وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 1817 425766 423612 2026-10-28T11:17:15Z Intisar Ali 8681 /* */ 425766 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|Sindh}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|سندھ}}) [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي. سنڌ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي ماڻهن]] جو تاريخي وطن آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌو ماٿري]] جي اهم علائقن مان هڪ رهي آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان سنڌ پاڪستان جو ٽيون نمبر وڏو صوبو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. سنڌ جي اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اتر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] جون رياستون [[راجسٿان]] ۽ [[گجرات]]، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. صوبي جي جاگرافيءَ ۽ آباديءَ تي [[سنڌو درياهه]] جو نمايان اثر آهي. سنڌ جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ڀارت جي راجسٿان ۽ گجرات تائين پکڙيل ريگستاني علائقي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته صوبي جي اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. سنڌ جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ خشڪ آهي، جنهن ۾ اونهارا سخت گرم ۽ سيارا نسبتاً معتدل رهن ٿا. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي، جيڪو پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جي اهم معاشي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي، جتي ڪيترين ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي بئنڪن ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن. پاڪستان جا ٻه اهم سامونڊي بندرگاهه، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، پڻ سنڌ ۾ واقع آهن. صوبي جي معيشت ۾ [[زراعت]] کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن تحت مختلف [[فصل]]، [[ميوو|ميوا]] ۽ [[ڀاڄي|ڀاڄيون]] پيدا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ هڪ اهم مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي قديم ۽ متنوع [[سنڌي ثقافت|ثقافت]]، ادب، موسيقي ۽ [[تصوف]] جي روايتن جي ڪري مشهور آهي. صوبي ۾ ڪيترن ئي مشهور صوفي بزرگن جون [[مزار]]ون موجود آهن، جيڪي وڏي انگ ۾ عقيدتمندن ۽ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. سنڌ ۾ پاڪستان جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ [[پاڪستان ۾ هندو ڌرم|هندن]] جي آباديءَ جو تناسب سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> صوبي جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] جي آبادي نسلي، لساني ۽ مذهبي لحاظ کان انتهائي متنوع آهي. شهر ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] کان علاوه [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجر]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[پشتون ماڻهو|پشتون]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]]، [[برمي ماڻهو|برمي]] ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن. مهاجرن جو وڏو انگ [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت مان لڏي ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> ڪراچي جي نسلي ۽ سياسي پيچيدگين سبب مختلف دورن ۾ شهر ۾ نسلي ۽ فرقيواراڻا تڪرار پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ٻه ماڳ واقع آهن: [[موهن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو تاريخي قبرستان|مڪلي جون تاريخي يادگارون]]. موهن جو دڙو [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم قديم شهري ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان مڪلي جو تاريخي قبرستان دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> [[برطانوي راڄ]] دوران سنڌ انتظامي طور [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ ڪري [[سنڌ صوبو (1936–1955)|هڪ الڳ صوبو]] قائم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو، جيڪو 1 اپريل 1936ع کان عمل ۾ آيو. ساڳئي قانون تحت [[برما]] کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪرڻ جا انتظام پڻ ڪيا ويا. 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. == نالي جي معنيٰ == {{Main|سنڌ جي نالي جو اشتقاق}} '''سنڌ''' جو نالو [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ''سنڌو'' (Sindhu) جو استعمال درياهه، پاڻيءَ جي وڏي وهڪري يا سمنڊ جي معنيٰ ۾ ٿيو آهي.{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} قديم دور ۾ [[ڪابل درياهه]]، گومتي (گومل) ۽ ٻيون نديون سنڌو درياهه جي نظام جو حصو هيون. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي موجب، سنڌو درياهه جي وڏي وهڪري ۽ ويڪري پيٽ سبب قديم آريائي روايت ۾ ان لاءِ ''سنڌو'' جو نالو استعمال ٿيو.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> سنڌ جي نالي جي اشتقاق بابت عالمن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي لفظ ''سنڌ'' کي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] اصل سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، ڀارت وگيان جي عالم پادري هيرس جو خيال هو ته سنڌو درياهه جو نالو آريائي آمد کان اڳ موجود دراوڙي آباديءَ رکيو هو ۽ سندن ٻوليءَ ۾ ''سند'' يا ''سندو'' جي معنيٰ ندي يا درياهه هئي. ملڪاڻي موجب، آرين انهيءَ لفظ کي ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' جي صورت ڏني ۽ پوءِ درياهه سان لاڳاپيل ملڪ پڻ سنڌ سڏجڻ لڳو.<ref>ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125</ref> ٻئي طرف ڪيترن ٻولي ماهرن لفظ کي سنسڪرت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. مونيئر وليمز پنهنجي سنسڪرت لغت ۾ ''سنڌو'' جون معنائون ندي، درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جي حوالي سان ڏنيون آهن.<ref>williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.</ref> ايڊورڊ ٿارنٽن پڻ 1844ع ۾ ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' کي سنسڪرت لفظ قرار ڏيندي ان جي معنيٰ سمنڊ يا پاڻيءَ جو وڏو مجموعو بيان ڪئي.<ref>Thornton, edward, op. cit. p. 199</ref> [[اليگزينڊر ڪننگهام]] موجب، يوناني مصنفن هن علائقي لاءِ ''سنڊو'' جهڙيون صورتون استعمال ڪيون، جيڪي سنسڪرت جي ''سنڌو'' سان لاڳاپيل هيون. هن مطابق سنسڪرت ۾ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ ''سئنڌَو'' (Saindhava) يا ''سئنڌو'' (Saindhu) جا لفظ استعمال ٿيندا هئا.<ref>ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.</ref> ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ ''سَئندَو'' جي معنيٰ سنڌوءَ جي ڪناري تي رهندڙ ماڻهن طور بيان ڪئي آهي.<ref>آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا ''سنڌي'' نالي جي لساني ارتقا کي ''سنڌو'' ۽ ''سئنڌو'' جهڙين قديم صورتن سان ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''سئنڌو'' يا ''سئنڌوئي'' جهڙيون صورتون صوتياتي تبديلين کان پوءِ ''سنڌي'' جي موجوده صورت تائين پهتيون.<ref>الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> سراج ميمڻ لفظ ''سنڌ'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي تشريح سنسڪرت جي ڌاتن ۽ صوتياتي تبديلين جي بنياد تي ڪئي آهي. هن ''سنڌ''، ''سنڌو''، ''سِڌو'' ۽ ''سَنڌ'' جهڙين صورتن کي هڪ وسيع لساني سلسلي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> دين محمد ڪلهوڙي پڻ لفظ جي اصل بابت هڪ الڳ تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب، ''سنڌو'' جو تعلق سنسڪرت جي ''ند'' سان ٿي سگهي ٿو، جنهن سان اڳياڙي ۽ پڇاڙي ملڻ کان پوءِ ''سنڌو'' جي صورت وجود ۾ آئي. هيءَ تشريح ٻين اشتقاقي نظرين مان هڪ آهي.<ref>سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.</ref> ايڊون برائنٽ ۽ فرانسس برائنٽ جي حوالي سان پڻ لفظ ''سنڌ'' کي [[قديم دراوڙي ٻولي|قديم دراوڙي]] لساني پس منظر سان ڳنڍڻ جو نظريو پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> [[قديم يونان|قديم يوناني]] ليکڪن وٽ سنڌو درياهه جو نالو مختلف يوناني صورتن ۾ آيو، جن مان پوءِ ''انڊس'' جي صورت رائج ٿي. قديم [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ ابتدائي /س/ آواز جي /ه/ ۾ تبديليءَ سبب ''سنڌو'' مان ''هندو'' جهڙي صورت پيدا ٿي، جنهن سان اڳتي هلي ''هند'' ۽ ''انڊيا'' جا نالا پڻ تاريخي ۽ لساني طور لاڳاپيل رهيا. اڳوڻي انگريزي استعمال ۾ صوبي جو نالو ''Sind'' پڻ لکيو ويندو هو، جڏهن ته موجوده سرڪاري انگريزي صورت ''Sindh'' آهي. [[پاڪستان]] جي نالي جي تشڪيل ۾ استعمال ٿيل اکر ''س'' سنڌ جي نمائندگي ڪري ٿو. [[چوڌري رحمت علي]] 1933ع جي پنهنجي پمفليٽ ''نائو آر نيور'' ۾ پاڪستان جي نالي جي وضاحت ڪندي سنڌ کي ان نالي جي جزن مان هڪ طور شامل ڪيو هو.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref> === سنڌ بابت تاريخي ۽ تحقيقي رايا === سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، علمي روايتن ۽ تاريخي حدن بابت مختلف دورن جي مؤرخن ۽ محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. انهن مان ڪيترائي بيان مخصوص تاريخي ڪتابن، مقالن يا روايتي تاريخ نگاريءَ تي ٻڌل آهن ۽ جديد علمي تحقيق ۾ انهن جي تشريح يا قبوليت هڪجهڙي ناهي. ڪجهه مسلم مؤرخن ۽ علمي روايتن ۾ سنڌ کي علم، حڪمت ۽ فڪري سرگرمين جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. ابن صبيعه سان منسوب بيانن ۾ سنڌين وٽ علم ۽ حڪمت جي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابو معشر]] سان منسوب روايتن ۾ سنڌين جي فلسفي، حڪمت ۽ علم سان دلچسپي بيان ڪئي وئي آهي. ''اخبار الحڪماءِ'' جي حوالي سان پڻ سنڌ کي علم ۽ حڪمت سان لاڳاپيل خطي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref> اهڙين روايتن ۾ سنڌ جي علمي اثر بابت وسيع دعوائون پڻ ملن ٿيون، پر انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي نتيجن بدران انهن ماخذن ۾ موجود تاريخي روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو. سنڌ جي وچئين دور جي علمي مرڪزن ۾ [[ٺٽو]] ۽ [[مڪلي]] خاص اهميت رکن ٿا. سنڌي تاريخ نگاريءَ جي ڪجهه ماخذن موجب، جنگين ۽ پرڏيهي حملن دوران ٺٽي ۽ ڀرپاسي جي درسگاهن ۽ ڪتب خانن کي نقصان پهتو، جنهن سان مقامي علمي ورثو متاثر ٿيو.<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref> === سنڌ ۽ بلوچستان بابت تاريخي نظريا === سنڌ ۽ موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي تاريخي، سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن بابت مختلف مؤرخن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. تاريخ جي مختلف دورن ۾ سنڌ، مڪران، قلات، لسٻيلو ۽ سيوي يا سبي مختلف سلطنتن، مقامي رياستن ۽ انتظامي وحدتن جو حصو رهيا آهن؛ تنهنڪري انهن علائقن جون سياسي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته بلوچ قبيلن جي مڪران ۽ بلوچستان ڏانهن لڏپلاڻ مختلف تاريخي مرحلن ۾ ٿي ۽ انهن کان اڳ خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت سميت مختلف آباديون رهنديون هيون.<ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ''تاريخ تمدن سنڌ'' ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي تاريخي لاڳاپن بابت وسيع تصور پيش ڪيو آهي. هن ڪجهه دورن جي حوالي سان بلوچستان ۽ خراسان کي ''اقليم سنڌ'' سان لاڳاپيل علائقن طور بيان ڪيو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref> اهڙيون تشريحون مخصوص تاريخ نگاريءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون ۽ مختلف تاريخي دورن جون سياسي يا جاگرافيائي حدون موجوده صوبائي سرحدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. بلوچ قوم جي اصل ۽ لڏپلاڻ بابت پڻ مختلف نظريا موجود آهن. احمد يار بلوچ سان منسوب بيان موجب بلوچن جي بلوچستان ڏانهن آمد مرحليوار ٿي ۽ سندن لڏپلاڻ کي حلب ۽ شام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref> صادق علي بلوچ زابلستان کي بلوچن جي قديم وطنن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref> موسيٰ خان جلال زئي بلوچن جي ڪرمان کان مڪران ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي جلال خان کي ان روايت سان ڳنڍيو آهي.<ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref> پيڪولين جي حوالي سان پڻ اها روايت بيان ڪئي وئي آهي ته ڪيترائي بلوچ پنهنجو نسلي سلسلو عربن سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب کي پنهنجي قديم وطنن مان هڪ سمجهن ٿا.<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> اهي بلوچ اصل بابت موجود ڪيترن روايتي ۽ تاريخ نگاريءَ وارن نظرين مان آهن ۽ انهن بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ڪامران اعظم جنجوعه جي بيان موجب بلوچن جي ابتدائي تاريخ بابت ڪجهه روايتون کين عربستان، دجله ۽ فرات جي ماٿرين، حلب ۽ ايران سان ڳنڍين ٿيون. هڪ روايت موجب، حلب کان ڪرمان ڏانهن لڏپلاڻ دوران بلوچ مختلف قبيلائي گروهن ۾ ورهايل هئا.<ref>ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48؛ ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref> موجوده بلوچستان ۾ [[مهرڳڙهه]] جهڙا انتهائي قديم آثار قديمه جا ماڳ پڻ واقع آهن، جيڪي ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي آبادين جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ [[مڪران]]، [[لسٻيلو]]، [[قلات]] ۽ [[سبي]] الڳ سياسي ۽ انتظامي سڃاڻپون رکندا رهيا. لسٻيلي ۽ قلات جي تاريخ ۾ سما، ڄام ۽ بروهي حڪمران گهراڻن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ ڪجهه انتظامي حدون تبديل ڪيون ويون. موجوده [[نصيرآباد ڊويزن]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي انتظامي وابستگي پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ڪجهه سنڌي ماخذن ۾ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي سميت علائقن جي سنڌ سان اڳوڻي انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} === قبل از تاريخي دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} سنڌو ماٿريءَ جي وسيع علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا قديم ترين آثار لڳ ڀڳ 7000 ق.م. جا ملن ٿا، جن مان [[مهرڳڙهه]] خاص اهميت رکي ٿو. مهرڳڙهه، جيڪو موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي ۽ مستقل آبادين مان هڪ شمار ٿئي ٿو ۽ اڳتي هلي وجود ۾ ايندڙ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي ثقافتي پس منظر سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref> === سنڌو تهذيب جو دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} [[فائل:IVC Map.png|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا اهم ماڳ]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|250px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جا آثار]] [[فائل:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|250px|ساڄو|موهن جي دڙي جي [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏي غسل خاني]] ۽ ڀرپاسي وارن آثارن جو منظر]] سنڌو ماٿري جي تهذيب، جنهن کي هڙاپائي تهذيب پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي وڏين قديم تهذيبن مان هڪ هئي. ان جي ترقيءَ جو سلسلو ڪيترن مرحلن مان گذريو، جڏهن ته ان جو پختو شهري مرحلو عام طور تقريباً 2600 ق.م. کان 1900 ق.م. تائين شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society'', Cambridge University Press, 2010.</ref> هن تهذيب جو دائرو موجوده [[سنڌ]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ اتر اولهه [[ڀارت]] جي وسيع علائقن تائين پکڙيل هو. سنڌو تهذيب جا اهم شهري مرڪز [[موهن جو دڙو]]، [[هڙاپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[راکي ڳڙهي]] ۽ [[گنويري والا]] هئا، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا ماڳ سنڌو تهذيب جي شهري ارتقا کان اڳ ۽ ان جي شروعاتي مرحلن جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective'', AltaMira Press.</ref> ==== شهري رٿابندي ==== سنڌو تهذيب پنهنجي منظم شهري رٿابنديءَ جي ڪري نمايان هئي. موهن جي دڙي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ رستا منظم نموني ترتيب ڏنل هئا، عمارتن ۾ پڪين ۽ ڪچين سرن جو استعمال ٿيندو هو ۽ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ پيچيده نظام موجود هو. ڪيترن گهرن ۾ کوهه، غسل جون جايون ۽ نالين سان ڳنڍيل نيڪاليءَ جون سهولتون پڻ موجود هيون.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref><ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> [[موهن جو دڙو]] هن تهذيب جي شهري منصوبابنديءَ جو سڀ کان نمايان مثال آهي. شهر کي مختلف شهري حصن ۾ ورهايو ويو هو ۽ ان جون عمارتون گهڻو ڪري سرن سان تعمير ٿيل هيون. شهر جون گهٽيون هڪ منظم ترتيب ۾ هڪ ٻئي کي ڪٽينديون هيون ۽ نيڪاليءَ جو نظام رهائشي عمارتن کي وڏين نالين سان ڳنڍيندو هو.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> موهن جي دڙي جو [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏو غسل خانو]] سنڌو تهذيب جي مشهور عمارتن مان هڪ آهي. اهو سرن سان ٺهيل هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض هو، جنهن کي پاڻي روڪڻ لاءِ خاص تعميراتي طريقن سان تيار ڪيو ويو هو. ان جي صحيح سماجي يا مذهبي استعمال بابت يقيني ڄاڻ موجود ناهي، پر آثار قديمه جي ماهرن ان کي شهر جي اهم عوامي عمارتن مان شمار ڪيو آهي.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref> ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌو تهذيب جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال، دستڪاري ۽ واپار تي هو. ڪڻڪ، جَوَ ۽ ٻيا فصل پوکيا ويندا هئا، جڏهن ته ڪپهه جي استعمال جا پڻ قديم ثبوت مليا آهن. سنڌو تهذيب جا واپاري لاڳاپا [[ميسوپوٽيميا]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين علائقن سان قائم هئا. آثار قديمه مان ملندڙ مهرون، تور جا معياري وٽ، قيمتي پٿر ۽ ٻيون شيون انهن واپاري رابطن جي شاهدي ڏين ٿيون.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> ==== فن ۽ دستڪاري ==== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل مشهور پٿر جو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو]] سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڌاتوڪاري، ٺڪر جي ٿانون، زيورن، مهرن، پٿر جي ڪاريگري ۽ مجسما سازيءَ ۾ مهارت رکندا هئا. موهن جي دڙي مان مليل ڪانسي جي ننڍڙي عورتاڻي مورتي، جيڪا عام طور ”ناچڻي“ جي نالي سان مشهور آهي، ۽ پٿر جو مشهور مرداڻو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو، هن تهذيب جي فن جا مشهور مثال آهن. انهن روايتي نالن مان انهن شخصيتن جي حقيقي سماجي حيثيت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌو لکت ==== [[فائل:Shiva Pashupati.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل سنڌو تهذيب جي مهر، جنهن تي [[سنڌو لکت]] جون نشانيون موجود آهن]] سنڌو تهذيب جي ماڻهن هڪ نشانين تي ٻڌل [[سنڌو لکت|لکت جو نظام]] استعمال ڪيو. هي لکت مهرن، ننڍين تختين، ٿانون ۽ ٻين شين تي ملي آهي. ان ۾ سوين مختلف نشانيون سڃاتيون ويون آهن، پر اڄ تائين ان کي حتمي طور پڙهڻ يا سمجهڻ ممڪن نه ٿي سگهيو آهي.<ref>Parpola, Asko, ''Deciphering the Indus Script''.</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script.</ref> سنڌو لکت اڃا تائين اڻ پڙهيل هئڻ سبب هن تهذيب جي سياسي نظام، حڪمرانن، ٻولي ۽ مذهبي عقيدن بابت ڄاڻ گهڻو ڪري آثار قديمه مان حاصل ٿيل مادي ثبوتن تي ٻڌل آهي. ==== آبادي ==== سنڌو تهذيب جي مجموعي آباديءَ بابت صحيح انگ موجود ناهي ۽ مختلف محققن جا اندازا مختلف آهن. آثار قديمه جي تحقيق مان ايترو واضح ٿئي ٿو ته پختي هڙاپائي دور ۾ ڪيترائي وڏا شهري مرڪز ۽ سوين ننڍيون آباديون موجود هيون.<ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', Chapter on Demography.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> موهن جو دڙو پنهنجي دور جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ هو ۽ ان جي آثارن جو علائقو سوين هيڪٽرن تائين پکڙيل آهي. ==== زوال ۽ شهري نظام جي تبديلي ==== تقريباً 1900 ق.م. کان پوءِ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي ۾ تدريجي زوال شروع ٿيو. وڏن شهرن جي اهميت گهٽجڻ لڳي، معياري مهرن ۽ وزنن جو استعمال گهٽ ٿيو، ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ تبديليون آيون ۽ آباديءَ جو هڪ حصو ننڍين آبادين ۽ ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو.<ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', AltaMira Press.</ref> هن تبديليءَ کي هاڻي عام طور ڪنهن هڪ اوچتي تباهي يا زلزلي جو نتيجو نه سمجهيو ويندو آهي. جديد تحقيق ۾ ڪمزور ٿيندڙ چوماسي، ڊگهن خشڪ دورن، درياهن جي وهڪرن ۽ رستن ۾ تبديلين، واپاري نظام جي تبديلي ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي عنصرن کي ممڪن سببن طور بحث هيٺ آندو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ انهن تبديلين جا اثر به مختلف وقتن ۽ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا.<ref>Edwin Bryant (2001). ''The Quest for the Origins of Vedic Culture''. pp. 159–60.</ref> شهري مرڪزن جي زوال باوجود سنڌو تهذيب جي آبادي مڪمل طور ختم نه ٿي. 1900 ق.م. کان پوءِ به ڪيترن علائقن ۾ مقامي ثقافتي روايتون جاري رهيون ۽ آبادي ننڍين ۽ وڌيڪ منتشر آبادين ڏانهن منتقل ٿي. ان ڪري آثار قديمه جي جديد تحقيق ۾ سنڌو تهذيب جي پڄاڻيءَ کي اوچتي ”تباهي“ بدران ڊگهي عرصي واري شهري، معاشي ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جي عمل طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. === ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور === {{Main|ويدڪ دور|سپت سنڌو|سنڌو-سئوويرا}} [[فائل:Rigveda MS2097.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[رگ ويد]] جي هڪ قلمي نسخي جا ورق؛ رگ ويد قديم سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل ندين جي ذڪر ڪندڙ شروعاتي ادبي ماخذن مان هڪ آهي]] [[فائل:Rohri.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو درياهه]] جي ڪناري تي موجود [[روهڙي]]؛ قديم روڙڪ يا رورڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ روهڙي واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي]] [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي پختي شهري مرحلي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ آبادين، معيشت ۽ مادي ثقافت ۾ تدريجي تبديليون آيون. ٻئي هزارين سال ق.م. جي پوئين حصي ۽ پهرين هزارين سال ق.م. جي شروعاتي صدين بابت ڄاڻ آثار قديمه سان گڏ [[ويد|ويدڪ]]، ٻڌ ۽ ٻين قديم ادبي روايتن مان پڻ ملي ٿي. هن دور ۾ سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي ۽ واپاري دنيا جو حصو رهيا. ==== سپت سنڌو ==== [[رگ ويد]] ۾ ''سپت سنڌو'' نالي هڪ جاگرافيائي اصطلاح ملي ٿو، جنهن جي لفظي معنيٰ عام طور ”ستن ندين وارو علائقو“ ڪئي وڃي ٿي. هي اصطلاح سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي درياهي خطي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. ويدڪ متنن ۾ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] کي هڪ اهم ۽ طاقتور درياهه طور بيان ڪيو ويو آهي. سپت سنڌو سان لاڳاپيل ندين جي قطعي فهرست بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ويدڪ نالن مان ''شتدرو'' کي عام طور [[ستلج درياهه|ستلج]]، ''پرشڻي'' کي [[راوي درياهه|راوي]]، ''اسڪني'' کي [[چناب درياهه|چناب]]، ''وتستا'' کي [[جهلم درياهه|جهلم]] ۽ ''وپاشا'' کي [[بياس درياهه|بياس]] سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌو پاڻ پڻ ويدڪ جاگرافيءَ جو مرڪزي درياهه هو. مختلف عالمن ستين نديءَ جي سڃاڻپ ۽ خود ''سپت سنڌو'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن هڪ مقرر ست-ندي فهرست تائين محدود ڪرڻ احتياط طلب آهي.<ref>Macdonell, Arthur Anthony; Keith, Arthur Berriedale, ''Vedic Index of Names and Subjects'', London, 1912.</ref><ref>Witzel, Michael, "Early Sanskritization: Origins and Development of the Kuru State", ''Electronic Journal of Vedic Studies'', 1995.</ref> ويدڪ ادب ۾ ''سنڌو'' لفظ درياهه جي نالي سان گڏ هڪ وسيع جاگرافيائي تصور طور پڻ استعمال ٿيو. پوئين ويدڪ ۽ قديم سنسڪرت ادب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين علائقن سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا]] ۽ ٻين سياسي ۽ قبائلي نالن جو ذڪر وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو. ==== سنڌو ۽ سئوويرا ==== پهرين هزارين سال ق.م. دوران هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا|سنڌو ۽ سئوويرا]] جو ذڪر پوئين ويدڪ، شروعاتي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]]، [[جين ڌرم|جين]] ۽ سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty'', University of Calcutta.</ref><ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> قديم ماخذن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ڪڏهن الڳ علائقن يا ماڻهن طور ۽ ڪڏهن گڏيل نالي ''سنڌو-سئوويرا'' سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> سنڌو-سئوويرا جو مرڪز هيٺين [[سنڌو ماٿري]] ۾ هو. تاريخي تحقيق موجب ''سنڌو'' جو علائقو سنڌو درياهه ۽ [[سليمان جبل|سليمان جبلن]] جي وچ واري حصي سان، جڏهن ته ''سئوويرا'' کي سنڌوءَ جي اوڀر ۽ هيٺين ماٿريءَ جي ڪجهه حصن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن حدن جي صحيح نوعيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي ۽ قديم ادبي جاگرافيءَ کي موجوده سياسي سرحدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India'', University of Calcutta.</ref> ==== روڙڪ ۽ واپار ==== [[روڙڪ]] (رورڪ يا رورُڪا) سئوويرا جو هڪ اهم قديم شهر ۽ روايتي طور ان جي گاديءَ جو هنڌ ڄاڻايو ويو آهي. ڪيترن محققن روڙڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ [[روهڙي]] واري علائقي سان سڃاتو آهي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref><ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India''.</ref> شروعاتي ٻڌ ادب ۾ روڙڪ کي هڪ اهم واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. سنڌو درياهه جي آبي رستن ۽ زميني واپاري راهن جي ڪري هيٺين سنڌو ماٿري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اولهه طرف ويندڙ واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> بعد جي ٻڌ ماخذن ۾ پڻ سئوويرا سان سامونڊي ۽ زميني واپار جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ اهميت ظاهر ڪن ٿا.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989.</ref> ==== مهاڀارت ۾ سنڌ ==== [[مهاڀارت]] ۾ ''سنڌو'' ۽ ''سئوويرا'' جو ڪيترن هنڌن تي گڏ ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت ۾ [[جئدرٿ]] کي سنڌو، سئوويرا ۽ شِوي ماڻهن يا علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جئدرٿ [[ڪورو سلطنت|ڪورو]] شهزادي دُشالا جو مڙس ۽ ڪوروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورون جو اتحادي هو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> [[فائل:India 500 BCE.jpg|thumb|250px|کاٻو|تقريباً 500 ق.م. ۾ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جنهن ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي اڀرندي سرحد ۽ سنڌو ماٿريءَ جا قديم علائقا ڏيکاريل آهن]] [[اسڪو پارپولا]] جي مطالعي موجب مهاڀارت ۾ سنڌو ۽ سئوويرا جا نالا اڪثر گڏ ''سنڌو-سئوويرا'' جي صورت ۾ اچن ٿا، جنهن مان ٻنهي علائقن ۽ ماڻهن جي ويجهن سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو اشارو ملي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> مهاڀارت جي جاگرافيائي بيانن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ''ڀارت ورش'' جي اتر اولهه وارن علائقن ۽ ماڻهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. مهاڀارت جو موجوده متن ڪيترين صدين دوران مرتب ٿيو؛ ان ڪري ان ۾ بيان ٿيل سياسي جاگرافيءَ کي سڌي طرح ڪنهن هڪ مخصوص تاريخي سال جي سياسي نقشي طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. جديد تحقيق مهاڀارت جي آخري تشڪيل کي تقريباً 400 ق.م. کان 400ع تائين هلندڙ هڪ ڊگهي ادبي عمل سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن [[هخامنشي سلطنت]] سنڌوءَ جي ڪجهه علائقن تائين پنهنجو اقتدار وڌايو ۽ ''[[هندوش]]'' نالي هڪ انتظامي علائقو فارسي سلطنت جي ماخذن ۾ ظاهر ٿيو. ان سان سنڌ جي تاريخ جو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسي دور]] شروع ٿيو. === هخامنشي فارسي دور === {{Main|هخامنشي سلطنت|هندوش}} [[فائل:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|300px|ساڄو|[[دارا اول]] جي دور ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جو وڌ ۾ وڌ ڦهلاءُ؛ سلطنت اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن تائين پکڙيل هئي]] [[فائل:Darius I the Great's inscription.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[دارا اول]] جي دور جا هخامنشي شاهي ڪتبا سلطنت جي تابع ملڪن بابت اهم بنيادي ماخذ آهن]] ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[سنڌو ماٿري]] جا ڪجهه علائقا [[هخامنشي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. [[دارا اول]] جي دور ۾، لڳ ڀڳ 518 ق.م. ڌاري، هخامنشين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو. قديم فارسي شاهي ڪتبن ۾ هن اوڀرئين علائقي جو نالو ''هندوش'' (Hinduš) ملي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن واڌ غالباً مرحليوار ٿي. [[بهستون ڪتبو|بهستون ڪتبي]] ۾ [[گنڌارا]] جو نالو موجود آهي، پر ''هندوش'' ان فهرست ۾ شامل ناهي؛ دارا جي پوئين ڪتبن ۾ هندوش جو نالو ظاهر ٿئي ٿو. ان بنياد تي ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته گنڌارا تي فارسي اقتدار سنڌوءَ جي هيٺين علائقن کان اڳ قائم ٿيو ۽ پوءِ دارا پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== دارا اول ۽ سنڌوءَ جي مهم ==== [[هيروڊوٽس]] موجب، دارا اول [[ڪاريانڊا جو اسڪائليڪس|اسڪائليڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سامونڊي مهم موڪلي، جنهن سنڌو درياهه کان سفر شروع ڪري سمنڊ وسيلي اولهه طرف علائقن جي جاچ ڪئي. هيروڊوٽس ان مهم کان پوءِ دارا طرفان ”هندستانين“ کي تابع ڪرڻ ۽ سمنڊ کي فارسي جهازن لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book IV, 44.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن مهم جي صحيح رستي ۽ مقصد بابت جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي، پر ان کي هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] ڏانهن سياسي ۽ سامونڊي واڌ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. دارا جي شاهي ڪتبن مان ''هندوش'' جي هخامنشي سلطنت سان وابستگيءَ جا سڌا ثبوت ملن ٿا. دارا جي نقش رستم واري ''ڊي اين اي'' ڪتبي ۽ ٻين شاهي ڪتبن ۾ هندوش کي سندس حڪمرانيءَ هيٺ ملڪن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=DARIUS iii. Darius I the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/darius-iii/}}</ref> ==== انتظام ۽ خراج ==== دارا اول هخامنشي سلطنت جي انتظامي ۽ محصولاتي نظام کي منظم ڪيو ۽ مختلف تابع علائقن کان مقرر خراج وصول ڪرڻ جو نظام قائم ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID TAXATION |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-taxation/}}</ref> هيروڊوٽس جي بيان موجب ”هندستاني“ سندس خراج واري نظام جي ويهين ضلعي ۾ شامل هئا ۽ سون جي مٽيءَ جي صورت ۾ 360 ٽيلنٽ ساليانو خراج ادا ڪندا هئا، جيڪو سندس بيان ڪيل سلطنت جي خراجن مان سڀ کان وڏو هو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book III, 94–95.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> بهرحال، هيروڊوٽس جا انگ ۽ سندس انتظامي ورهاست جديد تحقيق ۾ بحث هيٺ آهن؛ تنهنڪري هن ”ويهين ضلعي“ کي سڌي طرح هخامنشي سلطنت جي ويهين ''ساتراپي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> [[سوسا]] ۾ دارا جي محل جي تعمير بابت شاهي ڪتبي ۾ پڻ هندوش جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب محل جي تعمير لاءِ استعمال ڪيل [[عاج]] هندوش سميت اوڀر وارن علائقن مان آندو ويو، جڏهن ته گنڌارا مان مخصوص ڪاٺ آندو ويو هو. اهڙا ثبوت سنڌو ماٿري ۽ سلطنت جي مرڪزي علائقن جي وچ ۾ سامان ۽ وسيلن جي منتقليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ جا سپاهي ==== [[فائل:Apadana Palace Indians.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي نقش نگاريءَ ۾ ڏيکاريل هندوش جو وفد، جيڪو [[هخامنشي سلطنت]] جي اوڀرئين علائقن جي نمائندگي ڪري ٿو]] هخامنشي فوج ۾ سلطنت جي مختلف تابع قومن ۽ علائقن جا فوجي دستا شامل ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ARMY i. Pre-Islamic Iran |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/}}</ref> هيروڊوٽس موجب، [[خشايارشا اول]] جي 480 ق.م. واري يوناني مهم دوران سندس لشڪر ۾ هندستاني فوجي دستا پڻ شامل هئا. هو انهن سپاهين کي ڪپهه جي پوشاڪ، ڪمند مان ٺهيل ڪمانن ۽ لوهه جي نوڪن وارن تيرن سان هٿياربند بيان ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII, 65–66.</ref> انهن ”هندستاني“ دستن ۾ ڪيترا سپاهي خاص طور موجوده سنڌ مان هئا، اهو قديم ماخذن مان يقيني طور طئي نٿو ڪري سگهجي؛ تنهنڪري انهن سڀني کي سڌو سنئون ”سنڌي سپاهي“ قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سميت ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذن ۾ هخامنشي فوج سان سنڌي سپاهين ۽ جنگي هاٿين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="سيلاني">ڪتاب: ''سنڌ گهمندڙ سيلاني''، سنڌي ادبي بورڊ.</ref> البت، [[خشايارشا اول]] جي يونان تي 480 ق.م. واري حملي ۾ سنڌ مان آندل جنگي هاٿين جي استعمال جو واضح ثبوت هيروڊوٽس جي بيان مان نٿو ملي. ان ڪري اهڙي دعويٰ کي يقيني تاريخي واقعي بدران پوئين تاريخ نگاريءَ ۾ موجود روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII.</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> ==== فارسي اثر ==== هخامنشي اقتدار سنڌو ماٿريءَ کي هڪ اهڙي سلطنتي نظام سان ڳنڍيو، جيڪو اولهه ۾ [[اناطوليا]] ۽ [[مصر]] کان وٺي اوڀر ۾ سنڌوءَ تائين پکڙيل هو. [[پرسيپولس]] مان مليل انتظامي تختين ۾ گنڌارا، هندستان ۽ اراخوسيا سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ شاهي عملدارن جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سلطنت جي مرڪز ۽ اوڀرئين علائقن جي وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ جو ثبوت ڏين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[فائل:The Apadana Staircase with the Procession of the Vassals (4686171639).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش نگاري؛ هتي [[هخامنشي سلطنت]] جي مختلف تابع علائقن جا وفد ڏيکاريل آهن]] هخامنشي دور کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ فارسي انتظامي ۽ ثقافتي اثرن جي هڪ اهم مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. [[آرامي ٻولي]] هخامنشي سلطنت ۾ وڏي پيماني تي انتظامي رابطي لاءِ استعمال ٿيندي هئي، ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي استعمال کي بعد ۾ [[خروشٺي لکت]] جي ارتقا جي تاريخي پس منظر سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>Salomon, Richard, ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages'', Oxford University Press, 1998.</ref> ==== هخامنشي اقتدار جي پڄاڻي ==== سنڌو ماٿريءَ تي هخامنشي اقتدار جي صحيح مدت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. جي فارسي ۽ يوناني ماخذن مان اوڀرئين علائقن سان هخامنشي لاڳاپن جو ذڪر جاري رهي ٿو. [[دارا ٽيون|دارا ٽئين]] جي فوج ۾ پڻ هندستاني فوجي دستن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هخامنشي سلطنت جا سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن سان سياسي يا فوجي لاڳاپا برقرار هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[سڪندر اعظم]] جي 327–325 ق.م. واري سنڌو ماٿريءَ جي مهم وقت هخامنشي شاهي انتظام جو سڌو وجود نظر نٿو اچي. ان وقت سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمران ۽ سياسي وحدتون موجود هيون. اهڙيءَ ريت سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هخامنشي دور کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[مقدوني سلطنت|مقدوني]] اثر جو مرحلو شروع ٿيو. === يوناني ۽ سلوقي دور === {{Main|سڪندر اعظم|سڪندر اعظم جي هندستاني مهم|سلوقي سلطنت}} [[فائل:Alexander's expedition down the Hydaspes and the Indus to the Indian Ocean. Fleuron T142758-2.png|thumb|300px|ساڄو|[[سڪندر اعظم]] جي هائيڊاسپس کان [[سنڌو درياهه]] وسيلي سمنڊ تائين مهم جو تاريخي نقشو]] چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[سڪندر اعظم]] 330 ق.م. ڌاري هخامنشي سلطنت جي مرڪزي علائقن تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اوڀر طرف پنهنجي فوجي مهم جاري رکي ۽ 327–326 ق.م. ۾ [[هندوڪش]] پار ڪري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Books IV–V.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Alexander the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سڪندر جي پيش قدمي ==== 326 ق.م. ۾ سڪندر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي. [[ٽيڪسيلا]] جي حڪمران [[امڀي]] سڪندر سان اتحاد ڪيو، جڏهن ته [[پورس]] سندس مزاحمت ڪئي. ساڳئي سال [[جهلم درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيڊاسپس چيو ويو آهي، جي ڪناري تي [[هائيڊاسپس جي جنگ]] لڳي. سڪندر پورس کي شڪست ڏني، پر پوءِ کيس سندس علائقي جو حڪمران برقرار رکيو ۽ سندس اختيار هيٺ وڌيڪ علائقا پڻ ڏنا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V.</ref><ref>Curtius Rufus, ''Histories of Alexander the Great'', Book VIII.</ref> [[فائل:Porus alexander coin.png|thumb|190px|کاٻو|سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيل چانديءَ جو سڪو؛ هڪ پاسي گهوڙي سوار ۽ هاٿي تي ويٺل جنگجو ڏيکاريل آهن]] هائيڊاسپس جي جنگ سان لاڳاپيل هڪ مشهور چانديءَ جو سڪو، جيڪو سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيو ويو، روايتي طور سڪندر ۽ پورس جي جنگ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڪي جي هڪ پاسي گهوڙي سوار کي هاٿي تي سوار ٻن شخصن ڏانهن حملو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>Holt, Frank L., ''Alexander the Great and the Mystery of the Elephant Medallions'', University of California Press, 2003.</ref> سڪندر اڳتي [[بياس درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيفاسس چيو ويو آهي، تائين پهتو. هتي سندس فوجين وڌيڪ اوڀر طرف وڌڻ کان انڪار ڪيو. نتيجي ۾ سڪندر واپس موٽيو ۽ سندس فوج سنڌو درياهه جي نظام وسيلي ڏکڻ طرف رواني ٿي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V, 25–29.</ref> ==== سنڌ ۾ سڪندر جي مهم ==== 325 ق.م. ۾ سڪندر سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌندي موجوده سنڌ جي علائقن ۾ داخل ٿيو. يوناني ماخذن ۾ هن وقت هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترن مقامي حڪمرانن ۽ سياسي وحدتن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ [[ميوسيڪانس]]، [[آڪسيڪانس]] ۽ [[سامبس]] سان منسوب علائقا شامل هئا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 15–17.</ref> انهن مقامي حڪمرانن مان ڪن سڪندر جي بالادستي قبول ڪئي، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي. سڪندر انهن علائقن ۾ پنهنجي انتظامي اختيار کي قائم ڪرڻ لاءِ مقامي حڪمرانن ۽ مقدوني عملدارن کي مقرر يا بحال ڪيو. هخامنشي انتظامي روايت جي اثر هيٺ انهن علائقن لاءِ يوناني ماخذن ۾ ''ساتراپي'' ۽ ''ساتراپ'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب، سنڌ جي هن حصي ۾ ميوسيڪانس، سامبس ۽ آڪسيڪانس جهڙا مقامي حڪمران موجود هئا. سڪندر سامبس کي به هڪ انتظامي عهدي تي مقرر ڪيو، جڏهن ته پوءِ [[ايجينور جو پيٿون]] کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن جو ساتراپ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> يوناني ماخذن ۾ ''سنڊيمانا'' نالي هڪ شهر جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن کي سامبس جي گاديءَ جو هنڌ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 16.</ref> هن شهر جي صحيح موجوده سڃاڻپ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. ==== سنڌوءَ کان عربي سمنڊ تائين ==== سڪندر جي مهم جو هڪ اهم مقصد سنڌو درياهه کان سمنڊ تائين زميني ۽ سامونڊي رستن جي جاچ پڻ هو. سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تائين پهچڻ کان پوءِ سندس فوج ۽ بحري ٻيڙو درياهه جي ڊيلٽا ڏانهن وڌيا. يوناني ماخذن ۾ [[پٽالا]] نالي شهر ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 17–20.</ref> سڪندر پٽالا واري علائقي ۾ بندرگاهن ۽ سامونڊي رستن جي جاچ ڪرائي. پوءِ سندس بحري ٻيڙي کي [[نيارڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ کان [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] وسيلي اولهه طرف موڪليو ويو. نيارڪس جي سفر جو احوال [[آريان]] جي ''انڊيڪا'' ۾ محفوظ آهي.<ref>Arrian, ''Indica'', 18–42.</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان [[گيدروسيا]]، يعني موجوده [[مڪران]]، مان خشڪيءَ رستي اولهه طرف روانو ٿيو. هي سفر سندس مهم جي سڀ کان ڏکين مرحلن مان هڪ ثابت ٿيو ۽ فوج کي پاڻي ۽ خوراڪ جي کوٽ سبب وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 23–27.</ref> ==== سڪندر کان پوءِ ==== [[سڪندر اعظم]] 323 ق.م. ۾ [[بابل]] ۾ وفات ڪئي. سندس موت کان پوءِ سندس وسيع سلطنت لاءِ سندس جرنيلن، جن کي [[ديادوخي]] چيو وڃي ٿو، وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد شروع ٿي. سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر طرفان قائم ڪيل مقدوني انتظام پڻ گهڻو عرصو مستحڪم نه رهي سگهيو. سڪندر سنڌوءَ جي هيٺين علائقن ۾ [[ايجينور جو پيٿون]] سميت مقدوني عملدار مقرر ڪيا هئا، پر سڪندر جي وفات کان پوءِ علائقي تي مقدوني اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI.</ref><ref>Heckel, Waldemar, ''Who's Who in the Age of Alexander the Great'', Blackwell, 2006.</ref> ان ئي دور ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ طاقت حاصل ڪري [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي. قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته چندرگپت سڪندر جي جانشينن جي قبضي هيٺ رهيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پڻ پنهنجو اقتدار وڌايو. ==== سلوقس ۽ چندرگپت ==== [[فائل:Seleuco I Nicatore.JPG|thumb|180px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جو مجسمو؛ هو [[سلوقي سلطنت]] جو باني هو]] [[فائل:SeleucosCoin.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جي دور جو سڪو]] سڪندر جي جانشينن مان [[سلوقس اول نيڪيٽر]] بابل، ايران ۽ وچ ايشيا جي وڏي حصي تي اقتدار قائم ڪري [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو. لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ سلوقس سنڌو ماٿريءَ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ڏانهن پنهنجي اقتدار کي ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت چندرگپت موريا جي طاقت قائم ٿي چڪي هئي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> سلوقس ۽ چندرگپت وچ ۾ ٿيندڙ تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن هڪ معاهدو ڪيو. قديم ماخذن موجب سلوقس پنهنجي اوڀرئين سرحد سان لاڳاپيل ڪجهه علائقا چندرگپت جي اختيار هيٺ اچڻ قبول ڪيا، جڏهن ته چندرگپت کيس 500 جنگي هاٿي ڏنا.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> انهن علائقن جي صحيح حدن بابت جديد عالمن ۾ بحث موجود آهي، تنهنڪري سنڌ جي هر حصي کي ڪنهن مقرر وقت تائين سڌي سلوقي حڪومت هيٺ قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. هن معاهدي کان پوءِ سلوقي ۽ موريا درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ڏکڻ ايشيا بابت ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا صرف بعد جي مصنفن وٽ محفوظ اقتباس موجود آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ٽين صدي ق.م. جي شروعات تائين سنڌو ماٿريءَ جو وڏو حصو [[موريا سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل ٿي چڪو هو، جنهن سان سنڌ جي قديم تاريخ ۾ [[موريا سلطنت|موريا دور]] جي شروعات ٿي. === موريا سلطنت جو دور === {{Main|موريا سلطنت}} [[فائل:Mauryas map.svg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 250 ق.م. ۾ [[موريا سلطنت]] جو نقشو؛ اولهه ۾ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[سڪندر اعظم]] جي وفات کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ مقدوني اقتدار گهڻو وقت مستحڪم نه رهي سگهيو. چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي ۽ اڳوڻن مقدوني قبضي هيٺ آيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو.<ref>Justin, ''Epitome of Pompeius Trogus'', Book XV.</ref><ref>Romila Thapar, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== چندرگپت موريا ۽ سلوقس ==== لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ [[سلوقس اول نيڪيٽر]] پنهنجي سلطنت کي اوڀر طرف وڌائيندي سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ چندرگپت موريا سان جنگ ڪئي. ان تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلوقس پنهنجي اوڀرئين علائقن تي دعويٰ جو هڪ حصو چندرگپت جي حق ۾ ڇڏي ڏنو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=SELEUCUS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/seleucus-kings/}}</ref> قديم ماخذن ۾ هن معاهدي هيٺ منتقل ٿيل علائقن جون صحيح سرحدون واضح ناهن، پر جديد تحقيق عام طور [[گنڌارا]] ۽ سنڌو ماٿريءَ کي چندرگپت جي اقتدار هيٺ آيل علائقن ۾ شمار ڪري ٿي. ڪجهه ماخذ [[پاروپاميسادي]]، [[اراخوسيا]] ۽ [[گيدروسيا]] جي ڪجهه حصن کي پڻ معاهدي سان ڳنڍين ٿا، جيتوڻيڪ انهن علائقن جي صحيح سياسي حيثيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iv. Political and Cultural Relations: Seleucid, Parthian, Sasanian Periods |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iv-relations/}}</ref> معاهدي جي نتيجي ۾ سلوقس کي 500 جنگي هاٿي مليا، جن بعد ۾ 301 ق.م. جي [[ايپسس جي جنگ]] ۾ سندس فوجي ڪاميابيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Demetrius'', 28.</ref> قديم ماخذن ۾ ٻنهي حڪمران گهراڻن وچ ۾ شاديءَ سان لاڳاپيل ٺاهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر ان جي صحيح نوعيت واضح ناهي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref> هن سياسي ٺاهه کان پوءِ موريا ۽ سلوقي سلطنتن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم رهيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا ڪجهه حصا بعد جي يوناني ۽ رومي مصنفن جي لکڻين ۾ محفوظ رهيا آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ==== موريا انتظام ==== موريا سلطنت قديم ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وسيع سياسي سلطنتن مان هڪ هئي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جڏهن ته [[ٽيڪسيلا]] اتر اولهه جي هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> سنڌو ماٿريءَ جي سلطنت ۾ شموليت سان سنڌ هڪ اهڙي وسيع سياسي ۽ واپاري نظام سان ڳنڍجي وئي، جيڪو اتر اولهه ۾ ايراني سرحدي علائقن کان وٺي [[گنگا]] جي ماٿري ۽ برصغير جي ٻين حصن تائين پکڙيل هو. سنڌو درياهه زميني ۽ آبي آمدرفت لاءِ هڪ اهم رستو هو، جنهن وسيلي اتر اولهه ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي علائقن وچ ۾ رابطا قائم هئا. چندرگپت کان پوءِ سندس پٽ [[بندوسار]] موريا تخت تي ويٺو. بندوسار جي حڪومت بابت معلومات نسبتاً محدود آهي، پر سندس دور ۾ موريا سلطنت جي وڏي حصي تي مرڪزي اقتدار برقرار رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== اشوڪ جو دور ==== [[فائل:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[اشوڪ]] جي دور جو هڪ يادگاري ٿنڀو؛ اشوڪ پنهنجي فرمانن کي پٿرن ۽ ٿنڀن تي اڪرايو]] بندوسار کان پوءِ [[اشوڪ]] لڳ ڀڳ 268 ق.م. ۾ موريا تخت تي ويٺو. سندس حڪومت موريا سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي دور آهي. اشوڪ جا پٿريلا ۽ ٿنڀي فرمان سندس سلطنت جي مختلف علائقن مان مليا آهن، جن ۾ سندس ''ڌم'' بابت پاليسي، حڪومتي اصول، مذهبي رواداري، سماجي ذميوارين ۽ جاندارن ڏانهن عدم تشدد بابت هدايتون شامل آهن.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> تقريباً 260 ق.م. ۾ [[ڪلنگا جنگ]] کان پوءِ اشوڪ جي حڪومتي پاليسيءَ ۾ نمايان تبديلي آئي. سندس تيرهين وڏي پٿريلي فرمان ۾ ڪلنگا جي جنگ سبب ٿيل انساني نقصان تي افسوس جو اظهار ۽ فوجي فتح بدران ''ڌم جي فتح'' کي ترجيح ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> اشوڪ پاڻ [[ٻڌ ڌرم]] جو پيروڪار بڻيو ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ ٻڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڦهلاءَ کي اهم هٿي ملي. تنهن هوندي به سندس ''ڌم'' کي صرف ٻڌ مذهبي عقيدن جو سرڪاري نفاذ سمجهڻ درست ناهي؛ اشوڪ جي فرمانن ۾ مختلف مذهبي گروهن جي عزت، سماجي ذميواري، والدين ۽ بزرگن جي احترام ۽ جاندارن سان مناسب سلوڪ تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> ==== اتر اولهه ۾ اشوڪ جا فرمان ==== [[فائل:Ashoka Rock Edicts Shahbazgarhi by Nisar.JPG|thumb|250px|ساڄو|[[شاهباز ڳڙهي]] ۾ [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪ جا پٿريلا فرمان]]؛ اهي [[خروشٺي لکت]] ۾ لکيل موريا دور جي اهم لکتن مان آهن]] موريا سلطنت جي اتر اولهه وارن علائقن مان اشوڪ جي حڪمرانيءَ جا اهم لکت وارا ثبوت مليا آهن. موجوده [[خيبر پختونخواهه]] جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] مان اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان مليا آهن، جيڪي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] سان لکيل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM i. In Pre-Islamic Times |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-i/}}</ref> وڌيڪ اولهه ۾ [[قنڌار]] مان اشوڪ جا [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[آرامي ٻولي|آرامي]] ٻولين ۾ فرمان پڻ مليا آهن. انهن فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا سلطنت جي اتر اولهه واري سرحدي علائقي ۾ مختلف ٻولين ۽ ثقافتن جا ماڻهو آباد هئا ۽ شاهي پيغام مقامي آباديءَ جي ٻولين ۽ لکتن مطابق جاري ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> سنڌ مان هن وقت تائين اشوڪ جو اهڙو مشهور محفوظ شاهي فرمان معلوم نه ٿيو آهي، جيڪو شاهباز ڳڙهي، مانسهره يا قنڌار جي فرمانن جي برابر هجي. ان ڪري سنڌ اندر اشوڪ جي انتظام ۽ ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ بابت معلومات گهڻو ڪري وسيع موريا سياسي ۽ آثار قديمه واري پس منظر مان اخذ ڪئي وڃي ٿي. ==== ٻڌ ڌرم ==== اشوڪ جي سرپرستيءَ سان [[ٻڌ ڌرم]] جي واڌ ويجهه کي وڏي هٿي ملي. ٻڌ روايتن موجب سندس دور ۾ مختلف علائقن ڏانهن مذهبي مبلغ موڪليا ويا، جڏهن ته سندس پنهنجا فرمان پڻ سلطنت جي سرحدن کان ٻاهر رهندڙ يونانين، ڪمبوجن ۽ ٻين ماڻهن جو ذڪر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM iv. Buddhist Sites in Afghanistan and Central Asia |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-iv/}}</ref> سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي پيماني تي آثار قديمه واري موجودگي خاص طور بعد جي صدين ۾ واضح ٿئي ٿي. [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ [[ڪاهو جو دڙو]] جهڙا ٻڌ آثار سنڌ ۾ ٻڌ روايت جي ڊگهي تاريخ جا ثبوت آهن؛ البت انهن بعد وارن ماڳن کي سڌي طرح اشوڪ جي حڪومت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ آثار قديمه جا ثبوت گهربل آهن. ==== موريا سلطنت جو زوال ==== اشوڪ جي وفات، جيڪا عام طور 232 ق.م. جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وڃي ٿي، کان پوءِ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. سندس جانشين وسيع سلطنت تي ساڳيو مرڪزي ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ مختلف علائقا مرڪزي اقتدار کان پري ٿيڻ لڳا.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> تقريباً 185 ق.م. ۾ موريا خاندان جي آخري حڪمران [[برهدرتھ موريا]] کي سندس فوجي سپهه سالار [[پشيمتر شونگ]] قتل ڪري ڇڏيو. پشيمتر ان کان پوءِ [[شونگ سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن سان موريا خاندان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Shunga dynasty |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref>Thapar, Romila, ''The Mauryas Revisited'', K.P. Bagchi.</ref><ref>Majumdar, R. C., ''Ancient India''.</ref> شونگن جي سياسي طاقت بنيادي طور اتر ۽ وچ هندستان جي ڪجهه حصن تائين محدود رهي. سنڌ ۽ اتر اولهه وارا علائقا ان دوران مختلف سياسي تبديلين مان گذريا ۽ ٻي صدي ق.م. ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت|يوناني-باختري]] ۽ پوءِ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] قوتن جي اوڀر طرف توسيع هن خطي جي سياسي تاريخ ۾ نئون مرحلو آندو. === هند-يوناني ۽ يوناني-باختري دور === {{Main|هند-يوناني بادشاهت|يوناني-باختري بادشاهت}} [[فائل:IndoGreekMap.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[هند-يوناني بادشاهت]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] [[فائل:Coin of Demetrius I of Bactria.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ڊيميٽريوس اول]] جو سڪو؛ سندس دور ۾ يوناني-باختري اقتدار هندوڪش جي ڏکڻ طرف وڌيو]] [[موريا سلطنت]] جي زوال کان اڳ ئي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت]] جي توسيع شروع ٿي چڪي هئي. باختر ۾ يوناني حڪمرانن ٽين صدي ق.م. جي وچ ڌاري [[سلوقي سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪئي هئي. ٻي صدي ق.م. جي شروعات ۾ يوناني-باختري حڪمران [[ڊيميٽريوس اول]] هندوڪش پار ڪري ڏکڻ طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو. هن توسيع سان [[گنڌارا]]، [[ٽيڪسيلا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا ٻيا علائقا يوناني حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ آيا.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques: Catalogue Raisonné'', Bibliothèque Nationale, Paris, 1991.</ref><ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> هندوڪش جي اتر ۾ رهندڙ يوناني حڪمرانن لاءِ عام طور ''يوناني-باختري''، جڏهن ته هندوڪش جي ڏکڻ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي حڪومت ڪندڙ سندن شاخن لاءِ ''هند-يوناني'' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو. ٻنهي سياسي روايتن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق هو، پر انهن کي هڪ ئي مسلسل بادشاهت سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڊيميٽريوس اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== [[ڊيميٽريوس اول]] ٻي صدي ق.م. جي شروعات جو هڪ اهم يوناني-باختري حڪمران هو. سندس سڪن تي هاٿيءَ جي کل جهڙو مٿو ڍڪڻ ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي عام طور سندس ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل فتوحات جي علامت طور تعبير ڪيو ويو آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> [[فائل:Demetrius Greek Invasion of India.png|thumb|250px|ساڄو|[[ڊيميٽريوس اول]] سان منسوب هند-يوناني توسيع جو نقشو]] ڊيميٽريوس جي فتوحات جي صحيح حدن بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. قديم ادبي ماخذ محدود آهن ۽ هن دور جي سياسي تاريخ جو وڏو حصو [[سڪو|سڪن]]، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي بنياد تي ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ان ڪري ڊيميٽريوس طرفان موجوده سنڌ جي مڪمل فتح کي يقيني تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. ==== اپولوڊوٽس اول ۽ سنڌو ماٿري ==== [[اپولوڊوٽس اول]] شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن مان هڪ هو ۽ سندس سڪا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي مليا آهن. سندس سڪن تي هڪ پاسي يوناني ۽ ٻئي پاسي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] استعمال ڪئي وئي. اهڙي ٻه-ٻوليائي سڪي سازي هند-يوناني حڪمرانن جي مقامي سياسي ۽ معاشي ماحول سان موافقت جو هڪ اهم مثال آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> اپولوڊوٽس اول جي اقتدار جي جاگرافيائي حدن بابت پڻ بحث موجود آهي. سڪن جي ورڇ ۽ بعد جي ڪلاسيڪي جاگرافيائي روايتن جي بنياد تي ڪجهه محقق سندس اقتدار يا اثر کي ڏکڻ طرف سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل واپاري علائقن تائين پهتل سمجهن ٿا.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> بهرحال، سنڌ جي مختلف حصن تي هند-يوناني سياسي ڪنٽرول جي نوعيت ۽ مدت بابت ثبوت اڻپورا آهن. قديم يوناني ۽ رومي جاگرافيائي روايتن ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ماخذن ۽ سڪن جي شاهديءَ کي گڏ ڪري ڪجهه مؤرخن هند-يوناني سياسي ۽ تجارتي اثر کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ تائين پهتل قرار ڏنو آهي، پر ان کي سڄي سنڌ تي هڪجهڙي ۽ مسلسل حڪومت سمجهڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ==== سڪا ۽ ثقافتي ميلاپ ==== [[فائل:Map of the Indo-Greeks.png|thumb|300px|کاٻو|هند-يوناني حڪمرانن ۽ سندن سياسي اثر سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] هند-يوناني تاريخ جي مطالعي لاءِ سڪا سڀ کان اهم ماخذن مان آهن. ڪيترن حڪمرانن جا لکيل تاريخي احوال محفوظ نه رهيا آهن، تنهنڪري سندن حڪومتن جي ترتيب، حدن ۽ باهمي لاڳاپن کي سڪن جي ذخيرن، هڪ ٻئي مٿان ٻيهر ڇاپيل سڪن، سڪي سازيءَ جي نشانين ۽ انهن جي جاگرافيائي ورڇ جي مدد سان ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن [[اگٿوڪليس]]، [[پينٽيليون]] ۽ اپولوڊوٽس اول جي سڪن ۾ يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نمايان آهي. خاص طور ٻه-ٻوليائي سڪن تي سامهون يوناني لکت ۽ پٺيان پراڪرت ٻوليءَ جي خروشٺي لکت استعمال ٿيندي هئي. هند-يوناني علائقن ۾ مقامي وزن جي معيار مطابق سڪا پڻ جاري ڪيا ويا، جيڪي مقامي واپار ۽ آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> انهن سڪن تي يوناني ديوتائن ۽ بادشاهن جي تصويرن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين مقامي علامتن جو استعمال به ملي ٿو. هي سڪي سازي هيليني ۽ ڏکڻ ايشيائي فني، لساني ۽ مذهبي روايتن جي رابطي جو اهم آثار قديمه وارو ثبوت آهي. ==== ميناندر اول ==== [[ميناندر اول]]، جنهن کي ٻڌ روايت ۾ ''ملندا'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هند-يوناني حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس حڪومت عام طور لڳ ڀڳ 165 کان 130 ق.م. جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ميناندر جي سڪن جو وڏو تعداد ۽ انهن جي وسيع جاگرافيائي ورڇ سندس حڪومت جي سياسي ۽ معاشي اهميت ظاهر ڪري ٿي. هند-يوناني حڪمرانن مان ميناندر کي قديم ڏکڻ ايشيائي ادب ۾ پڻ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ٻڌ ڪتاب ''[[ملندا پنه]]'' ۾ بادشاهه ملندا ۽ ٻڌ راهب [[ناگسينا]] جي وچ ۾ فلسفيانه سوالن ۽ جوابن جو احوال ڏنو ويو آهي. ملندا کي عام طور ميناندر اول سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪتاب ۾ ٻڌ فلسفي، نفس، سڃاڻپ، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نروان بابت بحث شامل آهن. بهرحال، ''ملندا پنه'' کي ميناندر جي حڪومت جو همعصر سياسي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ بدران هڪ بعد ۾ مرتب ٿيل ٻڌ فلسفيانه متن طور ڏٺو وڃي ٿو. ميناندر جي سلطنت جي صحيح سرحدن بابت اختلاف موجود آهي. سندس سڪن جي وڏي ورڇ مان پنجاب، گنڌارا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سندس وسيع اثر ظاهر ٿئي ٿو، پر سنڌ جي سموري علائقي تي سندس سڌي حڪومت جو قطعي ثبوت موجود ناهي.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ==== باختر ۾ يوناني اقتدار جو خاتمو ==== ميناندر جي دور سان لڳ ڀڳ ساڳئي وقت [[يوڪريٽيڊس اول]] باختر ۾ هڪ طاقتور يوناني حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت دوران باختر ۽ هند-يوناني علائقن جي مختلف يوناني حڪمران گهراڻن وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> [[هيليوڪليس اول]]، جيڪو لڳ ڀڳ 145 کان 130 ق.م. تائين حڪومت ڪندو رهيو، باختر جو آخري اهم يوناني حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ٻي صدي ق.م. جي وچ ڌاري ۽ پڇاڙيءَ ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[يوئچي]] ۽ ٻين خانه بدوش گروهن جي دٻاءَ هيٺ يوناني-باختري اقتدار ختم ٿيڻ لڳو. لڳ ڀڳ 130 ق.م. تائين باختر ۾ يوناني سياسي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> باختر ۾ يوناني حڪومت جي خاتمي باوجود هندوڪش جي ڏکڻ ۾ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] حڪمرانن جي حڪومت جاري رهي. مختلف هند-يوناني خاندانن پنجاب ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي حصن تي پهرين صدي ق.م. تائين حڪومت ڪئي، جڏهن ته [[هند-سٿي]] يا [[سڪا]] حڪمرانن جي توسيع سان سندن سياسي طاقت آهستي آهستي محدود ٿيندي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> === هند-سٿي دور === {{Main|هند-سٿي|سڪا}} [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|ساڄو|[[هند-سٿي]] حڪمرانن سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو؛ سنڌو ماٿري، گنڌارا، پنجاب ۽ اولهه هندستان جا علائقا ڏيکاريل آهن]] ٻي ۽ پهرين صدي ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[سڪا]] يا سٿي قبيلن اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. قديم فارسي ماخذن ۾ انهن خانه بدوش ايراني قبيلن لاءِ ''سڪا''، جڏهن ته يوناني ماخذن ۾ ''سٿين'' جو نالو استعمال ٿيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ حڪومت ڪندڙ انهن سڪا حڪمرانن ۽ سندن خاندانن کي عام طور ''هند-سٿي'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> هند-سٿين جي آمد ڪنهن هڪ حملي يا هڪ ئي وقت ٿيل فتح جو نتيجو نه هئي، پر وچ ايشيا ۾ ڪيترين خانه بدوش قومن جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هڪ ڊگهو عمل هو. چيني تاريخي ماخذن موجب [[يوئچي]] جي اولهه طرف لڏپلاڻ سان سڪا گروهن تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کان پوءِ انهن مان ڪجهه گروهه ڏکڻ طرف منتقل ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== سڪا قبيلن جي ڏکڻ طرف لڏپلاڻ ==== سڪا قبيلن جون مختلف شاخون مختلف رستن وسيلي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيون. انهن مان ڪجهه پامير ۽ قراقرم جي جبلن مان گذري [[گلگت]]، ڪشمير ۽ گنڌارا ڏانهن پهتا، جڏهن ته ٻين گروهن جو تعلق [[سيستان]] سان رهيو. سيستان جو نالو پڻ تاريخي طور ''سڪستان''، يعني ”سڪن جي ملڪ“ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> [[مائوس]] جي دور سان لاڳاپيل ڪتبا چلاس ۽ گلگت واري علائقي مان پڻ مليا آهن، جيڪي سڪا حڪمرانن جي هن اترئين رستي سان آمد جا آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> ==== مائوس ==== [[فائل:Drachma of Maues LACMA M.84.110.7 (1 of 2).jpg|thumb|220px|کاٻو|[[مائوس]] جي دور جو چانديءَ جو درهم، لاس اينجلس ڪائونٽي ميوزيم آف آرٽ جي مجموعي مان]] [[مائوس]]، جنهن جو نالو سڪن ۽ ڪتبن ۾ ''موگا'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، ڏکڻ ايشيا جو پهريون اهم هند-سٿي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. سندس حڪومت جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر جديد تحقيق عام طور کيس تقريباً 120 کان 85 ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> لڳ ڀڳ 85 ق.م. ڌاري مائوس [[ٽيڪسيلا]] تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ لاءِ ”بادشاهن جو وڏو بادشاهه“ جهڙو لقب استعمال ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> سندس اقتدار [[گنڌارا]]، هزاره ۽ ڪشمير جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هو، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ هند-يوناني حڪمران به ساڳئي وقت موجود رهيا. ان ڪري هند-سٿين جي اڀار سان سموري هند-يوناني حڪومت هڪ ئي وقت ختم نه ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> مائوس جي سڪن مان يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. ڪيترن سڪن تي [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] گڏ استعمال ٿيل آهي. سڪن تي يوناني ديوتائن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي نشانين جو استعمال پڻ ملي ٿو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History'', Classical Numismatic Group.</ref> ==== سنڌ ۾ هند-سٿي اثر ==== هند-سٿي تاريخ ۾ سنڌو ماٿريءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هند-سٿي حڪمرانن جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين جو دائرو وقت سان گڏ گنڌارا ۽ پنجاب کان سنڌوءَ جي وچين ۽ هيٺين علائقن ڏانهن وڌيو. [[ازيس اول]] سان لاڳاپيل سڪا ٽيڪسيلا، پشڪلاوتي ۽ ''وچين سنڌو واري صوبي'' جي ٽن اهم سڪي سازيءَ جي مرڪزن سان ڳنڍيا ويا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> سنڌ ۾ هند-سٿي اقتدار جي صحيح شروعات، سياسي حدن ۽ مختلف حڪمرانن جي حڪومت بابت معلومات اڻپوري آهي. ان دور جي تاريخ گهڻو ڪري سڪن، ڪتبن ۽ بعد جي يوناني ۽ رومي جاگرافيائي ماخذن جي بنياد تي ٻيهر جوڙي وئي آهي. تنهنڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪنهن هڪ هند-سٿي حڪمران جي مسلسل مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|کاٻو|هند-سٿين جي سياسي توسيع سان لاڳاپيل اهم مرڪز؛ نقشي ۾ سنڌوءَ جي هيٺين علائقي ۾ ''ميناگرا'' پڻ ڏيکاريل آهي]] قديم يوناني-رومي ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ واري علائقي کي ''سٿيا'' سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ''[[ميناگرا]]'' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو. ان شهر جي صحيح آثار قديمه واري سڃاڻپ اڃا يقيني ناهي، پر ان بيان مان پهرين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ هيٺين سنڌو ماٿريءَ ۽ سڪا سياسي موجودگيءَ جي وچ ۾ تعلق جو اشارو ملي ٿو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ [[عربي سمنڊ]] تائين رسائي سبب هيٺين سنڌ ڊگهي فاصلي واري واپار لاءِ اهم هئي. سنڌوءَ جي آبي رستي وسيلي اتر اولهه جا علائقا سامونڊي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا. ==== ازيس ۽ هند-يوناني اقتدار جو زوال ==== [[ازيس اول]] هند-سٿي تاريخ جي اهم حڪمرانن مان هڪ هو. لڳ ڀڳ پهرين صدي ق.م. جي وچ ڌاري هن مغربي پنجاب ۽ گنڌارا جي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. سندس هٿان [[هپوسٽريٽس]] جي شڪست کان پوءِ مغربي پنجاب ۾ هند-يوناني سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ازيس جي سلطنت جو مرڪز پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هو. سندس سڪا گنڌارا ۾ پشڪلاوتي، ٽيڪسيلا ۽ وچين سنڌوءَ واري علائقي ۾ جاري ڪيا ويا. انهن سڪن تي اڳوڻي هند-يوناني روايت موجب يوناني ۽ خروشٺي لکتون جاري رهيون، پر بادشاهه جي تصوير بدران گهوڙي تي سوار حڪمران هند-سٿي سڪن جي نمايان علامت بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> هند-يوناني اقتدار جو خاتمو هڪ ئي وقت نه ٿيو. سڪا حڪمرانن جي اڀار باوجود ڪجهه هند-يوناني بادشاهتون پنجاب جي ٻين حصن ۾ قائم رهيون. لڳ ڀڳ 10ع ڌاري [[راجوولا]] جي دور ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ آخري اهم هند-يوناني سياسي مرڪز پڻ ختم ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڪشهرات ۽ سنڌ ==== هند-سٿي سياسي تاريخ جي هڪ ٻي اهم شاخ [[ڪشهرات]] ساتراپن جي هئي. اهي شروعات ۾ هزاره ۽ گنڌارا سان لاڳاپيل هئا، پر پوءِ سندن هڪ شاخ ڏکڻ طرف سنڌ ۽ [[گجرات]] ڏانهن منتقل ٿي. بعد ۾ [[نهپان]] جي دور ۾ ڪشهرات اقتدار اولهه ۽ وچ هندستان جي وڌيڪ علائقن تائين پکڙيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> انهيءَ ڏکڻ طرف سياسي توسيع سنڌ کي گنڌارا، گجرات ۽ اولهه هندستان جي وسيع واپاري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو. بعد ۾ گجرات ۽ اولهه هندستان ۾ سڪا نسل سان لاڳاپيل [[اولهه جا ساتراپ]] ڪيترين صدين تائين هڪ اهم سياسي قوت رهيا. ==== انتظام ۽ ثقافتي تسلسل ==== هند-سٿي حڪمرانن اڳوڻين هخامنشي ۽ هند-يوناني سياسي روايتن مان ڪيترائي عنصر اختيار ڪيا. سندن حڪومت ۾ ''ساتراپ'' ۽ ''مهاساتراپ'' جهڙا لقب استعمال ٿيا، جڏهن ته سڪن تي يوناني ۽ خروشٺي ٻولين جو استعمال جاري رهيو. اهڙيءَ طرح هند-سٿي دور مڪمل ثقافتي تبديلي بدران يوناني، ايراني ۽ ڏکڻ ايشيائي روايتن جي باهمي ميلاپ جو دور پڻ هو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History''.</ref> هند-سٿي حڪمرانن جي دور ۾ [[ٻڌ ڌرم]]، مقامي مذهبي روايتون ۽ يوناني-ايراني فني اثر هڪ ٻئي سان گڏ موجود رهيا. گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سڪن ۽ آثارن ۾ هن ثقافتي رابطي جا نشان نظر اچن ٿا. پهرين صدي ق.م. ۽ پهرين صدي عيسويءَ دوران هند-سٿي سياسي نظام آهستي آهستي مختلف ساتراپن ۽ مقامي حڪمرانن ۾ ورهائجڻ لڳو. ان دوران [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمران اڀريا، جڏهن ته پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشن سلطنت]] جي توسيع سان اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ هند-سٿي سياسي بالادستيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> === ڪوشان سلطنت جو دور === {{Main|ڪوشان سلطنت}} [[فائل:Map of the Kushan Empire.png|thumb|300px|ساڄو|[[ڪوشان سلطنت]] جو نقشو؛ سلطنت جو مرڪزي علائقو [[باختر]]، [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تائين پکڙيل هو]] پهرين صدي عيسويءَ دوران اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪوشان سلطنت]] هڪ وڏي سياسي قوت طور اڀري. ڪوشان اصل ۾ [[يوئچي]] سان لاڳاپيل هڪ حڪمران گروهه هئا، جيڪي وچ ايشيا مان لڏي [[باختر]] ۾ آباد ٿيا هئا. چيني تاريخي ماخذن موجب يوئچي پنجن وڏين سياسي وحدتن ۾ ورهايل هئا، جن مان ڪوشان شاخ آهستي آهستي ٻين تي بالادستي قائم ڪري هڪ وڏي سلطنت جو بنياد وڌو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== ڪجولا ڪڊفيسس ۽ سنڌ ==== [[ڪجولا ڪڊفيسس]] ڪوشان خاندان جو پهريون اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هن پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يوئچي جي مختلف شاخن کي پنهنجي اقتدار هيٺ متحد ڪيو ۽ پوءِ هندوڪش جي ڏکڻ طرف پنهنجي سلطنت کي وڌايو. ڪوشان سڪن ۽ چيني تاريخي روايتن موجب سندس فتوحات [[بيگرام]]، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]] ۽ سنڌ تائين پهتيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشانن جي توسيع کان اڳ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ڪجهه حصا [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ هئا. هند-پارٿي حڪمران پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سيستان]] کان سنڌو درياهه تي سنڌ تائين پکڙيل علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، پر پهرين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪوشانن سندن ڪيترن اتر اولهه وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-PARTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-parthian-dynasty-1/}}</ref> سنڌ ۾ ڪوشان اقتدار جي صحيح حدن ۽ انتظامي نوعيت بابت آثار قديمه ۽ لکت وارا ثبوت گنڌارا ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان ڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪوشانن جي هر دور ۾ مسلسل سڌي مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. تنهن هوندي به سنڌو ماٿريءَ جي سياسي ۽ واپاري نظام تي ڪوشان اثر اهم رهيو. ==== سنڌو ماٿري ۽ واپار ==== ڪوشان سلطنت جي جاگرافيائي حيثيت ان کي وچ ايشيا، ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ اهم واپاري واسطو بڻايو. سلطنت جا علائقا [[ريشم رستو|ريشم رستي]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته سنڌو درياهه اتر اولهه جي اندرين علائقن کي [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ قدرتي واپاري رستو هو. سنڌو درياهه وسيلي مال هيٺين سنڌ تائين پهچي سامونڊي واپاري رستن سان ڳنڍجي سگهندو هو. پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ [[بارباريڪون]] نالي بندرگاهه جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام وچ ۾ اهم مرڪز هو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> هن دور جي وسيع تجارتي نظام وسيلي سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا اتر ۾ گنڌارا ۽ وچ ايشيا، اولهه ۾ ايراني دنيا ۽ سامونڊي رستن وسيلي [[رومي سلطنت]] سان ٿيندڙ واپار سان ڳنڍيل رهيا. ==== ويما ڪڊفيسس ==== ڪجولا کان پوءِ ڪوشان اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[ويما ڪڊفيسس]] جي حڪومت دوران ڪوشان سڪي سازيءَ ۾ اهم تبديليون آيون. سندس دور ۾ ڪوشانن سون جا سڪا جاري ڪرڻ شروع ڪيا، جڏهن ته ٽامي جا سڪا پڻ وڏي مقدار ۾ جاري ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشان سڪن مان سلطنت جي ثقافتي ۽ لساني تنوع جو پڻ پتو پوي ٿو. شروعاتي سڪن تي يوناني ۽ [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ٻولين سان گڏ [[خروشٺي لکت]] استعمال ٿيندي هئي، جڏهن ته بعد ۾ [[باختري ٻولي]] کي يوناني لکت ۾ لکڻ جو رواج نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ڪنشڪ جو دور ==== [[فائل:Kanishka I with Nana.jpg|thumb|240px|کاٻو|[[ڪنشڪ اول]] جو سون جو سڪو؛ پٺئين پاسي ديوي [[نانا]] ڏيکاريل آهي]] [[ڪنشڪ اول]] ڪوشان سلطنت جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ بابت ڊگهي عرصي تائين اختلاف رهيو آهي، پر جديد تحقيق جو هڪ اهم حصو سندس دور جي شروعات تقريباً 127ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>Falk, Harry (2001), “The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas”, ''Silk Road Art and Archaeology'', 7, pp. 121–136.</ref> ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشان سلطنت وچ ايشيا، باختر، گنڌارا ۽ اتر هندستان جي وسيع علائقن تي پکڙيل هڪ اهم طاقت هئي. سندس اهم سياسي مرڪزن ۾ [[پشاور|پروشاپور]] ۽ [[مٿرا]] شامل هئا. ڪنشڪ خاص طور [[ٻڌ ڌرم]] جي سرپرستيءَ سان مشهور آهي. سندس دور ۾ گنڌارا ۽ مٿرا ٻڌ فن ۽ مذهبي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ٻڌ روايت ۾ ڪنشڪ کي ٻڌ ڌرم جي وڏي سرپرست طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سندس سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪوشان شاهي مذهبي ثقافت گهڻ رخي هئي.<ref>Rosenfield, John M., ''The Dynastic Arts of the Kushans'', University of California Press, 1967.</ref> ڪنشڪ جي سڪن تي ٻڌ مذهبي شخصيتن سان گڏ ايراني، يوناني ۽ ڏکڻ ايشيائي ديوتائن جون تصويرون پڻ ملن ٿيون. انهن ۾ [[نانا]]، مائو، ميترو ۽ اوئشو جهڙيون شخصيتون شامل آهن. هي سڪا ڪوشان سلطنت جي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع جا اهم تاريخي ثبوت آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ٻڌ ڌرم ۽ سنڌ ==== ڪوشان دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جي ترقيءَ جو اهم زمانو هو. خاص طور [[گنڌارا]] ۾ ٻڌ خانقاهن، اسٽوپن ۽ مجسما سازيءَ کي وڏي ترقي ملي. گنڌارا فن ۾ يوناني-رومي، ايراني ۽ مقامي ڏکڻ ايشيائي فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ پڻ قديم ۽ وچئين دور جي شروعات تائين ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگيءَ جا آثار مليا آهن. [[ڪاهو جو دڙو]]، [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ ٻين ماڳن مان سنڌ جي ٻڌ ماضيءَ جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به انهن سڀني آثارن کي سڌي طرح ڪنشڪ جي حڪومت يا ڪوشان شاهي سرپرستيءَ سان منسوب ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترن ماڳن جي تاريخ بعد جي صدين سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ کي سنڌو ماٿريءَ جي وسيع مذهبي ۽ تجارتي رابطن جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. اتر ۾ گنڌارا ۽ ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين ويندڙ واپاري رستن مذهبي خيالن، ماڻهن ۽ فني روايتن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. ==== سماج ۽ آبادي ==== هن دور جي سنڌ ۾ مختلف مقامي ۽ لڏي آيل گروهه آباد هئا. بعد جي لساني ۽ تاريخي مطالعي ۾ [[آهير]] سميت مختلف گروهن جي سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Beames1970">{{cite book |author=John Beames |title=A Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ |accessdate=22 March 2011 |year=1970 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref> بهرحال، اهڙن قبيلن جي موجودگيءَ کي ڪوشانن جي لڏپلاڻ يا سندن حڪمرانيءَ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مخصوص تاريخي ثبوت گهربل آهن. ==== ڪوشان سلطنت جو زوال ۽ ساساني توسيع ==== ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات تائين ڪوشان سلطنت جي سياسي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي. [[واسوديو اول]] جي حڪومت جي پڇاڙيءَ کان پوءِ ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن تي نئين قائم ٿيل [[ساساني سلطنت]] جو دٻاءُ وڌيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> [[اردشير اول]] ۽ سندس جانشين [[شاپور اول]] جي دور ۾ ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، خاص طور [[باختر]]، تي پنهنجو اثر وڌايو. ڪوشان سڪن جي جديد مطالعي موجب واسوديو اول جي دور جي پڇاڙيءَ تائين باختر ساساني توسيع سبب ڪوشانن جي هٿن مان نڪري ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ساساني بالادستي هيٺ اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ [[ڪوشانشاهه]] يا هند-ساساني حڪمرانن جو سلسلو اڀريو، جن جي سڪي سازيءَ ۾ ڪوشان ۽ ساساني ٻنهي روايتن جا عنصر موجود هئا. ان هوندي به ڪوشان خاندان جي حڪومت هڪدم ختم نه ٿي؛ سلطنت جي اوڀر وارن حصن ۾ بعد وارا ڪوشان حڪمران ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين موجود رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> سنڌ جي ٽين صدي عيسويءَ واري سياسي تاريخ بابت ثبوت محدود ۽ پيچيدا آهن. ساساني شهنشاهن سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو، پر موجوده سنڌ جي سموري علائقي تي سڌي ساساني حڪومت جي تاريخ ۽ نوعيت بابت احتياط ضروري آهي. بعد جي صدين ۾ سنڌ ۾ مقامي، ڪوشان-ساساني ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اثر هيٺ نوان سياسي نظام اڀريا. === ساساني دور === {{Main|ساساني سلطنت}} [[فائل:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ساساني سلطنت]] پنهنجي وسيع سياسي دائري جي دور ۾]] [[ساساني سلطنت]] جي قيام ۽ [[ڪوشان سلطنت]] جي ڪمزور ٿيڻ سان ٽين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ ايراني اثر جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[اردشير اول]] 224ع ۾ [[پارٿي سلطنت]] کي شڪست ڏئي ساساني سلطنت قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> ساساني سلطنت جي اوڀر طرف توسيع هڪ ئي وقت يا هڪجهڙي انتظامي صورت ۾ نه ٿي. ٽين صديءَ دوران ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، [[سيستان]]، [[مڪران]]، باختر ۽ گنڌارا ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو. سنڌ ۽ هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان ساساني لاڳاپن جا پڻ تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ثبوت موجود آهن، پر سنڌ جي سموري موجوده ايراضيءَ کي سڄي ساساني دور ۾ هڪ مستقل سڌي صوبي طور بيان ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== اردشير اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== ساساني روايتن ۽ بعد جي اسلامي تاريخي ماخذن موجب [[اردشير اول]] پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اوڀر طرف فوجي مهمون ڪيون. [[طبري]] جي بيان موجب اردشير سيستان، گرگان، ابرشهر، مرو، بلخ ۽ خوارزم ڏانهن وڌيو، جڏهن ته ڪوشان، توران ۽ مڪران جي حڪمرانن سندس بالادستي قبول ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> بهرحال، انهن بعد جي ادبي روايتن کي ساساني اوڀرئين فتوحات جي صحيح سرحدن جو قطعي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو. سڪن، ڪتبن ۽ ٻين آثار قديمه جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ساساني اقتدار اوڀر ۾ مختلف وقتن تي سڌي حڪومت، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي سياسي وحدتن جي صورت ۾ ڪم ڪندو رهيو. ==== شاپور اول ۽ سنڌ ==== [[فائل:Gold coin of Shapur I, Ctesiphon mint.jpg|thumb|230px|کاٻو|[[شاپور اول]] جو سون جو سڪو؛ شاپور جي دور ۾ ساساني اقتدار اوڀر طرف وڌيو]] [[شاپور اول]] (حڪومت 240–270ع) جي دور ۾ ساساني سلطنت اولهه ۽ اوڀر ٻنهي طرفن ۾ وڏي سياسي طاقت بڻجي وئي. شاپور جي [[ڪعبه زردشت]] واري مشهور ڪتبي ۾ سندس سلطنت جي اوڀرئين حدن سان لاڳاپيل علائقن ۾ ڪوشان ملڪ ۽ ''هند'' جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Huyse, Philip, ''Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt'', London, 1999.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن ڪتبي ۾ استعمال ٿيل ''هند'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت تفسير ۾ احتياط ضروري آهي، پر ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان گڏ اهو ساساني سلطنت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ ۾ ٽين صدي عيسويءَ کان مضبوط سياسي لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب شاپور اول جي دور ۾ ''هندستان'' ۽ [[نرسي]] جي دور ۾ سنڌ سان لاڳاپيل ساساني انتظام جا ثبوت موجود آهن. ساڳي ماخذ موجب آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ ۾ ايراني سياسي موجودگيءَ جا ثبوت ملن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ڪوشان شاهه ۽ اوڀرئين انتظام ==== [[فائل:Coin of Hormizd I Kushanshah, British Museum.jpg|thumb|220px|ساڄو|[[هرمز اول ڪوشان شاهه]] جو سڪو؛ [[برٽش ميوزيم]] جي مجموعي مان]] ساسانين اڳوڻي ڪوشان علائقن جي انتظام لاءِ هڪ مخصوص سياسي نظام پڻ قائم ڪيو، جنهن جي حڪمرانن کي ''[[ڪوشان شاهه]]'' چيو ويندو هو. اهي حڪمران ٽين کان چوٿين صدي عيسويءَ دوران اوڀر ايران، افغانستان ۽ گنڌارا جي حصن تي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs/}}</ref> ''ڪوشان شاهه'' جي لقب جو پهريون پڪ سان تاريخ ڏنل ذڪر تقريباً 293ع جي [[پائڪولي ڪتبو|پائڪولي ڪتبي]] ۾ ملي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ ساساني بالادستي هيٺ مقامي يا نيم خودمختيار شاهي انتظام موجود هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ڪوشان شاهن جي سڪن تي ساساني شاهي تاج ۽ آتشدان جهڙيون ايراني علامتون، جڏهن ته اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جا ڪجهه عنصر پڻ ملن ٿا. اهڙي سڪي سازيءَ کي جديد تحقيق ۾ ''ڪوشان-ساساني'' سڪي سازي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS ii. Kushano-Sasanian Coinage |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-02-coinage/}}</ref> چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ ساساني شهنشاهه [[شاپور ٻيون]] اوڀر ۾ مرڪزي اقتدار ٻيهر مضبوط ڪيو. سڪن جي شاهديءَ موجب 320ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي يا 330ع واري ڏهاڪي تائين گنڌارا جا ڪجهه علائقا سڌي ساساني حڪومت هيٺ اچي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ==== سنڌ، مڪران ۽ سامونڊي واپار ==== ساساني دور ۾ سنڌ جي اهميت رڳو زميني سرحدي علائقي طور نه، پر [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار سان ڳنڍيل خطي طور پڻ هئي. [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ وسيلي سنڌ جا بندرگاهه ايراني نار، مڪران، هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري ۽ هندي سمنڊ جي ٻين تجارتي مرڪزن سان ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ساساني سلطنت لاءِ [[مڪران]] ۽ سنڌوءَ جو ڇوڙ خاص سامونڊي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا. انهن رستن وسيلي ايران کان سنڌ ۽ اڳتي ڏکڻ ايشيا تائين واپاري جهازن جي آمدرفت ممڪن هئي. سنڌ ان لحاظ کان ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ زميني ۽ سامونڊي رابطي جو اهم علائقو رهي. ==== رتو ڪوٽ ==== سنڌ ۾ ساساني موجودگيءَ سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان هڪ ''[[رتو ڪوٽ]]'' آهي. اهو قلعو [[ڪراچي]] جي ويجهو [[گهارو]] واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي ڇوڙ سان لاڳاپيل هڪ ٻيٽ تي واقع آهي. قلعي جي چورس رٿا ۽ گول ڪنڊيدار برج ساساني فوجي اڏاوت سان مشابهت رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> آثار قديمه جي تحقيق ۾ رتو ڪوٽ کي ممڪن ساساني بنياد قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان جي تعمير کي [[بهرام پنجون|بهرام پنجين]] يا سندس ڪنهن جانشين جي دور سان ڳنڍڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref>Kervran, Monique, “Forteresses, entrepôts et commerce: une histoire à suivre depuis les ports du Sind et de la Makran jusqu'au Golfe Persique”, 1994, pp. 335–338.</ref> قلعي جي جاگرافيائي جاءِ پڻ اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌوءَ جي ڇوڙ ڀرسان اهڙي فوجي چوڪي ايران کان سنڌ ڏانهن ايندڙ سامونڊي واپاري جهازن جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي نگرانيءَ لاءِ موزون هئي. ''انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' پڻ رتو ڪوٽ جي هن امڪاني سامونڊي ۽ حڪمت عملي واري ڪردار ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== بهرام گور ۽ ديبل جي روايت ==== بعد جي فارسي ۽ اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[بهرام پنجون]]، جنهن کي ''بهرام گور'' پڻ چيو وڃي ٿو، کي سنڌ ۽ هندستان سان ڳنڍيندڙ قصا ملن ٿا. [[طبري]] ۽ ثعالبي سميت بعد جي ماخذن ۾ هڪ روايت آهي ته سنڌ جي حڪمران بهرام کي [[ديبل]]، مڪران ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڏنا هئا.<ref>Ṭabari, tr. Bosworth, ''The History of al-Ṭabarī'', Vol. V, pp. 100–102.</ref> جديد تحقيق انهن روايتن کي لفظي طور تاريخي حقيقت نه ٿي سمجهي، پر رتو ڪوٽ جهڙا ساساني طرز جا آثار ان دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ تي ساساني سياسي ۽ تجارتي دلچسپيءَ جا آزاد آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ساساني سڪا ۽ ثقافتي اثر ==== ساساني ۽ ڪوشان-ساساني سڪن جي اوڀر طرف ورڇ ايران، افغانستان، گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي معاشي ۽ سياسي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ذريعو آهي. ساساني سڪن جي هڪ پاسي عام طور شهنشاهه جي مخصوص تاج سان تصوير، جڏهن ته ٻئي پاسي [[زرتشتي]] آتشدان ۽ ان جي ٻنهي پاسن کان محافظ ڏيکاريا ويندا هئا. ساساني سياسي ۽ واپاري رابطن سان ايراني فني، سڪي سازيءَ ۽ انتظامي روايتن جا اثر سنڌو ماٿريءَ تائين پهتا. بهرحال، اهڙن ثقافتي اثرن کي سنڌ جي مڪمل ”فارسيائيزيشن“ طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ مقامي ڏکڻ ايشيائي، ايراني ۽ سامونڊي ثقافتي رابطن جو سنگم رهي. ==== وچ ايشيائي حملا ۽ ساساني اقتدار ۾ تبديليون ==== چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ دوران وچ ايشيا مان ايندڙ نون سياسي گروهن ساساني سلطنت جي اوڀرئين سرحدن تي دٻاءُ وڌايو. چوٿين صديءَ جي وچ ڌاري خانه بدوش حملن سان ڪوشان شاهن جي سياسي نظام کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ [[ڪيداري]] حڪمران باختر ۽ گنڌارا جي ڪجهه حصن ۾ اڀريا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> پنجين صديءَ ۾ [[هيفتالي]] وچ ايشيا ۽ اوڀر ايران ۾ هڪ طاقتور قوت بڻيا. 484ع ۾ ساساني شهنشاهه [[پيروز اول]] هيفتالين خلاف جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان ساساني سلطنت جي اوڀرئين پاليسيءَ کي سخت ڌڪ رسيو. پر هيفتالي حملن کان پوءِ **سنڌ سان ساساني لاڳاپا مڪمل طور ختم نه ٿيا**. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعا آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ سان سياسي ۽ واپاري لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ڇهين صديءَ ۾ [[خسرو اول]] جي دور ۾ ساساني سلطنت ٻيهر مضبوط ٿي ۽ وچ ايشيا ۾ هيفتالي اقتدار خلاف [[اولھ ترڪ خاقانيت|اولھ ترڪن]] سان گڏ ڪارروائي ڪئي. ساڳئي دور ۾ ايران ۽ هندي سمنڊ جي وچ ۾ سامونڊي واپار پڻ جاري رهيو. ==== ساساني دور جي پڄاڻي ==== ستين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ساساني سلطنت [[بازنطيني سلطنت]] سان ڊگهن جنگين ۽ اندروني سياسي بحران سبب ڪمزور ٿي وئي. 630ع واري ڏهاڪي کان [[عرب مسلمانن جي فارس جي فتح|عرب مسلمانن جي فتوحات]] ساساني سلطنت جي مرڪزي علائقن کي تيزيءَ سان ختم ڪري ڇڏيو ۽ 651ع ۾ آخري ساساني شهنشاهه [[يزدگرد ٽيون]] جي وفات سان ساساني شاهي حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> سنڌ ۾، بهرحال، سياسي ارتقا ايران کان مختلف هئي. هتي مقامي حڪمران گهراڻا موجود رهيا ۽ ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ ۾ [[راءِ گهراڻو]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ جي اهم سياسي قوتن طور سامهون آيا. ان ڪري سنڌ جي تاريخ ۾ ساساني اثر کان مقامي گهراڻن ڏانهن منتقليءَ کي ڪنهن هڪ مقرر تاريخ تي ٿيل مڪمل اقتدار جي تبديلي بدران هڪ ڊگهي ۽ پيچيده سياسي عمل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. === گپتا ۽ هُن دور === {{Main|گپتا سلطنت|هُن}} [[فائل:Gupta Empire at peak.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[گپتا سلطنت]] ۽ ان جي ڀرپاسي جون سياسي قوتون؛ سنڌو ماٿريءَ جا اتر اولهه وارا علائقا گپتن جي مرڪزي علائقي کان ٻاهر ڏيکاريل آهن]] چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ وارو دور سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ پيچيده تبديلين جو زمانو هو. هن عرصي ۾ اوڀر ۽ وچ اتر هندستان ۾ [[گپتا سلطنت]] هڪ وڏي طاقت طور اڀري، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ ان جي اولهه وارن علائقن ۾ [[ساساني سلطنت]]، آخري [[ڪوشان]] حڪمرانن، [[ڪيداري]]، [[الچون هُن|الچون هنن]] ۽ مختلف مقامي حڪمرانن جو اثر موجود رهيو. انهيءَ ڪري سنڌ کي هن سڄي عرصي دوران گپتا سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ پڪا تاريخي ثبوت موجود ناهن. ==== گپتا سلطنت ۽ سنڌو ماٿري ==== [[گپتا سلطنت]] جو بنياد ٽين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ پيو. [[چندرگپت اول]] ۽ خاص طور سندس جانشين [[سامدرگپت]] جي دور ۾ گپتا اقتدار گنگا جي ميدان کان ٻاهر ڪيترن علائقن تائين وڌيو. سامدرگپت جي سياسي فتوحات ۽ ٻين حڪمرانن سان لاڳاپن بابت اهم ترين همعصر ماخذ [[الهه آباد ستون|الهه آباد ستون جو ڪتبو]] آهي. [[فائل:SamudraguptaCoin.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[سامدرگپت]] جو سون جو سڪو]] الهه آباد ستون واري ڪتبي ۾ اتر اولهه سان لاڳاپيل ''ديوپتر-شاهي-شاهانوشاهي''، سڪا ۽ ٻين حڪمرانن جو ذڪر اچي ٿو. انهن کي گپتا سلطنت جي مرڪزي صوبن جي حڪمرانن طور نه، پر سامدرگپت سان سفارتي يا بالادستيءَ جا لاڳاپا رکندڙ ٻاهرين سياسي قوتن طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Fleet, J. F., ''Inscriptions of the Early Gupta Kings and their Successors'', Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. III, Calcutta, 1888.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهيءَ شاهديءَ مان گپتا شهنشاهن جي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، پر ان مان موجوده سنڌ تي سندن سڌي صوبائي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌ ۾ ساساني اثر ==== چوٿين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال سمجهڻ لاءِ [[ساساني سلطنت]] جي اوڀرئين توسيع پڻ اهم آهي. [[شاپور ٻيون|شاپور ٻئي]] جي حڪومت سان لاڳاپيل وچ فارسي ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساساني سلطنت جي اوڀرئين سياسي دائري ۾ سنڌ، [[سيستان]] ۽ توران شامل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ŠĀPUR II |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii/}}</ref> ساساني ۽ مقامي اقتدار جي صحيح نوعيت مختلف وقتن ۽ علائقن ۾ مختلف رهي هوندي. تنهنڪري چوٿين صديءَ جي سنڌ کي گپتا ۽ ساساني سلطنتن جي وچ ۾ سادي نموني ورهايل علائقو سمجهڻ بدران، مختلف مقامي ۽ علائقائي قوتن سان لاڳاپيل سرحدي سياسي خطي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== چندرگپت ٻيون ۽ اولهه طرف گپتا توسيع ==== [[چندرگپت ٻيون]] جي دور ۾ گپتا سلطنت اولهه طرف وڏي توسيع ڪئي. هن [[اولهه جا ساتراپ|اولهه جي سڪا ساتراپن]] کي شڪست ڏئي مالوا، گجرات ۽ ڀرپاسي جا علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيا. ان سان گپتن کي اولهه هندستان جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن تائين رسائي حاصل ٿي. اولهه ۾ گپتا توسيع باوجود سنڌ جي سڌي فتح يا ان کي گپتا صوبي طور شامل ڪرڻ بابت معتبر همعصر ثبوت واضح ناهن. ان ڪري گجرات ۽ مالوا تي گپتا فتح کي پاڻمرادو سنڌ جي فتح سان برابر قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== ڪيداري ۽ اتر اولهه ۾ تبديليون ==== چوٿين صدي عيسويءَ دوران [[ڪيداري]] نالي وچ ايشيائي حڪمران گروهه باختر، ڪابل ۽ گنڌارا جي سياسي منظرنامي ۾ اڀريو. ڪيدارين اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جون ڪيتريون روايتون اختيار ڪيون ۽ سندن سڪا پڻ ڪوشان نموني سان ويجهي مشابهت رکن ٿا. اتر پنجاب ۾ آخري ڪوشان حڪمرانن کان پوءِ ڪيداري سڪن جو ظاهر ٿيڻ سياسي اقتدار جي تبديليءَ جو اهم سڪي وارو ثبوت آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهن تبديلين سبب سنڌو ماٿريءَ جي اترين واپاري ۽ سياسي رابطن تي پڻ اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌ جي اندر ڪيدارين جي سڌي حڪومت جي حدن بابت ثبوت محدود آهن. ==== هُنن جو اڀار ==== [[فائل:Map of the Alkhon Huns and conquests.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[الچون هُن]] جي سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا ڏانهن سندن توسيع جو نقشو]] پنجين صدي عيسويءَ ۾ وچ ايشيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف هُن گروهه اهم سياسي قوت بڻيا. قديم هندستاني ماخذن ۾ انهن لاءِ عام طور ''هُوڻ'' جو نالو استعمال ٿيو، جنهن ڪري مختلف ڪيداري، الچون ۽ هيفتالي گروهن جي سڃاڻپ هميشه واضح ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي وچ ڌاري [[الچون هُن]] ڪابل ۽ ڪاپيسا کان اوڀر طرف وڌي [[گنڌارا]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيدارين کي پوئتي ڌڪيائون. سندن شروعاتي طاقتور حڪمرانن مان [[خنگيلا]] تقريباً 430/440ع کان 470ع تائين سرگرم رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> الچون سڪن تي شروعات ۾ ساساني سڪي سازيءَ جا واضح اثر موجود هئا. بادشاهه جي تصوير سان گڏ پٺئين پاسي ساساني طرز جو آتشدان جاري رهيو، جڏهن ته وقت سان گڏ برهمي لکت ۽ ڏکڻ ايشيائي مذهبي علامتون پڻ شامل ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> ==== گپتا سلطنت تي هُنن جو دٻاءُ ==== [[ڪمارگپت اول]] جي حڪومت جي آخري سال، تقريباً 454–455ع ۾، گپتا سلطنت کي هُن حملي کي منهن ڏيڻو پيو. ولي عهد [[اسڪندگپت]] ان حملي کي روڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس حڪومت دوران اتر اولهه کان حملا جاري رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تورامانا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ الچون هُن وڌيڪ اوڀر طرف وڌيا. تقريباً 500ع تائين سندن فوجون گپتا سلطنت جي مرڪزي علائقن تائين پهچي ويون هيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> تورامانا کان پوءِ [[مهرڪولا]] تقريباً 515–528ع دوران هُنن جو سڀ کان نمايان حڪمران ٿيو. سندس دور ۾ هُن اقتدار اتر اولهه کان اتر هندستان جي ڪيترن حصن تائين پکڙيل هو. مهرڪولا کان پوءِ هندستان ۾ الچون سياسي طاقت ڪمزور ٿي ۽ انهن مان ڪجهه گروهه ٻيهر ڪابل ۽ غزني طرف موٽي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> سنڌ تي الچون يا هيفتالي حڪمرانيءَ جي صحيح نوعيت بابت شاهدي اتر پنجاب ۽ گنڌارا جي ڀيٽ ۾ گهٽ واضح آهي. تنهنڪري سنڌ کي سڄي پنجين صديءَ دوران ڪنهن هڪ ''سفيد هُن سلطنت'' جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== مقامي سياسي قوتن جو اڀار ==== پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ دوران گپتا، ساساني، ڪيداري ۽ هُن قوتن ۾ ٿيندڙ تبديلين سان سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پڻ بدلجندي رهي. سنڌ بابت هن عبوري دور جا همعصر لکت وارا ماخذ محدود آهن، جنهن ڪري بعد جي مقامي گهراڻن جي ابتدا ۽ سندن صحيح تاريخ بابت مڪمل تسلسل قائم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڇهين صديءَ تائين سنڌ ۾ هڪ مقامي شاهي گهراڻو اڀريو، جنهن کي بعد جي اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[راءِ گهراڻو]] چيو ويو آهي. راءِ گهراڻي بابت سڀ کان مشهور تفصيلي بيان گهڻو پوءِ مرتب ٿيل ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل شروعاتي تاريخن ۽ سياسي حدن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي جي حڪومت سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم مقامي سياسي مرحلن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ ستين صديءَ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار ۾ آيو. ==== هرشاوردن ۽ سنڌ ==== ستين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ [[هرشاوردن]] هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت گنگا ۽ جمنا جي ميدانن ۾ وڏي سياسي قوت هئي، پر سنڌ کي هرشا جي سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ واضح همعصر ثبوت موجود ناهن. چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪيو ۽ سنڌ کي پنهنجي مقامي حڪمران ۽ ٻڌ مذهبي مرڪزن سان هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي علائقي طور بيان ڪيو. ان ڪري هرشا جي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر ۽ سنڌ تي سندس سڌي حڪومت ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === راءِ گهراڻي جو دور === {{Main|راءِ گهراڻو}} [[فائل:Rai Dynasty of Sindh under Rai Shasi II The Last.png|thumb|300px|ساڄو|[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي دور سان منسوب سنڌ جي رياست جو نقشو]] '''[[راءِ گهراڻو]]''' سنڌ جو هڪ قبل از اسلام حڪمران گهراڻو هو، جنهن بابت معلومات گهڻو ڪري ''[[چچ نامو]]'' ۽ ان تي دارومدار رکندڙ بعد جي فارسي تاريخي روايتن مان ملي ٿي. روايتي تاريخ نگاريءَ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي تقريباً ڇهين صدي عيسويءَ کان ستين صديءَ جي شروعات تائين رکيو وڃي ٿو، پر گهراڻي جي قيام جي صحيح تاريخ، ان جي حڪمرانن جي حڪومت جا سال ۽ سلطنت جون قطعي سرحدون همعصر ڪتبن يا ٻين سڌن تاريخي ثبوتن مان معلوم ناهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> راءِ گهراڻي جي اڀار واري زماني ۾ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پيچيده هئي. اڳين صدين دوران سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا مختلف حصا [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]]، [[ساساني سلطنت|ساساني]] ۽ وچ ايشيائي حڪمران گروهن جي سياسي اثر هيٺ رهيا هئا. پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪيداري]] ۽ [[الچون هُن]] جهڙين قوتن جي اڀار سان اڳوڻيون سياسي بناوتون تبديل ٿيون. انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌ ۾ راءِ حڪمرانن جي هڪ مقامي بادشاهت جو ذڪر ملي ٿو. ==== تاريخي ماخذ ==== راءِ گهراڻي بابت سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو. موجوده ''چچ نامو'' تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[علي ڪوفي]] سان منسوب هڪ فارسي متن آهي. روايتي طور علي ڪوفي دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اڳوڻي عربي ڪتاب جو فارسي ترجمو ڪيو هو. جديد تحقيق ۾، بهرحال، متن جي بڻ، ان جي پراڻن ماخذن ۽ ان ۾ محفوظ ٿيل شروعاتي سنڌ جي تاريخي مواد جي نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ڪجهه جديد محقق ''چچ نامي'' کي تيرهين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل اصل فارسي تصنيف سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا محقق ان ۾ اڳوڻن عربي ۽ مقامي سنڌي تاريخي ماخذن مان محفوظ ٿيل مواد جي موجودگيءَ جو دفاع ڪن ٿا. انهيءَ سبب راءِ گهراڻي بابت ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن کي استعمال ڪندي ماخذ جي دير سان ترتيب ۽ ٻين آزاد ثبوتن جي کوٽ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبن ۽ سڪن جي کوٽ سبب هن دور جي سياسي تاريخ مڪمل طور ٻيهر جوڙڻ ڏکيو آهي. سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليل ڪجهه سڪن کي راءِ حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر اهڙي سڃاڻپ تي ماهرن جو اتفاق ناهي. ==== گاديءَ جو هنڌ ۽ سياسي مرڪز ==== ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ حڪمرانن جي حڪومت جو مرڪز [[اروڙ]] هو، جيڪو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ويجهو هڪ اهم شهر هو. اروڙ بعد ۾ پڻ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم رهيو ۽ [[راجا چچ]] ۽ [[راجا ڏاهر]] سان لاڳاپيل روايتن ۾ نمايان جاءِ والاري ٿو. [[اروڙ]] جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ کي ڳنڍيندڙ رستن تي اهم مقام ڏنو. سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زميني رستن وسيلي سنڌ جا اندروني علائقا [[ملتان]]، [[مڪران]] ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل هئا. ==== سلطنت جون حدون ==== ''چچ نامي'' ۾ راءِ گهراڻي جي سنڌ کي هڪ وڏي بادشاهت طور پيش ڪيو ويو آهي. ان روايت موجب راءِ سلطنت جي مرڪزي علائقي ۾ سنڌو ماٿري شامل هئي، جڏهن ته ان جو سياسي اثر اتر طرف [[ملتان]]، اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ٻين سرحدي علائقن تائين پهتل هو. متن ۾ رياست جي مختلف حصن ۽ سرحدي انتظام جو پڻ ذڪر ملي ٿو. بهرحال، انهن بيانن کي جديد قومي يا صوبائي سرحدن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ مناسب ناهي. راءِ گهراڻي جي سموري دور لاءِ اهڙي وسيع علائقي تي مسلسل ۽ هڪجهڙي مرڪزي حڪومت جي تصديق ڪندڙ آزاد همعصر ثبوت محدود آهن. ==== حڪومت ۽ انتظام ==== راءِ رياست جي انتظام بابت ڄاڻ جو وڏو حصو پڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿو. ان ۾ سنڌ کي مرڪزي بادشاهت سان گڏ مختلف علائقائي انتظامي مرڪزن واري رياست طور پيش ڪيو ويو آهي. سرحدي علائقن ۾ مقامي حاڪمن ۽ فوجي عملدارن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته حڪومت مرڪز ۽ علائقائي اختيارين جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه رياست جي مواصلات، زراعت ۽ واپار لاءِ بنيادي اهميت رکندو هو. آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو هئي، جڏهن ته دريائي ۽ زميني رستا اندروني شهرن کي سامونڊي ۽ بين العلاقائي واپار سان ڳنڍيندا هئا. راءِ گهراڻي کي مڪمل طور جديد معنيٰ ۾ مرڪزي ۽ منظم بيروڪريٽڪ رياست قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. تنهنڪري انتظام، محصول ۽ فوج بابت بعد جي ماخذن ۾ ڏنل تفصيلن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت راءِ دور جي معيشت لاءِ اهم هئي. [[سنڌو درياهه]] زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو مکيه ذريعو هو، جڏهن ته هيٺين سنڌ جا رستا [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي سنڌ جا رابطا ايراني دنيا سان ۽ اتر طرف سنڌو ماٿري وسيلي پنجاب ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ واپاري رستن سان قائم هئا. قديم ۽ اوائلي وچئين دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ وارا بندرگاهه هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو حصو رهيا هئا. ان وسيع تجارتي پسمنظر سبب راءِ دور جي سنڌ کي پڻ ڏکڻ ايشيا ۽ ايراني دنيا جي وچ واري اهم علائقي طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ راءِ گهراڻي جي مخصوص واپاري پاليسين بابت سڌا ثبوت تمام گهٽ آهن. ==== مذهب ۽ سماج ==== ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] سنڌ ۾ اڳين صدين کان موجود هو ۽ ڪيترن هنڌن تي ٻڌ خانقاهون ۽ مذهبي برادريون قائم هيون. ان سان گڏ برهمڻي ۽ ٻين مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار پڻ موجود هئا. ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ حڪمرانن ۽ سندن رعيت جي مذهبي سڃاڻپ بابت مختلف تفصيل ملن ٿا. بعد ۾ ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪندڙ چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] سنڌ ۾ ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪو ان ڳالهه جو آزاد ثبوت آهي ته عرب فتح کان اڳ سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگي جاري هئي. تنهن هوندي به راءِ حڪمرانن جي مخصوص مذهبي پاليسي يا جديد مفهوم واري ''مذهبي رواداري'' بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي پاليسيءَ لاءِ همعصر انتظامي دستاويز موجود ناهن. ==== راءِ حڪمران ==== ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ گهراڻي جا پنج حڪمران بيان ڪيا وڃن ٿا. سندن نالن جون صورتون مختلف ترجمن ۽ جديد تصنيفن ۾ مختلف ملن ٿيون. حڪمرانن جي روايتي ترتيب هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. انهن حڪمرانن لاءِ جديد تصنيفن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص حڪومت جا سال ڏنا وڃن ٿا، پر اهي تاريخون همعصر ڪتبن، سڪن يا ٻين آزاد ماخذن سان يقيني طور ثابت ٿيل ناهن. ان ڪري انهن کي قطعي تاريخن بدران روايتي حڪمرانيءَ جي ترتيب طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== راءِ ساهيرس ٻيو ==== ''چچ نامي'' جي بيان ۾ [[راءِ ساهيرس ٻيو]] بعد وارن راءِ حڪمرانن مان اهم حڪمران طور سامهون اچي ٿو. روايت موجب سندس دور ۾ سنڌ کي ٻاهرين فوجي خطري کي منهن ڏيڻو پيو. ان واقعي جا تفصيل بنيادي طور ''چچ نامي'' تي دارومدار رکن ٿا ۽ انهن جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي. راءِ ساهيرس ٻئي کان پوءِ [[راءِ ساهسي ٻيو]] تخت تي ويٺو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ==== راءِ ساهسي ٻيو ۽ چچ جو عروج ==== [[راءِ ساهسي ٻيو]] جي دور بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً وڌيڪ تفصيلي روايت ملي ٿي. ان موجب [[راجا چچ|چچ]] هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ شروعات ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ سرڪاري ڪم سان وابسته ٿيو. پنهنجي قابليت سبب هو درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل ڪندو ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. راڻي ۽ درٻاري سياست سان لاڳاپيل واقعن کان پوءِ چچ سنڌ جو تخت حاصل ڪيو. هن اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ هڪ نئين حڪمران خاندان جو بنياد وڌو. هن روايت جي تفصيلن، خاص طور چچ جي تخت حاصل ڪرڻ ۽ راڻيءَ سان سندس تعلق بابت، بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي. متن جي دير سان ترتيب سبب جديد تاريخ نگاري انهن واقعن کي مڪمل طور آزاد ۽ همعصر شاهديءَ سان ثابت ٿيل واقعا نٿي سمجهي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات ۽ [[راجا چچ]] جي اقتدار حاصل ڪرڻ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روايتي chronology ۾ هي اقتدار جي تبديلي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات، اڪثر تقريباً 632ع، ۾ رکي وڃي ٿي، پر ان سال کي قطعي همعصر تاريخ سمجهڻ بدران روايتي تاريخ طور پيش ڪرڻ گهرجي. چچ جي تخت نشينيءَ سان سنڌ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ٿيو. چچ کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر]] ۽ پوءِ سندس خاندان جا ٻيا فرد سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمران ٿيا. آخرڪار [[راجا ڏاهر]] هن گهراڻي جو آخري اهم حڪمران ٿيو، جنهن جي حڪومت 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران ختم ٿي. ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻو سنڌ جي قبل از اسلام سياسي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل آهي جيڪو قديم سلطنتن ۽ اٺين صديءَ جي عرب فتح جي وچ ۾ اچي ٿو. هن دور ۾ سنڌو ماٿري هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي خطي طور برقرار رهي، جنهن جا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، مڪران ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان لاڳاپا موجود هئا. بهرحال، راءِ دور جي تاريخ لکڻ ۾ ماخذن جي کوٽ هڪ بنيادي مسئلو آهي. گهراڻي بابت تفصيلي روايت ڪيترين صدين پوءِ موجوده صورت اختيار ڪندڙ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جڏهن ته راءِ حڪمرانن سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبا ۽ سڪا اڃا تائين دستياب ناهن. ڪجهه سڪن کي راءِ گهراڻي سان ڳنڍڻ جون جديد تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر انهن نسبتُن تي ماهرن جو اتفاق موجود ناهي. انهيءَ ڪري راءِ گهراڻي جي حڪمرانن، صحيح تاريخن، انتظام ۽ سلطنت جي سرحدن بابت ڪيترين روايتي دعوائن کي تاريخي امڪان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === برهمڻ گهراڻي جو دور === {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(تقريباً 632ع – 712ع)'' [[فائل:Sindh 700ad.jpg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 700ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور واري سنڌ ۽ ڀرپاسي جون سياسي قوتون]] [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن کي عام طور '''[[برهمڻ گهراڻو]]'''، '''چچ گهراڻو''' يا '''چچ خاندان''' چيو وڃي ٿو. هن خاندان جو بنياد [[راجا چچ]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ، سندس فوجي مهمن ۽ سندس جانشينن بابت سڀ کان تفصيلي روايت ''[[چچ نامو]]'' ۾ محفوظ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' جي موجوده فارسي صورت [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 13هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ مرتب ڪيو. روايتي بيان موجب اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو هو. جديد تحقيق ۾ متن جي بڻ ۽ ان ۾ موجود قديم مواد جي نوعيت بابت مختلف رايا آهن، پر اهو قبل از اسلام سنڌ، چچ خاندان ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فتح بابت سڀ کان اهم تفصيلي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو مکيه سياسي مرڪز [[اروڙ]] هو. ان دور ۾ سنڌو ماٿريءَ ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سامونڊي ڪناري تي [[ديبل]] جهڙا شهر پڻ سياسي، مذهبي يا تجارتي اهميت رکندا هئا. اتر طرف [[ملتان]] هڪ اهم علائقائي مرڪز هو. ''چچ نامي'' ۾ چچ جي حڪومت ۽ فوجي مهمن کي موجوده سنڌ کان ٻاهر اتر ۽ اولهه وارن سرحدي علائقن تائين بيان ڪيو ويو آهي، پر انهن حدن کي جديد رياستي سرحدن وانگر مقرر سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت هن دور ۾ خاص اهميت رکي ٿي. [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جون شاخون آبپاشي، زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو بنياد هيون، جڏهن ته [[ديبل]] جهڙا سامونڊي مرڪز سنڌ کي [[عربي سمنڊ]] جي واپاري نظام سان ڳنڍيندا هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي ايران ۽ عرب دنيا ڏانهن زميني ۽ سامونڊي رابطا موجود هئا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ==== چچ جو اقتدار ۾ اچڻ ==== [[File:Map of the Chachas circa 650 CE.png|thumb|300px|left|تقريباً 650ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ هيٺ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو.]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب [[راجا چچ|چچ]] اروڙ سان تعلق رکندڙ هڪ برهمڻ هو، جيڪو راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي انتظام سان وابسته ٿيو ۽ آهستي آهستي درٻار ۾ اثر حاصل ڪيائين. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي صورتحال ۾ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ اڳوڻي حڪمران جي بيوهه راڻي سوهندي سان شادي ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' موجب چچ کي اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ مختلف مقامي ۽ سرحدي حڪمرانن کي پنهنجي تابع ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلائڻيون پيون. روايت ۾ سندس مهمن جو دائرو [[سيوستان]]، [[برهمڻ آباد]]، اتر سنڌ ۽ مڪران جي سرحدن تائين بيان ڪيو ويو آهي. انهن مهمن جي نتيجي ۾ هن راءِ گهراڻي کان مليل رياستي ڍانچي تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ جي فتوحات ۽ سندس سلطنت جي حدن بابت گهڻو تفصيل ''چچ نامي'' مان ملي ٿو؛ آزاد همعصر ڪتبن ۽ ٻين ماخذن جي کوٽ سبب انهن تفصيلن کي تاريخي روايت جي حيثيت سان پيش ڪيو وڃي ٿو. ==== مذهب ۽ سماج ==== ستين صديءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] ۽ برهمڻي مذهبي روايتون ٻئي موجود هيون، جڏهن ته مختلف شهرن ۽ علائقن ۾ انهن جي سماجي اثر جي نوعيت مختلف هئي. ''چچ نامو'' پاڻ به قبل از اسلام سنڌ جي ٻڌ ۽ برهمڻ حڪمران خاندانن بابت مواد محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو سفر ڪيو. سندس سفرنامي ۾ سنڌ اندر ٻڌ خانقاهن، راهبن ۽ ٻين مذهبي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چچ گهراڻي جي شروعاتي دور ۾ ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو هو.<ref>{{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World |url=https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsua |publisher=Trübner & Co. |year=1884}}</ref> ==== عربن سان شروعاتي رابطا ==== سنڌ ۽ عرب دنيا جا تجارتي رابطا اسلام کان اڳ به موجود هئا. ستين صديءَ ۾ اسلامي خلافت جي اوڀر طرف توسيع کان پوءِ عرب فوجون [[مڪران]] تائين پهتيون. ''چچ نامو'' ۽ عربي تاريخي روايتون مڪران ۽ سنڌ جي سرحد تي شروعاتي عرب فوجي سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> [[راشدون خلافت]] جي دور ۾ مڪران فتح ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي اندر وڌيڪ اڳڀرائي محدود رهي. بعد ۾ [[اموي خلافت]] جي دور ۾ مڪران عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين جو اهم سرحدي مرڪز بڻيو، جنهن سنڌ سان عرب سياسي رابطن کي وڌيڪ سڌو بڻايو. ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي تاريخ ۽ حڪومت جي صحيح سالن بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. روايتي ترتيب هيٺين ريت ڏني وڃي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! حڪمران ! روايتي دورِ حڪومت ! مختصر بيان |- | [[راجا چچ]] | تقريباً 632ع–671ع | گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيائين. |- | [[راجا چندر]] | تقريباً 671ع–679ع | چچ جو ڀاءُ، جنهن چچ جي وفات کان پوءِ حڪومت سنڀالي. |- | [[راجا ڏاهر]] | تقريباً 679ع–712ع | چچ جو پٽ ۽ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ سنڌ تي اموي فوجي فتح ٿي. |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ ۽ ڏاهر جي وچ واري جانشينيءَ جي صورتحال سادي نه هئي. چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[راجا چندر|چندر]] اقتدار ۾ آيو. چندر کان پوءِ چچ جي پٽن، خاص طور [[راجا ڏاهر|ڏاهر]]، گهراڻي جي حڪومت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف علائقن تي خاندان جي ٻين فردن جي اختيار جو ذڪر پڻ ''چچ نامي'' ۾ ملي ٿو. ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[فائل:Raja dahir.jpg|thumb|220px|ساڄو|هڪ هندستاني حڪمران جي ويهين صديءَ جي شروعات واري تصوير، جيڪا اڳ [[راجا ڏاهر]] سان منسوب ڪئي ويندي رهي آهي]] [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران هو. هو [[راجا چچ]] جو پٽ هو ۽ ستين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي وڏي حصي تي سندس اقتدار قائم ٿيو. سندس دور تائين [[اموي خلافت]] مڪران تائين پنهنجو اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ سنڌ ان جي اوڀرئين سرحد سان لڳندڙ اهم سياسي خطو بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ سنڌ خلاف اموي مهم جا مختلف سبب بيان ٿيل آهن. ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب سري لنڪا کان ايندڙ هڪ سامونڊي جهاز کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڀرسان ڦريو ويو ۽ ان واقعي کان پوءِ عراق جي اموي گورنر [[حجاج بن يوسف]] ۽ ڏاهر جي وچ ۾ تڪرار وڌيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ هن واقعي کي حملي جو واحد سبب سمجهڻ بدران اموي خلافت جي مڪران تائين اڳڀرائي، سرحدي سياست ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رستن جي وسيع پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== سنڌ تي اموي فتح ==== {{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ جي فتح}} 711ع يا 712ع ۾ [[حجاج بن يوسف]] جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان اموي سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. سندس فوج مڪران مان اڳتي وڌي پهرين [[ديبل]] جو گهيرو ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ديبل کان پوءِ عرب فوج [[نيرون ڪوٽ]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن وڌي. ڏاهر پنهنجي فوج گڏ ڪري سنڌوءَ جي علائقي ۾ عرب لشڪر جو مقابلو ڪيو. 712ع ۾ ٻنهي فوجن جي فيصلاڪن جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو. سندس موت کان پوءِ به سنڌ جي فتح فوري طور مڪمل نه ٿي؛ محمد بن قاسم کي [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ پوءِ [[ملتان]] سميت مختلف مرڪزن تي الڳ فوجي ڪارروايون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ڏاهر جي موت ۽ سندس خاندان جي مختلف سياسي مرڪزن جي شڪست کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو [[اموي خلافت]] جي انتظام هيٺ آيو. ان سان برهمڻ گهراڻي جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ [[عرب سنڌ|عرب حڪمرانيءَ]] جو دور شروع ٿيو. ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم سياسي مرحلن مان هڪ هو. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جا مختلف سياسي مرڪز هڪ مقامي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته سنڌ جا زميني ۽ سامونڊي رابطا مڪران، ايراني دنيا، عرب سمنڊ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن سان جاري رهيا. هن دور جي تاريخ جي تعمير ۾ هڪ بنيادي مسئلو ماخذن جي نوعيت آهي. ''چچ نامو'' برهمڻ گهراڻي ۽ عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان مهيا ڪري ٿو، پر ان جي موجوده صورت واقعن کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿي. ان جي باوجود، ان ۾ سنڌ جي مقامي برهمڻي تاريخي روايت سان گڏ عرب فتح بابت اهڙو مواد پڻ محفوظ آهي جيڪو [[البلاذري]]، [[طبري]]، [[يعقوبي]] ۽ ٻين شروعاتي اسلامي مؤرخن جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> 712ع واري اموي فتح سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي. تنهن هوندي به ان کي سنڌ جي اڳوڻي سماجي ۽ ثقافتي نظام جي هڪدم خاتمي طور نه ڏٺو وڃي؛ فتح کان پوءِ به ڪيترائي مقامي انتظامي، زرعي، شهري ۽ مذهبي ڍانچا برقرار رهيا ۽ نئين عرب انتظام سان مختلف صورتن ۾ هم آهنگ ٿيا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. === عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> سنڌ کي ٽن سرڪارن ۾ ورھايو ويو جن مان [[ٺٽو سرڪار]] ۽ [[سيوھڻ سرڪار]] [[ٺٽو صوبو]] جو حصو ھيون ۽ اتر واري [[بکر سرڪار]] [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جو حصو رھي. اھي سرڪارون پرڳڻن ۾ ورھايل ھيون. === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خدا آباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خدا آباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خدا آباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلھوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خدا آباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلھوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلھوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلھوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"/> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli"/>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان ۾: ون يونٽ کان اڳ وارو دور === ''(1947ع–1955ع)'' [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ آزاديءَ کان پوءِ 1955ع تائين سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري طور ڪم ڪندي رهي]] [[فائل:NJV High School, Karachi 11.jpg|thumb|250px|کاٻو|[[اين جي وي هاءِ اسڪول]] جي عمارت، جتي سنڌ جي شروعاتي قانون ساز اداري جون گڏجاڻيون پڻ ٿينديون رهيون]] 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ، برطانوي هندستان جي صوبي مان نئين [[ڊومينين آف پاڪستان]] جو هڪ صوبو بڻجي وئي. ان وقت سنڌ جو آئيني ۽ انتظامي ڍانچو بنيادي طور [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جاري رهيو. صوبي ۾ گورنر تاج يا پوءِ پاڪستان جي وفاقي سربراهه جو نمائندو هو، جڏهن ته روزمره صوبائي حڪومت [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏي وزير]] ۽ سندس ڪابينا هلائيندي هئي. [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] قانون ساز اداري طور برقرار رهي ۽ آزاديءَ کان پوءِ لڏپلاڻ، آبادڪاري، زمين، تعليم، ماليات ۽ صوبائي انتظام جهڙن مسئلن کي منهن ڏنو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ وقت [[محمد ايوب کهڙو]] سنڌ جو پهريون وڏو وزير بڻيو، جڏهن ته اڳوڻو وڏو وزير [[غلام حسين هدايت الله]] صوبي جو پهريون پاڪستاني گورنر مقرر ٿيو. آزاديءَ کان 1955ع تائين سنڌ جي سياست ۾ حڪومتن جي تيز تبديلي، گورنرن جي مداخلت، پارٽي اندر اختلافن، مهاجرن جي آبادڪاري، ڪراچي جي آئيني حيثيت ۽ وفاق–صوبو لاڳاپن جا مسئلا نمايان رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ سماجي تبديليون ==== [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] سنڌ جي آبادي، شهري سماج ۽ معاشي بناوت ۾ تمام وڏي تبديلي آندي. سنڌ پنجاب يا بنگال وانگر سرحدي طور ورهائي نه وئي، پر آباديءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي سبب صوبي هڪ قسم جي آباديءَ واري ورهاڱي مان گذريو. هندستان جي مختلف علائقن، خاص طور اتر هندستان، دهلي، يوپي، حيدرآباد دکن ۽ ٻين شهري مرڪزن مان وڏي انگ ۾ مسلمان مهاجر سنڌ پهتا، جڏهن ته سنڌ جي هندن ۽ سکن جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو.<ref>{{cite journal |title=Sindh, 1947 and Beyond |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |year=2016 |doi=10.1080/00856401.2016.1244752}}</ref><ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021 |chapter=Partition, Migration, and ‘Sons of the Soil’}}</ref> شروعات ۾ سنڌ جا ڪيترائي هندو، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، پنهنجي اباڻي هنڌن تي رهڻ جي اميد رکندا هئا، پر 1947ع جي آخر ۽ جنوري 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۽ ٻين هنڌن تي فرقيواراڻي بيچيني ۽ عدم تحفظ وڌڻ کان پوءِ لڏپلاڻ تيزيءَ سان وڌي. جديد تحقيق موجب سنڌ مان هندن جي وڏي لڏپلاڻ سماجي خوف، ملڪيت جي غيريقيني صورتحال، اقتصادي دٻاءَ ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Afzal |first1=Nasreen |last2=Burdi |first2=Mukhtiar Ahmed |title=Deliberations on Exodus of Hindu Community from Sindh |journal=Ma’arif Research Journal |year=2020 |pages=21–36}}</ref> ٻئي طرف هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي آبادڪاري نئين صوبائي ۽ وفاقي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن انتظامي مسئلن مان هڪ بڻجي وئي. رهائش، کاڌي، روزگار، زمين ۽ ڇڏيل ملڪيتن جي ورڇ لاءِ ڪيمپون ۽ بحاليءَ جا انتظام قائم ڪيا ويا. ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ نئين آباديءَ جي اچڻ سان شهرن جي لساني، تعليمي، انتظامي ۽ معاشي بناوت تيزيءَ سان بدلجي وئي.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |volume=32 |issue=2 |year=2019}}</ref> خاص طور [[ڪراچي]] ۾ تبديلي انتهائي تيز هئي. ورهاڱي کان اڳ شهر جي واپار، تعليم ۽ پيشاور زندگيءَ ۾ سنڌي هندو ۽ ٻيون غير مسلم برادريون نمايان هيون؛ سندن وڏي لڏپلاڻ ۽ اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجرن جي اچڻ سان شهر چند سالن اندر هڪ نئين مهاجر اڪثريتي شهري سماج ۾ تبديل ٿي ويو. هن تبديليءَ سان سنڌ جي شهري سياست، روزگار، ملڪيت، ٻولي ۽ نمائندگيءَ بابت نوان سياسي سوال پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== ڪراچي جي سنڌ کان علحدگي ==== [[ڪراچي]] آزاديءَ وقت هڪ ئي وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ پاڪستان جي وفاقي گادي هئي. وفاقي حڪومت جلد ئي شهر کي سڌي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ جي تجويز ڏني. 24 مئي 1948ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ڪراچي کي وفاقي گادي قرار ڏيڻ واري تجويز منظور ڪئي، جڏهن ته 23 جولاءِ 1948ع کان ''پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ آف دي فيڊرل ڪيپيٽل) آرڊر 1948ع'' تحت ڪراچي ۽ ڀرپاسي جي مقرر علائقي کي سنڌ کان ڌار ڪري [[وفاقي گادي وارو علائقو، پاڪستان|وفاقي گادي وارو علائقو]] بڻايو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref><ref>{{cite court |litigants=Muhammad Abbas v. Essa E. H. Jaffer |reporter=PLD |opinion=Karachi 1 |year=1970}}</ref> ڪراچي جي علحدگي سنڌ جي آزاديءَ کان پوءِ واري سياست جي سڀ کان اهم وفاقي–صوبائي تڪرارن مان هڪ بڻجي وئي. ڪيترن سنڌي نمائندن علحدگيءَ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو بندرگاهه، مالي مرڪز، صنعتي شهر ۽ تاريخي گادي هئي. وفاقي حڪومت ان جي ابتڙ دليل ڏنو ته نئين ملڪ جي قومي گادي لاءِ الڳ انتظام، وسيع وفاقي اختيار ۽ وڏي مالي سرمائي جي ضرورت هئي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ڪراچي ڌار ٿيڻ کان پوءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سنڌ حڪومت جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو ۽ صوبائي ادارن جو وڏو حصو اتي منتقل ٿيو. هن تبديليءَ جو سنڌ جي سياسي سڃاڻپ ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي بحث تي ڊگهي مدي وارو اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== صوبائي سياست ۽ حڪومتون ==== 1947ع کان 1955ع تائين سنڌ ۾ سياسي عدم استحڪام نمايان رهيو. [[محمد ايوب کهڙو]] آگسٽ 1947ع کان اپريل 1948ع تائين وڏو وزير رهيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[پير الاهي بخش]]، [[محمد يوسف عبدالله هارون]] ۽ [[قاضي فضل الله عبيدالله]] جون حڪومتون قائم ٿيون. ايوب کهڙو مارچ 1951ع ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، پر ڊسمبر 1951ع ۾ صوبي ۾ گورنر راڄ لاڳو ڪيو ويو، جيڪو مئي 1953ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1953ع ۾ سنڌ ۾ نئين صوبائي چونڊ ٿي ۽ نئين اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[پيرزادو عبد الستار]] 1953ع کان 1954ع تائين وڏو وزير رهيو؛ ان کان پوءِ ايوب کهڙو ٽيون ڀيرو وڏو وزير ٿيو ۽ ون يونٽ جي قيام تائين عهدي تي رهيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 1953ع واري چوٿين اسيمبليءَ جو باقاعده دور سيپٽمبر 1953ع کان مارچ 1955ع تائين رهيو.<ref>{{cite web |title=Fourth Assembly, 1953–1955 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_4th_assembly.pdf |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ]] شروعاتي سالن ۾ مرڪزي جماعت رهي، پر ان جي اندر شخصي ۽ گروهي اختلاف وڌندا رهيا. [[جي. ايم. سيد]] ۽ ٻين سنڌي سياستدانن صوبائي خودمختياري، ڪراچي، زمين ۽ سنڌي سياسي نمائندگيءَ بابت مرڪزي پاليسين تي تنقيد ڪئي. 1953ع کان 1955ع تائين جي. ايم. سيد سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ طور درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Former Opposition Leaders |url=https://pas.gov.pk/former-opposition-leaders |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1947ع–1948ع | style="background:#eef5e9;" | آزاديءَ کان پوءِ پهريون وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پير الاهي بخش]] | style="background:#eaf2f8;" | 1948ع–1949ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد يوسف عبدالله هارون]] | style="background:#f4f8fc;" | 1949ع–1950ع | style="background:#eef5e9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[قاضي فضل الله عبيدالله]] | style="background:#eaf2f8;" | 1950ع–1951ع | style="background:#e2f0d9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1951ع | style="background:#eef5e9;" | ٻيو دور |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''گورنر راڄ، ڊسمبر 1951ع – مئي 1953ع''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پيرزادو عبد الستار]] | style="background:#eaf2f8;" | 1953ع–1954ع | style="background:#e2f0d9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1954ع–1955ع | style="background:#eef5e9;" | ٽيون دور؛ [[ون يونٽ]] تائين |} <ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا گورنر، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | دور |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام حسين هدايت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | 14 آگسٽ 1947ع – 4 آڪٽوبر 1948ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[شيخ دين محمد]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | آڪٽوبر 1948ع – نومبر 1952ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ميان امين الدين]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | نومبر 1952ع – مئي 1953ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | مئي 1953ع – آگسٽ 1953ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[حبيب ابراهيم رحمت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | آگسٽ 1953ع – جون 1954ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | جون 1954ع – 14 آڪٽوبر 1955ع |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== قانون ساز ادارا ==== سنڌ جي صوبائي قانون ساز اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ به برطانوي دور کان ورثي ۾ مليل آئيني فريم ورڪ تحت ڪم ڪندي رهي. 1946ع ۾ چونڊيل اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي صوبائي قانون ساز اداري طور جاري رهي. سنڌ اسيمبلي لڏپلاڻ، بحالي، زمين، محصول، تعليم ۽ صوبائي انتظام سان لاڳاپيل مسئلن تي قانون سازي ۽ بحث جو مرڪز هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ اسيمبليءَ جي سربراهي پڻ تبديل ٿيندي رهي. [[سيد ميران محمد شاهه]] 1948ع تائين اسپيڪر رهيو، جڏهن ته [[آغا بدرالدين خان دراني]] 1949ع کان 1951ع تائين ۽ [[مير غلام علي ٽالپر]] 1953ع کان 1955ع تائين اسپيڪر رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ==== [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت، ڪراچي؛ هيءَ عمارت پاڪستان جي قيام وقت سنڌ چيف ڪورٽ جو مرڪز هئي]] آزاديءَ وقت صوبي جو اعليٰ عدالتي ادارو '''سنڌ چيف ڪورٽ''' هو. هي عدالت 15 اپريل 1940ع ۾ اڳوڻي جوڊيشل ڪمشنر ڪورٽ کي ترقي ڏئي قائم ڪئي وئي هئي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ به صوبي لاءِ اعليٰ سول ۽ فوجداري عدالت طور ڪم ڪندي رهي.<ref>{{cite web |title=History of Sindh High Court |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> 1947ع ۾ [[حاتم بي طيبجي]] سنڌ چيف ڪورٽ جو چيف جج بڻيو. ان وقت عدالت ۾ ڊينس نيل او سليوان، ٽي. وي. ٿاڌاڻي، جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن، حسن علي جي. آغا ۽ منڪشا رستمجي مهر سميت جج شامل هئا. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري تاريخ موجب هي ادارو آزاديءَ کان پوءِ به پنهنجي عدالتي تسلسل سان قائم رهيو ۽ ون يونٽ ٺهڻ کان پوءِ ان جو ادارتي ڍانچو اولهه پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> هن دور ۾ عدالتي نظام اڃا برطانوي هندستان کان ورثي ۾ مليل قانونن، سول ۽ فوجداري ضابطن ۽ عدالتي ڍانچي تي وڏي حد تائين قائم هو. پاڪستان جي مستقل آئين جي غير موجودگيءَ سبب 1935ع واري ايڪٽ ۽ پاڪستان جي عبوري آئيني حڪمن تحت وفاقي ۽ صوبائي ادارا ڪم ڪندا رهيا. ==== تعليم، ٻولي ۽ ثقافتي تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تعليمي ۽ لساني منظرنامي ۾ پڻ تيز تبديليون آيون. سنڌي هندو استادن، ليکڪن، ناشرن ۽ پڙهيل شهري طبقي جي وڏي لڏپلاڻ سان سنڌي علمي ۽ ادبي ادارن کي نقصان رسيو، جڏهن ته هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن جي آمد سان خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو تعليم ۽ ادب کي نئون ادارتي بنياد مليو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ڪراچي سنڌ کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي شهري ۽ سرڪاري حيثيت بابت تڪرار وڌيو. ٻوليءَ جي تاريخ تي تحقيق موجب 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ذريعن وارا اسڪول موجود هئا، پر ايندڙ سالن ۾ اردو ذريعي تعليم تيزيءَ سان وڌي. هي تبديليون اڳتي هلي سنڌي ٻولي ۽ صوبائي سڃاڻپ بابت سياسي تحريڪن جي اهم پسمنظر بڻيون.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> [[سنڌ يونيورسٽي]]، جيڪا 1947ع ۾ ڪراچي ۾ قائم ٿي هئي، ڪراچي جي وفاقي انتظام هيٺ وڃڻ کان پوءِ حيدرآباد منتقل ڪئي وئي. ان سان حيدرآباد سنڌ جي اعليٰ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجڻ لڳو. ٻئي طرف 1951ع ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] قائم ٿيڻ سان وفاقي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ نئون اعليٰ تعليمي ادارو وجود ۾ آيو. سنڌي ادب ۽ ثقافت لاءِ هي دور هڪ ئي وقت نقصان ۽ نئين تنظيم جو زمانو هو. هندستان ڏانهن لڏي ويل سنڌي هندو اديبن ۽ دانشورن سنڌي ادب جون نيون مرڪزون بمبئي، ڪڇ، راجسٿان ۽ ٻين هنڌن تي قائم ڪيون، جڏهن ته پاڪستان ۾ سنڌي اديبن، استادن ۽ سياسي ڪارڪنن سنڌي ٻولي، لوڪ ادب ۽ تاريخي سڃاڻپ جي تحفظ کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي. ==== زمين، معيشت ۽ شهري تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ ڇڏيل شهري گهرن، دڪانن، ڪارخانن ۽ زرعي ملڪيتن جو سوال سنڌ جي سياسي معيشت جو مرڪزي مسئلو بڻيو. هندستان لڏي ويل غير مسلم مالڪن جي ملڪيتن کي ''ايويڪيو پراپرٽي'' جي قانوني زمري هيٺ آندو ويو ۽ انهن مان وڏي حصي کي هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي بحاليءَ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ملڪيت جي ورڇ، دعوائن ۽ شهري زمين جي استعمال سنڌ جي شهرن جي سماجي ۽ اقتصادي بناوت تي ڊگهو اثر وڌو.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |year=2019}}</ref> ڪراچي جي وفاقي گادي بڻجڻ سان وفاقي سرڪاري ملازمن، سفارتخانن، واپاري ڪمپنين، بئنڪن ۽ صنعتي ادارن جي تيز واڌ ٿي، پر ان سان گڏ سنڌ حڪومت شهر جي وڏي محصولي ۽ معاشي بنياد کان محروم ٿي. ان مسئلي سنڌ جي سياسي اڳواڻن ۾ مالي خودمختياري ۽ وفاقي مرڪز سان وسيلن جي ورڇ بابت خدشا پيدا ڪيا.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ زرعي معيشت، زمينداري ۽ آبپاشي صوبي جي معاشي ڍانچي جا مرڪزي عنصر رهيا. پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ زرعي پيداوار ۽ آبپاشي منصوبن کي وڏي اهميت حاصل رهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ واپار، ننڍي صنعت، بينڪنگ ۽ بندرگاهي سرگرمين جو ڪردار تيزيءَ سان وڌيو. ==== خيرپور رياست ==== ان وقت جي سياسي جاگرافيءَ ۾ [[خيرپور رياست]] کي سنڌ صوبي کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. خيرپور هڪ [[پاڪستان جون نوابي رياستون|نوابي رياست]] طور پاڪستان سان الحاق ڪيو، پر 1947ع کان 1955ع تائين انتظامي طور سنڌ صوبي جو حصو نه هئي. 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت خيرپور سميت اولهه پاڪستان جون نوابي رياستون ۽ صوبا نئين [[اولهه پاڪستان]] صوبي ۾ ضم ڪيا ويا. ===== ون يونٽ ڏانهن اڳڀرائي ===== 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وفاقي سطح تي اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن کي هڪ انتظامي وحدت ۾ گڏ ڪرڻ جي تجويز مضبوط ٿي. ان منصوبي جو مقصد سرڪاري طور اولهه ۽ اوڀر پاڪستان جي وچ ۾ آئيني برابري پيدا ڪرڻ، انتظامي خرچ گهٽائڻ ۽ اولهه پاڪستان لاءِ هڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ ٻڌايو ويو، پر سنڌ ۾ ان جي مخالفت صوبائي سڃاڻپ، ٻولي، زمين، وسيلن ۽ خودمختياريءَ جي خدشن جي بنياد تي ٿي. 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪئي وئي ۽ ان کي پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبي، بلوچستان سان لاڳاپيل علائقن ۽ نوابي رياستن سان گڏ [[اولهه پاڪستان]] جي نئين صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. ان سان 1936ع کان قائم سنڌ جي الڳ صوبائي حڪومت ۽ قانون ساز اداري جو پهريون مرحلو ختم ٿيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ وارو دور === {{Main|ون يونٽ}} ''(14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع)'' 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو، بلوچستان سان لاڳاپيل انتظامي علائقا ۽ اولهه پاڪستان جون مختلف رياستون ۽ علائقا گڏ ڪري '''[[اولهه پاڪستان]]''' نالي هڪ صوبو قائم ڪيو ويو. ان سان سنڌ جي 1936ع کان قائم الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ [[سنڌ اسيمبلي]] پڻ تحليل ٿي وئي. نئين صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[لاهور]] مقرر ڪيو ويو. مرڪزي حڪومت طرفان هن منصوبي جا بنيادي مقصد انتظامي خرچ گهٽائڻ، اولهه پاڪستان جي مختلف انتظامي وحدتن کي هڪ نظام هيٺ آڻڻ ۽ آباديءَ ۾ وڏي [[اوڀر پاڪستان]] ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ سياسي برابري قائم ڪرڻ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=1998}}</ref> [[فائل:West Pakistan Map.gif|thumb|300px|کاٻو|[[ون يونٽ]] تحت 1955ع کان 1970ع تائين قائم [[اولهه پاڪستان]] صوبو، جنهن ۾ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪري ان کي اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو هو.]] ون يونٽ جو قانوني بنياد ''ايسٽيبلشمينٽ آف ويسٽ پاڪستان ايڪٽ, 1955'' هو، جيڪو ٻي [[پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] 30 سيپٽمبر 1955ع تي منظور ڪيو. نئين سياسي بندوبست هيٺ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان کي وفاقي قانونسازيءَ ۾ برابر نمائندگي ڏيڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ اوڀر پاڪستان جي آبادي ملڪ جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئي. 1956ع جي آئين ۾ به پاڪستان کي اوڀر پاڪستان ۽ اولهه پاڪستان جي ٻن وڏين صوبائي وحدتن تي ٻڌل وفاق طور ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Callard |first=Keith |title=Pakistan: A Political Study |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-AVW-616 |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1957}}</ref> ==== سنڌ جي صوبائي ادارن جو خاتمو ==== ون يونٽ قائم ٿيڻ سان سنڌ جو الڳ گورنر، وڏو وزير، صوبائي ڪابينا ۽ قانون ساز اسيمبلي ختم ٿي ويا ۽ انهن جا اختيار اولهه پاڪستان جي صوبائي حڪومت ۽ اسيمبلي ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ جا علائقا انتظامي طور اولهه پاڪستان جي نظام ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن ڪري 1955ع کان 1970ع تائين سنڌ جو ڪو الڳ وڏو وزير يا گورنر نه هو. سنڌ سان لاڳاپيل نمائندا ان عرصي ۾ [[اولهه پاڪستان جي صوبائي اسيمبلي]] ۽ مرڪزي ادارن ۾ ڪم ڪندا رهيا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1956ع ۾ اولهه پاڪستان جي عبوري صوبائي اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[خان عبدالجبار خان]]، جيڪو ڊاڪٽر خان صاحب جي نالي سان مشهور هو، اولهه پاڪستان جو پهريون وڏو وزير ٿيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[سردار عبدالراشد خان]] ۽ پوءِ [[نواب مظفر علي خان قزلباش]] وڏا وزير رهيا. 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪري آئين منسوخ ڪيو ۽ مرڪزي توڙي صوبائي قانون ساز ادارا تحليل ڪيا؛ نتيجي ۾ اولهه پاڪستان جي وڏي وزير جو عهدو به ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== اولهه پاڪستان جا وڏا وزير ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي وابستگي / حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[خان عبدالجبار خان|ڊاڪٽر خان صاحب]] | style="background:#f4f8fc;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 16 جولاءِ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | مسلم ليگ؛ بعد ۾ [[ريپبلڪن پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[سردار عبدالراشد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 16 جولاءِ 1957ع – 18 مارچ 1958ع | style="background:#e2f0d9;" | ريپبلڪن پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مظفر علي خان قزلباش|نواب مظفر علي خان قزلباش]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 مارچ 1958ع – 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | ريپبلڪن پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''7 آڪٽوبر 1958ع تي مارشل لا کان پوءِ وڏي وزير جو عهدو ختم ڪيو ويو''' |} ==== اولهه پاڪستان جا گورنر ==== ون يونٽ واري دور ۾ سنڌ لاءِ الڳ گورنر بدران اولهه پاڪستان جو گورنر مقرر ٿيندو هو. [[مشتاق احمد گرماڻي]] نئين صوبي جو پهريون گورنر هو. بعد ۾ اختر حسين، [[نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] ۽ [[محمد موسيٰ خان]] سميت مختلف شخصيتن اولهه پاڪستان جي گورنر طور ڪم ڪيو. 1958ع کان پوءِ فوجي حڪومت سبب صوبائي انتظام وڌيڪ مرڪزي نوعيت اختيار ڪري ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حڪومتي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[مشتاق احمد گرماڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 27 آگسٽ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | پارلياماني دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | سيپٽمبر 1957ع – 12 اپريل 1960ع | style="background:#e2f0d9;" | پارلياماني دور؛ پوءِ مارشل لا |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[امير محمد خان|نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 اپريل 1960ع – 18 سيپٽمبر 1966ع | style="background:#eef5e9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد موسيٰ خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 سيپٽمبر 1966ع – 20 مارچ 1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[يوسف هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 20 مارچ 1969ع – 25 مارچ 1969ع | style="background:#eef5e9;" | مختصر عبوري دور |} ==== عدالتي تبديليون ==== ون يونٽ سان سنڌ جي عدالتي ڍانچي ۾ پڻ اهم تبديلي آئي. پاڪستان جي قيام وقت موجود '''سنڌ چيف ڪورٽ''' 1955ع تائين سنڌ جي اعليٰ عدالت هئي. ''ھاء ڪورٽ آف ويسٽ پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1955''، جيڪو 14 آڪٽوبر 1955ع کان لاڳو ٿيو، تحت سنڌ چيف ڪورٽ ۽ اولهه پاڪستان جي ٻين اعليٰ عدالتي ادارن جي ججن کي نئين '''[[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]]''' جي ڍانچي ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌ لاءِ ڪراچي ۾ عدالتي بينچ ڪم ڪندي رهي، پر سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت واري ادارتي حيثيت ون يونٽ جي خاتمي تائين برقرار نه رهي.<ref>{{cite book |title=High Court of West Pakistan (Establishment) Order, 1955 |year=1955}}</ref> [[فائل:Sindh High Court.JPG|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ سنڌ جي تاريخي اعليٰ عدالت جي عمارت؛ جتي ون يونٽ دوران [[ويسٽ پاڪستان ھاء ڪورٽ]] جي ججن جون بينچون ويھنديون ۽ سنڌ جو ضلعي عدالتي نظام ان نئين ھاء ڪورٽ جي ڍانچي هيٺ آيو.]] هن دور کان ٿورو اڳ پاڪستان جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم عدالتي واقعو پڻ سنڌ ۾ پيش آيو هو. 1954ع ۾ گورنر جنرل [[ملڪ غلام محمد]] پهرين آئين ساز اسيمبلي تحليل ڪئي ته ان جي صدر [[مولوي تميز الدين خان]] ان فيصلي کي سنڌ چيف ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو. سنڌ چيف ڪورٽ سندس حق ۾ فيصلو ڏنو، پر وفاقي عدالت بعد ۾ اهو فيصلو رد ڪري ڇڏيو. هي مقدمو پاڪستان جي آئيني ۽ عدالتي تاريخ ۾ انتظاميا، مقننه ۽ عدليه جي اختيارن بابت هڪ اهم ڪيس بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ سنڌ جي انتظامي حيثيت ==== ڪراچي 1948ع کان سنڌ کان الڳ وفاقي گاديءَ وارو علائقو هو، تنهنڪري ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت اهو سڌو سنئون سنڌ جي صوبائي انتظام هيٺ نه هو. 1958ع ۾ اڳوڻو وفاقي گاديءَ وارو علائقو اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. ان دوران وفاقي گاديءَ کي پهرين عارضي طور [[راولپنڊي]] ۽ پوءِ نئين تعمير ٿيندڙ [[اسلام آباد]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ڪراچي جي انتظامي حيثيت ۾ انهن تبديلين سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ شهري سياست تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ان جي تجويز واري مرحلي کان ئي موجود هئي. مخالف ڌرين جو بنيادي دليل هو ته سنڌ کي اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪرڻ سان صوبي جي تاريخي سڃاڻپ، صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت فيصلا ڪرڻ جا الڳ ادارتي اختيار ختم ٿي ويندا. ٻئي پاسي [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ [[پير علي محمد راشدي]] جهڙن اڳواڻن ون يونٽ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو ته گڏيل انتظام سان خرچ گهٽبا، معاشي ترقي تيز ٿيندي ۽ ننڍن علائقن کي وڏي انتظامي وحدت اندر ترقيءَ جا وڌيڪ موقعا ملندا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[جي. ايم. سيد]] ون يونٽ جي اهم سنڌي مخالفن مان هو. هن مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪري ون يونٽ مخالف سياسي محاذ ٺاهڻ ۾ حصو ورتو ۽ اولهه پاڪستان جي اسيمبلي اندر پڻ پراڻن صوبن جي بحاليءَ جو مطالبو ڪيو. [[حيدر بخش جتوئي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] پڻ ون يونٽ جي مخالفت کي پنهنجي هاري تحريڪ، زميني حقن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مطالبن سان ڳنڍيو. حڪومت طرفان ون يونٽ مخالف تحريڪ سان لاڳاپيل مختلف سياسي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن کي وقت بوقت گرفتار يا نظربند پڻ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ون يونٽ جي مخالفت رڳو پارلياماني سياست تائين محدود نه رهي، پر شاگردن، اديبن، هارين، صحافين ۽ ثقافتي تنظيمن تائين پکڙجي وئي. نتيجي ۾ صوبائي خودمختياري ۽ سنڌ جي تاريخي وحدت جو سوال 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست جو اهم موضوع بڻجي ويو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي تحريڪ ==== ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم نشان بڻجي وئي. سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ سنڌي اديبن ۽ دانشورن کي خدشو هو ته تعليم، سرڪاري ملازمتن ۽ انتظام ۾ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ڪمزور ٿيندي. [[سنڌي ادبي سنگت]] سميت مختلف ادبي تنظيمن سنڌيءَ جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت برقرار رکڻ لاءِ مهم هلائي. سنڌي پريس پڻ ٻوليءَ جي مسئلي کي صوبائي خودمختياري ۽ ثقافتي حقن سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1996}}</ref> [[File:Sindhi.svg|thumb|220px|left|ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت جو سوال سنڌ جي ثقافتي سياست جو اهم موضوع بڻيو.]] هن دور ۾ سنڌي ادب ۾ پڻ سياسي ۽ سماجي شعور نمايان ٿيو. شاعرن، اديبن ۽ دانشورن سنڌ جي ٻولي، تاريخ، زمين، ثقافت ۽ صوبائي حقن بابت لکيو. اهڙي ماحول ۾ [[شيخ اياز]] سميت جديد سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪيترن ليکڪن جي شاعري ۽ نثر ۾ سنڌي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ سياسي آزاديءَ جا موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. ون يونٽ خلاف تحريڪ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ سياسي تحريڪ سان گڏ ثقافتي ۽ ادبي تحريڪ جي صورت پڻ اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== زمين، آبپاشي ۽ سماجي تبديليون ==== 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي زرعي معيشت ۾ وڏيون تبديليون آيون. [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جهڙن آبپاشي منصوبن سان نئين زرعي زمين آباد ٿي. انهن زمينن جي ورهاست، آبادڪاري ۽ ٻاهرين علائقن جي ماڻهن کي زمين ڏيڻ سنڌ جي ون يونٽ مخالف سياست جو اهم مسئلو بڻيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ حيدر بخش جتوئي جهڙن اڳواڻن مطالبو ڪيو ته سرڪاري ۽ بئراجي زمينن ۾ مقامي بي زمين هارين کي اوليت ڏني وڃي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ صنعتڪاري، شهري آبادي ۽ اندروني لڏپلاڻ ۾ واڌ آئي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ بندرگاهي مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ، تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. انهن معاشي ۽ آباديءَ وارين تبديلين سان سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ واري سماج ۾ نوان سياسي ۽ طبقاتي لاڳاپا پيدا ٿيا. ==== 1958ع جو مارشل لا ۽ ايوب خان وارو دور ==== 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ [[محمد ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ايوب خان اقتدار سنڀالي صدر بڻيو. 1956ع جو آئين منسوخ ٿيڻ سان پارلياماني ادارا ختم ٿيا، پر ون يونٽ برقرار رهيو. 1962ع جي آئين تحت سياسي ادارا ٻيهر قائم ٿيا، پر اولهه پاڪستان هڪ ئي صوبو رهيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ايوب خان جي دور ۾ سنڌ ۾ صنعتي ترقي، آبپاشي، روڊن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن ۾ واڌ ٿي، پر ساڳئي وقت صوبائي خودمختياري، زمينن جي ورهاست، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت شڪايتون سياسي بحث جو حصو رهيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ون يونٽ جي خاتمي جو مطالبو سنڌ جي مخالف ڌر جي اهم مطالبن مان هڪ بڻجي چڪو هو. ==== شاگرد تحريڪ ۽ 4 مارچ ==== 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي شاگرد سياست ۾ پڻ صوبائي ۽ تعليمي حقن جا مطالبا وڌيا. '''4 مارچ 1967ع''' وارو شاگرد احتجاج سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. حيدرآباد ۽ ڄامشوري سان لاڳاپيل شاگردن ۽ پوليس وچ ۾ ٿيل ٽڪراءَ کان پوءِ 4 مارچ سنڌي شاگرد سياست ۽ ون يونٽ مخالف تحريڪ جي علامتي تاريخن مان هڪ بڻجي ويو. بعد وارن سالن ۾ سنڌي سياسي ۽ شاگرد حلقن هن واقعي کي سنڌ جي صوبائي، تعليمي ۽ ثقافتي حقن جي جدوجهد سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ==== ون يونٽ جو خاتمو ۽ سنڌ جي بحالي ==== 1968ع–1969ع جي ملڪ گير سياسي تحريڪ دوران ون يونٽ خلاف مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. مارچ 1969ع ۾ [[محمد ايوب خان]] جي اقتدار ڇڏڻ کان پوءِ جنرل [[يحيٰ خان]] اقتدار سنڀاليو. نئين فوجي حڪومت اولهه پاڪستان جي هڪ صوبي واري ڍانچي کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. '''1 جولاءِ 1970ع''' تي ون يونٽ باضابطه طور ختم ڪيو ويو ۽ سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو ۽ بلوچستان الڳ صوبائي وحدتن طور قائم ٿيا. اهڙيءَ طرح سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحاليءَ سان صوبي لاءِ ٻيهر الڳ گورنر، انتظامي مشينري ۽ ٻين صوبائي ادارن جي جوڙجڪ ڪئي وئي. ڊسمبر 1970ع جي عام چونڊن کان پوءِ نئين سياسي بندوبست جو عمل اڳتي وڌيو، جڏهن ته 1973ع جي آئين سان سنڌ جي صوبائي اسيمبلي ۽ پارلياماني حڪومت کي نئين وفاقي آئيني ڍانچي هيٺ مستقل بنياد مليو. ==== ون يونٽ دور جون سنڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff;" | واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 30 سيپٽمبر 1955ع | style="background:#eef5e9;" | آئين ساز اسيمبلي ''Establishment of West Pakistan Act'' منظور ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#e2f0d9;" | ون يونٽ لاڳو؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ۽ سنڌ اسيمبلي ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1956ع | style="background:#eef5e9;" | نئين آئين تحت سنڌ اولهه پاڪستان صوبي جو حصو رهي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1957ع–1958ع | style="background:#e2f0d9;" | اولهه پاڪستان اسيمبلي اندر ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو وڌيڪ مضبوط ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | مارشل لا؛ صوبائي پارلياماني حڪومت ۽ وڏي وزير جو عهدو ختم. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1962ع | style="background:#e2f0d9;" | نئون آئين لاڳو؛ ون يونٽ برقرار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 مارچ 1967ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۾ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپيل اهم واقعو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1968ع–1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان خلاف تحريڪ سان گڏ سنڌ ۾ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو تيز. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1969ع | style="background:#eef5e9;" | يحيٰ خان اقتدار سنڀاليو ۽ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#e2f0d9;" | '''اولهه پاڪستان صوبو ختم؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال.''' |} ==== تاريخي اثر ==== ون يونٽ جو دور سنڌ جي جديد سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيندڙ دورن مان هڪ هو. انتظامي طور سنڌ پندرهن سالن تائين هڪ وڏي صوبي جو حصو رهي، جڏهن ته سياسي سطح تي ان دور صوبائي خودمختياري، وفاقيت، قدرتي وسيلن، پاڻي، زمين، سرڪاري ملازمتن ۽ ٻوليءَ بابت بحث کي وڌيڪ نمايان ڪيو. ون يونٽ جي مخالفت سنڌ ۾ مختلف سياسي، هاري، شاگرد ۽ ادبي تحريڪن کي هڪ گڏيل صوبائي حقن واري سوال سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref><ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> 1970ع ۾ سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ اهي مسئلا نئين صوبائي سياست ۾ به برقرار رهيا. سنڌ جي موجوده اسيمبلي پڻ پنهنجي تاريخي بيان ۾ 1955ع جي ون يونٽ سبب سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ ۽ 1970ع ۾ ان جي بحاليءَ کي صوبي جي آئيني تاريخ جا اهم مرحلا قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ کان پوءِ 1972ع تائين === ''(1 جولاءِ 1970ع – 1972ع)'' [[ون يونٽ]] جي خاتمي سان '''1 جولاءِ 1970ع''' تي سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ٿي. صدر جنرل [[يحيٰ خان]] جي حڪومت طرفان جاري ڪيل ''ويسٽ پاڪستان (ڊزوليشن) آرڊر, 1970'' تحت [[اولهه پاڪستان]] جو گڏيل صوبو ختم ڪري سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ اتر اولهه سرحدي صوبو ٻيهر قائم ڪيا ويا. ان انتظامي تبديلي سان سنڌ جون الڳ صوبائي سرحدون ۽ سرڪاري ادارا بحال ٿيا، جڏهن ته اولهه پاڪستان جي صوبائي خدمتن، اثاثن، سرڪاري ملازمن ۽ انتظامي ذميوارين کي نون صوبن ۾ ورهائڻ جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi}}</ref> [[فائل:Pakistan-Sindh-location-map.svg|thumb|250px|کاٻو|1970ع ۾ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي طور بحال ٿي.]] سنڌ جي بحاليءَ سان [[ڪراچي]] ٻيهر صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ صوبائي حڪومت جو مرڪز بڻيو. ون يونٽ کان اڳ ڪراچي ڪجهه عرصي تائين وفاقي گاديءَ وارو علائقو رهيو هو، پر وفاقي گادي راولپنڊي ۽ پوءِ [[اسلام آباد]] منتقل ٿيڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي سنڌ سان انتظامي وابستگي بحال ٿي. ان ڪري 1970ع واري صوبائي بحالي سنڌ جي رڳو سياسي سرحدن جي بحالي نه هئي، پر ڪراچي ۽ باقي سنڌ کي هڪ ئي صوبائي انتظام هيٺ ٻيهر آڻڻ وارو اهم ادارتي مرحلو پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== صوبائي انتظام جي بحالي ==== سنڌ جي بحاليءَ وقت ملڪ ۾ [[مارشل لا]] لاڳو هو ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت موجود نه هئي. تنهنڪري پهرين مرحلي ۾ صوبي جو انتظام گورنر ۽ صوبائي سرڪاري مشينري وسيلي هلايو ويو. سنڌ جي سرڪاري رڪارڊ موجب '''نواب افتخار حسين خان ممدوٽ''' 1 جولاءِ 1970ع تي بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو ۽ 22 ڊسمبر 1971ع تائين عهدي تي رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1970ع جي بحاليءَ کان پوءِ سنڌ لاءِ الڳ سيڪريٽريٽ، صوبائي کاتا ۽ انتظامي ڍانچو ٻيهر ترتيب ڏنو ويو. اولهه پاڪستان جي گڏيل انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ صوبائي ملازمن ۽ کاتن جي ورهاست پڻ ڪئي وئي. ان عمل سان تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، بلديات ۽ ٻين صوبائي معاملن جي انتظامي ذميواري ٻيهر سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيڻ شروع ٿي.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> ==== 1970ع جون عام چونڊون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ [[قانوني فريم ورڪ آرڊر، 1970ع]] تحت پاڪستان ۾ بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي پهريون ڀيرو سڌيون عام چونڊون ڪرايون ويون. سنڌ کي قومي اسيمبليءَ ۾ '''27 عام سيٽون''' ڏنيون ويون، جڏهن ته سنڌ صوبائي اسيمبليءَ لاءِ '''60 عام سيٽون''' مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> 7 ڊسمبر 1970ع تي قومي اسيمبليءَ جون ۽ 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون. [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۽ پنجاب ۾ اهم سياسي قوت طور سامهون آئي. قومي اسيمبليءَ جي سنڌ وارين 27 سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 سيٽون حاصل ڪيون. سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 سيٽون کٽيون؛ ان ڪري اها سڀ کان وڏي جماعت ته بڻجي وئي، پر پنهنجي سر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي. بعد ۾ آزاد ميمبرن ۽ ٻين جي حمايت سان پارٽي صوبائي حڪومت ٺاهڻ جي قابل ٿي.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> اهي چونڊون سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم هيون، ڇاڪاڻ ته 1955ع کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ جي ماڻهن پنهنجي بحال ٿيل صوبي جي قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ نمائندا چونڊيا. چونڊن مان سنڌ اندر هڪ پيچيده سياسي نقشو پڻ سامهون آيو: پيپلز پارٽيءَ کي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن سنڌي آبادي وارن علائقن ۾ مضبوط حمايت حاصل ٿي، جڏهن ته ڪراچي ۽ ٻين شهري حلقن ۾ مذهبي ۽ ٻين سياسي جماعتن پڻ سيٽون حاصل ڪيون. ==== 1971ع جو بحران ۽ سنڌ ==== 1970ع جي چونڊن کان پوءِ وفاقي سطح تي [[عوامي ليگ]] قومي اسيمبليءَ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سڀ کان وڏي جماعت بڻجي اڀري. اقتدار جي منتقليءَ بابت عوامي ليگ، پيپلز پارٽي ۽ فوجي حڪومت وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران 1971ع ۾ شدت اختيار ڪئي. اوڀر پاڪستان ۾ فوجي ڪارروائي، گهرو ويڙهه ۽ پوءِ [[هندستان-پاڪستان جنگ 1971ع|پاڪستان-هندستان جنگ]] کان پوءِ 16 ڊسمبر 1971ع تي اوڀر پاڪستان الڳ ٿي [[بنگلاديش]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |year=1974}}</ref> ملڪ جي ورهاڱي سنڌ جي سياسي صورتحال تي سڌو اثر وڌو. 20 ڊسمبر 1971ع تي جنرل يحيٰ خان اقتدار [[ذوالفقار علي ڀٽو]] حوالي ڪيو. ڀٽو، جنهن جو سياسي بنياد سنڌ سان پڻ مضبوط هو، پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. ان کان پوءِ وفاق ۽ صوبن ۾ چونڊيل ادارن ڏانهن اقتدار منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ==== سنڌ جا گورنر، 1970ع–1972ع ==== سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ شروعاتي عرصي ۾ صوبي جو انتظام گورنرن جي ذريعي هليو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست موجب نواب افتخار حسين خان ممدوٽ کان پوءِ ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل گورنر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي / انتظامي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ|نواب افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 جولاءِ 1970ع – 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر؛ فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[رحمان گل|ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل]] | style="background:#eaf2f8;" | 22 ڊسمبر 1971ع – 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | عبوري انتظام؛ ذوالفقار علي ڀٽو جي شروعاتي دور ۾ گورنر |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#f4f8fc;" | 29 اپريل 1972ع کان | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت ڏانهن منتقليءَ واري دور جو گورنر |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه جي ٻيهر تنظيم ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي اعليٰ عدالتي نظام کي پڻ ٻيهر منظم ڪيو ويو. ون يونٽ دوران سنڌ [[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]] جي دائري هيٺ هئي. ''ھاء ڪورٽس (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1970'' تحت 1 جولاءِ 1970ع کان اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ ختم ٿي ۽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل '''[[سنڌ ۽ بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي مقرر ٿيو. نئين عدالت کي پنهنجي علائقائي دائري اندر اڳوڻي اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ وارا اصل، اپيليٽ ۽ ٻيا عدالتي اختيار منتقل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=About High Court |url=https://bhc.gov.pk/beta/introduction/about |website=High Court of Balochistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت؛ 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جو مرڪزي صدر مقام قائم ٿيو.]] گڏيل هاءِ ڪورٽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ 30 نومبر 1976ع تائين ڪم ڪندي رهي، جنهن کان پوءِ ٻنهي صوبن لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Introduction of Sindh High Court, Karachi |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چونڊيل صوبائي حڪومت جو قيام ==== 1970ع ۾ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊجي چڪا هئا، پر 1971ع جي قومي بحران سبب صوبائي پارلياماني حڪومت فوري طور قائم نه ٿي سگهي. 1972ع ۾ سياسي اقتدار چونڊيل نمائندن ڏانهن منتقل ٿيڻ سان سنڌ ۾ پڻ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. '''1 مئي 1972ع''' تي [[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. هو 1955ع ۾ ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جو پهريون وڏو وزير هو ۽ بحال ٿيل صوبي جي پهرين چونڊيل حڪومت جو سربراهه بڻيو.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers, Government of Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ 1970ع ۾ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جي حيثيت بحال ٿي.]] [[فائل:Sindh Provincial Assembly 1970.svg|thumb|300px|ساڄو|[[پاڪستان جون عام چونڊون، 1970ع|1970ع جي چونڊن]] کان پوءِ [[سنڌ اسيمبلي]] جي پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] 28 سيٽن سان سڀ کان وڏي جماعت بڻجي.]] ممتاز ڀٽي جي حڪومت سان سنڌ ۾ صوبائي ڪابينا ۽ پارلياماني انتظام ٻيهر فعال ٿيو. نئين حڪومت کي ون يونٽ کان ورثي ۾ مليل انتظامي ڍانچي جي ٻيهر ترتيب، صوبائي ملازمن جي ورهاست، تعليم، ٻولي، زمين، آبپاشي ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي اختلافن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== سياسي ۽ سماجي تبديليون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي سياست ۾ '''صوبائي خودمختياري''' ۽ '''سنڌي سڃاڻپ''' وڌيڪ نمايان ٿي. ون يونٽ مخالف تحريڪ دوران جيڪي سوال ــ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، زمينن جي ورهاست، پاڻيءَ جا حق، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي ۽ سنڌ جي وسيلن تي صوبائي اختيار ــ اڀريا هئا، سي هاڻي بحال ٿيل صوبائي ادارن جي پاليسيءَ جا عملي مسئلا بڻجي ويا. ساڳئي وقت سنڌ جي آباديءَ جو سماجي ۽ لساني ڍانچو پيچيده هو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي وڏي انگ ۾ موجود هئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن ننڍن شهرن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي اڪثريت ۾ هئي. 1970ع جي چونڊن ۾ به اها سماجي ۽ سياسي ورڇ ڪنهن حد تائين نظر آئي. پيپلز پارٽيءَ جي سياسي طاقت سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط هئي، جڏهن ته ڪراچيءَ جي ڪيترن حلقن ۾ جماعت اسلامي، جمعيت علماءِ پاڪستان ۽ ٻين جماعتن جو اثر موجود هو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سياست ==== صوبي جي بحاليءَ کان پوءِ [[سنڌي ٻولي]] جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت جو سوال ٻيهر صوبائي سياست جي مرڪز ۾ آيو. ون يونٽ دوران سنڌي اديبن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن ٻوليءَ جي تحفظ کي سنڌ جي صوبائي سڃاڻپ سان ڳنڍيو هو. بحال ٿيل سنڌ اسيمبليءَ کي هاڻي ان سوال تي قانونسازي ڪرڻ جو آئيني ۽ سياسي موقعو مليو. 1972ع ۾ ممتاز ڀٽو جي حڪومت '''''سنڌ (ٽيچنگ, پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج) ايڪٽ, 1972''''' منظور ڪرايو. قانون تحت سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ ان جي سرڪاري استعمال کي وڌائڻ لاءِ قانوني بندوبست ڪيو ويو ۽ سنڌي ۽ اردو کي تعليمي نصاب ۾ پڙهائڻ بابت شقون شامل ڪيون ويون. سرڪاري آفيسن، عدالتن ۽ اسيمبليءَ ۾ سنڌيءَ جي مرحليوار استعمال لاءِ پڻ گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |publisher=Government of Sindh |year=1972}}</ref> ٻوليءَ واري قانون تي خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اردو ڳالهائيندڙ حلقن ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو. جولاءِ 1972ع ۾ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ احتجاج ۽ سنڌي-اردو لساني ڇڪتاڻ تشدد ۾ تبديل ٿي. بعد ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت ۽ صوبائي قيادت ٻنهي ٻولين جي حيثيت بابت وضاحتون ۽ مفاهمتي قدم کنيا. هي واقعو سنڌ جي شهري سياست، سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين جي لاڳاپن ۽ بعد واري لساني سياست تي ڊگهي مدي وارو اثر ڇڏيندڙ واقعو بڻيو. ==== ثقافتي بحالي ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت سان لاڳاپيل ادارن ۽ تحريڪن لاءِ پڻ نئون سياسي ماحول پيدا ٿيو. [[سنڌي ادبي بورڊ]]، [[سنڌي ادبي سنگت]]، يونيورسٽين، رسالن ۽ سنڌي پريس وسيلي سنڌي تاريخ، لوڪ ادب، شاعري ۽ ٻوليءَ بابت سرگرميون وڌيون. ون يونٽ مخالف دور ۾ سنڌي ادب اندر پيدا ٿيل قومي، سماجي ۽ سياسي موضوع 1970ع کان پوءِ به جاري رهيا. [[شيخ اياز]]، [[محمد ابراهيم جويو]] ۽ ٻين اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپيل ادبي تحريڪ ۾ سنڌي ٻولي، تاريخي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ ثقافتي خودمختياري اهم موضوع رهيا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي صوبائي بحالي سياسي اداري جي بحاليءَ سان گڏ ثقافتي سڃاڻپ جي ٻيهر اظهار جو مرحلو پڻ ثابت ٿي. ===== 1970ع کان 1972ع تائين اهم واقعا ===== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#eef5e9;" | ون يونٽ ختم؛ '''سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال''' ۽ نواب افتخار حسين خان ممدوٽ گورنر مقرر. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 7 ڊسمبر 1970ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون؛ سنڌ جي 27 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 حاصل ڪيون. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 17 ڊسمبر 1970ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جون چونڊون؛ 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 کٽي سڀ کان وڏي جماعت بڻجي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي سياسي بحران ۽ هندستان-پاڪستان جنگ؛ صوبائي چونڊيل حڪومت جي قيام ۾ دير. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 16 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | اوڀر پاڪستان جي علحدگي ۽ [[بنگلاديش]] جو قيام. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 20 ڊسمبر 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل سنڌ جو گورنر بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] سنڌ جو گورنر مقرر. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 مئي 1972ع''' | style="background:#eef5e9;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو؛ ون يونٽ کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت بحال.''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، واڌاري ۽ استعمال بابت قانون منظور؛ ان کان پوءِ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |} ==== تاريخي اهميت ==== 1970ع کان 1972ع وارو مختصر عرصو سنڌ جي جديد تاريخ ۾ '''ادارتي بحاليءَ ۽ سياسي منتقليءَ''' جو دور هو. 1955ع ۾ ختم ڪيل سنڌ جي صوبائي وحدت ٻيهر قائم ٿي، ڪراچي صوبي جي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور واپس آيو، سنڌ جي الڳ انتظامي مشينري ۽ قانون ساز اداري جي بحاليءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ اعليٰ عدليه کي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جي صورت ۾ نئون ڍانچو ڏنو ويو. 1970ع جي چونڊن سنڌ کي لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ پنهنجي الڳ صوبائي نمائندگي ڏني، جڏهن ته 1972ع ۾ ممتاز علي ڀٽي جي حڪومت جي قيام سان پارلياماني صوبائي حڪومت عملي طور بحال ٿي. ساڳئي وقت ٻولي، شهري ۽ ٻهراڙي نمائندگي، زمين، روزگار ۽ صوبائي وسيلن بابت سوال نئين سنڌي سياست جا مرڪزي موضوع بڻيا. ان ڪري هي دور هڪ طرف ون يونٽ واري مرڪزيت کان صوبائي خودمختياريءَ ڏانهن منتقلي هو، ته ٻئي طرف سنڌ جي ايندڙ ڏهاڪن جي لساني، سماجي ۽ شهري سياست جي جوڙجڪ جو بنيادي مرحلو پڻ هو. === 1972ع کان 1988ع تائين وارو دور === ''(1972ع–1988ع)'' [[فائل:Zulfikar Ali Bhutto Portrait (cropped).jpg|thumb|220px|ساڄو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سنڌ ۽ پاڪستان جي سياست تي سندس [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو گهرو اثر رهيو.]] 1972ع کان 1988ع تائين سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ ڪيترن مختلف مرحلن مان گذري. شروعاتي دور ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي چونڊيل صوبائي حڪومت، [[1973ع جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت صوبائي پارلياماني ادارن جي قيام ۽ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت کي وڌائڻ جي ڪوششن سان نمايان رهيو. 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ اسيمبلي تحليل ٿي ۽ تقريباً اٺن سالن تائين صوبائي پارلياماني حڪومت معطل رهي. 1983ع ۾ [[تحريڪ بحالي جمهوريت|تحريڪ بحالي جمهوريت]] سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڏي عوامي مزاحمت جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته 1985ع جي غيرجماعتي چونڊن سان صوبائي اسيمبلي ۽ وڏي وزير جو عهدو ٻيهر بحال ٿيو. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ آباديءَ جي تبديلي، افغان جنگ جا اثر، لساني سياست ۽ نئين شهري جماعتن جي اڀار سنڌ جي سياسي ڍانچي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== ممتاز علي ڀٽو جي حڪومت ==== [[ممتاز علي ڀٽو]] 1 مئي 1972ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ اها سنڌ جي پهرين چونڊيل صوبائي حڪومت هئي. سندس حڪومت کي صوبائي انتظام جي ٻيهر جوڙجڪ، سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي، تعليم، زمين ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي توازن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== 1973ع جو آئين ۽ صوبائي ادارا ==== 10 اپريل 1973ع تي قومي اسيمبلي نئون آئين منظور ڪيو ۽ 14 آگسٽ 1973ع تي [[1973ع جو آئين|آئين]] نافذ ٿيو. ان سان پاڪستان ۾ وفاقي پارلياماني نظام قائم ٿيو ۽ سنڌ کي ٻين صوبن سان گڏ هڪ آئيني وفاقي وحدت جي حيثيت ملي. آئين تحت صوبائي اسيمبلي قانونسازيءَ جو ادارو، وڏو وزير صوبائي حڪومت جو سربراهه ۽ گورنر آئيني سربراهه بڻيو. باقي اختيارن جي اصول تحت ڪيترائي اهڙا معاملا جيڪي وفاقي فهرست ۾ شامل نه هئا، صوبن جي دائري ۾ آيا.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> 1973ع جي آئين سان [[سنڌ اسيمبلي]] کي صوبائي قانون ساز اداري جي مستحڪم آئيني حيثيت ملي. صوبي جي ڪابينا اسيمبليءَ ڏانهن جوابده هئي، جڏهن ته گورنر وزيراعظم جي صلاح تي صدر طرفان مقرر ٿيندو هو. سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ صوبائي خودمختياري، پاڻي، قدرتي وسيلا، ٻولي ۽ انتظامي اختيار هاڻي آئيني فريم ورڪ اندر سياسي بحث جا موضوع بڻيا. آئين صوبائي ٻولين جي واڌاري لاءِ پڻ گنجائش رکي. ان ڪري 1972ع وارو سنڌي ٻولي ايڪٽ 1973ع جي آئيني فريم ورڪ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي واڌاري لاءِ اهم قانوني بنياد بڻيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> ==== غلام مصطفىٰ جتوئي جي حڪومت ==== ڊسمبر 1973ع ۾ [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] ممتاز علي ڀٽو کان پوءِ سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ 5 جولاءِ 1977ع تائين عهدي تي رهيو. سندس دور ۾ پيپلز پارٽيءَ جي صوبائي حڪومت سنڌ جي انتظامي ڍانچي، تعليم، آبپاشي، ترقياتي منصوبن ۽ ٻهراڙيءَ جي سياسي تنظيم تي ڌيان ڏنو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي وفاقي حڪومت طرفان صنعتن، بئنڪن، تعليمي ادارن ۽ ٻين شعبن جي قوميائي پاليسين جا اثر سنڌ تي به پيا. ڪراچي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز هو، انهن پاليسين جو اهم مرڪز بڻيو. قوميائي سان رياست جو صنعت ۽ بئنڪنگ ۾ ڪردار وڌيو، پر خانگي ڪاروباري حلقن ۾ ان بابت تنقيد پڻ پيدا ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan: Background Notes |publisher=U.S. Department of State |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/pakistan/151007.htm}}</ref> ==== 1977ع جون چونڊون ۽ فوجي قبضو ==== مارچ 1977ع ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون ٿيون. پيپلز پارٽي وڏي اڪثريت حاصل ڪئي، پر مخالف ڌر جي [[پاڪستان قومي اتحاد]] چونڊن ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي جا الزام لڳايا ۽ نتيجن کي رد ڪيو. احتجاج ۽ حڪومت-مخالف تحريڪ وڌڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي فوج جي سربراهه جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] ''آپريشن فيئر پلي'' ذريعي حڪومت ختم ڪري مارشل لا لاڳو ڪيو. قومي ۽ صوبائي اسيمبليون تحليل ڪيون ويون ۽ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] جي وڏ وزارت ختم ٿي ۽ صوبو گورنر ۽ مارشل لا انتظام هيٺ اچي ويو. 1977ع کان 1985ع تائين سنڌ ۾ ڪو چونڊيل وڏو وزير يا فعال صوبائي اسيمبلي موجود نه هئي. ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1972ع–1988ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 مئي 1972ع – 20 ڊسمبر 1973ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]؛ بحال ٿيل سنڌ جو پهريون چونڊيل وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 ڊسمبر 1973ع – 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''مارشل لا ۽ صوبائي پارلياماني حڪومت جي معطلي، 5 جولاءِ 1977ع – 6 اپريل 1985ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[سيد غوث علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 6 اپريل 1985ع – 6 اپريل 1988ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي 1985ع جي چونڊن کان پوءِ وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر علي غلام قاضي]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 1988ع – 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري سياسي مرحلي ۾ وڏو وزير؛ بعد ۾ نگران حيثيت |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Chief Ministers of Sindh}}</ref> ==== گورنرن ۽ فوجي انتظام جو دور ==== 1972ع کان 1977ع تائين سنڌ ۾ مير رسول بخش ٽالپر، بيگم رعنا لياقت علي خان ۽ ٻين گورنرن صوبائي آئيني سربراهن طور ڪم ڪيو. 1977ع جي فوجي قبضي کان پوءِ گورنر جو عهدو فوجي انتظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو ۽ ڪيترن رٽائرڊ يا حاضر سروس فوجي آفيسرن کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | لڳ ڀڳ دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#eaf2f8;" | 1972ع–1973ع | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل پيپلز پارٽي حڪومت |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رعنا لياقت علي خان|بيگم رعنا لياقت علي خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1973ع–1976ع | style="background:#e2f0d9;" | آئيني صوبائي گورنر |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[نواب دلاور خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 1976ع–1977ع | style="background:#eef5e9;" | ڀٽو دور جو آخري مرحلو |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[عبدالقادر شيخ|جسٽس عبدالقادر شيخ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1977ع–1978ع | style="background:#e2f0d9;" | مارشل لا جي شروعاتي دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[ايس. ايم. عباسي|ليفٽيننٽ جنرل ايس. ايم. عباسي]] | style="background:#eaf2f8;" | 1978ع–1984ع | style="background:#eef5e9;" | فوجي انتظام |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[جهانداد خان|ليفٽيننٽ جنرل جهانداد خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1984ع–1987ع | style="background:#e2f0d9;" | فوجي / عبوري سياسي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 1987ع–جون 1988ع | style="background:#eef5e9;" | ضياءُ دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | جون–سيپٽمبر 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري دور |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Governors of Sindh}}</ref> ==== عدليه ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ ==== 1970ع کان سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل هاءِ ڪورٽ ڪم ڪندي رهي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي هو. 1976ع ۾ آئيني ۽ عدالتي انتظامي تبديليءَ کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون ۽ ڪراچي ۾ موجود عدالت '''[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]''' جي نالي سان سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh}}</ref> 1973ع جي آئين تحت سنڌ هاءِ ڪورٽ کي آئيني درخواستن، سول ۽ فوجداري اپيلن ۽ ماتحت عدليه تي نگراني جا اختيار حاصل هئا. 1977ع کان پوءِ مارشل لا ۽ آئيني حڪمن سبب اعليٰ عدليه جو سياسي ۽ آئيني ڪردار پيچيده ٿي ويو؛ 1973ع جو آئين معطل رهيو ۽ فوجي حڪومت طرفان ڪيترائي آئيني حڪم جاري ڪيا ويا. 1985ع ۾ آئين ترميمن سان بحال ٿيو، جنهن سان صوبائي ۽ وفاقي عدالتون ٻيهر تبديل ٿيل آئيني ڍانچي اندر ڪم ڪرڻ لڳيون.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== 1979ع ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي ۽ سنڌ ==== 4 اپريل 1979ع تي اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي قتل جي ڪيس ۾ ڦاهي ڏني وئي. ڀٽو جو تعلق لاڙڪاڻي سان هو ۽ پيپلز پارٽي سنڌ ۾ وڏي عوامي حمايت رکندي هئي؛ ان ڪري سندس ڦاسي سنڌ جي سياسي نفسيات ۽ وفاق سان لاڳاپن تي گهرو اثر وڌو. سنڌ جي ڪيترن سياسي حلقن ۾ ضياءُ حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ ڀٽو خاندان پيپلز پارٽيءَ جي مزاحمتي سياست جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Chandio |first=Amir Ali |title=Politics of Sindh under Zia Government}}</ref> [[فائل:Bhutto 1974.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1979ع ۾ سندس ڦاسيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف سياسي مخالفت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي.]] ==== تحريڪ بحالي جمهوريت ==== {{Main|تحريڪ بحالي جمهوريت}} 1981ع ۾ پيپلز پارٽي ۽ ٻين مخالف جماعتن [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد مارشل لا جو خاتمو، 1973ع جي آئين جي بحالي ۽ آزاد چونڊون ڪرائڻ هو. شروعات ۾ تحريڪ جي سرگرمي محدود رهي، پر آگسٽ 1983ع ۾ شروع ڪيل سول نافرمانيءَ جي مهم سنڌ، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾، وڏي عوامي تحريڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ سان گڏ [[عوامي تحريڪ]] ۽ مختلف کاٻي ڌر جي تنظيمن هارين، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 14 آگسٽ 1983ع کان سول نافرماني تيز ٿي ۽ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ جلوس، گرفتاريون ۽ پوليس يا فوج سان ٽڪراءَ ٿيا. تحقيق موجب هڪ مهيني اندر هزارين سياسي ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا ۽ سنڌ ملڪ ۾ ايم آر ڊي جو سڀ کان وڌيڪ سرگرم مرڪز بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> ضياءُ حڪومت تحريڪ کي سختيءَ سان دٻايو، جڏهن ته مخالف ڌر ان کي صوبائي خودمختياري، جمهوري حقن ۽ سياسي نمائندگيءَ جي وسيع مسئلن سان ڳنڍيو. سنڌ ۾ ايم آر ڊي جي شدت ان حقيقت سان پڻ لاڳاپيل هئي ته ڀٽو جي ڦاسيءَ کان پوءِ پيپلز پارٽيءَ لاءِ صوبي ۾ وڏي همدردي موجود هئي ۽ فوجي حڪومت ۾ سنڌين جي سياسي نمائندگي بابت شڪايتون وڌيون هيون.<ref>{{cite book |last=Haqqani |first=Husain |title=Pakistan: Between Mosque and Military |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> ==== 1985ع جون غيرجماعتي چونڊون ==== 1984ع جي صدارتي ريفرنڊم کان پوءِ جنرل ضياءُ الحق 1985ع ۾ قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جون چونڊون پارٽي وابستگيءَ کان سواءِ ڪرايون. ايم آر ڊي جي جماعتن، جن ۾ پيپلز پارٽي شامل هئي، انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. ان جي باوجود چونڊن سان سنڌ اسيمبلي تقريباً اٺن سالن کان پوءِ ٻيهر وجود ۾ آئي ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> 1985ع ۾ 1973ع جو آئين ''روائيول آف دي ڪانسٽيٽيوشن آرڊر'' ۽ پوءِ [[اٺين ترميم]] سان بحال ڪيو ويو. ان ترميم صدر جي اختيارن کي نمايان طور وڌايو ۽ وفاقي سياسي نظام ۾ صدارتي مداخلت جي گنجائش وڌائي، جڏهن ته صوبائي پارلياماني ادارا پڻ ٻيهر ڪم ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== شهري سنڌ، لڏپلاڻ ۽ نئين لساني سياست ==== 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي جي آبادي ۽ سماجي بناوت تيز رفتاريءَ سان تبديل ٿي. [[سوويت-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان مان وڏي تعداد ۾ پناهگير پاڪستان آيا ۽ انهن مان هڪ حصو ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ آباد ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ملڪ جي ٻين صوبن مان پڻ روزگار لاءِ ڪراچي ڏانهن لڏپلاڻ جاري رهي. شهري آباديءَ، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ روزگار تي دٻاءَ سان گڏ هٿيارن ۽ منشيات جي واپار ۾ واڌ بابت پڻ رپورٽون سامهون آيون. انهن عنصرن ڪراچيءَ ۾ مختلف نسلي ۽ لساني برادرين وچ ۾ سياسي مقابلي ۽ تشدد کي وڌايو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press}}</ref> 1978ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اردو ڳالهائيندڙ شاگردن جي تنظيم [[آل پاڪستان مهاجر اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن]] قائم ٿي. 1984ع ۾ ان سان لاڳاپيل قيادت [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي شهري سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، جي وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. ان جي اڀار سان سنڌ جي سياست ۾ سنڌي-مهاجر ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي تقسيم وڌيڪ ادارتي صورت اختيار ڪئي. 1985ع ۽ 1986ع دوران ڪراچيءَ ۾ ٽرانسپورٽ، زمين ۽ آباديءَ جي مقابلي سان لاڳاپيل لساني تڪرار وڌيا. 1986ع ۾ اردو ڳالهائيندڙ ۽ پشتون آبادين وچ ۾ شديد فسادن سان شهر جي سياسي صورتحال وڌيڪ خراب ٿي. اهڙن واقعن ۽ شهري عدم تحفظ مهاجر قومي موومينٽ جي عوامي بنياد وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. ==== تعليم، ثقافت ۽ سنڌي سڃاڻپ ==== 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ادب، صحافت، شاعري ۽ ثقافتي تنظيمن ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. [[سنڌي ادبي سنگت]]، سنڌي رسالن، اخبارن ۽ يونيورسٽين سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بحث کي جاري رکيو. 1972ع واري ٻولي ايڪٽ سنڌيءَ کي تعليمي ۽ صوبائي ادارن ۾ وڌيڪ قانوني جاءِ ڏني، جيتوڻيڪ ان جي عملي نفاذ جو درجو مختلف ادارن ۽ دورن ۾ مختلف رهيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> [[شيخ اياز]]، [[ابراهيم جويو]]، [[رسول بخش پليجو]] ۽ ٻين اديبن ۽ سياسي دانشورن سان لاڳاپيل فڪري ماحول ۾ سنڌي ٻولي، زمين، عورتن جي حقن، هارين، وفاقيت ۽ جمهوريت بابت لکڻ وڌيو. مارشل لا جي دور ۾ سنسرشپ ۽ سياسي پابندين باوجود سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ مزاحمتي موضوع نمايان رهيا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي مخالفت هڪ ٻئي سان ويجهيون ٿي ويون. سنڌي لوڪ ورثي، اجرڪ، ٽوپي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري ۽ تاريخي شخصيتن کي سياسي ۽ ثقافتي علامتن طور وڌيڪ استعمال ڪيو ويو. ==== سماجي ۽ معاشي تبديليون ==== هن دور ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ آبپاشي رهيو، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ صنعت، واپار ۽ خدمتن جو شعبو وڌندو رهيو. [[گڊو بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ سنڌو درياهه جي آبپاشي نظام سنڌ جي زراعت لاءِ بنيادي اهميت رکندا هئا. ٻهراڙيءَ ۾ زمين جي غيربرابر ورڇ، هارين جي حقن ۽ وڏن زميندارن جي سياسي اثر بابت بحث جاري رهيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن زرعي سڌارن، هارين جي حقن ۽ سرڪاري زمينن جي ورڇ جا مطالبا جاري رکيا. شهري سنڌ ۾ صنعتي واڌ سان گڏ غيررسمي آبادين، ٽرانسپورٽ، پاڻي، رهائش ۽ روزگار جا مسئلا وڌيا. ڪراچيءَ جي تيز آباديءَ واري واڌ صوبائي سياست ۾ وسيلن، بلدياتي ادارن ۽ نمائندگيءَ بابت نوان تڪرار پيدا ڪيا. ==== 1988ع ۽ فوجي دور جي پڄاڻي ==== 29 مئي 1988ع تي صدر ضياءُ الحق وزيراعظم [[محمد خان جوڻيجو]] جي وفاقي حڪومت ۽ قومي اسيمبلي کي برطرف ڪيو. ان جا اثر صوبائي سياست تي پڻ پيا ۽ سنڌ ۾ غوث علي شاهه جي حڪومت ختم ٿي. [[اختر علي غلام قاضي]] مختصر عرصي لاءِ وڏي وزير ۽ پوءِ نگران انتظام جو حصو رهيو. 17 آگسٽ 1988ع تي جنرل ضياءُ الحق جهاز حادثي ۾ مارجي ويو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ عام چونڊن جو رستو هموار ٿيو. 16 نومبر 1988ع جي قومي چونڊن ۽ پوءِ صوبائي چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۾ ٻيهر وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي. 2 ڊسمبر 1988ع تي [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو، جنهن سان سنڌ ۾ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. ==== 1972ع–1988ع جون اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1 مئي 1972ع | style="background:#eef5e9;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] چونڊيل وڏي وزير طور حڪومت سنڀالي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ بابت قانون منظور ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1973ع | style="background:#eef5e9;" | 1973ع جو وفاقي پارلياماني آئين نافذ؛ سنڌ جي صوبائي ادارن کي نئون آئيني بنياد مليو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | ڊسمبر 1973ع | style="background:#e2f0d9;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1976ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ کي ورهائي الڳ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] قائم ڪئي وئي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | ضياءُ الحق جو فوجي قبضو؛ سنڌ اسيمبلي ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 اپريل 1979ع | style="background:#eef5e9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي ڦاهي ڏني وئي؛ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1981ع | style="background:#e2f0d9;" | [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1983ع | style="background:#eef5e9;" | ايم آر ڊي جي سول نافرمانيءَ واري تحريڪ؛ سنڌ ان جو سڀ کان اهم مرڪز بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1984ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم، جنهن سان شهري سنڌ جي سياست ۾ نئين قوت جو اڀار ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1985ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي چونڊون؛ سنڌ اسيمبلي بحال ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير ٿيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1986ع | style="background:#e2f0d9;" | ڪراچيءَ ۾ شديد لساني ۽ شهري تڪرار؛ شهري سياسي تنظيمن جي اثر ۾ واڌ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 29 مئي 1988ع | style="background:#eef5e9;" | جوڻيجو حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ جي سياسي انتظام ۾ ٻيهر عبوري تبديليون. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 17 آگسٽ 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | جنرل ضياءُ الحق جي وفات؛ نئين عام چونڊن لاءِ رستو هموار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 2 ڊسمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. |} === 1988ع کان هاڻوڪي دور تائين === 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ چونڊيل حڪومتن جي بحالي، مرڪزي حڪومتن جي برطرفين، گورنر راڄ، فوجي حڪومت، مڪاني حڪومتن جي نون تجربن، [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ وڌندڙ صوبائي خودمختياري، ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي ڊگهي صوبائي بالادستي جهڙا مرحلا شامل آهن. ساڳئي عرصي دوران [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جي شهري سياست، لساني ۽ جماعتِي مقابلي، اندروني لڏپلاڻ، آباديءَ جي تيز واڌ، تعليم ۽ صحت جي صوبائي پاليسين، سنڌي ٻوليءَ جي ادارتي واڌاري ۽ بار بار ٿيندڙ ٻوڏن سنڌ جي سماجي ۽ معاشي بناوت تي گهرو اثر وڌو. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 55.7 ملين ٿي چڪي هئي، جيڪا 2017ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 7.8 ملين وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ 1988ع کان پوءِ صوبائي پارلياماني سياست جو مرڪزي ادارو]] [[فائل:Karachi Skyline.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] جو جديد شهري منظر؛ 1988ع کان پوءِ شهر سنڌ جي آبادي، صنعت، واپار ۽ سياسي تبديلين جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو]] ==== جمهوري حڪومتن جي بحالي، 1988ع–1990ع ==== جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي وفات کان پوءِ نومبر 1988ع ۾ عام چونڊون ٿيون ۽ پاڪستان ۾ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. سنڌ ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي ۽ [[قائم علي شاهه]] 2 ڊسمبر 1988ع تي وڏو وزير بڻيو. شروعاتي طور پيپلز پارٽي ۽ [[مهاجر قومي موومينٽ]] وچ ۾ سياسي تعاون قائم ٿيو، جنهن جو مقصد خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي نمائندگيءَ جي مسئلن کي گڏيل سياسي بندوبست ذريعي حل ڪرڻ هو. بهرحال، ٻنهي جماعتن وچ ۾ نوڪرين، مڪاني حڪومت، امن امان ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف جلد وڌي ويا.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> 1990ع ۾ صدر [[غلام اسحاق خان]] وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت برطرف ڪئي ۽ سنڌ اسيمبلي پڻ ختم ڪئي وئي. قائم علي شاهه جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ [[آفتاب شعبان ميراڻي]] مختصر عرصي لاءِ وڏو وزير رهيو ۽ پوءِ [[ڄام صادق علي]] نگران ۽ بعد ۾ چونڊيل وڏي وزير طور اقتدار ۾ آيو. 1990ع جي چونڊن ۾ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي اڪيلي جماعت رهي، پر ڄام صادق علي مخالف جماعتن، آزاد ميمبرن ۽ مهاجر قومي موومينٽ جي حمايت سان حڪومت قائم ڪئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ==== 1990ع واري ڏهاڪي جي سياسي ۽ امن امان واري صورتحال ==== 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، شديد سياسي ۽ لساني تشدد، جماعتن جي هٿياربند ڌڙن، ڏوهاري نيٽ ورڪن ۽ رياستي ڪارروائين سبب متاثر ٿيو. سنڌ جي شهري سياست ۾ مهاجر قومي موومينٽ هڪ اهم قوت بڻجي وئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي، مختلف سنڌي قومپرست جماعتون ۽ مقامي سياسي خاندان اثرانداز رهيا. سنڌي قومپرست سياست ۾ [[جي. ايم. سيد]]، [[رسول بخش پليجو]]، [[قادر مگسي]] ۽ ٻين اڳواڻن صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، ٻولي ۽ سنڌ جي وسيلن بابت تحريڪون جاري رکيون. 1992ع ۾ وفاقي حڪومت طرفان سنڌ ۾ وڏي فوجي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ڪارروائي شروع ڪئي وئي، جيڪا شروعاتي طور ڏوهارين ۽ ڌاڙيلن خلاف هئي پر بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ مهاجر قومي موومينٽ جي تنظيمي ڍانچي ۽ هٿياربند ڌڙن خلاف پڻ وڌي. ان دور ۾ انساني حقن جي تنظيمن سياسي گرفتارين، تشدد ۽ غيرقانوني حراست بابت خدشا ظاهر ڪيا.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ڄام صادق علي جي وفات کان پوءِ [[مظفر حسين شاهه]] مارچ 1992ع ۾ وڏو وزير ٿيو. 1993ع جي چونڊن کان پوءِ [[عبدالله شاهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ حڪومت قائم ڪئي. سندس دور ۾ ڪراچيءَ ۾ پوليس ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جون ڪارروايون تيز ٿيون. 1996ع ۾ وفاقي سطح تي بينظير ڀٽو جي ٻي حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ حڪومت پڻ ختم ڪئي وئي ۽ [[ممتاز علي ڀٽو]] نگران وڏو وزير مقرر ٿيو. 1997ع جي چونڊن کان پوءِ [[لياقت علي جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. آڪٽوبر 1998ع ۾ سنڌ ۾ گورنر راڄ لاڳو ٿيو، جنهن سان چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي. 12 آڪٽوبر 1999ع تي جنرل [[پرويز مشرف]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ سميت ملڪ جا چونڊيل ادارا معطل ٿي ويا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== فوجي حڪومت ۽ مڪاني حڪومتن جي نئين جوڙجڪ، 1999ع–2008ع ==== 1999ع کان 2002ع تائين سنڌ ۾ صوبائي اسيمبلي ۽ چونڊيل وڏو وزير موجود نه هئا ۽ صوبي جو انتظام فوجي حڪومت جي مقرر ڪيل گورنر ۽ صوبائي انتظامي مشينري ذريعي هليو. جنرل مشرف جي حڪومت 2001ع ۾ ملڪ ۾ نئون مڪاني حڪومت وارو نظام لاڳو ڪيو، جنهن تحت ضلعن، تعلقن ۽ يونين ڪائونسلن ڏانهن ڪجهه انتظامي ۽ مالي اختيار منتقل ڪيا ويا. ڪراچيءَ کي نئين نظام تحت '''سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي''' ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سان شهر جي مڪاني انتظام، انفراسٽرڪچر، روڊن ۽ ميونسپل خدمتن ۾ وڏي ادارتي تبديلي آئي. سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ ضلعي ناظمن ۽ مڪاني ڪائونسلن جو نظام قائم ٿيو. هن نظام جي حامين ان کي مقامي سطح تي اختيارن جي منتقلي قرار ڏنو، جڏهن ته مخالفن جو خيال هو ته ان سان صوبائي حڪومت جا ڪيترائي اختيار وفاقي فوجي حڪومت جي ٺاهيل مقامي ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. 2002ع جي عام چونڊن کان پوءِ سنڌ اسيمبلي ٻيهر بحال ٿي. [[علي محمد مهر]] ڊسمبر 2002ع ۾ وڏو وزير بڻيو ۽ 2004ع ۾ سندس جاءِ [[ارباب غلام رحيم]] ورتي. هن دور ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] ۽ مهاجر قومي موومينٽ، جيڪا بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] سڏجڻ لڳي، سنڌ جي صوبائي ۽ شهري سياست ۾ اهم اتحادي جماعتون رهيون.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 2007ع–2008ع: جمهوري منتقلي ==== 2007ع جي آخر ۾ پاڪستان جي سياسي بحران سنڌ تي گهرو اثر وڌو. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[بينظير ڀٽو]] راولپنڊي ۾ قتل ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ شديد احتجاج، باهه لڳائڻ، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري ملڪيتن کي نقصان ۽ عام زندگيءَ ۾ خلل پيدا ٿيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ واضح اڪثريت حاصل ڪئي ۽ [[قائم علي شاهه]] اپريل 2008ع ۾ ٻيهر وڏو وزير بڻيو. ان کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ ڊگهي عرصي تائين مرڪزي صوبائي جماعت بڻجي وئي ۽ 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي چونڊن کان پوءِ حڪومت ٺاهيندي رهي.<ref>{{cite web |title=Past Assemblies |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ارڙهين ترميم ۽ وڌندڙ صوبائي خودمختياري ==== 2010ع ۾ [[ارڙهين آئيني ترميم]] پاڪستان جي وفاقي ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آندي. گڏيل قانون ساز فهرست ختم ٿيڻ سان تعليم، صحت، ثقافت، سماجي ڀلائي، ماحول ۽ ڪيترن ٻين شعبن بابت اختيار وڌيڪ وڏي حد تائين صوبن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ لاءِ هي تبديلي خاص اهميت واري هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صوبائي حڪومت کي انهن شعبن ۾ پنهنجي پاليسين ۽ ادارن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جو وسيع اختيار مليو. ارڙهين ترميم کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ صحت، تعليم، مڪاني حڪومت، ثقافت، عورتن ۽ ٻارن جي حقن ۽ سماجي تحفظ بابت وڏي تعداد ۾ نوان قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ منظور ٿيل قانونن ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ'''، '''سنڌ مينٽل هيلٿ ايڪٽ'''، '''سنڌ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز ڪنٽرول، علاج ۽ تحفظ ايڪٽ'''، '''سنڌ نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ ايڪٽ''' ۽ '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ''' شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |website=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013ع]] تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪميٽي ۽ يونين ڪائونسل جهڙا مڪاني ادارا قانوني ڍانچي ۾ آندا ويا. بعد ۾ 2015ع ۽ پوءِ 2023ع ۾ مڪاني چونڊن ذريعي نيون مڪاني ڪائونسلون قائم ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ۽ قانوني ادارا ==== [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] هن سڄي دور ۾ صوبي جي اعليٰ آئيني، سول ۽ فوجداري عدالت رهي. عدالت جي ڪراچيءَ ۾ مکيه سيٽ سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت مختلف هنڌن تي سرڪٽ بينچن يا رجسٽري انتظامن ذريعي عدالتي رسائي وڌائي وئي. صوبائي ماتحت عدليه ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن عدالتن، سول عدالتن، فيملي عدالتن ۽ ٻين خصوصي عدالتن تي مشتمل رهي. 1994ع ۾ '''سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي''' کي قانوني بنياد ڏنو ويو، جنهن جو مقصد ججن ۽ عدالتي عملدارن جي تربيت ۽ عدالتي انتظام جي معيار کي بهتر ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Judicial Academy Act |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=1994 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شهري تشدد کان پوءِ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل ڪيسن لاءِ خصوصي عدالتن جو استعمال پڻ وڌيو. 2007ع جي عدالتي بحران ۽ وڪيلن جي تحريڪ ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار، ڪراچي بار ۽ ٻين وڪيل تنظيمن فعال ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ عدليه جي بحاليءَ واري قومي تحريڪ جو اثر سنڌ جي عدالتي ۽ سياسي ماحول تي پڻ پيو. ==== سياسي حڪومتون ۽ وڏا وزير ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل حڪومتن سان گڏ ڪيترائي نگران دور ۽ گورنر راڄ جا مرحلا آيا. سرڪاري سنڌ حڪومت جي فهرست موجب هن عرصي جا وڏا وزير هيٺين ريت رهيا آهن:<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / جماعت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 2 ڊسمبر 1988ع – 25 فيبروري 1990ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[آفتاب شعبان ميراڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 26 فيبروري 1990ع – 5 آگسٽ 1990ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ڄام صادق علي]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 1990ع – 5 مارچ 1992ع | style="background:#eef5e9;" | شروعات ۾ نگران؛ پوءِ اتحادي حڪومت |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مظفر حسين شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 مارچ 1992ع – 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | اتحادي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي مدد شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ–آڪٽوبر 1993ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[عبدالله شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | آڪٽوبر 1993ع – نومبر 1996ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 1996ع – فيبروري 1997ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[لياقت علي جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | فيبروري 1997ع – آڪٽوبر 1998ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff;" | '''گورنر راڄ ۽ پوءِ فوجي حڪومت، 1998ع–2002ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي محمد مهر]] | style="background:#f4f8fc;" | ڊسمبر 2002ع – جون 2004ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ارباب غلام رحيم]] | style="background:#eaf2f8;" | جون 2004ع – نومبر 2007ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ (ق) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 2007ع – اپريل 2008ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 2008ع – مارچ 2013ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[زاهد قربان علوي]] | style="background:#f4f8fc;" | مارچ–مئي 2013ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | مئي 2013ع – جولاءِ 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ 2016ع – مئي 2018ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[فضل الرحمان]] | style="background:#eaf2f8;" | جون–آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 2018ع – آگسٽ 2023ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مقبول باقر]] | style="background:#eaf2f8;" | آگسٽ 2023ع – فيبروري 2024ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 فيبروري 2024ع – هاڻوڪو | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |} <ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع تائين [[مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي ۽ سندس موجوده حڪومت پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي 2008ع کان جاري صوبائي سياسي بالادستيءَ جو تسلسل آهي.<ref>{{cite web |title=Our Team |url=https://cm.sindh.gov.pk/chief-ministers-team |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 1988ع کان سنڌ جا گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |+ '''1988ع کان سنڌ جا گورنر''' |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | نمبر ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو سنڀالڻ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو ڇڏڻ ! style="background:#c55a11; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / مختصر نوٽ |- | style="background:#eaf2f8;" | 18 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 5 جنوري 1987ع | style="background:#eef5e9;" | 23 جون 1988ع | style="background:#fdf2e9;" | 1988ع جي شروعات تائين عهدي تي رهيو |- | style="background:#d6eaf8;" | 19 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 24 جون 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر؛ ضياءُ الحق جي دور جي پڇاڙي |- | style="background:#eaf2f8;" | 20 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[قادرالدين احمد|جسٽس قادرالدين احمد]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | 18 اپريل 1989ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ جج؛ جمهوري منتقليءَ وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 21 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[فخرالدين جي. ابراهيم|جسٽس فخرالدين جي. ابراهيم]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 اپريل 1989ع | style="background:#e2f0d9;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ جج ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#eef5e9;" | 18 جولاءِ 1993ع | style="background:#fdf2e9;" | پهريون دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 23 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[حڪيم محمد سعيد]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#fbe5d6;" | تعليمي، سماجي ۽ طبي شخصيت |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#eef5e9;" | 21 مئي 1995ع | style="background:#fdf2e9;" | ٻيو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 24 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪمال الدين اظفر]] | style="background:#f4f8fc;" | 22 مئي 1995ع | style="background:#e2f0d9;" | 16 مارچ 1997ع | style="background:#fbe5d6;" | سياستدان ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 25 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[معين الدين حيدر|ليفٽيننٽ جنرل (ر) معين الدين حيدر]] | style="background:#eaf2f8;" | 17 مارچ 1997ع | style="background:#eef5e9;" | 17 جون 1999ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر |- | style="background:#d6eaf8;" | 26 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ممنون حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جون 1999ع | style="background:#e2f0d9;" | 12 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ پاڪستان جو صدر بڻيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 27 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عظيم دائودپوٽو|ايئر مارشل عظيم دائودپوٽو]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#eef5e9;" | 24 مئي 2000ع | style="background:#fdf2e9;" | فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 28 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ميان سومرو]] | style="background:#f4f8fc;" | 25 مئي 2000ع | style="background:#e2f0d9;" | 26 ڊسمبر 2002ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ سينيٽ چيئرمين ۽ نگران وزيراعظم رهيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 29 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عشرت العباد خان|ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 27 ڊسمبر 2002ع | style="background:#eef5e9;" | 10 نومبر 2016ع | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 14 سال؛ سنڌ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8;" | 30 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[سعيد الزمان صديقي|جسٽس (ر) سعيد الزمان صديقي]] | style="background:#f4f8fc;" | 11 نومبر 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 جنوري 2017ع | style="background:#fbe5d6;" | اڳوڻو چيف جسٽس پاڪستان |- | style="background:#eaf2f8;" | 31 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد زبير]] | style="background:#eaf2f8;" | 2 فيبروري 2017ع | style="background:#eef5e9;" | 3 آگسٽ 2018ع | style="background:#fdf2e9;" | مسلم ليگ (ن) جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 32 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[عمران اسماعيل]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | 18 اپريل 2022ع | style="background:#fbe5d6;" | پاڪستان تحريڪ انصاف جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#fff2cc;" | — | style="background:#fff2cc; text-align:right; padding:7px;" | [[آغا سراج دراني]] | style="background:#fff2cc;" | 20 اپريل 2022ع | style="background:#fff2cc;" | 9 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#ffe699;" | '''قائم مقام گورنر'''؛ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#eaf2f8;" | 34 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪامران ٽيسوري|محمد ڪامران خان ٽيسوري]] | style="background:#eaf2f8;" | 10 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#eef5e9;" | 12 مارچ 2026ع | style="background:#fdf2e9;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] سان لاڳاپيل؛ سنڌ جو 34هون گورنر |- | style="background:#d9ead3;" | 35 | style="background:#d9ead3; text-align:right; padding:7px;" | '''[[محمد نهال هاشمي|سيد محمد نهال هاشمي]]''' | style="background:#d9ead3;" | '''13 مارچ 2026ع''' | style="background:#d9ead3;" | '''عهدي تي موجود''' | style="background:#b6d7a8;" | '''سنڌ جو موجوده ۽ 35هون گورنر؛ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] سان لاڳاپيل''' |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Jailed PA speaker becomes acting Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1685798 |work=Dawn |date=20 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Tessori sacked as PML-N stalwart Nehal Hashmi made Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1981494 |work=Dawn |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گورنر ==== گورنر 1973ع جي آئين تحت صوبي جو آئيني سربراهه آهي ۽ صدر طرفان وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ٿيندو آهي. 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ عدالتي، فوجي، سياسي ۽ ڪاروباري پسمنظر رکندڙ مختلف شخصيتون گورنر رهيون. خاص طور [[عشرت العباد خان]] ڊسمبر 2002ع کان نومبر 2016ع تائين لڳ ڀڳ چوڏهن سال گورنر رهيو، جيڪو سنڌ جي تاريخ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018ع کان 2022ع تائين [[عمران اسماعيل]]، پوءِ 2022ع کان مارچ 2026ع تائين [[ڪامران ٽيسوري]] گورنر رهيو. 13 مارچ 2026ع تي [[محمد نهال هاشمي]] سنڌ جي 35هين گورنر طور حلف کنيو ۽ 2026ع تائين عهدي تي موجود آهي.<ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ شهري سياست ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تبديلين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي تيز آباديءَ، اندروني ۽ بين الصوبائي لڏپلاڻ، غيررسمي آبادين، زمين، پاڻي، ٽرانسپورٽ، روزگار ۽ مڪاني حڪومت جي اختيارن بابت مسئلن سبب شهري سياست پيچيده ٿي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مهاجر قومي موومينٽ ۽ بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ وڏي چونڊيل قوت رهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي مڪاني حڪومت واري دور ۾ ڪراچي ۾ ميئر يا ناظم جي اداري کي وڏي سياسي اهميت ملي. بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، پاڪستان پيپلز پارٽي، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جماعتن شهر جي چونڊيل ۽ مڪاني سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2013ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي منظوري سان رينجرز ۽ پوليس جون ٽارگيٽيڊ ڪارروايون تيز ٿيون. انهن ڪاررواين سان منظم سياسي ۽ ڏوهاري تشدد ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي اختيارن، سياسي گرفتارين ۽ شهري نمائندگيءَ بابت بحث جاري رهيو. [[فائل:Sindh Assembly 2018.svg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي 2018ع واري پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي اڪثريت سان صوبائي حڪومت قائم ڪئي]] ==== آبادي ۽ شهريڪاري ==== 1981ع کان پوءِ سنڌ جي آباديءَ ۾ تيز واڌ جاري رهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ جي آبادي 1981ع ۾ لڳ ڀڳ 19.0 ملين، 1998ع ۾ 30.4 ملين، 2017ع ۾ 47.9 ملين ۽ 2023ع ۾ تقريباً 55.7 ملين ٿي وئي. سرڪاري آدمشماري هن تيز واڌ کي قدرتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ لڏپلاڻ ۽ آباديءَ جي رفتار سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي هن آباديءَ جي واڌ جو سڀ کان اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تيزيءَ سان آبادي وڌي. شهريڪاريءَ سان صنعت، واپار، مالي خدمتن ۽ تعميراتي سرگرمين ۾ واڌ ٿي، پر پاڻي، صفائي، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ شهري منصوبابنديءَ تي پڻ دٻاءُ وڌيو. ==== تعليم ==== 1990ع کان پوءِ سنڌ جي تعليم ۾ سرڪاري اسڪولن جي توسيع، خانگي تعليمي شعبي جي تيز واڌ، يونيورسٽين جي تعداد ۾ اضافو ۽ اعليٰ تعليم جي ادارتي پکيڙ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ اسڪول ۽ اعليٰ تعليم جي وڏي پاليسي ذميواري صوبي ڏانهن منتقل ٿي. 2013ع ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ''' منظور ڪيو ويو، جنهن 5 کان 16 سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم بابت قانوني ذميواري مقرر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان دور ۾ سرڪاري يونيورسٽين ۽ ميڊيڪل، انجنيئرنگ، قانون ۽ ڪاروباري تعليم جي ادارن ۾ پڻ واڌ ٿي. تعليم ۾ واڌ باوجود شهري ۽ ٻهراڙي، مردن ۽ عورتن ۽ مختلف ضلعن وچ ۾ وڏا فرق برقرار رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 10 سالن يا ان کان مٿي عمر جي ماڻهن جي خواندگي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.21 سيڪڙو. شهري علائقن ۾ اها شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ صرف 38.14 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 Sindh – Education |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> تازن سالن ۾ اسڪولن جي انتظام کي وڌيڪ مقامي سطح تي منتقل ڪرڻ، استادن جي تربيت، اسڪول ڪلسٽرنگ، نصاب ۽ ڊيٽا بنياد تي منصوبابنديءَ لاءِ به سڌارا ڪيا ويا. يونيسيف موجب هڪ پائلٽ پروگرام هيٺ 14 ضلعن ۾ 400 اسڪولن کي 20 ڪلسٽرن ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فيصلن ۽ بجيٽ اختيارن کي اسڪولن جي ويجهو منتقل ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |publisher=UNICEF |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== صحت ==== صحت جي شعبي ۾ 1990ع کان پوءِ بنيادي صحت مرڪزن، ضلعي اسپتالن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، حفاظتي ٽڪن ۽ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن جي پروگرامن ۾ واڌ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ صحت جو وڏو انتظامي ۽ قانون ساز اختيار سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کان پوءِ صوبي ڪيترائي مخصوص صحت قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ذهني صحت، ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز، عضون جي پيوندڪاري، نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ، ماءُ جي کير ۽ ٻارن جي غذائيت بابت قانون منظور ڪيا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع جي سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي موجب ٻارن جي موت جي شرح 2014ع جي 104 في 1,000 زنده ڄمڻ کان گهٽجي 46 في 1,000 ٿي، جڏهن ته ماهر صحت عملي جي موجودگيءَ ۾ ٿيندڙ ولادتون 65 سيڪڙو کان وڌي لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو ٿيون. ساڳي سروي مطابق ٻارن جي قد ۾ واڌ جي گهٽتائي يعني stunting ۾ نمايان سڌارو نه ٿيو ۽ 20–24 سالن جي عورتن مان لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو 18 سالن کان اڳ شادي ڪري چڪو هو.<ref>{{cite web |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |publisher=UNICEF |date=16 July 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2020ع جي [[ڪووڊ-19 وبا]] سنڌ جي صحت جي نظام لاءِ نئون وڏو امتحان هئي. اسپتالن ۾ آئسوليشن، ٽيسٽنگ، ايمرجنسي بسترا، ويڪسينيشن ۽ وبائي نگرانيءَ جا نظام وڌايا ويا، جڏهن ته لاڪ ڊائون ۽ تعليمي ادارن جي بندش سان روزگار ۽ تعليم پڻ متاثر ٿيا. ==== ثقافت، سنڌي ٻولي ۽ ورثي جو تحفظ ==== 1990ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ ٻولي ۽ ثقافت جي ادارتي تحفظ ۾ واڌ ٿي. 1991ع ۾ '''[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترق == جاگرافي == {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ جو قدرتي منظر]] [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|250px|ساڄو|سنڌ جو نقشو]] سنڌ [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ جي ڪل ايراضي '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' (تقريباً 54,407 چورس ميل) آهي.<ref>{{cite web |title=Social Indicators of Pakistan 2021 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/social_statistics/publications/Social_Indicators_of_Pakistan_2021.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 23° کان 29° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67° کان 71° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اولهه ۽ اتر اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اوڀر ۾ [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا ڀارتي علائقا، ڏکڻ اوڀر ۾ [[رڻ ڪڇ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهن. صوبي جو مرڪزي جغرافيائي عنصر [[سنڌو درياهه]] آهي، جنهن جي هيٺين ماٿريءَ سنڌ جي زرعي ميدانن، آبادين ۽ تاريخي شهري مرڪزن جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ [[هيٺيون سنڌو طاس|هيٺين سنڌو طاس]] جو اهم حصو آهي. سنڌو درياهه اتر کان ڏکڻ طرف وهندي سڄي صوبي کي تقريباً ٻن وڏن حصن ۾ ورهائي ٿو ۽ آخر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] وسيلي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ ٻوڏن ذريعي جمع ٿيل واري، گاد ۽ چيڪي مٽيءَ سان سنڌ جا وسيع اليويل ميدان وجود ۾ آيا آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === طبعي بناوت === [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو منظر؛ اولهه سنڌ جو جابلو خطو سنڌ جي اهم طبعي علائقن مان هڪ آهي]] [[فائل:Mangrove Forest Sindh.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌو ڊيلٽا]] ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ هي سامونڊي ٻيلن وارو نظام سنڌ جي ساحلي ماحوليات جو اهم حصو آهي]] طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ کي عام طور چار وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر ۽ لاڳاپيل جابلو خطو]]، وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جو وسيع اليويل ميدان، اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] ۽ ان سان لاڳاپيل وارياسي علائقا، ۽ ڏکڻ ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي پٽي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اولهه سنڌ جي جابلو علائقي ۾ کيرٿر، پٻ ۽ لڪي سان لاڳاپيل ٽڪرين ۽ جبلن جا سلسلا ملن ٿا. وچ وارو علائقو سنڌوءَ جي قديم ۽ موجوده ٻوڏن سان ٺهيل هموار ميدانن تي مشتمل آهي. اوڀر طرف ٿر ۽ نارا وارياسي خطا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ڊيلٽائي ميدان، لوڻياٺ زمين، کاريون ڍنڍون، سامونڊي کاريون ۽ [[مينگروو]] ٻيلن جا علائقا ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي زمين جو وڏو حصو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي پاڻي پاليسي موجب صوبي ۾ سنڌو طاس جي ڪئنالن هيٺ ايندڙ ايراضي تقريباً '''5 ملين هيڪٽر''' آهي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو بڻجي ٿي؛ باقي وڏي ايراضي ريگستان، ڪوهستان، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻين برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/SindhWaterPolicy |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي معيشت ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو بنيادي ڪردار آهي. انهن بئراجن ۽ ڪئنالن وسيلي سنڌوءَ جو پاڻي صوبي جي وسيع ميداني علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ کي سنڌ جي وسيع ڪئنال نظام ڏانهن ورهائيندڙ اهم آبپاشي ڍانچو]] === روايتي جاگرافيائي ڀاڱا === سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ ۾ صوبي کي مختلف روايتي علائقن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * [[سرو، سنڌ|سرو]] — اتر سنڌ؛ * [[سنڌ جو وچولو|وچولو]] — وچ سنڌ؛ * [[لاڙ، سنڌ|لاڙ]] — هيٺين ۽ ڏاکڻي سنڌ؛ * [[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] — اولهه وارو جابلو ۽ نيم خشڪ خطو؛ * [[ٿر]] ۽ ٻين وارياسي علائقن تي مشتمل ريگستاني سنڌ. هي ورهاست جديد انتظامي ضلعن بدران تاريخي، ثقافتي، آبي ۽ طبعي خصوصيتن تي ٻڌل آهي.<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref> === سنڌوءَ جو ميداني علائقو === سنڌو درياهه جو ميداني علائقو سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ آباد ۽ زرعي طور اهم حصن مان آهي. هي ميدان درياهه جي هزارين سالن جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان ٺهيو آهي. مختلف هنڌن تي هن ميداني نظام ۾ پراڻا درياهي پيٽ، مياندر، قدرتي بند، هيٺاهين کڏون ۽ ٻوڏ وارا ڪچا علائقا ملن ٿا. سنڌ ۾ '''ڪچو''' انهن علائقن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي درياهه جي حفاظتي بندن ۽ مکيه وهڪري جي وچ ۾ واقع آهن ۽ وڏي ٻوڏ وقت پاڻي هيٺ اچي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ بندن کان ٻاهر واري نسبتاً مستقل آبادي ۽ آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' سڏيو وڃي ٿو. اولهه واري پاسي، خاص طور دادو، ڄامشورو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڪجهه علائقن ۾، کيرٿر جبلن کان ايندڙ برساتي نالن ۽ سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وچ وارو هيٺاهون علائقو '''ڪڇو''' يا '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Topography of Dadu District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-dadu/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ريگستان === [[فائل:Thar desert in cloudy weather.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جو جهڙالي موسم ۾ منظر؛ چوماسي کان پوءِ ٿر جي نباتاتي بناوت عارضي طور تبديل ٿي وڃي ٿي]] [[فائل:The Thar Desert.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جون وارياسي ڀٽون]] سنڌ جي اوڀر ۽ اتر اوڀر حصن ۾ وسيع خشڪ ۽ نيم خشڪ وارياسي علائقا موجود آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ 62 سيڪڙو جاگرافيائي ايراضي ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ ٻين خشڪ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]] ۽ [[اڇڙو ٿر]] آهن. اهي پاڻ ۾ جاگرافيائي طور ڳنڍيل وارياسي نظام جو حصو آهن ۽ ڪن ماخذن ۾ نارا ۽ اڇڙو ٿر کي وڏي ٿر ريگستاني نظام جا علائقائي حصا پڻ سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! ريگستان ! لڳ ڀڳ ايراضي ! اهم علائقا ! خاصيتون |- | [[ٿر ريگستان]] | وسيع بين الاقوامي ريگستان؛ سنڌ ان جي اولهه حصي تي مشتمل آهي | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | هندستان جي [[راجستان]] تائين پکڙيل وڏي ٿر ريگستاني نظام جو حصو؛ وارياسي ڀٽون، موسمي چراگاهه ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت |- | [[نارا ريگستان]] | تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' | خيرپور، سانگهڙ ۽ اوڀر سنڌ جا ڀرپاسي وارا حصا | تقريباً 26°–28° اتر ۽ 68°–70° اوڀر وچ ۾ واقع نيم خشڪ وارياسو خطو؛ وارياسي ڀٽون ۽ هيٺاهيون ''پٽ'' نما زمينون<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> |- | [[اڇڙو ٿر]] | تقريباً '''4,800 چورس ڪلوميٽر''' | خاص طور [[سانگهڙ ضلعو]]، [[کپرو تعلقو]]، ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل علائقا | اڇي يا هلڪي رنگ جي واري سبب ''اڇڙو ٿر'' سڏجي ٿو؛ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ لوڻياٺ زميني پاڻي هن علائقي جون اهم خاصيتون آهن<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> |} === ٿر ريگستان === [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ سرحد پار [[راجستان]] جي وڏي ٿر ريگستان جو تسلسل آهي. سنڌ اندر ان جو وڏو حصو ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ضلعن ۾ آهي. علائقي جي سطح تي ڊگهيون وارياسي ڀٽون، وچ وارا هيٺاهان ميدان ۽ برساتي چراگاهه عام آهن. ٿر ۾ مستقل درياهه موجود ناهن ۽ پاڻيءَ جو وڏو حصو برسات، کوهن ۽ زيرزمين ذخيرن مان حاصل ٿئي ٿو. چوماسي جي سٺي برسات دوران ريگستان جي ڪيترن حصن ۾ گاهه، جڙي ٻوٽيون ۽ موسمي فصل پيدا ٿين ٿا، جڏهن ته گهٽ برسات وارن سالن ۾ ڏڪار جا خطرا وڌي وڃن ٿا. === نارا ريگستان === [[نارا ريگستان]] سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي پٽيءَ ۾ واقع آهي. سائنسي مطالعي موجب اهو تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 26° کان 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68° کان 70° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ اچي ٿو. هتي اوچائي عام طور 50 کان 115 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> نارا جي منظرنامي ۾ مستحڪم ۽ حرڪت ڪندڙ وارياسي ڀٽون، انهن جي وچ ۾ هيٺاهيون واديون ۽ ''پٽ'' نالي هموار علائقا ملن ٿا. نارا ڪئنال ۽ ان جي شاخن ويجهن علائقن ۾ آبادڪاري ۽ آبپاشيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === اڇڙو ٿر === [[اڇڙو ٿر]]، جنهن کي ''اڇو ريگستان'' پڻ چيو وڃي ٿو، خاص طور سانگهڙ ضلعي جي اوڀر واري حصي ۽ کپرو تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ان جو نالو واريءَ جي هلڪي يا اڇي رنگ سبب پيو. جديد رپورٽن موجب هي ريگستان تقريباً 4,800 چورس ڪلوميٽر تائين پکڙيل آهي ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل وارياسي علائقن تائين وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> اڇڙي ٿر ۾ زيرزمين پاڻيءَ جو وڏو حصو لوڻياٺ آهي ۽ آبادي گهڻو ڪري برساتي پاڻي، کوهن ۽ مالداريءَ تي دارومدار رکي ٿي. [[چوٽياري ذخيرو]] هن ريگستان جي اولهه واري ڪناري سان لاڳاپيل اهم آبي علائقن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Socio Economic Assessment Study |url=https://www.wwf.org.pk/foreverindus/pdf/socioeconomic_assessment_07.pdf |publisher=WWF-Pakistan |year=2008 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبل ۽ جابلو علائقا === سنڌ جا وڏا جابلو علائقا بنيادي طور صوبي جي اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهن. اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ انهن سان لاڳاپيل پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان جا پهاڙي علائقا آهن، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون واقع آهن. حيدرآباد ڀرسان [[گنجو ٽڪر]] هڪ الڳ پٿريلو ريج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === کيرٿر جبلن جو سلسلو === [[فائل:Kirthar Mountains.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]]؛ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جابلو پٽي]] [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]] سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ نمايان قدرتي حد ٺاهين ٿا. هي سلسلو اتر کان ڏکڻ طرف سوين ڪلوميٽر پکڙيل آهي ۽ سنڌ اندر قمبر شهدادڪوٽ، دادو، ڄامشورو ۽ ڪراچيءَ جي اولهه وارن جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. کيرٿر ۾ گهڻو ڪري چن پٿر، واري پٿر ۽ ٻين تلڇٽي پٿرن جا سلسلا ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي ارضياتي دستاويزن موجب صوبي جي اولهه ۾ کيرٿر ۽ پٻ جا جبل، اتر طرف لڪي سلسلو ۽ ڪوهستاني علائقا سنڌ جي اهم پٿريلي بناوتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بلند مقام ==== [[فائل:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|230px|ساڄو|[[ڪتي جي قبر]]، کيرٿر سلسلي جي اتر سنڌ واري بلند جابلو علائقي ۾ واقع چوٽي]] سنڌ اندر کيرٿر سلسلي جي بلند ترين حصن بابت مختلف ماخذن ۾ مختلف نالا ۽ ماپون ڏنيون ويون آهن. قمبر شهدادڪوٽ واري کيرٿر علائقي ۾ '''ڪُتي جي قبر''' نالي چوٽيءَ جي اوچائي تقريباً 2,065–2,100 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته دادو واري حصي ۾ ڪجهه وڌيڪ بلند چوٽين جون پڻ رپورٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Topography of Kamber-Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري ڪنهن هڪ چوٽيءَ کي بنا مضبوط سرڪاري سروَي جي سنڌ جي قطعي ''بلند ترين چوٽي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. ==== گورک هِل ==== [[فائل:Gorakh Hill.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[گورک هل]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۾ لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر اوچائيءَ تي واقع جابلو ماڳ]] [[گورک هل]] دادو ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جي هڪ بلند پليٽو تي واقع آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان تقريباً '''5,688 فوٽ''' (1,734 ميٽر) آهي.<ref>{{cite news |title=A lesser hill station |url=https://www.dawn.com/news/1692232/a-lesser-hill-station |work=Dawn |date=30 May 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> گورک سنڌ جي سڀ کان مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ آهي ۽ ان جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي ٿڌي رهي ٿي. === ڪارونجهر === [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]]] [[ڪارونجهر]] جون ٽڪريون [[ننگرپارڪر]]، ٿرپارڪر ضلعي ۾ واقع آهن. اهي ٿر جي وارياسي منظرنامي جي وچ ۾ گرينائيٽ جي قديم پٿريلي اڀارن طور نمايان آهن. سنڌ حڪومت جي ارضياتي منصوبن ۾ ڪارونجهر کي ننگرپارڪر جي گرينائيٽ سان لاڳاپيل هڪ مخصوص ارضياتي خطو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪارونجهر جون ٽڪريون رڳو طبعي جغرافيائي لحاظ کان نه، پر ٿرپارڪر جي تاريخ، مذهبي ماڳن، لوڪ روايتن ۽ مقامي ثقافت جي حوالي سان پڻ اهم آهن. === گنجو ٽڪر === [[گنجو ٽڪر]] [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان واقع هڪ پٿريلو ريج آهي. اهو کيرٿر جهڙو ڊگهو جبلن جو سلسلو نه، پر سنڌوءَ جي ميداني علائقي مان اڀرندڙ هڪ مقامي پٿريلي بناوت آهي. گنجو ٽڪر حيدرآباد جي طبعي ۽ تاريخي منظرنامي جو حصو رهيو آهي. === ارضيات === سنڌ جي ارضيات ۾ وڏي تنوع موجود آهي. اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ کيرٿر، پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان واري پٽيءَ ۾ ڪريٽيشس کان پليوسين دور تائين مختلف تلڇٽي پٿر ملن ٿا. انهن ۾ پٻ واري پٿر، راڻي ڪوٽ گروپ، لڪي، کيرٿر، ناري، گاج ۽ منڇر فارميشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي جي وچين حصي تي نسبتاً نئين دور جي سنڌوءَ جي اليويل مٽي غالب آهي، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ ننگرپارڪر جي ڪارونجهر علائقي ۾ قديم گرينائيٽ پٿر ملن ٿا. سنڌ جي ارضياتي بناوت تيل، قدرتي گئس، ڪوئلي، چن پٿر، گرينائيٽ ۽ ٻين معدني وسيلن جي موجودگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. === ميداني علائقا === [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ سنڌوءَ جي ڪنارن تي آباد ميداني علائقا سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ شهري ارتقا ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.]] سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي قديم وهڪرن جي آندل اليويل لٽ سان ٺهيل وسيع ميداني علائقن تي مشتمل آهي. هي ميدان اتر کان ڏکڻ تائين صوبي جي مرڪزي حصي ۾ پکڙيل آهن ۽ سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي شهرن جو بنيادي خطو آهن. سنڌوءَ جي بار بار وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان چيڪي، لٽائتي ۽ وارياسي مٽيءَ جا مختلف قسم وجود ۾ آيا آهن، جن مان گهڻا آبپاشي هيٺ انتهائي زرعي اهميت رکن ٿا. سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وڏي حصي ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سان ڳنڍيل ڪئنالن جو وسيع نظام موجود آهي. هي آبپاشي نظام ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، ڀاڄين ۽ ٻين فصلن جي پوک لاءِ بنيادي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ واري مرڪزيت جو وڏو حصو انهيءَ هيٺين سنڌو ميدان سان لاڳاپيل آهي. [[فائل:Indus river Sukkur barrage sunset.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[سکر بئراج]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ بئراج سنڌ جي ڪئنالي آبپاشي نظام جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي.]] ==== ڪچو ۽ پڪو ==== سنڌو درياهه سان لڳو لڳ حفاظتي بندن جي اندر واقع ٻوڏ واري ميدان کي عام طور '''ڪچو''' چيو وڃي ٿو. ڪچي جا علائقا درياهه جي پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت ٻوڏ هيٺ اچي سگهن ٿا ۽ ٻوڏ کان پوءِ اتي نئين زرخيز لٽ جمع ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري ڪچي ۾ موسمي زراعت، چراگاهه ۽ درياهي ٻيلن جا علائقا ملن ٿا. حفاظتي بندن کان ٻاهر واري مستقل آبادي ۽ وڏي آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' چيو وڃي ٿو. پڪي جا ميدان ٻوڏ کان نسبتاً محفوظ آهن ۽ سنڌ جي مستقل زرعي، شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادين جو وڏو حصو هتي واقع آهي. === ڪاڇو === [[فائل:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ ٻنهي جي وچ ۾ ڪئنالن، ٻوڏ وارن ميدانن ۽ زرعي زمينن جو جڙيل آبي نظام نظر اچي ٿو]] [[ڪاڇو]] سنڌ جي اولهه واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ سنڌوءَ جي مرڪزي ميدانن جي وچ ۾ واقع هڪ وسيع نيم خشڪ پهاڙي پيرن وارو ميداني خطو آهي. اهو خاص طور [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] جي اولهه وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي. ڪاڇي جي مٽي سنڌوءَ جي سڌي اليويل لٽ بدران گهڻو ڪري کيرٿر جبلن مان ايندڙ موسمي نين، برساتي وهڪرن ۽ ٻوڏن جي آندل گاد، بجري ۽ واريءَ سان ٺهي ٿي. انهيءَ ڪري ڪاڇي جي زميني بناوت سنڌوءَ جي هموار ميدان کان وڌيڪ اڻبرابر ۽ مختلف قسم جي آهي. [[فائل:Women in Sindh.jpg|thumb|280px|ساڄو|اولهه سنڌ جو نيم خشڪ منظر؛ ڪاڇي ۽ ڪوهستان سان لاڳاپيل علائقن ۾ پاڻيءَ جي دستيابي وڏي حد تائين برساتي وهڪرن ۽ ذخيرن تي دارومدار رکي ٿي]] ڪاڇو عام طور خشڪ خطو آهي، پر چوماسي يا کيرٿر ۾ تيز برساتن دوران [[نائي گاج]]، نائي نلي، نائي انگائي ۽ ٻين موسمي نين ۾ وهڪرا پيدا ٿين ٿا. اهي نيون جبلن مان گاد ۽ پاڻي کڻي ڪاڇي جي هيٺاهين ميدانن ۾ پکڙجن ٿيون. مناسب برسات وارن سالن ۾ اهي وهڪرا زمين کي زرخيز بڻائين ٿا ۽ جوئر سميت مختلف خريف فصلن جي پوک ممڪن بڻائين ٿا.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ مستقل ڪئنالي آبپاشي محدود آهي، تنهنڪري زرعي سرگرميءَ جو وڏو حصو برسات، نين جي پاڻي ۽ زيرزمين پاڻيءَ تي دارومدار رکي ٿو. مقامي طور نين جي وهڪري کي ننڍن مٽيءَ جي بندن يا ''واڪرن'' ذريعي مختلف زرعي علائقن ڏانهن موڙڻ جو روايتي طريقو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |title=Water resource management in 'kutcha' areas |url=https://www.dawn.com/news/25070/water-resource-management-in-kutcha-areas |work=Dawn |date=5 March 2002 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ آبادي سنڌوءَ جي مرڪزي ميدان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۽ وڌيڪ پکڙيل آهي. ڪيترن هنڌن تي مالداري، برساتي زراعت ۽ موسمي لڏپلاڻ مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. تيز برساتن دوران کيرٿر مان ايندڙ اوچتا ٻوڏ وهڪرا روڊن، ڳوٺن ۽ زرعي زمينن کي پڻ متاثر ڪندا آهن؛ 2023ع ۽ 2024ع ۾ نائي گاج ۽ ٻين نين جي ٻوڏن سبب ڪاڇي جا ڪيترائي ڳوٺ عارضي طور زميني رابطن کان ڪٽجي ويا هئا.<ref>{{cite news |title=Major drains across Kachho belt flooded amid downpour |url=https://www.dawn.com/news/1763877 |work=Dawn |date=10 July 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Flooding in Sindh's Gaj River submerges roads in 200 Kachho villages after heavy rain in Kirthar range |url=https://www.dawn.com/news/1855992 |work=Dawn |date=31 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪاڇو کان منڇر ڍنڍ تائين === [[فائل:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان سان لاڳاپيل مهاڻن جي روايتي آبي زندگي]] [[فائل:Lake Manchar (2003).jpg|thumb|250px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو ميداني علائقو.]] ڪاڇي جو ڏاکڻو ۽ اوڀر وارو حصو [[منڇر ڍنڍ]] سان ويجهي جغرافيائي وابستگي رکي ٿو. منڇر سنڌوءَ جي اولهه طرف هڪ قدرتي هيٺاهين ۾ واقع آهي ۽ ان جي اولهه ۾ کيرٿر جبل، ڏکڻ ۾ لڪي ٽڪريون ۽ اوڀر ۾ سنڌوءَ جو ميداني علائقو آهي.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[نائي گاج]] سميت کيرٿر مان ايندڙ ڪيترائي موسمي وهڪرا ڪاڇي مان گذري آخرڪار منڇر ڍنڍ تائين پهچن ٿا. نائي گاج منڇر لاءِ تاريخي طور اهم مٺي پاڻيءَ جي ذريعن مان هڪ رهي آهي.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> منڇر جو پاڻي سنڌو درياهه سان پڻ ڳنڍيل آهي؛ ڍنڍ ڊنسٽر ۽ اڙل واهن وسيلي سنڌوءَ سان پاڻيءَ جي ڏي وٺ ڪندي رهي آهي. ان ڪري ڪاڇي، منڇر ۽ سنڌوءَ جو ميداني نظام هڪ ٻئي سان جڙيل قدرتي آبي ۽ زميني نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڏاکڻا ميداني ۽ ڊيلٽائي علائقا === سنڌوءَ جو مرڪزي ميدان ڏکڻ طرف آهستي آهستي هيٺاهين ۽ وڌيڪ هموار ٿيندو وڃي ٿو ۽ آخرڪار [[سنڌو ڊيلٽا]] جي وسيع ميداني نظام ۾ تبديل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ پراڻا درياهي پيٽ، سامونڊي کاريون، لوڻياٺ زمين، ٽائڊل کاريون ۽ مينگروو وارا علائقا گڏ ملن ٿا. هيٺين سنڌ جي ميدانن ۾ درياهي لٽ ۽ سامونڊي عمل ٻنهي جو اثر موجود آهي. ڊيلٽا ۾ پاڻيءَ ۽ گاد جي مقدار ۾ تبديليون زمين جي بناوت، ساحلي ڪٽاءَ، لوڻياٺ ۽ مينگروو ٻيلن جي پکيڙ تي سڌو اثر وجهن ٿيون. === سامونڊي پٽي === {{Main|سنڌ جو سامونڊي ڪنارو|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Coast of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ڀرسان [[عربي سمنڊ]] جو ساحلي منظر؛ سنڌ جي سامونڊي پٽي صوبي جي ڏاکڻي حد بڻائي ٿي.]] سنڌ جو سامونڊي ڪنارو [[عربي سمنڊ]] جي اترئين حصي سان لڳل آهي. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ ڪوسٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] موجب صوبي جي ساحلي پٽي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''350 ڪلوميٽر''' آهي. هي سامونڊي خطو انتظامي طور [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جي ساحلي علائقن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://scda.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Coastal Development Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ساحلي جاگرافيءَ کي وسيع طور ٻن مختلف حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: اولهه ۾ ڪراچيءَ سان لاڳاپيل نسبتاً پٿريلا، وارياسا ۽ شهري ساحل؛ ۽ اوڀر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو وسيع هيٺاهون علائقو، جيڪو درياهي شاخن، سامونڊي ڪريڪن، گپ وارن ميدانن، مينگروو ٻيلن ۽ ڊيلٽائي ٻيٽن تي مشتمل آهي. اوڀرئين پاسي هي سامونڊي نظام [[سر ڪريڪ]] تائين وڃي ٿو. === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو ڊيلٽا}} [[سنڌو ڊيلٽا]] سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ ٺهيل وسيع ڊيلٽائي نظام آهي. سنڌوءَ جي درياهي گاد، سامونڊي لهرن ۽ مدوجزر جي گڏيل عمل سان هتي ڪريڪ، گپ وارا ميدان، لوڻياٺ دلدل، مينگروو ٻيلا ۽ ننڍا وڏا ڊيلٽائي ٻيٽ وجود ۾ آيا آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب مينگروو ٻيلا خاص طور اهڙن سامونڊي مصبن ۽ مدوجزر وارن علائقن ۾ وڌن ٿا، جيڪي عام سامونڊي سطح ۽ بلند مد واري سطح جي وچ ۾ اچن ٿا.<ref name="SFD-mangroves"/> ڊيلٽا سنڌ جي سامونڊي حياتياتي تنوع ۽ مڇيگيريءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. مڇين ۽ جهينگن جون ڪيتريون تجارتي جنسون پنهنجي حياتيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ مينگروو ۽ ڪريڪ ماحول کي نرسري طور استعمال ڪن ٿيون. ساڳئي وقت هي علائقو مقامي مهاڻن ۽ ساحلي آبادين جي روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو آهي.<ref name="SFD-mangroves"/> === ٻيٽ === [[فائل:Manora Karachi.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[منهوڙو]]، ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري وٽ واقع تاريخي ٻيٽ]] [[فائل:Karachi, Charna Island.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[چرنا ٻيٽ]]، ڪراچيءَ جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۾ واقع سامونڊي ٻيٽ.]] [[فائل:Charna Island Karachi Arabian Sea.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[عربي سمنڊ]] ۾ [[چرنا ٻيٽ]] جو منظر.]] سنڌ جي سامونڊي پٽي، ڪراچيءَ جي بندرگاهي علائقي ۽ سنڌو ڊيلٽا ۾ ڪيترائي ٻيٽ، ٽاپو نما زميني ٽڪرا ۽ مدوجزر سان ٺهندڙ گپ وارا ٻيٽ موجود آهن. انهن جي شڪل ۽ ايراضي سامونڊي لهرن، گاد جي جمع ٿيڻ، ساحلي ڪٽاءَ ۽ درياهي وهڪرن سبب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي. ڪراچيءَ ڀرسان مشهور سامونڊي ٻيٽن ۽ ٽاپن ۾ [[منهوڙو]]، [[بابا ٻيٽ]]، [[ڀٽ ٻيٽ]]، [[بُنڊل ٻيٽ]] ۽ [[بُڊو ٻيٽ]] شامل آهن. منهوڙو ڪراچي بندرگاهه جي داخلي حصي وٽ واقع تاريخي آباديءَ وارو ٻيٽ آهي، جڏهن ته بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ قديم مهاڻن جي آبادين سان لاڳاپيل آهن. بُنڊل ۽ بُڊو ٻيٽ ڪورنگي ۽ ڦٽي ڪريڪ واري ڊيلٽائي نظام سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن جي چوڌاري سامونڊي گپ وارا ميدان ۽ مينگروو ماحول موجود آهي. سنڌو ڊيلٽا جي اوڀرئين حصي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا ڊيلٽائي ٻيٽ ۽ گپ وارا ٽاپا موجود آهن. اهي سامونڊي پکين، مڇين، جهينگن ۽ ٻين جاندارن لاءِ رهائش ۽ خوراڪ جا علائقا مهيا ڪن ٿا ۽ ڪيترن هنڌن تي مينگروو نباتات سان ڍڪيل آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> ساحلي ٻيٽن ۽ ڊيلٽائي علائقن جي ماحولياتي حالت جو دارومدار سنڌوءَ مان ايندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد، سامونڊي مدوجزر، لوڻياٺ ۽ انساني سرگرمين تي آهي. ان ڪري سنڌ جي ٻيٽن کي رڳو الڳ زميني ٽڪرن بدران وسيع [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي ماحولياتي نظام جي حصي طور ڏٺو وڃي ٿو. == آبهوا == {{Main|سنڌ جي آبهوا}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|ساڄو|[[جيڪب آباد ضلعو]]، جيڪو مٿين سنڌ جي انتهائي گرم ۽ خشڪ آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي.]] سنڌ جي آبهوا مجموعي طور '''گرم، خشڪ کان نيم خشڪ''' نوعيت جي آهي، پر [[عربي سمنڊ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[ٿر ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]]، اوچائي ۽ سمنڊ کان فاصلي سبب صوبي جي مختلف حصن جي گرمي پد، گهم ۽ برسات ۾ نمايان علائقائي فرق ملي ٿو. [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] جي خطري ۽ آفتن واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''128.8 ملي ميٽر''' آهي، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ موسمي گرمي پد سياري ۾ لڳ ڀڳ 27.08 °C کان خشڪ اونهاري ۾ 43.32 °C تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي آبهوا تي [[ڏکڻ ايشيائي چوماسو|ڏکڻ ايشيائي چوماسي]]، اولهندي موسمي نظامن، عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هوائن ۽ خشڪ براعظمي هوائن جو اثر پوي ٿو. برسات جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي دوران پوي ٿو، جڏهن ته سياري ۽ بهار ۾ اولهندي موسمي نظام ڪڏهن ڪڏهن اتر ۽ اولهه سنڌ ۾ برسات آڻين ٿا. سنڌ ۾ برسات نه رڳو مجموعي طور گهٽ آهي، پر سال کان سال ان ۾ تمام گهڻو ڦيرڦار پڻ ٿئي ٿو؛ انهيءَ ڪري صوبو هڪ ئي وقت [[ڏڪار]]، تيز وسڪارن، شهري ٻوڏن ۽ درياهي ٻوڏن جهڙن متضاد موسمي خطرن کي منهن ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === علائقائي موسمي فرق === روايتي سنڌي جاگرافيءَ ۾ آبهوا جي فرق کي سمجهڻ لاءِ سنڌ کي '''[[سرو، سنڌ|سرو]]'''، '''[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]''' ۽ '''[[لاڙ، سنڌ|لاڙ]]''' جي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. سرو مٿين سنڌ، وچولو وچ سنڌ ۽ لاڙ هيٺين يا ڏاکڻي سنڌ سان لاڳاپيل آهن. هي ورهاست جديد موسميات جي رسمي درجابندي نه، پر سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي علائقائي ورهاست آهي. '''مٿين سنڌ'''، خاص طور [[جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، سمنڊ کان پري هجڻ سبب انتهائي گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهن. هتي مئي ۽ جون دوران گرمي پد اڪثر 45 °C کان مٿي وڃي ٿو ۽ انتهائي گرم لهرن دوران 50 °C کان به وڌي سگهي ٿو. جيڪب آباد ۾ تاريخي طور 52 °C کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment – Jacobabad |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/603581508344261114/pdf/SFG3674-EA-P154987-Box405303B-PUBLIC-Disclosed-10-18-17.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|کاٻو|سنڌ ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هنڌ؛ مٿين سنڌ ملڪ جي انتهائي گرم علائقن مان هڪ آهي.]] '''وچ سنڌ''' ۾ [[سکر]]، [[نوابشاهه|شهيد بينظير آباد]]، [[سانگهڙ]]، [[مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جهڙا علائقا شامل آهن. هتي به اونهارو تمام گرم رهي ٿو، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه طرف وڌڻ سان عربي سمنڊ مان ايندڙ هوائن جو اثر وڌڻ لڳي ٿو. اونهاري ۾ ڏينهن گرم ۽ خشڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته رات جو گرمي پد ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي سگهي ٿو. '''هيٺين سنڌ''' يا لاڙ، جنهن ۾ [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جا ساحلي علائقا شامل آهن، عربي سمنڊ جي سامونڊي اثر هيٺ آهي. هتي اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد عام طور مٿين سنڌ کان گهٽ رهي ٿو، پر هوا ۾ گهم وڌيڪ هجڻ ڪري محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سامونڊي هير ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد جي فرق کي پڻ محدود ڪري ٿي. [[گورک هل]]، کيرٿر جي بلند علائقن ۽ ٻين اوچن هنڌن جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن کان مختلف آهي. اوچائي سبب هتي سياري ۾ گرمي پد تمام گهٽ ٿي سگهي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي ٿو. === موسمياتي کاتو === {{Main|پاڪستان موسميات کاتو}} سنڌ ۾ موسم جي سرڪاري نگراني [[پاڪستان موسميات کاتو]] ڪري ٿو. کاتو صوبي جي مختلف موسمي مرڪزن تان گرمي پد، برسات، هوا جي رخ ۽ رفتار، گهم، فضائي دٻاءَ ۽ ٻين موسمي عنصرن بابت انگ اکر گڏ ڪري ٿو. سنڌ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، جيڪب آباد، نوابشاهه، سکر، لاڙڪاڻو، بدين، ڇور ۽ ٻين هنڌن تي موسمي مشاهدي سان لاڳاپيل مرڪز موجود رهيا آهن. موسميات کاتو چوماسي، گرمي جي لهرن، سامونڊي طوفانن، تيز برساتن، خشڪ سالي ۽ ٻين انتهائي موسمي حالتن بابت اڳڪٿيون ۽ خبرداريون جاري ڪري ٿو. صوبي اندر اهڙين خبردارين کي آفتن جي تياري ۽ هنگامي انتظام لاءِ [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] ۽ ضلعي انتظاميا پڻ استعمال ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Provincial Disaster Management Authority Sindh |url=https://pdma.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون موسمون === سنڌ ۾ روايتي طور سيارو، بهار، اونهارو ۽ چوماسي وارو عرصو سڃاتو وڃي ٿو، پر صوبي جي خشڪ ۽ گرم آبهوا سبب اونهارو ٻين موسمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگهو ۽ نمايان آهي. '''سيارو''' عام طور ڊسمبر کان فيبروري تائين رهي ٿو. ساحلي علائقن ۾ سيارو نرم هوندو آهي، جڏهن ته مٿين سنڌ ۽ کيرٿر جي بلند علائقن ۾ راتيون گهڻو ٿڌيون ٿي سگهن ٿيون. اتر سنڌ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿڌيون براعظمي هوائون گرمي پد ۾ تيز گهٽتائي آڻين ٿيون. '''بهار''' نسبتاً مختصر موسمي مرحلو آهي، جيڪو فيبروري جي آخر کان مارچ تائين نمايان رهي ٿو. مارچ کان گرمي تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿئي ٿي ۽ اپريل تائين صوبي جي گهڻن اندرين علائقن ۾ گرم موسم قائم ٿي وڃي ٿي. '''اونهارو''' اپريل کان سيپٽمبر تائين سنڌ جي سڀ کان نمايان موسم آهي. مئي ۽ جون عام طور سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ هن عرصي دوران ڏينهن جو گرمي پد 45 °C کان مٿي وڃڻ عام آهي، جڏهن ته شديد گرمي جي لهرن ۾ جيڪب آباد، سبي سان لڳندڙ سرحدي علائقن ۽ شهيد بينظير آباد جهڙن هنڌن تي انتهائي گرمي رڪارڊ ٿي سگهي ٿي. سنڌو طاس بابت عالمي بئنڪ جي مطالعي ۾ پڻ جيڪب آباد، ڪشمور ۽ شڪارپور کي اونهاري ۾ سنڌ جي گرم ترين علائقن مان ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Groundwater in Pakistan's Indus Basin: Present and Future Prospects |publisher=World Bank |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/9fecf962-d3ad-5cec-909e-af3e7539dc02/download |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چوماسي وارو عرصو''' عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ سرگرم رهي ٿو. هن عرصي ۾ گرمي ڪجهه گهٽجي ٿي، پر هوا ۾ گهم وڌي سگهي ٿي. چوماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ سال کان سال وڏو فرق اچي ٿو. === سنڌ جو چوماسو === [[فائل:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|300px|ساڄو|آگسٽ 2022ع ۾ سيٽلائيٽ تان ڏٺل سنڌ ۾ وڏي پيماني واري ٻوڏ؛ غيرمعمولي چوماسي برساتن صوبي جي وسيع حصن کي پاڻي هيٺ آندو.]] سنڌ ۾ چوماسي جي برسات جو بنيادي ذريعو [[هندي سمنڊ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لاڳاپيل ڏکڻ اولهه چوماسي جو نظام آهي. پاڪستان جي ڏاکڻي ۽ اوڀرئين حصن ۾ اونهاري جي چوماسي جو اهم عرصو جون کان سيپٽمبر تائين رهي ٿو، جڏهن ته سنڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات عام طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي موسمي نظامن سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> چوماسي جي اثر جي شدت سڄي سنڌ ۾ هڪجهڙي ناهي. ڏکڻ اوڀر سنڌ، خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، چوماسي جي نظامن مان نسبتاً وڌيڪ برسات حاصل ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه سنڌ مجموعي طور وڌيڪ خشڪ آهن. ٿر ۾ چوماسي جي برسات ماحولياتي ۽ معاشي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ چراگاهن، برساتي زراعت، زيرزمين پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مالداريءَ جو وڏو حصو موسمي برسات سان ڳنڍيل آهي. سنڌ جي سراسري گهٽ برسات باوجود ڪجهه سالن ۾ چوماسي جا طاقتور نظام تمام گهڻي برسات آڻي سگهن ٿا. 2022ع ۾ غيرمعمولي چوماسي سنڌ جي وسيع ميداني علائقن ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏ پيدا ڪئي. اهڙيءَ طرح 2020ع ۾ ڪراچيءَ ۾ آگسٽ دوران لڳ ڀڳ 490 ملي ميٽر برسات رڪارڊ ٿيڻ سان ان وقت شهر لاءِ آگسٽ جي غيرمعمولي برسات جو رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan (MODIS 2020-10-11) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pakistan_(MODIS_2020-10-11).jpg |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Still submerged, nearly six months on from the initial flooding (5330445429).jpg|thumb|300px|کاٻو|2010ع جي غيرمعمولي چوماسي ۽ سنڌوءَ جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ جو پاڻي هيٺ آيل علائقو.]] چوماسي جون شديد برساتون سنڌ ۾ ٻن مختلف قسمن جي ٻوڏن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. سنڌوءَ جي مٿئين طاس مان ايندڙ وڏي وهڪري سان '''درياهي ٻوڏ''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ مختصر وقت اندر شديد برسات '''شهري ٻوڏ''' پيدا ڪري سگهي ٿي. کيرٿر ۽ ڪوهستاني علائقن ۾ شديد برساتن سان نين ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو وهڪرو وڌڻ سبب '''اوچتي ٻوڏ''' پڻ اچي سگهي ٿي. === برسات === سنڌ پاڪستان جي گهٽ برسات وارن صوبن مان هڪ آهي. صوبائي خطري واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 128.8 ملي ميٽر آهي.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي موسمي انگن ۾ جيڪب آباد جهڙن خشڪ علائقن لاءِ سالياني برسات لڳ ڀڳ 110 ملي ميٽر ۽ بدين لاءِ لڳ ڀڳ 222 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي؛ انهن علائقن جي سالياني برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر واري چوماسي دوران پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/478491468146962443/pdf/E15030vol-08.pdf |publisher=World Bank |year=2007 |access-date=24 August 2026}}</ref> بهرحال، سراسري انگ سنڌ جي برساتي نظام جي انتهائي ڦيرڦار کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن. ڪنهن سال ٿر ۽ ٻين علائقن ۾ ڏڪار جهڙيون حالتون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ته ڪنهن ٻئي سال ساڳين علائقن ۾ معمول کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ برسات پئجي سگهي ٿي. === سامونڊي اثر === [[عربي سمنڊ]] سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي آبهوا کي معتدل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين جهڙن علائقن ۾ سامونڊي هير اونهاري دوران ڏينهن جي انتهائي گرمي کي مٿين سنڌ جي ڀيٽ ۾ محدود رکي ٿي، پر ساڳئي وقت گهم وڌائي ٿي. ان ڪري ساحلي سنڌ ۾ مطلق گرمي پد جيڪب آباد يا شهيد بينظير آباد کان گهٽ هجڻ باوجود محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جو اثر اندرئين سنڌ ڏانهن وڌندي آهستي آهستي گهٽجي ٿو. نتيجي طور اتر سنڌ ۾ ڏينهن ۽ رات، توڙي اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد جو فرق ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. === گرمي جون لهرون === سنڌ ۾ [[گرمي جي لهر|گرمي جون لهرون]] اهم موسمي ۽ صحت عامه جو خطرو آهن. خاص طور مئي ۽ جون ۾ مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترن ڏينهن تائين 46–49 °C يا ان کان وڌيڪ گرمي برقرار رهي سگهي ٿي. [[ڪراچي ۾ 2015ع جي گرمي جي لهر]] دوران وڏي پيماني تي جاني نقصان ٿيو، جنهن کان پوءِ گرمي جي لهرن لاءِ اڳواٽ خبرداري، اسپتالن جي تياري، ٿڌڪار مرڪزن ۽ عوامي آگاهيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سامونڊي طوفان === سنڌ جي ساحلي پٽي [[عربي سمنڊ]] ۾ ٺهندڙ [[مداري طوفان|مداري طوفانن]] ۽ شديد سامونڊي موسمي نظامن کان پڻ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙن نظامن سان تيز هوائون، شديد برسات، سامونڊي لهرن جي چاڙهه ۽ هيٺاهين ساحلي علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿئي ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين ساحلي طوفانن جي خطري سان لاڳاپيل اهم ضلعا آهن. 2024ع جي چوماسي دوران عربي سمنڊ ۾ پيدا ٿيل غيرمعمولي سامونڊي نظام ۽ طوفان '''اسنا''' سنڌ جي ساحلي ۽ ڏاکڻي علائقن جي برسات تي اثر وڌو؛ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي موجب آگسٽ جي پوئين اڌ ۾ صوبي جي ڪيترن حصن ۾ ڳري برسات ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon 2024 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2025/03/11/monsoon-2024-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=11 March 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا جي تبديلي === [[موسمي تبديلي]] سنڌ جي آبهوا ۽ انتهائي موسمي واقعن تي وڌندڙ اثر وجهي رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 1981ع کان 2022ع تائين جي گرمي پد ۽ برسات جي انگن جي تجزيي موجب مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ گرمي پد ۾ نمايان واڌ جو رجحان ڏٺو ويو آهي، جڏهن ته مجموعي برسات ۾ پڻ تبديلي ۽ خاص طور مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ واڌ جو رجحان رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=29 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> موسمي تبديليءَ سان سنڌ لاءِ شديد گرمي، ڊگهيون گرمي جون لهرون، غير يقيني چوماسي، مختصر وقت ۾ شديد برسات، شهري ۽ درياهي ٻوڏ، ڏڪار، ساحلي طوفان ۽ سامونڊي سطح ۾ واڌ جهڙا خطرا اهم بڻجي رهيا آهن. انهن تبديلين جا اثر زراعت، آبپاشي، پيئڻ جي پاڻي، مالداري، صحت عامه، ساحلي آبادين ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جي ماحولياتي نظام تي پئجي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا ۽ قدرتي نباتات === سنڌ جي قدرتي نباتات صوبي جي خشڪ آبهوا، مٽيءَ جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ مٿين سنڌ جي خشڪ علائقن ۾ ڏڪار برداشت ڪندڙ ٻوٽا ۽ ڪنڊيدار وڻڪار غالب آهن. [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[ٻير]]، [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]] جهڙا ٻوٽا مختلف خشڪ ۽ وارياسي ماحولن ۾ ملن ٿا. [[سنڌو درياهه]] جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ جي وڌيڪ دستيابي سبب وڻڪار نسبتاً وڌيڪ گهاٽي آهي، جڏهن ته سنڌو ڊيلٽا ۽ ساحلي کارين علائقن ۾ لوڻياٺ پاڻيءَ سان هم آهنگ [[مينگروو]] ٻيلن جي واڌ ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت سنڌ ۾ نباتات جي ورڇ رڳو گرمي پد سان نه، پر برسات، زميني پاڻي، درياهي ٻوڏ، مٽيءَ جي لوڻياٺ ۽ آبپاشيءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نباتات ۽ حياتيات == {{Main|سنڌ جي نباتات|سنڌ جي حيوانات}} [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img04.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ ''يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا''؛ اولهه سنڌ جي خشڪ جابلو نباتات جو مثال.]] سنڌ جي نباتات ۽ جهنگلي حيات ان جي انتهائي متنوع طبعي ماحول سان جڙيل آهي. صوبي ۾ [[سنڌو درياهه]] جا دريائي ٻيلا ۽ ڪچي جا علائقا، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[نارا ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان جا خشڪ جابلو علائقا، آبپاشي وارا ميدان، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، [[سنڌو ڊيلٽا]] جا کاري پاڻيءَ وارا ڪريڪ ۽ [[عربي سمنڊ]] جو سامونڊي ماحول شامل آهن. انهن مختلف ماحولياتي نظامن سبب صوبي ۾ خشڪ علائقن جي ٻوٽن کان وٺي مينگروو، آبي نباتات، دريائي ٿڻائتن، ريگستاني هرڻن، لڏپلاڻ ڪندڙ پکين، سامونڊي ڪُمين، مڇين ۽ ٻين آبي جيوت تائين وڏي حياتياتي ورائٽي ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جيوجاگرافيائي طور ڏکڻ ايشيا جي خشڪ ۽ نيم خشڪ اولهه وارن علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري هتي هندستاني برصغير، ايراني-بلوچستاني ۽ سامونڊي عربي علائقن سان لاڳاپيل نباتاتي ۽ حيواني عنصر گڏ ملن ٿا. سنڌو درياهه ۽ ان جون آبي زمينون وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ پڻ اهم رهائش ۽ سياري جا ماڳ آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه ماحولياتي نظام === سنڌ جي حياتياتي تنوع کي عام طور پنجن وڏن ماحولياتي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: سنڌوءَ جا دريائي ۽ ٻوڏ وارا ٻيلا، ٿر ۽ نارا جا ريگستاني علائقا، کيرٿر ۽ ڪوهستان جو جابلو خطو، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، ۽ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪنارو. هر ماحولياتي نظام پنهنجي مخصوص نباتات ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ تقريباً 3,087 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. پارڪ خشڪ جبلن، وادين، جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي چشمن تي مشتمل آهي ۽ سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا ۽ ٻين خشڪ علائقي جي جانورن لاءِ اهم محفوظ رهائش آهي.<ref>{{cite web |title=Kirthar National Park |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kirthar_National_Park |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو قدرتي منظر؛ پارڪ سنڌ جي اهم خشڪ جابلو ماحولياتي نظامن مان هڪ آهي.]] === نباتات === سنڌ جي گهڻي ايراضي خشڪ يا نيم خشڪ هجڻ ڪري قدرتي نباتات عام طور گرمي، گهٽ برسات، لوڻياٺ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ برداشت ڪندڙ وڻن، جهنگن، ٻوٽن ۽ گاهن تي مشتمل آهي. ان جي ابتڙ سنڌوءَ جي ڪچي، واهن جي ڪنارن، آبپاشي وارن علائقن ۽ ڍنڍن جي ڀرسان نسبتاً گهاٽي وڻڪار ملي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني ۽ ڪچي علائقن ۾ [[ٻٻر]]، لئي، ڪنڊي ۽ ٻين دريائي ۽ خشڪ علائقي جي وڻن جي موجودگي تاريخي طور اهم رهي آهي. ريگستاني علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار]]، [[ڦوڳ]]، کپ، ٻير ۽ ٻيا خشڪ سال برداشت ڪندڙ ٻوٽا عام آهن. کيرٿر ۽ ڪوهستان ۾ ڪنڊيدار جهنگ، ''Euphorbia'' جون جنسون ۽ خشڪ جابلو ٻوٽا ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ سان گڏ سنڌ ۾ [[نم]]، [[انب]]، [[ڄمون]]، [[گدامڙي]]، [[سھانجڻو]]، [[بڙ]]، [[پپل]]، کجور، ڪيلا، امرود ۽ چيڪو جهڙا مقامي يا پوکيل وڻ پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. انهن مان ڪيترائي قدرتي جهنگلي نباتات بدران باغباني يا شهري وڻڪاريءَ جو حصو آهن. ==== سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا |- style="background:#66BB6A; color:white; text-align:center;" ! سنڌي نالو ! سائنسي نالو ! مکيه ماحول ! حيثيت / اهميت |- | [[ڪنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ٿر، نارا ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو اهم وڻ؛ ڇانوَ، چارو ۽ ٻارڻ |- | [[ٻٻر]] | ''Vachellia nilotica'' (''Acacia nilotica'') | دريائي ميدان، ڪچو ۽ آبپاشي وارا علائقا | ڪاٺ، ڇانوَ ۽ دريائي ٻيلن ۾ اهم وڻ |- | لئي / آسري | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياٺ، دريائي ۽ خشڪ زمين | لوڻ برداشت ڪندڙ مقامي وڻ |- | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ نيم خشڪ علائقا | ريگستاني ٻوٽو؛ ميوا ۽ روايتي استعمال |- | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | ٿر ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو وڻ |- | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | سامونڊي، لوڻياٺ ۽ خشڪ علائقا | ڏندن جي صفائي ۽ روايتي استعمال لاءِ مشهور |- | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ميدان ۽ خشڪ علائقا | ڦر ڏيندڙ مقامي يا پوکيل وڻ |- | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | آباد ۽ شهري علائقا | ڇانوَ ۽ روايتي دوائن لاءِ عام |- | [[ديوي (وڻ)|ديوي / ولائتي ڪنڊي]] | ''Prosopis juliflora'' | شهري، بنجر ۽ دريائي علائقا | متعارف ڪرايل ۽ ڪيترن علائقن ۾ تيزيءَ سان پکڙجندڙ جارح نسل |- | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪريڪ | سنڌ جي مينگروو وڻڪار جي غالب جنس |} === ٻيلا === {{Main|سنڌ جا ٻيلا}} سنڌ جي ٻيلن ۽ قدرتي نباتات جي ورڇ تي صوبي جي خشڪ ۽ نيم خشڪ آبهوا، [[سنڌو درياهه]]، ٻوڏن، آبپاشي نظام، سامونڊي لوڻياٺ ماحول ۽ مختلف زميني بناوتن جو گهرو اثر پوي ٿو. گهٽ برسات ۽ نيم گرم آبهوا سبب سنڌ جا ٻيلا پاڪستان جي وڌيڪ برسات وارن علائقن جي ٻيلن کان نوعيت ۾ مختلف آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي جا مکيه ٻيلائي نظام '''دريائي ٻيلا'''، '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ '''[[مينگروو]] ٻيلا''' آهن؛ ان کان سواءِ چراگاهي علائقا، سماجي ٻيلڪاري، شهري ٻيلڪاري ۽ روڊن ۽ واهن جي ڪنارن تي وڻڪاري پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://sindhforests.gov.pk/page-faq |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=12 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512071908/https://sindhforests.gov.pk/page-faq |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي قدرتي وڻڪار ۾ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[لئي]]، [[ٻير]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]] ۽ ٻيا خشڪ آبهوا سان مطابقت رکندڙ وڻ ۽ ٻوٽا شامل آهن. سامونڊي پٽي ۽ ڪريڪن ۾ لوڻياٺ پاڻي برداشت ڪندڙ مينگروو نباتات ملي ٿي، جڏهن ته ڍنڍن، ڍورن ۽ ٻين آبي علائقن ۾ آبي ۽ نيم آبي ٻوٽن جون مختلف جنسون ملن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Fauna and Flora of Sindh |url=https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=25 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260825165728/https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |url-status=dead}}</ref> ==== دريائي ٻيلا ==== [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي ٻوڏ واري ڪچي ۾ موجود ٻيلن کي '''دريائي ٻيلا''' يا مقامي طور '''ڪچي جا ٻيلا''' چيو وڃي ٿو. انهن ٻيلن جي قدرتي واڌ تاريخي طور سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه، ٻوڏ ۽ درياهي پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي ۾ کاتي جي انتظام هيٺ دريائي ٻيلن جو رقبو تقريباً '''241,198 هيڪٽر''' آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=21 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821161849/https://sindhforests.gov.pk/ |url-status=dead}}</ref> دريائي ٻيلن ۾ تاريخي طور [[ٻٻر]] (''Vachellia nilotica''؛ اڳ ''Acacia nilotica'') سميت درياهي ميدانن سان مطابقت رکندڙ وڻن ۽ ٻوٽن جون جنسون ملنديون رهيون آهن. اهي ٻيلا جهنگلي جيوت لاءِ رهائش، مال لاءِ چارو، ڪاٺ ۽ مقامي آباديءَ لاءِ ٻين قدرتي وسيلن جي فراهميءَ سان گڏ درياهي ڪنارن جي استحڪام، گاد جي جمود ۽ ٻوڏ واري ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿا. دريائي ٻيلن جي صحت جو سڌو تعلق سنڌو درياهه جي قدرتي ٻوڏن ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان آهي. بئراجن، حفاظتي بندن، درياهي وهڪري ۾ تبديلي، غيرقانوني ڪاٽ ۽ زمين تي قبضي سبب ڪيترن دريائي ٻيلن جي قدرتي ٻيهر واڌ متاثر ٿي آهي. ==== آبپاشي وارا ٻيلا ==== سنڌ ۾ جديد بئراج ۽ ڪئنال نظام جي قيام کان پوءِ سرڪاري زمينن تي منظم '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ وڻڪاريون قائم ڪيون ويون. 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ آبپاشي نظام جي وڏي پيماني تي توسيع ٿي، جنهن کان پوءِ [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جي ڪمانڊ علائقن ۾ پڻ وڻڪاريءَ لاءِ پاڻي مختص ڪيو ويو.<ref name="SFD-irrigated">{{cite web |title=Irrigated Plantations |url=https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824092911/https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |url-status=dead}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب آبپاشي وارن سرڪاري ٻيلن جو رقبو لڳ ڀڳ '''82,195 هيڪٽر''' آهي ۽ انهن کي محفوظ سرڪاري ٻيلن جي حيثيت ڏني وئي آهي. انهن ۾ [[ٻٻر]]، [[يوڪلپٽس]]، [[ٽالهي]] يا شيشم (''Dalbergia sissoo'')، سيمر ۽ ٻين وڻن جون جنسون پوکيون وڃن ٿيون.<ref name="SFD-irrigated"/> آبپاشي وارن ٻيلن جو مقصد رڳو ڪاٺ جي پيداوار نه، پر زمين جي تحفظ، واٽر ٽيبل جي انتظام، هوا روڪڻ، ماحولياتي بهتري ۽ مقامي جهنگلي حيات لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ پڻ آهي. انهن ٻيلن جي ڪارڪردگي پاڻيءَ جي باقاعده فراهميءَ سان ڳنڍيل هجڻ ڪري واهن جي پاڻيءَ ۾ کوٽ يا غير يقيني ورڇ سندن واڌ تي اثر وجهي سگهي ٿي. ==== مينگروو ٻيلا ==== {{Main|سنڌ جا مينگروو ٻيلا|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Mangrove-Keti Bundar.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪيٽي بندر]] جا مينگروو؛ لوڻياٺ سامونڊي پاڻي، جزر مد ۽ درياهي گاد سان ٺهيل ڊيلٽائي ماحول]] سنڌ جا [[مينگروو]] ٻيلا [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي ڪريڪن ۽ [[ڪراچي]] جي ڪجهه ساحلي علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي پاڪستان جي مينگروو وڻڪار جو سڀ کان وڏو حصو ٺاهين ٿا ۽ دنيا جي نمايان خشڪ آبهوا وارن مينگروو نظامن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem |url=https://iucn.org/story/202507/international-day-conservation-mangrove-ecosystem-message-mr-mahmood-akhtar-cheema |publisher=IUCN |date=26 July 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب سنڌو ڊيلٽا جو مجموعي مينگروو ماحولياتي خطو تقريباً '''600,000 هيڪٽر''' تي مشتمل آهي. هي انگ سڄي ڊيلٽائي مينگروو ماحولياتي علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ ان کي لازمي طور موجوده گهاٽي وڻڪار جي اصل ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="SFD-mangroves">{{cite web |title=Mangroves |url=https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726151431/https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |url-status=dead}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مينگروو جي غالب جنس '''اڇو تمر''' (''ايويسينيا مرينا'') آهي. سنڌ ٻيلي کاتي ۽ تاريخي رامسر دستاويزن ۾ ''رائزو فورا ميوڪروناٽا''، ''سيريوپس ٽيگل'' ۽ ''ايجيسيراس ڪارنيڪيوليٽم'' پڻ سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو نباتات ۾ درج ٿيل آهن؛ بهرحال انهن جي موجوده قدرتي ورڇ ۽ مقدار ''ايويسينيا مرينا'' جي ڀيٽ ۾ تمام محدود آهي.<ref name="SFD-mangroves"/><ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> مينگروو ٻيلا مڇين، جهينگن، ڪيڪڙن، پکين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن لاءِ خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ جا علائقا مهيا ڪن ٿا. اهي سامونڊي لهرن، طوفاني چاڙهه ۽ ساحلي ڪٽاوَ خلاف قدرتي رڪاوٽ طور ڪم ڪن ٿا، سامونڊي تلڇٽ کي مستحڪم ڪن ٿا ۽ ڪاربان جي ڊگهي مدي واري ذخيرن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=World Environment Day – Defenders of the Coast |url=https://www.wwfpak.org/take_action/world_environment_day |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو ماحول جي صحت جو گهرو تعلق سنڌو درياهه مان سمنڊ تائين پهچندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد سان آهي. درياهي وهڪري ۾ گهٽتائي، وڌندڙ سامونڊي لوڻياٺ، سمنڊ جي زمين ڏانهن چاڙهه، صنعتي ۽ شهري آلودگي، چرڻ، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ جو استعمال ۽ ساحلي ترقي هن ماحولياتي نظام لاءِ اهم خطرا رهيا آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> سنڌ ٻيلا ۽ جهنگلي حيات کاتو، [[آءِ يو سي اين]]، [[ورلڊ وائيڊ فنڊ فار نيچر|ڊبليو ڊبليو ايف]] ۽ مقامي برادريون مختلف دورن ۾ مينگروو بحالي، ٻيهر وڻڪاري ۽ ساحلي ماحول جي بحاليءَ جا منصوبا هلائينديون رهيون آهن. 2026ع ۾ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقن ۾ پڻ نئين مينگروو بحاليءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Mangrove restoration begins on Karachi coast |url=https://iucn.org/story/202606/mangrove-restoration-begins-karachi-coast |publisher=IUCN |date=5 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چراگاهي ۽ خشڪ علائقن جي وڻڪار ==== سنڌ جا سڀئي قدرتي وڻڪار وارا علائقا روايتي معنى ۾ گهاٽا ٻيلا نه آهن. [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]]، [[ڪاڇو]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان ۾ خشڪ جهنگ، ڪنڊيدار وڻڪار، موسمي گاهه ۽ چراگاهه وسيع ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. انهن علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]]، [[ٻير]]، لئي، ڦوڳ، کپ ۽ ٻيون خشڪ سال برداشت ڪندڙ جنسون مقامي ماحول جو بنيادي حصو آهن. اهي خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه جهنگلي حيات، خاص طور [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، ريگستاني پکين ۽ مالداريءَ لاءِ اهم آهن. چراگاهن تي حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪاٺ جي ڪٽائي، خشڪي ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديلي قدرتي نباتات تي دٻاءُ وڌائين ٿا. ==== سماجي ۽ شهري ٻيلڪاري ==== سنڌ ٻيلي کاتي جي ذميوارين ۾ سرڪاري ٻيلن کان علاوه سماجي ٻيلڪاري، خانگي زمينن تي وڻڪاري، واهن ۽ روڊن جي ڪنارن تي وڻ لڳائڻ ۽ شهري علائقن ۾ سبز علائقن جي واڌ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ شهري وڻڪاري گرميءَ جي شدت گهٽائڻ، هوا جي معيار بهتر ڪرڻ، مٽي ۽ ڌوڙ کي روڪڻ ۽ شهري جيوتن لاءِ ننڍيون رهائشون مهيا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. بهرحال شهري وڻڪاريءَ ۾ مقامي ۽ ماحول سان مطابقت رکندڙ جنسن جي چونڊ اهم آهي؛ غير مقامي تيزيءَ سان پکڙجندڙ جنسون، جهڙوڪ [[ديوي (وڻ)|ديوي]] (''Prosopis juliflora'')، ڪجهه علائقن ۾ مقامي نباتات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون. ==== ٻيلن جي انتظام ۽ تحفظ ==== سنڌ جي ٻيلن جو سرڪاري انتظام [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي ذميواري آهي. کاتو دريائي، آبپاشي ۽ مينگروو ٻيلن جي انتظام، نئين وڻڪاري، ٻيهر ٻيلڪاري، ٻيلن جي زمين جي تحفظ، غيرقانوني ڪاٽ جي روڪٿام ۽ جهنگلي حيات سان لاڳاپيل رهائشن جي بهتريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي ٻيلن کي پاڻيءَ جي کوٽ، درياهي ٻوڏن ۾ گهٽتائي، غيرقانوني ڪاٽ، سرڪاري زمينن تي قبضي، حد کان وڌيڪ چرڻ، باهه، سامونڊي چاڙهه، آلودگي ۽ موسمي تبديليءَ کان خطرا آهن. انهن مسئلن سبب ٻيلن جي انتظام ۾ صرف وڻ لڳائڻ بدران درياهي وهڪرن، آبي نظام، مقامي جيوت، زمين جي استعمال ۽ مقامي برادرين جي روزگار کي گڏيل نموني ڏسڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ٻيلائي نظام |- style="background:#66BB6A; color:white;" ! ٻيلائي نظام ! اهم هنڌ ! اندازي / سرڪاري ايراضي ! اهم نباتات ! ماحولياتي اهميت |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | دريائي ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌوءَ جي ڪچي جا علائقا | style="background:#E0F2F1;" | تقريباً 241,198 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | ٻٻر، لئي ۽ دريائي وڻڪار | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ٻوڏ وارو ماحول، جهنگلي حيات، ڪاٺ ۽ چراگاهه |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | آبپاشي وارا ٻيلا | style="background:#DCEDC8;" | بئراجن ۽ ڪئنالن جي ڪمانڊ علائقن ۾ | style="background:#B2DFDB;" | تقريباً 82,195 هيڪٽر | style="background:#FFECB3;" | ٻٻر، ٽالهي، يوڪلپٽس، سيمر | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | منظم وڻڪاري، ڪاٺ، زمين ۽ ماحولياتي تحفظ |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | مينگروو ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌو ڊيلٽا، ڪريڪ ۽ ڪراچي ساحل | style="background:#E0F2F1;" | ڊيلٽائي ماحولياتي خطو تقريباً 600,000 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | اڇو تمر غالب؛ ٻيون مينگروو جنسون محدود | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ساحلي تحفظ، مڇين ۽ جهينگن جون نرسريون، ڪاربان |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه | style="background:#DCEDC8;" | ٿر، نارا، ڪاڇو، کيرٿر ۽ ڪوهستان | style="background:#B2DFDB;" | متفرق ۽ وسيع علائقو | style="background:#FFECB3;" | ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ٻير، ڦوڳ | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مالداري، ريگستاني ۽ جابلو جيوت جي رهائش |} <ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=21 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821161849/https://sindhforests.gov.pk/ |url-status=dead}}</ref> <ref name="SFD-irrigated"/> <ref name="SFD-mangroves"/> === حيوانات === {{Main|سنڌ جي حيوانات}} سنڌ جي جهنگلي حيات ۾ ريگستاني ۽ جابلو ٿڻائتا، سنڌو درياهه سان وابسته آبي ٿڻائتا، سامونڊي جيوت، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي، سرڻا، مڇيون ۽ آبي بي مهر جاندار شامل آهن. سنڌ جي جيوت جي ورڇ ۾ پاڻيءَ جي دستيابي بنيادي عنصر آهي: کيرٿر ۽ ٿر ۾ خشڪ علائقن سان موافق جاندار، سنڌوءَ ۽ ڍنڍن ۾ آبي جيوت، جڏهن ته ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪناري تي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ سان موافق جاندار ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ٿڻائتا ==== [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img09.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ يوريل؛ کيرٿر سنڌ جي اهم جابلو جهنگلي حياتي رهائشن مان هڪ آهي.]] سنڌ جي نمايان جهنگلي ٿڻائتن ۾ [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، [[ڪارو هرڻ]]، [[ڦاڙهو]]، جهنگلي سوئر، بگھڙ، [[گدڙ]]، [[لومڙ]]، [[پٽي دار چراخ]]، جهنگ ٻلو، [[ڪاراڪل]]، نورئڙو، سيڙهه ۽ مختلف قسمن جا چمڙا ۽ ڪُئا شامل آهن. انهن جي موجوده ورڇ هڪجهڙي ناهي؛ ڪيترن نسلن جون مضبوط آباديون مخصوص محفوظ علائقن تائين محدود آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ آئيبيڪس]] (''Capra aegagrus blythi'') سنڌ جي کيرٿر جبلن سان نمايان طور وابسته آهي. کيرٿر نيشنل پارڪ ۽ ان سان لاڳاپيل محفوظ علائقا سنڌ آئيبيڪس ۽ يوريل جي تحفظ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. تاريخي طور سنڌ ۾ [[ايشيائي چيتو]] ۽ ٻين وڏن گوشت خور جانورن جو ذڪر ملي ٿو، پر چيتو سنڌ مان گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو آهي. پراڻن ذريعن ۾ پلنگ جي سنڌ اندر موجودگيءَ جا بيان ملن ٿا، پر موجوده مستند آباديءَ بابت دعوائون جديد سروي کان سواءِ احتياط سان ڪرڻ گهرجن. ==== سنڌو ٻلهڻ ==== {{Main|سنڌو درياهه جي ٻلهڻ}} [[فائل:Indus river Dolphin , The National Aquatic Animal of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'')، سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ جو انتهائي مخصوص ٿڻائتو.]] [[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'') سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ ٻلهڻ آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان نمايان ۽ تحفظ جي لحاظ کان اهم جاندارن مان هڪ آهي. بئراجن ۽ ڊيمن جي تعمير تاريخي طور ان جي رهائش کي الڳ الڳ درياهي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، جنهن سبب ان جي اچ وڃ محدود ٿي ۽ آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan National Report to UNCED 1992 |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1991-001.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] جي وچ وارو درياهي حصو سنڌو ٻلهڻ جي اهم ترين رهائشن مان آهي ۽ ان جي تحفظ لاءِ محفوظ علائقو قائم ڪيو ويو. تحفظ، شڪار جي پابندي، بچاءَ جي ڪاررواين ۽ آباديءَ جي نگرانيءَ سان تاريخي گهٽتائيءَ کان پوءِ ان جي تعداد ۾ بهتري رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite report |title=Report of the Workshop on the Conservation of the Ganges River Dolphin and Indus River Dolphin |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/SSC-OP-023.pdf |publisher=IUCN Species Survival Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ٻلهڻ جون اکيون انتهائي ننڍيون ۽ بصري صلاحيت محدود آهي؛ اهو گدلي درياهي پاڻيءَ ۾ رستو ڳولڻ ۽ خوراڪ پڪڙڻ لاءِ بنيادي طور آواز جي بازگشت، يعني ايڪولوڪيشن، استعمال ڪري ٿو. === پکي === سنڌ جي سنڌو ماٿري، ڍنڍون، ڌٻڻيون، سامونڊي ڪريڪ ۽ ريگستاني علائقا مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائش آهن. سنڌ [[مرڪزي ايشيائي فلائي وي]] سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جي رستن تي واقع هجڻ ڪري سياري دوران وچ ۽ اتر ايشيا کان وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جا پکي سنڌ جي ڍنڍن، ڊيلٽا ۽ ٻين آبي زمينن ڏانهن اچن ٿا. [[هاليجي ڍنڍ]] ڏکڻ پاڪستان جي اهم پکين جي افزائش، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ وارن هنڌن مان هڪ آهي. رامسر جي جائزي موجب اها تاريخي طور 50,000 کان 100,000 پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Haleji Lake – Ramsar Site |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RAM/RAM_018_PK_en.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪينجهر ڍنڍ]] پڻ بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين آهي. رامسر جي فهرست موجب اها نسل وڌائڻ، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ لاءِ اهم آهي ۽ تاريخي ڳڻپ ۾ 140,000 تائين پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عام يا موسمي طور ملندڙ پکين ۾ مختلف بدڪون، هنج، ڪونجون، ٻگهه، ڪانئرا، پيڻ، پاڻي ڪڪڙيون، ٽٽيهر، سينڊ پائپر، باز، عقاب، سرڻيون، ڳجهون، تتر، چڪور، مور ۽ ٻيا ريگستاني ۽ آبي پکي شامل آهن. [[هوبره تلور]] ٿر ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ سياري جو لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي. ان کي شڪار، رهائش جي تبديلي ۽ ٻين دٻائن سبب تحفظ جي ضرورت آهي. === رڙهندڙ جانور === سنڌ جي سرڻن ۾ نانگ، سانڊا، ڳوهن، اسڪنڪ، زميني ۽ مٺي پاڻيءَ جا ڪڇون، سامونڊي ڪُميون ۽ [[واڳون]] شامل آهن. خشڪ ٿر ۽ کيرٿر کان وٺي نارا جي آبي زمينن ۽ سامونڊي ڪنارن تائين مختلف رهائشن سبب سرڻن جي به نمايان تنوع ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[واڳون]] (''Crocodylus palustris'') سنڌ جي ڪجهه ڍنڍن، نارن، تلائن ۽ محفوظ آبي علائقن ۾ ملي ٿو. ان کي فقط هاليجي ڍنڍ تائين محدود سمجهڻ درست ناهي؛ تاريخي ۽ جديد تحفظ واري ادب ۾ نارا واري نظام سميت سنڌ جي ٻين آبي علائقن ۾ به ان جي موجودگي درج ٿيل آهي.<ref>{{cite report |title=Crocodiles: An Action Plan for their Conservation |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/1992-008.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[انڊين ڪوبرا]]، ڪريٽ ۽ وائپر خاندانن جون زهريليون جنسون پڻ ملن ٿيون. پراڻين عوامي روايتن ۾ نانگن بابت ڪيترائي غير سائنسي بيان ملن ٿا؛ مثال طور سمهندڙ ماڻهوءَ جو ''ساهه چوسڻ''. اھا ڪنهن بہ نانگ جي حياتياتي خاصيت نه آهي. ==== سامونڊي ڪُميون ==== ڪراچيءَ جي [[هاڪس بي]] ۽ [[سينڊزپٽ]] سميت سنڌ جا ڪجهه سامونڊي ڪنارا سامونڊي ڪُمين لاءِ اهم آهن. موجوده نگرانيءَ ۾ [[سائي سامونڊي ڪُمي]] (''Chelonia mydas'') سنڌ جي سامونڊي ڪنارن تي باقاعده آنا ڏيندڙ نمايان جنس آهي.<ref>{{cite web |title=Marine turtles |url=https://www.wwfpak.org/our_work_/biodiversity/marine_turtles/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊبليو ڊبليو ايف-پاڪستان]] [[هاڪس بي]] کي پاڪستان جي اهم سائي سامونڊي ڪُمي جي آنا لاهڻ واري ساحلن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سامونڊي ڪُمين کي مڇيگيريءَ جي ڄارن ۾ اتفاقي ڦاسڻ، گم ٿيل يا ڇڏيل ڄارن، پلاسٽڪ، ساحلي ترقي، روشنيءَ جي آلودگي ۽ آنن لاھڻ واري جاء جي بگاڙ کان خطرا آهن.<ref>{{cite web |title=WWF Blog – Green turtle nesting at Hawks Bay |url=https://www.wwfpak.org/knowledge_hub_/wwf_blog/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> زيتوني رڊلي ڪُمي (''Lepidochelys olivacea'') پاڪستاني سامونڊي پاڻيءَ ۾ ملي سگهي ٿي. === مڇيون ۽ آبي حيات === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي مڇين جي حيات ٻن وڏن نظامن سان لاڳاپيل آهي: سنڌو درياهه، ڍنڍن ۽ واهن جي مٺي پاڻيءَ واري ماهيگيري، ۽ [[عربي سمنڊ]]، سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪن جي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ واري ماهيگيري. ڊيلٽا جا مينگروو ڪريڪ ڪيترين مڇين، جهينگن ۽ ڪرسٽيشين جي ننڍپڻ ۽ افزائش لاءِ نرسري رهائش مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سامونڊي مڇين ۾ پاپليٽ، سرمئي، سارڊين، سول، بمبئي ڊڪ، ٽونا، ميڪرَل ۽ ٻيون تجارتي جنسون شامل آهن، جڏهن ته سنڌو ۽ مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۾ موراکو، ڪرڙو، ٿيلهو، سنگهاري ۽ ٻين مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون. ==== پلو ==== [[پلو]] يا هلسا (''Tenualosa ilisha'') سنڌ جي سڀ کان مشهور مڇين مان آهي. هي سامونڊي ۽ مهاجر مڇي آهي، جيڪا افزائش لاءِ عربي سمنڊ مان سنڌو درياهه ڏانهن مٿي چڙهي ٿي. سنڌوءَ ۾ بئراجن جي تعمير، درياهي وهڪري جي گهٽتائي، پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديلي ۽ مهاجرت جي رستي ۾ رڪاوٽن پلي جي تاريخي ورڇ ۽ پيداوار تي اثر وڌو آهي. سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي مناسب وهڪري جو برقرار رهڻ پلي، ٻين مهاجر مڇين، جهينگن ۽ سامونڊي-دريائي ماحول جي صحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. === ڍنڍون ۽ آبي زمينون === سنڌ جون ڍنڍون، ڍورا، ڪريڪ ۽ دريائي ٻوڏ وارا علائقا مڇين، آبي نباتات، مگرن، ڪُمين ۽ وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جي پکين لاءِ اهم رهائش آهن. بين الاقوامي اهميت وارين سنڌ جي آبي زمينن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، [[ڊريگهه ڍنڍ]]، [[ديھ اڪرو-II]]، [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ [[سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو]] سميت ڪيترائي رامسر ماڳ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منڇر ڍنڍ]] تاريخي طور سنڌ جي سڀ کان اهم مٺي پاڻيءَ جي ماهيگيري ۽ آبي حياتي نظامن مان رهي آهي، پر پاڻيءَ جي معيار، نيڪاليءَ جي لوڻياٺ پاڻي، ڏڪار ۽ درياهي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب ان جي ماحولياتي حالت سخت دٻاءَ هيٺ رهي آهي. === حياتياتي تحقيق جي تاريخ === سنڌ جي جهنگلي حيات بابت سائنسي دستاويزڪاري 19هين صديءَ دوران وڌيڪ منظم ٿي. اليگزينڊر برنس، وليم ٿامس بلئنفورڊ، ايلن آڪٽيوين هيوم، فرانسس ڊي، جيمس اي مري، يوجين اوٽس، ايڊورڊ هيملٽن ايٽڪن ۽ بعد ۾ ڪلاڊ بي ٽائيسهرسٽ ۽ ٻين فطرتدانن سنڌ ۽ ڀرپاسي جي پکين، ٿڻائتن، مڇين ۽ سرڻن بابت مشاهدا ۽ فهرستون تيار ڪيون. انهن شروعاتي ڪمن مان ڪيترائي نوآبادياتي دور جي جيوگرافيائي ۽ فطري تاريخ جي مطالعي جو حصو هئا. 20هين صديءَ ۾ پاڪستاني يونيورسٽين ۽ تحقيقاتي ادارن سنڌ جي مڇين، ڪرسٽيشين، پيراسائٽولوجي، حشرات ۽ ٻين جاندارن تي وڌيڪ تحقيق ڪئي. پراڻن تاريخي انگن، جهڙوڪ ٿڻائتن يا پکين جي ''ڪل جنسن'' جي تعداد، کي موجوده حياتياتي فهرست سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪسانومي، ورڇ ۽ تحفظ واري حيثيت ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن.<ref>ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه، 1982ع.</ref> === جهنگلي حيات جو تحفظ === سنڌ ۾ حياتياتي تنوع جي تحفظ لاءِ نيشنل پارڪ، وائلڊ لائيف سينڪچري، گيم رزرو، رامسر آبي زمينون ۽ نسل مخصوص محفوظ علائقا قائم ڪيا ويا آهن. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جابلو حيات، سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو دريائي ٻلهڻ، جڏهن ته هاليجي، ڪينجهر ۽ سنڌو ڊيلٽا آبي پکين، مڇين، مينگروو ۽ سامونڊي حيات جي تحفظ لاءِ اهم آهن. حياتياتي تنوع کي مکيه خطرا رهائش جي تباهي ۽ ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ، پاڻيءَ جي کوٽ، درياهه جي قدرتي وهڪري ۾ تبديلي، آلودگي، غيرقانوني شڪار ۽ واپار، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ، ناگوار پرڏيهي جنسون، شهري توسيع ۽ [[موسمي تبديلي]] آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي گهٽتائي، سامونڊي چاڙهه ۽ ساحلي ٻوڏ زمين، زراعت، مينگروو ۽ مقامي ماهيگير برادرين تي گڏيل اثر وجهن ٿا. WWF-Pakistan ۽ IUCN جديد تحفظ منصوبن ۾ مينگروو بحالي، سامونڊي جيوت، مڇين جي نرسري علائقن ۽ مقامي برادرين جي شموليت تي زور ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Participatory Conservation Plans for the Indus Delta |url=https://www.wwfpak.org/?384599/Speakers-term-conservation-plans-essential-for-the-protection-of-threatened-wildlife-and-coastal-resources= |publisher=WWF-Pakistan |date=3 April 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> == سياسي نظام == {{Main|سنڌ حڪومت|سنڌ جي سياست}} [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جو مرڪز.]] سنڌ جو سياسي ۽ حڪومتي نظام [[پاڪستان جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت وفاقي پارلياماني نظام جو حصو آهي. سنڌ پاڪستان جي چئن وفاقي صوبن مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنهنجي چونڊيل [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير]]، صوبائي ڪابينا، [[سنڌ جو گورنر|گورنر]]، صوبائي انتظاميه ۽ آئين ۽ وفاقي قانونن تحت قائم عدالتي ۽ مڪاني ادارا موجود آهن. آئين جي آرٽيڪل 129 موجب صوبي جو انتظامي اختيار گورنر جي نالي ۾ صوبائي حڪومت استعمال ڪري ٿي، جيڪا وڏي وزير ۽ صوبائي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي ۽ وڏي وزير جي ذريعي ڪم ڪندي آهي. آرٽيڪل 130 تحت وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪابينا گورنر کي سندس آئيني ڪمن جي ادائگيءَ ۾ مدد ۽ صلاح فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1431341153_169.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |at=Articles 129–130 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سطح تي قانون ساز اختيار [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] وٽ، انتظامي اختيار وڏي وزير ۽ ڪابينا وٽ، جڏهن ته عدالتي اختيار [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۽ ماتحت عدالتن سميت آئيني عدالتي نظام وٽ آهي. مڪاني سطح تي ميٽروپوليٽن، ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جا ادارا صوبائي قانونن تحت ڪم ڪن ٿا. === صوبائي حڪومتي نظام === سنڌ حڪومت جو انتظامي مرڪز [[ڪراچي]] ۾ آهي. وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ صوبائي ڪابينا مختلف کاتن جهڙوڪ گهرو، قانون، ماليات، تعليم، صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، زراعت، توانائي، منصوبابندي ۽ ترقي، صنعت، معدنيات ۽ ٽرانسپورٽ کي سنڀالي ٿي. صوبي جو چيف سيڪريٽري سول انتظاميه جو اعليٰ ترين بيوروڪريٽڪ عملدار آهي ۽ صوبائي سيڪريٽريٽ ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Government of Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ [[سيد مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ کيس موجوده وڏي وزير طور درج ڪري ٿي، جڏهن ته موجوده ڪابينا ۾ صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، گهرو ۽ قانون، تعليم، ٽرانسپورٽ، توانائي، زراعت ۽ ٻين کاتن جا صوبائي وزير شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sindh Cabinet |url=https://cm.sindh.gov.pk/sindh-cabinet |publisher=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Syed Murad Ali Shah Cabinet.jpg|[[سيد مراد علي شاهه]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير سنڌ]] <!-- گورنر سيد نهال هاشمي جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- اسپيڪر سيد اويس قادر شاهه جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- چيف جسٽس جسٽس ظفر احمد راجپوت جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> </gallery> === گورنر === {{Main|سنڌ جو گورنر}} [[سنڌ جو گورنر]] وفاقي آئيني عهديدار آهي. آئين جي آرٽيڪل 101 تحت گورنر کي صدر، وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ڪري ٿو. عام پارلياماني حالتن ۾ گورنر گهڻو ڪري آئيني ۽ رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته روزاني صوبائي حڪومت وڏي وزير ۽ ڪابينا هلائين ٿا. مارچ 2026ع ۾ [[سيد محمد نهال هاشمي]] کي سنڌ جو 35هون گورنر مقرر ڪيو ويو. صدر پاڪستان 12 مارچ 2026ع تي وزيراعظم جي صلاح تي سندس مقرري منظور ڪئي ۽ 13 مارچ تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کانئس حلف ورتو.<ref>{{cite web |title=President approves appointment of Nehal Hashmi as Governor of Sindh |url=https://www.radio.gov.pk/12-03-2026/president-approves-appointment-of-nehal-hashmi-as-governor-sindh |publisher=Radio Pakistan |date=12 March 2026 |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=Nehal Hashmi takes oath as Governor of Sindh |url=https://radio.gov.pk/13-03-2026/nehal-hashmi-sworn-in-as-sindh-governor |publisher=Radio Pakistan |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === وڏو وزير === {{Main|سنڌ جو وڏو وزير}} وڏو وزير سنڌ جي چونڊيل صوبائي حڪومت جو سربراهه آهي. آئين جي آرٽيڪل 130 تحت صوبائي اسيمبلي پنهنجي ميمبرن مان وڏي وزير کي چونڊي ٿي. وڏو وزير ڪابينا جي سربراهي ڪري ٿو، صوبائي پاليسيءَ جي عام رخ جو تعين ڪري ٿو ۽ مختلف وزارتن ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ جو ذميوار هوندو آهي. 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[سيد مراد علي شاهه]] ٻيهر وڏي وزير طور چونڊيو ويو ۽ 2026ع تائين عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ صوبائي اسيمبلي === {{Main|سنڌ صوبائي اسيمبلي}} [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي.]] سنڌ صوبائي اسيمبلي صوبي جي هڪ ايواني قانون ساز اداري آهي. پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 106 تحت سنڌ اسيمبلي ۾ '''168 ميمبر''' آهن، جن مان '''130 عام سيٽون'''، '''29 عورتن لاءِ مخصوص سيٽون''' ۽ '''9 غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص سيٽون''' آهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |at=Article 106 seat allocation |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> عام سيٽن تي ميمبر سڌي چونڊ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته عورتن ۽ غير مسلمانن لاءِ مخصوص سيٽون سياسي جماعتن کي عام سيٽن تي سندن چونڊيل ميمبرن جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. اسيمبلي قانون سازي، صوبائي بجيٽ جي منظوري، حڪومت کان سوال، قراردادون، قائم ڪميٽيون، قانون ساز بل ۽ سرڪاري پاليسين جي پارلياماني نگرانيءَ جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي. موجوده اسيمبلي 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ان جو مدو "2024 – till date" درج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر === اسپيڪر اسيمبلي جي اجلاس جي صدارت، ايوان جي نظم، پارلياماني ضابطن جي تشريح ۽ اسيمبلي سيڪريٽريٽ جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي آئيني عهديدار آهي. اسپيڪر جي غيرموجودگيءَ ۾ ڊپٽي اسپيڪر ايوان جي صدارت ڪري ٿو. 25 فيبروري 2024ع تي [[سيد اويس قادر شاهه]] سنڌ اسيمبلي جو اسپيڪر چونڊيو ويو. سنڌ اسيمبلي موجب هن 111 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سندس مقابلي واري اميدوار کي 36 ووٽ مليا. ساڳئي تاريخ کان [[اينٿوني نويد]] ڊپٽي اسپيڪر طور عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Speaker – Syed Awais Qadir Shah |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر === سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي جي اسپيڪر جو عهدو 1937ع ۾ سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور قانون ساز اداري جي قيام کان پوءِ وجود ۾ آيو. سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري تاريخي فهرست موجب پهريون اسپيڪر '''ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني''' هو؛ ان ڪري سيد ميران محمد شاهه کي پهريون اسپيڪر لکڻ درست ناهي.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#4A235A; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ قانون ساز / صوبائي اسيمبلي جا اسپيڪر |- ! style="background:#6C3483; color:white;" | نمبر ! style="background:#2874A6; color:white;" | اسپيڪر ! style="background:#148F77; color:white;" | مدت ! style="background:#B9770E; color:white;" | تاريخي نوٽ |- | style="background:#F4ECF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني]] | style="background:#E8F6F3;" | 28 اپريل 1937ع – 15 فيبروري 1938ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | سنڌ قانون ساز اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد ميران محمد شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1938ع – 1948ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | مختلف اسيمبلين ۾ ٽن مرحلن دوران اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو |- | style="background:#F4ECF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 8 مارچ 1949ع – 29 ڊسمبر 1951ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پاڪستان جي قيام کان پوءِ واري صوبائي اسيمبلي جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[مير غلام علي ٽالپر]] | style="background:#D5F5E3;" | 14 سيپٽمبر 1953ع – 21 مارچ 1955ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ وارو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[پير قربان علي شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 26 مارچ 1955ع – 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ آخري اسپيڪر |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | ون يونٽ سبب سنڌ صوبائي اسيمبلي موجود نه رهي، 14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غلام رسول خان کيهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 2 مئي 1972ع – 30 مارچ 1977ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ بحال ٿيل سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 31 مارچ 1977ع – 4 جولاءِ 1977ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 1977ع جي مارشل لا کان اڳ مختصر دور |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | صوبائي پارلياماني سرگرمين جو مارشل لا وارو وقفو، 1977ع – 1985ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[عبدالله حسين هارون]] | style="background:#D5F5E3;" | 6 اپريل 1985ع – 31 مارچ 1986ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1985ع جي غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 6 اپريل 1986ع – 1 ڊسمبر 1988ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد عبدالله شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1 ڊسمبر 1988ع – 5 نومبر 1990ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1988ع کان پوءِ بحال ٿيل جمهوري دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[عبدالرزاق خان]] | style="background:#E8F6F3;" | 5 نومبر 1990ع – 19 آڪٽوبر 1993ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | نائين اسيمبلي واري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غوث بخش خان مهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 1993ع – 1997ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ڏهين اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نواب مرزا (وڪيل)|نواب مرزا]] | style="background:#E8F6F3;" | 1997ع – 1998ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | يارهين اسيمبليءَ جي شروعاتي دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 2002ع – 2007ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ٻيو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نثار احمد کهڙو]] | style="background:#E8F6F3;" | 2008ع – 2013ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 2008ع کان پوءِ واري جمهوري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#D5F5E3;" | 2013ع – 2018ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 2018ع – 2023ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ٻيو مسلسل اسيمبلي دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد اويس قادر شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 25 فيبروري 2024ع – موجوده | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | موجوده اسپيڪر |} <ref>{{cite web |title=Speaker’s of Sindh Legislative Assembly |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/Speakers.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Speaker |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === موجوده سياسي جوڙجڪ === سنڌ جي موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي. سنڌ اسيمبلي جي 2026ع واري سرڪاري پارٽي-جوڙجڪ موجب پيپلز پارٽي وٽ 117 ميمبر، [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] وٽ 37، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] وٽ 5، آزاد ميمبر 3 ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] وٽ هڪ ميمبر درج آهي.<ref>{{cite web |title=Party Composition – 2024 till date |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#922B21; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ اسيمبلي جي موجوده پارٽي جوڙجڪ |- ! style="background:#B03A2E; color:white;" | سياسي جماعت / حيثيت ! style="background:#1F618D; color:white;" | موجوده ميمبر ! style="background:#117A65; color:white;" | پارلياماني حيثيت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | style="background:#D6EAF8;" | 117 | style="background:#D5F5E3;" | حڪومتي اڪثريت |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | style="background:#AED6F1;" | 37 | style="background:#ABEBC6;" | مخالف ڌر جي وڏي جماعت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | style="background:#D6EAF8;" | 5 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | آزاد | style="background:#AED6F1;" | 3 | style="background:#ABEBC6;" | آزاد ميمبر |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | style="background:#D6EAF8;" | 1 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |} <ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === وفاق سان تعلق === سنڌ پاڪستان جي وفاقي نظام جو آئيني صوبو آهي. وفاق ۽ صوبي جي اختيارن جي ورڇ 1973ع جي آئين، خاص طور وفاقي قانون ساز فهرست ۽ [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ صوبن ڏانهن منتقل ڪيل معاملن جي بنياد تي طئي ٿئي ٿي. تعليم، صحت، زراعت، مڪاني حڪومت، ثقافت ۽ ڪيترائي سماجي ۽ انتظامي شعبا بنيادي طور صوبائي اختيار هيٺ آهن، جڏهن ته دفاع، پرڏيهي معاملا، ڪرنسي، بين الصوبائي ۽ بين الاقوامي واپار جا ڪيترائي پهلو ۽ وفاقي ٽيڪسيشن وفاق جي اختيار ۾ آهن. وفاق ۽ صوبن وچ ۾ گڏيل نوعيت جي معاملن لاءِ [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] اهم آئيني ادارو آهي. پاڻي، بجلي، قدرتي گئس ۽ بين الصوبائي معاملن جهڙا سوال وفاقي-صوبائي سياست ۾ سنڌ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. سنڌ کي وفاقي آمدنيءَ مان حصو [[قومي مالياتي ايوارڊ]] تحت ملي ٿو، جڏهن ته صوبو پنهنجي ٽيڪسن ۽ غير ٽيڪسي آمدنيءَ جا ذريعا پڻ رکي ٿو. قدرتي گئس، تيل، پاڻيءَ جي ورڇ، بندرگاهن، توانائي منصوبن ۽ مالي وسيلن جي ورڇ سنڌ ۽ وفاق جي لاڳاپن ۾ وقت بوقت سياسي بحث جا اهم موضوع رهيا آهن. === چونڊ نظام === سنڌ ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نگرانيءَ هيٺ ٿين ٿيون. 2023ع جي آخري حلقه بندي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري جي سرڪاري نتيجن جي بنياد تي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=30 November 2023 |access-date=24 August 2026 |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> === قومي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ لاءِ [[قومي اسيمبلي پاڪستان|قومي اسيمبلي]] جون '''61 عام سيٽون''' مختص آهن. ان کان علاوه سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ عورتن جون '''14 مخصوص قومي اسيمبلي سيٽون''' صوبي جي عام سيٽن تي حاصل ڪيل پارٽي نمائندگيءَ جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. قومي اسيمبلي ۾ غير مسلمانن جون 10 مخصوص سيٽون سڄي پاڪستان لاءِ گڏيل قومي فهرست تي آهن، اهي صوبي وار مقرر ناهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي 55,696,147 آباديءَ جي بنياد تي سنڌ جي قومي اسيمبلي جي هڪ عام تڪ لاءِ سراسري آبادي quota تقريباً '''913,052''' مقرر ٿي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206132213/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |url-status=dead}}</ref> === صوبائي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ صوبائي اسيمبلي جون '''130 عام چونڊ تڪ''' آهن. عورتن لاءِ 29 ۽ غير مسلمانن لاءِ 9 مخصوص سيٽن سان اسيمبلي جي ڪل آئيني طاقت 168 ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> 2023ع جي حلقه بنديءَ لاءِ سنڌ جي هڪ صوبائي عام تڪ جو سراسري آبادي ڪوٽا تقريباً '''428,432''' ماڻهو هئي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206132213/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |url-status=dead}}</ref> === مڪاني حڪومتي نظام === {{Main|سنڌ ۾ مڪاني حڪومت}} سنڌ ۾ مڪاني حڪومت جو بنيادي قانوني ڍانچو '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع''' ۽ ان ۾ وقت بوقت ڪيل ترميمن تي ٻڌل آهي. هن قانون تحت صوبي ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي جهڙا مڪاني ادارا قائم ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مڪاني ادارن جا بنيادي ڪم شهري صفائي، مقامي رستا، گهٽيون، پارڪ، اسٽريٽ لائيٽ، قبرستان، بازارون، عوامي صحت جا ڪجهه مقامي پهلو، پاڻي ۽ نيڪال سان لاڳاپيل خدمتون، بلدياتي منصوبابندي، عمارتن ۽ عوامي جڳهن جي انتظام ۽ ٻين مڪاني سهولتن تائين پکڙيل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ ۾ ميٽروپوليٽن ۽ ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ لازمي ۽ اختياري ڪمن جون الڳ فهرستون ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 – Schedule II |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع ۾ سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جيڪي مڪاني ادارن جي جوڙجڪ ۽ انتظام سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Local Government (Third Amendment) Act, 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |date=2 October 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني ادارن جي موجوده جوڙجڪ === [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب سنڌ ۾ مختلف ضلعن ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي قائم آهن. ڪراچي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن سان گڏ 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن، جڏهن ته حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي اهم مڪاني حڪومتي ادارن جا قسم |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | سربراهه ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#EAF2F8;" | ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | style="background:#EEF5E9;" | وڏي ميٽروپوليٽن شهر | style="background:#F3E5F5;" | ميئر | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | وڏي شهري علائقي جي بلدياتي پاليسي، شهري خدمتون ۽ رابطا |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪارپوريشن | style="background:#E2F0D9;" | وڏا شهري علائقا | style="background:#EADCF0;" | ميئر / چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري بلدياتي انتظام ۽ مقامي خدمتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ضلعي ڪائونسل | style="background:#EEF5E9;" | ڳوٺاڻو ضلعي علائقو | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي ترقي ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | وچولي درجي جا شهر | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري صفائي، رستا، بازارون ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ٽائون ڪميٽي | style="background:#EEF5E9;" | ننڍا شهر ۽ قصبا | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | بنيادي مقامي بلدياتي خدمتون |- | style="background:#D6EAF8;" | يونين ڪائونسل / يونين ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | پاڙي يا ڳوٺن جي سطح | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | بنيادي مقامي نمائندگي ۽ ننڍي سطح جون خدمتون |} <ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون === [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] سنڌ جي سڀ کان وڏي بلدياتي اداري مان هڪ آهي. اها ڪراچيءَ جي ميٽروپوليٽن سطح جي بلدياتي معاملن، وڏن شهري رستن، پارڪن، ڪجهه ميونسپل سهولتن، شهري رابطا ۽ وڏي سطح جي بلدياتي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو سربراهه ميئر هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب ڪراچي ضلعي نظام ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments – Karachi |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> === ميونسپل ڪارپوريشنون === سنڌ ۾ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت وڏن شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ هڪ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن درج آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ 7 ميونسپل ڪارپوريشنون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> ميونسپل ڪارپوريشنن جا ڪم عام طور شهري صفائي، رستن ۽ گهٽين جي مرمت، پارڪن، عوامي جڳهن، بازارن، اسٽريٽ لائيٽ، ڪجهه مقامي صحت ۽ ماحولياتي خدمتن، بلدياتي منصوبابندي ۽ مقامي ٽيڪسن ۽ فيسن جي انتظام تائين پکڙيل آهن. === ترقياتي اٿارٽيون === سنڌ جي وڏي شهري توسيع ۽ رهائشي رٿابندي لاءِ مختلف ترقياتي اٿارٽيون قائم ڪيون ويون آهن. انهن جو ڪم عام بلدياتي ادارن کان مختلف هوندو آهي؛ ترقياتي اٿارٽيون شهرن يا علائقن جي ماسٽر پلاننگ، نون رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن، زمين جي ترقي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري توسيع تي ڌيان ڏين ٿيون. [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] 1957ع ۾ قائم ٿي ۽ ڪراچي امپروومينٽ ٽرسٽ جي جاءِ ورتائين. اداري جو تاريخي مقصد ڪراچيءَ جي ماسٽر پلان تحت ترقي، نون ٽائون شپ ۽ رهائشي اسڪيمن جي قيام ۽ شهري زمين جي ترقي هو.<ref>{{cite web |title=How KDA was Established |url=https://kda.gos.pk/Docs/CMS/file/Khadim%20Magazine/October-2018/054-Karachi%20Civic%20Centre.pdf |publisher=Karachi Development Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ٻين شهري ترقياتي ادارن ۾ حيدرآباد، ملير، لياري، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ترقياتي اٿارٽيون پڻ شامل آهن. [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] جي بحالي لاءِ 2013ع ۾ صوبائي قانون منظور ڪيو ويو، جڏهن ته [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] لاءِ پڻ ساڳئي سال بحالي ۽ ترميم وارو قانون منظور ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Lyari Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جون ڪجهه اهم ترقياتي اٿارٽيون |- ! style="background:#76448A; color:white;" | اٿارٽي ! style="background:#2874A6; color:white;" | علائقو ! style="background:#148F77; color:white;" | بنيادي ڪم |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماسٽر پلاننگ، رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن ۽ شهري زمين جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | شهري توسيع، رهائشي اسڪيمن ۽ ترقياتي رٿابندي |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي جو ملير ۽ اوڀر وارو علائقو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | رهائشي رٿابندي ۽ نون شهري علائقن جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | رهائشي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري بحاليءَ سان لاڳاپيل رٿائون |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | لاڙڪاڻو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | لاڙڪاڻي جي شهري رٿابندي ۽ ترقي |} === پاڻي ۽ نيڪال جون شهري ڪارپوريشنون === 2023ع ۾ سنڌ حڪومت ڪيترن وڏن شهرن لاءِ الڳ پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشن قانون منظور ڪيا. انهن ۾ حيدرآباد، ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد، لاڙڪاڻو ۽ سکر جون پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Acts 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا شهري پاڻي جي فراهمي، سيوريج ۽ نيڪال جي خدمتن کي بلدياتي نظام کان وڌيڪ مخصوص ادارياتي ڍانچي هيٺ منظم ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويا. === صوبائي اليڪشن ڪميشن === [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جو سنڌ لاءِ صوبائي دفتر ڪراچي ۾ قائم آهي. صوبائي اليڪشن ڪمشنر وفاقي اليڪشن ڪميشن جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهي ۽ صوبي ۾ قومي، صوبائي ۽ مڪاني چونڊن جي انتظام، ووٽر فهرستن، حلقه بندين، چونڊ عملي ۽ چونڊ ضابطن جي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سنڌ جو موجوده صوبائي اليڪشن ڪمشنر '''اعجاز انور چوهان''' آهي.<ref>{{cite web |title=ECP Officers – Provincial Election Commissioner Sindh |url=https://ecp.gov.pk/index.php/notifications/officers |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> صوبائي اليڪشن ڪمشنر سنڌ جو دفتر پاڪستان سيڪريٽريٽ، بلاڪ 44-اي، شاهراهه عراق، صدر، ڪراچي ۾ واقع آهي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن جا ريجنل ۽ ضلعي اليڪشن ڪمشنر پڻ درج آهن.<ref>{{cite web |title=Telephone Numbers and Office Addresses – Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251204211744/https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |url-status=dead}}</ref> === سياسي تنظيمون === سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قومي، صوبائي، شهري ۽ علائقائي سياسي جماعتن جو اهم ڪردار رهيو آهي. موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي، جڏهن ته [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] ۽ ٻيون جماعتون پڻ مختلف علائقن ۾ سياسي نمائندگي رکن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سياسي ڌارا ۾ قومپرست ۽ علائقائي تنظيمن پڻ تاريخي ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن جو اثر خاص طور سنڌي ٻولي، صوبائي خودمختياري، پاڻي، زمين، وسيلن جي ورڇ، مڪاني حڪومت ۽ وفاق–صوبائي لاڳاپن جهڙن مسئلن تي سياسي بحث ۾ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ سياسي تنظيمون مختلف نوعيت جون آهن: ڪجهه قومي سطح جون جماعتون آهن، ڪجهه شهري يا علائقائي بنيادن تي ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قومپرست يا نظرياتي تحريڪون چونڊ سياست کان ٻاهر پڻ سرگرم رهيون آهن. سڀني تنظيمن جي چونڊ يا پارلياماني حيثيت هڪجهڙي ناهي؛ ان ڪري انهن کي موجوده اسيمبلي جي جماعتن سان گڏ هڪ ئي درجي ۾ رکڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. === سول سوسائٽي ۽ غير سرڪاري تنظيمون === سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمون ۽ سول سوسائٽي جا ادارا تعليم، صحت، غربت گهٽائڻ، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، انساني حقن، آفتن جي امداد، ماحوليات، ڳوٺاڻي ترقي، پاڻي ۽ صفائي، قانوني مدد ۽ سماجي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا. غير سرڪاري تنظيمن جو قانوني ڍانچو مختلف قانونن تحت ٿي سگهي ٿو، جن ۾ سوسائٽيز رجسٽريشن، ڪمپني قانون تحت غير منافع بخش تنظيمون، ٽرسٽ ۽ رضاڪاراڻيون سماجي ڀلائي تنظيمون شامل آهن. صوبائي سطح تي سماجي ڀلائي ۽ لاڳاپيل سرڪاري ادارا اهڙين تنظيمن جي رجسٽريشن ۽ نگرانيءَ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. سنڌ ۾ سول سوسائٽي جو ڪردار خاص طور 2010ع ۽ 2022ع جهڙين وڏين ٻوڏن، صحت جي هنگامي حالتن، تعليم، عورتن جي حقن ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ جي منصوبن ۾ نمايان رهيو آهي. ڪيترين مقامي ۽ قومي تنظيمن سرڪاري ادارن، بين الاقوامي ڊونرن ۽ مقامي برادرين سان گڏجي سماجي خدمتون ۽ بحاليءَ جا منصوبا هلائي رهيا آهن. === غير سرڪاري تنظيمن جا اهم شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمن جا اهم ڪم |- ! style="background:#148F77; color:white;" | شعبو ! style="background:#2874A6; color:white;" | عام سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | تعليم | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | اسڪول، غير رسمي تعليم، شاگردن جي مدد، استاد تربيت |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | صحت | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ڪلينڪ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ويڪسينيشن، طبي ڪيمپون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | غربت ۽ روزگار | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | مهارتي تربيت، مائڪرو فنانس، ننڍا ڪاروبار ۽ ڳوٺاڻي ترقي |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | انساني حق | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | قانوني مدد، عورتن، ٻارن ۽ اقليتن جا حق |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماحوليات | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | پاڻي، مينگروو، آبهوا، قدرتي وسيلن جو تحفظ |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | آفتن جي امداد | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ٻوڏ، ڏڪار ۽ ٻين آفتن دوران امداد ۽ بحالي |} == انتظامي ورهاست == {{Main|سنڌ جون انتظامي ورهاستون}} [[فائل:Pakistan Sindh districts map.svg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جا ضلعا؛ نقشي ۾ ضلعن کي سندن لاڳاپيل ڊويزنن موجب مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويو آهي.]] سنڌ [[پاڪستان]] جي چئن صوبن مان هڪ آهي ۽ انتظامي طور ڊويزنن، ضلعن، تعلقن يا تحصيلن، سب ڊويزنن ۽ ان کان هيٺين انتظامي ۽ مڪاني يونٽن ۾ ورهايل آهي. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ وقت سنڌ ۾ '''6 ڊويزنون، 30 ضلعا ۽ 138 تعلقا يا تحصيلون''' موجود هيون. ان کان هيٺ 272 قانونگو حلقا/سپروائيزري تپيدار سرڪل، 1,455 پٽوار سرڪل/تپا/يونين ڪائونسلون ۽ 5,690 ديهون يا ڳوٺاڻيون آباديون درج ڪيون ويون.<ref name="SindhCensusReport2023">{{cite report |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> انتظامي لحاظ کان هر ڊويزن جي سربراهي [[ڪمشنر]] ڪندو آهي، جڏهن ته ضلعي انتظام جو مرڪزي عملدار [[ڊپٽي ڪمشنر]] هوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر ضلعي سطح تي مختلف صوبائي کاتن ۽ انتظامي سرگرمين جي هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ڪل آبادي '''55,696,147''' هئي، جيڪا 2017ع جي 47,854,510 جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي. صوبي جي آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 2017ع کان 2023ع دوران 2.57 سيڪڙو رهي. سنڌ جي 30,056,739 آبادي شهري ۽ 25,639,408 ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي، يعني صوبي جي لڳ ڀڳ '''53.97 سيڪڙو آبادي شهري''' هئي.<ref name="SindhCensus2023">{{cite report |title=Population and Housing Census 2023: Provincial Census Report – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊويزنون === [[فائل:Sindh-Divisions-Map.png|thumb|300px|کاٻو|سنڌ جون 6 انتظامي ڊويزنون ۽ انهن جا مرڪز. ڀنڀور ڊويزن اڃان عمل ۾ ناھي ۽ اھا حيدرآباد ڊويزن جو حصو آھي]] سنڌ جون ڇهه انتظامي ڊويزنون [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]، [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر ڊويزن|سکر]] آهن. آباديءَ جي لحاظ کان ڪراچي سڀ کان وڏي ڊويزن آهي؛ 2023ع ۾ ان جي آبادي 20.38 ملين کان وڌيڪ هئي، جيڪا سنڌ جي ڪل آباديءَ جي ٽئين حصي کان به وڌيڪ هئي.<ref name="SindhCensus2023" /> شهري آباديءَ جي تناسب ۾ پڻ ڊويزنن جي وچ ۾ وڏو فرق آهي. 2023ع ۾ ڪراچي ڊويزن جي '''92.57 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي، جڏهن ته حيدرآباد ۾ 37.28 سيڪڙو، سکر ۾ 33.92 سيڪڙو، لاڙڪاڻي ۾ 30.63 سيڪڙو، شهيد بينظيرآباد ۾ 29.27 سيڪڙو ۽ ميرپورخاص ڊويزن ۾ 19.38 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان لحاظ کان ڪراچي کان سواءِ سنڌ جون باقي سڀ ڊويزنون آباديءَ جي بناوت ۾ اڪثريتي طور ڳوٺاڻيون آهن.<ref name="SindhCensus2023" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#174A7E; color:white; font-size:115%;" | '''سنڌ جون انتظامي ڊويزنون — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#4472C4; color:white;" ! ڊويزن ! انتظامي مرڪز ! ضلعا ! آبادي 2023ع ! آبادي 2017ع ! شهري آبادي % |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[ڪراچي]] | 7 | 20,382,881 | 16,024,894 | 92.57% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 9 | 11,659,246 | 10,596,049 | 37.28% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[لاڙڪاڻو]] | 5 | 7,093,706 | 6,190,926 | 30.63% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سکر ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[سکر]] | 3 | 6,010,041 | 5,542,270 | 33.92% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[نوابشاهه]] | 3 | 5,930,649 | 5,275,426 | 29.27% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ميرپور خاص ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[ميرپورخاص]] | 3 | 4,619,624 | 4,224,945 | 19.38% |- style="background:#FFF2CC; font-weight:bold;" | سنڌ | [[ڪراچي]] | 30 | 55,696,147 | 47,854,510 | 53.97% |} <ref name="SindhCensus2023" /> === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} سنڌ جا 30 ضلعا ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. موجوده انتظامي ڍانچي ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] سڀ کان وڌيڪ، يعني ست ضلعا رکي ٿي، جڏهن ته حيدرآباد ڊويزن ۾ نو، لاڙڪاڻي ۾ پنج ۽ ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر ڊويزنن ۾ ٽي ٽي ضلعا شامل آهن.<ref name="SindhCensusReport2023" /> ڪراچي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گذريل ڏهاڪن دوران نمايان تبديليون آيون آهن. موجوده ڪراچي ڊويزن [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]، [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]، [[ملير ضلعو|ملير]] ۽ [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] ضلعن تي مشتمل آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ انهن ستن ضلعن کي الڳ انتظامي يونٽن طور شمار ڪيو ويو.<ref name="PBSdistrict2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جا ضلعا — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! ڊويزن ! ضلعو ! صدر مقام ! آبادي 2023ع |- | 1 || style="background:#D9EAF7;" rowspan="9"| [[حيدرآباد ڊويزن]] || [[بدين ضلعو|بدين]] || [[بدين]] || 1,947,081 |- | 2 || [[دادو ضلعو|دادو]] || [[دادو، پاڪستان|دادو]] || 1,742,320 |- | 3 || [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] || 2,432,540 |- | 4 || [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي]] || 1,117,308 |- | 5 || [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] || [[مٽياري]] || 849,383 |- | 6 || [[سجاول ضلعو|سجاول]] || [[سجاول]] || 839,292 |- | 7 || [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] || [[ٽنڊو الهيار]] || 922,012 |- | 8 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] || [[ٽنڊو محمد خان]] || 726,119 |- | 9 || [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] || [[ٺٽو]] || 1,083,191 |- | 10 || style="background:#E2F0D9;" rowspan="7"| [[ڪراچي ڊويزن]] || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] || [[ڪراچي]] || 3,822,325 |- | 11 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] || [[ڪراچي]] || 3,950,031 |- | 12 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] || [[ڪراچي]] || 2,329,764 |- | 13 || [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] || [[ڪراچي]] || 2,679,380 |- | 14 || [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] || [[ڪياماڙي]] || 2,068,451 |- | 15 || [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || [[ڪورنگي]] || 3,128,971 |- | 16 || [[ملير ضلعو|ملير]] || [[ملير]] || 2,403,959 |- | 17 || style="background:#FCE4D6;" rowspan="5"| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] || [[جيڪب آباد]] || 1,174,097 |- | 18 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] || [[قمبر]] || 1,514,869 |- | 19 || [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || 1,233,957 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || 1,784,453 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] || [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] || 1,386,330 |- | 22 || style="background:#E4DFEC;" rowspan="3"| [[ميرپور خاص ڊويزن]] || [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || 1,681,386 |- | 23 || [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] || [[مٺي]] || 1,778,407 |- | 24 || [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] || [[عمرڪوٽ]] || 1,159,831 |- | 25 || style="background:#FFF2CC;" rowspan="3"| [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] || [[نوشھروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] || [[نوشهروفيروز]] || 1,777,082 |- | 26 || [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] || [[سانگهڙ]] || 2,308,465 |- | 27 || [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] || [[نوابشاهه]] || 1,845,102 |- | 28 || style="background:#DDEBF7;" rowspan="3"| [[سکر ڊويزن]] || [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] || [[ميرپور ماٿيلو]] || 1,772,609 |- | 29 || [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] || [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] || 2,597,535 |- | 30 || [[سکر ضلعو|سکر]] || [[سکر]] || 1,639,897 |} <ref name="PBSdistrict2023" /> === انتظامي ڍانچو === صوبائي حڪومت کان هيٺ ڊويزن انتظامي هم آهنگيءَ جو وڏو علائقائي درجو آهي. ڊويزن جي سربراهي ڪمشنر ۽ ضلعي جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر ڪندو آهي. ضلعي کان هيٺ تعلقا يا تحصيلون ۽ سب ڊويزنون قائم آهن، جڏهن ته زميني محصول ۽ رڪارڊ جي انتظام لاءِ سپروائيزري تپيدار سرڪل، تپا ۽ ديهون استعمال ٿين ٿيون.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ۾ '''5,690 ڳوٺاڻيون آباديون/ديهون''' درج ڪيون ويون. انهن مان 1,756 جي آبادي 5,000 يا ان کان وڌيڪ ۽ 2,292 جي آبادي 2,000 کان 4,999 ماڻهن جي وچ ۾ هئي. هي انتظامي ۽ آباديءَ وارو ڍانچو سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن جي وسيع پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ورهاست === سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ صوبن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ صوبي جي 55.70 ملين آباديءَ مان 30.06 ملين شهري ۽ 25.64 ملين ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي. شهري آباديءَ جو صوبائي تناسب 2017ع جي 51.89 سيڪڙو مان وڌي 2023ع ۾ 53.97 سيڪڙو ٿيو.<ref name="SindhCensus2023" /> شهريت جي ورڇ صوبي اندر انتهائي غير برابر آهي. ڪراچي ڊويزن تقريباً مڪمل طور شهري آهي، جڏهن ته ٿرپارڪر، سجاول ۽ سنڌ جي ڪيترن اترين ۽ وچولي ضلعن ۾ آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو. ان ڪري سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ هڪ طرف ڪراچي جهڙو وڏي آباديءَ وارو شهري ميٽروپوليٽن علائقو ۽ ٻئي طرف سنڌوءَ جي زرعي ميدانن، ڊيلٽا، ڪاڇي ۽ ٿر جا گهٽ شهري آباديءَ وارا وسيع علائقا شامل آهن.<ref name="PBSdistrict2023" /> === سنڌ جا وڏا شهر === {{Main|سنڌ جا شهر}} [[ڪراچي]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهري مرڪز ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان کان پوءِ حيدرآباد سنڌ جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه، جيڪب آباد، خيرپور، شڪارپور ۽ ٻين شهرن جو علائقائي واپار، تعليم، صحت، صنعت ۽ ضلعي انتظام ۾ اهم ڪردار آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ شهري آباديءَ جا انگ '''شهري آبادي (urban locality)''' جي سرڪاري حدن مطابق گڏ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن کي ضلعي جي ڪل آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_province.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === انتظامي ورهاست جي تاريخ === سنڌ جي انتظامي سرحدن ۽ ضلعن جي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. آباديءَ ۾ واڌ، شهري پکيڙ ۽ انتظامي ضرورتن سبب پراڻن ضلعن مان نوان ضلعا قائم ڪيا ويا. خاص طور ڪراچي جي تيز شهري واڌ سبب ان جي ضلعي ڍانچي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون آيون ۽ موجوده وقت ۾ ڪراچي ڊويزن ستن ضلعن تي مشتمل آهي. [[ڪياماڙي ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي ضلعن جو مجموعي تعداد 30 ٿي ويو، جنهن کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده ضلعي ڍانچي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} == زرعي معيشت== {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} [[فائل:Hyderabad (Wheat Farms).jpg|thumb|300px|ساڄو|[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان ڪڻڪ جا زرعي کيت؛ سنڌ جي آبپاشي وارن ميدانن ۾ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي.]] سنڌ جي معيشت، خوراڪي نظام ۽ ڳوٺاڻي سماج ۾ [[زراعت]] بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي جو زرعي نظام گهڻو ڪري [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان ڳنڍيل بئراجن ۽ ڪئنالن تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته [[ٿر ريگستان|ٿر]]، [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ برساتي زراعت ۽ مالداري پڻ اهم آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ '''4.87 ملين هيڪٽر''' زمين پوک هيٺ اچي ٿي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ٻئي زرعي موسمون آهن. ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ڪمند صوبي جا وڏا فصل آهن، جڏهن ته ٻاجهري، جوئر، مڪئي، چڻا، دالون، سرنهن، ڪينولا، سورج مُکي، تر، گوار، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. باغبانيءَ ۾ [[انب]]، [[کجور]]، [[ڪيلو]]، امرود، چيڪو، پپيتو ۽ ٻيا ميوا اهم آهن. مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ سنڌ جي وسيع زرعي معيشت جا اهم لاڳاپيل شعبا آهن.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/agriculture-statistics |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ ۾ ڏنل زرعي انگن موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ تقريباً '''1.20 ملين هيڪٽر'''، چانور 708,983 هيڪٽر، ڪمند 279,694 هيڪٽر ۽ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي. ساڳئي ذريعي موجب ڪڻڪ جي پيداوار لڳ ڀڳ 4.04 ملين ٽن، چانورن جي 2.42 ملين ٽن ۽ ڪمند جي 18.34 ملين ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي مربوط زرعي آدمشماري موجب پاڪستان جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، ڪپهه جو 28 سيڪڙو ۽ چانورن جو 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ صوبي کي پاڪستان جي چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي علائقا ۽ فصلن جي ورڇ === سنڌ ۾ فصلن جي جاگرافي مٽي، آبپاشي، گرمي پد، لوڻياٺ ۽ برسات جي مقدار مطابق مختلف آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي درجابندي موجب مٿين سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ شڪارپور وارن علائقن ۾ چانور نمايان فصل آهي، جڏهن ته سکر ۽ خيرپور ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، سرنهن ۽ سورج مُکي جهڙا نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصل پوکيا وڃن ٿا. وچ سنڌ، خاص طور شهيد بينظير آباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ ۽ ڀرپاسي جي ميدانن ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هيٺين سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان، بدين، ٺٽي ۽ ڀرپاسي جا آبپاشي وارا علائقا ڪمند ۽ چانورن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ميرپورخاص، ٽنڊوالهيار ۽ سانگهڙ ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ باغباني نمايان آهي. ٿر ۽ ڪاڇي جهڙن برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن ۾ ٻاجهري، جوئر، گوار، تر ۽ ارنڊي جهڙا خشڪي برداشت ڪندڙ فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ مٿين سنڌ جي آبپاشي وارن علائقن ۾ ڪڻڪ اهم ربيع فصل آهي.]] === اهم فصل === سنڌ جا چار مکيه تجارتي ۽ خوراڪي فصل [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪپهه]] ۽ [[ڪمند]] آهن. ڪڻڪ ربيع جو بنيادي خوراڪي فصل آهي، جڏهن ته چانور ۽ ڪپهه خريف ۾ پوکيا وڃن ٿا. ڪمند ڊگهي عرصي وارو نقدآور فصل آهي ۽ سنڌ جي کنڊ صنعت لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2e7d32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم فصل |- ! style="background:#1b5e20; color:white; padding:7px;" | فصل ! style="background:#33691e; color:white; padding:7px;" | زرعي موسم ! style="background:#558b2f; color:white; padding:7px;" | اهم علائقا ! style="background:#827717; color:white; padding:7px;" | بنيادي استعمال / اهميت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪڻڪ]] | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سکر، گهوٽڪي، خيرپور، سانگهڙ، شهيد بينظير آباد ۽ ٻيا آبپاشي وارا ضلعا | style="background:#fffde7; text-align:right;" | بنيادي خوراڪي اناج |- | style="background:#c8e6c9;" | [[چانور]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪ ۽ برآمد |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪپهه]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سانگهڙ، ميرپورخاص، مٽياري، ٽنڊوالهيار، شهيد بينظير آباد ۽ خيرپور | style="background:#fffde7; text-align:right;" | ڪپڙي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال |- | style="background:#c8e6c9;" | [[ڪمند]] | style="background:#dcedc8;" | سالياني / خريف سان لاڳاپيل | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | گهوٽڪي، بدين، ٽنڊو محمد خان، ٺٽو، سجاول، حيدرآباد ۽ ڀرپاسي | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | کنڊ ۽ لاڳاپيل صنعت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ٻاجهري]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ٻين برساتي علائقن | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪ، چارو؛ خشڪي برداشت ڪندڙ فصل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[جوئر]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | ٿر، ڪاڇو ۽ مختلف نيم خشڪ علائقا | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | اناج ۽ جانورن جو چارو |- | style="background:#e8f5e9;" | [[سرنهن]] ۽ ڪينولا | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | مٿين ۽ وچين سنڌ | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪي تيل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[سورج مُکي]] | style="background:#dcedc8;" | مختلف پوک جا دور | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | بدين، سانگهڙ ۽ ٻين آبپاشي علائقن | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪي تيل |} <ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪڻڪ === [[ڪڻڪ]] سنڌ جو سڀ کان اهم ربيع فصل ۽ بنيادي خوراڪي اناج آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ 1,202,475 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ پيداوار 4,043,166 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ملڪ جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو رکي ٿي.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === چانور === [[فائل:Recently sown paddy fields in Sindh, Pakistan, December 2010 (5331068220).jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ تازو پوکيل چانورن جا کيت.]] [[چانور]] سنڌ جو اهم خريف ۽ برآمدي فصل آهي. اهو خاص طور سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري مٿين سنڌ ۽ هيٺين سنڌ جي ڪجهه آبپاشي علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو. 2020–21ع ۾ چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق ملڪ جي چانورن هيٺ مجموعي ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪپهه === [[ڪپهه]] سنڌ جي صنعتي زراعت لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها صوبي ۽ ملڪ جي ڪپڙي، ڌاڳي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿي. 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ سرڪاري انگن ۾ پيداوار 1,861,785 ڳٺا ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق پاڪستان جي ڪپهه هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو تقريباً 28 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪمند === [[ڪمند]] سنڌ جي اهم نقدآور فصلن مان آهي ۽ صوبي جي کنڊ جي ڪارخانن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. 2020–21ع ۾ ڪمند 279,694 هيڪٽر تي پوکيو ويو ۽ پيداوار 18,335,533 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب صوبي جو پاڪستان جي ڪمند جي قومي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 29 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === باغباني === سنڌ جي مختلف آبهوا ۽ آبپاشي علائقن سبب باغبانيءَ ۾ وڏي تنوع موجود آهي. [[ميرپورخاص]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا انب، [[خيرپور]] کجور، جڏهن ته ٺٽو، سجاول، ٽنڊو محمد خان ۽ ٻين هيٺين سنڌ جي علائقن ۾ ڪيلي جي باغباني نمايان آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صوبائي رپورٽ موجب 2021–22ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار '''386,973 ٽن'''، ڪيلي جي '''123,263 ٽن''' ۽ کجور جي '''219,925 ٽن''' هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڀاڄين ۽ مصالحن ۾ بصر، ٽماٽو، ڀينڊي، مرچ، ميها، واڱڻ ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا. عمرڪوٽ ۽ ميرپورخاص واري پٽي خاص طور ڳاڙهي مرچ جي پوک لاءِ مشهور آهي. === خشڪ ۽ برساتي زراعت === [[فائل:Beautful field of Bajhra and korar in kertee.jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي خشڪ علائقي ۾ ٻاجهري ۽ مقامي نباتات؛ [[ٿر]] ۾ زراعت جو وڏو حصو چوماسي جي برسات تي دارومدار رکي ٿو.]] سنڌ جي سڄي زراعت ڪئنالي آبپاشي هيٺ ناهي. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪاڇو ۽ ڪوهستان جي ڪيترن حصن ۾ برساتي يا ''باراني'' زراعت ڪئي وڃي ٿي. ٿر ۾ سٺي چوماسي کان پوءِ ٻاجهري، گوار، تر، جوئر ۽ ٻين خشڪي برداشت ڪندڙ فصلن جي پوک ٿيندي آهي. ڪاڇي ۾ کيرٿر مان ايندڙ موسمي نين جي پاڻيءَ ۽ گاد سان موسمي زراعت ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> برسات جي وڏي سالياني ڦيرڦار سبب انهن علائقن جي زرعي پيداوار آبپاشي وارن ميدانن کان وڌيڪ غير يقيني آهي. ڏڪار وارن سالن ۾ فصلن سان گڏ مالداري پڻ متاثر ٿئي ٿي. === مالداري ۽ پولٽري === {{Main|سنڌ ۾ مالداري}} مالداري سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت، خوراڪي تحفظ ۽ گهريلو آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي. صوبي ۾ مينهون، ڳئون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ پولٽري وڏي پيماني تي پاليو وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جو [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو|لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي خوراڪي تحفظ، روزگار، غربت گهٽائڻ ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ سان ڳنڍيل شعبا قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://livestock.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Livestock & Fisheries Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي صوبائي آدمشماري رپورٽ موجب 2020–21ع دوران سنڌ ۾ تقريباً 15.8 ملين جانورن کي ويڪسين ڏني وئي، جنهن مان صوبي ۾ جانورن جي صحت جي خدمتن جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Section 2.22 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر، نارا ۽ ڪوهستان جهڙن خشڪ علائقن ۾ مالداري فصلن جي ڀيٽ ۾ گهريلو معيشت جو وڌيڪ اهم حصو ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جانور موسمي چراگاهن ۽ مقامي نباتات کي استعمال ڪري سگهن ٿا. === ماهيگيري === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي زرعي ۽ قدرتي وسيلن واري معيشت ۾ سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري پڻ اهم آهي. صوبي وٽ [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، سنڌو درياهه، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ڪيترائي ٻيا آبي ذخيرا موجود آهن. مڇي ۽ جهينگي جي پيداوار ساحلي آبادين، مهاڻن ۽ پروسيسنگ ۽ برآمدي صنعت لاءِ روزگار فراهم ڪري ٿي. سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو ماهيگيريءَ کي خوراڪي ۽ برآمدي پيداوار، روزگار ۽ ڳوٺاڻي معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم شعبي طور سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Livestock & Fisheries Department |url=https://livestock.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي تحقيق، ٻج ۽ جديد ٽيڪنالاجي === سنڌ ۾ زرعي تحقيق ۽ توسيع جو مقصد بهتر ٻج، فصلن جون نيون جنسون، بيمارين ۽ جيتن جي روڪٿام، پيداوار ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي وڌيڪ مؤثر استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. زراعت کاتي جي ماتحت '''[[سنڌ ايگريڪلچر ريسرچ]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچر ايڪسٽينشن]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچرل انجنيئرنگ]]'''، '''[[سنڌ آن فارم واٽر مينيجمينٽ]]'''، '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]'''، '''[[سنڌ ڪين ڪمشنر]]''' ۽ [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] جهڙا ادارا ۽ شعبا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Work of Each Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/work-of-each-dept |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]''' ضلعي وار خريف ۽ ربيع فصلن جي پوکيل ايراضي، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار جا تخمينا تيار ڪري ٿي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ ۾ ڪڻڪ، ڪپهه ۽ چانورن بابت پوکيل ايراضيءَ جا تخمينا نمونياتي سروي ذريعي تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ آخري صوبائي انگ '''[[پروونشل ايگريڪلچر اسٽيٽسٽڪس ڪوآرڊينيشن بورڊ]]''' کان منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/web/?page_id=10374 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي پاليسي ۽ تبديليون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ زراعت بابت اهم پاليسي ۽ انتظامي ذميواريون صوبائي حڪومت ڏانهن منتقل ٿيون. سنڌ حڪومت ان پسمنظر ۾ '''سنڌ ايگريڪلچر پاليسي 2018–2030''' تيار ڪئي، جيڪا فصلن سان گڏ مالداري، ماهيگيري ۽ ٻيلن کي پڻ وسيع زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جو حصو سمجهي ٿي. پاليسيءَ ۾ پيداوار وڌائڻ، خوراڪي ۽ غذائي تحفظ، موسمي پائيداري، جديد ٽيڪنالاجي، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ پاڻيءَ جي مؤثر استعمال تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> زرعي مشينري، بهتر ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن ۽ جديد آبپاشي طريقن جي استعمال سان پيداوار وڌائڻ جا موقعا پيدا ٿيا آهن، پر انهن تائين رسائي سڀني آبادگارن لاءِ هڪجهڙي ناهي. ننڍن آبادگارن لاءِ قرض، معياري ٻج، مشينري، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڻيءَ تائين رسائي اڃا اهم پاليسي مسئلا آهن. === زمينداري ۽ آبادگاري === سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي ملڪيت تاريخي طور غيربرابر رهي آهي. وڏا زميندار، وچولا آبادگار، ننڍا زمين مالڪ ۽ بي زمين هاري صوبي جي ڳوٺاڻي سماجي ڍانچي جا مختلف حصا آهن. زمين جي ملڪيت، هاري–زميندار لاڳاپا، زرعي اجرت، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ قرض تائين رسائي سنڌ جي زرعي سياست ۽ ڳوٺاڻي سماج جا ڊگهي عرصي وارا مسئلا رهيا آهن. ميڪانيڪي زراعت ۽ شهري لڏپلاڻ سان ڳوٺاڻي مزدوريءَ جي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون آهن، پر فصل پوکڻ، ڪپهه چونڊڻ، ڀاڄين، باغن ۽ مالداريءَ ۾ عورتن ۽ خانداني مزدوريءَ جو ڪردار اڃا اهم آهي. === موسمي تبديلي ۽ زرعي خطرا === سنڌ جي زراعت گرمي جي لهرن، ڏڪار، غير يقيني چوماسي، درياهي ۽ برساتي ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زمين جي لوڻياٺ ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي کان متاثر ٿئي ٿي. خاص طور 2010ع، 2011ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن فصلن، چوپائي مال، آبپاشي ڍانچي ۽ ڳوٺاڻي آبادين کي وڏي نقصان پهچايو. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ سورج مُکي جو فصل؛ پاڻيءَ جي محدود دستيابي وارن علائقن ۾ تيلدار ۽ نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن جي اهميت وڌي رهي آهي.]] سنڌ جي زرعي پاليسيءَ ۾ انهيءَ سبب فصلن جي تنوع، گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن، جديد آبپاشي، بهتر ٻج، پاڻيءَ جي بچت ۽ موسمي خطري جي انتظام تي زور وڌيو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم زرعي ادارا === سنڌ جي زرعي نظام ۾ ڪيترائي ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا. '''[[زراعت، سپلاءِ ۽ اگهن وارو کاتو]]''' فصلن، زرعي تحقيق، توسيع، ٻجن، مارڪيٽن ۽ آن فارم واٽر مينيجمينٽ سان لاڳاپيل آهي؛ '''[[سنڌ آبپاشي کاتو]]''' بئراجن، ڪئنالن، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي انتظام جو ذميوار آهي؛ '''[[لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]]''' مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي سنڀالي ٿو؛ جڏهن ته '''[[سنڌ خوراڪ کاتو]]''' خوراڪي ذخيرن ۽ خاص طور ڪڻڪ جي خريداري ۽ انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Government Departments |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم صوبائي ادارو آهي. ان کان سواءِ زرعي تحقيقاتي ادارا، [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]]، [[سنڌ ڪين ڪمشنر]]، [[سنڌ مارڪيٽنگ ۽ ڪراپ رپورٽنگ سروس]] جهڙا ادارا مختلف فني ۽ انتظامي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == صنعت == {{Main|سنڌ جي معيشت|سنڌ ۾ صنعت}} [[فائل:SITE Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سائٽ، ڪراچي|سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ، ڪراچي]]؛ سنڌ جي قديم ۽ وڏن منظم صنعتي علائقن مان هڪ]] [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] جو ڪنٽينر ٽرمينل؛ بندرگاهي رسائي سنڌ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جو اهم بنياد آهي]] سنڌ پاڪستان جي سڀ کان اهم صنعتي، واپاري ۽ مالي علائقن مان هڪ آهي. صوبي جي صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مرڪوز آهي، پر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[ٽنڊو آدم]]، [[شهيد بينظير آباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]] ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ صنعتي مرڪز ۽ منظم صنعتي اسٽيٽون قائم آهن. سنڌ جي پيداواري معيشت ۾ ڪپڙي، خوراڪ ۽ مشروبات، دواسازي، ڪيميائي شين، ڀاڻ، پيٽروليم، گاڏين، لوهه ۽ اسٽيل، سيمينٽ، رٻڙ ۽ پلاسٽڪ، چمڙي، انجنيئرنگ ۽ صارفين جي شين جون صنعتون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Manufacturing Sector |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] موجب ملڪ جي وڏي پيماني واري پيداواري يونٽن جو لڳ ڀڳ '''34 سيڪڙو''' سنڌ ۾ واقع آهي. سنڌ جي صنعتي حيثيت ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، قومي شاهراهن، ريلوي، هوائي اڏي ۽ وڏي شهري منڊيءَ جو بنيادي ڪردار آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان وڏي پيماني واري صنعت بابت '''ماهانه صنعتي پيداوار ۽ روزگار سروي''' جاري ڪئي وڃي ٿي. هي سروي صنعتي پيداوار، روزگار ۽ پيداوار جي مقدار ۾ تبديلي بابت صوبائي انگ اکر فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: سنڌ جو صنعتي ۽ مالي مرڪز === [[ڪراچي]] سنڌ ۽ پاڪستان جي صنعتي، مالي، بندرگاهي ۽ ڪاروباري سرگرمين جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر ۾ [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ صنعتي علائقو]]، ڪورنگي، لانڍي، اتر ڪراچي، فيڊرل بي ايريا، بن قاسم ۽ پورٽ قاسم جهڙا وڏا صنعتي ڪلسٽر موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ لميٽيڊ 1947ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي، جنهن جو مقصد زمين، رستا، پاڻي، بجلي، گئس، ريلوي، گودامن، نيڪال ۽ ٻين سهولتن سان منظم صنعتي علائقا قائم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي. موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي ضم ٿيڻ سان ٺهي، جڏهن ته ان جو ڪارپوريٽ مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Stock Exchange Limited |url=https://www.psx.com.pk/ |publisher=Pakistan Stock Exchange |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچيءَ جي صنعتي ۽ تجارتي اهميت جو هڪ وڏو سبب ٻن وڏن سامونڊي بندرگاهن جي ويجهڙائي آهي. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب [[ڪراچي بندرگاهه]] پاڪستان جي مجموعي واپار جو اڌ کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿو ۽ اتي ڪنٽينر، خشڪ سامان ۽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> === پيداواري صنعت === سنڌ جي پيداواري صنعت ۾ وڏي پيماني ۽ ننڍي پيماني ٻئي قسم جون صنعتون شامل آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري صنعت کي انهن ڪارخانن جي صورت ۾ ماپي ٿو، جيڪي فيڪٽريز قانون تحت رجسٽر ٿيل يا رجسٽريشن جا اهل آهن. قومي وڏي پيماني واري پيداوار ۾ ڪپڙي، لباس، خوراڪ، پيٽروليم، ڪيميائي شين، دواسازي، سيمينٽ، اسٽيل ۽ گاڏين جا شعبا اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2025–26ع دوران پاڪستان جي وڏي پيماني واري صنعتي پيداوار مجموعي طور 4.98 سيڪڙو وڌي. قومي سطح تي گاڏين، خوراڪ، لباس، پيٽروليم، سيمينٽ ۽ برقي اوزارن ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته ڪپڙي، ڪيميائي شين، دواسازي ۽ لوهه ۽ اسٽيل جي ڪجهه شعبن ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي. اهي انگ سڄي پاڪستان جا آهن، پر سنڌ جي صنعتي ڍانچي ۾ به اهي سڀئي شعبا اهم هجڻ سبب قومي رجحان صوبي جي صنعت لاءِ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries for June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم پيداواري شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي شعبا |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | شعبو ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | اهم صنعتي مرڪز ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | اهم پيداوار / سرگرمي |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڌاڳو، ڪپڙو، لباس، گهرن جو ڪپڙو، جننگ ۽ پروسيسنگ |- | style="background:#d6eaf8;" | لوهه ۽ اسٽيل | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | بن قاسم، ڪراچي ۽ ٻين صنعتي علائقن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | اسٽيل جون شيون، ري رولنگ، انجنيئرنگ ۽ ڌاتوءَ جي تياري |- | style="background:#eaf2f8;" | گاڏين جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ آٽو پارٽس |- | style="background:#d6eaf8;" | دواسازي | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي، ڪورنگي، لانڍي ۽ سائٽ | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | گوريون، ڪيپسول، شربت، انجيڪشن ۽ ٻيون دوائون |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪيميائي ۽ ڀاڻ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، بن قاسم، گهوٽڪي ۽ ٻين صنعتي مرڪزن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڀاڻ، تيزاب، صابڻ، ڊٽرجنٽ، صنعتي ڪيميائي شيون |- | style="background:#d6eaf8;" | پيٽروليم ۽ ريفائننگ | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ساحلي صنعتي علائقا | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | ريفائننگ، ٻارڻ، لبريڪنٽ ۽ پيٽروليم شين جي اسٽوريج |- | style="background:#eaf2f8;" | سيمينٽ ۽ غير ڌاتي معدنيات | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڄامشورو، نوري آباد ۽ ٻين چن پٿر وارن علائقن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | سيمينٽ، ماربل، پٿر ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#d6eaf8;" | خوراڪ ۽ مشروبات | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | سڄي سنڌ؛ خاص طور ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ خيرپور | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | کنڊ، چانور، تيل، کجور، ميوا، مشروبات، کير ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ |- | style="background:#eaf2f8;" | رٻڙ ۽ پلاسٽڪ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ٽائر، پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو ۽ صنعتي سامان |- | style="background:#d6eaf8;" | چمڙي ۽ لباس | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ٻين شهري مرڪزن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل شيون |} === ڪپڙي جي صنعت === [[ڪپڙي جي صنعت]] سنڌ جي سڀ کان اهم پيداواري شعبن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ '''600 کان وڌيڪ ٽيڪسٽائيل ملون''' آهن، جن سان 300,000 کان وڌيڪ مزدور لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh at a Glance |url=https://business.gos.pk/ |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار، ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهي سهولتن، جننگ ۽ اسپننگ صنعت، ڪپڙو ٺاهڻ، رنگائي، ڇپائي، لباس ۽ گهرن جي ڪپڙي جي ڪارخانن سبب ٽيڪسٽائيل جي مڪمل پيداوار زنجير موجود آهي. ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد ۽ نوري آباد هن صنعت جا اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite web |title=Textile Industry |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت پاڪستان جي برآمداتي معيشت جو وڏو حصو آهي، تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن سان ويجهڙائي صوبي جي ٽيڪسٽائيل يونٽن کي خام مال جي درآمد ۽ تيار مال جي برآمد ۾ لاجسٽڪ فائدو ڏئي ٿي. === اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت === [[فائل:Pakistan Steel Mills.png|thumb|200px|ساڄو|[[پاڪستان اسٽيل ملز]] جو نشان؛ ڪراچي جي بن قاسم علائقي ۾ قائم ملڪ جو تاريخي وڏو گڏيل اسٽيل پلانٽ]] سنڌ جي اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت جو سڀ کان مشهور ادارو [[پاڪستان اسٽيل ملز]] آهي، جيڪو ڪراچيءَ جي بن قاسم واري علائقي ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو ملڪ ۾ ڳري اسٽيل صنعت جو بنيادي سرڪاري منصوبو هو، پر ان جون پيداواري ڪارروايون '''2015ع کان بند''' آهن.<ref>{{cite web |title=National Assembly Question on Pakistan Steel Mills |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/6970931f0c9c1_583.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۽ 2026ع ۾ وفاقي حڪومت پاڪستان اسٽيل ملز جي بحالي يا ساڳئي علائقي ۾ نئين اسٽيل پلانٽ جي قيام لاءِ روسي ۽ ٻين سيڙپڪارن سان ڳالهيون شروع ڪيون. فيبروري 2026ع ۾ صنعت ۽ پيداوار واري وفاقي وزارت ٻڌايو ته بحاليءَ لاءِ هڪ روڊ ميپ تيار ڪيو ويو ۽ ڪيترن سيڙپڪارن دلچسپي ظاهر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Comprehensive Roadmap Finalized for Pakistan Steel Mills Revival |url=https://moip.gov.pk/NewsDetail/ZDg0OGU3YzItYmVlMS00M2MxLWI3YTktMTFjOWIxMTJmZGY2 |publisher=Ministry of Industries and Production |date=9 February 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان اسٽيل کان سواءِ ڪراچيءَ ۾ اسٽيل ري رولنگ، شيٽ، پائپ، تار، ڌاتوءَ جي ٺهيل شين، انجنيئرنگ ۽ مشينري سان لاڳاپيل ڪيترائي خانگي ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. === گاڏين جي صنعت === سنڌ ۾ گاڏين جي اسمبلي ۽ آٽو پارٽس جي صنعت خاص طور ڪراچي ۽ بن قاسم جي صنعتي علائقن ۾ مرڪوز آهي. صوبي ۾ ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ مختلف آٽو پارٽس ٺاهيندڙ يا اسمبل ڪندڙ ادارا ڪم ڪن ٿا. پاڪستان جي گاڏين واري صنعت 2024–25ع ۽ 2025–26ع ۾ اڳئين گهٽتائي کان پوءِ ٻيهر واڌ ڏٺي. وفاقي اقتصادي سروي موجب جولاءِ–مارچ 2024–25ع ۾ گاڏين جي شعبي جي قومي پيداوار 40 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته PBS موجب مڪمل مالي سال 2025–26ع ۾ قومي آٽو موبائيل پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25: Manufacturing and Mining |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance, Government of Pakistan |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quantum Index of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> اقتصادي سروي موجب ڪراچيءَ ۾ نئين برقي گاڏين جي اسمبلي پلانٽ سميت برقي ۽ هائبرڊ گاڏين ۾ سيڙپڪاري پڻ وڌي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25 |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === دواسازي جي صنعت === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي دواسازي جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. ڪورنگي، لانڍي، سائٽ ۽ ٻين صنعتي علائقن ۾ ڪيترائي قومي ۽ گهڻ قومي دواسازي جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صنعتي سروي ۾ دواسازي هڪ الڳ وڏي پيماني واري صنعتي درجي طور شامل آهي، جنهن ۾ گوريون، شربت، انجيڪشن، ڪيپسول ۽ مرهم جهڙيون شيون ماپيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع ۾ قومي وڏي پيماني واري دواسازي جي پيداوار ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي، پر سنڌ ۾ موجود وڏو پيداواري بنياد صوبي کي هن شعبي ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪيميائي ۽ ڀاڻ جي صنعت === ڪيميائي صنعت ۾ تيزاب، صنعتي ڪيميائي شيون، صابڻ، ڊٽرجنٽ، رنگ، پلاسٽڪ جي خام مال ۽ ٻين شين جي پيداوار شامل آهي. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي وڏي پيماني واري صنعتي سروي ۾ ڪيميائي ۽ ڀاڻ صوبي جي اهم صنعتي درجن مان آهن.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اترين ۽ ساحلي صنعتي علائقن ۾ ڀاڻ، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميڪل صنعتن جي موجودگي قدرتي گئس، بندرگاهي سهولتن ۽ زرعي منڊي سان لاڳاپيل آهي. === پيٽروليم ۽ ريفائننگ === سنڌ ۾ ڪراچي ۽ سامونڊي صنعتي پٽي پيٽروليم درآمد، اسٽوريج، ريفائننگ ۽ ورڇ جو وڏو مرڪز آهي. ڪراچي بندرگاهه وٽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ برٿ آهن ۽ بندرگاهه ذريعي خام تيل ۽ پيٽروليم شين جي وڏي مقدار جي آمدرفت ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|ڪراچيءَ جو تيل بندرگاهه؛ سنڌ جي ريفائننگ، پيٽروليم ۽ ڪيميائي صنعت لاءِ بندرگاهي ڍانچو اهم آهي]] === سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد === سنڌ ۾ چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ ٻين معدنيات جي دستيابيءَ سبب سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد جي صنعت ترقي ڪئي آهي. ڄامشورو، نوري آباد ۽ ڀرپاسي جا ارضياتي علائقا هن صنعت لاءِ اهم خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري پيداوار ۾ سيمينٽ کي ''غير ڌاتي معدني شين'' جي درجي ۾ ماپي ٿو. قومي سطح تي مالي سال 2025–26ع ۾ سيمينٽ جي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.4 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === رٻڙ ۽ پلاسٽڪ === ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين صنعتي شهرن ۾ پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو سامان، صنعتي جزا، رٻڙ جون شيون ۽ ٽائر ٺاهڻ جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. پلاسٽڪ صنعت جو گهرو تعلق خوراڪ، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، تعمير، گاڏين ۽ صارفين جي شين جي صنعتن سان آهي. === چمڙي جي صنعت === سنڌ جي چمڙي واري صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ جانورن جي کلن جي صفائي ۽ پروسيسنگ، چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل چمڙي جون شيون شامل آهن. ڪراچي بندرگاهه ۽ برآمداتي انفراسٽرڪچر سبب هن صنعت کي بين الاقوامي مارڪيٽن تائين رسائي ملي ٿي. === سافٽويئر ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي === [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سنڌ جي روايتي پيداواري صنعت کان مختلف خدمتي صنعت آهي، پر جديد صنعتي معيشت ۾ ان جو ڪردار وڌي رهيو آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو آءِ ٽي ۽ سافٽويئر مرڪز آهي، جتي سافٽويئر ڪمپنيون، مالي ٽيڪنالاجي ادارا، آن لائين واپار، ڪال سينٽر، ٽيڪنالاجي شروعاتي ڪمپنيون ۽ ڊجيٽل خدمتون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب ڪراچي ۾ يونيورسٽين، ٽيليڪميونيڪيشن، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيڪنالاجي ماحول جي موجودگي آءِ ٽي شعبي جي واڌ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Information and Technology |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي بنيادن واري صنعت === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي پيداواري صنعت جو هڪ وڏو حصو زرعي خام مال سان ڳنڍيل آهي. چانور، ڪپهه، ڪمند، ڪڻڪ، کجور، ميوا، ڀاڄيون، کير ۽ تيلدار فصل مختلف زرعي پروسيسنگ صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي کي پاڪستان جي زرعي پيداوار ۾ هڪ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي، ۽ ان ڪري زرعي شين ۾ وڌيڪ قدر شامل ڪرڻ، خوراڪ جي پروسيسنگ، پيڪنگ، ٿڌي ذخيرن ۽ برآمدي پروسيسنگ کي صنعتي توسيع جا اهم شعبا سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪپهه جننگ ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعت ==== سنڌ جي ڪپهه جي پيداوار ڪيترن ضلعن ۾ جننگ ڪارخانن کي خام مال فراهم ڪري ٿي. جننگ کان پوءِ ڪپهه جو ريشو اسپننگ، ويونگ، رنگائي ۽ لباس جي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻج مان تيل ۽ جانورن جي خوراڪ سان لاڳاپيل ضمني شيون پيدا ٿين ٿيون. ==== چانورن جا ڪارخانا ==== مٿين ۽ هيٺين سنڌ جي چانور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ رائس ملون چانورن جي ڇل ڪڍڻ، درجابندي، پالش، پيڪنگ ۽ برآمد لاءِ تياري جو ڪم ڪن ٿيون. لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو چانور جي پيداوار ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اهم علائقا آهن. ==== کنڊ جي صنعت ==== سنڌ جي ڪمند پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ ڪيترائي کنڊ جا ڪارخانا قائم آهن. هي صنعت ڪمند مان کنڊ سان گڏ مولاسس، بگاس ۽ ٻين ضمني شين جي پيداوار ڪري ٿي. بگاس کي ڪجهه ڪارخانن ۾ بجلي يا ٻاڦ پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== خوراڪ جي پروسيسنگ ==== سنڌ ۾ اٽي، کائڻ واري تيل، بسڪيٽن، مشروبات، کير، مصالحا، منجمد خوراڪ، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ ۽ پيڪنگ جون صنعتون موجود آهن. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] خاص طور کجور، ميون، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي پروسيسنگ لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماهيگيري ۽ سامونڊي خوراڪ جي صنعت === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي عربي سمنڊ واري سامونڊي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، درياهن ۽ ڍنڍن سبب سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري صوبي جي اهم پيداواري ۽ برآمداتي سرگرمي آهي. مڇي ۽ جهينگي جي صفائي، منجمد ڪرڻ، پيڪنگ ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪارخانا خاص طور ڪراچي جي مڇي بندرگاهه ۽ ساحلي صنعتي علائقن ڀرسان مرڪوز آهن. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري مواد مطابق سنڌ پاڪستان جي سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي مڇي وسيلن جو وڏو حصو رکي ٿي، پر اهڙن سيڪڙن جا انگ مختلف سالن ۽ طريقن مطابق تبديل ٿي سگهن ٿا؛ ان ڪري ماهيگيريءَ جي تازي پيداوار لاءِ سرڪاري ماهيگيري ۽ PBS انگن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ننڍيون، غير رسمي ۽ هنري صنعتون === وڏي پيماني واري صنعت کان سواءِ سنڌ ۾ ننڍيون، گهرن تي ٻڌل ۽ غير رسمي صنعتون پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهن. انهن ۾ هٿ جي ڪپڙي، ڀرت، اجرڪ، رلي، ڪاٺ جو ڪم، ڌاتوءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانو، چمڙي جون شيون، فرنيچر، خوراڪ جي ننڍي پروسيسنگ، ورڪشاپون ۽ شهري مرمتي خدمتون شامل آهن. [[ڪراچي]] ۾ غير رسمي معيشت روزگار جو هڪ وڏو ذريعو رهي آهي. World Bank جي مطالعي موجب 2011ع جي هڪ اندازي ۾ شهر جي مجموعي روزگار جو تقريباً 67 سيڪڙو غير رسمي شعبي سان لاڳاپيل هو؛ ان ۾ خدمتن سان گڏ ننڍي پيداواري ۽ ڪاروباري سرگرميون پڻ شامل هيون.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي پيداوار روزگار ۽ ننڍن ڪاروبارن جي تعداد جي لحاظ کان اهم آهي، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي، في ڪارڪن پيداوار ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت کان گهڻو ننڍي آهي. === هنري صنعت === {{Main|سنڌي دستڪاري}} سنڌ جي هنري صنعت صوبي جي ثقافتي معيشت جو اهم حصو آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، [[رلي]]، ڀرت، هٿ سان ٺهيل ڪپڙو، مٽيءَ جا ٿانو، نيري ٽائلن جو ڪم، ڪاٺ تي نقش نگاري، ٽوڪريون ۽ چمڙي جون روايتي شيون مختلف علائقن سان لاڳاپيل آهن. هنري صنعت گهڻو ڪري ننڍي يا گهرن تي ٻڌل پيداوار جي صورت ۾ هلي ٿي ۽ عورتن، ڳوٺاڻن ڪاريگرن ۽ خانداني ڪاروبارن لاءِ روزگار جو ذريعو آهي. سياحت، شهري مارڪيٽن، آن لائين واپار ۽ برآمد سان هن شعبي لاءِ نوان مارڪيٽ رابطا پيدا ٿيا آهن. === صنعتي اسٽيٽون ۽ زون === [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس لميٽيڊ]] صوبي جي مختلف شهرن ۾ منظم صنعتي اسٽيٽون هلائي ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب ان جا صنعتي علائقا ڪراچي، سپر هاءِ وي، نوري آباد، ڪوٽڙي، حيدرآباد، ٽنڊو آدم، نوابشاهه، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Office Contacts |url=https://site.com.pk/?page_id=927 |publisher=Sindh Industrial Trading Estates Limited |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#7030a0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون |- ! style="background:#5b2c6f; color:white; padding:7px;" | نالو ! style="background:#2874a6; color:white; padding:7px;" | هنڌ ! style="background:#148f77; color:white; padding:7px;" | نوعيت ! style="background:#b9770e; color:white; padding:7px;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ ڪراچي]] | style="background:#eaf2f8;" | ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | منظم صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | ڪپڙو، ڪيميائي، انجنيئرنگ، خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ مختلف پيداوار |- | style="background:#ebdef0;" | ڪورنگي–لانڍي صنعتي علائقا | style="background:#d6eaf8;" | ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | وڏا شهري صنعتي ڪلسٽر | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، چمڙو، دواسازي، کاڌ خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ گاڏين جا حصا |- | style="background:#f4ecf7;" | پورٽ قاسم صنعتي علائقو | style="background:#eaf2f8;" | بن قاسم، ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | بندرگاهي صنعتي علائقو | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | اسٽيل، آٽو، ڪيميائي، توانائي، پيٽروليم ۽ ڳري صنعت |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] | style="background:#d6eaf8;" | لانڍي، ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | برآمداتي پروسيسنگ زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | لباس، اليڪٽرانڪس، ڪيميائي، خوراڪ، آءِ ٽي ۽ برآمداتي پيداوار |- | style="background:#f4ecf7;" | [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] | style="background:#eaf2f8;" | خيرپور | style="background:#e8f6f3;" | خاص اقتصادي زون | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | زرعي خوراڪ، کجور، پيڪنگ، ڀاڻ ۽ هلڪي انجنيئرنگ |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] | style="background:#d6eaf8;" | ٺٽو ضلعو | style="background:#d5f5e3;" | سي پيڪ ترجيحي اقتصادي زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | اسٽيل، گاڏيون، ڪيميائي، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، اليڪٽرانڪس ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#f4ecf7;" | نوري آباد صنعتي اسٽيٽ | style="background:#eaf2f8;" | ڄامشورو ضلعو | style="background:#e8f6f3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | سيمينٽ، خوراڪ، انجنيئرنگ ۽ مختلف صنعتون |- | style="background:#ebdef0;" | ڪوٽڙي صنعتي اسٽيٽ | style="background:#d6eaf8;" | ڄامشورو / ڪوٽڙي | style="background:#d5f5e3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ڪپڙو، خوراڪ، ڪيميائي ۽ هلڪي صنعت |} <ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص اقتصادي زون === [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] خاص اقتصادي زونن ۽ صنعتي ڪلسٽرن جي ترقي لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] 140 ايڪڙ تي قائم ڪيو ويو ۽ خاص طور زرعي خوراڪ، کجور، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ، پيڪنگ ۽ هلڪي انجنيئرنگ لاءِ رٿيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] لاءِ سنڌ حڪومت ٺٽي ضلعي ۾ 1,530 ايڪڙ زمين مختص ڪئي. هي سي پيڪ جي صنعتي تعاون وارن ترجيحي منصوبن مان هڪ آهي ۽ پورٽ قاسم کان تقريباً 22 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رٿيل شعبن ۾ اسٽيل فائونڊري، گاڏيون ۽ آٽو پارٽس، ڪيميائي ۽ دواسازي، اليڪٽرانڪس، ٽيڪسٽائيل، گودام، تعميراتي مواد ۽ صارفين جون شيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Dhabeji Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/dsez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ۽ سکر ۾ نون صنعتي انڪليوز تي پڻ ڪم اڳتي وڌايو، جن ۾ زرعي پروسيسنگ، انجنيئرنگ شين ۽ هلڪي صنعتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur & Hyderabad Industrial Enclaves |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-hyderabad-industrial-enclaves-are-central-to-sindhs-economic-future-these-projects-will-strengthen-the-provinces-industrial-base-particularly-in-agro-processing-engineeri/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |date=23 October 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون === [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] لانڍي صنعتي علائقي جي ڀرسان واقع آهي. [[ايڪسپورٽ پروسيسنگ زونز اٿارٽي]] موجب پهريون ۽ ٻيو مرحلو گڏجي 305 ايڪڙ تي مشتمل آهن، جڏهن ته ٽيون مرحلو وڌيڪ 80 ايڪڙ تي ترقي هيٺ آهي.<ref>{{cite web |title=EPZA at a Glance |url=https://epza.gov.pk/epza-at-a-glance/ |publisher=Export Processing Zones Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> زون جي پهرين مرحلي ۾ لباس سڀ کان نمايان صنعت رهي آهي، جڏهن ته اليڪٽرانڪس، ڪيميائي شيون ۽ ٻيون برآمداتي صنعتون پڻ موجود آهن. 2024–25ع دوران ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون مان برآمدات تقريباً '''672.93 ملين آمريڪي ڊالر''' هيون.<ref>{{cite report |title=Project Background – Karachi Export Processing Zone |url=https://epza.gov.pk/wp-content/uploads/2025/09/RFPFIN1.pdf |publisher=Export Processing Zones Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بندرگاهون، لاجسٽڪس ۽ صنعتي واپار === [[فائل:Kharachi Port (cropped).JPG|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ سامونڊي واپاري سهولتون.]] [[فائل:Karachi port trust.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] سان لاڳاپيل بندرگاهي علائقو.]] [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] سنڌ جي صنعت کي بين الاقوامي سامونڊي واپار سان ڳنڍين ٿا. انهن بندرگاهن ذريعي پيٽروليم، ڪيميائي شيون، ڪوئلو، مشينري، اسٽيل، اناج، ڪنٽينر ۽ مختلف صنعتي خام مال ۽ تيار ٿيل شيون منتقل ٿين ٿيون. پورٽ قاسم جي ڀرسان 12,000 ايڪڙ کان وڌيڪ صنعتي ۽ تجارتي زمين صنعتي سرگرمين لاءِ مخصوص ڪئي وئي آهي، جنهن سبب بن قاسم وارو خطو ڳري صنعت، گاڏين، اسٽيل، توانائي ۽ ڪيميائي پيداوار جو اهم مرڪز بڻيو آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي روزگار ۽ غير رسمي شعبي جو ڪردار === سنڌ جي صنعت وڏي پيماني واري ڪارخانن سان گڏ ننڍن ڪاروبارن، ورڪشاپن ۽ غير رسمي پيداوار تي پڻ ٻڌل آهي. ڪراچيءَ بابت [[عالمي بينڪ]] جي تحقيق موجب شهر ملڪ جي مينيوفيڪچرنگ روزگار جي اهم مرڪزن مان آهي، پر غير رسمي روزگار پڻ وڏي پيماني تي موجود آهي.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي صنعتن ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن ۽ ننڍين يونٽن جو تعداد گهڻو ٿي سگهي ٿو، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت غالب رهي ٿي. غير رسمي شعبي جي مڪمل پيداوار بابت جامع صوبائي انگ محدود آهن. === صنعتي پاليسي ۽ چئلينج === سنڌ جي صنعت کي وڏي مقامي منڊي، بندرگاهن، قدرتي وسيلن، زرعي خام مال ۽ شهري مهارتن جا فائدا حاصل آهن، پر توانائي جي قيمت، پاڻيءَ جي کوٽ، انفراسٽرڪچر جي سار سنڀال، ٽرانسپورٽ، صنعتي آلودگي، مهارتن جي کوٽ ۽ ڪاروباري ضابطن جا مسئلا مقابلي جي صلاحيت تي اثرانداز ٿين ٿا. [[عالمي بينڪ]] جي سنڌ جابز اينڊ ڪامپيٽيٽوِنس پروگرام جي تجزيي ۾ پراڻي صنعتي انفراسٽرڪچر، ڪاروباري ضابطن، مهارتن جي عدم مطابقت ۽ ڪارخانن جي گهٽ پيداوار کي سنڌ جي صنعتي مقابلي لاءِ اهم رڪاوٽون ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Sindh Jobs and Competitiveness Program for Results |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/728841517924219411/pdf/PID-Sindh-Jobs-and-Competitiveness-Program-for-Results-Feb-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت خاص اقتصادي زونن، برآمداتي پروسيسنگ زون، ڪاروباري ضابطن جي ڊجيٽلائزيشن ۽ صنعتي انفراسٽرڪچر جي بحالي کي سيڙپڪاري ۽ پيداوار وڌائڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == معدنيات ۽ قدرتي وسيلا == {{Main|سنڌ جا قدرتي وسيلا|سنڌ ۾ معدنيات}} [[فائل:CAPELLA C02 SM SLC HH 20210202112819 20210202112823 - Thumbnail image.png|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ڪوئلي جو ميدان]]، [[اسلام ڪوٽ تعلقو]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]؛ سيٽلائيٽ تصوير.]] سنڌ معدني ۽ توانائي وسيلن جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي ارضياتي بناوت ۾ [[ٿر ريگستان]] جي [[لگنائيٽ]] ڪوئلي، سنڌو طاس جي تلڇٽي بناوتن ۾ [[قدرتي گئس]] ۽ خام تيل، اولهه سنڌ ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]] ۽ شيل، جڏهن ته [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] علائقي ۾ گرينائيٽ جا ذخيرا شامل آهن. ان کان سواءِ سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، مختلف قسم جي مٽي ۽ تعميراتي پٿر پڻ سنڌ جي صنعتي معدنيات ۾ شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2021–22ع جي معدني شماريات ۾ صوبي جي 9 ضلعن مان لڳ ڀڳ 20 قسمن جي معدنيات جي کوٽائي يا پيداوار درج ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا معدني وسيلا توانائي، سيمينٽ، تعميراتي مواد، ڪيميائي صنعت، ڀاڻ، شيشي، سيرامڪس، بجلي پيدا ڪرڻ ۽ ٻين پيداواري شعبن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. معدنيات جي کوٽائي، ليز، رائلٽي ۽ پيداوار بابت انگ [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل صوبائي ادارن وٽ گڏ ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] ارضياتي نقشا، معدني سروي، ڊرلنگ ۽ وسيلن جي ڳولا جو قومي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://gsp.gov.pk/who-we-are/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوئلو === {{Main|سنڌ ۾ ڪوئلو|ٿر ڪوئلي جو ميدان}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Tharparkar.svg|thumb|250px|کاٻو|سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جو هنڌ؛ [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] هن ضلعي ۾ واقع آهي.]] سنڌ پاڪستان جي اهم ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. صوبي جا نمايان ڪوئلي جا ميدان [[ٿر ڪوئلي جو ميدان|ٿر]]، [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان|لاڪڙا]]، سونڊا، جهرڪ، اونگر، ميٽنگ–جهمپير ۽ بدين–ميرپورخاص واري پٽيءَ ۾ واقع آهن. [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] موجب لاڪڙا جو وڏو ڪوئلي وارو ميدان 1962ع ۾ دريافت ڪيو ويو، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سونڊا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به وڏي پيماني تي ڪوئلي جي وسيلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Brief Review of the Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/Mineral-wealth-of-Pakistan-1991.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] سنڌ جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو وسيلو آهي. اهو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ٿر ريگستان]] ۾ واقع آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ذخيري جي وڏي پيماني واري سڃاڻپ 1991ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان ۽ آمريڪي اداري [[يو ايس ايڊ]] جي گڏيل تحقيق سان ٿي.<ref>{{cite web |title=GSP Achievements – Thar Coal |url=https://gsp.gov.pk/gsp-achievements/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ارضياتي سروي جي تخمينن موجب ٿر ڪوئلي جي ميدان ۾ '''175 ارب ٽنن کان وڌيڪ''' ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن. هتان جو ڪوئلو بنيادي طور [[لگنائيٽ]] قسم جو آهي. ڪوئلي جون تهون مختلف هنڌن تي ٿولهه ۽ کوٽائي ۾ فرق رکن ٿيون، ۽ ٿر جو ذخيرو پاڪستان جي سڀ کان وڏن مقامي توانائي وسيلن مان شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 21هين صديءَ ۾ ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي شروع ٿيڻ سان هي وسيلو پاڪستان جي بجلي پيدا ڪرڻ واري شعبي ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. مختلف بلاڪن ۾ کليل کاڻين سان گڏ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر قائم ڪيا ويا آهن. ان سان گڏ زميني پاڻيءَ جي استعمال، هوا جي معيار، زمين جي استعمال، مقامي آبادين ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن سبب ماحولياتي انتظام پڻ هن شعبي جو اهم مسئلو بڻيو آهي. ==== لاڪڙا ۽ سونڊا جا ڪوئلي جا ميدان ==== [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان]] [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع سنڌ جي پراڻن تجارتي ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جي تحقيق سان لاڪڙا، سونڊا، جهرڪ، اونگر ۽ انڊس ايسٽ علائقن ۾ ڪوئلي جون تهون سڃاتيون ويون آهن. ٿر جي وڏي پيماني واري کليل کاڻ جي ابتڙ لاڪڙا ۾ تاريخي طور نسبتاً ننڍي پيماني تي زيرزمين کاڻين ذريعي ڪوئلو ڪڍيو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بدين–ميرپورخاص ڪوئلي وارو علائقو ==== [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] جي بدين ڪوئلي واري منصوبي هيٺ بدين ۽ ميرپورخاص جي لڳ ڀڳ '''2,500 چورس ڪلوميٽر''' اڻ ڳوليل علائقي ۾ 15 بور هول ڪيا ويا. سڀني بور هولن ۾ مختلف کوٽائين تي ڪوئلي جون تهون مليون ۽ مجموعي طور 78 تهون رڪارڊ ٿيون. ڪيميائي تجزيي موجب هي ڪوئلو پڻ لڳنائيٽ درجي جو آهي ۽ معيار ۾ ٿر جي ڪوئلي سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ڳولايل بلاڪ لاءِ لڳ ڀڳ '''33.893 ملين ٽن ثابت ٿيل'''، '''305.082 ملين ٽن اشارتي''' ۽ '''4,219.498 ملين ٽن تخميني''' ڪوئلي جا وسيلا ڄاڻايا ويا آهن. اهي معدني وسيلن جا درجا آهن؛ سموري مقدار کي اقتصادي طور قابلِ کوٽائي ذخيرو قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === قدرتي گئس === [[فائل:Qadirpur gas field.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ سنڌ جي اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ.]] سنڌ پاڪستان جي اهم [[قدرتي گئس]] پيدا ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي ارضياتي بناوتن ۾ ڪيترائي گئس فيلڊ ۽ ڳولا بلاڪ موجود آهن، خاص طور [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]، [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن ۾. سنڌ جي مشهور گئس فيلڊن ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]]، مزاراڻي، ميانو، ساوان، لطيف، تاججل، شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، آدم، آدم ويسٽ، فضل، ڪبير، هداڦ، رحمان ۽ رزق شامل آهن. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جي موجوده فيلڊ فهرست ۾ سنڌ ۾ ڪنڌڪوٽ، مزاراڻي، هالا بلاڪ، گمبٽ سائوٿ ۽ شاهه بندر سميت ڪيترن گئس فيلڊن جي پيداوار ۽ ترقيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[قادرپور گئس فيلڊ]] گهوٽڪي ضلعي ۾ واقع پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ آهي، جتي [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] گئس جي پيداوار ۽ پروسيسنگ جا پلانٽ هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Qadirpur Gas Field/Plant, District Ghotki, Sindh |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/tender-file/SOR-TOR-QP-1-3744.pdf |publisher=Oil and Gas Development Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گمبٽ سائوٿ، هالا ۽ مزاراڻي ==== [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جو گمبٽ سائوٿ–هالا–مزاراڻي اثاثو سنڌ جي موجوده گئس پيداوار ۽ ڳولا جو اهم مرڪز آهي. گمبٽ سائوٿ بلاڪ ۾ شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، ڪبير ۽ هداڦ جهڙا فيلڊ شامل آهن، جڏهن ته هالا بلاڪ ۾ آدم، آدم ويسٽ ۽ فضل شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Hala/Gambat South/Mazarani |url=https://www.ppl.com.pk/content/halagambat-southmazarani |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ گمبٽ سائوٿ، سانگهڙ ۾ گئس پروسيسنگ فيسليٽي-II جي خام گئس سنڀالڻ جي گنجائش 55 مان وڌائي '''60 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن''' ڪئي. ڪمپني موجب ان سان لڳ ڀڳ 5 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني اضافي گئس، 35 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ ۽ هڪ ميٽرڪ ٽن روزاني ايل پي جي جي اضافي پيداوار ممڪن ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL achieves Capacity and Production Enhancement at Gambat South GPF-II |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-achieves-capacity-and-production-enhancement-gambat-south-gpf-ii |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=11 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> جنوري 2025ع ۾ شاهه داد ايڪس-1 کوهه تي فني مداخلت کان پوءِ گئس جو وهڪرو 2.2 مان وڌي 8.4 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Boosting production at Shahdad X-1 |url=https://www.ppl.com.pk/content/boosting-production-shahdad-x-1-ppl-ramps-gas-flow-84-mmscfd-gambat-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=24 January 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | فيلڊ / بلاڪ ! style="background:#548235; color:white;" | علائقو ! style="background:#7030a0; color:white;" | اهميت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قادرپور گئس فيلڊ]] | style="background:#eef5e9;" | گهوٽڪي | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] | style="background:#e2f0d9;" | ڪشمور | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | پي پي ايل جو اهم هلندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | مزاراڻي | style="background:#eef5e9;" | وچ سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پراڻو پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | ميانو | style="background:#e2f0d9;" | سنڌ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | سانوڻ | style="background:#eef5e9;" | سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | شاهه دادپور | style="background:#e2f0d9;" | سانگهڙ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | گمبٽ سائوٿ بلاڪ جو اهم پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | آدم / آدم ويسٽ | style="background:#eef5e9;" | هالا بلاڪ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | هالا گئس پروسيسنگ نظام سان ڳنڍيل |} <ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Partner-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/partner-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === تيل ۽ ڪنڊينسيٽ === سنڌ ۾ قدرتي گئس سان گڏ خام تيل ۽ [[ڪنڊينسيٽ]] جي پيداوار پڻ ٿئي ٿي. تيل ۽ گئس جي ڳولا خاص طور هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي پٿرن ۾ ڪئي ويندي آهي. بدين، سانگهڙ، ٽنڊو محمد خان، حيدرآباد، دادو، ڄامشورو ۽ ٻين علائقن ۾ مختلف دورن دوران هائيڊروڪاربان جا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. هيٺين سنڌ، خاص طور [[بدين ضلعو|بدين]] وارو علائقو، پاڪستان جي پراڻن تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ رهيو آهي. بدين ۽ ڀرپاسي جي بلاڪن ۾ ڪيترن ئي ڪمپنين طرفان روايتي تيل ۽ گئس جي ڳولا ڪئي وئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ تيل سان گڏ ڪنڊينسيٽ پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ پڻ موجود آهن. گمبٽ سائوٿ جي ڪجهه کوهن مان گئس سان گڏ ڪنڊينسيٽ به حاصل ٿئي ٿو. مثال طور پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيض ايڪس-1 ڊيپ کي پيداوار تي آڻڻ کان پوءِ ان مان تقريباً '''3.6 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني گئس''' ۽ '''750 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ''' جي پيداوار شروع ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL commissions Faiz X-1 Deep |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-commissions-faiz-x-1-deep-output-36-mmscfd-gas-750-bpd-condensate |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ هائيڊروڪاربان جا اهم ڳولا ۽ پيداوار وارا علائقا بدين بيسن، سانگهڙ–گمبٽ سائوٿ، هالا، ميانو–ساوان، دادو–کيرٿر ۽ ڪوٽڙي بلاڪن سان لاڳاپيل آهن. پي پي ايل جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ گمبٽ سائوٿ، شاهه بندر، نوشهروفيروز، ڪوٽڙي ۽ گمبٽ-II سميت ڪيترائي بلاڪ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Exploration South |url=https://www.ppl.com.pk/content/exploration-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي ۽ غير ڌاتي معدنيات === سنڌ ۾ ڪوئلي ۽ هائيڊروڪاربان کان سواءِ ڪيترين غير ڌاتي صنعتي ۽ تعميراتي معدنيات جا ذخيرا پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]]، سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، شيل، مختلف مٽي ۽ تعميراتي پٿر شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي معدني شماريات ۾ اهڙين معدنيات جي ضلعي وار پيداوار ۽ کوٽائي جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چن پٿر''' سنڌ جي سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ اهم خام مال آهي ۽ خاص طور کيرٿر، لڪي، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ڀرپاسي جي تلڇٽي علائقن ۾ ملي ٿو. '''جپسم''' سيمينٽ، پلستر ۽ ٻين صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته '''سليڪا واري''' شيشي، فائونڊري ۽ ڪجهه سيرامڪ صنعتن لاءِ اهم آهي. '''چائنا ڪلي''' ۽ ٻين سيرامڪ مٽين جا ذخيرا خاص طور سنڌ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو استعمال سيرامڪس، ٽائلس ۽ ٻين صنعتي شين ۾ ٿي سگهي ٿو. هر معدني ذخيري جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت علائقي ۽ ارضياتي حالتن مطابق مختلف آهي. === گرينائيٽ === {{Main|ڪارونجهر}} [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]].]] سنڌ ۾ گرينائيٽ جو سڀ کان نمايان علائقو [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] ٽڪرين ۾ آهي. ڪارونجهر جا گرينائيٽ پٿر سنڌ جي گهڻي ڀاڱي تلڇٽي ارضيات کان مختلف ۽ تمام پراڻا آهن. گرينائيٽ تعميراتي ۽ سينگار واري پٿر طور اقتصادي اهميت رکي ٿو، پر ڪارونجهر ساڳئي وقت تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم علائقو آهي. ڪارونجهر ۾ گرينائيٽ جي کوٽائي بابت ماحولياتي ۽ قانوني تڪرار پڻ رهيا آهن. قدرتي منظرنامي، پاڻيءَ جي وسيلن، تاريخي جين مندرن ۽ جهنگلي حيات جي تحفظ سبب هن علائقي ۾ معدني کوٽائي کي ماحولياتي ۽ ثقافتي تحفظ سان گڏ جانچيو ويندو آهي. === کاڻون === سنڌ ۾ کاڻن جي نوعيت معدني وسيلن مطابق مختلف آهي. ٿر ۾ ڪوئلو وڏي پيماني تي کليل کاڻ ذريعي ڪڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته لاڪڙا ۽ ڪجهه ٻين پراڻن ڪوئلي وارن علائقن ۾ تاريخي طور زيرزمين کاڻون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن. چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ تعميراتي پٿر عام طور کليل ڪواريُن مان ڪڍيا وڃن ٿا. صوبي ۾ کاڻن ۽ معدني ليزن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب معدني پيداوار، ليزن، رائلٽي ۽ کوٽائيءَ بابت بنيادي ڊيٽا [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ کان ورتي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#6b4f2a; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا |- ! style="background:#806000; color:white;" | علائقو ! style="background:#7f6000; color:white;" | ضلعو / خطو ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | اهم وسيلو ! style="background:#548235; color:white;" | نوعيت |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | لگنائيٽ ڪوئلو | style="background:#e2f0d9;" | وڏي پيماني تي کليل کاڻ ۽ بجلي پيداوار |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | [[لاکڙا ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو | style="background:#bdd7ee;" | ڪوئلو | style="background:#c6e0b4;" | پراڻو تجارتي ڪوئلي وارو علائقو |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | سونڊا–جهرڪ | style="background:#fff2cc;" | ٺٽو / ڄامشورو | style="background:#ddebf7;" | ڪوئلو ۽ تلڇٽي معدنيات | style="background:#e2f0d9;" | معدني ڳولا ۽ امڪاني وسيلا |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | بدين–ميرپورخاص | style="background:#ffe699;" | بدين، ميرپورخاص | style="background:#bdd7ee;" | لگنائيٽ | style="background:#c6e0b4;" | جديد ڊرلنگ سان وڏي ڪوئلي واري وسيلن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ڪارونجهر]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | گرينائيٽ | style="background:#e2f0d9;" | ثقافتي ۽ ماحولياتي تحفظ سان لاڳاپيل معدني علائقو |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | کيرٿر–لڪي پٽي | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو، دادو ۽ ڀرپاسي | style="background:#bdd7ee;" | چن پٿر، جپسم، شيل | style="background:#c6e0b4;" | سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ خام مال |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === معاشي اهميت === سنڌ جا معدني ۽ توانائي وسيلا صوبي ۽ پاڪستان جي معيشت لاءِ اهم آهن. ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ، قدرتي گئس گهريلو ۽ صنعتي ٻارڻ، ڀاڻ ۽ پيٽروڪيميڪل صنعت، جڏهن ته خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ توانائي ۽ نقل و حمل سان لاڳاپيل صنعتن لاءِ استعمال ٿين ٿا. چن پٿر، جپسم، سليڪا، مٽي ۽ پٿر سيمينٽ، شيشي، سيرامڪس ۽ تعميراتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني وسيلن جي کوٽائي سان گڏ زمين جي بحالي، پاڻيءَ جي استعمال، کاڻين جي حفاظت، مزدورن جي سلامتي، مقامي آبادين جي روزگار ۽ ماحولياتي تحفظ جا معاملا پڻ اهم آهن. وڏي پيماني واري ڪوئلي، پٿر ۽ ٻين معدني منصوبن لاءِ سنڌ ۾ ماحولياتي جائزي ۽ منظوريءَ جون قانوني گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://epa.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Environmental Protection Agency, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ معدني ڳولا === [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ ارضياتي نقشا، جيوفزيڪل سروي، ڊرلنگ، ريموٽ سينسنگ، [[جاگرافيائي معلوماتي نظام|جي آءِ ايس]] ۽ معدني وسيلن جي تشخيص جو ڪم ڪري ٿو. اداري جي ڏاکڻي ڊويزن جو علائقائي دفتر ڪراچي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Contact Us |url=https://gsp.gov.pk/contact-us/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا لاءِ مقناطيسي، گريوٽي، برقي مزاحمتي، انڊيوسڊ پولرائيزيشن، اليڪٽرو ميگنيٽڪ ۽ جيوفزيڪل لاگنگ جهڙا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن کي معدنيات ۽ زميني پاڻيءَ جي وسيلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Geophysics |url=https://gsp.gov.pk/geophysics/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جا اهم تاريخي ۽ جديد ڊرلنگ منصوبا ٿر، لاڪڙا، سونڊا ۽ بدين ڪوئلي سان لاڳاپيل رهيا آهن. اداري جي ڊرلنگ ڊائريڪٽوريٽ ٿر ۽ سونڊا ۾ هيرا-ڪور ڊرلنگ، زيرزمين ڪوئلي جي گيسيفڪيشن لاءِ ڊرلنگ ۽ بدين ۾ جديد ڳولا ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Drilling Directorate |url=https://gsp.gov.pk/drilling-directorate/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان پنهنجي معدني ڳولا واري صلاحيت کي جديد بڻائڻ لاءِ ڊجيٽل ارضياتي سروي، جيوڪيميڪل نمونن، هوائي جيوفزڪس ۽ جي آءِ ايس بابت نئين تربيت ۽ ٽيڪنالاجي پروگرام شروع ڪيو. اداري موجب پراڻن ارضياتي انگن کي ڊجيٽل ڪرڻ، جديد جيوفزيڪل سروي ۽ بين الاقوامي معيارن مطابق معدني نقشا تيار ڪرڻ موجوده سڌارن جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=UK-Supported Capacity Building Initiative Launched at GSP |url=https://gsp.gov.pk/2026/04/16/uk-supported-capacity-building-initiative-launched-at-gsp-to-strengthen-geoscientific-capabilities/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |date=16 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا جي جديد طريقي ۾ رڳو نوان ذخيرا ڳولڻ بدران انهن جي مقدار، معيار ۽ اقتصادي قابلِ عمل هجڻ جي سائنسي تشخيص، ڊجيٽل ارضياتي ڊيٽا، ماحولياتي اثرن جي جائزي ۽ مستقبل جي ذميوار کوٽائيءَ لاءِ قابلِ اعتماد معلومات تي زور ڏنو وڃي ٿو. == توانائي == {{Main|سنڌ ۾ توانائي}} [[فائل:Jhimpir Wind Farm 2012.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[جھمپير ونڊ پاور پلانٽ|جھمپير ۾ هوائي بجلي گهر]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جو گهاڙو–جھمپير علائقو پاڪستان جي اهم هوائي توانائي مرڪزن مان هڪ آهي.]] سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي ۾ [[قدرتي گئس]]، خام تيل، [[ڪوئلو]]، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي جا وسيلا موجود آهن، جڏهن ته [[ڪراچي]] ۽ [[پورٽ قاسم]] پيٽروليم، ايل اين جي، بجلي پيداوار، گئس جي منتقلي ۽ صنعتي توانائي جي استعمال جا اهم مرڪز آهن. صوبي جي توانائي معيشت ۾ ٿر جو مقامي لگنائيٽ ڪوئلو، هيٺين سنڌو طاس جا تيل ۽ گئس جا فيلڊ، گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور، شمسي توانائي جا منصوبا ۽ ڪراچيءَ جو مربوط بجلي نظام شامل آهن. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ توانائي کاتو|توانائي کاتي]] جي اختيارن ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل ۽ قابلِ تجديد توانائي، ڪوئلي جي ترقي، ڪوئلي جي کاڻن جي نگراني، توانائي جي بچت ۽ وفاقي توانائي ادارن سان هم آهنگي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhenergy.gov.pk/about-us/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو توانائي ڍانچو مڪمل طور صوبائي نظام نه آهي؛ بجلي پيداوار، قومي گرڊ، بجلي جي خريد ۽ وڪري، تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيٽروليم جي قيمتن جا ڪيترائي پهلو وفاقي قانونن ۽ ادارن هيٺ اچن ٿا. ان جي باوجود ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ صوبي کي تيل ۽ گئس سميت توانائيءَ جي ڪيترن معاملن ۾ وڌيڪ ادارياتي ڪردار حاصل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ حڪومت 2013ع ۾ پنهنجي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ کي مضبوط ڪيو.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي پيداوار === سنڌ ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جا ذريعا مقامي ۽ درآمد ٿيل ڪوئلو، قدرتي گئس، ٻيهر گيس بڻايل ايل اين جي، تيل، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي شامل آهن. صوبي ۾ قومي گرڊ سان ڳنڍيل ڪيترائي وڏا بجلي گهر ٿرپارڪر، ڪراچي، پورٽ قاسم، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ٻين علائقن ۾ واقع آهن. [[نيپرا]] جي مالي سال 2024–25ع واري بجلي گهرن جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ چئن وڏن بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش '''2,640 ميگاواٽ''' هئي. انهن ۾ [[اينگرو پاورجن ٿر]] 660 ميگاواٽ، ٿر انرجي 330 ميگاواٽ، ٿل نووا پاور ٿر 330 ميگاواٽ ۽ ٿر ڪول بلاڪ-1 جو 1,320 ميگاواٽ بجلي گهر شامل هئا.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي رپورٽ ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سامونڊي صنعتي پٽيءَ ۾ درآمد ٿيل ڪوئلي تي هلندڙ [[پورٽ قاسم اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 1,320 ميگاواٽ ۽ [[لڪي اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 660 ميگاواٽ بجلي گهر پڻ درج آهن، جڏهن ته حب واري علائقي جو 1,320 ميگاواٽ چائنا پاور حب جنريشن منصوبو بلوچستان جي انتظامي حدن ۾ واقع هجڻ سبب سنڌ جي صوبائي پيداوار ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي ورڇ ۽ فراهمي === سنڌ ۾ بجلي جي ورڇ بنيادي طور ٽن وڏن ادارن جي دائري ۾ اچي ٿي: [[ڪي اليڪٽرڪ]]، [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]] ۽ [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]. انهن ٽنهي جون جاگرافيائي حدون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ==== ڪي اليڪٽرڪ ==== {{Main|ڪي اليڪٽرڪ}} [[ڪي اليڪٽرڪ]] پاڪستان جي واحد عمودي طور مربوط بجلي يوٽيلٽي آهي، جيڪا پنهنجي لائسنس يافته علائقي ۾ بجلي جي پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ جا ٽيئي ڪم سرانجام ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Company Profile |url=https://ke.com.pk/company-profile/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جو نيٽ ورڪ لڳ ڀڳ '''6,500 چورس ڪلوميٽر''' تي پکڙيل آهي ۽ ڪراچي سان گڏ سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن جهڙوڪ گهارو، ڌاٻيجي، حب، وندر، بيلا ۽ اٿل تائين خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://ke.com.pk/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ ڪي اليڪٽرڪ تقريباً 3.8 ملين گراهڪن کي بجلي فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Member Incharge Wafaqi Mohtasib visits KE Head Office |url=https://ke.com.pk/member-incharge-wafaqi-mohtasib-visits-ke-head-office-directs-company-to-continue-empathetic-customer-centric-behaviour/ |publisher=K-Electric |date=18 May 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== حيسڪو ==== {{Main|حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني}} [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]]، يا حيسڪو، سنڌ جي وڏي ڏاکڻي، وچولي ۽ اوڀر واري حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. نيپرا جي لائسنس رڪارڊ موجب حيسڪو جو دائرو ڪراچي ۽ سيپڪو جي علائقن کان سواءِ سنڌ جي باقي وڏي حصي تي مشتمل آهي؛ ان ۾ حيدرآباد، بدين، ٺٽو، سجاول، ٽنڊو الهيار، ٽنڊو محمد خان، سانگهڙ، مٽياري، شهيد بينظيرآباد، ڄامشورو، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جا علائقا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs – HESCO |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> حيسڪو جي سرڪاري دستاويزن موجب ان جو بنيادي آپريشنل علائقو سنڌ جي 13 ضلعن ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite report |title=Electricity Distribution Efficiency Improvement Project – HESCO ESMF |url=https://www.hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |publisher=Hyderabad Electric Supply Company |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404094712/http://hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== سيپڪو ==== {{Main|سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني}} [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]، يا سيپڪو، 2010ع ۾ حيسڪو جي ورهاست سان قائم ٿي ۽ 2011ع ۾ نيپرا کان بجلي ورڇ جو لائسنس حاصل ڪيائين.<ref>{{cite report |title=Distribution Licence Modification – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/06%20June/LPM%20filed%20by%20SEPCO%20in%20its%20Distribution%20Licence.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سيپڪو مٿين ۽ اتر سنڌ جي سکر، گهوٽڪي، خيرپور، ڪشمور–ڪنڌڪوٽ، جيڪب آباد، شڪارپور، لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، دادو ۽ نوشهروفيروز سميت ڏهن ضلعن جي وڏي حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. ان جو سروس ايريا لڳ ڀڳ '''56,300 چورس ڪلوميٽر''' ۽ 2025ع جي سيڙپڪاري منصوبي ۾ صارفين جو انگ لڳ ڀڳ 824 هزار ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Distribution Companies Integrated Investment Plan 2025-26 to 2029-30 – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/02%20Feb/Distribution%20Investment%20Plan%20of%20SEPCO.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ بجلي ورڇ جا اهم ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | نوعيت ! style="background:#C55A11; color:white;" | خاصيت |- | style="background:#D9EAF7;" | [[ڪي اليڪٽرڪ]] | style="background:#E2F0D9;" | ڪراچي ۽ ڀرپاسي | style="background:#F3E5F5;" | عمودي طور مربوط يوٽيلٽي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ |- | style="background:#EAF2F8;" | [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني|حيسڪو]] | style="background:#EBF1DE;" | وچ، ڏکڻ ۽ اوڀر سنڌ | style="background:#EADCF0;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | 13 ضلعن جو بنيادي سروس علائقو |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني|سيپڪو]] | style="background:#E2F0D9;" | اتر ۽ مٿين سنڌ | style="background:#F3E5F5;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | لڳ ڀڳ 56,300 چورس ڪلوميٽر سروس علائقو |} <ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽرانسميشن نظام === سنڌ جي وڏي حصي جي بجلي قومي ٽرانسميشن نظام وسيلي منتقل ٿئي ٿي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ ڪي اليڪٽرڪ پنهنجو ٽرانسميشن نيٽ ورڪ پڻ هلائي ٿي. صوبي ۾ هوائي، ڪوئلي ۽ ٻين بجلي گهرن مان بجلي منتقل ڪرڻ لاءِ 132، 220 ۽ 500 ڪلو وولٽ جون گرڊ اسٽيشنون ۽ ٽرانسميشن لائينون موجود آهن. [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] سنڌ حڪومت جي توانائي شعبي سان لاڳاپيل صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني آهي. ان 2017ع ۾ نوري آباد کان ڪراچيءَ جي ڪي ڊي اي-33 گرڊ اسٽيشن تائين تقريباً 99 ڪلوميٽر ڊگهي 132 ڪلو وولٽ ڊبل سرڪٽ ٽرانسميشن لائين مڪمل ڪئي، جيڪا پاڪستان ۾ صوبائي حڪومت طرفان تيار ڪيل پهرين اهڙي ٽرانسميشن لائينن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/stdc/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا وٽ ڪمپنيءَ جي صوبائي گرڊ لائسنس واري دستاويز ۾ جھمپير واري هوائي ڪوريڊور مان وڌيڪ بجلي قومي يا مقامي گرڊ تائين پهچائڻ لاءِ 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ ٽرانسميشن لائينن ۽ گرڊ اسٽيشنن جي واڌ کي اهم مقصد قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جو ڪوئلو === {{Main|ٿر ڪوئلي جو ميدان|سنڌ ۾ ڪوئلو}} [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان وڏي مقامي توانائي وسيلن مان هڪ آهي. [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] جي ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪرڻ واري فريم ورڪ موجب ٿر ۾ اندازاً '''175 ارب ٽن''' لگنائيٽ ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن.<ref>{{cite report |title=Thar Coal Pricing Framework |url=https://www.tceb.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Thar-Coal-Pricing-Framework-Amended-Final.pdf |publisher=Thar Coal and Energy Board, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي 21هين صديءَ ۾ وڏي پيماني تي شروع ٿي. [[سنڌ اينگرو ڪول مائننگ ڪمپني]] بلاڪ-II ۾ کليل کاڻ هلائي ٿي، جنهن جو پهريون مرحلو 10 جولاءِ 2019ع تي تجارتي طور فعال ٿيو ۽ شروعاتي طور 3.8 ملين ٽن سالياني ڪوئلي جي پيداوار لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite report |title=Sindh Engro Coal Mining Company Annual Report 2020 |url=https://www.engroenergy.com/app/media/2021/05/SECMC-AR-2020.pdf |publisher=Sindh Engro Coal Mining Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش مالي سال 2024–25ع ۾ 2,640 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪوئلي جي استعمال سان مقامي ٻارڻ تي بجلي پيداوار وڌي آهي، پر ساڳئي وقت زميني پاڻي، فضائي اخراج، راک، زمين جي استعمال، آباديءَ جي منتقلي ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوال به اهم آهن. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{Main|سنڌ ۾ معدنيات ۽ قدرتي وسيلا}} سنڌ جي هيٺين سنڌو طاس واري علائقي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي اهم تيل ۽ گئس فيلڊ واقع آهن. گهوٽڪي ۽ ڪشمور ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، سانگهڙ ۾ سنجهورو ۽ گمبٽ سائوٿ، حيدرآباد واري پٽي ۾ ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار، خيرپور، بدين ۽ ٻين علائقن ۾ تيل ۽ گئس جا فيلڊ موجود آهن. [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني]] جي 2023–24ع واري رپورٽ ۾ سنڌ جي قادرپور فيلڊ مان سراسري 124 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني وڪرو لائق گئس، سنجهورو مان 36 ملين ڪيوبڪ فوٽ گئس ۽ 2,013 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ، جڏهن ته حيدرآباد واري ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار فيلڊن مان تيل، گئس ۽ ايل پي جي جي اهم پيداوار درج ڪئي وئي.<ref>{{cite report |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDCL%20AR%202024-Urdu.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي پهرين اڌ ۾ او جي ڊي سي ايل سنڌ جي ٽنڊو الهيار ضلعي ۾ چڪر-1 ۽ خيرپور ضلعي ۾ بٽرسيم ايسٽ-1 نالي نيون تيل ۽ گئس جون دريافتون پڻ رپورٽ ڪيون.<ref>{{cite report |title=Half Yearly Report 2025-26 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDC%20HY%20Report%20December%202025-26.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ جو ڪم وفاقي ادارن ۽ ڳولا ڪندڙ ڪمپنين سان هم آهنگي، صوبائي مفادن جي نمائندگي ۽ تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيداوار سان لاڳاپيل معاملن ۾ سهولت فراهم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ايل اين جي === [[پورٽ قاسم]] پاڪستان ۾ درآمد ٿيل [[مائع قدرتي گئس]] جي داخلا جو بنيادي مرڪز آهي. پاڪستان جو پهريون ايل اين جي ٻيهر گيس بڻائڻ وارو ٽرمينل پورٽ قاسم تي قائم ٿيو ۽ 2015ع ۾ ايل اين جي درآمد شروع ٿي. [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] موجب هن ٽرمينل جي ٻيهر گيس بڻائڻ جي گنجائش 600 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني هئي.<ref>{{cite web |title=How SSGC’s RLNG Project will change Pakistan’s energy dynamics |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5561 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ پورٽ قاسم تي ٻيو ايل اين جي ٽرمينل به قائم ٿيو ۽ ٻنهي ٽرمينلن جي گڏيل ٻيهر گيس بڻائڻ جي اندازي مطابق صلاحيت تقريباً '''1.2 ارب ڪيوبڪ فوٽ روزاني''' تائين پهتي.<ref>{{cite web |title=New LNG Regasification Terminals |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5899 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سوئي سدرن گئس ڪمپني ايل اين جي کي ٻيهر گيس بڻائڻ کان پوءِ پورٽ قاسم کان سوان تائين وڏي قطر واري ٽرانسميشن پائيپ لائين نظام ذريعي قومي گئس نيٽ ورڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي. ڪمپني جي ٽرانسميشن رڪارڊ ۾ بن قاسم کان سوان تائين 42 انچ قطر ۽ لڳ ڀڳ 371 ڪلوميٽر ڊگهي آر ايل اين جي-2 پائيپ لائين جي ڊيزائن گنجائش 1,200 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Gas Transmission |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=5597 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سي اين جي === [[دٻايل قدرتي گئس]] سنڌ ۾ خاص طور شهري ٽرانسپورٽ ۽ گاڏين لاءِ متبادل ٻارڻ طور استعمال ٿيندي رهي آهي. سي اين جي اسٽيشنن کي قدرتي گئس يا آر ايل اين جي جي فراهمي قومي ۽ صوبائي گئس جي دستيابيءَ سان ڳنڍيل آهي. گئس جي کوٽ دوران [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] سنڌ ۾ سي اين جي اسٽيشنن لاءِ عارضي گئس بندش يا گئس هاليڊي جا شيڊول جاري ڪندي رهي ٿي.<ref>{{cite web |title=LNG and Gas Supply Updates |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=116 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سي اين جي شعبي جو حصو گذريل ڏهاڪن ۾ پيٽرول، ڊيزل، برقي گاڏين ۽ آر ايل اين جي جي قيمت ۽ دستيابي سان تبديل ٿيندو رهيو آهي؛ تنهنڪري سي اين جي اسٽيشنن جو قطعي انگ وقت سان بدلجندڙ انگ آهي. === پيٽروليم جي ترسيل ۽ ذخيرو === سنڌ ۾ پيٽروليم شين جي درآمد ۽ ورڇ جو وڏو حصو ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهن سان ڳنڍيل آهي. خام تيل، پيٽرول، ڊيزل، فرنس آئل ۽ ٻين پيٽروليم شين لاءِ سامونڊي ٽرمينل، اسٽوريج ٽينڪ، پائيپ لائينون ۽ روڊ ٽينڪر نيٽ ورڪ استعمال ٿين ٿا. پورٽ قاسم تي تيل، ايل پي جي، ايل اين جي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن، جنهن سبب هي علائقو پاڪستان جي اهم توانائي لاجسٽڪ مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي.<ref>{{cite web |title=LNG Operations and Port Qasim Energy Infrastructure |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5506 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي بندرگاهي ۽ ريفائنري ڍانچي مان پيٽروليم ملڪ جي ٻين علائقن ڏانهن پائيپ لائين، ريل ۽ روڊ ٽينڪرن ذريعي منتقل ٿئي ٿو. انهن ترسيل نظامن جا ڪيترائي حصا وفاقي ۽ خانگي تيل ڪمپنين جي ملڪيت يا انتظام هيٺ آهن. === قابلِ تجديد توانائي === سنڌ ۾ قابلِ تجديد توانائيءَ جا اهم ذريعا هوائي، شمسي، ڪچري مان توانائي ۽ ڪجهه تجويز ڪيل هوائي–شمسي گڏيل منصوبا آهن. صوبي جي ڏاکڻي ۽ سامونڊي پٽي، خاص طور [[جھمپير]]، [[گهاڙو]] ۽ ڀنڀور جي آس پاس، هوائي توانائيءَ لاءِ سازگار آهي. ==== هوائي توانائي ==== [[فائل:Jhimpir Wind Powerproject.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جھمپير]]، [[ٺٽو ضلعو]] ۾ هوائي بجلي جا ٽربائين.]] سنڌ جو گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور ملڪ جي هوائي بجلي پيداوار جو مرڪزي علائقو آهي. سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني جي نيپرا لائسنس دستاويز ۾ جھمپير ڪوريڊور جي مجموعي نظرياتي صلاحيت تقريباً '''50,000 ميگاواٽ''' ڄاڻائي وئي آهي؛ هي انگ امڪاني صلاحيت آهي، موجوده نصب ٿيل گنجائش نه آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي موجوده commissioned-project فهرست ۾ سنڌ جي جھمپير ۽ گهاڙو علائقن ۾ ڪيترائي فعال هوائي بجلي منصوبا درج آهن. انهن ۾ ايف ايف سي انرجي، زorlu انرجي، ٿري گورجز، فائونڊيشن ونڊ انرجي-I ۽ II، سيفائر ونڊ، ميٽرو پاور، ٽرائڪن بوسٽن، زيفر، لبرٽي، انڊس ونڊ، ماسٽر گرين، ايڪٽ-2، ناسدا ۽ ٻين جا منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Wind |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا جي جون 2025ع واري دستاويز موجب پاڪستان ۾ 36 هلندڙ هوائي بجلي منصوبن جي گڏيل گنجائش تقريباً '''1,845.475 ميگاواٽ''' هئي ۽ اهي بنيادي طور سنڌ جي گهاڙو–جھمپير ڪوريڊور ۾ واقع هئا.<ref>{{cite web |title=Wind Power Plants – Operational Capacity |url=https://nepra.org.pk/CAD-Database/CMS-CAD/Uploads/123456789123451751263125.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |date=16 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== شمسي توانائي ==== سنڌ ۾ تيز شمسي تابڪاري ۽ وسيع خشڪ علائقا شمسي توانائي لاءِ سازگار آهن. [[سنڌ سولر انرجي پراجيڪٽ]] عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد وڏي پيماني واري شمسي بجلي، سرڪاري عمارتن تي ورهايل شمسي نظام ۽ گهٽ يا بغير گرڊ رسائي وارن گهرن لاءِ شمسي نظام فراهم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Solar Energy Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |publisher=World Bank |date=14 June 2018 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260606082126/https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |url-status=dead}}</ref> منصوبي ۾ شروعاتي طور 400 ميگاواٽ تائين شمسي پارڪن جي ترقي، سرڪاري عمارتن تي گهٽ ۾ گهٽ 20 ميگاواٽ ورهايل شمسي بجلي ۽ '''200,000 گهرن''' لاءِ شمسي گهر نظام جي رٿ شامل هئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://ssep.gos.pk/about-us/ |publisher=Sindh Solar Energy Project, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري جائزي ۾ منصوبي جي نتيجي کي ''moderately unsatisfactory'' قرار ڏنو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رٿيل سڀئي نتيجا مڪمل طور حاصل نه ٿيا؛ تنهنڪري 400 ميگاواٽ ۽ 200,000 گهرن وارن انگن کي '''منصوبي جا هدف''' سمجهڻ گهرجي، نه ته مڪمل ٿيل موجوده گنجائش.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Sindh Solar Energy Project: Implementation Completion and Results Report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099052726184091329 |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان علاوه [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي commissioned-project فهرست موجب 2024ع ۾ سکر ۾ ٽي 50-50 ميگاواٽ شمسي بجلي منصوبا، يعني ايڇ اين ڊي ايس انرجي، ميريڊين انرجي ۽ هيليوس پاور، تجارتي طور فعال ٿيا.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Solar PV |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي جا اهم ادارا === سنڌ حڪومت جي توانائي واري ادارياتي ڍانچي ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل توانائي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ڊائريڪٽوريٽ ۽ ادارا قائم آهن. سنڌ حڪومت جي رولز آف بزنس موجب توانائي کاتي سان ڊائريڪٽوريٽ آف اليڪٽرڪ پاور، ڊائريڪٽوريٽ آف آئل اينڊ گئس، ڊائريڪٽوريٽ آف آلٽرنيٽو انرجي، [[سنڌ ڪول اٿارٽي]]، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول انرجي ڊولپمينٽ ۽ انسپيڪٽوريٽ آف ڪول مائنز لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Government Rules of Business – Energy Department |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Laws-Rules.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F1D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم توانائي ادارا |- ! style="background:#806000; color:white;" | ادارو ! style="background:#2E75B6; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[سنڌ توانائي کاتو]] | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | توانائي پاليسي، بجلي، تيل، گئس، ڪوئلو ۽ قابلِ تجديد توانائي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] | style="background:#DDEBF7;" | قانوني اٿارٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | سنڌ جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي ۽ لاڳاپيل منصوبن جي سهولت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] | style="background:#D9EAF7;" | خاص بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر ڪوئلي ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن لاءِ ون-اسٽاپ فيصلائتو ادارو ۽ ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪندڙ اٿارٽي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بجلي جي اعليٰ وولٽيج ٽرانسميشن ڍانچي جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ انرجي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | تيل، گئس، ٽرانسميشن، ڪوئلي ۽ قابلِ تجديد توانائي منصوبن ۾ صوبائي سيڙپڪاري |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | سنڌ رينيوبل انرجي ڪمپني | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | قابلِ تجديد توانائي منصوبن جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ پيٽروليم لميٽيڊ | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي تيل ۽ گئس ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | هائيڊروڪاربان جي ڳولا ۽ پيداوار ۾ صوبائي شرڪت |} <ref>{{cite web |title=Sindh Energy Holding Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/sehcl/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ڪول اٿارٽي === [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] 1993ع ۾ سنڌ اسيمبلي جي قانون تحت قائم ڪئي وئي. اٿارٽيءَ جو بورڊ سنڌ جي توانائي واري وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ صوبي جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي، سرڪاري منصوبابندي ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل ادارياتي هم آهنگيءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ڪوئلي جي تيز رفتار ترقيءَ لاءِ 2008ع ۾ [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] قائم ڪيو ويو ۽ 2011ع ۾ سنڌ اسيمبلي ان بابت باقاعده قانون منظور ڪيو. بورڊ ٿر ۾ ڪوئلي جي کاڻ ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن جي منظوري ۽ هم آهنگي، سيڙپڪاري منصوبن جي جائزي ۽ ڪوئلي جي قيمت طئي ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Thar Coal |url=https://sindhenergy.gov.pk/thar-coal/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي شعبي جا چئلينج === سنڌ جي توانائي شعبي کي هڪ طرف وڏا مقامي وسيلا ۽ قابلِ تجديد توانائي جي صلاحيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻئي طرف بجلي جي ورڇ ۾ نقصان، بلن جي وصولي، گرڊ جي گنجائش، لوڊشيڊنگ، گئس جي گهٽتائي، ماحولياتي اثر ۽ توانائي منصوبن جي مالي پائيداري اهم مسئلا آهن. نيپرا جي 2024–25ع واري ورڇ ڪمپنين جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب حيسڪو ۽ سيپڪو جي وصوليءَ جي شرح ترتيبوار '''74.80 سيڪڙو''' ۽ '''74.20 سيڪڙو''' رهي، جڏهن ته ڪي اليڪٽرڪ جي وصوليءَ جي شرح 90.56 سيڪڙو هئي. رپورٽ ٽرانسميشن ۽ ورڇ جي نقصان ۽ بجلي بندش جي مدت جي حوالي سان به حيسڪو، سيپڪو ۽ ڪي اليڪٽرڪ سميت ڪيترن ادارن جي ڪارڪردگي کي مقرر معيار کان گهٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Distribution Companies FY 2024-25 |url=https://www.nepra.org.pk/M%26E/PER/Distribution/2026/PER%202024-25%20Distribution%20Companies.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> هوائي ڪوريڊور ۾ وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجڻ باوجود ٽرانسميشن جي محدود گنجائش تاريخي طور هڪ وڏو مسئلو رهي آهي؛ ان ڪري نئين 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ گرڊ ۽ ٽرانسميشن لائينن کي سنڌ جي قابلِ تجديد توانائي جي وڌيڪ استعمال لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite report |title=NTDC Transmission Investment Plan – Evacuation of Power from Jhimpir and Gharo Wind Cluster |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/NTDC%20Revised%20Investment%20Plan.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> == آبپاشي نظام == {{Main|سنڌ ۾ آبپاشي}} [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز.]] [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[سنڌو درياهه]]؛ هيٺين سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم بئراج.]] سنڌ جو آبپاشي نظام [[سنڌو درياهه]] تي ٻڌل آهي ۽ دنيا جي وڏن ڪئنالي آبپاشي نظامن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. صوبي جي جديد آبپاشيءَ جو بنيادي ڍانچو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] تي مشتمل آهي، جن مان نڪرندڙ مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون، مائنر، واٽر ڪورس ۽ نيڪالي نظام سنڌ جي زرعي ميدانن تائين پاڻي پهچائين ٿا. [[سنڌ آبپاشي کاتو]] بئراجن، واهن، بندن، نيڪال، ٻوڏ جي انتظام، ذخيرن ۽ درياهي پاڻيءَ جي ورڇ جو مکيه صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده آن لائين ڪئنال ڊائريڪٽري موجب صوبي جي آبپاشي نظام ۾ '''14 مکيه واهه، 101 برانچ واهه، 369 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 907 مائنر''' درج ٿيل آهن؛ ان کان علاوه ٻيا ڪيترائي آبپاشي چينل پڻ نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Irrigation Channel Directory |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Channels |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تاريخي ارتقا === سنڌ ۾ آبپاشي جي روايت قديم زماني کان [[سنڌو درياهه]]، موسمي ٻوڏن، کوهن، واهن ۽ قدرتي نين سان لاڳاپيل رهي آهي. بئراجن جي تعمير کان اڳ سنڌ جي وڏي زرعي ايراضي ''انڊيشن ڪئنالن'' يا ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ واهن سان سيراب ٿيندي هئي، جن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه تي دارومدار رکندي هئي. ==== ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام ==== [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا دور]] ۾ سنڌ جي واهن جي کوٽائي ۽ مرمت کي رياستي سطح تي وڏي اهميت ڏني وئي. تاريخي سنڌي ذريعن موجب [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترائي نوان واهه کوٽايا يا پراڻا واهه بحال ڪيا ويا. انهن جو مقصد زرعي زمين وڌائڻ، آبادين کي پاڻي فراهم ڪرڻ ۽ زميني محصول جي بنياد کي مضبوط ڪرڻ هو. هن دور سان منسوب واهن ۾ [[گهاڙ واهه]] سان لاڳاپيل شاخون، [[نور واهه]]، [[شاهه جي ڪڙ]]، [[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]، [[نصرت واهه]]، [[مراد واهه]]، [[باگ واهه]] ۽ [[فيروز واهه]] شامل آهن. [[سرفراز واهه]] پڻ ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] سان منسوب آهي.<ref>عبدالله ورياهه، ”سنڌ جا قديم سڪا: سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2)“، ''مهراڻ''، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ، 1991ع.</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ واهن جي کوٽائي، صفائي ۽ مرمت کي زرعي خوشحاليءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. تنهن هوندي به انهن واهن جي تاريخ، اصل کوٽائي ۽ جديد واهن سان سندن سڌي تسلسل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري هر قديم واهه بابت الڳ تاريخي تحقيق ضروري آهي. === بئراجن وارو جديد دور === سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشيءَ ۾ وڏي تبديلي ويهين صديءَ ۾ مستقل بئراجن جي تعمير سان آئي. [[سکر بئراج]] 1932ع ۾ ڪم شروع ڪيو، [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ ۽ [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. انهن بئراجن پراڻي موسمي ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ آبپاشيءَ کي وڏي حد تائين منظم ۽ ضابطي هيٺ ڪئنالي نظام ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ٽي مکيه بئراج |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | بئراج ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | ڪم شروع ٿيڻ / مڪمل ٿيڻ ! style="background:#7030a0; color:white; padding:7px;" | مکيه واهن جو انگ ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | ڪمانڊ / آبپاشي ايراضي ! style="background:#806000; color:white; padding:7px;" | اهم واهه |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سکر بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1932ع | style="background:#f3e5f5;" | 7 | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]]، [[روهڙي ڪئنال]]، خيرپور ايسٽ، خيرپور ويسٽ، نارتھ ويسٽ، رائيس ۽ دادو ڪئنال |- | style="background:#d6eaf8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | style="background:#e2f0d9;" | 1955ع | style="background:#eadcf0;" | 4 | style="background:#fbe5d6;" | ڪل CCA تقريباً 3.084 ملين ايڪڙ | style="background:#ffe699; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]]، پنياري/اولڊ ڦليلي، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] |- | style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1962ع؛ افتتاح 1963ع | style="background:#f3e5f5;" | 4 | style="background:#fdf2e9;" | CCA تقريباً 2.234 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر، ڊيزرٽ پٽ فيڊر، گهوٽڪي فيڊر ۽ ريڻي ڪئنال |} <ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکر بئراج === {{Main|سکر بئراج}} [[سکر بئراج]] سنڌ جي جديد آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز آهي. ان جي تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. آبپاشي کاتي موجب بئراج جي اصل ڊيزائن ڊسچارج 1.5 ملين ڪيوسڪ هئي ۽ ان ۾ 66 بي آهن. هن مان ساڄي ڪناري تي نارتھ ويسٽ ڪئنال، رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي نارا ڪئنال، خيرپور فيڊر ايسٽ، روهڙي ڪئنال ۽ خيرپور فيڊر ويسٽ نڪرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> کاٻي ڪناري واري موجوده سرڪاري انگن موجب چار وڏن واهن جي گڏيل ڪل ڪمانڊ ايراضي تقريباً 5.44 ملين ايڪڙ آهي. [[نارا ڪئنال]] 226 ميل ۽ [[روهڙي ڪئنال]] تقريباً 208 ميل ڊگهو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گڊو بئراج === {{Main|گڊو بئراج}} [[فائل:2010 Pakistan flood Khewali by Landsat-5 2010-08-12 small.jpg|thumb|300px|ساڄو|2010ع جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[گڊو بئراج]]، [[ڪشمور]] ۽ ان مان نڪرندڙ واهه؛ سنڌوءَ جي وڏي ٻوڏ دوران.]] [[گڊو بئراج]] [[ڪشمور]] جي اتر اولهه ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي. ان جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو، تعمير 1962ع ۾ مڪمل ٿي ۽ مارچ 1963ع ۾ باضابطه افتتاح ٿيو. بئراج جي ڊيزائن ڊسچارج 1.2 ملين ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو مان ساڄي ڪناري تي بيگاري سنڌ فيڊر ۽ ڊيزرٽ پٽ فيڊر، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي گهوٽڪي فيڊر نڪري ٿو. [[ريڻي ڪئنال]] پڻ بئراج سان لاڳاپيل ٻوڏ واري ڪئنال طور ٺهيل آهي ۽ سرڪاري انگن موجب ان جي ڊيزائن ڊسچارج 10,000 ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو نظام سنڌ سان گڏ بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي کي پڻ پاڻي فراهم ڪري ٿو؛ ڊيزرٽ پٽ فيڊر وسيلي بلوچستان جو پاڻي حصو ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي بئراج === {{Main|ڪوٽڙي بئراج}} [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]]، [[ڄامشورو]] واري ڪناري کان ڏٺل.]] [[ڪوٽڙي بئراج]]، جنهن کي تاريخي طور غلام محمد بئراج پڻ چيو ويو، حيدرآباد جي اتر ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي ۽ 1955ع ۾ ڪم شروع ڪيو. بئراج مان ساڄي ڪناري تي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ۽ کاٻي ڪناري تي پنياري، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] نڪرن ٿا. سنڌ آبپاشي کاتي موجب انهن چئن مکيه ڪئنال نظامن جي گڏيل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ '''3.084 ملين ايڪڙ''' آهي.<ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪلري بگهار فيڊر [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو پڻ آهي. آبپاشي کاتي موجب ڪلري بگهار فيڊر اپر جي ڊيزائن ڊسچارج 9,100 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو ڪينجهر سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه واهه ۽ فيڊر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2874a6; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي بئراجن مان نڪرندڙ مکيه واهه |- ! style="background:#1f618d; color:white;" | بئراج ! style="background:#148f77; color:white;" | ڪنارو ! style="background:#7d6608; color:white;" | مکيه واهه / فيڊر |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | rowspan="2" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڊيزرٽ پٽ فيڊر |- | rowspan="2" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | گهوٽڪي فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ريڻي ڪئنال |- | rowspan="7" style="background:#d6eaf8;" | [[سکر بئراج]] | rowspan="3" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | نارتھ ويسٽ ڪئنال |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | رائيس ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | دادو ڪئنال |- | rowspan="4" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ايسٽ |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[روهڙي ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ويسٽ |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | ساڄو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]] |- | rowspan="3" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | پنياري / اولڊ ڦليلي |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڦليلي ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | [[اڪرم واهه]] |} <ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === دائمي ۽ غير دائمي آبپاشي === سنڌ جي ڪئنالن کي پاڻيءَ جي فراهميءَ جي نوعيت موجب دائمي ۽ غير دائمي نظامن ۾ ورهايو وڃي ٿو. دائمي واهن کي ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جڏهن ته غير دائمي واهن جو بنيادي استعمال خريف يا سنڌوءَ جي وڌيڪ وهڪري واري دور سان لاڳاپيل آهي. عملي پاڻيءَ جي فراهمي هر سال درياهي وهڪري، 1991ع جي واٽر اڪارڊ، ذخيرن جي حالت ۽ صوبائي ورڇ جي مطابق تبديل ٿيندي رهي ٿي. === پاڻيءَ بابت بين الصوبائي معاهدا === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرارن جي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. [[راءُ ڪميشن]] جي سفارشن کان پوءِ سنڌ ۽ پنجاب جي چيف انجنيئرن 28 سيپٽمبر 1945ع تي پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ '''سنڌ–پنجاب مسودي وارو معاهدو''' تيار ڪيو. هي هڪ حتمي توثيق ٿيل بين الصوبائي معاهدو نه بڻجي سگهيو، پر ورهاڱي کان اڳ پاڻيءَ جي ورڇ بابت اهم تاريخي دستاويز رهيو.<ref>{{cite book |title=Construction of Kalabagh Dam: Background Paper |publisher=PILDAT |year=2011}}</ref> 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ [[سنڌ طاس معاهدو]] ٿيو. ان تحت راوي، بياس ۽ ستلج جي پاڻيءَ جي استعمال جا بنيادي حق ڀارت کي، جڏهن ته سنڌو، جهلم ۽ چناب جي پاڻيءَ جا بنيادي حق پاڪستان کي مليا؛ معاهدي ۾ اولهندي دريائن تي ڀارت لاءِ ڪجهه مخصوص غير استعمالي ۽ محدود استعمال جا حق پڻ رکيا ويا.<ref>{{cite web |title=Indus Waters Treaty |url=https://www.worldbank.org/en/region/sar/brief/fact-sheet-the-indus-waters-treaty-1960-and-the-world-bank |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع === {{Main|پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع}} 1991ع ۾ چئن صوبن وچ ۾ سنڌو درياهي نظام جي پاڻيءَ جي ورڇ بابت نئون اڪارڊ ٿيو. اڪارڊ 16 مارچ 1991ع تي صوبن جي نمائندن قبول ڪيو ۽ 21 مارچ تي [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] ان جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Water Apportionment Accord 1991 |url=https://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |publisher=Indus River System Authority |access-date=24 August 2026 |archive-date=25 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725185651/http://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |url-status=dead}}</ref> اڪارڊ جي پيرا 2 ۾ صوبائي ورڇ هيٺين ريت ملين ايڪڙ فوٽ ۾ مقرر ڪئي وئي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | 1991ع جي پاڻي ورڇ واري اڪارڊ تحت مختص پاڻي |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | صوبو ! style="background:#548235; color:white;" | خريف (MAF) ! style="background:#7030a0; color:white;" | ربيع (MAF) ! style="background:#c55a11; color:white;" | ڪُل (MAF) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 37.07 | 18.87 | '''55.94''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | '''سنڌ''' | 33.94 | 14.82 | '''48.76''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[خيبر پختونخواهه]] | 3.48 | 2.30 | '''5.78''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 2.85 | 1.02 | '''3.87''' |} <ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان سواءِ خيبر پختونخواهه جي غير ماپيل سول ڪئنالن لاءِ 3.00 MAF جي الڳ ورڇ پڻ اڪارڊ ۾ ڏنل آهي. اڪارڊ جي پيرا 13 تحت پاڻيءَ جي ورڇ تي عملدرآمد لاءِ [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي؛ اٿارٽي ڊسمبر 1992ع ۾ پارليامينٽ جي قانون ذريعي قائم ٿي.<ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي کان هيٺ ماحولياتي وهڪرا === [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، مينگروو ٻيلن، ماهيگيري ۽ درياهي چينل جي ماحولياتي صحت لاءِ اهم آهي. 2004ع ۾ بين الاقوامي ماهرن جي مطالعي سنڌو ڊيلٽا لاءِ '''سڄو سال 5,000 ڪيوسڪ''' وهڪرو برقرار رکڻ ۽ پنجن سالن جي عرصي ۾ مجموعي '''25 MAF''' پاڻي خريف جي فلش وهڪري طور ڇڏڻ جي سفارش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Study on Water Requirements Downstream Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/23.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان سفارش جو مقصد سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي گهٽائڻ، مڇيگيري ۽ ڊيلٽائي ماحولياتي نظام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ درياهي وهڪري کي برقرار رکڻ هو. بعد وارن مطالعي ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ ۾ به 5,000 ڪيوسڪ واري بنيادي ماحولياتي وهڪري جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Ecological Assessment for Downstream Indus Impacts |url=https://www.aiib.org/en/projects/details/2024/_download/Pakistan/Ecological-Assessment-for-Downstream-Indus-Impacts-Biodiversity-Action-Plan.pdf |publisher=Asian Infrastructure Investment Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === نيڪالي نظام === سنڌ جي آبپاشي نظام سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ وڏي عرصي کان زرعي مسئلا رهيا آهن. آبپاشي کاتو سطحي نيڪال، ٽيوب ويلن، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جا منصوبا پڻ سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري جي زرعي علائقن مان کارو زميني ۽ نيڪاليءَ وارو پاڻي ڏکڻ طرف منتقل ڪرڻ لاءِ ٺاهيل وڏي نيڪالي نظام جو حصو آهي. منصوبي جو پهريون وڏو مرحلو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي بئنڪ، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان عمل هيٺ آيو ۽ 1997ع ۾ بند ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project |url=https://documents.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ايل بي او ڊي سان لاڳاپيل ٽائيڊل لنڪ ۽ ساحلي نيڪال واري نظام بابت 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ماحولياتي ۽ سماجي خدشا اڀريا. عالمي بئنڪ جي انسپيڪشن پينل مقامي آبادي، ٻوڏ جي خطري، ساحلي ڍنڍن ۽ ماحولياتي اثرن بابت جاچ ڪئي؛ ان کان پوءِ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا بحالي ۽ ساحلي تحفظ جا قدم تجويز ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project – Management Report |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري نيڪالي نظام سان لاڳاپيل ڊگهي مدي وارو منصوبو آهي، جنهن جا مختلف مرحلا قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻو، دادو ۽ ڄامشورو سميت اولهه سنڌ جي علائقن سان لاڳاپيل آهن. منصوبي جو مقصد کارو ۽ زرعي نيڪالي وارو پاڻي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن، خاص طور [[منڇر ڍنڍ]]، کان الڳ ڪري مناسب آئوٽ فال ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جا ڪجهه حصا اڃا مڪمل نه ٿيا آهن. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ عالمي بئنڪ جي سنڌ جي بحالي بابت ٽيڪنيڪل مشاورت ۾ به ساڄي ڪناري جي نيڪاليءَ جي محدود گنجائش ۽ رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين جي اڻپوري حالت کي اهم مسئلن مان شمار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Flood Recovery and Reconstruction Platform |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099022825073520714/pdf/P179981-cae3b8b1-4760-4c77-aabb-547025a2ab8a.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبپاشي ادارا ۽ انتظامي سڌارا === سنڌ ۾ آبپاشي جو بنيادي انتظام [[سنڌ آبپاشي کاتو]] سنڀالي ٿو. ان جي فيلڊ ڍانچي ۾ گڊو بئراج ريجن، سکر بئراج کاٻي ۽ ساڄي ڪناري جا ريجن، ڪوٽڙي بئراج ريجن، ڏاکڻي سنڌ جو نيڪالي ريجن، ننڍن ڊيمن وارو ادارو ۽ مختلف ترقياتي منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ آبپاشي انتظام ۾ آبادگارن جي شموليت وڌائڻ لاءِ ادارياتي سڌارا متعارف ڪرايا ويا. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] 1998ع ۾ قائم ٿي. ان سان گڏ ايريا واٽر بورڊ ۽ فارمر آرگنائيزيشنز قائم ڪيون ويون، جن کي چونڊيل ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي انتظام، سار سنڀال ۽ آبياڻي گڏ ڪرڻ ۾ ڪردار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Water Charging in Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/MetaMeta_Watercharging_Sindh.pdf |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === واهن ۽ شاخن جي لائيننگ === سنڌ جا ڪيترائي آبپاشي واهه مٽيءَ مان ٺهيل آهن، جنهن سبب پاڻيءَ جو سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ ۽ ٽيل اينڊ تائين پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ سنڌ حڪومت '''ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي ڪنڪريٽ لائيننگ''' جو منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي جو منظور ٿيل پي سي-ون تقريباً 13.828 ارب رپين جو هو ۽ 109 چونڊيل چينلن جي لڳ ڀڳ 860 ميل ڊگهي حصي کي لائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. آبپاشي کاتي جي موجوده منصوبي واري صفحي موجب 56 چينلن جي لائيننگ مڪمل، 32 تي ڪم جاري ۽ 21 چينل هڪ مرحلي تي اڃا ايوارڊ ٿيڻا هئا.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جديد پاڻي ۽ زرعي سڌارا === [[سنڌ واٽر اينڊ ايگريڪلچر ٽرانسفارميشن پراجيڪٽ]] 2022ع کان عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ وڏو منصوبو آهي. ان جو مقصد پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام کي بهتر ڪرڻ، آبپاشي خدمتن کي جديد بڻائڻ، زرعي پيداوار ۽ موسمي پائيداري وڌائڻ ۽ ننڍن آبادگارن جي مدد ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-water-and-agriculture-transformation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع جي عالمي بئنڪ جي عملدرآمد رپورٽ موجب منصوبي ۾ پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام، آبپاشي سڌارن، موسمي لحاظ کان موافق زراعت ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان متاثر ننڍن آبادگارن جي بحاليءَ جا حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Implementation Status and Results Report – Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099062326030513469 |publisher=World Bank |date=23 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئراجز امپروومينٽ پراجيڪٽ تحت گڊو ۽ سکر سميت پراڻن بئراجن جي بحالي، گيٽن، مشيني نظام ۽ ٻوڏ جي حفاظت کي بهتر ڪرڻ تي پڻ ڪم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Barrages Improvement Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099081826170036586 |publisher=World Bank |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٻوڏ جي حفاظت ۽ حفاظتي بند === سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند، لوپ بند ۽ اسپر ٻوڏ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ آباد زمينن ۽ شهرن کي بچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. آبپاشي کاتي جي بئراج ريجن وارين فهرستن ۾ گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي نظام سان لاڳاپيل سوين ميل بند شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2010ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن آبپاشي، نيڪالي ۽ حفاظتي بندن جي ڪمزورين کي نمايان ڪيو. 2022ع کان پوءِ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ تحت بندن، واهن، ڊرينن ۽ ننڍن ڊيمن جي مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي. عالمي بئنڪ موجب 208 وڏن ڀڃڪڙين کي بند يا مضبوط ڪيو ويو ۽ 205 ڪلوميٽر حفاظتي بند وڌيڪ پائيدار معيارن تي بحال ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Building Resilience, Uplifting Communities in South Asia |url=https://www.worldbank.org/en/results/2025/06/23/building-resilience-uplifting-communities-in-south-asia |publisher=World Bank |date=23 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڍنڍون ۽ آبي ذخيرا === سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام سان ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي آبي ذخيرا ڳنڍيل آهن. انهن مان [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ [[چوٽياريون ذخيرو]] خاص اهميت رکن ٿا. [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ذريعي ڪوٽڙي بئراج مان پاڻي ملي ٿو ۽ اها ڪراچيءَ سميت هيٺين سنڌ جي پيئڻ جي پاڻيءَ ۽ آبپاشي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ڪينجهر جي وڌ ۾ وڌ درج ڪيل سطح تي ان جي مقدار تقريباً 0.66 MAF آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[چوٽياريون ذخيرو]] نارا ڪئنال نظام سان ڳنڍيل پاڻيءَ جو ذخيرو آهي، جڏهن ته [[منڇر ڍنڍ]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري قدرتي ڍنڍ ۽ نيڪالي نظام سان لاڳاپيل اهم آبي جسم آهي. === ننڍا ڊيم ۽ برساتي پاڻي === سنڌ آبپاشي کاتي جي [[ننڍن ڊيمن جي تنظيم]] کيرٿر، ڪوهستان ۽ ٻين برساتي علائقن ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مقامي آبپاشي لاءِ ننڍا ڊيم ۽ ريٽينشن ويئر تعمير ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ سان لاڳاپيل وڏن ذخيرن ۾ [[حب ڊيم]] پڻ شامل آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد تي واقع آهي ۽ بنيادي طور ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جي فراهمي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم آهي. [[چوٽياريون ذخيرو]] سنڌ اندر نارا ڪئنال سان ڳنڍيل اهم آبپاشي ذخيرو آهي. === پاڻيءَ جي انتظام جا چئلينج === سنڌ جي آبپاشي نظام کي پاڻيءَ جي موسمي ۽ سالياني کوٽ، واهن جي پڇاڙيءَ تائين غيربرابر فراهمي، سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ، نيڪالي جي محدود گنجائش، پراڻي بئراج ۽ ڪئنال ڍانچي، ٻوڏ، موسمي تبديلي ۽ سنڌو ڊيلٽا لاءِ ماحولياتي وهڪري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. سنڌ جي 2023ع واري پاڻي پاليسي پاڻيءَ جي وسيلن کي زرعي استعمال کان وڌيڪ وسيع فريم ورڪ ۾ ڏسي ٿي، جنهن ۾ پيئڻ جو پاڻي، صنعت، ماحولياتي نظام، زميني پاڻي، ٻوڏ ۽ ڏڪار جي انتظام ۽ آبهوا جي تبديلي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/PagesContent/SindhWaterPolicy/SWP.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == واپار == {{Main|سنڌ جي معيشت|ڪراچي جي معيشت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي ڪنٽينر ٽرمينل؛ سنڌ جون بندرگاهون پاڪستان جي پرڏيهي واپار لاءِ بنيادي سامونڊي دروازا آهن.]] سنڌ پاڪستان جي واپار، بندرگاهي سرگرمين، مالياتي خدمتن ۽ برآمداتي صنعتن جو اهم مرڪز آهي. صوبي جي واپاري سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]]، وڏيون بئنڪون، واپاري ڪمپنيون، برآمداتي صنعتون ۽ وفاقي توڙي صوبائي واپاري ادارا موجود آهن.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', مالي سال 2024–25.</ref><ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years'', مالي سال 2024–25.</ref> سنڌ جو واپار صوبي جي صنعتي ۽ زرعي پيداوار سان گڏ پاڪستان جي ٻين صوبن جي درآمدي ۽ برآمدي مال جي گذرگاهه جي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي. ريلوي، قومي شاهراهن، ڪنٽينر ٽرمينلن، گودامن، سرد خانن ۽ بندرگاهن جي موجودگيءَ سبب ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو ملڪ جي سامونڊي لاجسٽڪس جو مکيه مرڪز بڻيل آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس پرڏيهي واپار جا انگ قومي سطح تي ماهوار، ٽه ماهي ۽ سالياني بنيادن تي مرتب ڪري ٿو. اهي انگ ڪسٽمز رڪارڊ ۽ درآمد ۽ برآمد جي دستاويزن تي ٻڌل هوندا آهن؛ ان ڪري صرف ڪراچي يا پورٽ قاسم مان روانو ٿيندڙ مال کي سنڌ جي پيداوار يا سنڌ جي پنهنجي برآمد قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics, ''External Trade Statistics'', 2026.</ref> === درآمد ۽ برآمد === سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن تان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، خوراڪي تيل، ڪيميائي شيون، مشينري، لوهه ۽ اسٽيل، ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين خام مالن جي وڏي مقدار درآمد ٿئي ٿي. برآمدي مال ۾ ڪپڙي ۽ تيار ٿيل لباس، چانور، سيمينٽ ۽ ڪلنڪر، چمڙو، سامونڊي خوراڪ، زرعي شيون، راندين ۽ انجنيئرنگ سان لاڳاپيل مصنوعات شامل ٿي سگهن ٿيون؛ انهن مان ڪيترين شين جي پيداوار سنڌ کان ٻاهر پڻ ٿيندي آهي. [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ڪراچي بندرگاهه مجموعي طور تقريباً '''53.951 ملين ٽن''' مال سنڀاليو، جنهن ۾ 41.675 ملين ٽن خشڪ مال ۽ 12.276 ملين ٽن مائع مال شامل هو. ساڳئي سال ڪنٽينر ٽرئفڪ تقريباً '''2.651 ملين ٽي اي يو''' رهي.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics: Overall Statistics and Cargo Throughput 2024–25''.</ref> [[پورٽ قاسم اٿارٽي]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ پورٽ قاسم جي مجموعي مال سنڀالڻ جي مقدار، ڪنٽينرن جي وزن سميت، تقريباً '''45.305 ملين ٽن''' هئي. ان مان غير ڪنٽينر درآمد ۽ برآمد 32.571 ملين ٽن، جڏهن ته ڪنٽينر ٿيل مال جو وزن لڳ ڀڳ 12.734 ملين ٽن هو. ان عرصي ۾ پورٽ قاسم جي ڪنٽينر ٽرمينل تان لڳ ڀڳ '''1.003 ملين ٽي اي يو''' ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years, 2024–25''.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#176B87; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ٻن وڏن بندرگاهن جي واپاري سرگرمي، 2024–25ع |- ! style="background:#1B6B93; color:white;" | بندرگاهه ! style="background:#2E8A99; color:white;" | مجموعي مال ! style="background:#4F709C; color:white;" | ڪنٽينر ٽرئفڪ ! style="background:#7A3E65; color:white;" | نمايان سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3;" | [[ڪراچي بندرگاهه]] | style="background:#EAF2F8;" | 53.951 ملين ٽن | style="background:#F4ECF7;" | 2.651 ملين ٽي اي يو | style="background:#FCEEF5; text-align:right;" | ڪنٽينر، خشڪ مال، پيٽروليم ۽ مائع بلڪ |- | style="background:#D5F5E3;" | [[پورٽ قاسم]] | style="background:#D6EAF8;" | 45.305 ملين ٽن | style="background:#E8DAEF;" | 1.003 ملين ٽي اي يو | style="background:#F5E6EE; text-align:right;" | ايل اين جي، پيٽروليم، ڪوئلو، اناج، چانور، سيمينٽ، ڪيميائي شيون ۽ ڪنٽينر |} <ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', 2024–25.</ref> <ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance'', 2024–25.</ref> === زرعي جنسن جو واپار === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي زرعي واپار ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، انب، ڪيلا، بصر، ٽماٽا، ڳاڙها مرچ، تيلدار فصل، ٻج ۽ مالداريءَ سان لاڳاپيل شيون شامل آهن. زرعي پيداوار جو هڪ حصو صوبي اندر استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته چانور، ڪپهه ۽ ڪپڙي جون شيون، کجور، ميوا، ڀاڄيون ۽ ڪجهه مصالحا ملڪي ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا. پورٽ قاسم جي سرڪاري انگن موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ان جي مختلف ٽرمينلن تان مجموعي طور گهٽ ۾ گهٽ '''1.774 ملين ٽن چانور''' برآمد ٿيا؛ ان ۾ ملٽي پرپز ٽرمينل تان 1.206 ملين ٽن ۽ فوجي اڪبر پورٽيا ٽرمينل تان 568 هزار ٽن شامل هئا. ساڳئي بندرگاهه تان ٻج، خوراڪي تيل ۽ ڀاڻ جي وڏي مقدار پڻ درآمد ڪئي وئي.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance: Import/Export Statistics 2024–25''.</ref> زرعي شين جي واپار ۾ فصل جي معيار، نمي، درجابندي، پيڪنگ، سرد زنجير، گودام، آمدرفت ۽ بين الاقوامي خوراڪي ۽ نباتاتي معيار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. صوبي ۾ باغباني ۽ تازين زرعي شين جي برآمد لاءِ سرد خانن، ڪنٽرول ٿيل ماحول وارن ذخيرن ۽ پروسيسنگ سهولتن جي واڌ تي پڻ ڌيان ڏنو ويو آهي. === زرعي مارڪيٽون === سنڌ ۾ زرعي پيداوار جي هول سيل خريد ۽ وڪري کي تاريخي طور '''زرعي پيداوار مارڪيٽن واري قانون''' ۽ ان هيٺ قائم مارڪيٽ ڪميٽين وسيلي منظم ڪيو ويندو رهيو آهي. قانون تحت حڪومت ڪنهن علائقي کي زرعي مارڪيٽ ايريا قرار ڏئي سگهي ٿي، ۽ مارڪيٽ ڪميٽيون واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ، نيلامي، وزن، ادائيگي ۽ مارڪيٽ جي انتظام سان لاڳاپيل ڪم انجام ڏين ٿيون.<ref>Government of Sindh, ''Agricultural Produce Markets Act, 1939/1940'', جيئن سنڌ ۾ لاڳو ۽ ترميم ٿيل.</ref> 2019ع واري ترميم ذريعي زرعي مارڪيٽن جي ڍانچي ۾ خانگي مارڪيٽن ۽ مارڪيٽ ڪمپنين لاءِ به قانوني گنجائش پيدا ڪئي وئي. ترميم ٿيل قانون ۾ ''جنرل مارڪيٽ''، ''نوٽيفائيڊ مارڪيٽ''، ''پرائيويٽ مارڪيٽ'' ۽ ''مارڪيٽ ڪمپني'' جهڙا تصور شامل ڪيا ويا.<ref>Provincial Assembly of Sindh, ''Agricultural Produce Markets (Amendment) Act, 2019'', شايع ٿيل 2020ع.</ref> سنڌ زراعت کاتي جي مارڪيٽنگ شعبي جا ڪم زرعي مارڪيٽن جو قيام، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جي نگراني ۽ مارڪيٽ ڪميٽين ذريعي واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ شامل آهن.<ref>Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh, ''Agriculture Marketing Functions''.</ref> === چيمبرز آف ڪامرس ۽ واپاري تنظيمون === سنڌ ۾ ڪاروباري برادريءَ جي نمائندگي لاءِ ڪيترائي چيمبر آف ڪامرس ۽ صنعت، واپاري انجمنون ۽ شعبي وار تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. اهي ادارا ڪاروباري پاليسي، ٽيڪس، برآمد، صنعت، انفراسٽرڪچر، توانائي ۽ سرڪاري ضابطن بابت حڪومت ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ رابطي جو ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] ملڪ جي وڏن واپاري چيمبرن مان هڪ آهي. اهو 1959ع ۾ ڪراچيءَ جي چار واپاري تنظيمن جي ضم ٿيڻ سان قائم ٿيو ۽ ڪراچي جي ڪاروباري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref>Karachi Chamber of Commerce and Industry, ''About KCCI''.</ref> [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپاري ۽ صنعتي شعبي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] مٿين سنڌ جي واپاري سرگرمين لاءِ اهم ادارو آهي؛ سکر چيمبر پنهنجي قيام جو سال 1962ع ڄاڻائي ٿو.<ref>Pakistan Scientific and Technological Information Centre, ''Chambers of Commerce & Industry of Pakistan''.</ref><ref>Sukkur Chamber of Commerce & Industry, ''About SCCI'', 2026.</ref> ان کان سواءِ لاڙڪاڻي، ميرپورخاص، خيرپور، دادو، شهيد بينظير آباد، گهوٽڪي ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ مقامي چيمبر يا واپاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] جو مرڪز پڻ ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي ڪري ٿو. ==== اهم واپاري ادارا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم واپاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#76448A; color:white;" | ادارو ! style="background:#2874A6; color:white;" | مرڪز ! style="background:#148F77; color:white;" | ڪردار |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | واپاري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3;" | حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپار ۽ صنعت جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | سکر | style="background:#E8F6F3;" | مٿين سنڌ جي واپاري ۽ صنعتي مفادن جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | پاڪستان ۾ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | برآمدات جي واڌاري، واپاري وفدن، نمائش ۽ بين الاقوامي مارڪيٽنگ |- | style="background:#EBDEF0;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپار جي منڊي |} === اسٽاڪ ايڪسچينج === [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|ساڄو|اڳوڻي [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۾ واپاري تقريب؛ موجوده [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ آهي.]] [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو رجسٽرڊ ۽ مرڪزي دفتر ڪراچي جي اسٽاڪ ايڪسچينج روڊ تي واقع آهي. موجوده ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي انضمام کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ حصص، بانڊن ۽ ٻين سيڪيورٽيز لاءِ پاڪستان جي مرڪزي منظم منڊي آهي.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''Corporate Information'', 2026.</ref> ايڪسچينج جو بنيادي ڪم سيڙپڪارن ۽ لسٽ ٿيل ڪمپنين لاءِ حصص ۽ ٻين منظور ٿيل مالي اوزارن جي خريد ۽ وڪري لاءِ منظم، شفاف ۽ ضابطي هيٺ مارڪيٽ فراهم ڪرڻ آهي. 30 جون 2025ع تائين پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج تي مختلف قسمن جا 17 مارڪيٽ انڊيڪس درج هئا.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''About Us'', 2025.</ref> === برآمدات جي واڌاري === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي برآمداتي واپار جي ادارياتي ڍانچي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو واپاري وفدن، بين الاقوامي نمائش، خريدارن ۽ وڪرو ڪندڙن جي ملاقاتن، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڪستاني شين جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿو. وفاقي واپاري پاليسيءَ ۾ ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان کي ملڪ جي بنيادي واپار واڌاري واري ادارن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد برآمد ڪندڙن کي نون مارڪيٽن تائين رسائي، نمائش ۽ برانڊنگ ۾ سهڪار ڏيڻ آهي.<ref>Ministry of Commerce, Government of Pakistan, ''Strategic Trade Policy Framework''.</ref> سنڌ جي اهم برآمداتي شعبن ۾ ڪپڙو ۽ لباس، چانور، چمڙي جون شيون، سامونڊي خوراڪ، سرجيڪل ۽ انجنيئرنگ شين جي ٽرانزٽ، زرعي پيداوار ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ شامل آهن، پر سرڪاري قومي واپار جا انگ عام طور صوبي جي اصل پيداوار موجب جدا نه ڪيا ويندا آهن. === واپاري ميلا ۽ نمائشون === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ قومي ۽ بين الاقوامي واپاري نمائش ۽ ميلن جو اهم مرڪز.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] سنڌ ۽ پاڪستان جو اهم واپاري نمائش مرڪز آهي، جتي ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، زرعي شين، دفاع، انجنيئرنگ، صحت، تعمير، گاڏين ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون ٿين ٿيون. ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان طرفان منعقد ٿيندڙ وڏين نمائش ۾ '''ايڪسپو پاڪستان'''، '''ٽيڪسٽائيل ايڪسپو''' ۽ '''فوڊ ايگ پاڪستان''' شامل آهن. 2025ع ۾ ٽئين بين الاقوامي فوڊ ۽ ايگريڪلچر نمائش '''فوڊ ايگ پاڪستان''' 25 کان 27 نومبر تائين ڪراچي ايڪسپو سينٽر ۾ منعقد ڪئي وئي.<ref>Trade Development Authority of Pakistan, ''FoodAg Pakistan 2025 – Exhibitors Brochure''.</ref> اهڙيون نمائشون مقامي ڪمپنين کي پرڏيهي خريدارن، درآمد ڪندڙن، ورهائيندڙن ۽ سيڙپڪارن سان ڪاروباري لاڳاپا قائم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون. === آبي بندرگاهون === {{Main|ڪراچي بندرگاهه|پورٽ قاسم}} [[فائل:Port Qasim.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[پورٽ قاسم]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي واپار جو ٻيو وڏو بندرگاهي مرڪز.]] سنڌ جي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ملڪ جي سامونڊي واپار، ماهيگيري ۽ بندرگاهي معيشت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ هلندڙ تجارتي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، واقع آهن. ڪراچي بندرگاهه تي ڪنٽينر، عام خشڪ مال، بلڪ ڪارگو ۽ پيٽروليم لاءِ الڳ سهولتون موجود آهن. 2024–25ع ۾ هتي 53.951 ملين ٽن مال ۽ 2.651 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics 2024–25''.</ref> پورٽ قاسم ڪراچي جي ڏکڻ اوڀر ۾ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ واقع آهي. بندرگاهه وٽ ڪنٽينر، ايل اين جي، تيل، ڪيميائي مواد، اناج ۽ ڀاڻ، ڪوئلو ۽ بلڪ ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل آهن. مالي سال 2024–25ع ۾ هتي 45.305 ملين ٽن مجموعي ڪارگو ۽ 1.003 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance 2024–25''.</ref> [[فائل:Bahra (ship, 2012), IMO 9595008, Port Qasim, Karachi, Pakistan 20170829 162927.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پورٽ قاسم]] وٽ واپاري جهاز؛ سامونڊي مال برداري سنڌ جي بين الاقوامي واپار جو بنيادي ذريعو آهي.]] === خشڪي وارا واپاري ۽ لاجسٽڪ مرڪز === سنڌ ۾ بندرگاهن کان ملڪ جي اندرين علائقن تائين مال پهچائڻ لاءِ روڊ، ريلوي، ڪنٽينر يارڊ، ڪسٽمز گودام ۽ اندروني ڪارگو ٽرمينل ڪم ڪن ٿا. ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم ٻنهي کي قومي شاهراهه ۽ پاڪستان ريلوي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ذريعي درآمدي ۽ برآمدي مال سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواهه ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچيءَ ۾ مختلف آف ڊاڪ ٽرمينل، ڪنٽينر يارڊ ۽ ڪسٽمز بانڊڊ سهولتون بندرگاهي مال جي ڪليئرنس ۽ اندروني منتقلي ۾ استعمال ٿين ٿيون. حيدرآباد ۽ سکر جهڙا مرڪزي شهر پڻ سنڌ جي اتر–ڏکڻ روڊ ۽ ريل واپاري محور تي اهم سامان ورهائڻ جا مرڪز آهن. ''خشڪي بندر'' جي اصطلاح کي هتي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڪنٽينر ٽرمينل يا ڪسٽمز اسٽيشن کي باضابطه طور سرڪاري ''ڊرائي پورٽ'' جو درجو حاصل ناهي. ان ڪري موجوده سرڪاري ڪسٽمز فهرست کان سواءِ ڪنهن مخصوص سنڌي شهر کي ڊرائي پورٽ قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === ڊجيٽل واپار ۽ مجازي اثاثا === ڪراچي پاڪستان جي بئنڪنگ، مالي ٽيڪنالاجي، آن لائين واپار ۽ ڊجيٽل ادائيگين جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. آن لائين پرچون، ڊجيٽل ادائيگيون، موبائل بئنڪنگ ۽ مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ سان سنڌ جي شهري واپاري نظام ۾ ڊجيٽل خدمتن جو ڪردار وڌيو آهي. مجازي اثاثن ۽ ڪرپٽو ڪرنسي بابت پاڪستان جو قانوني ڍانچو 2025–26ع ۾ وڏي تبديلي مان گذريو. '''مجازي اثاثن واري قانون 2026ع''' تحت [[پاڪستان ورچوئل ايسٽس ريگيوليٽري اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي مجازي اثاثن جون خدمتون فراهم ڪندڙ ادارا ۽ مجازي اثاثن جا جاري ڪندڙ ادارا لائسنس ڪرڻ، ضابطو آڻڻ ۽ نگراني ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Government of Pakistan, ''Virtual Assets Act, 2026''.</ref> قانون موجب مجازي اثاثن سان لاڳاپيل مخصوص ڪاروباري خدمتون لائسنس کان سواءِ هلائڻ جي اجازت ناهي، ۽ نئين ڪمپنيءَ کي اهڙي ڪاروبار لاءِ پهرين ريگيوليٽري اٿارٽي کان اعتراض نه هجڻ جو سرٽيفڪيٽ ۽ پوءِ لائسنس حاصل ڪرڻو پوي ٿو.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Virtual Assets Act, 2026'', sections 18–20.</ref> 2026ع ۾ مجازي اثاثن جي خدمتن بابت تفصيلي ضابطا پڻ عوامي صلاح مشوري لاءِ جاري ڪيا ويا. سنڌ يا ڪراچي ۾ ڪرپٽو اثاثن جي واپار جي مقدار بابت معتبر صوبائي سرڪاري انگ موجود نه هئڻ سبب هن شعبي جو صوبائي حصو قطعي انگن ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Draft Pakistan Virtual Asset Services Regulations, 2026''.</ref> == بئنڪاري ۽ مالياتي نظام == {{Main|پاڪستان ۾ بئنڪاري}} [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر، [[ڪراچي]]؛ پاڪستان جي مرڪزي بئنڪ ۽ بئنڪاري نظام جو بنيادي نگران ادارو.]] سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي بئنڪاري ۽ مالياتي نظام جو اهم مرڪز آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ملڪ جون ڪيتريون وڏيون تجارتي بئنڪون، مالياتي ادارا، انشورنس ڪمپنيون، اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنيون ۽ [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ شهر ۾ مرڪوز آهن. ان ڪري ڪراچي نه رڳو سنڌ پر پاڪستان جي بئنڪاري، سرمائي بازار، ڪارپوريٽ فنانس ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪزي شهر آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – March 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-march-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ بئنڪاري خدمتون سرڪاري ۽ خانگي تجارتي بئنڪن، اسلامي بئنڪن، مائڪرو فنانس بئنڪن، ترقياتي مالياتي ادارن، زرعي ۽ ننڍن ڪاروبارن جي قرض ڏيندڙ ادارن ۽ ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري خدمتن ذريعي فراهم ٿين ٿيون. بئنڪن ۽ مائڪرو فنانس بئنڪن جي لائسنسنگ، ضابطي ۽ نگرانيءَ جو بنيادي وفاقي اختيار [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] وٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – December 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-dec-2025 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] صوبي ۽ علائقي وار جمع پونجي، قرضن، زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا ۽ ٻين بئنڪاري انگن اکرن کي پڻ مرتب ڪري ٿو. اسٽيٽ بئنڪ جي جون 2026ع واري شمارياتي بليٽن ۾ بئنڪاري نظام سان گڏ پئسي ۽ قرض، سرمائي بازار، سرڪاري قرض ۽ ٻين مالياتي شعبن جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Statistical Bulletin – June 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistical-bulletin/412/statistical-bulletin-june-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي جو مالياتي مرڪز === ڪراچيءَ جي مالياتي اهميت جو هڪ بنيادي سبب ملڪ جي مرڪزي بئنڪ، اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ وڏن بئنڪاري ۽ ڪارپوريٽ ادارن جو هتي مرڪوز هجڻ آهي. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي ۽ رجسٽرڊ دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي، جتي لسٽ ٿيل ڪمپنين جي حصص ۽ ٻين منظور ٿيل سيڪيورٽيز جو واپار ٿئي ٿو. اهڙيءَ ريت شهر جو مالياتي نظام بئنڪنگ کان اڳتي سرمائي بازار، انشورنس، اثاثا انتظام، سيڙپڪاري، پرڏيهي ناڻي، ادائيگين ۽ ڪارپوريٽ مالي خدمتن تائين پکڙيل آهي. [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو ڪراچيءَ ۾ واقع مرڪزي واپاري علائقو؛ سرمائي بازار سنڌ جي مالياتي شعبي جو اهم حصو آهي.]] === سنڌ بئنڪ === {{Main|سنڌ بئنڪ}} '''[[سنڌ بئنڪ]]''' سنڌ حڪومت جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي. بئنڪ 29 آڪٽوبر 2010ع تي '''10 ارب رپين''' جي شروعاتي سرمائي سان قائم ڪئي وئي، جيڪو مڪمل طور [[سنڌ حڪومت]] طرفان فراهم ڪيو ويو، ۽ اپريل 2011ع ۾ مڪمل بئنڪاري ڪاروبار شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ جو نيٽ ورڪ صرف سنڌ تائين محدود ناهي. 2026ع ۾ بئنڪ جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان جون '''330 آن لائين شاخون''' پاڪستان جي 169 شهرن ۽ ڳوٺن ۾ قائم هيون، جن مان '''58 اسلامي بئنڪاري لاءِ مخصوص''' هيون. انتظامي طور 97 شاخون سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقي، 109 ڪراچي ۽ بلوچستان واري ڏاکڻي علائقي ۽ 124 پنجاب، اسلام آباد، خيبر پختونخواهه ۽ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير تي مشتمل اترئين علائقي ۾ ورهايل هيون.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي پڄاڻيءَ تي سنڌ بئنڪ جا مجموعي قرض ۽ اڳواٽ رقمون '''170.502 ارب رپيا'''، خالص قرض '''147.521 ارب رپيا''' ۽ گراهڪن جون جمع پونجي ۽ ٻيا اڪائونٽ '''342.091 ارب رپيا''' هئا. ساڳئي وقت بئنڪ جي مجموعي ايڪوٽي 33.548 ارب رپيا، ٽيڪس کان اڳ منافعو 6.367 ارب رپيا ۽ ٽيڪس کان پوءِ منافعو 3.355 ارب رپيا رهيو. بئنڪ جو سرمائي ڪفايت تناسب 25.04 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ عام تجارتي بئنڪاري سان گڏ زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا، صارف قرض، اسلامي بئنڪاري، جمع اڪائونٽ ۽ ٻين بئنڪاري خدمتن ۾ ڪم ڪري ٿي. بئنڪ جون سالياني ۽ عبوري مالي رپورٽون، سرمائي ڪفايت ۽ ليڪوڊٽي بابت ريگيوليٽري ظاهرناما پڻ باقاعدي شايع ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Financials |url=https://www.sindhbank.com.pk/financials/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ === '''[[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]]''' سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت مائڪرو فنانس بئنڪ آهي. اها 27 مارچ 2015ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 3 مئي 2016ع تي ڪراچيءَ مان مائڪرو فنانس ڪاروبار شروع ڪيائين. ان جي شروعاتي ادا ڪيل سرمائي 750 ملين رپيا هئي، جيڪا بعد ۾ وڌائي '''هڪ ارب رپيا''' ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي باقاعده لائسنس يافته مائڪرو فنانس بئنڪ طور درج ڪري ٿو. بئنڪ کي هاڻي ملڪ گير سطح تي مائڪرو فنانس خدمتون هلائڻ جي اجازت پڻ حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Microfinance Banks |url=https://www.sbp.org.pk/sbp-regulated-institutions/microfinance-banks |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ جو بنيادي مقصد گهٽ آمدني وارن گهراڻن، ننڍن ڪاروبارن ۽ خاص طور عورتن تائين رسمي مالي خدمتن جي رسائي وڌائڻ آهي. ان جي قرضن ۾ عورتن لاءِ '''سجاڳ عورت قرض'''، مالداري قرض، ماهيگيري قرض، زرعي قرض، ڪاروباري قرض، سون تي قرض ۽ رهائشي ۽ عام مقصدن جا قرض شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Microfinance Bank Limited |url=https://sindhmfb.com/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيٽ بئنڪ جي 2025ع واري مالياتي استحڪام جائزي ۾ سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي ملڪ جي فعال مائڪرو فنانس بئنڪن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Financial Stability Review 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/FSR/2025/Complete%20FSR%202025.pdf |publisher=State Bank of Pakistan |year=2026 |at=Annexure VIII |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوآپريٽو بئنڪاري === سنڌ ۾ ڪوآپريٽو قرضن جي تاريخ خاص طور زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽين سان لاڳاپيل رهي آهي. '''سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ لميٽيڊ''' صوبي جي ڪوآپريٽو قرض واري نظام جو مٿيون ادارو هو. [[فيڊرل بئنڪ فار ڪوآپريٽوز]] جي قيام کان پوءِ سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي 1977ع واري وفاقي ڪوآپريٽو بئنڪ قانون تحت صوبائي اپيڪس بئنڪ جي حيثيت حاصل ٿي. وفاقي بئنڪ سنڌ حڪومت جي مڪمل ضمانت تي ان وسيلي موسمي زرعي ۽ ٽريڪٽر قرض فراهم ڪندي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240804155535/https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |url-status=dead}}</ref> قرضن جي واپسيءَ ۾ مسئلن کان پوءِ وفاقي بئنڪ 1989ع کان سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي نوان قرض ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا. سنڌ حڪومت موجب بئنڪ جي بحالي يا ٻيهر فعال ڪرڻ بابت معاملو بعد ۾ صوبائي حڪومت آڏو آندو ويو ۽ '''20 جنوري 2004ع''' تي سنڌ ڪابينا اصولي طور بئنڪ کي تحليل ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي مائڪرو ڪريڊٽ بئنڪ قائم ڪرڻ جي تجويز منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240804155535/https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |url-status=dead}}</ref> ان ڪري سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي موجوده فعال تجارتي بئنڪ طور درج ڪرڻ بدران سنڌ جي '''تاريخي ڪوآپريٽو مالياتي نظام''' هيٺ بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. موجوده مائڪرو فنانس نظام ۾ [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] الڳ، اسٽيٽ بئنڪ کان لائسنس يافته ادارو آهي. === سرڪاري فنڊن جو انتظام === سنڌ حڪومت پنهنجي مخصوص فنڊن ۽ ڊگهي مدي وارن مالي اثاثن جي انتظام لاءِ پڻ الڳ ادارتي ڍانچو قائم ڪيو آهي. '''سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس''' 2013ع جي سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو، جنهن جو قانوني مقصد سنڌ حڪومت ۽ ان جي ادارن جي فنڊن جي سيڙپڪاريءَ جو مؤثر انتظام ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Fund Management House Act, 2013 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=SpecializedUnits%5CFMH%5CSindh+Fund+Management+House+Act%2C+2013.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |date=29 October 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي فنڊ انتظامي ڍانچي ۾ '''سنڌ صوبائي پينشن فنڊ''' ۽ '''سنڌ جنرل پروويڊنٽ انويسٽمينٽ فنڊ''' جهڙا وڏا فنڊ شامل آهن. انهن فنڊن جو مقصد مستقبل جي سرڪاري ذميوارين لاءِ سرمايو گڏ ڪرڻ ۽ ان کي مقرر سيڙپڪاري پاليسيءَ تحت منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Funds Managed by the Sindh Fund Management House |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-21-22%2FVOLUME+-+I.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري === سنڌ ۾ روايتي بئنڪ شاخن سان گڏ موبائل ۽ انٽرنيٽ بئنڪاري، اي ٽي ايم، پوائنٽ آف سيل، فوري ادائيگي ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاريءَ جو استعمال پڻ وڌيو آهي. اهي خدمتون خاص طور اهڙن علائقن ۾ مالي شموليت لاءِ اهم آهن، جتي روايتي بئنڪ شاخن تائين رسائي محدود آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] برانچ کان سواءِ بئنڪاري بابت ٽه ماهي انگ جاري ڪري ٿو. 2026ع ۾ پڻ انهن خدمتن بابت باقاعده ٽه ماهي رپورٽون جاري ٿي رهيون هيون، جيڪي ايجنٽن، اڪائونٽن ۽ ڊجيٽل ٽرانزيڪشنن جي قومي واڌ کي ماپين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Quarterly Branchless Banking Newsletters |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/quarterly-branchless-banking-newsletters |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا مالياتي ادارا === سنڌ ۾ موجود هر بئنڪ کي “سنڌ جو مالياتي ادارو” چوڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيتريون بئنڪون وفاقي قانون تحت قائم قومي ادارا آهن، جن جو سنڌ ۾ رڳو هيڊ آفيس يا شاخون آهن. هيٺ ڏنل فهرست ۾ سنڌ حڪومت سان سڌي ادارياتي وابستگي رکندڙ ادارن ۽ سنڌ ۾ واقع اهم قومي مالياتي ادارن جي نوعيت الڳ ڏيکاري وئي آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم بئنڪاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#2F75B5; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | ملڪيت / دائرو ! style="background:#7030A0; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سنڌ بئنڪ]] | style="background:#EAF2F8;" | تجارتي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | سنڌ حڪومت | style="background:#F3E5F5;" | تجارتي، زرعي، صارف ۽ اسلامي بئنڪاري |- | style="background:#BDD7EE;" | [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] | style="background:#D6EAF8;" | مائڪرو فنانس بئنڪ | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت | style="background:#EADCF0;" | گهٽ آمدني وارن گهراڻن، عورتن ۽ ننڍن ڪاروبارن جي مالي شموليت |- | style="background:#D9EAF7;" | سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#EAF2F8;" | تاريخي ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي ڪوآپريٽو نظام | style="background:#F3E5F5;" | زرعي ڪوآپريٽو قرض؛ بعد ۾ تحليل جي عمل هيٺ |- | style="background:#BDD7EE;" | سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس | style="background:#D6EAF8;" | سرڪاري فنڊ انتظام | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ حڪومت | style="background:#EADCF0;" | سرڪاري فنڊن ۽ سيڙپڪاريءَ جو انتظام |- | style="background:#D9EAF7;" | [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | مرڪزي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي / قومي | style="background:#F3E5F5;" | مالياتي پاليسي، ڪرنسي، بئنڪاري ضابطو ۽ مالياتي استحڪام |- | style="background:#BDD7EE;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | سرمائي بازار | style="background:#C6E0B4;" | قومي | style="background:#EADCF0;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپاري منڊي |} == خدمتن وارا شعبا == [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي]] پاڪستان جو اهم مالياتي، واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي؛ شهر ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سميت ڪيترن قومي مالياتي ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن.]] سنڌ جي معيشت ۾ [[خدمتن وارو شعبو]] واپار، بئنڪاري ۽ ماليات، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، تعليم، صحت، معلوماتي ٽيڪنالاجي، مواصلات، قانوني ۽ ٻين پيشاور خدمتن، ريئل اسٽيٽ، سياحت، مهمان نوازي ۽ سرڪاري انتظام تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو خدمتي مرڪز آهي، جتي ملڪ جا ڪيترائي اهم بئنڪاري، مالياتي، واپاري، بندرگاهي، هوابازي، صحت، تعليمي، قانوني، انجنيئرنگ ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ادارا مرڪوز آهن. [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[شهيد بينظيرآباد]]، [[ميرپورخاص]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تعليم، صحت، واپار، ٽرانسپورٽ، سرڪاري انتظام ۽ پيشاور خدمتون مقامي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذريعا آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي قومي حسابن ۾ خدمتن واري شعبي کي هول سيل ۽ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، رهائش ۽ خوراڪ جون خدمتون، معلومات ۽ مواصلات، ماليات ۽ انشورنس، ريئل اسٽيٽ، سرڪاري انتظام ۽ سماجي تحفظ، تعليم، انساني صحت ۽ سماجي ڪم ۽ ٻين خانگي خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مالي سال 2022–23ع ۾ قومي سطح تي خدمتن واري شعبي جو مجموعي قومي پيداوار ۾ حصو 58.41 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=National Census Report 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/National-Census-Report-2023.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Section 1.7.3, Services Sector |access-date=24 August 2026}}</ref> === صحت جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[فائل:Mariamman temple in JPMC karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڪراچي]] جي احاطي ۾ مريمّن مندر؛ اسپتال سنڌ جي وڏن تدريسي ۽ ٽئين درجي جي صحت مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[فائل:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] سان لاڳاپيل اسپتال، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خصوصي صحت ادارن مان هڪ.]] سنڌ ۾ صحت جون خدمتون سرڪاري، خانگي ۽ غير منافع بخش ادارن جي وسيع نظام ذريعي فراهم ٿين ٿيون. سرڪاري نظام ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون، ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز، ڳوٺاڻا صحت مرڪز، تعلقي ۽ ضلعي اسپتالون، تدريسي اسپتالون ۽ مخصوص بيمارين جا ادارا شامل آهن. [[سنڌ صحت کاتو]] صوبي ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ٽئين درجي جي صحت خدمتن سان گڏ ويڪسينيشن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ليڊي هيلٿ ورڪر پروگرام، هيپاٽائيٽس، ٽي بي ۽ ٻين عوامي صحت پروگرامن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ صحت کاتي جي ادارياتي ڄاڻ موجب صوبي جي سرڪاري صحت نظام ۾ هزارين ڊاڪٽر، نرسون، پيراميڊيڪل عملي ۽ ليڊي هيلٿ ورڪر ڪم ڪن ٿا. کاتي جي ڄاڻ ۾ 8 تدريسي اسپتالون، 20 مخصوص طبي ادارا، 16 ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون، 27 وڏيون اسپتالون، 50 تعلقي اسپتالون، 147 ڳوٺاڻا صحت مرڪز، 772 بنيادي صحت يونٽ، 1,499 ڊسپينسريون، 107 ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز ۽ 29 ميٽرنٽي هوم درج آهن.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل اسپتالون، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[قومي ادارو براءِ دل جون بيماريون]]، [[قومي ادارو براءِ ٻارن جون بيماريون]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال]] ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي ادارن ذريعي مخصوص ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون فراهم ٿين ٿيون. سنڌ صحت کاتو ضلعي وار صحت سهولتن جي حيثيت، بسترن، انتظام ۽ ڪم جي وقت بابت پڻ انگ شايع ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=District Wise Health Facilities |url=https://health.sindh.gov.pk/district-wise-health-facilities |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت جو شعبو ڊاڪٽرن ۽ نرسن کان سواءِ ڏندن جي ماهرن، فارماسسٽن، فزيوٿراپسٽن، ميڊيڪل ٽيڪنالاجسٽن، ليبارٽري عملي، پيراميڊيڪس، دائين، ليڊي هيلٿ ورڪرن ۽ صحت جي انتظامي عملي لاءِ پڻ روزگار جو اهم ذريعو آهي. === قانوني خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ عدليه}} [[فائل:The Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]، ڪراچي؛ عدالت جي تاريخي عمارت جو منظر.]] سنڌ ۾ قانوني خدمتن جو نظام عدالتن، وڪيلن، قانوني صلاحڪارن، سرڪاري قانون آفيسرن، پراسيڪيوشن، ڪارپوريٽ قانوني شعبن ۽ متبادل تڪراري حل جي خدمتن تي مشتمل آهي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] صوبي جي اعليٰ عدالت آهي، جڏهن ته ان جي ماتحت ضلعي ۽ سيشن عدالتون، سول عدالتون، جوڊيشل مئجسٽريٽن جون عدالتون ۽ مختلف خصوصي عدالتون ۽ ٽربيونل ڪم ڪن ٿا. ان کان علاوه ڪراچي ۾ سپريم ڪورٽ ۽ وفاقي شريعت عدالت جون رجسٽريون پڻ ڪم ڪن ٿيون. صوبي ۾ وفاقي ليبر واري قانون تحت [[اين آي آر سي]] جون بينچون پڻ ڪم ڪن ٿيون. وڪالت جي پيشي جي صوبائي ريگيوليٽري ڍانچي ۾ [[سنڌ بار ڪائونسل]] بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها قانون موجب وڪيلن جي داخلا، پيشاور ضابطن ۽ بار سان لاڳاپيل انتظامي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ [[ڪراچي بار ايسوسيئيشن]]، سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن ۽ مختلف ضلعن جون بار ايسوسيئيشنون پڻ قانوني پيشي جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Verified List of Advocates – Karachi Bar Association 2026 |url=https://app.sindhbarcouncil.org/KBA_Election_2026/Additional_List_Karachi_Bar_Association.pdf |publisher=Sindh Bar Council |date=6 May 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي وڏي ڪارپوريٽ معيشت سبب صوبي جي قانوني شعبي ۾ روايتي سول ۽ فوجداري وڪالت سان گڏ ڪمپني قانون، بئنڪاري، ٽيڪسيشن، سامونڊي واپار، دانشورانه ملڪيت، مزدور قانون، تجارتي معاهدن ۽ ثالثي جون خدمتون پڻ اهم آهن. === تعليم ۽ تدريس جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} سنڌ ۾ تعليم جو شعبو سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، فني ۽ ووڪيشنل ادارن، مدرسن ۽ ٻين تربيتي ادارن تي مشتمل آهي. تدريس سان گڏ هن شعبي ۾ تحقيق، تعليمي انتظام، نصاب سازي، امتحاني خدمتون، لائبريري ۽ تعليمي ٽيڪنالاجي پڻ شامل آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] ۽ صوبي جون طبي، انجنيئرنگ ۽ خانگي يونيورسٽيون اهم تعليمي ۽ تحقيقي مرڪز آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] جي موجوده فهرست ۾ سنڌ جون سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون ۽ انهن جا منظور ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref>{{cite web |title=HEC Recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506225913/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |url-status=dead}}</ref> اعليٰ تعليمي ادارا تدريس کان علاوه سائنسي تحقيق، ڪاروباري جدت ۽ صنعت سان علمي رابطي جون خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي منظور ٿيل تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسن واري فهرست ۾ سنڌ جون ڪيتريون يونيورسٽيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Established Offices of Research, Innovation and Commercialization |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803000128/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |url-status=dead}}</ref> === انجنيئرنگ، فني ۽ ووڪيشنل خدمتون === [[فائل:NED University White House.png|thumb|300px|کاٻو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي مرڪزي انتظامي عمارت، [[ڪراچي]].]] سنڌ ۾ انجنيئرنگ ۽ فني خدمتون تعمير، بجلي، توانائي، صنعت، آبپاشي، مواصلات، پيٽروليم، کان کني، بندرگاهن، انفراسٽرڪچر، ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر سميت ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن. ڪراچي ۽ ڄامشوري ۾ قائم وڏن انجنيئرنگ ادارن سان گڏ صوبي جي ٻين شهرن ۾ پڻ انجنيئرنگ يونيورسٽيون، پولي ٽيڪنڪ ۽ فني تربيت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي|سنڌ فني تعليم ۽ ووڪيشنل تربيت اٿارٽي]] صوبي جي سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارن جي انتظام ۽ تربيت جو اهم ادارو آهي. ان جي ادارن ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس، سافٽويئر، ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ، پاور، مائننگ، ميڪاٽرونڪس، تعمير، زرعي مشينري ۽ ٻين فني شعبن ۾ ڊپلوما ۽ مهارتي تربيت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Employment Through Skill – Technical and Vocational Training Programmes |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/AdmissionNoticeforAS2022_23.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع واري تعليمي سيشن ۾ اٿارٽيءَ چين جي فني ادارن سان گڏ ڪوئلي جي کاڻ، سول ۽ تعميراتي انجنيئرنگ، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، بجلي، زميني سروي، پاڻي جي تحفظ ۽ هائيڊرو پاور جهڙن شعبن ۾ گڏيل فني تعليم جا پروگرام پڻ پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme 2025–26 |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مواصلات === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي معلوماتي ٽيڪنالاجي، سافٽويئر، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل خدمتن جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر تياري، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشنون، ڪلائوڊ خدمتون، سائبر سيڪيورٽي، ڊيٽا پروسيسنگ، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ڪال سينٽر، اي ڪامرس ۽ مالي ٽيڪنالاجي شامل آهن. ڪراچيءَ ۾ يونيورسٽين، ٽيڪنالاجي ڪمپنين، بئنڪن، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن ۽ نون ڪاروباري ادارن جي وڏي موجودگيءَ سبب ڊجيٽل خدمتن لاءِ نسبتاً وسيع ماحول پيدا ٿيو آهي. حيدرآباد، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ معلوماتي ٽيڪنالاجي تعليم، فري لانسنگ ۽ ڊجيٽل خدمتن جي سرگرمي موجود آهي. === ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري === {{Main|سنڌ ۾ ٽرانسپورٽ}} سنڌ جي خدمتن واري معيشت ۾ ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداريءَ کي خاص اهميت حاصل آهي. صوبي جو ٽرانسپورٽ نظام روڊ، ريلوي، شهري بس سروس، هوابازي، سامونڊي بندرگاهن، مال برداري، گودامن ۽ لاجسٽڪس تي مشتمل آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] ملڪ جي سامونڊي واپار کي سنڌ جي روڊ ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن ۽ هوائي مال برداريءَ جو اهم مرڪز آهي. [[فائل:Greenline Metro Station Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي گرين لائين بس ريپڊ ٽرانزٽ|گرين لائين]] جي اسٽيشن، [[ڪراچي]]؛ شهر جي بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام جو حصو.]] ڪراچيءَ جي وڏي آبادي سبب شهري ٽرانسپورٽ صوبي جي خدمتي ڍانچي جو اهم حصو آهي. شهر ۾ روايتي بسون، مني بسون، ٽيڪسيون ۽ رڪشا سان گڏ بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام ۽ جديد بس خدمتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ منصوبن جو مقصد شهري پبلڪ ٽرانسپورٽ، بس ڪوريڊورن ۽ گڏيل ٽرانسپورٽ نظام کي وڌائڻ آهي. صوبي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ مسافرن سان گڏ زرعي پيداوار، صنعتي سامان ۽ واپاري شين کي مارڪيٽن، ريلوي اسٽيشنن، شهرن ۽ بندرگاهن تائين پهچائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. === پوليس ۽ امن امان جون خدمتون === {{Main|سنڌ پوليس}} [[فائل:Karachi local police Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ۾ مقامي پوليس جا اهلڪار؛ [[سنڌ پوليس]] صوبي ۾ عوامي تحفظ ۽ امن امان جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿي.]] '''[[سنڌ پوليس]]''' صوبي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، عوامي امن امان، ٽريفڪ انتظام، اهم هنڌن جي حفاظت ۽ هنگامي حالتن ۾ پوليس ڪارروائيءَ جو بنيادي صوبائي ادارو آهي. پوليس جو انتظام انسپيڪٽر جنرل آف پوليس جي سربراهيءَ هيٺ هلندو آهي ۽ صوبي جي مختلف پوليس رينجن، ضلعن، سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ذريعي ڪم ڪري ٿو. عام ضلعي پوليس کان علاوه سنڌ پوليس ۾ ڏوهن جي جاچ، ٽريفڪ، اسپيشل برانچ، ڪائونٽر ٽيررازم، ريپڊ رسپانس ۽ ٻين مخصوص ڪمن لاءِ الڳ يونٽ موجود آهن. ڪراچي جي آبادي، صنعتي مرڪزن، بندرگاهن، مالياتي ادارن ۽ وڏي شهري ڍانچي سبب هتي پوليسنگ جون ضرورتون صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن کان مختلف آهن. پوليس کان علاوه جيلن، پراسيڪيوشن، عدليه، سول ڊفينس ۽ ٻين ادارن جون خدمتون پڻ سنڌ جي انصاف ۽ عوامي تحفظ واري نظام جو حصو آهن. === سرڪاري انتظام ۽ عوامي خدمتون === صوبائي ۽ مڪاني حڪومتون سنڌ ۾ تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، روينيو، زمينن جي انتظام، بلدياتي خدمتن، منصوبابندي، ماحوليات، ٽرانسپورٽ، سماجي ڀلائي ۽ ٻين عوامي خدمتن لاءِ وڏي انتظامي افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪن ٿيون. صوبائي سيڪريٽريٽ سان گڏ ڪمشنري، ڊپٽي ڪمشنري، تعلقي ۽ مڪاني حڪومتن جا ادارا انتظامي خدمتن جو علائقائي نيٽ ورڪ ٺاهين ٿا. وڏن شهرن ۾ پاڻي ۽ نيڪال، صفائي، سالڊ ويسٽ مئنيجمينٽ، فائر بريگيڊ، پارڪن، شهري رٿابندي ۽ بلدياتي انفراسٽرڪچر جون خدمتون پڻ شهري خدمتن واري معيشت جو اهم حصو آهن. === هنگامي ۽ بچاءَ جون خدمتون === سنڌ ۾ طبي هنگامي حالتن، روڊ حادثن، باهه، ٻوڏن، عمارتن جي حادثن ۽ ٻين آفتن لاءِ ايمبولينس، فائر ۽ ريسڪيو خدمتون موجود آهن. وڏن شهرن ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ ڪيترائي غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿا. آفتن جي انتظام ۾ صوبائي ۽ ضلعي انتظاميا، صحت کاتو، پوليس ۽ ٻين لاڳاپيل ادارن جو گڏيل ڪردار آهي. === واپار، ماليات ۽ ڪاروباري خدمتون === {{See also|سنڌ ۾ واپار}} هول سيل ۽ پرچون واپار سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي خدمتن واري معيشت جو وسيع حصو آهي. ڪراچيءَ جون وڏيون واپاري منڊيون، درآمد ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪمپنيون، بندرگاهي ايجنٽ، مال بردار ڪمپنيون ۽ گودام قومي ۽ بين الاقوامي واپار سان ڳنڍيل آهن، جڏهن ته صوبي جي زرعي شهرن جون اناج، ڪپهه، چانور، ميون، ڀاڄين ۽ مال مويشي جون منڊيون ڳوٺاڻي پيداوار کي شهري مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿيون. بئنڪاري، انشورنس، حسابداري، آڊٽ، ٽيڪسيشن، صلاحڪاري، اشتهارسازي ۽ ريئل اسٽيٽ پڻ پيشاور ۽ ڪاروباري خدمتن جا اهم شعبا آهن. [[ڪراچي]] ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترن وڏن بئنڪن، انشورنس ۽ ڪارپوريٽ ادارن جي موجودگي سنڌ جي مالياتي خدمتن کي قومي اهميت ڏئي ٿي. === سياحت ۽ مهمان نوازي === {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} سنڌ جي سياحتي خدمتن ۾ هوٽلون، مهمان خانا، ريسٽورنٽ، ٽريول ايجنسيون، ٽور آپريٽر، ٽرانسپورٽ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. [[موهن جو دڙو]]، [[مڪلي]]، [[ٺٽو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[ڪارونجهر]]، [[ڀنڀور]] ۽ ڪراچيءَ جا ساحلي ۽ تاريخي ماڳ سنڌ جي سياحتي معيشت جا اهم وسيلا آهن. مذهبي ۽ ثقافتي سياحت پڻ اهم آهي؛ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ ٻين درگاهن ۽ ميلن ڏانهن وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا، جنهن سان مقامي ٽرانسپورٽ، رهائش، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍي واپار جون خدمتون ڳنڍيل آهن. === ذاتي، سماجي ۽ ٻين خدمتن جا شعبا === خدمتن واري معيشت جو هڪ وڏو حصو ننڍن ۽ غير رسمي ڪاروبارن تي مشتمل آهي. ان ۾ گاڏين جي مرمت، اليڪٽريشن، پلمبنگ، درزڪو ڪم، حجامت ۽ خوبصورتي جون خدمتون، گهريلو ڪم، ڪيٽرنگ، فوٽوگرافي، پرنٽنگ، مرمت ۽ سار سنڀال، سيڪيورٽي خدمتون ۽ ٻين ذاتي ۽ گهريلو خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن. غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ سنڌ جي سماجي خدمتن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اهي صحت، تعليم، غربت گهٽائڻ، هنگامي امداد، معذور ماڻهن جي مدد، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، صاف پاڻي ۽ ٻين سماجي شعبن ۾ سرڪاري خدمتن سان گڏ ڪم ڪن ٿا. == محنت ۽ روزگار == {{Main|سنڌ ۾ محنت ۽ روزگار}} سنڌ جي پورهيت منڊي صوبي جي شهري، صنعتي، زرعي ۽ خدمتي معيشت جي گڏيل بناوت سان لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جي وڏي صنعتي، واپاري، مالي ۽ خدمتي مرڪز طور سنڌ جي غير زرعي روزگار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جڏهن ته صوبي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت، مالداري، ماهيگيري، تعمير، ننڍي واپار ۽ غير رسمي ڪم روزگار جا اهم ذريعا آهن. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي '''ليبر فورس سروي 2024–25ع''' موجب 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ سنڌ جي مجموعي [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] '''51.9 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرڪت '''82.8 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''18.5 سيڪڙو''' هئي. 2020–21ع ۾ سنڌ جي مجموعي شرح 51.8 سيڪڙو، مردن جي 83.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 17.8 سيڪڙو هئي؛ ان ڪري عورتن جي شرڪت ۾ معمولي واڌ آئي، جڏهن ته صنفي فرق اڃا به وڏو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 3.2 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب 2024–25ع ۾ '''49.2 سيڪڙو''' هو؛ مردن ۾ اهو 79.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 16.8 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ليبر فورس ۽ روزگار جا اهم انگ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا چونڊ اهم انگ، 2024–25ع |- style="background:#2E75B6; color:white;" ! اشاري ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مختصر وضاحت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ليبر فورس شرڪت جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 51.9% | style="background:#E2F0D9;" | 82.8% | style="background:#FCE4EC;" | 18.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آبادي |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | روزگار-آبادي تناسب | style="background:#EBF1DE;" | 49.2% | style="background:#EBF1DE;" | 79.0% | style="background:#F8D7E4;" | 16.8% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | ڪم ڪندڙ آباديءَ جو تناسب |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | بيروزگاري جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 5.3% | style="background:#E2F0D9;" | 4.6% | style="background:#FCE4EC;" | 9.0% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | عورتن ۾ شرح مردن کان لڳ ڀڳ ٻيڻي |} <ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بيروزگاري ۽ نوجوان === سنڌ ۾ بيروزگاري 2020–21ع جي 3.8 سيڪڙو مان وڌي 2024–25ع ۾ '''5.3 سيڪڙو''' ٿي. ساڳئي عرصي ۾ مردن جي بيروزگاري 3.3 سيڪڙو مان 4.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 6.6 سيڪڙو مان '''9.0 سيڪڙو''' ٿي وئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ باوجود عورتن لاءِ روزگار تائين رسائي وڌيڪ محدود رهي آهي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> نوجوانن ۾ تعليم، روزگار ۽ تربيت کان ٻاهر رهڻ پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. 15 کان 24 ورهين جي نوجوانن مان سنڌ ۾ '''32.0 سيڪڙو''' 2024–25ع ۾ نه روزگار ۾، نه تعليم ۾ ۽ نه تربيت ۾ هئا، جڏهن ته 2020–21ع ۾ اها شرح 36.2 سيڪڙو هئي. عورت نوجوانن ۾ هي مسئلو وڌيڪ شديد آهي.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Section 8.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورتن جي پورهيت شرڪت ۽ صنفي فرق === سنڌ ۾ عورتن جي مزدور مارڪيٽ ۾ شرڪت مردن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي. 2024–25ع ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري عورتن جي ليبر فورس شرڪت 18.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته مردن جي 82.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عورتن جي روزگار جي نوعيت شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن ۾ مختلف آهي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو زراعت، ڪپهه چونڊڻ، مالداري، گهريلو پيداوار ۽ خانداني ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته شهري عورتون تعليم، صحت، ڪپڙي ۽ گارمينٽ، گهريلو ڪم، سرڪاري خدمتن، بئنڪاري ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون. ليبر فورس سروي موجب عورتن جو غير رسمي روزگار ۾ حصو پڻ تمام وڏو آهي. 2024–25ع ۾ سنڌ جي عورتن جي غير رسمي روزگار جو تناسب لڳ ڀڳ '''84.1 سيڪڙو''' هو، جيڪو مردن جي 73.2 سيڪڙو کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روزگار جي شعبي وار ورڇ === 2024–25ع ۾ سنڌ ۾ روزگار جو سڀ کان وڏو حصو زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ سان لاڳاپيل هو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن روزگار يافته ماڻهن مان '''31.9 سيڪڙو''' زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ ۾، '''17.4 سيڪڙو''' هول سيل ۽ پرچون واپار ۾، '''15.5 سيڪڙو''' پيداواري صنعت ۾ ۽ '''8.3 سيڪڙو''' تعميراتي شعبي ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh: Percentage Distribution of Employed Persons by Major Industry Divisions, Sex and Area 2024-25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#4F81BD; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ روزگار جي اهم شعبي وار ورڇ، 2024–25ع |- style="background:#5B9BD5; color:white;" ! شعبو ! روزگار جو حصو ! معاشي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيري | style="background:#E2F0D9;" | 31.9% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي معيشت جو سڀ کان وڏو روزگار ڏيندڙ شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | هول سيل ۽ پرچون واپار | style="background:#EBF1DE;" | 17.4% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | شهري ۽ غير رسمي روزگار جو اهم مرڪز |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | پيداواري صنعت | style="background:#E2F0D9;" | 15.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، ڪيميائي، انجنيئرنگ وغيره |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | تعمير | style="background:#EBF1DE;" | 8.3% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | وڏي پيماني تي غير رسمي ۽ مردن جو روزگار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ٽرانسپورٽ ۽ اسٽوريج | style="background:#E2F0D9;" | 5.8% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | بندرگاهن، روڊ ۽ شهري نقل و حمل سان لاڳاپيل |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | سرڪاري انتظام ۽ دفاع | style="background:#EBF1DE;" | 3.9% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | سرڪاري ملازمت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#E2F0D9;" | 3.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سرڪاري ۽ خانگي تدريسي شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | صحت ۽ سماجي خدمتون | style="background:#EBF1DE;" | 2.2% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | اسپتالون، ڪلينڪ ۽ سماجي خدمتون |} <ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === رسمي ۽ غير رسمي روزگار === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ ۾ غير رسمي روزگار غالب آهي. 2024–25ع ۾ نئين بين الاقوامي شمارياتي تعريف هيٺ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ '''17.5 ملين''' روزگار يافته ماڻهو هئا، جن مان تقريباً '''4.0 ملين، يعني 23 سيڪڙو''' رسمي روزگار ۾ ۽ '''13.5 ملين، يعني 77 سيڪڙو''' غير رسمي روزگار ۾ هئا.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 4.17 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي روزگار ۾ ننڍو واپار، تعميراتي ڪم، گهريلو ڪم، ٽرانسپورٽ، ننڍيون ورڪشاپون، ڪپڙي ۽ گارمينٽ جون غير رجسٽرڊ يونٽون، زرعي مزدوري ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن جو وڏو حصو شامل آهي. اهڙي روزگار ۾ اڪثر تحريري ملازمت جا معاهدا، سماجي تحفظ، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ٻين قانوني فائدن تائين رسائي محدود هوندي آهي. 2020–21ع کان 2024–25ع تائين سنڌ ۾ غير رسمي روزگار جو حصو تقريباً 69.7 سيڪڙو مان وڌي 76.4 سيڪڙو ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ جو وڏو حصو غير رسمي معيشت ۾ جذب ٿيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ روزگاري ۽ ڪم جا ڪلاڪ === [[گهٽ روزگاري]] انهن ماڻهن کي ظاهر ڪري ٿي جيڪي سروي واري هفتي ۾ 35 ڪلاڪن کان گهٽ ڪم ڪن ٿا، وڌيڪ ڪم ڪرڻ چاهين ٿا ۽ اضافي ڪم لاءِ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 2024–25ع جي ليبر فورس سروي ۾ گهٽ روزگاري کي علائقي، جنس، تعليم ۽ ملازمت جي حيثيت موجب الڳ ماپيو آهي.<ref>{{cite web |title=Labour Force Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/labour-force-statistics/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊگها ڪم جا ڪلاڪ به مزدور مارڪيٽ جو هڪ اهم مسئلو آهن. قومي Employment Trend Report موجب 50 ڪلاڪ يا وڌيڪ في هفتي ڪم ڪندڙ ماڻهن جو حصو 2024–25ع ۾ لڳ ڀڳ 39.8 سيڪڙو هو؛ سنڌ لاءِ ڪم جا ڪلاڪ صنعت ۽ پيشو موجب وڏي فرق سان ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ ۾ گهٽ اجرت === سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون، 2015ع]] تحت مقرر ڪئي وڃي ٿي. هن قانون تحت سنڌ حڪومت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] جي سفارش تي مختلف مهارتي درجن ۽ صنعتن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت جا اگهه مقرر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Act, 2015 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000105.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2026–27ع لاءِ سنڌ ۾ غير ماهر پورهيتن جي گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت '''43,000 رپيا''' مقرر ڪئي وئي، جيڪا 1 جولاءِ 2026ع کان لاڳو آهي. نئين شرح موجب نيم ماهر پورهيتن لاءِ 44,484 رپيا، ماهر پورهيتن لاءِ 53,350 رپيا ۽ انتهائي ماهر پورهيتن لاءِ 55,626 رپيا ماهوار گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Notifications |url=https://mwb.sindh.gov.pk/notifications?show=notification |publisher=Minimum Wages Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#806000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت، 2026–27ع |- style="background:#BF9000; color:white;" ! پورهيت جو درجو ! گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | غير ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 43,000 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | نيم ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 44,484 رپيا |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 53,350 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | انتهائي ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 55,626 رپيا |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبري ۽ قرضي پورهيو === سنڌ جي ڪجهه ڳوٺاڻن شعبن ۾ قرض، زمينداري لاڳاپن ۽ معاشي انحصار سان لاڳاپيل جبري يا قرضي پورهئي جا مسئلا تاريخي طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. انهن مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ اسيمبلي '''سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون، 2015ع''' منظور ڪيو، جنهن تحت قرض جي بدلي ۾ جبري يا جزوي جبري محنت کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Bonded Labour System (Abolition) Act, 2015 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000171.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2021ع ۾ هن قانون هيٺ ضابطا پڻ جاري ڪيا ويا، جن ۾ جبري پورهئي جي نگراني، ضلعي سطح جي ويجيلنس ڪميٽين ۽ متاثر پورهيتن جي سڃاڻپ ۽ بحاليءَ لاءِ انتظامي فريم ورڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Bonded Labour System (Abolition) Rules, 2021 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=RULE&Year=2021 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورت زرعي پورهيت === سنڌ ۾ عورتن جي زرعي محنت کي قانوني سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ '''سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ، 2019ع''' منظور ڪيو ويو. قانون عورت زرعي پورهيتن کي اجرت، صحت، سماجي تحفظ، سرڪاري زرعي خدمتن، لکيل معاهدي، يونين يا تنظيم ٺاهڻ، گڏيل سوديبازي ۽ صنفي امتياز کان تحفظ جا حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> هي قانون سڌي ملازمت، ٺيڪيدار وسيلي ڪم، خانداني پورهيت ۽ بغير اجرت خانداني زرعي ڪم ڪندڙ عورتن کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيت === [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ، 2018ع]] ذريعي گهر ۾ اجرت يا ٺيڪي تي ڪم ڪندڙ پورهيتن کي قانوني سڃاڻپ ڏني وئي. قانون تحت گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جي رجسٽريشن، سندن ملازمن ۽ ٺيڪيدارن جو رڪارڊ ۽ سماجي، طبي، زچگي، شادي ۽ وفات سان لاڳاپيل ڀلائي فائدن تائين رسائيءَ لاءِ صوبائي ڪائونسل قائم ڪرڻ جي گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Home-Based Workers Act, 2018 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-26-000035.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن لاءِ رجسٽريشن پڻ کولي، جنهن جو مقصد انهن کي باقاعده مزدور رڪارڊ ۽ سماجي تحفظ واري نظام سان ڳنڍڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪم واري هنڌ جي حفاظت === 2012ع جي [[بلديه ٽائون ڪارخاني جي باهه]] جهڙن صنعتي حادثن سنڌ ۾ ڪارخانن جي حفاظت ۽ مزدور تحفظ بابت وڏي بحث کي جنم ڏنو. سنڌ ۾ موجوده بنيادي قانون '''سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون، 2017ع''' آهي، جيڪو ڪم جي جڳهن تي حادثن، زخمن، بيمارين ۽ ٻين پيشورانه خطرن کان تحفظ لاءِ قانوني فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون سنڌ جي تقريباً سڀني ڪم جي جڳهن تي لاڳو ٿئي ٿو، سواءِ کاڻن جي، جن لاءِ الڳ قانوني انتظام موجود آهي. اهو ملازمن تي محفوظ ڪم جو ماحول، خطري جي روڪٿام، حفاظتي انتظام ۽ ڪم ڪندڙن جي صحت جي حفاظت جون ذميواريون رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽريڊ يونين ۽ صنعتي لاڳاپا === سنڌ ۾ مزدورن جي تنظيم، ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن، گڏيل سوديبازي، صنعتي تڪرارن ۽ مزدور-ملازم لاڳاپن جو بنيادي قانون '''سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013ع''' آهي. اهو مزدورن کي ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ، گڏيل سوديبازي ڪندڙ نمائندي جي چونڊ ۽ صنعتي تڪرارن جي قانوني حل جو فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Industrial Relations Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون زرعي ۽ ماهيگيريءَ جي ڪجهه مزدورن کي پڻ تنظيم سازي جي دائري ۾ آڻي ٿو. ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ۽ صنعتي لاڳاپن جي انتظام ۾ [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جو دفتر اهم صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Labour & Human Resources Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون === سنڌ ۾ صنعت، بئنڪاري، ٽرانسپورٽ، پورٽ، ريلوي، تعليم، صحت، زرعي مزدوري ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي رجسٽرڊ يونين ۽ مزدور فيڊريشن ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ صنعت يا اداري جي سطح جا يونين، گڏيل سوديبازي ڪندڙ ايجنٽ ۽ صوبي يا قومي سطح جون مزدور فيڊريشن شامل آهن. رجسٽرڊ يونينن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مستقل عدد بدران [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جي رجسٽريشن رڪارڊ کي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. ٽريڊ يونينن جو بنيادي ڪردار اجرت، ڪم جا ڪلاڪ، حفاظتي حالتون، ملازمت جي شرطن، برطرفي، سماجي تحفظ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت مزدورن جي نمائندگي ڪرڻ آهي. === ملازمن جون تنظيمون === سنڌ، خاص طور ڪراچيءَ ۾، صنعتڪارن ۽ ملازمن جون ڪيتريون نمائنده تنظيمون پڻ موجود آهن. [[ايمپلائرز فيڊريشن آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اها پاڪستاني ملازمن جي قومي نمائنده تنظيم طور [[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائرز]] سميت بين الاقوامي ادارن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=The Employers' Federation of Pakistan |url=https://efp.org.pk/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ صنعتي علائقن جي سطح تي [[سائيٽ ايسوسيئيشن آف انڊسٽري]]، [[ڪورنگي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]]، [[نارٿ ڪراچي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]] ۽ ٻين صنعتي ۽ واپاري تنظيمن جو پڻ مزدور پاليسي، اجرت، صنعتي تعلقات ۽ ڪاروباري ضابطن بابت ڪردار آهي. === سماجي تحفظ ۽ مزدور ڀلائي === سنڌ ۾ پورهيتن لاءِ سماجي تحفظ ۽ ڀلائيءَ جو سڀ کان اهم صوبائي ادارو [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] آهي. اهو ملازمن ۽ ڪم ڪندڙن جي رجسٽريشن، بيماري، زچگي، ڪم واري حادثي ۽ ٻين سماجي تحفظ جي فائدن سان لاڳاپيل خدمتون مهيا ڪري ٿو. پورهيتن جي رهائش، تعليمي ادارن، اسڪالرشپن، شادي ۽ وفات جي گرانٽن ۽ ٻين ڀلائي پروگرامن لاءِ [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] پڻ ڪم ڪري ٿو. سنڌ ۾ Workers Welfare Fund بابت صوبائي قانون 2014ع ۾ منظور ٿيو ۽ بعد ۾ ان ۾ ترميمون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Sindh Workers Welfare Fund Act, 2014 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === پورهيتن جي سماجي تحفظ جا اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ پورهيتن سان لاڳاپيل اهم ادارا |- style="background:#8064A2; color:white;" ! ادارو ! نوعيت ! بنيادي ڪم |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ]] | style="background:#EAF2F8;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | مزدور پاليسي، قانون، معائنو، صنعتي لاڳاپا ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] | style="background:#D6EAF8;" | انتظامي / ضابطي وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽريڊ يونين، مزدور قانونن تي عمل، معائنو ۽ شڪايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | ٽه ڌري بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | گهٽ ۾ گهٽ اجرتن بابت سفارشون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] | style="background:#D6EAF8;" | سماجي تحفظ وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | طبي علاج، زچگي، بيماري ۽ ڪم جي حادثن سان لاڳاپيل فائدا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | مزدور ڀلائي ادارو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | رهائش، تعليم، اسڪالرشپ، شادي ۽ وفات گرانٽ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | ليبر ڪورٽون | style="background:#D6EAF8;" | عدالتي فورم | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | صنعتي ۽ مزدور تڪرارن جو قانوني حل |} === سنڌ جا اهم مزدور قانون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ مزدور معاملا وڏي حد تائين صوبائي اختيار هيٺ اچڻ سبب سنڌ پنهنجي مزدور قانونن جو وسيع صوبائي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان ۾ صنعتي لاڳاپا، ڪارخانا، دڪان ۽ تجارتي ادارا، اجرتون، ڪم جون شرطون، سماجي تحفظ، گهرن اندر ڪم، زچگي، پيشورانه حفاظت ۽ جبري پورهئي جا قانون شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#9E480E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم مزدور قانون |- style="background:#C65911; color:white; text-align:center;" ! قانون ! سال ! بنيادي موضوع |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ]] | 2013ع | ٽريڊ يونين، گڏيل سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر فنڊ ايڪٽ]] | 2014ع | مزدور ڀلائي ۽ ويلفيئر فنڊ |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون]] | 2015ع | گهٽ ۾ گهٽ اجرت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ ادائگي اجرت وارو قانون | 2015ع | اجرت جي ادائگي ۽ ڪٽوتيون |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ ملازمت جون مستقل حڪمن وارو قانون | 2015ع | ملازمت جون شرطون ۽ برطرفي |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ دڪان ۽ تجارتي ادارا قانون | 2015ع | ڪم جا ڪلاڪ، موڪل ۽ تجارتي ادارا |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ فيڪٽريز ايڪٽ]] | 2015ع | ڪارخانن جي ضابطي ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون]] | 2015ع | جبري ۽ قرضي پورهئي جو خاتمو |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون]] | 2017ع | ڪم واري هنڌ جي حفاظت ۽ صحت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ]] | 2018ع | گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جا حق |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ زچگي فائدا قانون | 2018ع | عورت ملازمن جا زچگي فائدا |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ]] | 2019ع | عورت زرعي پورهيتن جا حق |} <ref>{{cite web |title=Sindh Code – Labour Legislation |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مزدور پاليسي ۽ جديد انتظام === سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ پورهيتن جي قانوني حقن، بهتر ڪم واري ماحول ۽ بين الاقوامي مزدور معيارن جي عملدرآمد کي پنهنجي بنيادي مقصدن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Labour & Human Resources Department |url=https://lhr.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي [[ليبر انسپيڪشن مئنيجمينٽ سسٽم]] تي پڻ ڪم جاري رکيو، جنهن جو مقصد مزدور معائنن جي رڪارڊ، نگراني ۽ قانوني تعميل کي ڊجيٽل ۽ وڌيڪ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Follow-up Meeting on Labour Inspection Management System |url=https://dglabour.gos.pk/category/feature/ |publisher=Director General of Labour Sindh |date=27 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم چئلينج === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا اهم چئلينج عورتن جي گهٽ معاشي شرڪت، نوجوانن جو تعليم ۽ روزگار کان ٻاهر رهڻ، غير رسمي روزگار جو وڏو حصو، مهارتن ۽ مارڪيٽ جي ضرورتن ۾ فرق، ڪم واري هنڌ جي حفاظت، گهٽ اجرت جي قانون تي عملدرآمد، گهرن اندر ۽ زرعي مزدورن جي رجسٽريشن، سماجي تحفظ جي محدود ڪوريج ۽ جبري پورهئي جي خاتمي سان لاڳاپيل آهن. خاص طور غير رسمي معيشت جي وڏي هجڻ سبب ڪيترائي ڪم ڪندڙ قانوني طور مقرر اجرت، تحريري معاهدي، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ڪم واري حادثي جي تحفظ تائين مڪمل رسائي نٿا رکن. ان ڪري موجوده مزدور پاليسيءَ لاءِ رڳو نوڪريون پيدا ڪرڻ بدران '''روزگار جي معيار، رسمِي ٿيڻ، سماجي تحفظ ۽ صنفي شموليت''' پڻ اهم مسئلا آهن. == غربت ۽ عدم مساوات == {{Main|سنڌ ۾ غربت|پاڪستان ۾ غربت}} سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي عدم مساوات صوبي جي تيز شهريت، زرعي معيشت، شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي اڻبرابر ترقي، تعليم ۽ صحت تائين مختلف رسائي، زمين ۽ روزگار جي بناوت، ماحولياتي خطري ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن سان گهرو تعلق رکن ٿا. [[ڪراچي]] ۽ ڪجهه وڏن شهري مرڪزن ۾ آمدني، روزگار ۽ خدمتن جا موقعا صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن جي ڀيٽ ۾ گهڻا آهن، جڏهن ته ٿر، لاڙ ۽ ٻوڏ متاثر سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ مالي غربت، غذائي کوٽ ۽ بنيادي سهولتن کان محرومي وڌيڪ نمايان آهي. [[عالمي بئنڪ]] جي ضلعي سطح جي غربت واري اندازن، جيڪي [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] 2018–19ع ۽ [[پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز مئنيجمينٽ سروي]] 2019–20ع تي ٻڌل آهن، موجب سنڌ جي مجموعي مالي غربت جي شرح تقريباً '''24.1 سيڪڙو''' هئي. ضلعن جي وچ ۾ اها شرح تمام مختلف هئي: سڀ کان گهٽ اندازي واري ضلعي ۾ تقريباً 4.3 سيڪڙو ۽ سڀ کان وڌيڪ ۾ 60.8 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Supplemental Report on Poverty |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقن ۾ غربت شهري علائقن کان نمايان طور وڌيڪ آهي. عالمي بئنڪ موجب صوبي جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''37 سيڪڙو''' غربت جي لڪير کان هيٺ رهندو هو، جڏهن ته سنڌ جو شهري–ڳوٺاڻو غربت فرق پاڪستان جي سڀ کان نمايان علائقائي تفاوتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مالي غربت === مالي غربت عام طور گهريلو واپرائڻ يا آمدنيءَ کي هڪ مقرر غربت جي لڪير سان ڀيٽي ماپي ويندي آهي. پاڪستان ۾ قومي غربت جي لڪير بنيادي خوراڪ ۽ غير خوراڪي ضرورتن تي ٻڌل آهي، جڏهن ته عالمي بئنڪ پڻ بين الاقوامي خريداري قوت جي برابريءَ تي ٻڌل غربت جون لڪيرون استعمال ڪري ٿي. مختلف غربت لڪيرن، سروي سالن ۽ طريقن سبب انگ هڪ ٻئي کان سڌي طرح برابر نه هوندا آهن؛ تنهنڪري سنڌ لاءِ هر انگ سان ماخذ ۽ سال لکڻ ضروري آهي. 2018–19ع جي بنيادي ضلعي اندازن موجب سنڌ جي غربت 24.1 سيڪڙو هئي. عالمي بئنڪ جي تازي صوبائي سماجي تحفظ واري جائزي ۾ سنڌ جي ڳوٺاڻي غربت لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا قومي ڳوٺاڻي سراسري کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099435110262212337/pdf/P17853203df4d20a0984e039a963f22e1b.pdf |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7F6000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت جا چونڊ اهم اشاريو |- style="background:#BF9000; color:white;" ! اشاريو ! شرح / حد ! ماخذ ۽ بنيادي سال ! وضاحت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | مجموعي مالي غربت | style="background:#E2F0D9;" | 24.1% | style="background:#D9EAF7;" | HIES 2018–19 / PSLM 2019–20 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | ضلعي ننڍي ايراضيءَ جي اندازن تي ٻڌل |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | ضلعي غربت جي حد | style="background:#C6E0B4;" | 4.3%–60.8% | style="background:#DDEBF7;" | ساڳيو بنيادي ڊيٽا | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | صوبي اندر وڏي علائقائي اڻبرابري |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي غربت | style="background:#E2F0D9;" | لڳ ڀڳ 37% | style="background:#D9EAF7;" | عالمي بئنڪ، سنڌ سماجي تحفظ جائزو | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | شهري علائقن کان نمايان وڌيڪ |} <ref>{{cite report |title=Monetary Poverty in Pakistan: Province and District Level Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهڻ رخي غربت === {{Main|گهڻ رخي غربت انڊيڪس}} [[گهڻ رخي غربت انڊيڪس]] رڳو آمدني بدران تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ڪيترين محرومين کي گڏ ماپي ٿو. پاڪستان جي قومي MPI ۾ تعليم، صحت، پاڻي، صفائي، بجلي، رهائش، پچائڻ جي ٻارڻ ۽ اثاثن سميت ڪيترائي اشاري استعمال ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=United Nations Development Programme |date=20 June 2016 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2014–15ع واري پهرين قومي MPI رپورٽ ۾ سنڌ جي ڪيترن ضلعن اندر شديد تفاوت ظاهر ٿيو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهري ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت نسبتاً گهٽ هئي، جڏهن ته عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ محرومي تمام گهڻي هئي. ساڳئي رپورٽ موجب عمرڪوٽ ۽ ڪشمور انهن ضلعن ۾ شامل هئا جتي وقت سان غربت جي شرح وڌڻ جا سڀ کان وڏا مثال نظر آيا.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=UNDP Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ PSLM 2019–20ع جي بنياد تي تيار ڪيل پوسٽ ڊزاسٽر جائزي موجب سنڌ ۾ گهڻ رخي غربت قومي اوسط کان مٿي هئي. محرومين ۾ تعليم سڀ کان وڏو حصو وجهندي هئي، جنهن کان پوءِ زندگيءَ جو معيار ۽ صحت جا اشاري ايندا هئا.<ref>{{cite report |title=Living Conditions and Multidimensional Poverty |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-12/Pakistan%20PDNA%20Supplemental%20Report%20-%20Final.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> تازي عالمي MPI 2024ع ۾ پاڪستان لاءِ قومي سطح تي 2017–18ع جي سروي تي ٻڌل گهڻ رخي غربت جي شرح 38.3 سيڪڙو ڏني وئي آهي؛ اهو انگ سنڌ جو صوبائي موجوده انگ نه آهي، تنهنڪري ان کي سنڌ جي تازي MPI طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite report |title=Multidimensional Poverty Index for Pakistan 2024 |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI2024/PAK.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === شهري ۽ ڳوٺاڻي تفاوت === سنڌ ۾ غربت جو سڀ کان نمايان سماجي ۽ جاگرافيائي فرق شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ آهي. ڪراچي صوبي جي صنعت، بئنڪاري، بندرگاهي واپار، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ خدمتن جو مرڪز آهي، جڏهن ته ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا زراعت، مالداري ۽ موسمي يا غير رسمي روزگار تي وڌيڪ دارومدار رکن ٿا. انهيءَ فرق سبب روزگار، آمدني، تعليم، صحت، پاڻي، صفائي ۽ ٽرانسپورٽ تائين رسائيءَ ۾ پڻ وڏي تفاوت پيدا ٿئي ٿي. عالمي بئنڪ جي جديد سنڌ سماجي تحفظ جائزي ۾ شهري–ڳوٺاڻي غربت فرق لڳ ڀڳ '''30 سيڪڙو پوائنٽن''' تائين ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي جائزي ۾ عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت جي تمام بلند سطحن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099092625085022301/pdf/P511459-e807c881-43e1-47ab-ae2e-aab3fb945be4.pdf |publisher=World Bank |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ضلعي تفاوت === سنڌ جي ضلعن ۾ غربت هڪجهڙي ورهايل ناهي. عالمي بئنڪ جي ننڍي ايراضيءَ واري اندازن موجب سنڌ جي ضلعن ۾ مالي غربت 4.3 سيڪڙو کان 60.8 سيڪڙو تائين پکڙيل هئي. ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ غربت جي اوسط شرح '''29.3 سيڪڙو''' هئي، جڏهن ته انهن ضلعن جي اندر شرح 15.0 کان 53.4 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Poverty Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[بدين ضلعو|بدين]] ۾ ٻوڏ کان اڳ غربت جي شرح 53.4 سيڪڙو تائين ڄاڻائي وئي، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سجاول، ميرپورخاص ۽ ٻين ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن ضلعن ۾ تعليم، پاڻي، صفائي ۽ غذائيت جي ڪيترن اشارن ۾ به وڏي محرومي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان جي ابتڙ ڪراچي جا ڪيترائي ضلعا مالي ۽ گهڻ رخي غربت جي لحاظ کان صوبي جي نسبتاً بهتر علائقن ۾ شمار ٿين ٿا، پر شهر اندر به ڪچي آبادين، غير رسمي رهائشي علائقن ۽ گهٽ آمدني وارن پاڙن ۾ غربت ۽ بنيادي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي. === آمدني ۽ واپرائڻ جي عدم مساوات === سنڌ جي معاشي عدم مساوات کي رڳو سراسري صوبائي آمدني سان ماپڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ جي وڏي معاشي پيداوار صوبي جي اوسط کي مٿي کڻي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن ۽ پٺتي پيل ضلعن ۾ گهريلو واپرائڻ ۽ آمدني تمام گهٽ ٿي سگهي ٿي. [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] واپرائڻ جي پنجن برابر قومي گروپن يا '''ڪوانٽائلن''' ذريعي گهريلو ڀلائيءَ جو جائزو وٺي ٿي. 2018–19ع ۾ سنڌ جي شهري آباديءَ جو 32.20 سيڪڙو سڀ کان مٿئين قومي واپرائڻ واري پنجين حصي ۾ هو، جڏهن ته 7.75 سيڪڙو سڀ کان هيٺين حصي ۾ هو. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جي ابتڙ غريب گروپن جي نمائندگي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2018–19 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/hies2018-19/hies_2018-19_writeup.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |at=Table 3 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024–25ع جي HIES ۾ پڻ واپرائڻ کي گهريلو ڀلائيءَ جو بنيادي پراڪسي طور استعمال ڪيو ويو آهي ۽ قومي quintiles سان صوبن جي سماجي ۽ معاشي فرقن جو تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/HIES-2024-25-Report-Final-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ موجوده سال جو هڪ واحد سرڪاري '''جني ڪوئفشنٽ''' باقاعده صوبائي اشاري طور شايع نه ٿيڻ سبب پراڻن جني انگن کي موجوده عدم مساوات جي سطح طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. قومي سطح تي عالمي بئنڪ موجب مالي سال 2023–24ع ۾ واپرائڻ تي ٻڌل جني انڊيڪس تقريباً 32 کان ٿورو مٿي رهيو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Poverty & Equity Brief – October 2024 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099658401062541791/pdf/IDU-55165e86-4c07-4822-96b9-01b81895854e.pdf |publisher=World Bank |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === انساني ترقي ۽ سماجي محرومي === غربت جو اثر آمدني کان وڌيڪ تعليم، صحت، غذائيت ۽ رهائشي حالتن تي پڻ پوي ٿو. [[پاڪستان نيشنل هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2017ع]] سنڌ جي ضلعن اندر انساني ترقيءَ ۾ وڏي تفاوت ڏيکاريو؛ ڪراچي ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي اشاري نسبتاً بهتر هئا، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٻين پٺتي پيل ضلعن ۾ تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار ۾ محرومي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Human Development Report |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/pakistan-national-human-development-report |publisher=UNDP Pakistan |date=24 April 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي HDI بابت پراڻن انگن کي موجوده انڊيڪس طور استعمال ڪرڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان لاءِ UNDP جو باقاعده عالمي HDI قومي سطح تي هر سال اپڊيٽ ٿئي ٿو، پر سنڌ لاءِ ساڳي طريقي سان تازو ساليانو صوبائي HDI شايع نٿو ٿئي. ان ڪري سنڌ جي موجوده انساني ترقيءَ جو جائزو تعليم، صحت، غربت، پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ روزگار جهڙن الڳ جديد اشارن سان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. === خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ غذائيت === غربت ۽ خوراڪ جي عدم تحفظ وچ ۾ گهرو تعلق آهي. 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ ۽ پوءِ ٿيل جائزي موجب ٻوڏ متاثر علائقن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهر moderate يا severe food insecurity جو شڪار هئا. صوبن مان سنڌ ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جو حصو '''22.3 سيڪڙو'''، يعني لڳ ڀڳ 3.9 ملين ماڻهن تائين ڄاڻايو ويو، جيڪو ملڪ جي بلند ترين صوبائي شرحن مان هڪ هو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/4a0114eb7d1cecbbbf2f65c5ce0789db-0310012022/original/Pakistan-Floods-2022-PDNA-Main-Report.pdf |publisher=Government of Pakistan, World Bank, Asian Development Bank, European Union and United Nations |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي غريب ۽ ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ ٻارن جي [[قد جي گهٽ واڌ|اسٽنٽنگ]] جا شرح پڻ تمام بلند آهن. عالمي بئنڪ موجب ڪيترن ضلعن ۾ اڌ کان وڌيڪ ٻار قد جي گهٽ واڌ جو شڪار هئا؛ خراب پاڻي، صفائي، غذائي کوٽ ۽ محدود صحت خدمتون ان سان لاڳاپيل اهم عنصر آهن.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ ۽ غربت === [[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] سنڌ جي غريب ۽ زرعي آباديءَ تي غير متناسب اثر وڌو. فصلن، مال مويشي، گهرن، آبپاشي، روڊن، اسڪولن ۽ صحت جي سهولتن جي تباهيءَ سان لکين خاندانن جي آمدني ۽ اثاثا متاثر ٿيا. پوسٽ ڊزاسٽر نيڊز اسيسمينٽ موجب ٻوڏ سبب سنڌ ۾ غربت جي شرح مختصر مدي ۾ '''8.9 کان 9.7 سيڪڙو پوائنٽ''' وڌڻ جو خطرو هو. قومي سطح تي ٻوڏ سان 8.4 کان 9.1 ملين وڌيڪ ماڻهن جي غربت ۾ وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Poverty Impact |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910201032325572/pdf/P17999100118d70520b99204e51eee8c9b2.pdf |publisher=World Bank |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون ضرورتون تقريباً '''7.9 ارب آمريڪي ڊالر''' ڄاڻايون ويون، جيڪي صوبن مان سڀ کان وڌيڪ هيون.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماحولياتي ۽ موسمي غربت === سنڌ ۾ غربت موسمي ۽ ماحولياتي خطري سان پڻ ڳنڍيل آهي. ٻوڏ، ڏڪار، گرميءَ جون لهرون، پاڻيءَ جي کوٽ، سامونڊي چاڙهه ۽ زمين جي لوڻياٺ خاص طور انهن خاندانن کي وڌيڪ متاثر ڪن ٿا جيڪي زراعت، مالداري، ماهيگيري ۽ غير رسمي روزگار تي دارومدار رکن ٿا. ٿر ۽ اڇڙي ٿر ۾ ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ، سنڌو ڊيلٽا ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، جڏهن ته ڪچي ۽ وچ سنڌ ۾ بار بار ٻوڏون گهريلو اثاثن ۽ روزگار کي نقصان پهچائين ٿيون. غريب گهراڻن وٽ بچت، بيمه، متبادل روزگار ۽ محفوظ رهائش گهٽ هجڻ سبب اهي ساڳئي آفت کان وڌيڪ نقصان برداشت ڪن ٿا. === سماجي تحفظ === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ ۽ شديد محروميءَ جي اثرن کي محدود ڪرڻ لاءِ وفاقي ۽ صوبائي سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام ڪم ڪن ٿا. وفاقي سطح تي [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] ۽ ان سان لاڳاپيل ڪفالت، تعليمي وظيفا ۽ غذائيت جا پروگرام غريب گهراڻن لاءِ نقد ۽ مشروط مدد فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي ۾ سماجي تحفظ جي ادارن ۽ پروگرامن کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ لاءِ '''سنڌ سوشل پروٽيڪشن اٿارٽي''' ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ابتدائي ٻاراڻي ترقي ۽ غريب خاندانن جي مدد سان لاڳاپيل پروگرام قائم ڪيا آهن. عالمي بئنڪ جي '''Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh''' منصوبي جو مقصد خاص طور غريب ۽ ڪمزور عورتن، ٻارن ۽ ٻوڏ متاثر آبادين تائين سماجي تحفظ جون خدمتون وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> قومي سطح تي [[نيشنل سوشيو اڪنامڪ رجسٽري]] سماجي تحفظ جي مستحق گهراڻن جي سڃاڻپ لاءِ بنيادي ڊيٽابيس آهي. عالمي بئنڪ موجب 2025ع تائين ان ۾ لڳ ڀڳ 40 ملين خاندان رجسٽر ٿيل هئا، پر غريب ترين 40 سيڪڙو گهراڻن مان اڃا به لکين خاندان رجسٽري کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite web |title=Mind the Gap: Addressing Exclusion in Pakistan’s Social Protection System |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2025/11/04/mind-the-gap-addressing-exclusion-in-pakistan-s-social-protection-system |publisher=World Bank |date=4 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === غربت سان لاڳاپيل اهم محروميون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي محروميءَ جا اهم رخ |- style="background:#8064A2; color:white;" ! محرومي ! وڌيڪ متاثر علائقا / گروهه ! بنيادي اثر |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | مالي غربت | style="background:#EAF2F8;" | ڳوٺاڻا ۽ ٻوڏ متاثر ضلعا | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | خوراڪ، رهائش ۽ بنيادي ضرورتن تي محدود خرچ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، لاڙ ۽ ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | اسڪول کان ٻاهر ٻار، گهٽ خواندگي ۽ محدود مهارتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | صحت ۽ غذائيت | style="background:#EAF2F8;" | غريب عورتون ۽ ٻار | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | اسٽنٽنگ، خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ محدود صحت رسائي |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | پاڻي ۽ صفائي | style="background:#D6EAF8;" | ڳوٺاڻا، ريگستاني ۽ ٻوڏ متاثر علائقا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بيماري، وقت جو نقصان ۽ صحت جا خطرا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روزگار | style="background:#EAF2F8;" | نوجوان، عورتون ۽ غير رسمي پورهيت | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | غير يقيني آمدني ۽ محدود سماجي تحفظ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسمي خطرو | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻوڏ واري پٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | فصل، گهر، مال مويشي ۽ روزگار جو نقصان |} === پاليسي چئلينج === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ جو مسئلو صرف آمدني وڌائڻ تائين محدود ناهي. ڳوٺاڻن ضلعن ۾ تعليم، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، صاف پاڻي، صفائي، زرعي پيداوار، زمين ۽ پاڻيءَ تائين رسائي، عورتن جي روزگار ۽ موسمي آفتن کان تحفظ گڏيل طور غربت کي متاثر ڪن ٿا. صوبي جي اقتصادي پيداوار جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز هجڻ باوجود ان جا فائدا صوبي جي سڀني علائقن ۽ سماجي گروهن تائين هڪجهڙي نموني نٿا پهچن. ان ڪري غربت گهٽائڻ لاءِ ضلعي سطح جي ڊيٽا، سماجي تحفظ جي بهتر هدف بندي، ڳوٺاڻي انساني سرمائي ۾ سيڙپڪاري، عورتن جي معاشي شموليت، پائيدار زراعت ۽ ٻوڏ ۽ ڏڪار خلاف وڌيڪ مزاحمتي انفراسٽرڪچر کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. == انفارميشن ٽيڪنالاجي == {{Main|سنڌ ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي}} سنڌ ۾ [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]]، سافٽويئر خدمتون، ڊجيٽل واپار، ٽيليڪميونيڪيشن، فري لانسنگ، مالي ٽيڪنالاجي ۽ نون ٽيڪنالاجي بنياد ڪاروبارن جو شعبو تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي ۽ خدمتي شعبن مان هڪ آهي. صوبي جو سڀ کان وڏو شهري ۽ معاشي مرڪز [[ڪراچي]] آءِ ٽي ڪمپنين، سافٽويئر هائوسن، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن، ڊجيٽل مالي خدمتن ۽ نون شروعاتي ادارن لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ آءِ ٽي پارڪ، انڪيوبيٽر ۽ وڌندڙ اسٽارٽ اپ ماحول موجود آهي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ وڏين يونيورسٽين ۽ فني ادارن جي موجودگي آءِ ٽي شعبي لاءِ تربيت يافته افرادي قوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology – A Rising Hub for Innovation |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو آءِ ٽي شعبو قومي ڊجيٽل معيشت سان ڳنڍيل آهي. وفاقي [[وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن]] موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 26 هزار کان وڌيڪ رجسٽرڊ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جون ڪمپنيون، 2.3 ملين کان وڌيڪ فري لانسر ۽ 100 کان وڌيڪ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود هئا، جڏهن ته قومي آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي خدمتن جون برآمدات 3.8 ارب آمريڪي ڊالرن کان مٿي پهتيون هيون. اهي قومي انگ آهن، پر ڪراچي ۽ سنڌ انهن سرگرمين ۾ اهم مرڪز طور شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل معيشت جو مرڪز === [[ڪراچي]] جي وڏي آبادي، ڪارپوريٽ شعبي، بئنڪاري ۽ مالياتي ادارن، بندرگاهن، يونيورسٽين ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ڍانچي سبب شهر آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل خدمتن لاءِ ملڪ جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي. سافٽويئر تياري، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشن، مالي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، سائبر سيڪيورٽي، ڪلائوڊ خدمتون، ڊيٽا پروسيسنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊجيٽل مارڪيٽنگ جهڙيون سرگرميون ڪراچيءَ جي آءِ ٽي معيشت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جو ڪاروباري پورٽل پڻ ڪراچيءَ کي صوبي جي آءِ ٽي ماحول جو مرڪزي مرڪز قرار ڏئي ٿو، جتي وڏين يونيورسٽين ۽ ادارن مان تربيت يافته افرادي قوت، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ آءِ ٽي ڪاروبارن کي سهارو ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/snd/awaiting-opportunity |title=معلومات ۽ ٽيڪنالاجي – جدت لاءِ وڌندڙ مرڪز |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ۽ آءِ ٽي خدمتون === سنڌ ۾ سافٽويئر صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر ڊولپمينٽ، آءِ ٽي صلاحڪاري، ڪاروباري سافٽويئر، ويب خدمتون، موبائل ايپليڪيشنون، ڊيٽا اينالٽڪس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت ۽ ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ شامل آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو ڪم ملڪ ۾ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جي ترقي، آءِ ٽي ڪمپنين جي عالمي مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪرڻ، سرٽيفڪيشن ۽ برآمداتي سهولتن کي فروغ ڏيڻ آهي. اداري موجب ملڪ ۾ 1.3 ملين چورس فوٽ کان وڌيڪ آءِ ٽي-فعال جڳهه سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ ليز ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ ۽ آءِ ٽي پارڪ === [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ شهر ۾ آءِ ٽي ۽ انجنيئرنگ افرادي قوت جي تربيت جو اهم ادارو.]] سنڌ ۾ آءِ ٽي ڪمپنين ۽ نون ڪاروبارن لاءِ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، گڏيل ڪم واريون جڳهيون ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيا ويا آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ آءِ ٽي-فعال عمارتون، انٽرنيٽ رابطي ۽ ڪجهه منصوبن ۾ ڪرائي جي سبسڊي جهڙيون سهولتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Software Technology Parks – Frequently Asked Questions |url=https://stp.techdestination.com/faqs/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جي منصوبن ۾ '''ڪراچي آءِ ٽي پارڪ''' پڻ شامل آهي. وزارت ان کي [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو جاري منصوبو قرار ڏئي ٿي، جنهن جي منظوري ايڪنڪ طرفان ڏني وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Establishment of IT Park at Karachi (PSEB) |url=https://www.moitt.gov.pk/ProjectDetail/NmU3ZGZiZjMtMjY2OC00ODA1LWIxN2MtMzFjODcwMTE0MDAy |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت جي اڳوڻي منصوبي واري دستاويز موجب ڪراچي آءِ ٽي پارڪ کي آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، گڏيل ڪم واري جڳهه ۽ جديد ڊجيٽل سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو. 2026ع ۾ پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جي خريداري ۽ عملي ڀرتي جي دستاويزن ۾ پڻ '''Establishment of IT Park Karachi''' کي فعال منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bidding Document – Establishment of IT Park Karachi |url=https://techdestination.com/rfp-doc/RFP-laptop-and-printer-for-it-park-karachi.pdf |publisher=Pakistan Software Export Board |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسٽارٽ اپس ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن === [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] سنڌ جي ٽيڪنالاجي ۽ اسٽارٽ اپ ماحول جو اهم ادارو آهي. اهو وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] جي منصوبي طور قائم ڪيو ويو. اگنائيٽ جي دستاويزن موجب ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر 2017–18ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي شروعاتي ڇهن سالن دوران 295 کان وڌيڪ اسٽارٽ اپس کي انڪيوبيٽ ڪيو ويو، جڏهن ته 130 کان وڌيڪ شروعاتي ادارا ابتدائي ڏهن بيچن مان گريجوئيٽ ٿيا.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع ۾ اگنائيٽ طرفان ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر جي ايندڙ پنجن سالن جي انتظام لاءِ نئون معاهدو ڪيو ويو. اداري موجب ان مرحلي ۾ صنعتي خودڪاري، مالي ٽيڪنالاجي، سائبر سيڪيورٽي ۽ عورتن جي اڳواڻيءَ هيٺ شروعاتي ادارن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. اگنائيٽ جي رپورٽ موجب سينٽر جي پهرين ڇهن سالن دوران 299 اسٽارٽ اپس کي سهارو ڏنو ويو، جن 9.1 ارب رپيا سيڙپڪاري حاصل ڪئي ۽ 8.7 ارب رپين جي آمدني پيدا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603092219/https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |url-status=dead}}</ref> ڪراچي کان ٻاهر، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پڻ نيشنل انڪيوبيشن سينٽر قائم ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي زراعت، مالداري، ڪپڙي، کنڊ، سيمينٽ ۽ ٻين صنعتن سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري جدت کي فروغ ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === آءِ ٽي تعليم ۽ ماهر افرادي قوت === سنڌ جون يونيورسٽيون آءِ ٽي صنعت لاءِ ڪمپيوٽر سائنس، سافٽويئر انجنيئرنگ، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس، سائبر سيڪيورٽي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انجنيئرنگ ۾ انساني وسيلا تيار ڪن ٿيون. ڪراچيءَ ۾ [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل ڊجيٽل ۽ صحت ٽيڪنالاجي پروگرام، ۽ مختلف سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون آءِ ٽي ۽ ڪمپيوٽنگ جي تعليم فراهم ڪن ٿيون. حيدرآباد ۽ ڄامشوري ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين ادارن جو پڻ فني افرادي قوت جي تربيت ۾ اهم ڪردار آهي. اعليٰ تعليمي ادارن ۾ ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تعليم سان گڏ تحقيق، جدت، انڪيوبيشن، صنعت سان رابطا ۽ نون ڪاروبارن جي ڪمرشلائيزيشن لاءِ تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسون پڻ ڪم ڪن ٿيون. === ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل رابطو === سنڌ ۾ آءِ ٽي شعبي جي واڌ جو دارومدار موبائل نيٽ ورڪن، براڊبينڊ، فائبر آپٽڪ رابطن، ڊيٽا سينٽرن ۽ انٽرنيٽ جي رسائي تي آهي. ڪراچي وڏي آبادي ۽ ڪاروباري مرڪز هجڻ سبب ملڪ جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ مارڪيٽن مان هڪ آهي. وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 201 ملين کان وڌيڪ موبائل سبسڪرائبر، 151 ملين کان وڌيڪ 3جي/4جي سبسڪرائبر ۽ 155 ملين کان وڌيڪ براڊبينڊ سبسڪرائبر هئا. اهي انگ قومي سطح جا آهن، پر سنڌ جي وڏن شهرن ۾ انهن خدمتن جو استعمال صوبي جي ڊجيٽل معيشت، آن لائين تعليم، بئنڪاري، اي ڪامرس ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> === فري لانسنگ ۽ آءِ ٽي برآمدات === فري لانسنگ سنڌ جي نوجوانن ۽ آءِ ٽي ماهرن لاءِ بين الاقوامي خدمتي برآمد جو اهم ذريعو بڻجي رهي آهي. پروگرامنگ، گرافڪ ڊيزائن، ڊجيٽل مارڪيٽنگ، مواد تياري، ويب ڊولپمينٽ، اي ڪامرس، ڊيٽا اينالٽڪس ۽ ٻين آن لائين خدمتن ذريعي مقامي ماهر پرڏيهي گراهڪن لاءِ ڪم ڪن ٿا. اپريل 2026ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] آءِ ٽي برآمد ڪندڙن ۽ فري لانسرن لاءِ پرڏيهي آمدني وصول ڪرڻ جا طريقا آسان ڪيا؛ ان تحت هر برآمدي ٽرانزيڪشن لاءِ الڳ ''فارم آر'' جي گهرج ختم ڪري هڪ ڀيرو اعلان ڪرڻ جو طريقو متعارف ڪرايو ويو ۽ بئنڪن لاءِ پروسيسنگ ۽ شڪايتن جي حل جا معيار مقرر ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=IT exporters, freelancers get relief |url=https://www.moitt.gov.pk/NewsDetail/Y2JlOTkwNDktYzI1NS00NzFkLWIxOGMtN2ExNDgzOTdkZDk3 |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |date=7 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ الڳ آءِ ٽي برآمداتي انگ باقاعده قومي انگن وانگر شايع نٿا ٿين؛ تنهنڪري پاڪستان جي مجموعي آءِ ٽي برآمدات کي سنڌ جي برآمدات طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === اي-گورننس ۽ سرڪاري ڊجيٽل خدمتون === سنڌ حڪومت مختلف کاتن ۾ درخواستن، رجسٽريشن، ادائيگين ۽ ڪاروباري اجازت نامن کي ڊجيٽل ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي. [[ڪمپٽيٽو اينڊ لائيوئبل سٽي آف ڪراچي پروجيڪٽ]] تحت '''سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ''' قائم ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مختلف سرڪاري ريگيوليٽري کاتن جي ڪاروباري رجسٽريشن، لائسنس ۽ اجازت نامن کي هڪ آن لائين پليٽ فارم تي گڏ ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Introduction – CLICK Project |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب هن منصوبي لاءِ 16 اهم ريگيوليٽري کاتن جي 130 کان وڌيڪ رجسٽريشنن، لائسنسن، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين اجازتن جي ڊجيٽل انضمام جي رٿابندي ڪئي وئي. 30 مئي 2024ع تي سنڌ ڪابينا ان جي رول آئوٽ ۽ عملي منصوبي جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Introduction – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ کي [[نادرا]]، [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن آف پاڪستان]]، ون لنڪ ۽ پاڪستان ميٽرولوجيڪل ڊپارٽمينٽ سان ڳنڍڻ لاءِ معاهدا ڪيا ويا، جن ۾ سڃاڻپ جي تصديق، موبائل تصديق، آن لائين ادائيگي ۽ اليڪٽرانڪ سرٽيفڪيشن جون سهولتون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=MoU Ceremony – Signing between SBOSS and external Aggregators |url=https://business.gos.pk/en/events/2 |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ انويسٽمينٽ ڊپارٽمينٽ ڊجيٽل تبديليءَ جي وڌيڪ منصوبن ۾ ڊيٽا اينالٽڪس، سرڪاري ۽ خانگي معلومات جي مٽاسٽا، اسٽارٽ اپ ۽ سيڙپڪارن جي ڊجيٽل ڳانڍاپي ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل تجزياتي نظام شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سائبر سيڪيورٽي ۽ جديد ٽيڪنالاجيون === سنڌ جي آءِ ٽي ماحول ۾ سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت، انٽرنيٽ آف ٿنگز، مالي ٽيڪنالاجي، روبوٽڪس ۽ صنعتي خودڪاري جهڙا شعبا وڌندڙ اهميت رکن ٿا. نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي جي نئين انتظامي مرحلي ۾ سائبر سيڪيورٽي، مالي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي خودڪاري کي ترجيحي شعبن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603092219/https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |url-status=dead}}</ref> 2025ع جي آءِ ٽي سي اين ايشيا ڪراچي نمائش ۾ اگنائيٽ جي سهڪار سان انٽرنيٽ آف ٿنگز، تعليمي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، مالي ٽيڪنالاجي، انٽرپرائز خودڪاري ۽ فليٽ مئنيجمينٽ جهڙن شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي اسٽارٽ اپ پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ڪاروبار ۽ اي ڪامرس === سنڌ ۾ ڊجيٽل ادائيگين، آن لائين مارڪيٽن، موبائل بئنڪاري ۽ اي ڪامرس جي واڌ سان روايتي واپار ۽ خدمتن ۾ به ڊجيٽل تبديلي آئي آهي. ڪراچيءَ ۾ بئنڪن، مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين، لاجسٽڪ ادارن ۽ آن لائين واپاري پليٽ فارمن جي وڏي موجودگيءَ سبب اي ڪامرس سان لاڳاپيل ادائيگي، گودام، آخري مرحلي جي ترسيل ۽ آن لائين مارڪيٽنگ جون خدمتون پڻ ترقي ڪري رهيون آهن. سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ جهڙيون سرڪاري ڊجيٽل خدمتون ڪاروباري رجسٽريشن ۽ اجازت نامن جي عمل کي آن لائين ڪرڻ جي ڪوشش جو حصو آهن، جنهن سان سرڪاري ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ ڊجيٽل رابطي کي وڌائڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Objectives – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/objectives |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽيڪنالاجي نمائشون ۽ صنعت سان رابطا === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ هتي آءِ ٽي، ٽيليڪميونيڪيشن، اسٽارٽ اپ ۽ جديد ٽيڪنالاجين سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون منعقد ٿين ٿيون.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] آءِ ٽي ۽ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل وڏين نمائش ۽ ڪاروباري گڏجاڻين جو اهم مرڪز آهي. آءِ ٽي سي اين ايشيا جهڙيون نمائشون سافٽويئر ڪمپنين، اسٽارٽ اپس، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن، سيڙپڪارن ۽ جديد ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي هڪ گڏيل پليٽ فارم فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل ماحول سان لاڳاپيل ڪجهه اهم ادارا |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | سطح ! style="background:#7030A0; color:white;" | مرڪز / علائقو ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي | style="background:#F3E5F5;" | پاڪستان؛ ڪراچي ۾ منصوبا | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | آءِ ٽي برآمدات، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، ڪمپنين ۽ ماهرن جي سهائتا |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ انڪيوبيشن منصوبا | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | اسٽارٽ اپس، جدت، تربيت ۽ نئين ٽيڪنالاجي |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#F3E5F5;" | ڪراچي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | اسٽارٽ اپ انڪيوبيشن، سيڙپڪاري، فني رهنمائي ۽ ڪاروباري واڌ |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | نيشنل انڪيوبيشن سينٽر حيدرآباد | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#EADCF0;" | حيدرآباد | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | علائقائي صنعت، زراعت ۽ ٽيڪنالاجي بنياد اسٽارٽ اپس جي مدد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي | style="background:#F3E5F5;" | سنڌ | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڪاروباري رجسٽريشن، اجازت نامن ۽ ادائيگين جي ڊجيٽل انضمام |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | ڪراچي آءِ ٽي پارڪ | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبو | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، ڊجيٽل ڍانچو ۽ ٽيڪنالاجي ماحول |} <ref>{{cite web |title=Projects |url=https://moitt.gov.pk/Projects |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === چئلينج ۽ مستقبل === سنڌ جي آءِ ٽي شعبي کي وڏي شهري مارڪيٽ، تعليمي ادارن ۽ ڪارپوريٽ معيشت جا فائدا حاصل آهن، پر ڊجيٽل رابطي جي علائقائي اڻبرابري، بجليءَ جي تسلسل، مهارتن جي کوٽ، سائبر سيڪيورٽي، عالمي معيارن جي سرٽيفڪيشن، سيڙپڪاري تائين رسائي ۽ شهري علائقن کان ٻاهر آءِ ٽي روزگار جي محدود موقعن جهڙا مسئلا پڻ موجود آهن. انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي مستقبل جي واڌ لاءِ ڪراچي کان ٻاهر حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ٻين شهرن ۾ ڊجيٽل تربيت، گڏيل ڪم واريون جڳهيون، براڊبينڊ، انڪيوبيشن ۽ اعليٰ فني تعليم جي توسيع اهم سمجهي وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي ڊجيٽل تبديليءَ جي منصوبن ۾ ڊيٽا تي ٻڌل انتظام، آن لائين سرڪاري خدمتون، مصنوعي ذهانت ۽ سرڪاري ۽ خانگي ڊيٽا جي بهتر مٽاسٽا کي پڻ مستقبل جي ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> == ثقافت == {{Main|سنڌي ثقافت}} [[فائل:Children in a village, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077775).jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي علائقي جا ٻار، 2012ع]] [[فائل:Temple in Sant Nenuram ashram.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنت نينورام آشرم]]، [[اسلام ڪوٽ]]؛ سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جو هڪ مثال.]] [[سنڌي ثقافت]] سنڌ جي هزارين سالن جي تاريخ، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، سنڌي ٻولي ۽ ادب، صوفي فڪر، لوڪ روايتن، موسيقي، لباس، دستڪاري، فنِ تعمير، ميلن، مذهبي روايتن ۽ ڳوٺاڻي توڙي شهري طرزِ زندگيءَ مان تشڪيل ورتي آهي. [[موهن جو دڙو]] کان وٺي [[مڪلي]]، [[ڀنڀور]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌ جي جديد شهرن تائين مختلف دورن جا آثار صوبي جي ثقافتي تسلسل ۽ تبديليءَ جا مثال آهن. يونيسڪو موهن جي دڙي کي ڏکڻ ايشيا جي ٽئين هزار سال قبل مسيح جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته مڪلي جا تاريخي آثار چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ فني تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ثقافت مختلف تاريخي دورن ۽ آباديءَ جي گروهن جي رابطي سان ترقي ڪئي آهي. قديم سنڌو تهذيب، ٻڌ ۽ جين روايتن، هندو ثقافتي روايتن، اسلامي دور، صوفي سلسلن، فارسي ۽ وچ ايشيائي اثرن ۽ پوءِ نوآبادياتي ۽ جديد شهري ثقافت سنڌ جي فن، ٻولي، فنِ تعمير، لباس ۽ سماجي رسمن تي مختلف اثر ڇڏيا آهن. ان ڪري سنڌي ثقافت کي ڪنهن هڪ تاريخي دور تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مسلسل ارتقا پذير ثقافتي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Archaeology, Art and Religion in Sindh |url=https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=1 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250101130059/https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |url-status=dead}}</ref> === سنڌيت === '''سنڌيت''' سنڌ سان لاڳاپيل گڏيل تاريخي، لساني ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ان جي اهم عنصرن ۾ [[سنڌي ٻولي]]، سنڌ جي تاريخي يادگيري، مقامي رسمون، ادب، موسيقي، [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ داستان، صوفي شاعري، مذهبي ماڳ ۽ سنڌ جي جاگرافيءَ سان وابستگي شامل آهن. سنڌيت جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين ۾ سنڌ سان گڏيل ثقافتي وابستگيءَ جي اظهار طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[تصوف]] سنڌ جي ادبي ۽ روحاني ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]] ۽ ٻين صوفي شاعرن ۽ بزرگن سان لاڳاپيل شاعري، راڳ، ميلا ۽ درگاهون سنڌ جي زنده ثقافتي روايت جو حصو آهن. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪردارن، ريگستان، درياهه، سمنڊ، سفر، محبت، جدائي ۽ روحاني جستجو کي گڏيل علامتي صورت ڏني وئي آهي. سنڌ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ روحاني ماڳ مختلف برادرين جي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[اڏيرو لال]]، [[منگهوپير]]، [[سيوهڻ]]، [[ساڌ ٻيلو]]، [[سنت نينورام آشرم]] ۽ [[ننگرپارڪر]] جا جين مندر سنڌ جي گهڻ مذهبي تاريخ ۽ ثقافتي منظرنامي جا مثال آهن. اهڙن ماڳن بابت موجود لوڪ روايتن ۽ عقيدن کي تاريخي حقيقتن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين شخصيتن بابت مختلف مذهبي برادرين جون روايتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. === ثقافتي ورثو === {{Main|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Archaeological Ruins at Moenjodaro-108221.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثي وارو ماڳ.]] سنڌ جو مادي ثقافتي ورثو قبل تاريخي آبادين کان وٺي وچئين دور جي مقبرن، مسجدن، قلعن، مندرن، درگاهن، بندرگاهن ۽ نوآبادياتي عمارتن تائين پکڙيل آهي. [[موهن جو دڙو]] 1980ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. يونيسڪو موجب هي ماڳ سنڌو تهذيب جي وڏي شهري مرڪز جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جي منظم گهٽين، نيڪال جي نظام، کوهن ۽ سرن جي عمارتن مان قديم شهري منصوبابنديءَ جي اعليٰ سطح ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Tomb of Isa Khan Tarkhan II.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ عيسيٰ خان ترخان ٻئي جو مقبرو؛ مڪلي جي قبرستان ۾ سنڌ جي مختلف حڪمران گهراڻن جي فنِ تعمير جا مثال موجود آهن.]] [[مڪلي جو قبرستان]] 1981ع کان يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. ٺٽي ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن ۾ پکڙيل هن وڏي تاريخي قبرستان ۾ اندازاً پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين هتي حڪمرانن، بزرگن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا تعمير ٿيا، جن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن جي اڏاوت، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ مختلف تعميري اسلوبن جو امتزاج ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻين اهم تاريخي ماڳن ۾ [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]]، [[ننگرپارڪر جا جين مندر]] ۽ مختلف تاريخي درگاهون شامل آهن. ڀنڀور، رني ڪوٽ، شاهجهان مسجد ۽ چوڪنڊي قبرستان يونيسڪو جي پاڪستان واري عارضي عالمي ورثي جي فهرست ۾ پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Properties submitted on the Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === لباس === [[فائل:Sindhi Ajrak.jpg|thumb|300px|ساڄو|روايتي [[اجرڪ]]؛ سنڌ جي نمايان ڪپڙي ۽ ثقافتي علامتن مان هڪ.]] سنڌي روايتي لباس علائقي، جنس، برادري ۽ شهري يا ڳوٺاڻي پس منظر موجب مختلف صورتون رکي ٿو. مردن جي روايتي لباس ۾ شلوار يا سٿڻ، قميص، ڪُرتو، پٽڪو يا [[سنڌي ٽوپي]] ۽ [[اجرڪ]] شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته عورتن جي لباس ۾ شلوار قميص، چولو، گهگهو، رئو يا چادر ۽ مختلف علائقائي ڀرت جا نمونا ملن ٿا. [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، عمرڪوٽ ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ لباس جا رنگ، ڪٽ، ڀرت ۽ زيورن جا نمونا مقامي برادرين موجب مختلف آهن. '''اجرڪ''' سنڌ جي سڀ کان نمايان ثقافتي علامتن مان هڪ آهي. اهو روايتي طور بلاڪ ڇپائي، قدرتي يا روايتي رنگن ۽ گهڻ مرحلي واري رنگ سازيءَ سان تيار ٿيندڙ ڪپڙو آهي. ڳاڙهو، نيرو، ڪارو ۽ اڇو اجرڪ جي روايتي رنگن ۾ نمايان آهن. اجرڪ روزاني لباس سان گڏ مهمان نوازي، اعزاز، شادي، ثقافتي تقريبن ۽ تحفي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي. '''سنڌي ٽوپي''' به سنڌي لباس ۽ سڃاڻپ جي مشهور علامت آهي. مختلف علائقن ۾ ان جي ڀرت، آئيني ڪم، رنگ ۽ بناوت جا نمونا مختلف ٿي سگهن ٿا. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي جديد دور ۾ ثقافتي ڏينهن، ادبي ميلن ۽ ٻين اجتماعي تقريبن ۾ سنڌي سڃاڻپ جي اظهار طور وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. === دستڪاري ۽ روايتي هنر === سنڌ ۾ ڪپڙي جي ڇپائي، ڀرت، ڪاشيءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪاٺ جو جنڊي ڪم، کجيءَ ۽ گاهه مان ٺهيل شيون، رلي، چمڙي جو ڪم، زيور سازي ۽ قالين يا کٿا ٺاهڻ سميت ڪيترائي روايتي هنر موجود آهن. [[هالا]] خاص طور ڪاشيءَ جي ٿانون، ٽائلس، اجرڪ، ڪاٺ جي جنڊي ڪم ۽ ٻين دستڪارين لاءِ مشهور رهيو آهي. '''رلي''' مختلف رنگن ۽ ڇپيل يا سادن ڪپڙن جي ٽڪرن کي سلائي، پيوندڪاري ۽ ڀرت ذريعي گڏ ڪري ٺاهيل روايتي ڪپڙو آهي. سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور ٿر ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ رلي ٺاهڻ عورتن جي گهريلو هنر ۽ جمالياتي اظهار جي اهم صورت رهي آهي. ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ جي مختلف برادرين ۾ هٿ جي ڀرت، آئيني ڪم، زيورن ۽ رنگين ڪپڙن جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن دستڪارين جي تياري ۽ وڪري سان ڪيترين ڳوٺاڻين عورتن ۽ ڪاريگر خاندانن جي آمدني پڻ لاڳاپيل آهي. === موسيقي === {{Main|سنڌي موسيقي}} سنڌي موسيقيءَ ۾ صوفي، ڪلاسيڪي، نيم ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ جديد موسيقي جون روايتون شامل آهن. سنڌي شاعري ۽ موسيقيءَ جو تعلق خاص طور [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام سان نمايان آهي. سندس شاعري روايتي طور مختلف '''سُرن''' ۾ ڳائي وڃي ٿي ۽ [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه جي راڳ جي روايت اڄ تائين جاري آهي. سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ [[يڪتارو]]، دنبورو، [[الگوزو]]، نڙ، دُهل، ڍولڪ، چنگ ۽ مٽيءَ مان ٺهيل [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا. علائقي ۽ موسيقيءَ جي صنف مطابق سازن ۽ ڳائڻ جي انداز ۾ فرق ملي ٿو. ==== بورينڊو ==== [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' سنڌ جو روايتي مٽيءَ مان ٺهيل ڦوڪ وارو موسيقي ساز آهي، جيڪو خاص طور ٿري ڳوٺاڻي ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اهو کوکلو گولائيءَ وارو ساز آهي، جنهن ۾ آواز لاءِ سوراخ هوندا آهن؛ ان کي مٽيءَ مان ٺاهي سج ۾ سڪايو ۽ پوءِ بٺيءَ ۾ پچايو ويندو آهي. روايتي طور مرد ان کي وڄائيندا آهن، جڏهن ته عورتون مٽيءَ جي رنگ سان ان جي سينگار ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="UNESCO-Boreendo">{{cite web |title=Boreendo, Bhorindo: ancient dying folk musical instrument, its melodies, knowledge, and skills |url=https://ich.unesco.org/en/USL/boreendo-bhorindo-ancient-dying-folk-musical-instrument-its-melodies-knowledge-and-skills-02328 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ [[يونيسڪو]] بورينڊو، ان جي ڌنن ۽ ان سان لاڳاپيل ڄاڻ ۽ هنر کي '''تڪڙي تحفظ جي ضرورت رکندڙ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست''' ۾ شامل ڪيو. يونيسڪو موجب هي ساز ٿري برادريءَ جي ڳوٺاڻي زندگي ۽ فطرت سان گهرو تعلق رکي ٿو ۽ روايتي طور سياري جي باهين ڀرسان گڏجاڻين، شادين ۽ ميلن ۾ وڄايو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل ڄاڻ اڳ خاندانن اندر عملي تربيت ذريعي منتقل ٿيندي هئي، پر هاڻي اسڪولن، ثقافتي ميلن ۽ ٻين تعليمي ذريعن سان ان جي بقا جون ڪوششون پڻ ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="UNESCO-Boreendo"/> سنڌ حڪومت بورينڊو سان لاڳاپيل روايت کي 2022ع ۾ سنڌ جي صوبائي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو هو. يونيسڪو جي 2025ع واري فيصلي ۾ نوجوان نسل کي تربيت ڏيڻ، برادريءَ جي شموليت ۽ هن هنر جي تعليمي منتقليءَ تي خاص زور ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 20.COM 7.A.3 |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/20.COM/7.A.3 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |date=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === لوڪ ادب ۽ لوڪ ورثو === سنڌ جي لوڪ ادب ۾ داستان، ڏند ڪٿائون، ڳجهارتون، لوڪ گيت، بيت، وايون، چوڻيون ۽ زباني روايتون شامل آهن. انهن مان ڪيترائي داستان سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ پڻ محفوظ ٿيا آهن. [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[مومل راڻو]]، [[سهڻي ميهار]]، [[ليلا چنيسر]]، [[نوري ڄام تماچي]] ۽ [[سورٺ راءِ ڏياچ]] سنڌ جي مشهور عشقيه ۽ رزميه لوڪ داستانن ۾ شمار ٿين ٿا. [[شاهه جو رسالو]] انهن لوڪ روايتن کي سنڌي ادبي ۽ روحاني فڪر سان ڳنڍڻ جو سڀ کان اثرائتو ڪلاسيڪي مثال آهي. شاهه عبداللطيف ڪيترين روايتي عورت ڪردارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ محبت، وطن سان وابستگي، جدوجهد، وفاداري ۽ روحاني تلاش جي علامتن طور استعمال ڪيو. === ميلا ۽ ثقافتي تقريبون === سنڌ ۾ مذهبي، موسمي، لوڪ ۽ جديد ثقافتي ميلا منعقد ٿين ٿا. [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين صوفي بزرگن جا عرس موسيقي، ڌمال، شاعري، مذهبي رسمن ۽ عوامي گڏجاڻين سان لاڳاپيل آهن. هندو برادرين جا ميلا ۽ مندرن سان لاڳاپيل تقريبون، خاص طور ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ۾، سنڌ جي ثقافتي ڪئلينڊر جو ٻيو اهم حصو آهن. '''سنڌي ثقافتي ڏينهن''' جديد دور ۾ اجرڪ، سنڌي ٽوپي، موسيقي، شاعري ۽ ٻين ثقافتي علامتن جي اجتماعي اظهار جي وڏي تقريب بڻجي چڪو آهي. موجوده صورت ۾ ان جي شروعات 2009ع ۾ سنڌي ٽوپي ڏينهن سان لاڳاپيل عوامي سرگرمين کان ٿي، جنهن کان پوءِ هر سال ڊسمبر ۾ مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ثقافتي پروگرام منعقد ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/505780 |title=Sindh celebrates first ever 'Sindhi Topi Day' |publisher=Dawn |date=6 December 2009 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ثقافتي ادارا ۽ تحفظ === سنڌ ۾ آثارِ قديمه، عجائب گهرن، تاريخي عمارتن ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جي تحفظ جي بنيادي صوبائي ذميواري [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي]] وٽ آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ موهن جي دڙي ۽ مڪلي سميت سنڌ ۾ موجود ڪيترن ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي انتظامي ۽ مالي ذميواري سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> يونيسڪو پڻ سنڌ حڪومت سان گڏ موهن جي دڙي ۽ مڪلي جي تحفظ، فني تربيت، آفتن جي خطري کي گهٽائڻ ۽ ورثي جي انتظام بابت ڪم ڪري رهيو آهي. 2026ع ۾ يونيسڪو پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي تحفظ لاءِ صوبائي ۽ وفاقي ادارن سان فني سهڪار، صلاحيت وڌائڻ ۽ پائيدار انتظام کي پنهنجي اهم سرگرمين ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Protecting World Heritage of Pakistan for sustainable development |url=https://www.unesco.org/en/articles/protecting-world-heritage-pakistan-sustainable-development |publisher=UNESCO |date=25 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ثقافتي ورثي جا اهم شعبا |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! شعبو ! نمايان مثال ! مرڪزي علائقا ! ثقافتي اهميت |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | آثارِ قديمه | style="background:#E8EAF6;" | [[موهن جو دڙو]]، [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي]] | style="background:#E3F2FD;" | لاڙڪاڻو، ٺٽو، خيرپور | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | قديم شهري ۽ تاريخي تهذيبن جا آثار |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تاريخي فنِ تعمير | style="background:#C5CAE9;" | [[مڪلي]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#BBDEFB;" | ٺٽو، ڪراچي | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | مقبرا، مسجدون، پٿر جي اُڪر ۽ ڪاشي |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روايتي ڪپڙو | style="background:#E8EAF6;" | [[اجرڪ]]، رلي، ڀرت | style="background:#E3F2FD;" | هالا، ٿر، عمرڪوٽ ۽ ٻيا علائقا | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | لباس، سڃاڻپ ۽ دستڪاري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسيقي | style="background:#C5CAE9;" | شاهه جو راڳ، الگوزو، يڪتارو، [[بورينڊو]] | style="background:#BBDEFB;" | ڀٽ شاهه، ٿرپارڪر ۽ سڄي سنڌ | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي ۽ لوڪ موسيقيءَ جون زنده روايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | لوڪ ادب | style="background:#E8EAF6;" | سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، نوري ڄام تماچي | style="background:#E3F2FD;" | سڄي سنڌ | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | زباني روايت، شاعري ۽ اجتماعي يادگيري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مذهبي ۽ روحاني ورثو | style="background:#C5CAE9;" | ڀٽ شاهه، سيوهڻ، اڏيرو لال، ننگرپارڪر | style="background:#BBDEFB;" | سنڌ جا مختلف علائقا | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي، هندو، جين ۽ ٻين تاريخي روايتن جا ماڳ |} == قديم آثار ۽ تاريخي ورثو == {{Main|سنڌ جا آثار قديمه|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[فائل:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جو اهم ورثو.]] سنڌ آثارِ قديمه ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان [[ڏکڻ ايشيا]] جي اهم ترين علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ قبل تاريخي شڪاري ۽ آبادڪاريءَ جي ماڳن کان وٺي شروعاتي زرعي ۽ شهري ثقافتن، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، ان جي پوئين مرحلن، ٻڌ ۽ جين مذهبي مرڪزن، اوائلي اسلامي بندرگاهن ۽ شهرن، وچئين دور جي قبرستانن، مسجدن، قلعن ۽ تعميري يادگارن تائين ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل مادي ورثو محفوظ آهي. سنڌ جا آثار ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو ماٿري قديم دور کان واپار، زراعت، شهري آبادڪاري، دستڪاري، مذهبي رابطن ۽ سامونڊي واپار جو اهم علائقو رهي آهي. سنڌ جا ٻه ماڳ، '''[[موهن جو دڙو]]''' ۽ '''[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]'''، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل آهن. موهن جو دڙو 1980ع ۾ عالمي ورثي طور درج ٿيو، جڏهن ته مڪلي 1981ع ۾ شامل ٿيو.<ref name="UNESCO-Mohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="UNESCO-Makli">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن ۾ [[ڀنڀور]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[ننگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو، ۽ 2026ع ۾ شامل ڪيل [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]] ۽ [[عمرڪوٽ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Tentative Lists |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قبل تاريخي ۽ شروعاتي شهري آثار === سنڌ ۾ شروعاتي زرعي، تانبن-پٿر واري ۽ شهري ثقافتن جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[آمري]]، [[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]] ۽ سنڌ جي ٻين شروعاتي آبادين مان اهڙا آثار مليا آهن، جيڪي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي مڪمل شهري مرحلي کان اڳ واري سماجي ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا. ==== آمري ==== [[آمري]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي ويجهو واقع هڪ اهم قديم دڙو آهي. هن ماڳ جو ذڪر اين. جي. مجمدار 1929ع ۾ ڪيو، جڏهن ته 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه واري مهم جي ژان ماري ڪاسال هتي منظم کوٽايون ڪيون. کوٽاين مان اهڙا ثقافتي تهه مليا، جيڪي سنڌو تهذيب کان اڳ واري آمري ثقافت، پختي هڙاپائي دور ۽ بعد وارن آبادڪاري مرحلن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Amri Mound, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آمري جي شروعاتي مٽيءَ جي ٿانون، رهائشي بناوتن ۽ ٻين آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ مڪمل هڙاپائي شهرن کان اڳ به مستقل ڳوٺاڻيون ۽ نيم شهري آبادڪاريون موجود هيون. ==== ڪوٽ ڏيجي جو دڙو ==== {{Main|ڪوٽ ڏيجي ثقافت}} '''ڪوٽ ڏيجي جو قديم دڙو''' [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] ۾ خيرپور شهر کان لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي ماڳ 1958ع ۾ ڊاڪٽر ايف. اي. خان جي کوٽاين کان پوءِ شروعاتي هڙاپائي دور جي هڪ مخصوص ثقافتي مرحلي لاءِ مشهور ٿيو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هتان مٽيءَ جي سرن جون عمارتون، مضبوط دفاعي ڀت، نفيس ٺهيل ٿانوَ ۽ اهڙا آرائشي نمونا مليا جيڪي بعد ۾ پختي هڙاپائي ثقافت ۾ پڻ نظر اچن ٿا.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هن ماڳ کي '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' سان نه ملائڻ گهرجي. قديم دڙو هزارين سال پراڻو آثارِ قديمه جو ماڳ آهي، جڏهن ته موجوده ٽالپر دور وارو ڪوٽ ڏيجي قلعو ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] ٺهرايو هو.<ref>{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur-2/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ماڳ === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} ==== موهن جو دڙو ==== [[فائل:Great Bath of Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]] جو مشهور [[وڏو غسل خانو]]؛ قديم شهر جي شهري منصوبابندي ۽ پڪل سرن جي تعمير جو مثال.]] [[موهن جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي ۽ دنيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آثارن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب هي ماڳ ٽئين هزار سال ق.م جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان آهي. شهر ۾ منظم گهٽيون، پڪل سرن جون عمارتون، کوهه، نيڪال جو وسيع نظام، غسل خانا ۽ وڏيون عوامي عمارتون مليون آهن.<ref name="UNESCO-Mohenjo"/> موهن جو دڙو 1922ع ۾ آثار قديمه جي سائنسي دنيا جي ڌيان ۾ آيو. ان جي کوٽاين مان مهرون، وزن، مٽي ۽ پٿر جا مجسما، ڌاتوءَ جون شيون، زيور، دستڪاري جا اوزار ۽ ٻين شين جو وڏو ذخيرو مليو. انهن آثارن مان سنڌو تهذيب جي شهري انتظام، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي. ==== چانهو جو دڙو ==== [[چانهو جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو هڪ اهم شهري ۽ دستڪاري مرڪز هو، جيڪو موجوده سنڌ ۾ موهن جي دڙي کان ڏکڻ طرف واقع آهي. هتي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اين. جي. مجمدار ۽ پوءِ ارنيسٽ ميڪي جي اڳواڻيءَ ۾ کوٽايون ٿيون. ماڳ مان موتين، خاص طور ڪارنيليئن جي موتين، مهرن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ ٻين صنعتن جا ثبوت مليا آهن، جنهن سبب ان کي سنڌو تهذيب جي اهم پيداواري مرڪزن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. چانهو جو دڙو ٻين وڏن هڙاپائي شهرن جي ڀيٽ ۾ نمايان قلعي بند مٿانهين حصي کان سواءِ آباد هو، جنهن ڪري ان جي شهري بناوت سنڌو تهذيب جي اندروني تنوع کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== لکين جو دڙو ==== [[لکين جو دڙو]] [[سکر]] جي صنعتي علائقي ويجهو واقع سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. جديد بچاءَ وارين کوٽاين مان پختي هڙاپائي دور، لڳ ڀڳ 2600–1900 ق.م، جا مٽيءَ جا ٿانوَ، اسٽِيٽائٽ جي دستڪاريءَ جو ملبو ۽ آبادڪاريءَ جا تهه مليا آهن. وڌيڪ هيٺين کوٽاين مان شروعاتي هڙاپائي يا ڪوٽ ڏيجي مرحلي سان مشابهت رکندڙ مواد پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |title=Lakhian jo Daro, SITE, Sukkur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhian-jo-daro-site-sukkur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي ماڳ ان ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته موجوده سکر–روهڙي واري علائقي ۾ به سنڌو تهذيب جي وڏي ۽ پيچيده شهري آبادڪاري موجود هئي. === سنڌو تهذيب کان پوءِ جا آثار === ==== جهڪر جو دڙو ==== [[جهڪر جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي کان پوءِ واري ثقافتي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهي. 1928ع ۾ اين. جي. مجمدار هتي کوٽايون ڪيون. هن ماڳ تان مليل مواد جي بنياد تي آثار قديمه ۾ '''جهڪر مرحلي''' يا '''جهڪر ثقافت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو، جيڪو سنڌ ۾ پوئين هڙاپائي دور جي ثقافتي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. ==== لوهم جو دڙو ==== [[لوهم جو دڙو]]، دادو واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري سان لاڳاپيل قديم ماڳ آهي. اين. جي. مجمدار هتي به 1930ع واري ڏهاڪي ۾ کوٽائي ڪئي. هتان مليل پڪل مٽيءَ جا مجسما ۽ پوئين هڙاپائي ثقافت سان لاڳاپيل مواد سنڌو تهذيب کان پوءِ سنڌ جي آبادڪاريءَ جي تسلسل بابت ڄاڻ مهيا ڪن ٿا. === ٻڌ دور جا آثار === سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا آثار خاص طور ميرپورخاص، ٿر، لاڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ۾ مليا آهن. اسٽوپا، ٽيراڪوٽا مجسما، مذهبي تختيون ۽ ٻڌ تصويرون ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿيون ته اوائلي عيسوي صدين کان وچئين دور تائين ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي منظرنامي جو اهم حصو رهيو. ==== ڪاهو جو دڙو ==== [[ڪاهو جو دڙو]]، جنهن کي '''ميرپورخاص اسٽوپا''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[ميرپورخاص]] ۾ واقع هڪ اهم ٻڌ آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هتان وڏي سرن جي اسٽوپا، پڪل مٽيءَ جا ٻڌ مجسما ۽ مذهبي تصويري ٽڪرا مليا آهن. ماڳ کي عام طور پنجين کان ڇهين صدي عيسويءَ جي ٻڌ فني روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هتان مليل ٽيراڪوٽا مجسمن ۾ ٻڌ تصويرن سان گڏ ٻيا مذهبي نقش به موجود آهن، جيڪي سنڌ جي ان دور جي گهڻ رخي مذهبي ۽ فني ماحول بابت اهم شاهدي مهيا ڪن ٿا. === جين آثار === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ۽ [[ڪارونجهر]] واري علائقي ۾ جين مذهب سان لاڳاپيل مندرن، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي آبادين جو هڪ اهم مجموعو محفوظ آهي. [[گوري مندر]]، [[ويراواهه جا جين مندر]]، ننگرپارڪر بازار وارو مندر ۽ [[ڀوڏيسر]] جا آثار هن ثقافتي منظرنامي جا حصا آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي ۽ جديد علمي مطالعي موجب ٿرپارڪر جي جين فنِ تعمير تي گجرات ۽ راجستان سان ويجهن ثقافتي لاڳاپن جا اثر نظر اچن ٿا؛ مندرن ۾ پٿر جي نفيس ڪاريگري، ٿنڀ، گنبذ ۽ ديواري تصويرون ملن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Rana |first=Asif Mahmood |title=Examination of Jaina Paintings of Bazaar Temple, Nagarparkar |url=https://saj.sindhculture.gov.pk/images/SAJ/Vol6No12020/07_Examination_of_Jaina_Paintings.pdf |journal=Sindh Antiquities Journal |publisher=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department, Government of Sindh |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' 2016ع کان پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === اوائلي اسلامي آثار === ==== ڀنڀور ==== {{Main|ڀنڀور}} [[ڀنڀور]] [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[گهارو ڪريڪ]] جي اترين ڪناري تي، ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع قديم بندرگاهي شهر آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هن ماڳ جي آبادڪاريءَ جو سلسلو پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين ملي ٿو، جڏهن ته ظاهر ٿيل شهري آثار خاص طور اوائلي اسلامي دور جا محفوظ مثال آهن.<ref name="BanbhoreSindh">{{cite web |title=Banbhore Fort, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/banbhore-sindh/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Grand Mosque at Banbhore.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڀنڀور]] ۾ اوائلي اسلامي مسجد جا آثار.]] شهر جي قلعي بند حصي، رهائشي پاڙن، پاڻيءَ جي ذخيري ۽ صنعتي علائقي مان ڪپڙي جي پروسيسنگ، شيشي، چمڪدار ٿانون ۽ ڌاتوءَ جي ڪم جا ثبوت مليا آهن. اهي آثار ڀنڀور کي سنڌو ماٿريءَ جي اندروني علائقن ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپاري دنيا جي وچ ۾ اهم واسطو ثابت ڪن ٿا.<ref name="BanbhoreSindh"/> ڀنڀور کي روايتي طور عرب ذريعن ۾ ذڪر ٿيل بندرگاهه '''[[ديبل]]''' سان سڃاتو ويندو آهي، جتي 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي مهم دوران جنگ ٿي؛ پر ديبل جي قطعي سڃاڻپ بابت آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ۾ بحث موجود رهيو آهي. ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا متن ۾ ڀنڀور کي ''ديبل سان سڃاتو ويندو آهي'' لکڻ، ''ڀنڀور ئي ديبل هو'' واري قطعي دعويٰ کان وڌيڪ احتياطي آهي. ڀنڀور 2004ع کان '''پورٽ آف بنڀور''' جي نالي سان يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Port of Banbhore |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1885/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== برهمڻ آباد ۽ منصوره ==== [[برهمڻ آباد]] ۽ [[منصوره، سنڌ|منصوره]] سان لاڳاپيل وڏا آثار موجوده [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ [[شهدادپور]] کان لڳ ڀڳ 13–18 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي هن ماڳ کي '''برهمڻ آباد (منصوره)''' جي نالي سان درج ڪيو آهي ۽ هتان مسجد، رهائشي بناوتن، سڪن، زيورن ۽ ٻين آثارن جي دريافت جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="BrahmanabadMansura">{{cite web |title=Brahmanabad (Mansura) |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/ancient-city-remains-brahmanabad-mansura/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منصوره]] عرب دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي ۽ سياسي گادي هئي. بهرحال برهمڻ آباد ۽ منصوره جي صحيح جاگرافيائي نسبت بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث رهيو آهي؛ ڪجهه روايتن ۾ منصوره کي پراڻي برهمڻ آباد سان يا ان جي ڀرسان سڃاتو ويو آهي، جڏهن ته ٻين مطالعي ۾ ٻنهي کي الڳ آبادين طور سمجهڻ جا دليل ڏنا ويا آهن. تنهنڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>{{cite journal |last=Panhwar |first=M. H. |title=Locations of Brahmanka, Patala, Demetrias, Min-Naggra, Brahmano, Brahmanva, Brahmanabad, Dalurai and Mansura |journal=Sindh Quarterly |volume=11 |issue=1 |year=1983}}</ref> === وچئين دور جا تاريخي آثار === ==== مڪلي جو قبرستان ==== {{Main|مڪلي جو قبرستان}} [[مڪلي]]، [[ٺٽو]] ڀرسان، دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب تقريباً 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. اهي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين [[سما گهراڻو|سمن]]، [[ارغون گهراڻو|ارغونن]]، [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] ۽ مغل دور سان لاڳاپيل آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> هتان جي عمارتن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن، نيري ڪاشي، گنبذن ۽ مختلف سنڌي، گجراتي، فارسي ۽ مغل تعميري اثرن جو ميلاپ ملي ٿو. [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي]]، عيسيٰ خان ترخان، جان بابا ۽ ديوان شرفا خان جا مقبرا مڪلي جي نمايان يادگارن مان آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> ==== چوڪنڊي قبرستان ==== [[چوڪنڊي قبرستان]] ڪراچيءَ جي اوڀر ۾ واقع پٿر جي سينگاريل قبرن جو اهم تاريخي مجموعو آهي. يونيسڪو جي عارضي فهرست موجب قبرستان تقريباً ٻه چورس ميل ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ گهڻيون قبرون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ سان تعلق رکن ٿيون. قبرن تي هٿيار، گهوڙي سوار، زيور ۽ هندسي يا نباتاتي نقش اُڪريل آهن.<ref>{{cite web |title=Chaukhandi Tombs, Karachi |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1287 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي آثار === سنڌ جا ڪيترائي تاريخي قلعا آثار قديمه ۽ تعميري ورثي جو اهم حصو آهن. انهن مان سڀئي قديم دور جا نه آهن، پر صوبي جي وچئين ۽ اوائلي جديد سياسي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ==== رني ڪوٽ ==== {{Main|رني ڪوٽ قلعو}} [[رني ڪوٽ قلعو]] موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي کيرٿر واري علائقي ۾ واقع وڏي دفاعي اڏاوت آهي. سنڌ حڪومت موجب ان جي ديوار لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جڏهن ته يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾ تقريباً 35 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=Rani Kot (Fort), Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/rani-kot-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rani Kot Fort, Dadu |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> قلعي جي قطعي شروعات بابت مختلف روايتون آهن، پر سنڌ آثار قديمه کاتو موجوده وڏي تعمير کي بنيادي طور اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين ۽ ٽالپر حڪمرانن سان ڳنڍي ٿو. تنهنڪري ان کي بنا وضاحت جي ''قديم سنڌو تهذيب جو قلعو'' يا تمام قديم دور سان منسوب ڪرڻ صحيح ناهي. ==== ڪوٽ ڏيجي، عمرڪوٽ ۽ نئون ڪوٽ جا قلعا ==== [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي بعد وارن تاريخي دورن جا اهم دفاعي يادگار آهن. مارچ 2026ع ۾ پاڪستان انهن ٽنهي سنڌي قلعن کي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Tentative Lists – Pakistan |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=18 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ واقع اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F2A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ |- style="background:#8B6B3E; color:white;" ! نمبر ! ماڳ ! ضلعو / هنڌ ! بنيادي دور ! نوعيت ! حيثيت / اهميت |- | style="background:#FCE4D6;" | 1 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[موهن جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ٽيون هزار سال ق.م | سنڌو تهذيب جو شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو؛ سنڌو تهذيب جو اهم ترين محفوظ شهري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 2 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[آمري]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | چوٿون–ٽيون هزار سال ق.م | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | آمري / شروعاتي هڙاپائي ثقافت |- | style="background:#FCE4D6;" | 3 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | شروعاتي هڙاپائي دور | قلعي بند قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ڪوٽ ڏيجي ثقافت جو معياري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 4 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[چانهو جو دڙو]]''' | شهيد بينظيرآباد وارو علائقو | سنڌو تهذيب | شهري / صنعتي ماڳ | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | موتين ۽ دستڪاريءَ جو اهم مرڪز |- | style="background:#FCE4D6;" | 5 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لکين جو دڙو]]''' | [[سکر ضلعو]] | شروعاتي ۽ پختو هڙاپائي | وڏو قديم دڙو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سکر علائقي جو اهم سنڌو تهذيب وارو ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 6 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[جهڪر جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | پوئين هڙاپائي دور | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | جهڪر ثقافت جو نالي وارو ماڳ |- | style="background:#FCE4D6;" | 7 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لوهم جو دڙو]]''' | دادو وارو علائقو | پوئين هڙاپائي دور | قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سنڌو تهذيب کان پوءِ واري تسلسل جو ثبوت |- | style="background:#F8CBAD;" | 8 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڪاهو جو دڙو]]''' | [[ميرپورخاص ضلعو]] | تقريباً 5هين–6هين صدي عيسوي | ٻڌ اسٽوپا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽيراڪوٽا ٻڌ فن لاءِ مشهور |- | style="background:#FCE4D6;" | 9 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڀنڀور]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 1 صدي ق.م–13 صدي عيسوي | بندرگاهه / قلعي بند شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ديبل سان روايتي سڃاڻپ؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 10 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[برهمڻ آباد]]–[[منصوره، سنڌ|منصوره]]''' | [[سانگهڙ ضلعو]] | قديم کان عرب دور | شهري آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | عرب سنڌ جي گادي سان لاڳاپيل؛ سڃاڻپ بابت علمي بحث |- | style="background:#FCE4D6;" | 11 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[گوري مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامي جو حصو |- | style="background:#F8CBAD;" | 12 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڀوڏيسر جا مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مذهبي آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ڪارونجهر–ننگرپارڪر جي جين ورثي جو حصو |- | style="background:#FCE4D6;" | 13 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ويراواهه جا جين مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#F8CBAD;" | 14 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[مڪلي جو قبرستان]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 14هين–18هين صدي | قبرستان / مقبرا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو |- | style="background:#FCE4D6;" | 15 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[چوڪنڊي قبرستان]]''' | [[ڪراچي]] | خاص طور 17هين–18هين صدي | پٿر جون سينگاريل قبرون | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 16 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[رني ڪوٽ قلعو]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | موجوده بناوت خاص طور 19هين صدي | دفاعي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | تقريباً 34–35 ڪلوميٽر ديوار؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 17 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | 18هين صديءَ جي پڇاڙي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 18 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[عمرڪوٽ قلعو]]''' | [[عمرڪوٽ ضلعو]] | وچئين / اوائلي جديد دور | تاريخي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 19 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[نئون ڪوٽ قلعو]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 19هين صدي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر جي دروازي طور مشهور؛ 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |} === عالمي ورثي جي حيثيت === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا يونيسڪو عالمي ۽ عارضي ورثي وارا ماڳ |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! ماڳ ! حيثيت ! داخلا جو سال ! بنيادي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[موهن جو دڙو]] | style="background:#E2F0D9;" | '''عالمي ورثو''' | 1980ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌو تهذيب جو شهري آثار |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[مڪلي جو قبرستان]] | style="background:#C6E0B4;" | '''عالمي ورثو''' | 1981ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[رني ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | تاريخي دفاعي قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | مغل دور جي مسجد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سينگاريل پٿر جون قبرون |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڀنڀور]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2004ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قديم ۽ اوائلي اسلامي بندرگاهه |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2016ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | جين مندر، مسجدون، ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[عمرڪوٽ قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قلعو |} <ref>{{cite web |title=Pakistan – World Heritage List and Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === آثارن جي تحفظ ۽ انتظام === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ اندر موجود ڪيترن قومي آثارن ۽ ثقافتي ورثي وارن ماڳن جو انتظامي ۽ مالي اختيار [[سنڌ حڪومت]] ڏانهن منتقل ٿيو. [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو]] ۽ ان جو [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي]] موهن جو دڙو، مڪلي، ڀنڀور، برهمڻ آباد–منصوره، آمري، ڪوٽ ڏيجي ۽ ٻين صوبائي آثارن جي تحفظ، کوٽائي، دستاويزڪاري، عجائب گهرن ۽ بحاليءَ جا ڪم سنڀالين ٿا.<ref>{{cite web |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> موهن جو دڙو ۽ مڪلي کي لوڻياٺ، گرميءَ ۾ تيز تبديلي، برسات، نمي، زميني پاڻي، قدرتي ڪٽاوَ، انساني مداخلت ۽ آفتن کان مسلسل خطرا آهن. 2022ع جي شديد چوماسي کان پوءِ يونيسڪو موهن جو دڙو ۽ مڪلي لاءِ هنگامي مشن موڪليا، جڏهن ته مڪلي لاءِ 2023–2028ع وارو نئون انتظامي منصوبو ۽ 2023–2030ع وارو آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ وارو منصوبو پڻ اڳتي وڌايو ويو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta – State of Conservation |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/9078/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> قديم دڙن لاءِ شهري توسيع، زرعي زمين ۾ تبديلي، غيرقانوني کوٽائي، سرن ۽ پٿرن جي کڻائي ۽ محدود سائنسي دستاويزڪاري به اهم خطرا آهن. ان ڪري جديد آثار قديمه جي پاليسي صرف کوٽائيءَ بدران '''تحفظ، غير تباهي واري سروي، ڊجيٽل دستاويزڪاري، مقامي برادرين جي شموليت ۽ آفتن خلاف مزاحمت''' تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. == ٻوليون == [[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Sindhi as a first language in 1998.png|thumb|300px|ساڄو|پاڪستان ۾ [[سنڌي ٻولي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي تاريخي ضلعي وار ورڇ؛ نقشو 1998ع جي آدمشماري جي انگن تي ٻڌل آهي.]] [[سنڌ]] لساني لحاظ کان پاڪستان جي گهڻ ٻوليائي صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي تاريخي ۽ اڪثريتي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي، جڏهن ته [[اردو]]، [[پشتو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[هندڪو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻيون ٻوليون پڻ مختلف برادرين پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. سنڌ جي لساني بناوت ۾ نمايان شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق موجود آهي، جيڪو تاريخي لڏپلاڻ، شهري آباديءَ جي واڌ، واپار ۽ روزگار لاءِ ملڪ جي ٻين حصن کان ٿيندڙ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب سنڌ جي 55,638,409 ماڻهن مان '''33,462,299'''، يعني '''60.14 سيڪڙو'''، سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو. اردو '''22.30 سيڪڙو''' سان ٻئي، پشتو '''5.31 سيڪڙو''' سان ٽئين ۽ پنجابي '''4.07 سيڪڙو''' سان چوٿين نمبر تي هئي. ان کان پوءِ بلوچي 2.17 سيڪڙو، سرائيڪي 1.64 سيڪڙو ۽ هندڪو 1.49 سيڪڙو آباديءَ جون مادري ٻوليون هيون.<ref name="PBS-Sindh2023"/><ref name="PBS-MotherTongue">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌي ٻولي === {{Main|سنڌي ٻولي}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' سنڌ جي تاريخي، ثقافتي ۽ اڪثريتي ٻولي آهي. لسانياتي درجي بنديءَ موجب سنڌي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] گروهه سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا جو تعلق برصغير جي پراڻين هند-آريائي ۽ وچين هند-آريائي لساني مرحلن سان آهي. صدين کان سنڌ جو ايران، عرب دنيا، وچ ايشيا ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان سياسي، مذهبي ۽ واپاري رابطو رهڻ سبب سنڌيءَ جي لغت تي خاص طور [[سنسڪرت]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] جا اثر پيا؛ جديد دور ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ وڏي تعداد ۾ لفظ داخل ٿيا آهن. سنڌي پنهنجي صوتياتي نظام جي ڪري هند-آريائي ٻولين ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻوليءَ ۾ ڏندن وارا، مورڌني، وسرڳي ۽ ٻين قسمن جي وينجن سان گڏ '''امپلاسيو''' آواز پڻ موجود آهن. سنڌيءَ جو بنيادي نحوي نمونو [[فاعل-مفعول-فعل]] آهي، جڏهن ته اسم ۽ ضمير جنس، عدد ۽ حالت سان لاڳاپيل صرفياتي تبديليون ڏيکارين ٿا. سنڌيءَ جا ڪيترائي علائقائي لهجا ۽ ٻولياتي قسم آهن. انهن جي درجي بندي مختلف لساني مطالعي ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي، پر '''وچولي'''، '''لاڙي'''، '''سِريلي'''، '''ٿري''' ۽ '''ڪڇي''' سنڌيءَ سان لاڳاپيل نمايان علائقائي صورتن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. معياري ادبي سنڌيءَ جو بنياد گهڻي ڀاڱي وچولي لهجي سان لاڳاپيل آهي. === سنڌي رسم الخط === پاڪستان ۾ سنڌي عام طور عربي-فارسي بنياد تي ٺهيل '''[[سنڌي رسم الخط]]''' ۾ لکي وڃي ٿي. موجوده معياري صورت ۾ سنڌي الفابيٽ ۾ '''52 اکر''' آهن ۽ ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن جي نمائندگي لاءِ عربي-فارسي رسم الخط ۾ اضافي اکر شامل ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي دور ۾ سرڪاري ۽ تعليمي مقصدن لاءِ سنڌي لکڻيءَ جي معياربندي ڪئي وئي. هندستان ۾ سنڌي لکڻ لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط سان گڏ [[ديوناگري]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. تاريخي طور سنڌي واپاري برادرين ۾ [[خداوادي رسم الخط|خداوادي]] ۽ ٻين واڻڪي صورتن جو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهڙي طرح سنڌيءَ جي تاريخ گهڻ-رسم الخط واري ادبي ۽ تجارتي روايت رکي ٿي. === سنڌيءَ جي قانوني حيثيت === سنڌيءَ جي سرڪاري استعمال ۽ تدريس کي قانوني بنياد '''سنڌ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، واڌاري ۽ استعمال) ايڪٽ، 1972ع''' ذريعي ڏنو ويو. اهو بل سنڌ اسيمبليءَ 7 جولاءِ 1972ع تي منظور ڪيو، گورنر 16 جولاءِ تي منظوري ڏني ۽ 17 جولاءِ 1972ع تي سنڌ حڪومت جي گزيٽ ۾ شايع ٿيو. قانون جي تمهيد ۾ واضح ڪيو ويو ته سنڌي اڳ ئي سنڌ حڪومت جي آفيسن ۽ کاتن ۾ استعمال ٿيندي هئي ۽ قانون جو مقصد سنڌيءَ جي تدريس، واڌاري ۽ استعمال لاءِ قدم مقرر ڪرڻ هو.<ref name="SindhiAct1972">{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |url=https://sl.sindhila.org/assets/pdf/act-1972.pdf |publisher=Government of Sindh |date=17 July 1972 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن قانون ۾ پوءِ 1990ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، تحقيق، معياري بڻائڻ ۽ استعمال کي هٿي ڏيڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف ادارتي قدم کنيا، جن مان [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] اهم ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Boli Act |url=https://sindhila.org/newsite/home/act?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === اردو ٻولي === '''[[اردو]]''' سنڌ ۾ سنڌيءَ کان پوءِ سڀ کان وڏي مادري ٻولي آهي. اردو ڳالهائيندڙ آبادي خاص طور شهري سنڌ، بالخصوص [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجرن جي وڏي پيماني تي سنڌ جي شهرن ڏانهن آمد صوبي جي لساني بناوت ۾ اهم تبديلي آندي. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''12,409,745''' ماڻهن اردوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي مجموعي آباديءَ جو '''22.30 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تناسب '''40.39 سيڪڙو''' هو، جڏهن ته ڳوٺاڻن سنڌ ۾ اهو '''1.12 سيڪڙو''' هو. 2017ع ۾ اردو صوبي جي 18.20 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> اردو پاڪستان جي قومي ٻولي هجڻ ڪري سنڌ ۾ وفاقي انتظام، ميڊيا، بين الصوبائي رابطي، واپار ۽ تعليم جي ڪيترن شعبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. === پشتو ٻولي === '''[[پشتو]]''' 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ٽئين وڏي مادري ٻولي هئي. صوبي ۾ '''2,955,893''' ماڻهن پشتوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي مجموعي آباديءَ جو '''5.31 سيڪڙو''' هئا. پشتو ڳالهائيندڙ آبادي گهڻي ڀاڱي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي؛ آدمشماري موجب شهري سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙن جو تناسب 9.00 سيڪڙو، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙ آباديءَ جي واڌ بنيادي طور ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران [[خيبر پختونخوا]]، اڳوڻن قبائلي علائقن ۽ افغانستان کان ٿيندڙ معاشي ۽ ٻين لڏپلاڻن سان لاڳاپيل رهي آهي. === پنجابي ٻولي === '''[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]''' پڻ سنڌ جي اهم ٻولين مان آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ '''2,265,471''' ماڻهن پنجابيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪي سنڌ جي آباديءَ جو '''4.07 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ پنجابي ڳالهائيندڙ آبادي 6.44 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.29 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پنجابي ڳالهائيندڙ برادريون سنڌ جي وڏن شهري، صنعتي ۽ زرعي علائقن ۾ آباد آهن. 2017ع کان 2023ع تائين صوبي جي مجموعي آباديءَ ۾ پنجابي مادري ٻولي رکندڙن جو تناسب 5.31 سيڪڙو مان گهٽجي 4.07 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === بلوچي ٻولي === '''[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]''' سنڌ جي تاريخي لساني منظرنامي جو اهم حصو آهي. سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وچ ۾ صدين کان آبادي، قبيلائي، سياسي ۽ واپاري لاڳاپا رهيا آهن ۽ بلوچ برادريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد رهيون آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''1,208,147''' ماڻهن بلوچيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''2.17 سيڪڙو''' هئا. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جو تناسب 1.76 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 2.53 سيڪڙو هو. 2017ع ۾ بلوچي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو صوبائي تناسب 2.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سرائيڪي ٻولي === '''[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]''' سنڌ جي اترين علائقن ۽ ٻين شهرن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. سنڌ جي اترين ضلعن جا ڏکڻ پنجاب ۽ سرائيڪي وسيب سان تاريخي، معاشي ۽ جاگرافيائي رابطا رهيا آهن، جڏهن ته لڏپلاڻ سبب سرائيڪي ڳالهائيندڙ سنڌ جي وڏن شهرن ۾ پڻ آباد آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''913,418''' ماڻهن سرائيڪيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''1.64 سيڪڙو''' هئا. شهري علائقن ۾ ان جو تناسب 2.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.50 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === هندڪو ۽ براهوي === 2023ع جي آدمشماري ۾ '''830,581''' سنڌ واسين، يعني '''1.49 سيڪڙو''' آباديءَ، [[هندڪو]] کي مادري ٻولي قرار ڏنو. هندڪو ڳالهائيندڙن جو تناسب شهري سنڌ ۾ 2.21 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 0.65 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> [[براهوي ٻولي|براهوي]] سنڌ جي '''265,769''' ماڻهن، يعني 0.48 سيڪڙو آباديءَ، جي مادري ٻولي هئي. براهوي ٻين وڏين سنڌي ٻولين کان لسانياتي لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌ ۾ براهوي ڳالهائيندڙن جو تناسب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.70 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 0.28 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌ ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻيون ٻوليون === سنڌ جي لساني تنوع ۾ [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[ميواتي ٻولي|ميواتي]]، [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] ۽ ٻيون ننڍيون ٻولياتي برادريون پڻ شامل آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شينا، بلتي، ميواتي، ڪلاشا ۽ ڪوهستاني کي پهريون ڀيرو جدا مادري ٻوليءَ جي اختيار طور شامل ڪيو ويو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ انهن کان سواءِ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]، [[پارڪري ڪولي ٻولي|پارڪري ڪولي]] ۽ ٻين مقامي يا برادري-بنياد ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري شايع ٿيل صوبائي مجموعي جدول ۾ انهن مان ڪيترين ٻولين کي الڳ صوبائي category بدران ''ٻيون ٻوليون'' ۾ گڏ ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري انهن لاءِ الڳ صوبائي سيڪڙو انهيءَ جدول مان اخذ نٿو ڪري سگهجي.<ref name="PBS-MotherTongue"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻو لساني فرق === سنڌ جي لساني جاگرافيءَ جي سڀ کان نمايان خصوصيت شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي '''92.12 سيڪڙو''' آبادي سنڌيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اهو تناسب '''32.84 سيڪڙو''' هو. ان جي ابتڙ اردو شهري سنڌ جي '''40.39 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، پر ڳوٺاڻن سنڌ ۾ صرف '''1.12 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پشتو، پنجابي، سرائيڪي ۽ هندڪو پڻ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ شهري سنڌ ۾ وڌيڪ تناسب رکن ٿيون. هي فرق خاص طور ڪراچي ۽ ٻين وڏن صنعتي شهرن جي ملڪ جي مختلف حصن کان آباديءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ واري تاريخي ڪردار سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌي ٻولي اٿارٽي === {{Main|سنڌي ٻولي اٿارٽي}} '''[[سنڌي ٻولي اٿارٽي|سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' سنڌ حڪومت جو هڪ خودمختيار علمي ادارو آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، تحقيق، تدريس، اصطلاح سازي ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ استعمال لاءِ ڪم ڪري ٿو. ادارو [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت ۽ نوادرات کاتي جي انتظامي دائري هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام بورڊ آف گورنرس ذريعي هلندو آهي.<ref name="SLA">{{cite web |title=Sindhi Language Authority |url=https://sindhila.org/newsite/?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اٿارٽيءَ جو پهريون بورڊ آف گورنرس '''1991ع''' ۾ نامياري عالم [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي چيئرمئن شپ هيٺ قائم ڪيو ويو. اداري پنهنجي قيام کان پوءِ لغتن، تحقيقي ڪتابن، ٻوليءَ بابت رسالي '''سنڌي ٻولي'''، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ڊجيٽل اوزارن سميت مختلف علمي ۽ فني منصوبن تي ڪم ڪيو آهي. اٿارٽي موجب ''سنڌي ٻولي'' تحقيقي رسالو پهريون ڀيرو 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 2008ع کان باقاعدي شايع ٿيندو رهيو آهي.<ref name="SLA"/> === مادري ٻولي موجب آبادي === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ جي ڪُل آبادي '''55,638,409''' هئي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مادري ٻوليءَ بابت نتيجن موجب ورڇ هيٺين ريت هئي:<ref name="PBS-Sindh2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب — 2023ع |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! مادري ٻولي ! ڳالهائيندڙ ! صوبي جي آباديءَ جو سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 33,462,299 | style="background:#C8E6C9;" | '''60.14%''' | 92.12% | 32.84% |- | style="background:#E0F2F1;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 12,409,745 | style="background:#BBDEFB;" | '''22.30%''' | 1.12% | 40.39% |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[پشتو]] | 2,955,893 | 5.31% | 1.00% | 9.00% |- | style="background:#E0F2F1;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 2,265,471 | 4.07% | 1.29% | 6.44% |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 1,208,147 | 2.17% | 1.76% | 2.53% |- | style="background:#E0F2F1;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 913,418 | 1.64% | 0.50% | 2.62% |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 830,581 | 1.49% | 0.65% | 2.21% |- | style="background:#E0F2F1;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 265,769 | 0.48% | 0.70% | 0.28% |- | 9 | style="text-align:right;" | [[ميواتي ٻولي|ميواتي]] | 57,059 | 0.10% | 0.06% | 0.14% |- | 10 | style="text-align:right;" | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | 53,249 | 0.10% | 0.02% | 0.16% |- | 11 | style="text-align:right;" | [[بلتي ٻولي|بلتي]] | 27,193 | 0.05% | 0.003% | 0.09% |- | 12 | style="text-align:right;" | [[شينا ٻولي|شينا]] | 22,273 | 0.04% | 0.01% | 0.07% |- | 13 | style="text-align:right;" | [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] | 14,885 | 0.03% | 0.004% | 0.05% |- | 14 | style="text-align:right;" | [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] | 777 | 0.001% | 0.001% | 0.002% |- | 15 | style="text-align:right;" | '''ٻيون ٻوليون''' | 1,151,650 | 2.07% | 0.77% | 3.18% |} {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب، 2023ع<ref name="PBS-Sindh2023"/> |label1=[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1=60.14 |color1=#F39C12 |label2=[[اردو]] |value2=22.30 |color2=#2980B9 |label3=[[پشتو]] |value3=5.31 |color3=#27AE60 |label4=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4=4.07 |color4=#C0392B |label5=[[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value5=2.17 |color5=#8E44AD |label6=[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6=1.64 |color6=#16A085 |label7=[[هندڪو]] |value7=1.49 |color7=#D35400 |label8=[[براهوي ٻولي|براهوي]] |value8=0.48 |color8=#7D3C98 |label9=ٻيون ٻوليون |value9=2.40 |color9=#95A5A6 }} === 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ جو ڀيٽائتو جائزو === {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ وڏين مادري ٻولين جو تناسب، 2017ع–2023ع |- style="background:#5C6BC0; color:white;" ! مادري ٻولي ! 2017ع ! 2023ع ! تبديلي (سيڪڙو پوائنٽ) |- | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 61.60% | 60.14% | −1.46 |- | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 18.20% | 22.30% | +4.10 |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | [[پشتو]] | 5.46% | 5.31% | −0.15 |- | style="background:#FFEBEE; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 5.31% | 4.07% | −1.24 |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 2.00% | 2.17% | +0.17 |- | style="background:#E0F7FA; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 2.23% | 1.64% | −0.59 |- | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 1.58% | 1.49% | −0.09 |- | style="background:#EFEBE9; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 0.73% | 0.48% | −0.25 |} <ref name="PBS-Sindh2023"/> == مذهب == {{See also|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ ۾ هندومت|سنڌ ۾ تصوف}} [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار، [[ڀٽ شاهه]]؛ سنڌ جي صوفي مذهبي ۽ ثقافتي روايت جو اهم مرڪز.]] [[فائل:Hindu Temple, Sadh Belo, Sukkur.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ساڌ ٻيلو]]، [[سکر]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع سنڌ جي اهم هندو مذهبي مرڪزن مان هڪ.]] [[سنڌ]] مذهبي لحاظ کان تاريخي طور گهڻ مذهبي خطو رهيو آهي. سنڌو ماٿريءَ جي قديم مذهبي روايتن کان پوءِ هتي [[هندومت]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين مت]]، [[اسلام]]، [[عيسائيت]]، [[سک مت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] سان لاڳاپيل برادريون مختلف دورن ۾ موجود رهيون آهن. موجوده دور ۾ اسلام سنڌ جو اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي هندو آبادي رکندڙ صوبن مان آهي ۽ هتي عيسائي، سک، پارسي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون پڻ تاريخي آباديون موجود آهن.<ref name="PBSReligion2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب، مذهب بابت جواب ڏيندڙ سنڌ جي '''55,638,409''' ماڻهن مان '''50,126,428'''، يعني '''90.09 سيڪڙو'''، مسلمان هئا. هندو جاتي 6.43 سيڪڙو، شيڊيولڊ ڪاسٽس 2.38 سيڪڙو، عيسائي 0.98 سيڪڙو، احمدي 0.03 سيڪڙو، سک 0.01 سيڪڙو ۽ پارسي تقريباً 0.003 سيڪڙو هئا. غير مسلم آبادي مجموعي طور 9.91 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي مذهبي جاگرافيءَ ۾ واضح شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي 85.45 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اها شرح 94.06 سيڪڙو هئي. هندو جاتيءَ جو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ 9.73 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 3.61 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 4.48 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 0.59 سيڪڙو هئا. عيسائين جو تناسب شهري سنڌ ۾ 1.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.24 سيڪڙو هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === اسلام === {{Main|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ تي عربن جي فتح}} سنڌ ۾ اسلام جي موجودگي جو تعلق اٺين صديءَ جي عرب فتح کان اڳ واري سامونڊي واپار سان پڻ جوڙيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌ جي بندرگاهن جا عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا. بهرحال، سنڌ ۾ اسلامي سياسي اقتدار جو مستقل قيام 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح سان ٿيو. [[راجا ڏاهر]] جي شڪست کان پوءِ ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد ۽ ملتان سميت سنڌو ماٿريءَ جا اهم حصا عرب اقتدار هيٺ آيا. ابتدائي اسلامي انتظام ۾ مقامي هندن ۽ ٻڌن کي مختلف هنڌن تي پنهنجي مذهبي ادارن ۽ رسم رواج جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جڏهن ته انهن تي اسلامي رياست جي مالي ۽ قانوني نظام جا ضابطا لاڳو ٿيا. سنڌ ۾ اسلام قبول ڪرڻ وارو عمل هڪ ئي وقت يا هڪ ئي سبب سان نه ٿيو، پر ڪيترن صدين تائين سياسي، سماجي، معاشي، مذهبي ۽ روحاني رابطن وسيلي تدريجي طور وڌندو رهيو. [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت بابت بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن ۽ سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلڻ ۽ ڪجهه ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. ''چچ نامي'' ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ راجا ڏاهر جي پٽ [[جيسيه]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت پڻ روايت موجود آهي؛ پر اهڙين روايتن جي تفصيل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري انهن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ماخذن ۾ آيل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === تصوف === {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} سنڌ جي اسلامي تاريخ ۾ [[تصوف]] کي خاص اهميت حاصل آهي. وچئين دور کان صوفي خانقاهون، درگاهون، سماع، ڪافي ۽ مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ جا اهم حصا بڻيا. قادري، سهروردي، چشتي ۽ نقشبندي روايتن جا مختلف سلسلا سنڌ ۾ سرگرم رهيا، جڏهن ته مقامي صوفي روايتن ڪيترن هنڌن تي فارسي-اسلامي فڪر کي سنڌي ٻولي، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقامي ثقافت سان ملائي هڪ مخصوص مذهبي ماحول پيدا ڪيو.<ref>{{cite journal |title=On the History of Sufism in Australia |journal=Journal of Sufi Studies |publisher=Brill |volume=11 |year=2022 |pages=115–135}}</ref> سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]]، [[مخدوم نوح]]، [[شاهه عنايت شهيد]] ۽ ٻين بزرگن جا نالا شامل آهن. انهن جون درگاهون مذهبي زيارت سان گڏ سنڌي موسيقي، شاعري، لوڪ ثقافت ۽ اجتماعي سڃاڻپ جا پڻ مرڪز رهيون آهن. [[مڪلي جو قبرستان]] ۾ حڪمرانن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جا سوين تاريخي مقبرا موجود آهن. يونيسڪو مڪلي کي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ غيرمعمولي شاهدي قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === هندومت === {{Main|سنڌ ۾ هندومت}} [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[ساڌ ٻيلو]] جي هندو مذهبي عمارت، [[سکر]].]] هندومت سنڌ جي سڀ کان پراڻين زنده مذهبي روايتن مان هڪ آهي. سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور ۾ هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ جين مت مختلف وقتن تي اهم مذهبي روايتون رهيون. عرب فتح کان پوءِ به هندو آبادي سنڌ جي سماجي، تجارتي ۽ زرعي زندگيءَ جو اهم حصو رهي. 1941ع جي آدمشماري موجب ان وقت جي سنڌ ۾ 4,840,795 ماڻهن مان 1,279,530، يعني تقريباً '''26.4 سيڪڙو'''، هندو هئا، جڏهن ته مسلمان آبادي 71.5 سيڪڙو هئي.<ref name="Sindh1941">{{cite book |title=Census of India, 1941: Sind |year=1941 |at=Table on Religion}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي شهري هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته هندستان مان مسلمان مهاجر سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ اچي آباد ٿيا. ان سان سنڌ جي مذهبي ۽ لساني آباديءَ جي بناوت ۾ بنيادي تبديلي آئي. 2023ع ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''هندو جاتي''' ۽ '''شيڊيولڊ ڪاسٽس''' کي جدا مردم شماري categories طور ڳڻيو. هندو جاتيءَ جو انگ '''3,575,848''' يا 6.43 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس '''1,325,559''' يا 2.38 سيڪڙو هئا. ٻنهي سرڪاري categories کي گڏ ڪرڻ سان انگ لڳ ڀڳ 4.90 ملين يا 8.81 سيڪڙو ٿئي ٿو، پر سرڪاري مردم شماريءَ ۾ اهي الڳ ڏيکاريل آهن.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي هندو آبادي خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ ٻين اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. [[ساڌ ٻيلو]]، [[راماپير مندر، ٽنڊو الهيار|راماپير مندر]]، عمرڪوٽ جا مندر ۽ ٿر جا مختلف مذهبي ماڳ سنڌ جي هندو مذهبي ورثي جا اهم مرڪز آهن. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن جدا صوبائي قانون ذريعي هندو شادين جي رجسٽريشن لاءِ '''[[سنڌ هندو ميريج ايڪٽ 2016ع]]''' منظور ڪيو؛ ان ۾ 2018ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Hindus Marriage Act, 2016 |url=https://humanrights.sindh.gov.pk/hr-acts |publisher=Human Rights Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جين مت === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[فائل:Gori Temple (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[گوري مندر]]، [[ننگرپارڪر]]؛ سنڌ جي تاريخي جين مذهبي ورثي جو نمايان مثال.]] [[جين مت]] سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي مذهبي تاريخ جو اهم حصو رهيو آهي، خاص طور ٿرپارڪر، ننگرپارڪر ۽ گجرات سان ڳنڍيل واپاري علائقن ۾. [[ننگرپارڪر جا جين مندر]]، [[گوري مندر]]، ڀوڏيسر ۽ ويراواهه جا آثار سنڌ ۾ جين برادرين جي ڊگهي تاريخ جا مادي ثبوت آهن. ننگرپارڪر جا جين مندر وچئين دور کان اوائلي جديد دور تائين مختلف مرحلن ۾ تعمير ٿيا ۽ انهن ۾ گجرات، راجستان ۽ مقامي سنڌي تعميراتي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا. 2016ع ۾ '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي جين آباديءَ جو تقريباً سمورو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، تنهنڪري 2023ع جي مردم شماري ۾ جين مت کي سنڌ لاءِ الڳ category طور نه ڏيکاريو ويو. ان جي باوجود جين مندر سنڌ جي مذهبي ۽ آثار قديمه واري ورثي ۾ اهم جڳهه رکن ٿا. === سنڌ ۾ عيسائيت === {{Main|سنڌ ۾ عيسائيت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img43 StPatrick Cathedral.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي عيسائي مذهبي عمارتن مان هڪ.]] سنڌ ۾ عيسائيت جي تاريخ کي رڳو 1843ع جي برطانوي فتح سان شروع ڪرڻ درست ناهي، پر ان جي قديم تاريخ بابت دعوائن کي روايت ۽ تاريخي ثبوت جي وچ ۾ فرق سان پيش ڪرڻ ضروري آهي. عيسائي روايتن ۽ ٽئين صديءَ جي اپوڪريفل متن ''اعمال توما'' ۾ رسول [[سينٽ ٿامس]] کي هند-پارٿي حڪمران [[گونڊوفارس]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪندي بيان ڪيو ويو آهي. گونڊوفارس پهرين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ موجوده پاڪستان جي حصن تي حڪمران هو.<ref>{{cite journal |last=Fleet |first=J. F. |title=St. Thomas and Gondophernes |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=37 |issue=2 |year=1905 |pages=223–236 |doi=10.1017/S0035869X00033049}}</ref> بهرحال جديد علمي تحقيق سينٽ ٿامس جي اتر اولهه هندستان يا سنڌو ماٿريءَ واري سفر کي مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو نٿي سمجهي. ''اعمال توما'' جي ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي گونڊوفارس جو نالو اچڻ اهم آهي، پر متن ۾ افسانوي ۽ مذهبي عناصر پڻ موجود آهن؛ تنهنڪري “سينٽ ٿامس سنڌ ۾ آيو ۽ گونڊوفارس کي عيسائي بڻايو” کي قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |title=Networks and social cohesion in ancient Indian Ocean trade: geography, ethnicity, religion |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2013}}</ref><ref>{{cite journal |title=The South Indian Tradition of the Apostle Thomas |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |publisher=Cambridge University Press}}</ref> قديم هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن وسيلي شام، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي عيسائي برادرين جو هندستان سان رابطو موجود هو، تنهنڪري سنڌ ۽ ان جي بندرگاهن تائين ابتدائي عيسائي واپارين يا مسافرن جي پهچ ممڪن هئي؛ پر سنڌ ۾ پهرين صديءَ جي منظم عيسائي جماعت جا سڌا آثار قديمه جا ثبوت محدود آهن. سنڌي تاريخي ادب ۾ فادر اڪيلس ميرسمن جي تحقيق موجب انگريزن جي فتح کان اڳ به ڪراچيءَ ۾ وقت بوقت ڪئٿولڪ پادرين جي آمد جو ذڪر ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني مذهبي جماعت سان لاڳاپيل پادرين جي مذهبي خدمت بابت روايت ڏني وئي آهي. 1840ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ مستقل ڪئٿولڪ ۽ پوءِ پروٽيسٽنٽ مشن وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Meersman |first=Achilles |title=Did the British Introduce Christianity into Sind? |journal=Journal of the Sind Historical Society |note=Reprinted in Sindh Observer: Selections from the Journal of Sindh Historical Society, ed. Mubarak Ali |pages=99–100}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عيسائي مشنن ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ اسڪول، ڪاليج، اسپتالون ۽ سماجي ادارا قائم ڪيا. [[ڪراچي آرچ ڊائوسيس]] 20 مئي 1948ع تي قائم ٿيو ۽ 15 جولاءِ 1950ع تي آرچ ڊائوسيس جي حيثيت حاصل ڪيائين؛ ان جو مرڪزي گرجاگهر [[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]] آهي.<ref>{{cite web |title=Archdiocese of Karachi |url=https://www.catholicsinpakistan.org/dioceses/karachi/ |publisher=Catholics in Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''546,968''' عيسائي هئا، جيڪي مذهب بابت جواب ڏيندڙ آباديءَ جو '''0.98 سيڪڙو''' هئا. انهن مان وڏي آبادي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ رهي ٿي.<ref name="PBSReligion2023"/> === سک مت === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ واپار، فوجي ۽ مذهبي رابطن سبب [[سک مت]] سان لاڳاپيل جماعتون نوآبادياتي دور کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ ۾ موجود رهيون. سکر، شڪارپور، ڪراچي ۽ ٻين شهرن ۾ سک ۽ نانڪ پنٿي واپاري برادريون تاريخي طور آباد رهيون. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ ننڍيون سک برادريون موجود رهيون ۽ ڪجهه شهرن ۾ گردوارا ۽ مذهبي ادارا قائم رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''5,182''' ماڻهن سک مت کي پنهنجو مذهب ڄاڻايو، جيڪو صوبي جي ڳڻيل مذهبي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''0.01 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === پارسي ۽ زرتشتي برادري === [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] يا [[پارسي]] برادري سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، جي شهري، تجارتي ۽ فلاحي تاريخ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي دور دوران بمبئي، گجرات ۽ ٻين علائقن مان پارسي خاندان ڪراچي لڏي آيا ۽ بندرگاهي واپار، صنعت، شهري حڪومت، تعليم ۽ خيراتي ادارن ۾ سرگرم ٿيا. [[جمشيد نسروانجي مهتا]]، جيڪو ڪراچي جو مشهور ميئر ۽ سماجي ڪارڪن هو، سنڌ جي پارسي برادريءَ جي نمايان شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. پارسي برادريءَ ڪراچيءَ ۾ اسڪولن، اسپتالن، رهائشي ۽ خيراتي ادارن جي قيام ۾ پڻ حصو ورتو. 2023ع جي آدمشماري ۾ سنڌ ۾ '''1,763''' پارسي رڪارڊ ٿيا، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو تقريباً '''0.003 سيڪڙو''' هئا.<ref name="PBSReligion2023"/> === مذهبي آبادي، 2023ع === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! نمبر ! مذهب / مردم شماري category ! آبادي ! سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E8F5E9;" | 1 | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | '''[[اسلام]]''' | 50,126,428 | '''90.09%''' | 85.45% | 94.06% |- | style="background:#FFF3E0;" | 2 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | '''[[هندومت|هندو جاتي]]''' | 3,575,848 | '''6.43%''' | 9.73% | 3.61% |- | style="background:#FDEDEC;" | 3 | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | '''[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]]''' | 1,325,559 | '''2.38%''' | 4.48% | 0.59% |- | style="background:#EAF2F8;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عيسائيت]]''' | 546,968 | '''0.98%''' | 0.24% | 1.62% |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[احمديه]] | 18,266 | 0.03% | 0.02% | 0.04% |- | style="background:#FFF9C4;" | 6 | style="background:#FCF3CF; text-align:right;" | [[سک مت]] | 5,182 | 0.01% | 0.01% | 0.01% |- | style="background:#F2F3F4;" | 7 | style="background:#E5E7E9; text-align:right;" | [[پارسي]] | 1,763 | 0.003% | 0.001% | 0.005% |- | style="background:#F8F9F9;" | 8 | style="text-align:right;" | ٻيا | 38,395 | 0.07% | 0.07% | 0.07% |} <ref name="PBSReligion2023"/> {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع<ref name="PBSReligion2023"/> |label1=[[اسلام]] |value1=90.09 |color1=#2E8B57 |label2=هندو جاتي |value2=6.43 |color2=#F39C12 |label3=[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]] |value3=2.38 |color3=#E67E22 |label4=[[عيسائيت]] |value4=0.98 |color4=#3498DB |label5=[[احمديه]] |value5=0.03 |color5=#8E44AD |label6=[[سک مت]] |value6=0.01 |color6=#F4D03F |label7=پارسي ۽ ٻيا |value7=0.08 |color7=#95A5A6 }} {{clear}} === مذهبي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي === هيٺ ڏنل جدول 1872ع کان 2023ع تائين مختلف آدمشمارين ۾ سنڌ جي مذهبي آباديءَ جو تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. نوآبادياتي دور جي آدمشمارين ۾ مذهبي درجي بندي موجوده آدمشمارين کان مختلف هئي؛ مثال طور ڪن سالن ۾ نانڪ پنٿين، قبائلي مذهبي گروهن يا جينن کي هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيو ويو هو. تنهنڪري مختلف سالن جي انگن جو سڌو مقابلو انهن وضاحتي حاشين کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ گهرجي. <div style="overflow-x:auto; border:1px solid #AAB7B8; padding:0.2em;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:92%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ مذهب، 1872ع–2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! rowspan="2" style="min-width:125px;" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" | 1872ع<ref name="sindh1872">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |jstor=saoa.crl.25057641 |access-date=16 November 2024 |title=Census of the Bombay Presidency, taken on the 21. February 1872. |year=1872 |volume=2 |pages=76 (part 1) & 112–138 (part 2) |publisher=Bombay, 1875. |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921175249/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1872|1872ع جا انگ [[برطانوي هندستان ۾ آدمشماري|آدمشماري]] جي انهن ضلعن ــ [[ڪراچي ضلعو (سنڌ)|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ضلعو (سنڌ)|حيدرآباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو]] ــ ۽ [[خيرپور رياست]] جي مجموعي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن. خيرپور رياست ۾ مذهبي وابستگي الڳ نه ڳڻي وئي هئي.}} ! colspan="2" | 1881ع<ref name="sindh1881">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=3 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1881|1881ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1891ع<ref name="sindh1891">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |archive-date=8 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408203225/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1891|1891ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1901ع<ref name="sindh1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207080045/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1901|1901ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1911ع<ref name="sindh1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |archive-date=8 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208045130/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1911|1911ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1921ع<ref name="sindh1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=6 May 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022430/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1921|1921ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1931ع<ref name="sindh1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=5 May 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022514/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1931|1931ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1941ع ! colspan="2" | 1951ع<ref name="sindh1951">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|title=CPopulation According to Religion, Tables-6, Pakistan – Census 1951|access-date=21 July 2024|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013102/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|url-status=live}}</ref>{{rp|22–26}}{{efn|name=Sindh1951|[[وفاقي گادي وارو علائقو (ڪراچي)]] پڻ شامل آهي.}} ! colspan="2" | 1998ع<ref name="sindh1998">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|title=Population Distribution by Religion, 1998 Census|access-date=23 January 2023|archive-date=23 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250923095306/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="sindh2017">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|title=TABLE 9 – POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=23 January 2023|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013148/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="2017 Census">{{cite web |title=Religious Demographics of Pakistan 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf |archive-date=29 August 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="sindh2023">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=7th Population and Housing Census – Detailed Results Table-9 Population by sex, religion and rural/urban|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=6 August 2024|archive-date=3 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203030321/https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census – 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |access-date=21 July 2024 |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212115052/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=live }}</ref> |- style="background:#D2B4DE;" ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % |- style="background:#E8F5E9;" ! style="text-align:right;" | [[اسلام]] [[فائل:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,712,266{{efn|[[سني اسلام|سني]]: 1,700,468<br>[[شيعو اسلام|شيعا]]: 11,798}} | {{Percentage|1712266|2192415|2}} | 1,989,630 || {{Percentage|1989630|2542976|2}} | 2,318,180 || {{Percentage|2318180|3003711|2}} | 2,609,337 || {{Percentage|2609337|3410223|2}} | 2,822,756 || {{Percentage|2822756|3737223|2}} | 2,562,700 || {{Percentage|2562700|3472508|2}} | 3,017,377 || {{Percentage|3017377|4114253|2}} | 3,462,015 || {{Percentage|3462015|4840795|2}} | 5,535,645 || {{Percentage|5535645|6047748|2}} | 27,796,814 || {{Percentage|27796814|30439893|2}} | 43,234,107 || {{Percentage|43234107|47854510|2}} | 50,126,428 || {{Percentage|50126428|55638409|2}} |- style="background:#FFF3E0;" ! style="text-align:right;" | [[هندومت]] [[فائل:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|1872ع جي آدمشماريءَ ۾ قبائلي مذهبي گروهه، جين ۽ نانڪ پنٿي پڻ هن درجي ۾ شامل هئا؛ 1881ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي، 1891ع ۾ قبائلي، ۽ 1901ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي پڻ هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيا ويا.}} | 475,848{{efn|جاتي هندو: 390,435<br>[[پاڪستان ۾ شيڊيولڊ ڪاسٽس|شيڊيولڊ ڪاسٽس]]، قبائلي ۽ جين: 61,514<br>نانڪ پنٿي (سک): 23,899}} | {{Percentage|475848|2192415|2}} | 544,848 || {{Percentage|544848|2542976|2}} | 674,371 || {{Percentage|674371|3003711|2}} | 787,683 || {{Percentage|787683|3410223|2}} | 877,313 || {{Percentage|877313|3737223|2}} | 876,629 || {{Percentage|876629|3472508|2}} | 1,055,119 || {{Percentage|1055119|4114253|2}} | 1,279,530 || {{Percentage|1279530|4840795|2}} | 482,560 || {{Percentage|482560|6047748|2}} | 2,280,842 || {{Percentage|2280842|30439893|2}} | 4,176,986 || {{Percentage|4176986|47854510|2}} | 4,901,407 || {{Percentage|4901407|55638409|2}} |- style="background:#EAF2F8;" ! style="text-align:right;" | [[عيسائيت]] [[فائل:Christian cross.svg|15px]] | 3,329{{efn|[[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]: 1,670<br>[[چرچ آف انگلينڊ]]: 1,142<br>مقامي عيسائي (مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ سرياني): 359<br>پريسبيٽيرين: 156<br>يوناني آرٿوڊوڪس: 2}} | {{Percentage|3329|2192415|2}} | 6,082 || {{Percentage|6082|2542976|2}} | 7,768 || {{Percentage|7768|3003711|2}} | 7,825 || {{Percentage|7825|3410223|2}} | 10,917 || {{Percentage|10917|3737223|2}} | 11,734 || {{Percentage|11734|3472508|2}} | 15,152 || {{Percentage|15152|4114253|2}} | 20,304 || {{Percentage|20304|4840795|2}} | 22,601 || {{Percentage|22601|6047748|2}} | 294,885 || {{Percentage|294885|30439893|2}} | 408,301 || {{Percentage|408301|47854510|2}} | 546,968 || {{Percentage|546968|55638409|2}} |- style="background:#F2F3F4;" ! style="text-align:right;" | [[زرتشتي مذهب]] [[فائل:Faravahar.svg|15px]] | 870{{efn|شاهنشاهي فرقي جا: 712<br>قديمي فرقي جا: 158}} | {{Percentage|870|2192415|2}} | 1,063 || {{Percentage|1063|2542976|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3003711|2}} | 2,000 || {{Percentage|2000|3410223|2}} | 2,411 || {{Percentage|2411|3737223|2}} | 2,913 || {{Percentage|2913|3472508|2}} | 3,537 || {{Percentage|3537|4114253|2}} | 3,841 || {{Percentage|3841|4840795|2}} | 5,046 || {{Percentage|5046|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,763 || {{Percentage|1763|55638409|3}} |- style="background:#FFFDE7;" ! style="text-align:right;" | [[ٻڌ ڌرم]] [[فائل:Dharma Wheel (2).svg|15px]] | 67 || {{Percentage|67|2192415|3}} | 9 || {{Percentage|9|2542976|3}} | 2 || {{Percentage|2|3003711|3}} | 0 || {{Percentage|0|3410223|3}} | 21 || {{Percentage|21|3737223|3}} | 41 || {{Percentage|41|3472508|3}} | 53 || {{Percentage|53|4114253|3}} | 111 || {{Percentage|111|4840795|3}} | 670 || {{Percentage|670|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#E8EAF6;" ! style="text-align:right;" | [[يهوديت]] [[فائل:Star of David.svg|15px]] | 35 || {{Percentage|35|2192415|3}} | 153 || {{Percentage|153|2542976|2}} | 210 || {{Percentage|210|3003711|2}} | 428 || {{Percentage|428|3410223|2}} | 595 || {{Percentage|595|3737223|2}} | 671 || {{Percentage|671|3472508|2}} | 985 || {{Percentage|985|4114253|2}} | 1,082 || {{Percentage|1082|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF8E1;" ! style="text-align:right;" | [[جين مت]] [[فائل:Jain Prateek Chihna.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,191 || {{Percentage|1191|2542976|2}} | 923 || {{Percentage|923|3003711|2}} | 921 || {{Percentage|921|3410223|2}} | 1,349 || {{Percentage|1349|3737223|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3472508|2}} | 1,144 || {{Percentage|1144|4114253|2}} | 3,687 || {{Percentage|3687|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF9C4;" ! style="text-align:right;" | [[سک مت]] [[فائل:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 720 || {{Percentage|720|3003711|2}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census|1901ع جي آدمشماريءَ ۾ سک آباديءَ کي هندو درجي ۾ ڳڻيو ويو هو.}} || {{N/a}} | 12,339 || {{Percentage|12339|3737223|2}} | 8,036 || {{Percentage|8036|3472508|2}} | 19,172 || {{Percentage|19172|4114253|2}} | 32,627 || {{Percentage|32627|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 5,182 || {{Percentage|5182|55638409|2}} |- style="background:#EFEBE9;" ! style="text-align:right;" | قبائلي مذهب | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census}} || {{N/a}} | 9,224 || {{Percentage|9224|3737223|2}} | 8,186 || {{Percentage|8186|3472508|2}} | 204 || {{Percentage|204|4114253|2}} | 37,598 || {{Percentage|37598|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#F3E5F5;" ! style="text-align:right;" | [[احمديه]] [[فائل:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 43,524 || {{Percentage|43524|30439893|2}} | 21,661 || {{Percentage|21661|47854510|2}} | 18,266 || {{Percentage|18266|55638409|2}} |- style="background:#ECEFF1;" ! style="text-align:right;" | ٻيا | 0 || {{Percentage|0|2192415|2}} | 0 || {{Percentage|0|2542976|2}} | 3 || {{Percentage|3|3003711|2}} | 2,029 || {{Percentage|2029|3410223|2}} | 298 || {{Percentage|298|3737223|2}} | 64 || {{Percentage|64|3472508|3}} | 1,510 || {{Percentage|1510|4114253|2}} | 0 || {{Percentage|0|4840795|2}} | 1,226 || {{Percentage|1226|6047748|2}} | 23,828 || {{Percentage|23828|30439893|2}} | 13,455 || {{Percentage|13455|47854510|2}} | 38,395 || {{Percentage|38395|55638409|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D5F5E3; font-weight:bold;" ! جواب ڏيندڙ ڪل آبادي ! 2,192,415 ! {{Percentage|2192415|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,047,748 ! {{Percentage|6047748|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,638,409 ! {{Percentage|55638409|55696147|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" ! ڪل آبادي ! 2,322,765 ! {{Percentage|2322765|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,054,474 ! {{Percentage|6054474|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,696,147 ! {{Percentage|55696147|55696147|2}} |} </div> == تعليم == {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} [[فائل:University of Sindh Gate.jpg|thumb|270px|[[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|270px|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم انجنيئرنگ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[فائل:Aga Khan University .jpg|thumb|270px|[[آغا خان يونيورسٽي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خانگي طبي ۽ تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] سنڌ ۾ تعليم جو نظام ابتدائي، پرائمري، مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي اسڪولي تعليم کان وٺي ڪاليجي، فني، پيشاورانه ۽ [[اعليٰ تعليم]] تائين پکڙيل آهي. صوبي ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ خانگي اسڪول، ڪاليج، يونيورسٽيون، ديني مدرسا، غير رسمي تعليمي مرڪز ۽ فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا. اسڪولي تعليم جو بنيادي انتظام سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ وٽ آهي، جڏهن ته اعليٰ تعليم، يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن لاءِ صوبائي ۽ وفاقي سطح تي الڳ ريگيوليٽري ۽ انتظامي ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206155811/https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20(2).pdf |url-status=dead}}</ref> [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 25-الف موجب پنجن کان سورهن سالن جي عمر تائين هر ٻار لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪرڻ رياست جي ذميواري آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ تعليم جي انتظام ۾ صوبن جو ڪردار وڌيڪ وسيع ٿيو. سنڌ ۾ ان آئيني حق کي عملي قانوني بنياد ڏيڻ لاءِ ''سنڌ رائيٽ آف چلڊرين ٽو فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ، 2013ع'' منظور ڪيو ويو، جنهن تحت پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو قانوني ڍانچو قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |title=Sindh Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2013 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |date=11 March 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[نوابشاهه]] ۽ [[ٽنڊو ڄام]] ۾ عام تعليم سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، ڪاروباري انتظام، ڪمپيوٽنگ، فن، ڊيزائن، حياتياتي سائنس ۽ ٻين تخصصي شعبن جون يونيورسٽيون ۽ تحقيقي ادارا قائم آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] سنڌ جي ڪيترين سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن کي تسليم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426065204/https://www.hec.gov.pk/english/universities/pages/recognised.aspx |url-status=dead}}</ref> === خواندگي === {{See also|پاڪستان ۾ تعليم}} [[فائل:Literacy Rate by Pakistani District - 2017 Census.svg|thumb|270px|2017ع جي آدمشماري موجب پاڪستان جي ضلعن ۾ خواندگيءَ جي شرح؛ سنڌ جي ضلعن ۾ پڻ نمايان علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچن ٿا.]] 2023ع جي [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|آدمشماري]] موجب سنڌ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي، جيڪا 2017ع ۾ 54.57 سيڪڙو هئي. 2023ع ۾ مردن جي خواندگي 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.21 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي خوانده آباديءَ جو انگ 22,431,392 هو.<ref name="SindhCensusEducation2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |title=Provincial Census Report 2023 — Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |pages=73–74 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي تعليمي صورتحال ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن جي وچ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2023ع ۾ شهري سنڌ جي خواندگيءَ جي شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙي سنڌ ۾ اها 38.14 سيڪڙو هئي. ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مردن جي خواندگي 48.06 سيڪڙو ۽ عورتن جي 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اهي شرحون ترتيبوار 76.27 ۽ 67.80 سيڪڙو هيون.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> قومي سطح تي 2023ع ۾ پاڪستان جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 60.65 سيڪڙو هئي. صوبن مان پنجاب 66.25 سيڪڙو، سنڌ 57.54 سيڪڙو، خيبر پختونخوا 51.09 سيڪڙو ۽ بلوچستان 42.01 سيڪڙو تي هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/National%20Census%20Report-2023.pdf |title=National Census Report 2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |page=145 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== خواندگيءَ جي شرح، 2017ع ۽ 2023ع ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#345995; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ ۾ خواندگيءَ جي شرح (10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر)'''<ref name="SindhCensusEducation2023"/> |- style="background:#E8EEF7;" ! rowspan="2" | علائقو ! colspan="3" | 2017ع ! colspan="3" | 2023ع |- style="background:#D9E6F5;" ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- ! style="background:#EDF7ED;" | سڄي سنڌ | 54.57٪ | 62.52٪ | 45.95٪ | style="background:#DFF2DF; font-weight:bold;" | 57.54٪ | 64.23٪ | 50.21٪ |- ! style="background:#FFF4E5;" | ٻهراڙي | 35.19٪ | 46.91٪ | 22.64٪ | style="background:#FFE9CC; font-weight:bold;" | 38.14٪ | 48.06٪ | 27.52٪ |- ! style="background:#EAF4FC;" | شهري | 70.43٪ | 75.13٪ | 65.28٪ | style="background:#DDEFFC; font-weight:bold;" | 72.26٪ | 76.27٪ | 67.80٪ |} </div> === اسڪولي تعليم === [[فائل:Back to school after six months interruption.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي پرائمري اسڪول ۾ شاگرد؛ صوبي جي اسڪولي نظام ۾ پرائمري تعليم بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] [[فائل:Studying for the chance to become a teacher.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردياڻي؛ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعليم تائين رسائي هڪ اهم تعليمي مسئلو آهي.]] سنڌ حڪومت جي ''اينيوئل اسڪول سينسس 2023–24ع'' موجب صوبي ۾ '''40,978 سرڪاري اسڪول''' رڪارڊ ڪيا ويا. انهن مان 36,225 پرائمري، 1,581 مڊل، 1,027 ايليمينٽري، 1,654 ثانوي ۽ 491 اعليٰ ثانوي اسڪول هئا. ان مطابق سرڪاري اسڪولي ڍانچي جو لڳ ڀڳ 88.4 سيڪڙو حصو پرائمري سطح تي مشتمل هو.<ref name="ASC2023-24">{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |page=16 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206155811/https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20(2).pdf |url-status=dead}}</ref> پرائمري کان پوءِ مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي ادارن جو نسبتاً گهٽ انگ، خاص طور ٻهراڙي ۽ پري پيل علائقن ۾، شاگردن جي ايندڙ تعليمي سطح تائين جسماني رسائيءَ کي محدود ڪري سگهي ٿو. ان ڪري اسڪولن جي سطح وار غيرمتوازن ورڇ سنڌ جي تعليمي رٿابنديءَ جو هڪ اهم مسئلو آهي. ==== سرڪاري اسڪولن جي سطح موجب ورڇ ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#287271; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جا سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''<ref name="ASC2023-24"/> |- style="background:#D9F0EF;" ! سطح ! اسڪولن جو تعداد ! ڪل اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | style="text-align:right; background:#EDF8F7;" | پرائمري | 36,225 | 88.4٪ |- | style="text-align:right; background:#F2F8E9;" | مڊل | 1,581 | 3.9٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF4E6;" | ايليمينٽري | 1,027 | 2.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FDEBEC;" | ثانوي | 1,654 | 4.0٪ |- | style="text-align:right; background:#EEEAF8;" | اعليٰ ثانوي | 491 | 1.2٪ |- style="background:#D5E8E8; font-weight:bold;" ! ڪل ! 40,978 ! 100٪ |} === اسڪولي بنيادي سهولتون === سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ پيئڻ جي پاڻي، بجلي، ٽوائلٽ ۽ بائونڊري وال جهڙين بنيادي سهولتن جي کوٽ تعليمي معيار ۽ اسڪول ۾ ٻارن جي برقرار رهڻ تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي. 2023–24ع جي انگن موجب 40,978 سرڪاري اسڪولن مان 26,006 ۾ پيئڻ جو پاڻي، 13,013 ۾ بجلي، 17,136 ۾ ٽوائلٽ ۽ 20,913 ۾ بائونڊري وال موجود هئي.<ref name="SindhAssemblyEducation">{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1997 |title=Questions and Answers — Education Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#7B5E57; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ بنيادي سهولتون'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#EFE5E2;" ! بنيادي سهولت ! سهولت رکندڙ اسڪول ! ڪل سرڪاري اسڪول ! لڳ ڀڳ دستيابي |- | style="text-align:right; background:#E7F5FF;" | پيئڻ جو پاڻي | 26,006 | 40,978 | 63.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF3BF;" | بجلي | 13,013 | 40,978 | 31.8٪ |- | style="text-align:right; background:#E6FCF5;" | ٽوائلٽ | 17,136 | 40,978 | 41.8٪ |- | style="text-align:right; background:#F3F0FF;" | بائونڊري وال | 20,913 | 40,978 | 51.0٪ |} === ڪراچي ۾ اسڪولي تعليم === [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري تعليمي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ڪراچي ريجن جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي طور '''440,473 شاگرد''' داخل هئا، جن مان 207,042 ڇوڪرا ۽ 233,431 ڇوڪريون هيون.<ref name="SindhAssemblyEducation"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#4A6FA5; color:white; padding:7px;" | '''ڪراچي جي سرڪاري اسڪولن ۾ داخلا، 2023–24ع'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#E5EDF7;" ! ضلعو ! اسڪول ! ڇوڪرا ! ڇوڪريون ! ڪل داخلا |- | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | 337 | 39,984 | 48,391 | 88,375 |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | 180 | 25,528 | 28,135 | 53,663 |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 206 | 21,946 | 22,573 | 44,519 |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 221 | 40,156 | 47,042 | 87,198 |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 601 | 36,832 | 33,477 | 70,309 |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | 139 | 22,193 | 31,137 | 53,330 |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | 185 | 20,403 | 22,676 | 43,079 |- style="background:#D8E5F3; font-weight:bold;" ! ڪل ! 1,869 ! 207,042 ! 233,431 ! 440,473 |} === تعليم تائين رسائي ۽ اهم چئلينج === سنڌ ۾ اسڪولي نظام جي توسيع باوجود اسڪول تائين رسائي، داخلا کان پوءِ تعليم جاري رکڻ، سکيا جو معيار، صنفي اڻبرابري، بنيادي سهولتن جي کوٽ ۽ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ فرق اهم چئلينج رهيا آهن. سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19ع سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو؛ ان ۾ 20,540 گهرن جو نمونو شامل هو ۽ نتيجا شهري، ٻهراڙي ۽ ضلعي سطح تائين تيار ڪيا ويا.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/documents/sindh-multiple-indicator-cluster-survey-2018-19 |title=Sindh – Multiple Indicator Cluster Survey 2018–19 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |date=16 July 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> تعليمي رسائيءَ ۾ تفاوت معاشي حيثيت، جنس، رهائش جي هنڌ، اسڪول جي فاصلي، ٽرانسپورٽ، بنيادي سهولتن ۽ گهريلو حالتن سان ڳنڍيل آهي. ان ڪري سنڌ ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان صرف داخلا وڌائڻ بدران پٺتي پيل، غريب، ٻهراڙي ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻارن تائين تعليم پهچائڻ تي پڻ رهيو آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> === اسڪول کان ٻاهر ٻار === [[File:Providing shelter for flood-affected families as they return home (5330424997).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر هڪ ٻار؛ اسڪولن جي تباهي ۽ تعليمي سامان جي ضايع ٿيڻ تعليم تائين رسائيءَ کي متاثر ڪندڙ سببن مان آهن.]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو وڏو انگ تعليمي شعبي جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. 2022ع ۾ [[يونيسيف]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ لڳ ڀڳ '''65 لک''' ڄاڻايو هو. هن مسئلي ۾ اهي ٻار شامل آهن جيڪي اسڪول ۾ ڪڏهن داخل نه ٿيا، ۽ اهي پڻ جيڪي داخلا کان پوءِ تعليم اڌ ۾ ڇڏي ويا.<ref name="SSDMS">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/new-digital-application-helps-monitor-student-attendance-sindh |title=New digital application helps monitor student attendance in Sindh |date=16 March 2022 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ شاگردن جي حاضريءَ جي نگراني، متبادل سکيا، غير رسمي تعليم، اسڪولن جي بنيادي سهولتن جي بهتري ۽ والدين سان رابطو جهڙا قدم استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="SchoolMonitoringSindh">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/mobile-app-helps-reduce-school-dropout-pakistans-sindh-province |title=Mobile App helps reduce school dropout in Pakistan’s Sindh province |date=28 September 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڇوڪرين جي تعليم === سنڌ ۾ ڇوڪرين جي تعليم تائين رسائيءَ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻهراڙي سنڌ جي عورتن جي خواندگي صرف 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري عورتن ۾ اها 67.80 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> ڳوٺاڻن ۽ گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ اسڪول جو فاصلو، ٽرانسپورٽ، غربت، ثانوي اسڪولن جي محدود دستيابي ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ ڇوڪرين جي تعليم تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر آهن. ان ڪري غير رسمي ۽ متبادل سکيا وارن منصوبن ۾ ڇوڪرين کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. 2019ع ۾ سنڌ حڪومت، [[جاپان انٽرنيشنل ڪوآپريشن ايجنسي]] ۽ [[يونيسيف]] جي سهڪار سان 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا، جن جو مقصد 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ هو؛ انهن مان اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref name="NFE2019">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/government-japan-sindhs-school-education-literacy-department-and-unicef-inaugurate |title=Government of Japan, Sindh’s School Education & Literacy Department and UNICEF inaugurate non-formal education centres |date=1 March 2019 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === غير رسمي تعليم === {{Main|غير رسمي تعليم}} غير رسمي تعليم انهن ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ متبادل رستو مهيا ڪري ٿي، جيڪي رسمي اسڪولي نظام ۾ داخل نه ٿيا هجن يا تعليم اڌ ۾ ڇڏي چڪا هجن. اهڙن پروگرامن ۾ تيز رفتار نصاب، لچڪدار وقت ۽ سرگرمين تي ٻڌل سکيا وسيلي شاگردن کي بنيادي تعليم مڪمل ڪرڻ ۽ ٻيهر رسمي تعليمي نظام سان ڳنڍجڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو. 2019ع ۾ سنڌ ۾ 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا ويا، جن ذريعي 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو.<ref name="NFE2019"/> ڪراچي جي ڀرپاسي ۽ ڏکڻ سنڌ جي محروم آبادين ۾ قائم 80 غير رسمي تعليمي مرڪزن مان لڳ ڀڳ 2,400 شاگرد فائدو وٺندا رهيا، جن ۾ اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/interactive-teaching-methods-help-students-learn-better-non-formal-education-centre |title=Interactive teaching methods help students learn better at Non-Formal Education Centre in Pakistan |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] غير رسمي تعليم بابت الڳ قومي شماريات پڻ جاري ڪري ٿو، جن ۾ ''پاڪستان نان-فارمل ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس 2022–23ع'' شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/Publications |title=Pakistan Non-Formal Education Statistics Reports 2022–23 |date=25 October 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسڪولن جي نگراني ۽ ڊجيٽل انتظام === سنڌ حڪومت اسڪولي نظام جي نگراني لاءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال وڌايو آهي. سنڌ اسڪول مانيٽرنگ سسٽم ذريعي 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن ۽ لڳ ڀڳ 120,000 استادن بابت حاضري، درسي ڪتابن، اسڪولي سهولتن ۽ عمارتن جي حالت جهڙي معلومات گڏ ڪئي وئي آهي.<ref name="SchoolMonitoringSindh"/> 2022ع ۾ [[سنڌ اسڪول ڊيلي مانيٽرنگ سسٽم]] نالي هڪ وڌيڪ ڊجيٽل نظام متعارف ڪيو ويو، جنهن جو مقصد شاگردن جي روزاني حاضري رڪارڊ ڪرڻ ۽ غيرحاضريءَ جي صورت ۾ والدين، سنڀاليندڙن ۽ اسڪول انتظاميا کي اطلاع ڏيڻ هو. شروعاتي مرحلي ۾ اهو هر ضلعي مان هڪ اسڪول سميت 30 سرڪاري اسڪولن ۾ آزمائشي طور لاڳو ڪيو ويو.<ref name="SSDMS"/> ڊجيٽل نگرانيءَ سان گڏ استادن جي بايوميٽرڪ حاضري، اسڪولي انفراسٽرڪچر، داخلا ۽ تعليمي وسيلن جي انتظام لاءِ پڻ ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي آهي. يونيسيف موجب يورپي يونين جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي سڌارن واري پروگرام ۾ 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن بابت انتظامي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جو نظام استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکيا جو معيار ۽ جائزو === تعليمي رسائي سان گڏ شاگردن جي حقيقي سکيا جا نتيجا پڻ سنڌ جي تعليمي نظام جو اهم معيار آهن. [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] اسڪولي شاگردن جي سکيا کي ماپڻ لاءِ [[نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ]] منعقد ڪري ٿو. 2023ع جي جائزي کان پوءِ اداري سنڌ لاءِ الڳ ''نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ 2023 فائنڊنگز فار سنڌ'' رپورٽ مئي 2024ع ۾ جاري ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/PublicationDetail/YWFlNzdiMTUtNzcxOS00ZjI0LWFjODYtYzg4ZTU5OWNmYTg5 |title=National Achievement Test (NAT) 2023 Findings for Sindh |date=31 May 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اهڙن جائزي جو مقصد اسڪولن جي تعداد يا داخلا کان اڳتي وڌي پڙهڻ، رياضي، سائنس ۽ ٻين بنيادي صلاحيتن ۾ شاگردن جي حقيقي ڪارڪردگي ماپڻ آهي. === سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن === {{Main|سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن}} [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] سنڌ حڪومت جو نيم خودمختيار تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1992ع جي سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ايڪٽ تحت قائم ٿيو. ان جو مقصد سرڪاري-خانگي ڀائيواري، ڪميونٽي جي شموليت ۽ متبادل تعليمي ماڊلن ذريعي معياري تعليم تائين رسائي وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جا اهم پروگرام '''فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز'''، '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' ۽ '''پيپلز اسڪول پروگرام''' شامل آهن. فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز پروگرام اڳوڻن ايس اي ايف اسسٽڊ اسڪولز، رورل پرائيويٽ اسڪولز، ايگزسٽنگ اسڪول سپورٽ پروگرام ۽ مڊل ۽ هاءِ اسڪول پروگرام کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جي سهڪار هيٺ هلندڙ اسڪولن کي مالي مدد سان گڏ درسي مواد، استاد تربيت، شاگردن جي جائزي ۽ اسڪول مانيٽرنگ جون خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2025–26ع ۾ سڀني ضلعن ۾ نوان فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪول قائم ڪرڻ لاءِ پڻ درخواستون گهرايون ويون.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/public/files/1749787515_0.pdf |title=Request for Proposal 2025–2026: Establishment and Operation of First Phase of New Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' تحت خانگي شعبي، غير سرڪاري تنظيمن، ڪميونٽي گروهن ۽ شهرين کي سرڪاري اسڪولن جي تعليمي ۽ انتظامي بهتريءَ ۾ حصو وٺڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته فائونڊيشن فني سهڪار ۽ نگراني فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/aasps |title=Adopt-a-School Program |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص تعليم === {{Main|سنڌ ۾ خاص تعليم}} سنڌ ۾ معذوري رکندڙ ٻارن ۽ بالغن لاءِ تعليم، تربيت ۽ بحاليءَ جون خدمتون [[معذور ماڻهن جي بااختياري وارو کاتو، سنڌ|معذور ماڻهن جي بااختياري واري کاتي]] وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. کاتي وٽ صوبي جي ڪيترن ضلعن ۾ خاص تعليم، پيشاورانه تربيت ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مرڪز موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري فهرست موجب اهڙا ادارا ڪراچي، حيدرآباد، ڄامشورو، ٽنڊو محمد خان، ٽنڊو الهيار، مٽياري، دادو، ٺٽو، بدين، شهيد بينظيرآباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ، لاڙڪاڻو، شڪارپور، ڪشمور، جيڪب آباد، قمبر شهدادڪوٽ، ميرپورخاص، عمرڪوٽ، ٿرپارڪر، سکر، خيرپور ۽ گهوٽڪي سميت ڪيترن ضلعن ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/institutions/ |title=List of Institutions |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا بصارت، ٻڌڻ، جسماني، ذهني ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مخصوص تعليمي ۽ بحالي خدمتون مهيا ڪن ٿا. [[ڪوٽڙي]] ۾ خاص تعليم جي استادن لاءِ '''اسپيشل ايجوڪيشن ٽيچرز ٽريننگ اڪيڊمي سنڌ''' پڻ قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === فني ۽ ووڪيشنل تعليم === {{Main|سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي}} [[File:Commercial College.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي]] ۾ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف ڪمرشل ايجوڪيشن؛ سنڌ ۾ فني ۽ پيشاورانه تعليم روزگار ۽ صنعت لاءِ عملي مهارتون پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.]] سنڌ ۾ سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل تعليم جو وڏو حصو [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽيوٽا) جي انتظام هيٺ آهي. اٿارٽي صوبي ۾ ٽيڪنيڪل ۽ پيشاورانه تعليم جي ادارن، ڪاليجن، اسڪولن ۽ تربيت مرڪزن کي منظم ڪري ٿي؛ ان جو مرڪزي دفتر [[ڪراچي]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/BoG/BoG3M-WP.pdf |title=Sindh Technical Education & Vocational Training Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيوٽا جي ادارن ۾ گورنمينٽ ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، پولي ٽيڪنڪ، مونوٽيڪنڪ، ٽيڪنيڪل اسڪول، ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ ۽ ڪمرشل ايجوڪيشن جا ادارا شامل آهن. انهن ۾ ٽن سالن جو [[ڊپلوما آف ايسوسيئيٽ انجنيئرنگ]]، ٽيڪنيڪل اسڪول سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما اِن ڪامرس، قابليت تي ٻڌل تربيت ۽ مختلف مختصر مدي وارا مهارتي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/Admission_2021_22/TSC_PROSPECTUS_2021.pdf |title=STEVTA Programmes and Courses |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> فني تعليم ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪس، آٽو اينڊ ڊيزل، ريفريجريشن ۽ ٽيڪسٽائيل جهڙن روايتي شعبن سان گڏ ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، سافٽ ويئر، گرافڪ ڊيزائن، ويب ڊيزائن، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس ۽ سائبر سيڪيورٽي جهڙا جديد شعبا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1443.pdf |title=Institutes, Technologies, Trades, Programs and Intake Capacity – District-wise |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي تعليمي سيشن ۾ اسٽيوٽا چين جي تعليمي ادارن سان گڏ ٽن سالن جي '''ماڊرن سائنو-پاڪ ڊوئل ڊپلوما/ڊگري جوائنٽ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن پروگرام''' لاءِ پڻ داخلا شروع ڪئي، جنهن جو نمونو ٻه سال سنڌ ۾ ۽ هڪ سال چين ۾ تعليم ۽ تربيت تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |title=CCTE Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme, Academic Session 2025–2026 |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تعليم بابت شماريات ۽ پاليسي جا ذريعا === سنڌ جي تعليم بابت مختلف دورن جي انگن اکرن کي ڀيٽڻ وقت انتظامي شماريات، آدمشماري ۽ گهريلو سروي جي تعريفن ۽ طريقن ۾ فرق جو خيال رکڻ ضروري آهي. اسڪولن، شاگردن، استادن ۽ بنيادي سهولتن بابت انگ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ ۽ سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ مان حاصل ٿين ٿا، جڏهن ته خواندگي ۽ آباديءَ بابت انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] ۽ سماجي اشارا سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي مان حاصل ٿين ٿا. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي تعليم بابت اهم شمارياتي ذريعا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! ذريعو ! ادارو ! بنيادي موضوع ! اهم/تازي رپورٽ |- | اينيوئل اسڪول سينسس | اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ | سرڪاري اسڪول، داخلا، استاد ۽ سهولتون | 2023–24 |- | پاڪستان جي آدمشماري | [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] | خواندگي، آبادي ۽ شهري-ڳوٺاڻي ورڇ | 2023 |- | پاڪستان ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | قومي ۽ صوبائي تعليمي شماريات | 2023–24 |- | نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | شاگردن جي سکيا جا نتيجا | 2023 |- | سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي | سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس / [[يونيسيف]] | ٻار، عورتون، تعليم ۽ سماجي اشارا | 2018–19 |- | غير رسمي تعليم جون شماريات | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | غير رسمي سکيا ۽ خواندگي | 2022–23 |} </div> === تعليم ۽ پائيدار ترقي === سنڌ ۾ تعليم جي ترقي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 4]] سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي، جنهن جو مقصد سڀني لاءِ جامع، برابريءَ تي ٻڌل ۽ معياري تعليم ۽ سڄي زندگي سکيا جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پاڪستان 2015ع ۾ پائيدار ترقيءَ جا مقصد اختيار ڪيا، جڏهن ته پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو آئيني بنياد آرٽيڪل 25-الف سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/reports/every-child-learns |title=Every Child Learns |publisher=UNICEF Pakistan |date=May 2019 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن مقصد جي حاصلات لاءِ رڳو اسڪولن جو تعداد وڌائڻ بدران اسڪول کان ٻاهر ٻارن کي تعليم ۾ آڻڻ، ڇوڪرين ۽ پٺتي پيل آباديءَ جي رسائي وڌائڻ، شاگردن کي اسڪول ۾ برقرار رکڻ، سکيا جا نتيجا بهتر ڪرڻ، استادن جي ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ اسڪولن ۾ محفوظ ۽ مناسب بنيادي سهولتون مهيا ڪرڻ پڻ اهم آهن. {{clear}} ===اعليٰ تعليم=== [[File:Silver Jubilee Gate Karachi University.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي يونيورسٽي]] جو سلور جوبلي گيٽ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي وڏين سرڪاري تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] [[File:MUET Admin Building.jpg|thumb|270px|[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي انتظامي عمارت، [[ڄامشورو]].]] [[File:Sukkur IBA University Academic Block III.jpg|thumb|270px|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جو اڪيڊمڪ بلاڪ III، [[سکر]].]] سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جو نظام سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، ڊگري ڏيندڙ ادارن ۽ تخصصي طبي، انجنيئرنگ، زرعي، قانوني، ڪاروباري، فني ۽ تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] وفاقي سطح تي تسليم ٿيل يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جو رڪارڊ برقرار رکي ٿي، جڏهن ته صوبائي سطح تي [[سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] اعليٰ تعليمي ادارن جي معيار، تحقيق ۽ ادارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪم ڪري ٿي.<ref name="HECRecognised">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426065204/https://www.hec.gov.pk/english/universities/pages/recognised.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن تحت چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي سرڪاري ۽ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگيءَ جي نگراني ۽ جائزي سان گڏ نون ادارن کي ڊگريون جاري ڪرڻ جو چارٽر ڏيڻ بابت سنڌ حڪومت کي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اعليٰ تعليم تاريخي طور [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ گهڻي مرڪوز رهي آهي، پر يونيورسٽين ۽ انهن جي علائقائي ڪيمپسن جي قيام سان ان جو دائرو [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]]، [[عمرڪوٽ]]، [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ٻين علائقن تائين وڌيو آهي.<ref name="HECCampuses">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |title=HEC Recognized Campuses |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506225913/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي پراڻن ۽ وڏن عام تعليمي ادارن ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۽ [[سنڌ يونيورسٽي]] شامل آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ٻنهي کي سرڪاري ۽ تسليم ٿيل يونيورسٽين طور درج ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |title=University of Karachi |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511093945/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |title=University of Sindh |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=19 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519193433/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |url-status=dead}}</ref> ====سنڌ جون سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ جي سرڪاري اعليٰ تعليمي نظام ۾ عام يونيورسٽين سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، فن، ڊيزائن، ٽيڪنالاجي ۽ ويٽرنري سائنس جا تخصصي ادارا شامل آهن. [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] سنڌ حڪومت طرفان چارٽر ڪيل سرڪاري ۽ هائير ايجوڪيشن ڪميشن طرفان تسليم ٿيل يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |title=Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto University of Law |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=13 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260213140705/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |url-status=dead}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#264653;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون اهم سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#DCECEF;" ! نمبر ! يونيورسٽي / ادارو ! شهر ! بنيادي شعبو ! نوعيت |- | 1 || [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] || [[سکر]] || فن، آرڪيٽيڪچر ۽ ورثو || صوبائي سرڪاري |- | 2 || [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] || [[سکر]] || عام / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 3 || [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] || [[سکر]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 4 || [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 5 || [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] || [[ٽنڊو ڄام]] || زراعت || صوبائي سرڪاري |- | 6 || [[سنڌ يونيورسٽي]] || [[ڄامشورو]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 7 || [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڄامشورو]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 8 || [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] || [[ڄامشورو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 9 || [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ڊيزائن || صوبائي سرڪاري |- | 10 || [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] || [[خيرپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 11 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] || [[خيرپور]] || ٽيڪنالاجي ۽ مهارتون || صوبائي سرڪاري |- | 12 || [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] || [[گمبٽ]] || طب ۽ صحت || سرڪاري ڊگري ڏيندڙ ادارو |- | 13 || [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[نوابشاهه]] || انجنيئرنگ ۽ سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 14 || [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] || [[نوابشاهه]] || طب / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 15 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 16 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] || [[سڪرنڊ]] || ويٽرنري سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 17 || [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[لاڙڪاڻو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 18 || [[شيخ اياز يونيورسٽي]] || [[شڪارپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 19 || [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] || [[ڀٽ شاهه]] || عام / صوفي اڀياس || صوبائي سرڪاري |- | 20 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 21 || [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي || صوبائي سرڪاري |- | 22 || [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 23 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ سماجي سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 24 || [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 25 || [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 26 || [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 27 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] || [[ڪراچي]] || قانون || صوبائي سرڪاري |- | 28 || [[ڪراچي يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 29 || [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || عام || '''وفاقي سرڪاري''' |} </div> <small>'''نوٽ:''' يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جي حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ فهرست کي سنڌ ۽ وفاقي هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ادارن جي رڪارڊ سان ملائي رکڻ گهرجي.<ref name="HECRecognised"/></small> ====سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ ۾ خانگي اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي طب، انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ، ڪاروباري انتظام، فن، آرڪيٽيڪچر ۽ سماجي سائنسن جا ڪيترائي خانگي ادارا قائم آهن. [[حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي اعليٰ تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن خانگي شعبي جي چارٽر يافته ادارن بابت رڪارڊ برقرار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ |title=Sindh Higher Education Commission |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A4C93;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#EDE5F5;" ! نمبر ! ادارو ! شهر ! اهم شعبو |- | 1 || [[آغا خان يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب، صحت ۽ تحقيق |- | 2 || [[همدرد يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / صحت / فارميسي |- | 3 || [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] || [[ڪراچي]] || فن ۽ آرڪيٽيڪچر |- | 4 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ سماجي سائنس |- | 5 || [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ |- | 6 || [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 7 || [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 8 || [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || ڪمپيوٽنگ، انجنيئرنگ ۽ بزنس |- | 9 || [[اقراء يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / بزنس / ڪمپيوٽنگ |- | 10 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 11 || [[گرين وِچ يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام |- | 12 || [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] || [[ڪراچي]] || عام / عورتن لاءِ |- | 13 || [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 14 || [[انڊس يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / انجنيئرنگ |- | 15 || [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 16 || [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] || [[ڪراچي]] || بزنس |- | 17 || [[اِلما يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ميڊيا ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 18 || [[سليم حبيب يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || سائنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ |- | 19 || [[سهيل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || صحت ۽ حياتياتي سائنس |- | 20 || [[اسرا يونيورسٽي]] || [[حيدرآباد]] || عام / طب ۽ صحت |- | 21 || [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ثقافت |} </div> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي 2023–24ع جي اسڪالرشپ رڪارڊ ۾ اقراء يونيورسٽي، گرين وِچ يونيورسٽي، سهيل يونيورسٽي، ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي، سر سيد يونيورسٽي، باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي، جناح يونيورسٽي فار وومين، ضياءُالدين يونيورسٽي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، محمد علي جناح يونيورسٽي، سليم حبيب يونيورسٽي، انڊس ويلي اسڪول، انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ، ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي، انڊس يونيورسٽي، اِلما يونيورسٽي ۽ همدرد يونيورسٽي خانگي ادارن طور درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/scholarships/ |title=Scholarships — Public and Private Sector Universities/DAIs |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====علائقائي ڪيمپس==== اعليٰ تعليم جي رسائي وڌائڻ لاءِ سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين جا مکيه ڪيمپس کان ٻاهر پڻ ڪيمپس قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ڪيمپسن جي فهرست موجب [[سنڌ يونيورسٽي]] جا [[ميرپورخاص]]، [[بدين]] ۽ [[دادو]] ۾؛ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[خيرپور]] ۾؛ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جا [[گهوٽڪي]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] ۾؛ [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[لاڙڪاڻو]] ۾؛ ۽ [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جو [[عمرڪوٽ]] ۾ ڪيمپس موجود آهي.<ref name="HECCampuses"/> [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جا [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[خيرپور]] ۾ پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref name="HECCampuses"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ چونڊ يونيورسٽين جا علائقائي ڪيمپس''' |- style="background:#B2DFDB;" ! يونيورسٽي ! مکيه هنڌ ! ٻيا تسليم ٿيل ڪيمپس |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]] |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | [[خيرپور]] |- | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور]] | [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] |- | [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[نوابشاهه]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر]] | [[ڪنڌڪوٽ]]، [[خيرپور]] |- | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[ٽنڊو ڄام]] | [[عمرڪوٽ]] |} ===طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم=== {{Main|سنڌ ۾ طبي تعليم}} [[File:Dow Medical College (31714721).jpeg|thumb|270px|[[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ڪراچي]].]] سنڌ پاڪستان ۾ طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم جو هڪ اهم مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليج، ڊينٽل ڪاليج، طبي يونيورسٽيون، نرسنگ ڪاليج ۽ الائيڊ هيلٿ سائنسز جا ادارا موجود آهن. [[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]] سنڌ جي تسليم ٿيل سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليجن ۽ انهن جي منظور ٿيل داخلا گنجائش بابت فهرستون برقرار رکي ٿي.<ref name="PMDCPublic">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PublicMedicalColleges |title=Public Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="PMDCPrivate">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PrivateMedicalColleges |title=Private Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري طبي تعليم جا اهم مرڪز [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[سکر]]، [[گمبٽ]] ۽ [[خيرپور]] آهن. انهن ۾ [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[سنڌ ميڊيڪل ڪاليج]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]، [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]]، [[گمبٽ ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[خيرپور ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPublic"/> خانگي طبي تعليم گهڻو ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[ٽنڊو محمد خان]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي طبي ادارا موجود آهن. اهم ادارن ۾ [[آغا خان يونيورسٽي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[باقائي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ضياءُالدين ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت نيشنل ميڊيڪل ڪاليج]]، [[جناح ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، [[اسرا يونيورسٽي]] جي طبي فيڪلٽي، [[انڊس ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[محمد ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPrivate"/> ====نرسنگ ۽ الائيڊ هيلٿ تعليم==== طبي تعليم سان گڏ سنڌ ۾ نرسنگ، مڊوائفري، فزيوٿراپي، ميڊيڪل ليبارٽري ٽيڪنالاجي، ريڊيولوجي، آپريشن ٿيٽر ٽيڪنالاجي، تنفسي علاج، غذائيت ۽ ٻين الائيڊ هيلٿ شعبن جي تعليم پڻ ڏني وڃي ٿي. سرڪاري ۽ خانگي طبي يونيورسٽيون، تدريسي اسپتالون ۽ صحت سائنسن جا ادارا انهن شعبن ۾ ڊگري ۽ ڊپلوما پروگرام پيش ڪن ٿا. نرسنگ ۽ مڊوائفري جي ادارن جي سڃاڻپ ۽ پيشاورانه ضابطي لاءِ قومي سطح تي [[پاڪستان نرسنگ ۽ مڊوائفري ڪائونسل]] ذميوار آهي، جڏهن ته سنڌ جا ڪيترائي سرڪاري نرسنگ ادارا صحت کاتي يا طبي يونيورسٽين سان لاڳاپيل آهن. ===تحقيق ۽ تحقيقي ادارا=== [[File:LEJ Science Information Center.jpg|thumb|270px|[[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] جو لطيف ابراهيم جمال نيشنل سائنس انفارميشن سينٽر، [[ڪراچي يونيورسٽي]].]] سنڌ ۾ سائنسي، طبي، زرعي، سماجي ۽ ثقافتي تحقيق جو وسيع ادارياتي ڍانچو موجود آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو تحقيقي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ڄامشورو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]] ۽ [[ڏوڪري]] ۾ پڻ تخصصي تحقيقاتي ادارا ۽ يونيورسٽي مرڪز قائم آهن. سنڌ جي يونيورسٽين ۾ تحقيق جي سرگرمين کي هائير ايجوڪيشن ڪميشن ۽ سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تحقيق، معيار ۽ ادارتي جائزي جي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگي ۽ تحقيقي پيداوار بابت ادارتي ڊيٽا گڏ ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز==== [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] سنڌ جي اهم سائنسي تحقيقاتي مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي بنيادي ادارن ۾ [[حسين ابراهيم جمال ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري]] ۽ [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] شامل آهن. اداري ۾ ڪيمسٽري، حياتياتي سائنسن، ماليڪيولر ميڊيسن، دوا سازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ تحقيق ۽ اعليٰ درجي جي تربيت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="ICCBS">{{cite web |url=https://iccs.edu/page-about-us |title=About ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=1 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260401083405/https://iccs.edu/page-about-us |url-status=dead}}</ref> اداري جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان کي [[عالمي صحت تنظيم]] جي سهڪاري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جي ڪيٽيگري-2 مرڪز جهڙيون بين الاقوامي حيثيتون حاصل رهيون آهن ۽ ان کي اسلامي ترقياتي بئنڪ طرفان بهترين سائنسي اداري جو انعام ٻه ڀيرا ملي چڪو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iccs.edu/page-summer-internship |title=Summer Internship Program – ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=16 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516073821/https://iccs.edu/page-summer-internship |url-status=dead}}</ref> [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] جو ڌيان بيمارين جي ماليڪيولر بنيادن، تشخيص، علاج ۽ بچاءَ جي طريقن بابت تحقيق تي آهي. مرڪز بنيادي سائنس، طبي تحقيق ۽ دوا سازيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو قائم ڪرڻ لاءِ حياتياتي، ڪيميائي ۽ ڪمپيوٽيشنل طريقا استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |title=Dr. Panjwani Center for Molecular Medicine and Drug Research |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524004950/https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |url-status=dead}}</ref> ====تحقيق، جدت ۽ صنعت سان لاڳاپا==== سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين ۾ تحقيق کي صنعت، دانشورانه ملڪيت، جدت ۽ ڪاروباري استعمال سان ڳنڍڻ لاءِ [[آفيس آف ريسرچ، انوويشن اينڊ ڪمرشلائيزيشن]] قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي فهرستن ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] ۽ [[آغا خان يونيورسٽي]] سميت سنڌ جا ڪيترائي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |title=Offices of Research, Innovation and Commercialization – Established ORICs |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803000128/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |url-status=dead}}</ref> هائير ايجوڪيشن ڪميشن يونيورسٽين ۾ بزنس انڪيوبيشن سينٽر پڻ تسليم ڪري ٿي. سنڌ ۾ اهڙا مرڪز [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۽ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سميت مختلف ادارن ۾ قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |title=Established and Recognized Business Incubation Centers |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=20 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820051135/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |url-status=dead}}</ref> ===زرعي تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Faculty Of Agricultural Engineering, Tandojam.JPG|thumb|270px|[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] جي زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي؛ سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو اهم مرڪز.]] [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] صوبي ۾ زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم ادارو آهي. يونيورسٽيءَ ۾ فصلن، زمين ۽ پاڻي، باغباني، ٻوٽن جي تحفظ، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي سائنس، خوراڪ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ان جي [[عمرڪوٽ]] ڪيمپس کي پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.<ref name="HECCampuses"/> سنڌ ۾ منظم سرڪاري زرعي تحقيق جي تاريخ ويهين صديءَ جي شروعات تائين وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي زرعي کاتي موجب 1904ع ۾ [[ميرپورخاص]] ۾ گهڻ-فصلي تحقيقاتي اسٽيشن قائم ڪئي وئي، جيڪا 1926ع ۾ [[سڪرنڊ]] منتقل ٿي. 1955ع ۾ زرعي تحقيق جو مرڪز [[ٽنڊو ڄام]] منتقل ٿيو. 1962ع ۾ زرعي تحقيق کي زرعي ڪاليج کان الڳ ڪري باقاعده تحقيقاتي اداري جي صورت ڏني وئي ۽ 1987ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ جنرل ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ قائم ڪيو ويو.<ref name="AgriResearchSindh">{{cite web |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46 |title=Agriculture Research Wing Sindh Tandojam |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٽنڊو ڄام]] زرعي تحقيق جو مرڪزي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]]، [[ڏوڪري]]، [[ڪنري]]، [[ڪوٽڏيجي]]، [[پنگريو]]، [[دادو]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻين علائقن ۾ مخصوص فصلن ۽ زرعي مسئلن بابت تحقيقاتي ادارا ۽ اسٽيشنون قائم آهن.<ref name="AgriResearchSindh"/> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3A7D44;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سرڪاري زرعي تحقيقاتي ادارا''' |- style="background:#DDEEDD;" ! ادارو ! هنڌ ! تحقيق جو بنيادي شعبو |- | ڪپهه تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪپهه |- | ڪمند تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪمند |- | تيلدار ٻجن جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || تيلدار فصل |- | فصلن جي سائنس جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || زرعي فصل |- | فزيالاجي ۽ بايوٽيڪنالاجي تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جي فزيالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي |- | ٻوٽن جي بيمارين جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جون بيماريون |- | ٻوٽن جي تحفظ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || جيت ۽ فصلن جو تحفظ |- | مٽي ۽ ماحول تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽي ۽ ماحول |- | مٽيءَ جي زرخيزيءَ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽيءَ جي زرخيزي |- | انب تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || انب |- | ميويدار فصلن جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ميوا |- | ڀاڄين جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ڀاڄيون |- | مرچ تحقيقاتي ادارو || [[ڪنري]] || مرچ |- | ڪيلو تحقيقاتي ادارو || [[ڪوٽڏيجي]] || ڪيلو |- | ڪينو ۽ ترش ميون جو تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ترش ميوا |- | ٽماٽو تحقيقاتي ادارو || [[پنگريو]] || ٽماٽو |- | ڪڻڪ بريڊنگ تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ڪڻڪ |- | مڪئي تحقيقاتي ادارو || [[دادو]] || مڪئي |- | دالين جو تحقيقاتي ادارو || [[ڏوڪري]] || داليون |- | ڏاکڻي چانور تحقيقاتي ادارو || [[ٺٽو]] || چانور |} </div> <ref name="AgriResearchSindh"/> ===سنڌالاجي=== {{Main|انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي}} [[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|270px|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافتي ورثي جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو.]] [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، فن، آثار قديمه ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۽ تحفظ جو علمي ادارو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] 1962ع ۾ ''سنڌي اڪيڊمي'' قائم ڪئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي ماضي ۽ حال بابت مختلف ٻولين ۾ موجود ڪتابن ۽ قلمي نسخن تي مشتمل تحقيقاتي لائبريري قائم ڪرڻ ۽ سنڌ بابت تحقيقي مواد شايع ڪرڻ هو. اڳتي هلي هي ادارو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صورت اختيار ڪري ويو.<ref name="Sindhology">{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/101 |title=Institute of Sindhology |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> انسٽيٽيوٽ ۾ تحقيقاتي لائبريري، ميوزيم، آرٽ گيلري، موسيقيءَ سان لاڳاپيل مجموعا، تحقيقاتي شعبو ۽ اشاعتي سرگرميون شامل آهن. سنڌالاجي ميوزيم جي مجموعن ۾ آثار قديمه جون شيون، ڪاٺ ۽ ڌاتوءَ جو ڪم، ڪپڙو، ٺڪر، زيور، سڪا، هٿيار، تصويرون ۽ مصوريءَ جا نمونا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/267 |title=Sindhology Museum |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌي ادبي بورڊ=== {{Main|سنڌي ادبي بورڊ}} [[فائل:Shah Jo Risalo.jpg|thumb|270px|''[[شاهه جو رسالو]]''؛ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو.]] [[سنڌي ادبي بورڊ]] سنڌي ٻولي، ادب، تاريخ، لوڪ ادب ۽ علمي ورثي جي اشاعت ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم علمي ادارو آهي. بورڊ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد ڪتابن، تاريخي ماخذن، لغتن، تحقيقاتي ڪم، سوانح، لوڪ ادب ۽ ٻين علمي تصنيفن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ بابت ڪيترائي تاريخي متن سنڌي، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ موجود آهن. انهن مان ڪيترن متنن جي تدوين، ترجمي ۽ اشاعت وسيلي سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي تحقيق لاءِ اهم مواد محفوظ ۽ شايع ڪيو آهي. ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== {{Main|سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ}} [[سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ]] [[ڄامشورو]] ۾ قائم سنڌ حڪومت جو ادارو آهي، جيڪو اسڪولي درسي ڪتابن جي تياري، اشاعت ۽ فراهميءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/pages.jsp?page=sindhtextbookboard |title=Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم لاءِ درسي ڪتاب تيار ۽ شايع ڪري ٿو. 2024–25ع جي تعليمي سال ۾ سنڌ حڪومت بورڊ طرفان تعلقا تعليمي آفيسرن تائين مفت درسي ڪتابن جي فراهمي ۽ انهن جي اسڪولن تائين ورڇ جي نگراني لاءِ سرڪاري ڪميٽي پڻ قائم ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/98780%20Notification%20for%20constitute%20a%20committee%20for%20constitute%20for%20monitoring%20of%20supply%20of%20free%20textbooks%20by%20the%20Sindh%20textbook%20Board%2C%20Jamshoro%20to%20TEO%2C%20during%20the%20acedemic%20year%20i.e.%202024-25.PDF |title=Monitoring of Supply of Free Textbooks by the Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=16 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ پنهنجي ڊجيٽل لائبريري ذريعي ابتدائي ٻاراڻي تعليم کان ٻارهين جماعت تائين سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم جا درسي ڪتاب اليڪٽرانڪ صورت ۾ پڻ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://ebooks.stbb.edu.pk/ |title=Sindh Textbook Board eBooks Portal |publisher=Sindh Textbook Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== سنڌ ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي امتحانن، نتيجن، داخلا، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين لاڳاپيل انتظامي ڪمن لاءِ مختلف تعليمي بورڊ ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم لاءِ الڳ بورڊ آهن، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ هڪ ئي بورڊ عام طور ٻنهي سطحن جا امتحان سنڀالي ٿو. [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] ثانوي تعليم سان لاڳاپيل امتحاني ۽ تصديقي ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جڏهن ته [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] اعليٰ ثانوي سطح تي پري-ميڊيڪل، پري-انجنيئرنگ، سائنس جنرل، ڪامرس ۽ هيومينيٽيز سميت مختلف گروپن جا امتحان منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.bsek.edu.pk/ |title=Board of Secondary Education Karachi |publisher=Board of Secondary Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://biek.edu.pk/ |title=Board of Intermediate Education Karachi |publisher=Board of Intermediate Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#457B9D;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ''' |- style="background:#DDEBF3;" ! نمبر ! بورڊ ! مرڪز ! سطح |- | 1 || [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || ثانوي |- | 2 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || اعليٰ ثانوي |- | 3 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 4 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن سکر]] || [[سکر]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 5 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 6 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 7 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |} ===ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي تعليمي ادارا=== سنڌ ۾ ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي پبلڪ اسڪول ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي هڪ مخصوص شعبي جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ادارن ۾ عام نصاب سان گڏ نظم، راندين، هم نصابي سرگرمين ۽ رهائشي تربيت تي زور ڏنو وڃي ٿو. سنڌ جي مشهور ڪيڊٽ ڪاليجن ۾ [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج سانگهڙ]] ۽ [[ڪيڊٽ ڪاليج گهوٽڪي]] شامل آهن. انهن مان ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو سنڌ جي پراڻن رهائشي تعليمي ادارن مان هڪ آهي. ===سنڌ جو تعليمي ورثو=== [[File:Sindh Madrassa.jpg|thumb|270px|[[سنڌ مدرسۃ الاسلام]]، [[ڪراچي]]؛ 1885ع ۾ قائم ٿيل سنڌ جي اهم تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[File:Students taking lesson in a classroom in the Anglo-Vernacular School in Karachi in 1873.jpg|thumb|270px|1873ع ۾ [[ڪراچي]] جي اينگلو-ورنيڪيولر اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگرد؛ سنڌ ۾ جديد اسڪولي تعليم جي شروعاتي دور جو هڪ منظر.]] سنڌ ۾ جديد رسمي تعليم جي ترقي اڻويهين صديءَ دوران تيز ٿي، جڏهن [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙن شهرن ۾ جديد اسڪول ۽ ڪاليج قائم ٿيڻ شروع ٿيا. ان دور ۾ مختلف مسلمان، هندو، پارسي ۽ عيسائي برادرين تعليمي ادارن جي قيام ۾ حصو ورتو. انهن مان ڪيترائي ادارا اڳتي هلي سنڌ ۾ سائنس، انجنيئرنگ، طب، قانون، ادب ۽ سماجي علمن جي جديد تعليم جي ترقيءَ جو بنياد بڻيا. [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] 1 سيپٽمبر 1885ع تي [[حسن علي آفندي]] جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿيو. اداري جو مقصد سنڌ جي ماڻهن، خاص طور مسلمانن، تائين جديد تعليم پهچائڻ هو، جڏهن ته ٻين مذهبي برادرين جا شاگرد پڻ هتي تعليم حاصل ڪري سگهندا هئا. [[محمد علي جناح]] 1887ع کان 1892ع تائين تقريباً ساڍا چار سال هن اداري ۾ تعليم حاصل ڪئي. ادارو 1943ع ۾ ڪاليج ۽ فيبروري 2012ع ۾ يونيورسٽي بڻيو.<ref name="SMIHistory">{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |title=History of Sindh Madressatul Islam |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about |title=About Sindh Madressatul Islam University |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ انجنيئرنگ تعليم جي ادارياتي تاريخ پڻ ويهين صديءَ جي شروعات تائين پهچي ٿي. [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو 1921ع ۾ قائم ڪيل اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج هو. اداري جي تاريخ موجب سول انجنيئرن جي وڌندڙ ضرورت، خاص طور [[سکر بئراج]] جي تعمير سان لاڳاپيل ضرورتن، انجنيئرنگ جي باقاعدي تعليم کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1977ع ۾ ڪاليج کي سنڌ اسيمبليءَ جي قانون تحت يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.<ref name="NEDHistory">{{cite web |url=https://www.neduet.edu.pk/our_university |title=Our University |publisher=NED University of Engineering and Technology |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! هنڌ ! قيام ! تاريخي اهميت / شعبو |- | [[بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1859ع | سنڌ ۽ ڪراچي جي قديم جديد اسڪولن مان هڪ |- | [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1861ع | تاريخي تعليمي ادارو |- | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] | [[ڪراچي]] | 1885ع | جديد تعليم؛ [[محمد علي جناح]] جو تعليمي ادارو<ref name="SMIHistory"/> |- | [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1887ع | تاريخي اعليٰ تعليمي ۽ سائنس ڪاليج |- | [[اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1921ع | موجوده [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو<ref name="NEDHistory"/> |- | [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1945ع | طبي تعليم |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | 1947ع | سنڌ جي قديم جديد يونيورسٽين مان هڪ |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | 1963ع/1977ع | انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي |} </div> ==صحت== {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[File:NICVD.jpg|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو [[ٽنڊو محمد خان]] وارو مرڪز؛ سنڌ ۾ دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل مرڪزن مان هڪ.]] [[File:Siut karachi - panoramio.jpg|thumb|270px|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (ايس آءِ يو ٽي)، [[ڪراچي]]؛ گردن جي بيمارين، ڊائلاسس ۽ عضون جي پيوندڪاريءَ جو اهم طبي مرڪز.]] [[File:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|270px|ايس آءِ يو ٽي ٽرسٽ اسپتال، [[ڪراچي]]؛ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] جي صحت جي سهولتن مان هڪ.]] [[File:NICVD logo.png|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو نشان؛ ادارو [[ڪراچي]] ۾ دل جي بيمارين جي علاج جو هڪ اهم سرڪاري مرڪز آهي.]] سنڌ ۾ صحت جو نظام سرڪاري، نجي ۽ غير منافع بخش شعبن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ بنيادي صحت يونٽن ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن کان وٺي ضلعي، تدريسي ۽ تخصصي اسپتالن تائين مختلف سطحن جون سهولتون شامل آهن. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف چائلڊ هيلٿ]]، [[عباسي شهيد اسپتال]] ۽ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جهڙا وڏا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sindh.gov.pk/ |title=Government of Sindh – Hospitals |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت بابت صوبي جي اهم آباديءَ تي ٻڌل انگن اکرن جو هڪ بنيادي ذريعو ''سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19'' آهي، جيڪو سنڌ جي شماريات بيورو، رٿابندي ۽ ترقي کاتي طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو. سروي 20,540 گهرن جي نموني تي ٻڌل هو ۽ عورتن، ٻارن، صحت، غذائيت، تعليم، پاڻي، صفائي ۽ ٻين سماجي شعبن بابت 170 کان وڌيڪ اشارن تي معلومات گڏ ڪئي وئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ماءُ ۽ ٻار جي صحت=== سنڌ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۾ گذريل ڏهاڪن دوران ڪجهه اهم بهتري آئي آهي، پر ڪيترن اشارن ۾ علائقائي ۽ سماجي اڻبرابري برقرار آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب سروي کان اڳ واري پنجن سالن جي عرصي لاءِ [[نوزائتي ٻار جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 24، [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 39 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت جي شرح 46 هئي. ساڳئي MICS سلسلي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 2003–04ع ۾ 104 ۽ 2014ع ۾ 100 في 1,000 هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ 2018–19ع جو انگ نمايان گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00796B;" |+ style="background:#00796B;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ شروعاتي ٻاراڻي موت جا اهم اشارا، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اشارو ! في 1,000 زنده ڄمڻ |- | نوزائتي ٻار جي موت جي شرح | 24 |- | نوزائتي دور کان پوءِ ٻار جي موت جي شرح | 14 |- | هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت جي شرح | 39 |- | هڪ کان پنجن سالن جي وچ واري ٻاراڻي موت جي شرح | 8 |- | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح''' | '''46''' |} ٻاراڻي موت جو خطرو سڀني گروهن ۾ هڪجهڙو نه هو. 20 سالن کان گهٽ عمر جي مائرن مان ڄاول ٻارن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 58 في 1,000 هئي، جڏهن ته ستين يا ان کان پوءِ واري پيدائش جي ٻارن ۾ اها شرح 75 هئي. ٻن سالن کان گهٽ وقفي سان ٿيندڙ پيدائشن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 72 في 1,000 هئي، جڏهن ته ٽن سالن جي وقفي واري پيدائش ۾ اها 25 هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ====ماءُ جي موت==== [[پاڪستان ميٽرنل مورٽيلٽي سروي 2019]] موجب سنڌ ۾ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 100,000 زنده ڄمڻ تي 345 هئي؛ ان تخميني جو 95 سيڪڙو اعتماد وارو وقفو 213 کان 477 هو. ساڳئي سروي ۾ پاڪستان لاءِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 251 في 100,000 هئي. سنڌ لاءِ سڌي سروي تخميني ۾ شرح 364 في 100,000 هئي، جيتوڻيڪ ان جو اعتماد وارو وقفو نسبتاً وسيع هو.<ref name="PMMS2019">{{cite web |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR366/FR366.pdf |title=Pakistan Maternal Mortality Survey 2019 |publisher=National Institute of Population Studies and ICF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> هي انگ ''حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح'' ۽ سخت تعريف واري ''ماءُ جي موت جي شرح'' جي وچ ۾ فرق سبب پراڻن ذريعن ۾ ڏنل انگن سان سڌي طرح ڀيٽڻ وقت احتياط طلب ڪن ٿا.<ref name="PMMS2019"/> ===پيدائش ۽ زچگيءَ جون خدمتون=== صوبي ۾ زچگي کان اڳ طبي سار سنڀال تائين رسائي بهتر ٿي آهي، پر شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، تعليمي سطح ۽ معاشي حيثيت جي لحاظ کان فرق موجود آهن. پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز ميجرمينٽ سروي 2018–19 موجب سنڌ ۾ آخري حمل دوران گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پيدائش کان اڳ طبي مشوري حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 79 سيڪڙو هو؛ 2013–14ع ۾ اهو 76 سيڪڙو هو.<ref name="PSLM201819Health">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Hieskey.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2018-19: Health |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ MICS 2018–19 موجب سفارش ڪيل گهٽ ۾ گهٽ چار زچگي کان اڳ وارا معائنا حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 44.3 سيڪڙو هو. اهڙيءَ طرح صرف ڪنهن هڪ طبي رابطي ۽ حمل دوران مسلسل سفارش ڪيل سار سنڀال جي وچ ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي غذائيت=== [[File:A young girl is checked for signs of malnutrition, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077949).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ هڪ ٻارڙي جي [[غذائي کوٽ]] جي نشانين لاءِ طبي جاچ؛ ٻارن ۾ غذائي کوٽ صوبي جي اهم عوامي صحت جي مسئلن مان هڪ رهي آهي.]] [[File:Nutrition status of children under 5 in Pakistan.png|thumb|270px|پاڪستان ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي غذائي حالت، [[نيشنل نيوٽريشن سروي پاڪستان 2018ع]] جي انگن اکرن موجب.]] غذائي کوٽ سنڌ جي ٻارن جي صحت لاءِ هڪ وڏو مسئلو رهي آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 50.2 سيڪڙو قد جي لحاظ کان عمر کان گهٽ يا [[اسٽنٽنگ|اسٽنٽڊ]] هئا، 40.7 سيڪڙو عمر جي لحاظ کان گهٽ وزن وارا ۽ 14.8 سيڪڙو قد جي لحاظ کان گهٽ وزن يا [[ويسٽنگ|ويسٽڊ]] هئا.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #E65100;" |+ style="background:#E65100;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ غذائي کوٽ، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#FFE0B2;" ! غذائي اشارو ! شرح ! بنيادي مطلب |- | [[اسٽنٽنگ]] | '''50.2٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ قد گهٽ؛ دائمي غذائي کوٽ |- | گهٽ وزن | '''40.7٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ |- | [[ويسٽنگ]] | '''14.8٪''' | قد جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ؛ شديد يا تازي غذائي کوٽ |} ڇهن مهينن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ صرف ماءُ جو کير پيارڻ جي شرح 2014ع جي 28.9 سيڪڙو مان وڌي 2018–19ع ۾ 46.5 سيڪڙو ٿي. ان جي ابتڙ، ننڍن ٻارن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قابل قبول خوراڪ حاصل ڪرڻ جو تناسب 11.7 سيڪڙو هو، جيڪو ٻار جي خوراڪ جي معيار ۽ تنوع بابت هڪ اهم مسئلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> غذائي کوٽ جي شدت ضلعن ۾ تمام گهڻي مختلف هئي. MICS جي انگن موجب اسٽنٽنگ ڪجهه ضلعن ۾ صوبي جي سراسري کان تمام مٿي هئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ اندر غذائيت جو مسئلو جاگرافيائي ۽ سماجي لحاظ کان غير يڪسان آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي حفاظتي ٽيڪاڪاري=== سنڌ ۾ [[وڌايل حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام]] تحت ٻارن کي تپ دق، پوليو، خناق، ڪاري کنگهه، تشنج، هيپاٽائٽس بي، هيموفيلس انفلوئنزا ٽائپ بي، نمونيا ۽ خسري سميت ٽيڪن سان روڪي سگهجندڙ بيمارين خلاف ويڪسينون ڏنيون وڃن ٿيون. سنڌ MICS 2018–19 موجب 12–23 مهينن جي ٻارن مان 43.8 سيڪڙو کي بنيادي ٽيڪن جو مڪمل مجموعو مليو هو. 24–35 مهينن جي ٻارن مان قومي شيڊول موجب سڀ گهربل اينٽيجن حاصل ڪندڙن جو تناسب 32.7 سيڪڙو هو. ٽئين پينٽاويلنٽ ٽيڪي جي ڪوريج 57.6 سيڪڙو، ٽئين نيو موڪوڪل ٽيڪي جي 55.4 سيڪڙو ۽ 24–35 مهينن جي ٻارن ۾ خسري جي ٻئي ٽيڪي جي ڪوريج 64.7 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #3949AB;" |+ style="background:#3949AB;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''چونڊ ٻاراڻي ٽيڪاڪاري اشارا، سنڌ MICS 2018–19'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#C5CAE9;" ! اشارو ! ڪوريج |- | پينٽاويلنٽ ٽيون ٽيڪو | 57.6٪ |- | نيو موڪوڪل ٽيون ٽيڪو | 55.4٪ |- | خسري جو ٻيو ٽيڪو | 64.7٪ |- | 12–23 مهينن ۾ مڪمل بنيادي ٽيڪاڪاري | '''43.8٪''' |- | 24–35 مهينن ۾ قومي شيڊول جا سڀ ٽيڪا | '''32.7٪''' |} ٽيڪاڪاري ۾ شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق پڻ نمايان هو. 12–23 مهينن جي ٻارن ۾ بنيادي مڪمل ٽيڪاڪاري شهري علائقن ۾ 49.4 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 39.0 سيڪڙو هئي. ماءُ جي تعليم سان پڻ واضح لاڳاپو ڏٺو ويو؛ تعليم کان محروم يا پري-پرائمري سطح واري ماءُ جي ٻارن ۾ اها شرح 37.3 سيڪڙو هئي، جڏهن ته وچولي تعليم حاصل ڪيل مائرن جي ٻارن ۾ 56.1 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جون عام بيماريون ۽ علاج=== MICS 2018–19 موجب گذريل ٻن هفتن دوران دستن ۾ مبتلا پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 67.4 سيڪڙو لاءِ ڪنهن صحت مرڪز يا صحت فراهم ڪندڙ کان علاج يا صلاح ورتي وئي. دستن ۾ مبتلا ٻارن مان 50.9 سيڪڙو کي [[اورل ريهائيڊريشن سالٽس|او آر ايس]] ڏنو ويو، جڏهن ته صرف 22.4 سيڪڙو کي او آر ايس سان گڏ زنڪ پڻ ڏنو ويو.<ref name="SindhMICS201819"/> اهڙيون بيماريون غذائي کوٽ، محفوظ پاڻيءَ تائين محدود رسائي ۽ صفائي جي خراب حالتن سان گڏجي ٻارن جي بيماريءَ ۽ موت جي خطري کي وڌائي سگهن ٿيون. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو=== سنڌ جو سرڪاري صحت نظام عام طور تي ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: بنيادي سطح تي ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز ۽ ڳوٺاڻا صحت مرڪز؛ ثانوي سطح تي تعلقه ۽ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون؛ ۽ ثالثي سطح تي تدريسي، وڏيون ۽ تخصصي اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. ''هيلٿ پروفائيل آف سنڌ 2021'' موجب صوبي ۾ 793 بنيادي صحت يونٽ ۽ 128 ڳوٺاڻا صحت مرڪز درج هئا. ان کان علاوه 1,378 ڊسپينسريون، 121 ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، 262 ٽي بي ڪلينڪون، 19 ڪوڙهه ڪلينڪون ۽ 32 ٽراما ايمرجنسي سينٽر درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#BBDEFB;" ! اداري جو قسم ! تعداد ! بسترا |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز | 121 | 208 |- | ٽي بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | '''بنيادي صحت يونٽ''' | '''793''' | '''1,535''' |- | '''ڳوٺاڻا صحت مرڪز''' | '''128''' | '''1,323''' |} </div> ===اسپتالون ۽ بستر=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل موجب مختلف قسمن جي 2,991 سرڪاري صحت ادارن ۾ مجموعي طور 25,507 بسترا درج هئا. انهن مان تدريسي اسپتالن وٽ 9,086 بسترا، يعني درج ڪيل مجموعي بسترن جو لڳ ڀڳ 35.6 سيڪڙو هئا. خودمختيار ادارن وٽ 3,794، ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالن وٽ 2,128، وڏين اسپتالن وٽ 1,991 ۽ تعلقه اسپتالن وٽ 1,477 بسترا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ سرڪاري صحت ادارا ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اداري جو قسم ! ادارا ! بسترا ! بسترن جو حصو ! بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | <div style="background:#1565C0;width:35.6%;height:18px;"></div> |- | ٻيا صحت ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | <div style="background:#00897B;width:24.5%;height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | <div style="background:#C62828;width:14.9%;height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | <div style="background:#2E7D32;width:8.3%;height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | <div style="background:#EF6C00;width:7.8%;height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | <div style="background:#8E24AA;width:5.8%;height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | <div style="background:#F9A825;width:2.5%;height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | <div style="background:#607D8B;width:0.5%;height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C;color:white;" | '''ڪل''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''2,991''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''25,507''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''100٪''' ! style="background:#00695C;color:white;" | — |} </div> ===صحت جي افرادي قوت=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل ۾ سرڪاري شعبي لاءِ 7,063 ڊاڪٽر يا جنرل ميڊيڪل آفيسر، 198 ڏندن جا ڊاڪٽر، 1,232 نرسون، 764 ليڊي هيلٿ وزيٽر، 948 دائيون ۽ مختلف درجن جا هزارين طبي ۽ نيم طبي ٽيڪنيشن درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #7B1FA2;" |+ style="background:#7B1FA2;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ جي سرڪاري صحت افرادي قوت، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#E1BEE7;" ! عملو ! تعداد |- | ڊاڪٽر / جنرل ميڊيڪل آفيسر | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | ليڊي هيلٿ وزيٽر | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليبارٽري ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} == آمدورفت == {{Main|سنڌ ۾ آمدورفت}} [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي اهم مسافر ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] [[File:PK Karachi Airport asv2020-02.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو.]] [[File:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي سامونڊي مال برداري جون سهولتون؛ سنڌ جي بندرگاهن کي ملڪ جي ريلوي ۽ شاهراهي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي.]] سنڌ ۾ آمدورفت جو نظام روڊ، موٽر وي، قومي شاهراهه، ريلوي، شهري بس، بس ريپڊ ٽرانزٽ، هوائي آمدورفت، سامونڊي بندرگاهن ۽ مال برداري جي مختلف ذريعن تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو آمدورفتي مرڪز آهي، جتي [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پاڪستان ريلوي جو ڪراچي ڊويزن ۽ وڏا شاهراهي ۽ شهري ٽرانسپورٽ نظام گڏ ٿين ٿا. سنڌ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن لاءِ [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[حيدرآباد]] ۽ [[ڪوٽڙي]] اهم ريلوي ۽ شاهراهي جنڪشن آهن. قومي شاهراهن ۽ ريلوي جي مرڪزي لائين وسيلي سنڌ جو رابطو پنجاب، بلوچستان، خيبر پختونخوا ۽ ملڪ جي سامونڊي بندرگاهن سان قائم رهي ٿو. 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي [[ڪراچي–روهڙي]] واري مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن لاءِ ابتدائي مارڪيٽ انگيجمينٽ جو مرحلو شروع ڪيو، جيڪو سنڌ جي مرڪزي ريلوي ڍانچي جي جديدڪاريءَ سان لاڳاپيل منصوبو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روڊن جو نظام === سنڌ جو روڊ نيٽ ورڪ وفاقي قومي شاهراهن، موٽر ويز، صوبائي شاهراهن، ضلعي روڊن ۽ شهري رستن تي مشتمل آهي. وفاقي سطح تي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي انتظام ۽ ترقيءَ جي ذميوار آهي. سنڌ جي سڀ کان اهم اتر-ڏکڻ شاهراهه [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] آهي، جيڪا ڪراچي کان ٺٽي، حيدرآباد ۽ مورو وسيلي پنجاب ۽ اڳتي پشاور تائين وڃي ٿي. [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] ڪوٽڙي کان شڪارپور ۽ اتر پاڪستان ڏانهن وڃي ٿي، جڏهن ته [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] ڪراچي کي بلوچستان جي بيلا، خضدار، قلات، ڪوئيٽا ۽ چمن سان ڳنڍي ٿي. [[ايم-9 موٽر وي]] ڪراچي ۽ حيدرآباد جي وچ ۾ 136 ڪلوميٽر ڊگهو موٽر وي رابطو فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |page=14 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهون ۽ موٽر وي ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم قومي شاهراهي رستا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! رستو ! سنڌ اندر اهم شهر / علائقا ! بنيادي رابطو ! نوعيت |- | [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] | [[ڪراچي]]، [[ٺٽو]]، [[حيدرآباد]]، [[مورو]] | سنڌ کان پنجاب ۽ اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] | [[ڪوٽڙي]]، [[دادو]]، [[شڪارپور]] | سنڌو درياهه جي اولهندي پٽي کان اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] | [[ڪراچي]] ۽ اولهندي سنڌ | ڪراچي کان بلوچستان، ڪوئيٽا ۽ چمن | قومي شاهراهه |- | [[ايم-9 موٽر وي]] | [[ڪراچي]]–[[حيدرآباد]] | ٻن وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن جو تيز رفتار رابطو | موٽر وي |} </div> <ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جي مشهور روڊن جي فهرست === سنڌ جي وڏن شهرن، خاص طور [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ ڪيترائي اهم شهري شاهراهي رستا اقتصادي، انتظامي ۽ روزاني سفر لاءِ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪراچي ۾ [[شاهراهه فيصل]]، [[ايم اي جناح روڊ]]، [[شاهراهه پاڪستان]]، [[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]]، ڪورنگي روڊ، ڪلفٽن روڊ، سپر هاءِ وي ۽ ناردرن باءِ پاس اهم شهري ۽ بين الشهري رستن مان آهن. حيدرآباد ۾ آٽوڀان روڊ، ٿڌي سڙڪ، حيدرآباد باءِ پاس ۽ قومي شاهراهه سان ڳنڍيل رستا شهر ۽ ضلعي جي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سکر ۽ روهڙي ۾ قومي شاهراهه ۽ انڊس هاءِ وي سان ڳنڍيل رستا اتر سنڌ جي مسافر ۽ مال برداري لاءِ اهم آهن. === شهري عوامي آمدورفت === سنڌ ۾ جديد سرڪاري شهري آمدورفت جي ترقيءَ لاءِ [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جيڪا نومبر 2017ع کان صوبي ۾ ماس ٽرانزٽ نظام جي منصوبابندي، هم آهنگي، تعمير، آپريشن، نگراني ۽ ضابطي لاءِ ڪم ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/ |title=Sindh Mass Transit Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ پيپلز بس سروس]] ڪراچي سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي تائين هلائي وئي آهي. هن نظام ۾ ريڊ پيپلز بس، عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بسون شامل آهن. سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي جي موجوده منصوبي جي انگن موجب پيپلز بس نظام ۾ 210 ريڊ بسون، 28 پنڪ بسون ۽ 40 اليڪٽرڪ بسون، مجموعي طور 243 بسون، 14 رستن ۽ لڳ ڀڳ 362 ڪلوميٽرن جي روٽ نيٽ ورڪ تي هلڻ لاءِ درج آهن؛ ريڊ بس سروس جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 مسافر ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽرانسپورٽ کاتي موجب پيپلز انٽرا-ڊسٽرڪٽ بس منصوبي هيٺ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ رستا هلن ٿا، جڏهن ته عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس سروس ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ متعارف ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/sindh-peoples-intra-district-project |title=Sindh People's Intra District Project |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== پيپلز بس سروس ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ پيپلز بس سروس جو چونڊ ڍانچو''' |- style="background:#FFCDD2;" ! سروس ! بسون ! رستا ! روٽ جي مجموعي ڊگھائي |- | ريڊ پيپلز بس | 210 | 10 | 211 ڪلوميٽر |- | پنڪ بس | 28 | 2 | 67 ڪلوميٽر |- | اليڪٽرڪ بس | 40 | 3 | 84 ڪلوميٽر |- style="background:#EF9A9A;font-weight:bold;" ! مجموعي ! 243 ! 14 ! 362 ڪلوميٽر |} <ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === بس ريپڊ ٽرانزٽ === [[ڪراچي]] ۾ شهري وڏي پيماني واري آمدورفت لاءِ مختلف بس ريپڊ ٽرانزٽ ڪوريڊور تيار ڪيا ويا آهن. [[عبدالستار ايڌي لائين|اورنج لائين]] اورنگي ٽائون کي اتر ناظم آباد واري علائقي سان ڳنڍي ٿي. هي منصوبو 10 سيپٽمبر 2022ع تي افتتاح کان پوءِ آپريشن ۾ آيو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/brt-abdul-sattar-edhi-line-orange-line |title=BRT Abdul Sattar Edhi Line (Orange Line) |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي بي آر ٽي ريڊ لائين]] تعمير هيٺ هڪ وڏي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبي طور تيار ڪئي پئي وڃي. سنڌ حڪومت موجب منصوبي ۾ 26.5 ڪلوميٽر ڊگهو ڪوريڊور ۽ 250 بائيو-هائبرڊ بسون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. منصوبي لاءِ روزاني 300,000 کان وڌيڪ مسافرن جي گنجائش جو هدف رکيو ويو آهي، جڏهن ته مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تقريباً 350,000 روزاني سواريءَ جو اندازو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/karachi-bus-rapid-transit-brt |title=Karachi Bus Rapid Transit — Red Line |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي اليڪٽرڪ بس سروس کي پڻ وڌايو آهي. مئي 2024ع ۾ سهراب ڳوٺ کان ڊي ايڇ اي سٽي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ڏانهن اي وي-5 رستو شروع ڪيو ويو، جيڪو شهري آمدورفت ۾ بجلي تي هلندڙ بس نظام جي توسيع جو حصو آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/news/launch-of-new-ev-5-bus-service-operation-dha-city-near-by-goths-towards-down-town |title=Launch of New EV-5 Bus Service Operation |publisher=Sindh Mass Transit Authority |date=23 May 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا === سنڌ ۾ روڊ ۽ عوامي آمدورفت جي انتظام ۾ ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي ادارا شامل آهن. صوبائي سطح تي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو پاليسي ۽ ريگيوليٽري ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبن جي ترقي ۽ آپريشن سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''آمدورفت سان لاڳاپيل اهم سرڪاري ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! سطح ! بنيادي ذميواري |- | [[سنڌ ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو]] | صوبائي | ٽرانسپورٽ پاليسي، ضابطا ۽ منصوبابندي |- | [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] | صوبائي | بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ ماس ٽرانزٽ نظام |- | [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] | وفاقي | قومي شاهراهون ۽ موٽر وي |- | [[پاڪستان ريلوي]] | وفاقي | مسافر ۽ مال بردار ريلوي |- | [[پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي]] | وفاقي | سول هوائي اڏن جو انتظام |} === ريلوي نظام === {{Main|سنڌ ۾ ريلوي}} سنڌ پاڪستان جي ريلوي نظام جو تاريخي ۽ موجوده طور اهم حصو آهي. [[ڪراچي]] پاڪستان ريلوي جي ڏاکڻي ٽرمينس ۽ ملڪ جي اهم مسافر ۽ مال برداري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[روهڙي]] اتر سنڌ ۾ هڪ اهم ريلوي جنڪشن آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين سنڌ مان ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ ٻين علائقن وسيلي گذري ٿي. پاڪستان ريلوي جي ڪمپيوٽرائيزڊ ريزرويشن نظام ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سکر ڊويزن الڳ آپريشنل يونٽن طور درج آهن. ڪراچي ڊويزن جي اهم ريزرويشن اسٽيشنن ۾ ڪراچي سٽي ۽ ڪراچي ڪينٽ شامل آهن، جڏهن ته سکر ڊويزن صوبي جي اترئين ريلوي نظام جو اهم انتظامي مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |title=General Information |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي ڪراچي–روهڙي مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن کي هڪ اهم جديدڪاري پروگرام طور اڳتي وڌايو. هي سيڪشن سنڌ جي بندرگاهن، ڪراچي جي صنعتي مرڪزن ۽ اتر پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ جي وچ ۾ بنيادي رابطو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون اهم ريلوي اسٽيشنون === [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]، 1890ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ڪراچي کان اتر سنڌ تائين ڪيترائي وڏا ريلوي اسٽيشن ۽ جنڪشن آهن. ڪراچي ڪينٽ پاڪستان جي اهم مسافر اسٽيشنن مان هڪ آهي ۽ ڪراچي–پشاور مين لائين سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Karachi_Cantonment_railway_station |title=Karachi Cantonment railway station |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#795548;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم ريلوي اسٽيشنون''' |- style="background:#D7CCC8;" ! اسٽيشن ! شهر / ضلعو ! اهميت |- | [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | بندرگاهه ۽ مرڪزي شهر سان تاريخي رابطو |- | [[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | وڏو مسافر ريلوي مرڪز |- | [[ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | شهري ۽ مين لائين رابطو |- | [[لانڍي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | اوڀر ڪراچي جو ريلوي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪوٽڙي]] | اهم تاريخي جنڪشن |- | [[حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[حيدرآباد]] | وچولي سنڌ جو وڏو ريلوي مرڪز |- | [[ٽنڊو آدم ريلوي اسٽيشن]] | [[ٽنڊو آدم]] | وچ سنڌ جي مسافر آمدورفت |- | [[نوابشاهه ريلوي اسٽيشن]] | [[نوابشاهه]] | شهيد بينظيرآباد جو اهم اسٽيشن |- | [[خيرپور ريلوي اسٽيشن]] | [[خيرپور]] | اتر سنڌ جي مين لائين تي |- | [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[روهڙي]] | اتر سنڌ جو اهم قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر ريلوي اسٽيشن]] | [[سکر]] | سکر شهري علائقي جي ريلوي سهولت |} === سنڌ ۾ هلندڙ ٽرينون === سنڌ مان گذرندڙ مسافر ٽرينن جو تعداد ۽ وقتائتو شيڊول پاڪستان ريلوي طرفان وقت بوقت تبديل ڪيو ويندو آهي. ڪراچي کان ملڪ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ڏانهن هلندڙ گهڻيون ڊگهي فاصلي واريون ٽرينون حيدرآباد ۽ روهڙي واري مرڪزي لائين استعمال ڪن ٿيون. سنڌ مان هلندڙ يا گذرندڙ مشهور ٽرينن ۾ [[گرين لائين ايڪسپريس]]، [[ڪراچي ايڪسپريس]]، [[ڪراڪرم ايڪسپريس]]، [[تيزگام]]، [[شاهه حسين ايڪسپريس]]، [[علامه اقبال ايڪسپريس]]، [[پاڪ بزنس ايڪسپريس]] ۽ ٻين ڊگهي فاصلي وارين مسافر ٽرينن جا نالا شامل رهيا آهن. موجوده آپريشنل فهرست ۽ وقت لاءِ پاڪستان ريلوي جو سرڪاري سفر رٿابندي نظام بنيادي ذريعو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PlanJourney.aspx |title=Plan Your Journey |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> === مال جي ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ مال برداري جي نظام جو مرڪز ڪراچي ۽ ان جون بندرگاهون آهن. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تي لهندڙ يا برآمد ٿيندڙ ڪنٽينر، پيٽروليم، اناج، معدنيات، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو روڊ ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن تائين منتقل ٿئي ٿو. پاڪستان ريلوي مال برداري لاءِ ڪراچي کان لاهور، راولپنڊي، پشاور ۽ ٻين شهرن ڏانهن ڪنٽينر ۽ ٻين سامان لاءِ مخصوص فريٽ شرحون جاري ڪري ٿي. جولاءِ 2026ع ۾ اداري ريفر ڪنٽينر ۽ مختلف ڪنٽينرائيزڊ ٽريفڪ لاءِ خاص اسٽيشن-ٽو-اسٽيشن رعايتي شرحون جاري ڪيون، جنهن مان ڪراچي جو قومي ريلوي مال برداري نظام ۾ مرڪزي ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Pakistan Railways Freight and Containerized Traffic Notices |publisher=Pakistan Railways |date=15 July 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پورٽ قاسم جي روزاني شپنگ ۽ ڪارگو رپورٽن ۾ ڪنٽينر، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، تيل ۽ ٻين درآمدي ۽ برآمدي سامان جي جهاز وار حرڪت درج ڪئي وڃي ٿي، جنهن سان بندرگاهي، روڊ ۽ ريل مال برداري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pqa.gov.pk/Content/Media/daily-shipping-and-cargo-handling-reports/dailyShippingCargoStat_14-MAR-2026-83d05363512c4e13b714052a322d9447.PDF |title=Daily Shipping and Cargo Statement |publisher=Port Qasim Authority |date=14 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ صوبائي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جو موجوده نمايان نظام [[سنڌ پيپلز بس سروس]]، پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بس سروس تي مشتمل آهي. انهن خدمتن جو انتظام سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي ۽ لاڳاپيل آپريٽنگ ادارن وسيلي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي طور سنڌ ۾ سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جا ٻيا ماڊل پڻ رهيا، پر موجوده صوبائي شهري بس پاليسي ماس ٽرانزٽ، پيپلز بس، بي آر ٽي ۽ بجلي تي هلندڙ بس نظام تي وڌيڪ مرڪوز آهي. === نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ بين الشهري ۽ ضلعي سطح جي مسافر آمدورفت جو وڏو حصو نجي بس، ڪوچ، مني بس، ويگن، ٽيڪسي، رڪشا ۽ ايپ تي ٻڌل سفري خدمتن وسيلي پڻ ٿئي ٿو. ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهرن جا بس ٽرمينل سنڌ جي اندروني ۽ بين الصوبائي سفر جا اهم مرڪز آهن. بين الشهري ڪوچ خدمتون سنڌ کي پنجاب، بلوچستان ۽ ٻين صوبن سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته مال برداريءَ لاءِ ٽرڪ، ٽريلر، آئل ٽينڪر، ڪنٽينر ڪيريئر ۽ ريفريجريٽيڊ گاڏيون بندرگاهن ۽ صنعتي علائقن مان ملڪ جي ٻين حصن تائين سامان منتقل ڪن ٿيون. {{clear}} ===هوائي آمدورفت=== [[File:PK Karachi Airport asv2020-01.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو سول هوائي اڏو ۽ پاڪستان جي اهم بين الاقوامي هوائي دروازن مان هڪ.]] سنڌ جي هوائي آمدورفت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]] آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي ايئروناٽيڪل انفارميشن پبليڪيشن ۾ هن هوائي اڏي جو آءِ سي اي او ڪوڊ '''او پي ڪي سي''' درج آهي ۽ 2026ع ۾ ان جي رن وي 25R/07L سان لاڳاپيل وڌيڪ فضائي نيويگيشن ڊيٽا پڻ اپڊيٽ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — AIRAC Amendment 02/26 |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> جناح بين الاقوامي هوائي اڏو سنڌ جي بين الاقوامي ۽ ملڪي مسافر هوائي ٽرانسپورٽ جو مرڪزي مرڪز آهي. ان کان علاوه [[سکر هوائي اڏو]] اتر سنڌ ۽ [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم سول هوائي سهولتون آهن. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي 2026ع ۾ موئن جو دڙو هوائي اڏي جي رن وي 08/26 لاءِ اوزارن ذريعي لينڊنگ جي نظرثاني ٿيل طريقن کي پنهنجي ايئروناٽيڪل رڪارڊ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — Moenjodaro Airport Updates |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪجهه ٻيا هوائي اڏا ۽ ايئر فيلڊ فوجي، گڏيل، محدود يا غير شيڊول آپريشن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ تنهنڪري انهن سڀني کي باقاعده مسافر هوائي اڏا قرار ڏيڻ مناسب ناهي. موجوده آپريشنل حيثيت، سرٽيفڪيشن ۽ فلائيٽ آپريشن وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿا ۽ انهن لاءِ پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم بنيادي ذريعا آهن.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Pakistan Aeronautical Information Publication |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا اهم هوائي اڏا=== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم هوائي اڏا''' |- style="background:#DDEBFA;" ! هوائي اڏو ! شهر / ضلعو ! آءِ سي اي او ڪوڊ ! بنيادي حيثيت |- | [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] | [[ڪراچي]] | او پي ڪي سي | بين الاقوامي ۽ ملڪي سول هوائي اڏو |- | [[سکر هوائي اڏو]] | [[سکر]] | او پي ايس ڪي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | او پي ايم جي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[نوابشاهه هوائي اڏو]] | [[نوابشاهه]] | او پي اين ايڇ | هوائي اڏو / آپريشنل حيثيت وقت سان تبديل ٿيندڙ |} </div> <ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> <small>'''نوٽ:''' هوائي اڏن جي موجوده مسافر پروازن، آپريشنل ڪلاڪن ۽ سرٽيفڪيشن جي حيثيت لاءِ تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم ڏسڻ ضروري آهي.</small> ===سنڌ جون ايئرلائين خدمتون=== سنڌ ۾ هوائي آمدورفت ڪنهن هڪ صوبائي ايئرلائين جي نظام تي ٻڌل نه آهي. [[ڪراچي]] مان پاڪستاني ۽ پرڏيهي ايئرلائينز ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن ڏانهن اڏامون هلائين ٿيون، جڏهن ته سکر ۽ ٻين علائقائي هوائي اڏن تي مسافر خدمتون موجوده شيڊول ۽ تجارتي ضرورتن مطابق هلن ٿيون. ان ڪري ''سنڌ جون ايئرلائينز'' جي بدران '''سنڌ ۾ ڪم ڪندڙ ايئرلائين خدمتون''' وڌيڪ صحيح عنوان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هوائي ڪمپنيون وفاقي سول ايويئيشن ضابطن ۽ قومي فضائي نظام تحت ڪم ڪن ٿيون، نه ته صوبائي ملڪيت يا دائري تحت. ===سامونڊي ۽ آبي آمدورفت=== [[File:PortQasimKarachi.svg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جو نقشو، جنهن ۾ بندرگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل سامونڊي ۽ صنعتي علائقا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Mangroves port Qasim.jpg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جي ڀرپاسي ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ بندرگاهه سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي ۽ ڪريڪ واري ماحول سان ڳنڍيل آهي.]] سنڌ جي سامونڊي آمدورفت جو بنياد [[عربي سمنڊ]]، [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ سنڌو ڊيلٽا جي ڪريڪن تي ٻڌل آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم پاڪستان جي بين الاقوامي سامونڊي واپار جا ٻه اهم مرڪز آهن، جتان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، ڀاڻ، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو هٿ ڪيو وڃي ٿو. [[ڪراچي بندرگاهه]] جي اندروني ۽ ٻاهرين بندرگاهي نظام ۾ ڪيترائي برٿ، تيل جا برٿ، جهازن لاءِ ڦرڻ جا حوض، ورڪشاپ پيئر ۽ منهوڙي سان لاڳاپيل جٽيون موجود آهن. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي پورٽ انفارميشن مينوئل موجب منهوڙي جي اتر اوڀر طرف قاسم پيئر، پائلٽ پيئر، ڪرين پيئر، پيسينجر پيئر، رهبر پيئر ۽ ورڪشاپ پيئر سميت ڪيترائي سامونڊي پيئر موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي بندرگاهه جي سامونڊي علائقي ۾ مقامي واپاري ٻيڙيون، ماهيگيري جون ٻيڙيون ۽ مسافر ٻيڙيون پڻ مختلف جٽين تان هلن ٿيون. اهڙي طرح بندرگاهي ٽرانسپورٽ رڳو بين الاقوامي ڪارگو جهازن تائين محدود نه آهي، پر مقامي مسافر، بندرگاهي عملي ۽ سامونڊي خدمتن لاءِ ننڍين ٻيڙين جو نظام پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪياماڙي–منهوڙو فيري سروس=== [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] ڪياماڙي ۽ [[منهوڙو]] جي وچ ۾ مسافر ٻيڙيءَ جي خدمت هلائي ٿو. 2024ع ۾ فيري بوٽ '''عارفه ڪريم''' جي مرمت ۽ ٻيهر ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ ان کي '''سرخاب-II''' سان گڏ ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ مفت عوامي ٽرانسپورٽ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب هي سروس مقامي رهواسين، شاگردن ۽ سياحن لاءِ سامونڊي سفر جي رسائي بهتر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/NewsLetters/FINAL%20PDF%20KPT%20Newsletter%2030-07-2024_c_a26d.pdf |title=KPT Ferry Boat Arfa Karim Recommissioned |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بندرگاهي ضرورتن لاءِ 40 کان 50 ماڻهن جي گنجائش رکندڙ ٻيڙيون پڻ استعمال ڪري ٿو، جيڪي ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ ملازمن، رهواسين ۽ شاگردن جي آمدورفت لاءِ مقرر ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/CMEEII_1107240001_k_2fa2.pdf |title=Hiring of Routine Boats for Port Department |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌو درياهه ۽ اندرين آبي رستا=== [[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي آمدورفت ۽ واپار جو بنيادي آبي محور رهيو آهي، پر جديد دور ۾ ان جو باقاعده وڏي پيماني وارو مسافر يا مال بردار نيٽ ورڪ روڊ ۽ ريلوي جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. درياهه تي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ٻيڙيون، ماهيگيري، درياهه پار ڪرڻ ۽ تفريحي سفر جاري آهن. سکر، روهڙي، ڪوٽڙي، ڄامشورو ۽ سنڌو ڊيلٽا جي علائقن ۾ آبي آمدورفت جو ڪردار گهڻو ڪري مقامي، ماهيگيري يا سياحتي نوعيت جو آهي. بئراجن، پاڻيءَ جي وهڪري جي موسمي تبديلي، گاد ۽ جديد پلن ۽ روڊن جي واڌ سبب سنڌو درياهه تي مسلسل وڏي پيماني واري تجارتي جهاز راني محدود رهي آهي. ===بندرگاهن سان ڳنڍيل مال برداري=== سنڌ جي بندرگاهن مان نڪرندڙ مال ٽرڪ، ڪنٽينر ٽريلر، ٽينڪر ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچي بندرگاهه جي ڀرپاسي ۾ ويسٽ وارف، ايسٽ وارف، ڪياماڙي آئل انسٽاليشن ۽ صنعتي علائقا بندرگاهي ۽ زميني ٽرانسپورٽ جي وچ ۾ اهم ڳانڍاپو فراهم ڪن ٿا. پورٽ قاسم جو مال برداري نظام پڻ روڊ ۽ ريل سان ڳنڍيل آهي ۽ ان جي صنعتي زون ۾ ايل اين جي، تيل، ڪوئلو، اناج ۽ ڪنٽينر ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل ۽ سهولتون موجود آهن. ان ڪري سنڌ جي روڊ ٽرانسپورٽ جو هڪ وڏو حصو سامونڊي درآمد ۽ برآمد سان سڌي طرح ڳنڍيل آهي. ===گاڏين جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ موٽر گاڏين جي رجسٽريشن ۽ موٽر وهيڪل ٽيڪس جو انتظام [[سنڌ ايڪسائيز، ٽيڪسيشن اينڊ نارڪوٽڪس ڪنٽرول ڊپارٽمينٽ]] ڪري ٿو. سنڌ موٽر وهيڪل ٽيڪسيشن ايڪٽ 1958ع ۽ لاڳاپيل ضابطن تحت نئين گاڏي جي رجسٽريشن، موٽر وهيڪل ٽيڪس، ٽرانسفر، نمبر پليٽ ۽ لاڳاپيل فيون وصول ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="SindhMotorTax">{{cite web |url=https://www.excise.gos.pk/taxes/motor-vehicle-tax/ |title=Motor Vehicle Tax |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916201146/https://www.excise.gos.pk/taxes/Motor-Vehicle-Tax |url-status=dead}}</ref> گاڏين جي رجسٽريشن ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ذريعي ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪراچي جي مرڪزي نظام کي حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص جي علائقائي ايڪسائيز ڊائريڪٽوريٽن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhMotorTax"/> سنڌ ايڪسائيز کاتي جو موجوده آن لائين پورٽل گاڏين جي تصديق، موٽر وهيڪل ٽيڪس جي ادائيگي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل چالان، ٽرانسفر، نمبر پليٽ جي جانچ ۽ ٻين خدمتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. آن لائين Quick Pay ذريعي ٻن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن نمبر ۽ موبائل نمبر استعمال ڪري ٽيڪس جو پي ايس آءِ ڊي ٺاهي ادائيگي ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://taxportal.excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع کان نئين گاڏي جي دير سان رجسٽريشن لاءِ ڏنڊن جو نظرثاني ٿيل نظام پڻ لاڳو ڪيو ويو. سنڌ ايڪسائيز کاتي موجب عام موٽر گاڏي 30 ڏينهن کان وڌيڪ دير سان رجسٽر ٿيڻ تي مرحليوار ڏنڊ لاڳو ٿين ٿا، جڏهن ته موٽر سائيڪلن، اسڪوٽرن، رڪشن ۽ پبلڪ ٽرانسپورٽ لاءِ الڳ ڏنڊ مقرر آهن.<ref name="SindhMotorTax"/> ====گاڏين جي رجسٽريشن جون اهم آن لائين خدمتون==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C6BC0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ موٽر گاڏين جون آن لائين خدمتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! خدمت ! بنيادي ڪم |- | آن لائين گاڏي تصديق | رجسٽريشن نمبر ذريعي گاڏي جا بنيادي تفصيل ڏسڻ |- | سي اين آءِ سي ذريعي تصديق | مالڪ سان لاڳاپيل رجسٽريشن جي تصديق |- | ڪئڪ پي (فوري ادائيگي) | موٽر وهيڪل ٽيڪس ۽ لاڳاپيل ادائيگي |- | نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر | رجسٽريشن في ۽ ٽيڪس جو اندازو |- | نمبر پليٽ جي جانچ | سيڪيورٽي فيچر واري نمبر پليٽ جي حيثيت |- | چالان ٻيهر ڇپائڻ | ادا ڪيل يا جاري ٿيل چالان حاصل ڪرڻ |} <ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واريون گاڏيون=== سنڌ ايڪسائيز کاتو ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏين لاءِ الڳ نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر مهيا ڪري ٿو. ٻن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن في عام طور انوائس قيمت جي بنياد تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته موٽر ڪار، جيپ ۽ ٻين چئن ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ گاڏي جي قيمت، انجڻ جي گنجائش ۽ گاڏي جي قسم موجب مختلف شرحون مقرر آهن.<ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Two Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103143735/https://www.excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Four Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103114805/https://www.excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |url-status=dead}}</ref> ===ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ ننڍين مقامي ٻيڙين، ماهيگيري جي جهازن، بندرگاهي لانچن ۽ وڏن سامونڊي جهازن لاءِ هڪ ئي صوبائي رجسٽريشن نظام لاڳو نه آهي. رجسٽريشن ۽ لائسنسنگ جو ادارو جهاز جي قسم ۽ استعمال موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. بين الاقوامي ۽ تجارتي سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن وفاقي سامونڊي قانون ۽ مرڪنٽائيل ميرين نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته بندرگاهن اندر هلندڙ ٻيڙين ۽ لانچن تي لاڳاپيل پورٽ اٿارٽين جا حفاظتي ۽ آپريشنل ضابطا لاڳو ٿين ٿا. ماهيگيري جي ٻيڙين لاءِ فشريز سان لاڳاپيل صوبائي يا وفاقي ضابطا پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ بابت عام مضمون ۾ '''سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن''' کي هڪ واحد صوبائي موٽر گاڏي جهڙي نظام طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ وڌيڪ صحيح عنوان '''ٻيڙين ۽ جهازن جو لائسنس ۽ رجسٽريشن''' آهي. ===ٽرانسپورٽ جي موجوده سرڪاري پاليسي=== سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ ٽرانسپورٽ کاتي لاءِ مجموعي طور تقريباً '''67 ارب رپيا''' رکيا ويا، جن مان 59.7 ارب رپيا ترقياتي خرچ ۽ 7.28 ارب رپيا سروس ڊليوري لاءِ هئا. بجيٽ ۾ سنڌ پيپلز بس سروس، سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي، 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي ۽ آپريشن، ٽرانسپورٽ سبسڊي ۽ موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام لاءِ الڳ رقمون شامل هيون.<ref name="SindhBudgetTransport2025">{{cite web |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |title=Sindh Citizens’ Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |page=24 |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي ٽرانسپورٽ شعبي جا چونڊ بجيٽ پروگرام، 2025–26ع'''<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> |- style="background:#D6EEEA;" ! پروگرام ! مختص رقم |- | ٽرانسپورٽ کاتي جي ڪل بجيٽ | '''67.0 ارب رپيا''' |- | ترقياتي خرچ | 59.7 ارب رپيا |- | سروس ڊليوري | 7.28 ارب رپيا |- | ٽرانسپورٽ سبسڊي | 3 ارب رپيا |- | 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي، تعمير، آپريشن ۽ سار سنڀال | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ پيپلز بس سروس لاءِ فيول ڪاسٽ انڊيڪسيشن | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي | 300 ملين رپيا |- | سنڌ انٽرا-ڊسٽرڪٽ پيپلز بس سروس | 175 ملين رپيا |- | موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام | 15.4 ملين رپيا |} </div> ===آمدورفت ۽ ماحول=== سنڌ جي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي تيز واڌ سان گڏ ٽرئفڪ جام، فضائي آلودگي، ايندھن جو استعمال ۽ روڊ حادثا اهم پاليسي مسئلا آهن. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ صوبائي ٽرانسپورٽ پاليسي ۾ ماس ٽرانزٽ، بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ بجلي تي هلندڙ بسن جي توسيع کي اهميت ڏني وئي آهي. 2025–26ع واري صوبائي بجيٽ ۾ 100 اليڪٽرڪ بسن لاءِ 1.6 ارب رپين جي رٿا ان تبديليءَ جو هڪ مثال آهي، جڏهن ته اڳ ۾ پيپلز بس سروس جي نظام ۾ پڻ اليڪٽرڪ بسون متعارف ڪرايون ويون آهن.<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> ===آمدورفت جو علائقائي ڍانچو=== سنڌ جي آمدورفت جي جاگرافي ۾ مختلف شهر مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا. [[ڪراچي]] سامونڊي بندرگاهن، بين الاقوامي هوائي اڏي، ريلوي ۽ شاهراهن جو سڀ کان وڏو گڏيل مرڪز آهي؛ [[حيدرآباد]] ڪراچي ۽ اتر سنڌ جي وچ ۾ روڊ ۽ ريلوي جنڪشن؛ [[روهڙي]] قومي ريلوي نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز؛ [[سکر]] اتر سنڌ جو شاهراهي، ريلوي ۽ هوائي مرڪز؛ جڏهن ته [[ڪوٽڙي]] ۽ [[ڄامشورو]] سنڌو درياهه پار روڊ ۽ ريلوي رابطن ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم آمدورفتي مرڪز''' |- style="background:#ECEFF1;" ! مرڪز ! اهم ذريعا ! بنيادي ڪردار |- | [[ڪراچي]] | بندرگاهه، هوائي اڏو، ريلوي، موٽر وي، بس | قومي ۽ بين الاقوامي گيٽ وي |- | [[حيدرآباد]] | ريلوي، قومي شاهراهه، موٽر وي، بس | ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جو جنڪشن |- | [[روهڙي]] | ريلوي، قومي شاهراهه | قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر]] | ريلوي، هوائي اڏو، شاهراهه | اتر سنڌ جو علائقائي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي]] | ريلوي، شاهراهه، پل | سنڌو درياهه پار مرڪزي رابطو |- | [[پورٽ قاسم]] | سامونڊي جهاز، ريل، روڊ | صنعتي ۽ مال برداري مرڪز |} </div> {{clear}} ==سياحت== {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|270px|[[موئن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ سلطان ابراهيم جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|270px|[[رني ڪوٽ قلعو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]؛ کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع سنڌ جو مشهور تاريخي قلعو.]] سنڌ جي سياحت جو بنياد صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخي شهرن، مذهبي ماڳن، فنِ تعمير، سامونڊي ڪنارن، ڍنڍن، آبي زمينن، ريگستاني ۽ جابلو منظرن ۽ ثقافتي ورثي تي ٻڌل آهي. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا آثار، وچئين دور جا اسلامي يادگار، ٽالپر ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ۽ قلعا، ڪراچيءَ جو نوآبادياتي تعميراتي ورثو ۽ سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل درگاهون صوبي جي ثقافتي سياحت جا اهم حصا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh — The Cradle of Civilizations |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڇهن ماڳن مان ٻه واقع آهن: [[موئن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]. موئن جو دڙو 1980ع ۽ مڪلي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا. ان کان سواءِ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[ڀنڀور]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو سنڌ جا اهي ماڳ آهن، جيڪي يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Properties inscribed on the World Heritage List and Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ سياحت جي سرڪاري ترقي ۽ سياحتي سهولتن جي فراهميءَ ۾ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ٿيو ۽ سنڌ حڪومت جي سياحت کاتي تحت ڪم ڪري ٿو. اداري طرفان تاريخي، ثقافتي ۽ قدرتي ماڳن جي تشهير سان گڏ مختلف سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي سهولتون پڻ هلائيون وڃن ٿيون.<ref name="STDCSindh">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===عالمي ورثو=== سنڌ جا ٻه ماڳ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن مان [[موئن جو دڙو]] ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعات سان لاڳاپيل ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان بهتر محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب آثارن جو محفوظ علائقو لڳ ڀڳ 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن مان رڳو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو کوٽيو ويو آهي. شهر جي منصوبابندي، سرن سان ٺهيل عمارتن، هيٺئين شهر ۽ بلند قلعي واري حصي مان سنڌو تهذيب جي ترقي يافته شهري تنظيم ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[مڪلي جو قبرستان]] [[ٺٽو]] ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل هڪ وسيع تاريخي قبرستان آهي. يونيسڪو موجب هتي لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن ۽ هي ماڳ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيب، سياسي تاريخ ۽ فنِ تعمير جي شاهدي ڏئي ٿو. هتي بادشاهن، راڻين، حاڪمن، صوفين، عالمن ۽ ٻين اهم شخصيتن جا پٿر ۽ سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن.<ref name="UNESCOMakli">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6D4C41;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا يونيسڪو عالمي ورثي وارا ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! ضلعو ! دور / نوعيت ! عالمي ورثي ۾ شموليت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | سنڌو ماٿري جي تهذيب / آثارِ قديمه | 1980ع |- | [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]] | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | 14هين–18هين صدي / مقبرا ۽ اسلامي فنِ تعمير | 1981ع |} <ref name="UNESCOMohenjo"/><ref name="UNESCOMakli"/> ===آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ=== سنڌ جي آثارِ قديمه جي تاريخ قبل از تاريخ ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] کان وٺي اسلامي، سومرا، سما، ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور تائين پکڙيل آهي. [[موئن جو دڙو]] ان سلسلي جو بين الاقوامي طور سڀ کان مشهور ماڳ آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]]، [[آمري]]، [[چانهون جو دڙو]]، [[ڀنڀور]] ۽ ٻيا آثار سنڌ جي مختلف تاريخي مرحلن جي نمائندگي ڪن ٿا. [[ڀنڀور]] سنڌ جي سامونڊي ۽ واپاري تاريخ سان لاڳاپيل اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هي ماڳ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ ''پورٽ آف ڀنڀور'' جي نالي سان شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي قلعي بند تعميراتي ورثي جا نمايان مثال آهن. رني ڪوٽ کي 1993ع ۾ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي، نئون ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ جا قلعا 2026ع ۾ پاڪستان جي ٽينٽيٽو لسٽ ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#8D6E63;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا سياحتي ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت ! اهميت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو]] | قديم شهر | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[مڪلي جو قبرستان]] | [[ٺٽو]] | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[ڀنڀور]] | [[ٺٽو ضلعو]] | آثارِ قديمه / قديم بندرگاهه | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[رني ڪوٽ قلعو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | قلعو | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | [[خيرپور ضلعو]] | قلعو | تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ |- | [[عمرڪوٽ قلعو]] | [[عمرڪوٽ]] | قلعو | تاريخي ماڳ |- | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | [[ٿرپارڪر]] | قلعو | ٿر جي تاريخي ورثي جو حصو |- | [[چوڪنڊي قبرستان]] | [[ڪراچي]] | تاريخي پٿري قبرون | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[فيض محل]] | [[خيرپور]] | محل | ٽالپر دور جو تعميراتي ورثو |- | [[موهٽا محل]] | [[ڪراچي]] | محل / ميوزيم | ويهين صديءَ جو تعميراتي ورثو |- | [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] | [[ڪراچي]] | تاريخي رهائشگاهه / ميوزيم | قومي تاريخ سان لاڳاپيل |} </div> <ref name="STDCSindh"/> ===قلعا ۽ شاهي محل=== [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|270px|[[فيض محل]]، [[خيرپور]]؛ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جي ٽالپر حڪمرانن سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] سنڌ جي تاريخي سياحت ۾ قلعن ۽ محلاتن کي نمايان حيثيت حاصل آهي. [[رني ڪوٽ قلعو]] کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع هڪ وسيع قلعي بند نظام آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] خيرپور ڀرسان ٽالپر دور جي فوجي فنِ تعمير سان لاڳاپيل آهي. [[عمرڪوٽ قلعو]] سنڌ جي اوڀرئين حصي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي. [[فيض محل]] خيرپور جي اڳوڻي رياست جي ٽالپر حڪمرانن جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل آهي. ڪراچي ۾ [[موهٽا محل]] ويهين صديءَ جي شروعاتي تعميراتي ورثي جو اهم مثال آهي ۽ هاڻي ثقافتي نمائش ۽ ميوزيم طور استعمال ٿئي ٿو. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن فيض محل، ڪوٽ ڏيجي قلعي، موهٽا محل ۽ عمرڪوٽ قلعي کي صوبي جي نمايان سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCSindh"/> ===ميوزيم=== سنڌ جا ميوزيم صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخ، لوڪ ثقافت، فن، قومي تاريخ ۽ قدرتي ورثي جي نمائش ڪن ٿا. [[سنڌ ميوزيم]] حيدرآباد ۾ سنڌ جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي سان لاڳاپيل مجموعا موجود آهن، جڏهن ته [[موئن جو دڙو ميوزيم]] ۽ ڀنڀور، عمرڪوٽ ۽ ٻين آثارِ قديمه وارن ماڳن جا ميوزيم پنهنجي پنهنجي علائقي مان هٿ آيل آثار محفوظ ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]، [[موهٽا محل ميوزيم]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]]، [[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] ۽ [[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]] تاريخ، فن، بحري ورثي ۽ هوابازيءَ سان لاڳاپيل اهم سياحتي ادارا آهن. [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جو ميوزيم سنڌ جي لوڪ ثقافت، لباس، موسيقي، دستڪاري، آثارِ قديمه ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل مجموعن سبب ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز آهي. ===قدرتي ۽ ماحولياتي سياحت=== [[File:Gorakh Hill Station.jpg|thumb|270px|[[گورک هل اسٽيشن]]، [[کيرٿر جبل]]؛ سنڌ جي مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جو قدرتي منظرنامو [[عربي سمنڊ]] جي ساحل، [[سنڌو درياهه]]، سنڌو ڊيلٽا، ڍنڍن، آبي زمينن، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[کيرٿر جبل]] تائين پکڙيل آهي. ان ڪري صوبي ۾ سامونڊي، آبي، ريگستاني، جابلو ۽ جهنگلي جيوت سان لاڳاپيل سياحت جا مختلف امڪان موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] کيرٿر جبلن ۾ واقع سنڌ جو مشهور جابلو تفريحي ماڳ آهي ۽ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ان کي صوبي جي نمايان سياحتي منزلن مان هڪ طور پيش ڪري ٿي. [[ڪارونجهر جبل]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو علائقو ٿر جي ريگستاني منظرنامي، گرينائيٽ جبلن، تاريخي جين مندرن، مسجدن ۽ مقامي ثقافت جي ميلاپ سبب قدرتي ۽ ثقافتي سياحت ٻنهي لاءِ اهم آهي.<ref name="STDCSindh"/> [[ڪينجهر ڍنڍ]] سنڌ جي مشهور مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي هٽس قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/hotels/keenjhar-lake-resort/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٿر ۽ نگرپارڪر=== [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي اوڀر ۾ پکڙيل هڪ منفرد قدرتي ۽ ثقافتي خطو آهي. ريگستاني ڳوٺ، روايتي گهر، چوپايو مال، لوڪ موسيقي، ڪپڙي ۽ هٿ جي هنر، مقامي کاڌا ۽ موسمي برساتن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سائي منظرنامو هن علائقي جي سياحتي سڃاڻپ جا اهم حصا آهن. [[نگرپارڪر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر جبل]]، تاريخي جين مندر، قديم مذهبي عمارتون ۽ مقامي آباديءَ جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ''ننگرپارڪر ڪلچرل لينڊ اسڪيپ'' کي 2016ع ۾ پاڪستان طرفان يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ آبي سياحت=== سنڌ ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، بکر ڍنڍ ۽ ٻين آبي علائقن کي تفريح، پکين جي مشاهدي، مڇي مارڻ ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل اهميت حاصل آهي. انهن مان ڪينجهر ڍنڍ تي سرڪاري سياحتي رهائش ۽ تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪينجهر ڍنڍ جي ڪناري تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته سانگهڙ ضلعي ۾ نارا ڪئنال جي آخري حصي ڀرسان واقع بکر ڍنڍ تي پڻ سياحتي ريزارٽ قائم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism — Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سامونڊي سياحت ۽ ساحل=== [[File:Clifton Beach Karachi.jpg|thumb|270px|[[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي سڀ کان مشهور شهري ساحلي تفريحي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي ڏاکڻي سرحد [[عربي سمنڊ]] سان لڳي ٿي ۽ [[ڪراچي]] صوبي جي ساحلي سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر جي ساحلي علائقن ۾ [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]]، [[هاڪس بي]]، [[سينڊزپٽ]]، [[فرينچ بيچ]]، [[پيراڊائز پوائنٽ]] ۽ [[منهوڙو]] شامل آهن. اهي علائقا ترڻ، سامونڊي نظارن، تفريح، ٻيڙيءَ جي سفر ۽ هفتيوار سياحت لاءِ استعمال ٿين ٿا. ڪراچي کان ٻاهر سنڌو ڊيلٽا ۽ ٺٽي ۽ سجاول جي سامونڊي پٽي ۾ ڪريڪ، تمر جا ٻيلا ۽ آبي ماحولياتي نظام موجود آهن. انهن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي گنجائش موجود آهي، پر تمر جي ٻيلن، ساحلي جيوت ۽ حساس آبي ماحول جي تحفظ سبب سياحت جي ترقيءَ ۾ ماحولياتي تحفظ کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ====سنڌ جا مشهور سامونڊي ڪنارا==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0277BD;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سامونڊي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E1F5FE;" ! سامونڊي ڪنارو / ماڳ ! علائقو ! نمايان خصوصيت |- | [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]] | [[ڪراچي]] | شهري ساحل ۽ عوامي تفريح |- | [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]] | [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] | سامونڊي نظارا ۽ تفريحي سرگرميون |- | [[هاڪس بي]] | [[ڪراچي]] | سامونڊي ساحل ۽ هٽس |- | [[سينڊزپٽ]] | [[ڪراچي]] | ريتيلو ساحل |- | [[فرينچ بيچ، ڪراچي|فرينچ بيچ]] | [[ڪراچي]] | ساحلي تفريح |- | [[پيراڊائز پوائنٽ]] | [[ڪراچي]] | پٿريلو سامونڊي ڪنارو |- | [[منهوڙو]] | [[ڪراچي]] | ٻيٽ، ساحل ۽ تاريخي ورثو |} </div> ===مذهبي سياحت=== سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي روايت صوبي جي سياحت جو اهم حصو آهي. مختلف صوفي بزرگن جي درگاهن تي سڄي سال زائرين اچن ٿا، جڏهن ته سالياني عرسن دوران وڏي تعداد ۾ عقيدتمند ۽ سياح گڏ ٿين ٿا. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سنڌ جي سڀ کان مشهور صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي درگاهه سنڌي صوفي شاعري ۽ موسيقيءَ سان پڻ گهري طرح لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ۾ [[عبدالله شاهه غازي]]، [[منگهو پير]] ۽ ٻين بزرگن جون درگاهون مذهبي ۽ ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ جي مذهبي ورثي ۾ مسجدون، هندو مندر، جين مندر ۽ ٻين برادرين جون تاريخي عبادتگاهون پڻ شامل آهن. [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] مغل دور جي مشهور مسجد آهي ۽ يونيسڪو جي Tentative List ۾ شامل آهي، جڏهن ته نگرپارڪر جا تاريخي جين مندر علائقي جي گهڻ مذهبي تاريخ جا اهم آثار آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ مذهبي سياحتي ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا مشهور مذهبي ۽ روحاني سياحتي ماڳ''' |- style="background:#F3E5F5;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[لال شهباز قلندر جي درگاهه]] | [[سيوهڻ]] | صوفي درگاهه |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي درگاهه]] | [[ڀٽ شاهه]] | صوفي درگاهه ۽ ثقافتي مرڪز |- | [[سچل سرمست جي درگاهه]] | [[درازا]] | صوفي درگاهه |- | [[عبدالله شاهه غازي جي درگاهه]] | [[ڪراچي]] | صوفي درگاهه |- | [[منگهو پير]] | [[ڪراچي]] | تاريخي صوفي زيارتگاهه |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد |- | [[مسجد منزلگاهه]] | [[سکر]] | تاريخي مسجد |- | [[ساڌ ٻيلو]] | [[سکر]] | هندو مذهبي ماڳ |- | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[نگرپارڪر]] | تاريخي جين مذهبي ورثو |- | [[هنگلاج ماتا مندر]] | بلوچستان | '''سنڌ کان ٻاهر'''؛ سنڌ جي فهرست ۾ شامل نه ڪيو وڃي |} </div> ===ثقافتي سياحت=== [[File:Frere Hall Karachi Pakistan 01.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]]، [[ڪراچي]]؛ 1865ع ۾ مڪمل ٿيل تاريخي عمارت، جيڪا هاڻي لائبريري ۽ نمائشگاهه طور پڻ استعمال ٿئي ٿي.]] [[File:Frere Hall & Library Karachi.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]] ۽ ان جا باغ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي سياحت ۾ ثقافتي ورثو، فن، موسيقي، دستڪاري، لوڪ روايتون ۽ تاريخي شهري مرڪز اهم حيثيت رکن ٿا. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ٺٽو]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[سيوهڻ]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ [[نگرپارڪر]] جهڙا هنڌ پنهنجي تاريخي عمارتن، بازارن، ميوزمن، مذهبي ماڳن ۽ مقامي ثقافت سبب ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ حڪومت جو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو تاريخي ماڳن، روايتي فنن ۽ دستڪاريءَ جي تحفظ ۽ واڌاري سان گڏ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ ٻين عوامي تقريبن جي انعقاد کي پڻ پنهنجي ذميوارين ۾ شامل ڪري ٿو. کاتي جي انتظام هيٺ ميوزيم، آرٽ گيلريون، ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[حيدرآباد]] ۾ [[مکي هائوس ميوزيم]]، [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان لاڳاپيل ثقافتي ادارا، [[خيرپور]] ۾ تاريخي رياستي ورثو ۽ ڪراچي ۾ [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[هندو جيمخانا]]، [[خالق ڏنو هال]] ۽ ٻيون تاريخي عمارتون سنڌ جي شهري ثقافتي سياحت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جي نوادرات واري اداري فريئر هال، خالق ڏنو هال، وزير مينشن ۽ قائداعظم هائوس سميت ڪيترين عمارتن کي سنڌ جي تاريخي ورثي ۾ درج ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/heritage-buildings/ |title=Heritage Buildings |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ثقافتي مرڪز ۽ ميوزيم=== [[File:Front entrance facade - Mukhi Mahal.jpg|thumb|270px|[[مکي هائوس ميوزيم]]، [[حيدرآباد]]؛ سنڌ جي تاريخي شهري رهائش، فنِ تعمير ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل محفوظ ڪيل تاريخي عمارت.]] سنڌ ۾ ميوزمن جو ڄار آثارِ قديمه، تاريخ، ثقافت، لوڪ ورثي ۽ اهم شخصيتن سان لاڳاپيل مواد محفوظ ڪري ٿو. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي جي فهرستن ۾ [[موئن جو دڙو ميوزيم]]، ڀنڀور آرڪيالاجيڪل ميوزيم، آمري ميوزيم، سکر آرڪيالاجيڪل ميوزيم، خيرپور ريجنل اسٽيٽ ميوزيم، مکي هائوس ميوزيم، عمرڪوٽ جو ٿر ميوزيم، لاڙڪاڻي جو سٽي ميوزيم ۽ ٻين علائقائي ميوزمن جا نالا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-category/museum/ |title=Museums |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ميوزمن ۽ ثقافتي مرڪزن جي اهميت رڳو سياحت تائين محدود نه آهي؛ اهي سنڌ جي آثارن، دستڪاري، تاريخي دستاويزن، قديم سڪن، ٺڪر، مجسمن، روايتي لباس ۽ ٻين مادي ثقافتي ورثن جي تحفظ ۽ علمي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا. ===ڪراچي ۾ شهري سياحت=== [[File:Mazar View at night.JPG|thumb|270px|رات جي وقت [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]]؛ [[محمد علي جناح]] جو مقبرو ۽ شهر جي نمايان قومي نشانين مان هڪ.]] [[File:MohattaPalace.jpg|thumb|270px|[[موهٽا محل]]، [[ڪراچي]]؛ ڪلفٽن ۾ واقع تاريخي محل ۽ ميوزيم.]] [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري سياحتي مرڪز آهي. شهر ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ تاريخي عمارتون، ميوزيم، باغ، تفريحي مرڪز، خريداريءَ جا علائقا، کاڌي پيتي جا مرڪز ۽ قومي يادگار موجود آهن. [[مزار قائد]]، [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[وزير مينشن]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] ۽ [[چوڪنڊي قبرستان]] شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جا نمايان ماڳ آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي منزلن ۾ مزار قائد، موهٽا محل، قائداعظم هائوس، هندو جيمخانا، فريئر هال ۽ چوڪنڊي سميت ڪراچي جي ڪيترن تاريخي ماڳن کي شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> شهر جي تفريحي سياحت ۾ [[ڪراچي زو]]، [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]]، [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]، [[باغ ابن قاسم]] ۽ سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل عوامي تفريحي علائقا پڻ شامل آهن. ڪراچي جا شاپنگ مال، روايتي بازارون ۽ کاڌي پيتي جا مرڪز شهر جي جديد شهري سياحت جو ٻيو اهم حصو آهن. ===تفريحي ماڳ=== سنڌ ۾ تفريحي سياحت جو دائرو شهري باغن ۽ پارڪن کان وٺي ڍنڍن، جابلو علائقن، ريگستاني منزلن ۽ ساحلي تفريح تائين پکڙيل آهي. ڪراچي ۾ عوامي پارڪ، ساحل ۽ شهري تفريحي مرڪز وڏي تعداد ۾ مقامي سياحن کي راغب ڪن ٿا، جڏهن ته صوبي جي ٻين حصن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪارونجهر جبل]] ۽ ريگستاني علائقا قدرتي تفريح جا اهم مرڪز آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00838F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تفريحي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E0F7FA;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[باغ ابن قاسم]] | [[ڪراچي]] | شهري باغ / سامونڊي تفريح |- | [[ڪراچي زو]] | [[ڪراچي]] | زولاجيڪل باغ |- | [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]] | [[ڪراچي]] | شهري تفريح |- | [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]] | [[ڪراچي]] | پارڪ |- | [[ڪينجهر ڍنڍ]] | [[ٺٽو ضلعو]] | ڍنڍ / آبي تفريح |- | [[گورک هل اسٽيشن]] | [[دادو ضلعو]] | جابلو تفريح |- | [[ڪارونجهر جبل]] | [[نگرپارڪر]] | قدرتي ۽ ثقافتي سياحت |- | بکر ڍنڍ | [[سانگهڙ ضلعو]] | ڍنڍ / ريزارٽ |} </div> ===سياحتي ريزارٽ ۽ سرڪاري رهائش=== [[File:Keenjhar Lake STDC resort.JPG|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جو سياحتي ريزارٽ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img2.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي مشهور قدرتي، تفريحي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img4.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي وڏين مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] صوبي جي مختلف سياحتي منزلن تي رهائش جون سهولتون هلائي ٿي. انهن جو مقصد وڏن شهري مرڪزن کان ٻاهر تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳن تي ايندڙ سياحن لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ آهي. اداري جي موجوده فهرست ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]] تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ، [[لاڙڪاڻو]] ۾ سمبارا اِن، [[سيوهڻ]] ۾ لال شهباز ريسٽ هائوس، [[نگرپارڪر]] ۾ روپلو ڪولهي ريزارٽ، [[مٺي]] ۾ مارئي ريسٽ هائوس، [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ موٽل ۽ [[حيدرآباد]] ۾ هيريٽيج گيسٽ هائوس شامل آهن.<ref name="STDCResorts">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/resorts/ |title=Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪينجهر ليڪ ريزارٽ ڍنڍ جي ڪناري تي قائم آهي، جڏهن ته روپلو ڪولهي ريزارٽ ڪارونجهر جبلن جي پسمنظر ۾ نگرپارڪر ۾ واقع آهي. اهڙيءَ طرح انهن سهولتن جي جاگرافيائي ورڇ تاريخي لاڙڪاڻي، مذهبي سيوهڻ، ٿر ۽ نگرپارڪر، ڪينجهر ۽ حيدرآباد جهڙن مختلف سياحتي علائقن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ رهائشي سهولتون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا سرڪاري سياحتي ريزارٽ، موٽل ۽ ريسٽ هائوس''' |- style="background:#E8F5E9;" ! نالو ! هنڌ ! قسم / سياحتي تعلق |- | ڪينجهر ليڪ ريزارٽ | [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو]] | ڍنڍ ڪناري ريزارٽ |- | سمبارا اِن | [[لاڙڪاڻو]] | هوٽل / تاريخي سياحت |- | لال شهباز ريسٽ هائوس | [[سيوهڻ]] | مذهبي ۽ تاريخي سياحت |- | روپلو ڪولهي ريزارٽ | [[نگرپارڪر]] | ڪارونجهر / ٿر سياحت |- | مارئي ريسٽ هائوس | [[مٺي]] | ٿر سياحت |- | ڳڙهي خدا بخش موٽل | [[ڳڙهي خدا بخش]] | تاريخي / سياسي سياحت |- | هيريٽيج گيسٽ هائوس | [[حيدرآباد]] | ثقافتي ۽ شهري سياحت |} </div> <ref name="STDCResorts"/> ===هوٽلون ۽ مهمان نوازي=== سنڌ جي هوٽل ۽ مهمان نوازيءَ واري صنعت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي. شهر ۾ بين الاقوامي ۽ پاڪستاني هوٽل زنجيرن سان گڏ ڪاروباري هوٽل، گيسٽ هائوس ۽ ٻين قسمن جون رهائشي سهولتون موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان شايع ڪيل پاڪستان هوٽلز ايسوسيئيشن جي سنڌ واري فهرست ۾ ڪراچي سميت صوبي جي مختلف هوٽلن کي درج ڪيو ويو آهي.<ref name="STDCHotels">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/pakistan-hotels/ |title=Pakistan Hotels — Sindh Province |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي نمايان وڏين هوٽلن ۾ آواري ٽاورز، ڪراچي ميريئٽ هوٽل ۽ بيچ لگزري هوٽل شامل آهن. وڏين تجارتي ۽ تفريحي سهولتن سبب ڪراچي سنڌ ۾ ڪاروباري سفر، ڪانفرنسن ۽ شهري سياحت سان لاڳاپيل مهمان نوازيءَ جو بنيادي مرڪز آهي.<ref name="STDCHotels"/> {{clear}} ===ٿر ۾ سياحت=== [[File:Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز.]] [[File:A view of Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ ٿرپارڪر جي گرينائيٽ جبلن ۽ قدرتي منظرن جو هڪ وسيع ڏيک.]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي سياحت ريگستاني قدرتي منظرن، مقامي ثقافت، ڳوٺاڻي زندگي، روايتي دستڪاري، مذهبي ورثي ۽ ڪارونجهر جبلن جي چوڌاري مرڪوز آهي. [[مٺي]] علائقي جو وڏو شهري مرڪز آهي، جڏهن ته [[نگرپارڪر]] قدرتي ۽ تاريخي سياحت جي لحاظ کان وڌيڪ نمايان آهي. نگرپارڪر ۾ ڪارونجهر جبلن سان گڏ جين مندر، تاريخي مسجدون ۽ ڳوٺاڻا ثقافتي منظر موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن هتي روپلو ڪولهي ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته مٺي ۾ مارئي ريسٽ هائوس موجود آهي.<ref name="STDCResorts"/> سنڌ حڪومت ٿر کي منظم سياحتي سفرن سان ڳنڍڻ لاءِ ٽرين سفاري جهڙا پروگرام پڻ استعمال ڪيا آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي موجوده سياحتي پروگرامن ۾ ''ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري'' شامل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> ===سياحتي ٽرين سفاري ۽ منظم دورا=== سنڌ ۾ سياحت کي ريلوي سفر سان ڳنڍيندڙ منظم سياحتي پروگرامن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي پروگرامن ۾ [[موئن جو دڙو]]، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل ٽرين سفاريون شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations"/> اهڙن پروگرامن جو مقصد سفر کي رڳو هڪ ماڳ جي دوري تائين محدود رکڻ بدران ريلوي سفر، تاريخي منزلن، مقامي ثقافت ۽ رهنمائي ڪيل سياحت کي هڪ گڏيل سياحتي تجربي ۾ شامل ڪرڻ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ ٽرين سفاريون''' |- style="background:#ECEFF1;" ! سياحتي پروگرام ! بنيادي علائقو / موضوع |- | موئن جو دڙو ٽرين سفاري | [[موئن جو دڙو]] ۽ اپر سنڌ جو تاريخي ورثو |- | ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري | [[ٿر ريگستان]] ۽ مقامي ثقافت |- | سکر ٽرين سفاري | [[سکر]] ۽ اتر سنڌ |} </div> <ref name="STDCDestinations"/> ===جهنگلي جيوت ۽ ماحولياتي سياحت=== سنڌ جي قدرتي سياحت ۾ جهنگلي جيوت، آبي زمينون، ڍنڍون، ريگستان، سامونڊي ماحول ۽ جابلو علائقا شامل آهن. [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اهم جابلو قدرتي علائقن مان آهن، جڏهن ته [[ٿر ريگستان]] ۽ [[ڪارونجهر جبل]] صوبي جي اوڀرئين حصي ۾ الڳ قدرتي منظرنامو پيدا ڪن ٿا. سنڌ جون ڍنڍون ۽ آبي زمينون مقامي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش مهيا ڪن ٿيون. اهڙن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي ترقيءَ لاءِ جهنگلي جيوت جي تحفظ، پاڻيءَ جي معيار، آبي نظام جي بحالي ۽ سياحن جي سرگرمين جي مناسب انتظام کي گڏ کڻي هلڻ ضروري آهي. ماحولياتي سياحت عام تفريحي سياحت کان ان لحاظ کان مختلف آهي ته ان جو بنيادي مقصد قدرتي ماحول مان لطف وٺڻ سان گڏ ان جي حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظام کي نقصان کان بچائڻ آهي. ===کيرٿر ۽ جابلو سياحت=== [[File:Kirthar National Park.jpg|thumb|270px|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]]؛ سنڌ جي جابلو قدرتي منظرنامي ۽ جهنگلي جيوت جو اهم محفوظ علائقو.]] [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اولهندي حد تي پکڙيل جابلو سلسلو آهي. هن خطي ۾ قدرتي جابلو منظر، جهنگلي جيوت، تاريخي ماڳ ۽ [[رني ڪوٽ قلعو]] جهڙا ثقافتي ورثا هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] پڻ کيرٿر جي بلند علائقي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي نمايان جابلو سياحتي منزلن مان هڪ آهي. هن علائقي ۾ سياحت جي ترقيءَ جو دارومدار روڊ رسائي، پاڻي، رهائش، حفاظت ۽ ماحولياتي تحفظ تي آهي. جابلو ۽ محفوظ قدرتي علائقن ۾ وڏي پيماني واري تعمير بدران گهٽ اثر واري ماحولياتي سياحت وڌيڪ موزون سمجهي وڃي ٿي. ===شڪارگاهون ۽ محفوظ قدرتي علائقا=== سنڌ ۾ تاريخي طور شڪارگاهن جي روايت موجود رهي آهي، پر جديد دور ۾ ڪيترائي قدرتي علائقا جهنگلي جيوت جي تحفظ، نيشنل پارڪن، وائلڊ لائيف سينڪچوئرين ۽ ٻين محفوظ علائقن جي قانوني نظام هيٺ اچن ٿا. تنهنڪري اهڙن علائقن کي عام سياحتي مواد ۾ ''شڪارگاهون'' طور پيش ڪرڻ بدران سندن موجوده قانوني تحفظ ۽ جهنگلي جيوت واري حيثيت واضح ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. محفوظ علائقن ۾ سياحت کي جهنگلي جيوت جي مشاهدي، قدرتي منظرن، فوٽوگرافي ۽ ماحولياتي تعليم سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جڏهن ته شڪار صرف لاڳو قانونن ۽ اجازت نامن جي تابع ٿي سگهي ٿو. ===ميلا، عرس ۽ ثقافتي تقريبون=== سنڌ جي ثقافتي سياحت ۾ سالياني ميلا، صوفي بزرگن جا عرس، ادبي تقريبون، موسيقي، دستڪاريءَ جون نمائشون ۽ ثقافتي فيسٽيول پڻ اهم آهن. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[درازا]] ۾ [[سچل سرمست]] جي عرسن دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا. سنڌ حڪومت جو ثقافت کاتو پڻ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ عوامي تقريبن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي واڌاري ۽ سياحت سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي پروگرامن ۾ سنڌ ڪرافٽ فيسٽيول پڻ شامل هو، جيڪو ڪراچي ۾ منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جو انتظام=== سنڌ ۾ سياحت، ثقافت ۽ آثارِ قديمه جو انتظام [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي جي ادارياتي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي. کاتي جي ماتحت ڊائريڪٽوريٽ آف ٽوئرزم، ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪلچر ۽ ٻين شعبن سان گڏ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ڪئي وئي. اداري جو ڪم سياحتي منزلن جي تشهير، سياحن لاءِ سهولتن جي ترقي، ريزارٽن ۽ رهائش جي انتظام ۽ سياحتي پروگرامن کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> 2011ع ۾ ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ وفاقي حڪومت جي آثارِ قديمه واري انتظام هيٺ موجود 126 آثارِ قديمه جا ماڳ، يادگار ۽ ميوزيم سنڌ جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جنهن سان تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري ورثي جي تحفظ ۾ صوبائي حڪومت جون ذميواريون وڌيون.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/about/ |title=About Us |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي آثارِ قديمه، تاريخي يادگارن ۽ ميوزمن جي انتظام ۽ تحفظ سان لاڳاپيل آهي. اداري جي سرڪاري پورٽل تي سنڌ جي آثارِ قديمه وارن ماڳن کي قلعي، مسجد، مقبري، مندر، اسٽوپا، قبرستان، ميوزيم ۽ تاريخي عمارتن سميت مختلف قسمن ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-list/ |title=Heritage and Archaeological Sites of Sindh |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحتي بنيادي ڍانچو ۽ ترقي=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي آثارِ قديمه جي تحفظ سان گڏ روڊ رسائي، رهائش، سياحتي معلومات، وزيٽر سهولتن ۽ ماڳن جي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جو پلاننگ، ڊولپمينٽ، مانيٽرنگ اينڊ امپليمينٽيشن سيل تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن، ميوزمن ۽ سياحتي منزلن تي انفراسٽرڪچر منصوبن جي منصوبابندي ۽ عملدرآمد ڪري ٿو.<ref name="PDMISindh">{{cite web |url=https://pdmi.sindhculture.gov.pk/ |title=Planning, Development, Monitoring & Implementation Cell |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان اداري جي ذميوارين ۾ تاريخي ورثي جي بحالي، سياحتي ماڳن تي وزيٽر سهولتن ۽ تفسير مرڪزن جي ترقي، سياحتي رستن جي منصوبابندي، ميوزمن ۽ سياحتي ڪمپليڪس ۽ ريزارٽن جي قيام ۽ ثقافتي ورثي جي ڊجيٽل دستاويزڪاري شامل آهن.<ref name="PDMISindh"/> آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ کوٽائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت جي ايڪسپلوريشن اينڊ ايڪسڪيويشن برانچ پڻ ڪم ڪري ٿي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ حڪومت ڀنڀور، منصوره/برهمڻ آباد، آمري، چانهون جو دڙو ۽ ٻين ماڳن تي کوٽائي ۽ تحقيق جا منصوبا هلائي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/ |title=Exploration & Excavation Branch Sindh |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جي علائقائي ورڇ=== سنڌ جي سياحتي جاگرافي مختلف علائقن ۾ مختلف نوعيت رکي ٿي. [[ڪراچي]] ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ڪاروباري سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي؛ [[ٺٽو]] ۽ [[سجاول]] عالمي ورثي، تاريخي فنِ تعمير، ڍنڍن ۽ ساحلي ماحول؛ [[ڄامشورو]] ۽ [[دادو]] رني ڪوٽ، سيوهڻ، کيرٿر ۽ گورک؛ [[لاڙڪاڻو]] موئن جو دڙو ۽ ٻين آثارِ قديمه؛ [[خيرپور]] ٽالپر ورثي ۽ ڪوٽ ڏيجي؛ [[سکر]] سنڌو درياهه ۽ تاريخي عمارتن؛ جڏهن ته [[ٿرپارڪر]] ريگستان، ڪارونجهر ۽ مذهبي ۽ ثقافتي ورثي سبب نمايان آهن. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم سياحتي علائقا ۽ سندن خاصيتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! علائقو ! اهم سياحتي نوعيت ! چونڊ ماڳ |- | [[ڪراچي]] | ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ثقافتي | مزار قائد، فريئر هال، موهٽا محل، ڪلفٽن، منهوڙو |- | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | عالمي ورثو، آثارِ قديمه ۽ آبي سياحت | مڪلي، شاهجهاني مسجد، ڀنڀور، ڪينجهر |- | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | قلعا، مذهبي ۽ جابلو سياحت | رني ڪوٽ، سيوهڻ، آمري |- | [[دادو ضلعو|دادو]] | جابلو ۽ قدرتي سياحت | گورک هل، کيرٿر |- | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | آثارِ قديمه ۽ تاريخ | موئن جو دڙو |- | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | ٽالپر دور ۽ تاريخي ورثو | فيض محل، ڪوٽ ڏيجي |- | [[سکر ضلعو|سکر]] | درياهي، تاريخي ۽ مذهبي | لينسڊائون پل، ساڌ ٻيلو، بکر |- | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | ريگستاني، قدرتي، مذهبي ۽ ثقافتي | ڪارونجهر، نگرپارڪر، جين مندر، مٺي |} </div> ===سياحت ۽ ورثي جو تحفظ=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي. آثارِ قديمه وارن ماڳن تي غير مناسب تعمير، ماحولياتي تبديليون، ٻوڏون، شهري توسيع ۽ وڏي تعداد ۾ سياحن جي غير منظم آمد تاريخي ورثي لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه ۽ ترقياتي ادارن جي ڪم ۾ ماڳن جي بحالي، دستاويزڪاري، وزيٽر انتظام ۽ آفتن کان تحفظ پڻ شامل آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي [[مڪلي]] ۾ ٻوڏن سبب ٿيل نقصان کان پوءِ بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏ هنگامي ردعمل ۽ ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل منصوبن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پائيدار سياحت لاءِ تاريخي عمارتن ۽ آثارِ قديمه جي اصليت برقرار رکڻ، قدرتي علائقن ۾ ماحولياتي دٻاءُ گهٽائڻ، مقامي برادرين کي معاشي سرگرمين ۾ شامل ڪرڻ ۽ سياحتي سهولتن جي ترقيءَ کي ورثي جي تحفظ سان هم آهنگ رکڻ بنيادي اهميت رکن ٿا. {{clear}} ==رانديون== {{Main|سنڌ ۾ رانديون}} [[File:National Stadium, Karachi playing field.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] جو راند جو ميدان.]] سنڌ ۾ رانديون صوبي جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو آهن. [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول منظم راندين مان هڪ آهي، جڏهن ته [[فٽ بال]]، [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]]، [[باڪسنگ]]، [[والي بال]]، [[سنوڪر]]، [[اسڪواش]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[ترڻ]]، [[بيڊمنٽن]]، [[ٽيبل ٽينس]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[ٽينس]]، [[جوڊو]]، [[ڪراٽي]]، [[تائيڪوانڊو]] ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. سنڌ جي روايتي راندين ۾ [[ملهه]] کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي. صوبائي سطح تي راندين جي ترقي ۽ انتظام جي بنيادي ذميواري [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ وٽ آهي. راندين جو کاتو 2006ع ۾ تعليم ۽ ثقافت واري کاتي کان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو. کاتي جي سرڪاري مقصدن ۾ گراس روٽ سطح تي راندين کي فروغ ڏيڻ، ڪلب ۽ ايسوسيئيشن سطح کان صوبائي ۽ قومي مقابلن تائين رانديگرن لاءِ موقعا پيدا ڪرڻ ۽ نوجوانن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-department |title=Sports Department |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ راندين جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، باڪسنگ، سنوڪر، اسڪواش، ترڻ ۽ ٻين راندين لاءِ قومي ۽ صوبائي سطح جون سهولتون موجود آهن. سيپٽمبر 2024ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ 239 راندين جا ميدان يا اسپورٽس سهولتون درج هيون. سنڌ حڪومت ڪراچي ۾ سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ گلشن اقبال ۾ اسپورٽس ڪامپليڪس سميت مختلف تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪرڪيٽ=== {{Main|سنڌ ۾ ڪرڪيٽ}} [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]؛ پاڪستان جي اهم ٽيسٽ، هڪ ڏينهن واري ۽ ٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ.]] ڪرڪيٽ سنڌ جي سڀ کان نمايان راندين مان هڪ آهي ۽ [[ڪراچي]] پاڪستاني ڪرڪيٽ جي تاريخي مرڪزن مان رهيو آهي. شهر جو [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي اهم ميدانن مان آهي. ان کان سواءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جو [[نياز اسٽيڊيم]] پڻ فرسٽ ڪلاس ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي رڪارڊ موجب نيشنل اسٽيڊيم سان گڏ نياز اسٽيڊيم پڻ بورڊ جي استعمال هيٺ اهم ڪرڪيٽ ميدانن ۾ شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/ |title=Pakistan Cricket Board |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان جي ملڪي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ سنڌ جي شهرن ۽ علائقن جي ٽيمن جي ڊگهي تاريخ آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي تاريخي رڪارڊ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور ۽ سنڌ جي نالي سان مختلف ٽيمون [[قائداعظم ٽرافي]] ۾ حصو وٺندي نظر اچن ٿيون. مثال طور 1959–60ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور جون ٽيمون شامل هيون، جڏهن ته 1977–78ع ۾ ''سنڌ اي'' ۽ ''سنڌ بي'' نالي ٽيمون مقابلي ۾ شامل هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/tournament-reports.php?action=tournament_matches&tournament_id=52 |title=Quaid-e-Azam Trophy 1959/60 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-197778/tournament/167.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 1977/78 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ملڪي ڪرڪيٽ جو ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. 2024ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ سنڌ مان [[ڪراچي]] جون بليوز ۽ وائيٽس ٽيمون، [[حيدرآباد]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] ريجن شامل هئا. ڪراچي ريجن وائيٽس 2023ع ۾ قائداعظم ٽرافي جو چيمپيئن بڻيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/quaid-e-azam-trophy-to-commence-from-26-october.html |title=Quaid-e-Azam Trophy to commence from 26 October |date=22 October 2024 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي ريجن بليوز پوائنٽس ٽيبل تي پهرين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-202526/points-table/1426.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025/26 — Points Table |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان کي ڪيترائي مشهور بين الاقوامي ڪرڪيٽر ڏنا آهن، جن ۾ [[جاويد ميانداد]]، [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[موين خان]]، [[سرفراز احمد]] ۽ ٻيا رانديگر شامل آهن. ===فٽ بال=== {{Main|سنڌ ۾ فٽ بال}} سنڌ ۾ فٽ بال جي سڀ کان مضبوط روايت [[ڪراچي]]، خاص طور [[لياري]] سان وابسته آهي. لياري ۾ فٽ بال مقامي سماجي ۽ راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهيو آهي ۽ علائقي ۾ ڪيترائي ڪلب، اڪيڊميون ۽ ننڍا وڏا فٽ بال ميدان موجود آهن. مقامي فٽ بال جي غيرمعمولي مقبوليت سبب لياري کي ڪڏهن ڪڏهن ''مني برازيل'' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.arabnews.pk/node/2069451/pakistan |title=In Pakistan’s ‘Mini Brazil,’ football fever runs late into the night during Ramadan |publisher=Arab News Pakistan |date=25 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> لياري جو [[ڪڪري گرائونڊ]] علائقي جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي نئين سر تعمير کان پوءِ ميدان ۾ فٽ بال گرائونڊ سان گڏ ٻين راندين جون سهولتون پڻ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://tribune.com.pk/story/2422701/lyaris-newly-renovated-kakri-ground-ready-to-host-games |title=Lyari's newly renovated Kakri Ground ready to host games |publisher=The Express Tribune |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ گيمز ۾ پڻ مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ فٽ بال جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ شهيد بينظيرآباد ڊويزنن جي رانديگرن مختلف راندين سان گڏ فٽ بال ۾ به حصو ورتو.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ===باڪسنگ=== [[لياري]] سنڌ ۾ باڪسنگ جو پڻ هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي باڪسنگ ڪلب ۽ تربيت جا مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ صوبائي مقابلن کان سواءِ سنڌ جا باڪسر قومي مقابلن ۾ پڻ حصو وٺندا رهيا آهن. باڪسنگ سنڌ گيمز جي باقاعده راندين ۾ شامل آهي. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ باڪسنگ سميت ڪيترين انفرادي ۽ ٽيم راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. انهن راندين ۾ صوبي جي ڇهن ڊويزنن مان مرد ۽ عورت رانديگرن حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP">{{cite web |url=https://www.app.com.pk/national/over-4000-athletes-to-participate-in-18th-edition-of-sindh-games-to-be-started-from-feb-23-sports-minister/ |title=Over 4000 Athletes to participate in 18th edition of Sindh Games |date=21 February 2024 |publisher=Associated Press of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===هاڪي=== [[File:Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ڪڪري گرائونڊ]]، [[لياري]]، [[ڪراچي]]؛ لياري جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ، جتي فٽ بال سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون.]] [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]] سنڌ جي تاريخي منظم راندين مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ۾ واقع [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو اڳ ''هاڪي ڪلب آف پاڪستان اسٽيڊيم'' جي نالي سان مشهور هو، پاڪستان جي اهم هاڪي ميدانن مان هڪ آهي. هن ميدان ۾ قومي ۽ بين الاقوامي سطح جا مقابلا منعقد ٿيندا رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي راندين واري ڍانچي ۾ هاڪي لاءِ مخصوص تربيتي سهولتون پڻ شامل آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ 2024ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ ''هاڪي اڪيڊمي نيپا'' ۽ ''عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ'' صوبائي راندين واري تربيتي ڍانچي جو حصو هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===ملهه=== {{Main|ملهه}} [[File:Malakhro Sindhi Culture Game.jpg|thumb|270px|سنڌ جي روايتي راند [[ملهه]] جو مقابلو؛ ملهه سنڌ جي اهم لوڪ راندين مان هڪ آهي.]] [[ملهه]] سنڌ جي مشهور روايتي جسماني راندين مان هڪ آهي. هيءَ ڪشتي سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ميلن، عرسن، ثقافتي ميڙن ۽ مقامي راندين جي مقابلن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهي آهي. مقابلي ۾ پهلوان مخصوص انداز سان هڪ ٻئي کي پڪڙي زمين تي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. ملهه جي اهميت صرف مقابلي واري راند تائين محدود نه آهي؛ اها سنڌ جي لوڪ ثقافت، ڳوٺاڻي ميلن ۽ روايتي پهلوانيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. جديد منظم راندين جي واڌ باوجود ملهه سنڌ جي مقامي راندين واري سڃاڻپ جو نمايان حصو رهي آهي. ===والي بال=== [[والي بال]] سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻن ٻنهي علائقن ۾ کيڏي وڃي ٿي. اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، ضلعي راندين ۽ صوبائي مقابلن ۾ مردن ۽ عورتن جون والي بال ٽيمون حصو وٺن ٿيون. پاڪستان اسپورٽس بورڊ والي بال کي ملڪ جي باقاعده تسليم ٿيل راندين ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڪيترن ضلعن ۾ والي بال لاءِ کليل ميدانن ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪسز جو استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ گيمز ۽ ٻين بين الاضلاعي مقابلن ۾ پڻ والي بال شامل رهي ٿي. ===سنوڪر=== [[سنوڪر]] ۽ [[بليئرڊس]] سنڌ جي شهري راندين ۾ اهم جاءِ رکن ٿا، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ ڪيترائي سنوڪر ڪلب ۽ مقابلي جا مرڪز موجود آهن. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني راندين واري فهرست ۾ بليئرڊس ۽ سنوڪر شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي رانديگرن قومي سنوڪر مقابلن ۾ ڊگهي عرصي کان نمائندگي ڪئي آهي ۽ ڪراچي ملڪ ۾ سنوڪر جي اهم مقابلي ۽ تربيت واري مرڪزن مان رهيو آهي. ===ٻيون رانديون=== سنڌ ۾ مکيه ٽيم راندين کان سواءِ ايٿليٽڪس، ترڻ، اسڪواش، ٽينس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، هينڊ بال، سائيڪلنگ، وزن کڻڻ، ڪشتي، جوڊو، ڪراٽي، تائيڪوانڊو، ڪبڊي، شوٽنگ، گولف، سيلنگ ۽ ٻين راندين جا مقابلا پڻ ٿين ٿا. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني دائري ۾ هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس، ڪشتي، ڪرڪيٽ، وزن کڻڻ، اسڪواش، ترڻ، باڪسنگ، سائيڪلنگ، باسڪيٽ بال، گولف، والي بال، شوٽنگ، ٽيبل ٽينس، بيڊمنٽن، ٽينس، پولو، باڊي بلڊنگ، شطرنج، روئنگ، بليئرڊس ۽ سنوڪر، جمناسٽڪ، هينڊ بال، جوڊو، ڪراٽي، ڪبڊي، تائيڪوانڊو ۽ ياٽنگ سميت مختلف رانديون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي]] ۾ سامونڊي ڪناري ۽ بندرگاهن جي موجودگي سبب سيلنگ ۽ ٻين آبي راندين لاءِ پڻ سازگار ماحول موجود آهي، جڏهن ته شهر ۾ گولف، اسڪواش، ٽينس ۽ ترڻ جا مختلف سرڪاري، ادارتي ۽ خانگي مرڪز قائم آهن. ===سنڌ گيمز=== {{Main|سنڌ گيمز}} سنڌ گيمز صوبي جو وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي مختلف ڊويزنن جون ٽيمون حصو وٺن ٿيون. مقابلي جو مقصد صوبائي سطح تي رانديگرن کي مقابلي جو موقعو فراهم ڪرڻ ۽ قومي سطح لاءِ قابليت رکندڙ رانديگرن جي سڃاڻپ ڪرڻ آهي. 18هين سنڌ گيمز 23 کان 26 فيبروري 2024ع تائين [[ڪراچي]] ۾ منعقد ٿيون. سرڪاري ڄاڻ موجب انهن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص، لاڙڪاڻو ۽ شهيد بينظيرآباد جي ڇهن ڊويزنن مان '''4,000 کان وڌيڪ مرد ۽ عورت رانديگر''' حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP"/><ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/22-02-2024/18th-sindh-games-to-commence-in-karachi-from-friday |title=18th edition of Sindh Games to begin in Karachi |date=22 February 2024 |publisher=Radio Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> افتتاحي تقريب نيشنل اسپورٽس ٽريننگ اينڊ ڪوچنگ سينٽر ڪراچي ۾ ٿي. مقابلن ۾ مردن لاءِ 42 ۽ عورتن لاءِ 26 راندين/ايونٽن جا مقابلا رپورٽ ٿيا، جن ۾ ايٿليٽڪس، فٽ بال، باڪسنگ، باسڪيٽ بال، تائيڪوانڊو، جوڊو، سافٽ بال ۽ مختلف مارشل آرٽس سميت ڪيترائي شعبا شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ گيمز 2024ع ۾ حصو وٺندڙ ڊويزنون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''18هين سنڌ گيمز ۾ نمائندگي ڪندڙ ڊويزنون، 2024ع''' |- style="background:#D9EAF7;" ! نمبر ! ڊويزن ! اهم مرڪز |- | 1 | [[ڪراچي ڊويزن]] | [[ڪراچي]] |- | 2 | [[حيدرآباد ڊويزن]] | [[حيدرآباد]] |- | 3 | [[سکر ڊويزن]] | [[سکر]] |- | 4 | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | 5 | [[ميرپورخاص ڊويزن]] | [[ميرپورخاص]] |- | 6 | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | [[نوابشاهه]] |} </div> <ref name="SindhGames2024APP"/> ===سنڌ جي راندين وارن اسٽيڊيمن جي فهرست=== [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]، سنڌ جو اهم بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم.]] [[File:Pakistan national football team lineup, 1966.jpg|thumb|270px|[[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] (اڳوڻو هاڪي ڪلب اسٽيڊيم)، [[ڪراچي]]؛ 1966ع ۾ ميدان تي پاڪستان جي قومي فٽ بال ٽيم.]] سنڌ ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس ۽ ٻين راندين لاءِ ڪيترائي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي مرڪز موجود آهن. انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جڏهن ته [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص]]، [[نوابشاهه]]، [[خيرپور]]، [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]]، [[دادو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ راندين جون سهولتون قائم آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ سيپٽمبر 2024ع دوران ڏنل سرڪاري جواب موجب رڳو ڪراچي ۾ '''239 راندين جا ميدان ۽ راندين جون سهولتون''' موجود هيون. انهن مان 46 ڪراچي اوڀر، 41 ڪورنگي، 41 ملير، 35 ڪراچي وچ، 35 ڪراچي ڏکڻ، 24 ڪياماڙي ۽ 17 ڪراچي اولهه ضلعي ۾ هيون.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====اهم اسٽيڊيم ۽ راندين جا ميدان==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم راندين جا ميدان ۽ اسٽيڊيم''' |- style="background:#BBDEFB;" ! اسٽيڊيم / ميدان ! شهر ! مکيه راند ! اهميت |- | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] | [[ڪراچي]] | ڪرڪيٽ | بين الاقوامي ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | [[نياز اسٽيڊيم]] | [[حيدرآباد]] | ڪرڪيٽ | تاريخي بين الاقوامي ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ميدان |- | [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] | [[ڪراچي]] | هاڪي | قومي ۽ بين الاقوامي هاڪي |- | [[پيپلز اسپورٽس ڪامپليڪس]] | [[ڪراچي]] | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | گهڻ-مقصدي راندين جي سهولت |- | [[ڪڪري گرائونڊ]] | [[لياري]]، ڪراچي | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | لياري جي تاريخي راندين واري ثقافت جو مرڪز |- | يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اين بي پي اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ۽ ڪلب ڪرڪيٽ |- | ٽي ايم سي ڪرڪيٽ گرائونڊ | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اسٽيٽ بئنڪ اسٽيڊيم | ڪراچي | ڪرڪيٽ | فرسٽ ڪلاس ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[دادو]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[سکر]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شاهي باغ ڪرڪيٽ گرائونڊ | [[شڪارپور]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شيخ زيد ڪالوني گرائونڊ | [[لاڙڪاڻو]] | ڪرڪيٽ | علائقائي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |} ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== سنڌ حڪومت صوبي ۾ اسٽيڊيم کان علاوه گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس، جمنازيم، راندين جا هال، فٽ سال گرائونڊ، ايٿليٽڪ ٽريڪ، رانديگرن لاءِ هاسٽل ۽ تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري معلومات موجب 2024ع تائين ڪراچي ۾ سنڌ حڪومت جا ٻه نمايان اسپورٽس ڪامپليڪس '''سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد''' ۽ '''اسڪائوٽس وٽ اسپورٽس ڪامپليڪس، گلشن اقبال''' هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ڪراچي ۾ راندين جي تربيت لاءِ اتر ناظم آباد جي اين اين جي گرائونڊ تي اسپورٽس اڪيڊمي، رانديگرن جي هاسٽل ۽ لاڳاپيل سهولتون، نيپا ۾ هاڪي اڪيڊمي، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ پڻ قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> سنڌ حڪومت موجب صوبي ۾ راندين جي ڍانچي جي واڌ لاءِ اسٽيڊيم، جمنازيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال شامل '''102 ترقياتي اسڪيمون''' مڪمل ڪيون ويون هيون، جڏهن ته وڌيڪ '''120 اسڪيمون''' تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع کان 2023–24ع تائين سنڌ جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ طرفان 62 راندين جون سهولتون مڪمل ڪيون ويون، جن تي مجموعي طور '''3,541.323 ملين رپيا''' خرچ ڪيا ويا. انهن ۾ اسٽيڊيم، راندين جا ميدان، ايٿليٽڪ ٽريڪ ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس شامل هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====راندين جي ڍانچي ۾ ترقي==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ حڪومت پاران مڪمل ڪيل راندين جون سهولتون''' |- style="background:#B2DFDB;" ! مالي سال ! مڪمل ٿيل سهولتون ! خرچ (ملين رپيا) |- | 2018–19ع | 16 | 923.801 |- | 2019–20ع | 0 | — |- | 2020–21ع | 11 | 790.754 |- | 2021–22ع | 20 | 936.375 |- | 2022–23ع | 0 | — |- | 2023–24ع | 15 | 890.393 |- style="background:#00695C;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 62 | 3,541.323 |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===عورتن جون رانديون=== سنڌ ۾ عورتن جي راندين لاءِ الڳ سهولتون ۽ مقابلا پڻ قائم ڪيا ويا آهن. سنڌ حڪومت موجب عورتن لاءِ ڪراچي ۾ خاتون پاڪستان گرلز اسڪول، اسٽيڊيم روڊ تي گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال ۽ مصنوعي فٽ سال گرائونڊ، شيخ زيد گرلز ڪاليج، يونيورسٽي روڊ تي گهڻ-مقصدي هال ۽ فٽ سال گرائونڊ، [[جيڪب آباد]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ فٽ سال گرائونڊ، [[گهوٽڪي]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ گهڻ-مقصدي هال ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ عورتن لاءِ جم قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> 2022ع کان 2024ع واري عرصي ۾ عورتن جي راندين کي وڌائڻ لاءِ مختلف ضلعن ۾ باڪسنگ، تائيڪوانڊو، شطرنج ۽ ڪراٽي جا اسڪول ۽ ڪلب سطح جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. فيبروري 2024ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ڇوڪرين جي بيڊمنٽن ۽ ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ پڻ ٿي، جڏهن ته ڊسمبر 2024ع ۾ [[لياري]] ۾ عورتن لاءِ '''سنڌ پنڪ فٽ بال چيمپيئن شپ''' منعقد ڪئي وئي. صوبي جي ضلعن ۾ ''پنڪ گيمز'' جي سرگرمين کي پڻ عورتن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي راندين واري کاتي موجب عورت رانديگرن کي سنڌ گيمز، نيشنل گيمز، بين الصوبائي راندين ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ شرڪت لاءِ سهولت ڏيڻ سان گڏ تربيت، ڪوچنگ، انعامن ۽ راندين جي تنظيمن جي مالي مدد جا قدم پڻ کنيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Assembly Questions |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي راندين جون صوبائي ۽ علائقائي ٽيمون=== سنڌ جي راندين ۾ نمائندگي جو نظام راند جي نوعيت مطابق مختلف آهي. سنڌ گيمز ۾ صوبي کي ڊويزنن جي ٽيمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[سکر ڊويزن|سکر]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]] ۽ [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] شامل آهن. قومي سطح تي مختلف راندين ۾ سنڌ جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي چونڊيل ٽيمن يا رانديگرن کي موڪلين ٿيون. ڪرڪيٽ ۾ نمائندگي جو نظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. تاريخي طور سنڌ جي نالي سان ٽيمون کيڏنديون رهيون، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو ۽ ٻين ريجنن کي الڳ نمائندگي ملي آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي جديد علائقائي ڍانچي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ لاڙڪاڻو سنڌ سان لاڳاپيل اهم ڪرڪيٽ ريجن آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Domestic%20Tournaments%20schedule%202023-24.pdf |title=Domestic Tournaments Schedule 2023–24 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ '''ڪراچي ريجن بليوز''' اعليٰ درجي جي علائقائي ٽيمن ۾ شامل هئي، جڏهن ته پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي هيٺين ۽ نوجوانن واري مقابلن ذريعي سنڌ جي ٻين ريجنن کي پڻ نمائندگي ملي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Schedule-QeAT-2025-26.pdf |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025–26 Schedule |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي رانديگرن جي فهرست=== سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي قومي ۽ بين الاقوامي راندين لاءِ ڪيترائي نمايان رانديگر پيدا ڪيا آهن. ڪرڪيٽ ۾ [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[جاويد ميانداد]]، [[موين خان]] ۽ [[سرفراز احمد]] جهڙا رانديگر ڪراچي جي ڪرڪيٽ روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. هاڪي، اسڪواش، باڪسنگ، فٽ بال، سنوڪر ۽ ٻين راندين ۾ پڻ سنڌ جي رانديگرن قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي نمائندگي ڪئي آهي. صوبائي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب راندين واري کاتي جي سهڪار سان سنڌ جا گهٽ ۾ گهٽ '''59 رانديگر''' هاڪي، فٽ بال ۽ ايٿليٽڪس جي بين الاقوامي مقابلن لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن ويا؛ انهن ۾ 5 هاڪي، 49 فٽ بال ۽ 5 ايٿليٽڪس جا رانديگر شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====چونڊ مشهور رانديگر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل چونڊ مشهور رانديگر''' |- style="background:#E1BEE7;" ! رانديگر ! راند ! لاڳاپيل هنڌ / پسمنظر ! نمايان حيثيت |- | [[حنيف محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[مشتاق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[صادق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[جاويد ميانداد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[معين خان]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو وڪيٽ ڪيپر ۽ ڪپتان |- | [[سرفراز احمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[محمد آصف (سنوڪر رانديگر)|محمد آصف]] | سنوڪر | ڪراچي سان مقابلي واري سرگرمي | عالمي سطح جو پاڪستاني سنوڪر رانديگر |} ===اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي رانديون=== سنڌ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي جو هڪ حصو اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين سان پڻ لاڳاپيل آهي. تعليمي ادارن ۾ ڪرڪيٽ، فٽ بال، هاڪي، ايٿليٽڪس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، والي بال ۽ ٻين راندين جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ طرفان ''سنڌ ڪاليج گيمز'' پڻ منعقد ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف ضلعن ۽ ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون حصو وٺن ٿا. 2024ع جي ڇهين سنڌ ڪاليج گيمز دوران ڪراچي ۾ ضلعي سطح جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا ٽيبل ٽينس سميت مختلف مقابلا منعقد ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://urdu.app.com.pk/urdu/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%BE-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D9%85%D8%B2%D8%8C-%DA%AF%D8%B1%D9%84%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%B9-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%8C%D9%85/ |title=Sindh College Games |publisher=Associated Press of Pakistan |date=28 January 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جو راندين وارو کاتو اسڪول ۽ ڪاليج سطح جي رانديگرن کي ضلعي اسپورٽس آفيسرن ۽ راندين جي تنظيمن ذريعي سهڪار ڏيڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. ان جو مقصد شروعاتي سطح تي رانديگرن جي سڃاڻپ ۽ کين اعليٰ سطح جي مقابلن تائين پهچائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Sports and Youth Affairs — Questions and Answers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===علائقائي ۽ روايتي راندين جي واڌاري=== سنڌ حڪومت [[ملهه]] سميت مقامي ۽ علائقائي راندين جي واڌاري لاءِ مخصوص ڍانچو قائم ڪرڻ، راندين جي تنظيمن کي مقابلن لاءِ مالي مدد ڏيڻ، ڪوچنگ مهيا ڪرڻ ۽ رانديگرن کي انعام ڏيڻ جا قدم کنيا آهن. سرڪاري جواب موجب ملهه لاءِ اسٽيڊيم، فٽ بال لاءِ گرائونڊ ۽ ايٿليٽڪس لاءِ ٽريڪ تيار ڪرڻ پڻ علائقائي راندين جي ترقياتي پروگرام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> صوبائي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي ترقي، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي بهتري، عورتن جي شرڪت، روايتي ۽ اولمپڪ راندين جي واڌاري ۽ معذور ماڻهن سميت مختلف سماجي گروهن جي شموليت کي اهم مقصدن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي ترقي ۽ نئون ڍانچو=== سنڌ ۾ راندين جي ڍانچي کي وڌائڻ لاءِ نون گرائونڊن، اسٽيڊيمن، گهڻ-مقصدي هالن ۽ ايٿليٽڪ ٽريڪن تي ڪم جاري رهيو آهي. سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري معلومات موجب ڪراچي ڊويزن ۾ هڪ مرحلي تي '''20 راندين جا ترقياتي منصوبا''' تعمير هيٺ هئا، جن جي مجموعي تخميني لاڳت '''2,040.992 ملين رپيا''' هئي. انهن ۾ فٽ بال گرائونڊ، ڪرڪيٽ گرائونڊ ۽ اسٽيڊيم، انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس، ايٿليٽڪ ٽريڪ، گهڻ-مقصدي هال، اسڪائوٽنگ سينٽر ۽ رانديگرن جي هاسٽل شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====ڪراچي ۾ تعمير هيٺ راندين جو ڍانچو==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ڊويزن ۾ رپورٽ ڪيل راندين جا ترقياتي منصوبا''' |- style="background:#FFCDD2;" ! ضلعو ! راند / سهولت ! منصوبن جو انگ ! تخميني لاڳت (ملين رپيا) |- | ڪراچي ڏکڻ | فٽ بال | 3 | 100.000 |- | ڪراچي وچ | ڪرڪيٽ | 2 | 142.699 |- | ڪراچي وچ | فٽ بال | 2 | 311.697 |- | ملير | ڪرڪيٽ | 1 | 100.000 |- | ملير | انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس | 1 | 101.629 |- | ملير | ايٿليٽڪ ٽريڪ | 1 | 191.103 |- | ملير | فٽ بال | 2 | 96.698 |- | ڪراچي اوڀر | ڪرڪيٽ گرائونڊ | 1 | 45.000 |- | ڪراچي اوڀر | اسڪائوٽنگ سينٽر | 1 | 99.918 |- | ڪراچي اوڀر | رانديگرن جي هاسٽل | 1 | 200.000 |- | ڪياماڙي | فٽ بال | 1 | 205.539 |- | ڪورنگي | گهڻ-مقصدي هال | 1 | 153.996 |- | ڪورنگي | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 1 | 97.780 |- | ڪراچي اولهه | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 2 | 194.933 |- style="background:#C62828;color:white;font-weight:bold;" | colspan="2" | ڪل | 20 | 2,040.992 |} <ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Development of Sports Infrastructure |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي انتظامي جوڙجڪ=== سنڌ ۾ صوبائي سطح تي راندين جي ترقي، راندين جي ڍانچي جي تعمير، مقابلن جي سرپرستي ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ جي دائري ۾ اچي ٿي. مختلف راندين جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي پنهنجي قومي فيڊريشنن سان لاڳاپيل آهن ۽ صوبائي، قومي ۽ بين الاقوامي مقابلن لاءِ رانديگرن جي چونڊ ۽ مقابلن جي انتظام ۾ حصو وٺن ٿيون. سنڌ جي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي واڌ، ٽيلنٽ جي سڃاڻپ، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي ترقي، عورتن جي راندين، روايتي راندين، تعليمي ادارن ۽ نجي شعبي سان سهڪار کي بنيادي حڪمت عملي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪراچي ۾ راندين جي سهولتن جي ضلعي وار ورهاست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#283593;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ۾ راندين جا ميدان ۽ سهولتون، 2024ع''' |- style="background:#C5CAE9;" ! ضلعو ! سهولتن جو انگ ! ڪل ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر]] | 46 | 19.2٪ |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ڪراچي وچ ضلعو|وچ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 24 | 10.0٪ |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه]] | 17 | 7.1٪ |- style="background:#283593;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 239 | 100٪ |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ==سنڌ جا کاڌا== [[File:Sindhi Biryani.JPG|thumb|270px|[[سنڌي برياني]]؛ سنڌي رڌڻي جي مشهور چانورن وارن طعامن مان هڪ.]] [[File:SINDHI KUNEH JA BHEE.jpg|thumb|270px|[[بيهه]] مان تيار ڪيل سنڌي طعام؛ بيهه سنڌ جي روايتي ڀاڄين ۾ شامل آهي.]] '''سنڌي کاڌا''' سنڌ جي جاگرافي، [[سنڌو درياهه]]، زرعي معيشت، مالداري، سامونڊي پٽي ۽ صدين کان هلندڙ ثقافتي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. سنڌ جي مختلف علائقن—[[لاڙ]]، [[وچولو]]، [[سرو]]، [[ٿر]]، [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] ۽ [[ڪراچي]]—۾ مقامي پيداوار ۽ ماحول موجب کاڌي پيتي جون روايتون مختلف صورتون اختيار ڪن ٿيون. ڪڻڪ ۽ چانور بنيادي اناجن ۾ شامل آهن، جڏهن ته جوئر ۽ ٻاجهري جهڙا اناج خاص طور خشڪ ۽ ريگستاني علائقن جي خوراڪ ۾ اهم رهيا آهن. سنڌي رڌڻي ۾ دالين، ساون پنن ۽ موسمي ڀاڄين جو استعمال پڻ نمايان آهي؛ مشهور '''سائي ڀاڄي''' دال ۽ مختلف ساون پنن جي گڏيل استعمال جو مثال آهي.<ref name="DawnSindhiFood">{{cite news |last=Jillani |first=Maryam |title=Sindhi food: A vibrant cuisine hidden from the Pakistani and Indian public |url=https://www.dawn.com/news/1473441 |work=Dawn |date=3 April 2019 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي کاڌي ۾ ذائقن جي گهڻ رخي بناوٽ ملي ٿي. کٽاڻ لاءِ املهه، اناردانو ۽ املِي جهڙيون شيون استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته ڪيترن کاڌن ۾ مٺي ۽ کارِي ذائقي جو ميلاپ پڻ ملي ٿو. سائي ڀاڄي، دال پڪوان، پلو، ڀُڳا چانور، سنڌي ڪڙهي، ڪوڪي، لولو، جوئر جو ڍوڍو ۽ مڇيءَ جا مختلف طعام سنڌي رڌڻي سان سڃاڻپ رکن ٿا.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ جي مقامي خوراڪ تي زرعي ۽ قدرتي ماحول جو گهرو اثر آهي. مثال طور ٿر، لاڙ ۽ ڪاڇي ۾ جهنگلي ۽ نيم جهنگلي ٻوٽن جا ميوا ۽ ڦريون پڻ روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي مواد موجب [[ڪنڊي (وڻ)|ڪنڊي]] جون ڪچيون سنڱريون ڀاڄيءَ طور استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته پڪل سنڱرين کي ڪُٽي انهن ۾ کنڊ، مصري ۽ گيهه ملائي پڻ کاڌو ويندو آهي. پيرون خاص طور لاڙ، ڪاڇي ۽ ٿر جي ماڻهن لاءِ مقامي موسمي خوراڪ ۽ سوکڙي طور اهم رهيا آهن.<ref name="SindhCultureFood">{{cite web |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/12 |title=وجود وڃائيندڙ وڻ |website=e-Library of Culture Department |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=25 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== [[File:Sindhi Sai Bhaji.JPG|thumb|270px|'''سائي ڀاڄي'''؛ دال، ساون پنن ۽ ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ مشهور روايتي سنڌي طعام.]] [[File:Sindhi Sai Bhaji During Cooking.JPG|thumb|270px|روايتي سنڌي '''سائي ڀاڄي''' پچائڻ جو منظر؛ هن طعام ۾ دال سان مختلف ساوا پن ۽ ڀاڄيون استعمال ڪيون وڃن ٿيون.]] سنڌ جي روايتي گهريلو کاڌن ۾ '''سائي ڀاڄي''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان ۾ دال سان پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ڪڏهن کٽي پالڪ سميت مختلف ساوا پن گڏ ڪري پچايا وڃن ٿا. سنڌي کاڌي بابت دستاويزي مواد ۾ سائي ڀاڄيءَ کي سنڌي رڌڻي جو بنيادي ۽ عام گهريلو طعام قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DawnSindhiFood"/> '''دال پڪوان''' ۾ سنهي ۽ ڪُرڪُري پڪوان مانيءَ سان مصالحيدار دال پيش ڪئي ويندي آهي. اهو خاص طور ناشتي سان مشهور آهي. ان کان سواءِ '''ڪوڪي''' ڪڻڪ جي اٽي مان تيار ٿيندڙ ٿلهي سنڌي ماني آهي، جنهن ۾ بصر، مرچ ۽ ٻيا مصالحا شامل ڪري سگهجن ٿا. '''لولو''' يا مٺي ماني، '''ڀُڳا چانور'''، '''سنڌي ڪڙهي'''، '''ٽِڪڙ'''، '''ڍوڍو''' ۽ مختلف دالين ۽ ڀاڄين جا طعام پڻ سنڌي گهريلو خوراڪ جي روايت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ ۾ گوشت جا طعام پڻ عام آهن. ٻڪري، رڍ، ڍڳي ۽ ڪڪڙ جو گوشت مختلف ٻوڙن، پلاءَ، برياني ۽ ٻين طعامن ۾ استعمال ٿئي ٿو. شهري سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، ۾ مقامي سنڌي کاڌن سان گڏ برصغير ۽ ٻين علائقن مان آيل کاڌن جي روايتن جي ميلاپ سبب رڌڻي ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #BF360C;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا چونڊ روايتي کاڌا''' |- ! style="background:#FFCCBC;" | کاڌو ! style="background:#FFCCBC;" | بنيادي جزا ! style="background:#FFCCBC;" | قسم ! style="background:#FFCCBC;" | روايتي استعمال |- | '''سائي ڀاڄي''' | دال، پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ٻيون ڀاڄيون | ڀاڄي / دال | منجهند يا رات جو کاڌو |- | '''دال پڪوان''' | دال ۽ ڪُرڪُرو پڪوان | ناشتو / مکيه طعام | خاص طور ناشتو |- | '''ڪوڪي''' | ڪڻڪ جو اٽو، بصر ۽ مصالحا | ماني | ناشتو يا ٻين طعامن سان |- | '''ڀُڳا چانور''' | چانور، بصر ۽ مصالحا | چانورن جو طعام | دال يا ڀاڄيءَ سان |- | '''سنڌي ڪڙهي''' | بيسڻ، ڀاڄيون ۽ کٽاڻ | ٻوڙ | چانورن سان |- | '''جوئر جو ڍوڍو''' | جوئر جو اٽو | روايتي ماني | ڳوٺاڻن علائقن ۾ |- | '''پلو مڇي''' | پلو ۽ مصالحا | مڇي | موسمي ۽ خاص طعام |- | '''پلو چانور''' | پلو، چانور ۽ مصالحا | مڇي / چانور | خاص دعوتن ۽ گهريلو طعامن ۾ |} ===سنڌ جون مٺايون=== سنڌ جي مٺاڻ واري روايت ۾ اٽي، گيهه، کنڊ يا ڳڙ، کير ۽ خشڪ ميون جو استعمال عام آهي. '''لولو''' سنڌي مٺي مانيءَ جو مشهور قسم آهي، جڏهن ته '''ڪُٽي'''، مختلف حلوائن ۽ کير مان تيار ٿيندڙ مٺاڻن جو استعمال پڻ ٿيندو آهي. سنڌي کاڌي جي روايت ۾ مٺي ۽ کارِي شين کي گڏ پيش ڪرڻ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور دال پڪوان سان مٺي لولي جو ذڪر سنڌي رڌڻي بابت دستاويزي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/> [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿر]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ مقامي ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ به مٺاڻ جي روايت جو حصو رهي آهي. پڪل سنڱرين کي ڪُٽي کنڊ، مصري ۽ گيهه سان کائڻ جو ذڪر سنڌ جي ثقافت کاتي جي مواد ۾ موجود آهي.<ref name="SindhCultureFood"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #AD1457;" |+ style="background:#AD1457; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل روايتي مٺاڻ''' |- ! style="background:#F8BBD0;" | نالو ! style="background:#F8BBD0;" | بنيادي جزا ! style="background:#F8BBD0;" | نوعيت |- | لولو | اٽو، گيهه ۽ کنڊ يا ڳڙ | مٺي ماني |- | ڪُٽي | ماني يا اٽو، گيهه ۽ مٺاڻ | گهريلو مٺاڻ |- | سيرو | سوجي يا اٽو، گيهه ۽ کنڊ | حلوو |- | کيرڻي | کير، چانور ۽ کنڊ | کير وارو مٺاڻ |- | سنڱرين جو مٺاڻ | پڪل سنڱريون، کنڊ/مصري ۽ گيهه | مقامي روايتي خوراڪ |} ===سنڌ جا مشروب=== سنڌ جي روايتي مشروبات ۾ '''لَسي'''، '''ڇاڇ'''، کير ۽ مختلف موسمي شربت شامل آهن. سنڌ جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب ٿڌن مشروبات جي استعمال جي پراڻي روايت رهي آهي. لسي ڏهي مان تيار ٿئي ٿي ۽ مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن ته ڇاڇ نسبتاً هلڪو ڏهي وارو مشروب آهي. '''ٿاڌل''' پڻ سنڌ سان مضبوط ثقافتي نسبت رکندڙ روايتي ٿڌو مشروب آهي. ان جون ترڪيبون علائقي ۽ خاندان موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر عام طور ٻجن، بادام، مصالحن ۽ مٺاڻ کي پيهي پاڻي يا کير سان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ گرميءَ جي موسم ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي ٿڌن شربتن ۽ ٿاڌل جو استعمال عام رهيو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #0277BD;" |+ style="background:#0277BD; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا روايتي مشروب''' |- ! style="background:#B3E5FC;" | مشروب ! style="background:#B3E5FC;" | بنياد ! style="background:#B3E5FC;" | عام استعمال |- | لسي | ڏهي، پاڻي، لوڻ يا کنڊ | اونهارو ۽ کاڌي سان |- | ڇاڇ | ڏهي ۽ پاڻي | روزاني استعمال |- | ٿاڌل | ٻج، بادام، مصالحا ۽ مٺاڻ | اونهارو ۽ خاص موقعا |- | کير | کير | روزاني استعمال |- | شربت | پاڻي، کنڊ ۽ مختلف خوشبودار جزا | اونهارو ۽ مهمانيون |} ===سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== [[File:Tenualosa illisha.jpg|thumb|270px|[[پلو (مڇي)|پلو]] (''Tenualosa ilisha'')؛ سنڌو درياهه ۽ سنڌ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکندڙ مڇي.]] [[File:Sindhi Fish Curry.JPG|thumb|270px|'''سنڌي مڇيءَ جي ڪَري'''؛ سنڌي کاڌن ۾ مڇي مختلف مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي.]] '''[[پلو (مڇي)|پلو]]''' سنڌ جي خوراڪي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل مڇين مان هڪ آهي. هن جو سائنسي نالو ''[[Tenualosa ilisha]]'' آهي ۽ اها هلسا جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] جي مڇين بابت فهرست ۾ پاڪستان لاءِ هن جنس جو مقامي نالو '''پلو/پلا''' درج ٿيل آهي.<ref name="FAOHilsa">{{cite book |title=FAO Species Catalogue: Clupeoid Fishes of the World |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Rome |url=https://www.fao.org/4/ac482e/ac482e30.pdf |access-date=25 August 2026}}</ref> پلو سمنڊ ۽ سنڌو درياهه جي ماحولياتي نظام سان ڳنڍيل لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي آهي. اها نسل وڌائڻ لاءِ سامونڊي علائقي کان درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن مٿي چڙهندي آهي. سنڌ ۾ ان جي ثقافتي اهميت رڳو خوراڪ تائين محدود نه رهي آهي؛ پلو سنڌو درياهه، [[جهولي لال]]/زنده پير سان لاڳاپيل لوڪ روايتن ۽ سنڌي ثقافتي علامتن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/><ref name="DawnPalla">{{cite news |title=The palla, the shrine, the catch and the cook |url=https://www.dawn.com/news/1204243 |work=Dawn |date=31 August 2015 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پلي کي ڪيترن طريقن سان پچايو وڃي ٿو. ان کي مصالحا لڳائي '''تريل پلو''' ٺاهيو وڃي ٿو، ٻاڦ تي پچايو وڃي ٿو، ڪوئلن يا گرم واريءَ/مٽيءَ جي گرميءَ سان سيڪيو وڃي ٿو، روايتي ٻوڙ ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو يا چانورن سان پچايو وڃي ٿو. '''پلو پلاءُ''' ۽ '''پلو چانور''' مشهور صورتون آهن. سنڌو ڪناري جي مهاڻن بابت دستاويزي رپورٽن ۾ پلي کي واريءَ ۾ پچائڻ، تئي تي ترڻ، باربيڪيو ڪرڻ، ٻوڙ ٺاهڻ ۽ چانورن سان پچائڻ جا طريقا درج ٿيل آهن؛ پلي جا آنا پڻ خوراڪي لذت طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="DawnPalla"/><ref name="DawnPallaCulture">{{cite news |title=Society: Love, Lore and Livelihood |url=https://www.dawn.com/news/1710714 |work=Dawn |date=18 September 2022 |access-date=25 August 2026}}</ref> پلي جي مقبوليت سنڌ جي مهمان نوازي سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ بابت دستاويزي رپورٽن ۾ ان کي مائٽن ۽ مهمانن ڏانهن سوکڙي طور موڪلڻ ۽ ٻوڏ/پاڻيءَ جي موسم دوران گهريلو کاڌن ۽ سرڪاري دعوتن ۾ پيش ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DawnPalla"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ پلي جا مشهور طعام''' |- ! style="background:#B2DFDB;" | طعام ! style="background:#B2DFDB;" | تياريءَ جو بنيادي طريقو ! style="background:#B2DFDB;" | خاصيت |- | '''تريل پلو''' | مصالحا لڳائي تيل يا تئي تي ترڻ | سڀ کان عام طريقن مان هڪ |- | '''پلو پلاءُ''' | پلي کي چانورن ۽ مصالحن سان تيار ڪرڻ | روايتي چانورن وارو طعام |- | '''پلو چانور''' | تريل يا پڪل پلو چانورن سان | سنڌ ۾ مشهور گڏيل طعام |- | '''پلي جو ٻوڙ''' | پلو، بصر، ٽماٽو ۽ مصالحا | ٻوڙ واري صورت |- | '''سيڪيل پلو''' | ڪوئلن، باهه يا روايتي گرميءَ تي سيڪڻ | روايتي پچائڻ جو طريقو |- | '''ٻاڦيل پلو''' | مصالحا لڳائي ٻاڦ تي پچائڻ | مڇيءَ جي روايتي تياري |- | '''پلي جا آنا''' | ترڻ يا ٻين طريقن سان پچائڻ | موسمي لذت |} ==نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== سنڌ ۾ [[ذريعا ابلاغ|ذريعن ابلاغ]] ۽ [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] جو شعبو پاڪستان جي اهم مواصلاتي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن، اشاعتي ادارن، اشتهارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا جي سرگرمين جو پڻ وڏو مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ نجي ٽيليويزن، ريڊيو، ايف ايم نشريات، ڪيبل ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميڊيا خدمتون موجود آهن. پاڪستان ۾ نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا جي نشريات ۽ ورڇ وارين خدمتن جي ريگيوليشن [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] (پيمرا) جي ذميواري آهي، جنهن جي ريگيوليٽري دائري ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، ڪيبل ٽيليويزن، آءِ پي ٽي وي ۽ ٻين نشرياتي يا ورڇ وارين خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ٽيليويزن=== [[File:PTV Inauguration 1964.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جي شروعاتي دور جي نشريات جو منظر؛ پي ٽي وي جو [[ڪراچي]] مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪيو.]] [[File:PTV logo 1964-1972.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جو 1964ع کان 1972ع تائين استعمال ٿيندڙ تاريخي نشان؛ پي ٽي وي ڪراچي مرڪز 1967ع ۾ قائم ٿيو.]] [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] جو ڪراچي مرڪز سنڌ ۾ ٽيليويزن نشريات جي تاريخ جو اهم ادارو آهي. پاڪستان ٽيليويزن موجب ڪراچي مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪئي ۽ اهو پنهنجي عمارت ۽ اليڪٽرانڪ پيداوار جي فني سهولتن سان قائم ٿيندڙ پي ٽي وي جي شروعاتي مڪمل مرڪزن مان هڪ هو. مرڪز ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، تفريح، موجوده معاملن ۽ راندين جا پروگرام تيار ٿيندا رهيا آهن. پي ٽي وي ڪراچي سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ خبرون ۽ ٻيا پروگرام نشر ڪندو رهيو آهي.<ref name="PTVKarachi">{{cite web |url=https://www.ptv.com.pk/ptvcorporate/introduction |title=Introduction – PTV Karachi |publisher=Pakistan Television Corporation |access-date=25 August 2026 |archive-date=20 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230520105524/https://www.ptv.com.pk/ptvCorporate/Introduction |url-status=dead}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن نشريات وقت سان گڏ سرڪاري ٽيليويزن کان نجي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل چينلن تائين وڌيون آهن. پيمرا سان لاڳاپيل موجوده ٽيليويزن آڊيئنس ميژرمينٽ فهرست ۾ [[ڪي ٽي اين نيوز]]، [[مهران ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي نيوز]]، [[ڌرتي ٽي وي]] ۽ [[آواز ٽي وي]] سميت ڪيترائي علائقائي چينل درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/assets/uploads/tam/TAM_Tariff_Medialogic.pdf |title=Television Audience Measurement Tariff and Channel List |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٽيليويزن جي واڌ سنڌي ٻوليءَ ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، ادب، ثقافت، سياسي بحث ۽ علائقائي مسئلن کي اليڪٽرانڪ ميڊيا تي وڌيڪ جاءِ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پيمرا نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا لاءِ سيٽلائيٽ ٽيليويزن کي الڳ لائسنس يافته نشرياتي خدمت طور منظم ڪري ٿي. سيٽلائيٽ ٽيليويزن جا لائسنس خبرون ۽ موجوده معاملا، تفريح، رانديون، تعليم، زراعت، صحت ۽ علائقائي ٻولين سميت مختلف شعبن لاءِ جاري ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/faqstv/ |title=Frequently Asked Questions – Satellite Television |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ريڊيو=== [[File:Radio Pakistan - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ريڊيو پاڪستان]] جي تاريخي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ ۾ سرڪاري ريڊيو نشريات جي اهم مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ريڊيو نشريات جي تاريخ پاڪستان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيل آهي. [[پاڪستان براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|ريڊيو پاڪستان]] جي سرڪاري تاريخ موجب ڪراچي اسٽيشن 31 جولاءِ 1948ع، حيدرآباد اسٽيشن 17 آگسٽ 1955ع، خيرپور اسٽيشن 21 مارچ 1983ع، لاڙڪاڻو اسٽيشن 24 سيپٽمبر 1995ع، مٺي اسٽيشن 19 سيپٽمبر 2005ع ۽ ڀٽ شاهه اسٽيشن 13 ڊسمبر 2008ع تي قائم ٿي.<ref name="PBCStationsHistory">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/programmes |title=Programmes – PBC Stations |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي موجوده نيٽ ورڪ ۾ سنڌ لاءِ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور، لاڙڪاڻو، مٺي ۽ ڀٽ شاهه جا مرڪز شامل آهن. سرڪاري لائيو اسٽريمنگ فهرست ۾ حيدرآباد ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز، ايف ايم 101 حيدرآباد، ايف ايم 101 ڪراچي، ايف ايم 93 ڪراچي، ايف ايم 101 لاڙڪاڻو، ايف ايم 101 مٺي، ايف ايم 101 خيرپور، ڪراچي ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز ۽ ڀٽ شاهه ايف ايم 101.4 شامل آهن.<ref name="PBCLiveSindh">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/live-streaming |title=Live Streaming |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي مرڪزن تان سنڌي سميت مختلف ٻولين ۾ خبرون، موسيقي، ادب، زراعت، تعليم، ثقافت ۽ عوامي آگاهي جا پروگرام نشر ٿين ٿا. ريڊيو پاڪستان موجب اپريل 1993ع ۾ ڪراچي اسٽيشن تان ايف ايم بينڊ تي موسيقيءَ جو چينل شروع ڪيو ويو، جيڪو ملڪ ۾ سرڪاري ايف ايم نشريات جي شروعاتي ترقيءَ جو حصو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/fm-station |title=FM Station |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> جولاءِ 2014ع ۾ حيدرآباد اسٽيشن تي 100 ڪلوواٽ جو ڊجيٽل ميڊيم ويو ٽرانسميٽر پڻ نصب ڪيو ويو، جيڪو 1008 ڪلوهرٽز تي سنڌ جي وڏن شهرن تائين نشريات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/chronology-of-pbc |title=Chronology of PBC |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ====ريڊيو پاڪستان جا سنڌ ۾ اهم مرڪز==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #6A1B9A;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ ريڊيو پاڪستان جا اهم نشرياتي مرڪز'''<ref name="PBCStationsHistory"/><ref name="PBCLiveSindh"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | مرڪز ! style="background:#E1BEE7;" | قيام ! style="background:#E1BEE7;" | موجوده اهم نشرياتي خدمت |- | [[ڪراچي]] | 31 جولاءِ 1948ع | ايف ايم 93، ايف ايم 101، ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز |- | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 17 آگسٽ 1955ع | ايف ايم 101، ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز |- | [[خيرپور]] | 21 مارچ 1983ع | ايف ايم 101 |- | [[لاڙڪاڻو]] | 24 سيپٽمبر 1995ع | ايف ايم 101 |- | [[مٺي]] | 19 سيپٽمبر 2005ع | ايف ايم 101 |- | [[ڀٽ شاهه]] | 13 ڊسمبر 2008ع | ايف ايم 101.4 |} ===اخبارون ۽ ڇپائي ميڊيا=== سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا اهم مرڪز رهيا آهن. سنڌي ڇپائي ميڊيا صوبي جي ٻولي، ادب، سياست، سماجي معاملن ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڇپيل اخبارن سان گڏ ڪيترن ئي ادارن هاڻي ويب سائيٽن، اي پيپر، وڊيو ۽ سماجي ميڊيا ذريعي پڻ مواد جي ورڇ شروع ڪئي آهي، جنهن سبب روايتي ڇپائي ۽ ڊجيٽل صحافت جي وچ ۾ فرق آهستي آهستي گهٽجي رهيو آهي. ===ٽيلي ڪميونيڪيشن=== سنڌ جو ٽيلي ڪميونيڪيشن نظام فڪسڊ ٽيليفون، موبائل سيلولر نيٽ ورڪ، فائبر آپٽڪ رابطن، موبائل براڊبينڊ ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ خدمتن تي ٻڌل آهي. ڪراچي جي وڏي آبادي، واپاري ۽ مالي سرگرمين ۽ قومي ۽ بين الاقوامي رابطن سبب صوبي جي ٽيلي ڪميونيڪيشن استعمال جو وڏو حصو شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته سنڌ جي ڳوٺاڻن ۽ پري وارن علائقن ۾ ڊجيٽل رابطي جي توسيع لاءِ وفاقي سطح تي يونيورسل سروس فنڊ جا منصوبا پڻ هلايا ويا آهن. [[يونيورسل سروس فنڊ]] جي براڊبينڊ فار سسٽينبل ڊولپمينٽ پروگرام تحت غيرخدمت يافته ۽ گهٽ خدمت يافته علائقن تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ لاءِ سنڌ ۾ پڻ منصوبا شروع ڪيا ويا. 2019ع ۾ دادو ۽ حيدرآباد وارن منصوبن تحت دادو لاٽ جي 481 موزن ۾ لڳ ڀڳ 12 لک ۽ حيدرآباد لاٽ جي 964 موزن ۾ لڳ ڀڳ 26 لک آبادي تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ جو منصوبو شامل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.usf.org.pk/storage/publications/1637424408-usfpdf.pdf |title=Digital Connectivity Bulletin |publisher=Universal Service Fund |access-date=25 August 2026}}</ref> ===موبائل فون ۽ انٽرنيٽ=== [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي پاڪستان سوشل اينڊ لونگ اسٽينڊرڊز ميژرمينٽ سروي 2019–20 موجب سنڌ ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي مان 49 سيڪڙو ماڻهن وٽ موبائل فون جي مالڪي هئي؛ ساڳئي سروي ۾ ملڪ جي سطح تي اها شرح 45 سيڪڙو هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ موبائل فون جي مالڪي 67 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 29 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PSLM201920ICT">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/PSLM_2019_20_District_Level.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2019–20, District Level |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2021 |access-date=25 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ 10 سال يا وڌيڪ عمر وارن ماڻهن مان 22 سيڪڙو گذريل ٽن مهينن دوران انٽرنيٽ استعمال ڪيو هو، جيڪا ان سروي ۾ صوبن مان سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ اها شرح 27 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 16 سيڪڙو هئي. ضلعي سطح تي وڏي تفاوت پڻ موجود هئي؛ ڪراچي اوڀر ۾ انٽرنيٽ استعمال جي شرح 55 سيڪڙو تائين پهتل هئي، جڏهن ته ٿرپارڪر ۾ اها رڳو 2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. اهڙي فرق مان سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ موجود ڊجيٽل ورهاست ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PSLM201920ICT"/> ====ڊجيٽل رسائي جا چونڊ انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00838F;" |+ style="background:#00838F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ موبائل ۽ انٽرنيٽ استعمال، 2019–20'''<ref name="PSLM201920ICT"/> |- ! style="background:#B2EBF2;" | اشارو ! style="background:#B2EBF2;" | سنڌ ! style="background:#B2EBF2;" | پاڪستان |- | 10+ عمر جي ماڻهن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''49٪''' | 45٪ |- | مردن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''67٪''' | 65٪ |- | عورتن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''29٪''' | 25٪ |- | 10+ عمر جي ماڻهن جو گذريل ٽن مهينن ۾ انٽرنيٽ استعمال | '''22٪''' | 19٪ |- | مردن جو انٽرنيٽ استعمال | '''27٪''' | 24٪ |- | عورتن جو انٽرنيٽ استعمال | '''16٪''' | 14٪ |} ===شهري ۽ ڳوٺاڻي ڊجيٽل ورهاست=== سنڌ ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي هڪجهڙي نه آهي. ڪراچي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ موبائل ۽ براڊبينڊ جو استعمال نسبتاً وڌيڪ آهي، جڏهن ته ٿر، ڪاڇي ۽ ٻين پري وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيٽ ورڪ جي پهچ، بجلي، ڊجيٽل اوزارن جي قيمت ۽ معاشي حالتون رسائي کي متاثر ڪن ٿيون. 2019–20ع جي پي بي ايس انگن ۾ ڪراچي اوڀر ۾ موبائل فون جي مالڪي 73 سيڪڙو ۽ انٽرنيٽ استعمال 55 سيڪڙو هو، جڏهن ته بدين ۾ موبائل فون جي مالڪي 29 سيڪڙو ۽ ٿرپارڪر ۾ انٽرنيٽ استعمال 2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Finding_Report_of_PSLM_District_Level_Survey_2019-20.pdf |title=Key Findings Report, PSLM District Level Survey 2019–20 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=25 August 2026}}</ref> ===اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليشن=== [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] 2002ع واري قانوني ڍانچي تحت نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا کي سهولت ڏيڻ ۽ ريگيوليٽ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. پيمرا جو دائرو قومي، صوبائي، ضلعي، مقامي ۽ مخصوص سامعين لاءِ قائم ٿيندڙ براڊڪاسٽ ميڊيا ۽ ڊسٽريبيوشن سروسز تائين پکڙيل آهي.<ref name="PEMRAAbout">{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جا [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[سکر]] ۾ علائقائي دفتر موجود آهن، جيڪي سنڌ جي مختلف حصن ۾ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليٽري انتظام سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/ |title=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جي لائسنسنگ نظام ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ڪيبل ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|آءِ پي ٽي وي]]، موبائل ٽيليويزن، ٽيلي پورٽ ۽ ٻين اليڪٽرانڪ ميڊيا خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/regulations/ |title=Regulations |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===نشرياتي ۽ مواصلاتي ڍانچي جي اهميت=== سنڌ ۾ ميڊيا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن جو ڍانچو رڳو تفريح ۽ ذاتي رابطي تائين محدود نه آهي؛ اهو تعليم، واپار، بئنڪنگ، سرڪاري خدمتن، آفتن بابت اطلاع، صحت بابت آگاهي، زراعت، روزگار، سياسي رابطي ۽ ثقافتي اظهار لاءِ پڻ اهم ذريعو آهي. خاص ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن صوبي جي ٻولي، موسيقي، لوڪ ادب، صوفي روايتن ۽ علائقائي خبرن کي وڏي سامعين تائين پهچائڻ لاءِ نئون ميدان مهيا ڪيو آهي. == مشهور شخصيتون == سنڌ مختلف دورن ۾ سياست، ادب، تاريخ، تصوف، سائنس، تعليم، فن، موسيقي، فلم ۽ راندين سان لاڳاپيل ڪيترين قومي ۽ بين الاقوامي شهرت يافته شخصيتن جو مرڪز رهيو آهي. هيٺ ڏنل فهرستن ۾ بنيادي طور اهي شخصيتون شامل آهن، جيڪي سنڌ ۾ ڄايون، سنڌ سان گهري تاريخي يا علمي وابستگي رکن ٿيون، يا جن جي قومي ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ ۾ سنڌ اهم مرڪز رهيو آهي. === سياستدانن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سياسي شخصيتون |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! شخصيت ! دور / حيثيت ! نمايان سياسي وابستگي يا ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[محمد علي جناح]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1876–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني پاڪستان؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1928–1979 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | صدر ۽ وزيراعظم پاڪستان؛ باني [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بينظير ڀٽو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953–2007 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[جي. ايم. سيد]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1904–1995 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الله بخش سومرو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1900–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم؛ [[اتحاد پارٽي (سنڌ)|اتحاد پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[سر عبدالله هارون]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1872–1942 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تحريڪ پاڪستان جو اڳواڻ؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سر غلام حسين هدايت الله]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1879–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ پهريون گورنر |- | style="background:#CFE2F3;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ايوب کهڙو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1901–1980 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ وزيراعليٰ؛ مسلم ليگ |- | style="background:#D9EAF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير الاهي بخش]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1890–1975 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ؛ تحريڪ پاڪستان |- | style="background:#CFE2F3;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شيخ عبدالمجيد سنڌي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1889–1978 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌ جي سياست جو اڳواڻ |- | style="background:#D9EAF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1901–1970 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري اڳواڻ؛ [[سنڌ هاري ڪميٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رسول بخش پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1930–2018 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست ۽ کاٻي ڌر جو اڳواڻ؛ [[عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[فاضل راهو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1934–1987 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري ۽ جمهوري تحريڪن جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عبدالواحد آريسر]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–2015 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بشير خان قريشي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1959–2012 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد خان جوڻيجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1932–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[غلام مصطفيٰ جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1931–2009 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | نگران وزيراعظم پاڪستان؛ سنڌ جو وزيراعليٰ؛ [[نيشنل پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1933–2021 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ گورنر؛ پيپلز پارٽي؛ [[سنڌ نيشنل فرنٽ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 19 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مير رسول بخش ٽالپر]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1920–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | گورنر سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 20 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[پير علي محمد راشدي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1905–1987 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سياستدان، سفارتڪار، صحافي ۽ ليکڪ |- | style="background:#D9EAF7;" | 21 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1909–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | پير پاڳارو؛ [[حر تحريڪ]] جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 22 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شاهه احمد نوراني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1926–2003 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومي مذهبي سياستدان؛ [[جمعيت علماءِ پاڪستان]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 23 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الطاف حسين]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني [[متحده قومي موومينٽ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 24 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عظيم احمد طارق]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين، مهاجر قومي موومينٽ |- | style="background:#D9EAF7;" | 25 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[قائم علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1933– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽي ڀيرا وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 26 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ميان سومرو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1950– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | نگران وزيراعظم؛ چيئرمين سينيٽ؛ گورنر سنڌ |- | style="background:#D9EAF7;" | 27 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[آصف علي زرداري]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1955– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | صدر پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 28 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رضا رباني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1953– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | اڳوڻو چيئرمين سينيٽ؛ ارڙهين آئيني ترميم جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 29 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[شيرين رحمان|شيري رحمان]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1960– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وفاقي وزير، سفير ۽ سينيٽر؛ پيپلز پارٽي |- | style="background:#CFE2F3;" | 30 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1988– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين پيپلز پارٽي؛ اڳوڻو پرڏيهي وزير |- | style="background:#D9EAF7;" | 31 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سسئي پليجو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1976– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | اڳوڻي صوبائي وزير ۽ سينيٽر |- | style="background:#CFE2F3;" | 32 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[اياز لطيف پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1968– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست سياستدان؛ [[قومي عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 33 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مراد علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1962– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} === مؤرخن ۽ سنڌ شناسن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#674EA7; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان مؤرخ ۽ سنڌ شناس |- style="background:#8E7CC3; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان ڪم / تصنيف |- | style="background:#EADCF8;" | 1 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1727–1788 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء''، ''مڪلي نامه'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 2 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مير محمد معصوم بکري]] | style="background:#D9EAD3;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ''تاريخ معصومي'' |- | style="background:#EADCF8;" | 3 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير طاهر محمد نسياني]] | style="background:#E2F0D9;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تاريخ طاهري'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 4 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ديوان ڪوڙيمل چندنمل کلناڻي]] | style="background:#D9EAD3;" | 19هين–20هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي تاريخ، تعليم ۽ ادب بابت ڪم |- | style="background:#EADCF8;" | 5 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1875–1953 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''قديم سنڌ''؛ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 6 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي متنن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#EADCF8;" | 7 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[پير حسام الدين راشدي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1911–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#DDD1EA;" | 8 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#D9EAD3;" | 1917–2011 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻولي ۽ ثقافت؛ ''سنڌ اسٽڊيز'' |- | style="background:#EADCF8;" | 9 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[جي. ايم. سيد]] | style="background:#E2F0D9;" | 1904–1995 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت تصنيفون |- | style="background:#DDD1EA;" | 10 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAD3;" | 1925–2007 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخ، تاريخي جاگرافي، آثار قديمه ۽ سنڌو ماٿريءَ تي تحقيق |- | style="background:#EADCF8;" | 11 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ممتاز حسين پٺاڻ]] | style="background:#E2F0D9;" | 20هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ؛ ٽالپر دور تي تحقيق |- | style="background:#DDD1EA;" | 12 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مبارڪ علي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1941– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڏکڻ ايشيا ۽ سنڌ جي تاريخ بابت علمي ڪم |} === سائنسدانن ۽ فني ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سائنسدان ۽ فني ماهر |- style="background:#6AA84F; color:white;" ! نمبر ! نالو ! شعبو ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E2F0D9;" | 1 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[محمد حسين پنهور|ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAF7;" | زرعي انجنيئرنگ، ماحوليات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | زميني پاڻي، آبپاشي، زراعت ۽ سنڌ جي ماحولياتي تاريخ تي تحقيق |- | style="background:#C6E0B4;" | 2 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[پرويز هودڀائي]] | style="background:#CFE2F3;" | نيوڪليائي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | پاڪستاني نظرياتي طبعيات دان ۽ علمي ليکڪ |- | style="background:#E2F0D9;" | 3 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[تسنيم زهرا حسين]] | style="background:#D9EAF7;" | نظرياتي طبعيات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | طبعيات دان، سائنس ليکڪ ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#C6E0B4;" | 4 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[نرگس ماولوالا]] | style="background:#CFE2F3;" | فلڪياتي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڪشش ثقل جي لهرن جي تحقيق؛ ڪراچي ۾ پرورش ۽ تعليم |- | style="background:#E2F0D9;" | 5 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[سليم الزمان صديقي]] | style="background:#D9EAF7;" | نامياتي ڪيميا | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڪراچي ۾ سائنسي ادارن جي ترقي؛ قدرتي شين جي ڪيميا جو اڳواڻ |} === تعليمي ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#A64D79; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان تعليمي ماهر |- style="background:#C27BA0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان خدمتون |- | style="background:#F4CCCC;" | 1 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[حسن علي آفندي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1830–1895 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو باني |- | style="background:#EAD1DC;" | 2 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[علامه آءِ. آءِ. قاضي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1886–1968 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | فلسفي، تعليمي ماهر؛ [[سنڌ يونيورسٽي]] جو وائيس چانسلر |- | style="background:#F4CCCC;" | 3 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[ايلسا قاضي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1884–1967 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | شاعر، اديب، استاد ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ جي مترجم |- | style="background:#EAD1DC;" | 4 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | عالم، محقق ۽ تعليمي منتظم |- | style="background:#F4CCCC;" | 5 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#E2F0D9;" | 1917–2011 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ شناس، لسانيات دان، محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 6 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[غلام مصطفيٰ شاهه]] | style="background:#D9EAD3;" | 1918–1999 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | تعليمي ماهر؛ وائيس چانسلر سنڌ يونيورسٽي؛ وفاقي تعليم وارو وزير |- | style="background:#F4CCCC;" | 7 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[غلام علي الانا]] | style="background:#E2F0D9;" | 1930–2020 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | لسانيات دان، سنڌي ٻوليءَ جو محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 8 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[محمد ابراهيم جويو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1915–2017 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | استاد، اديب، مترجم ۽ جديد سنڌي فڪري تحريڪ جي اهم شخصيت |} === اديبن ۽ شاعرن جي فهرست === سنڌي ادب جي تاريخ ۾ صوفي شاعري، ڪلاسيڪي بيت ۽ وائي، جديد شاعري، ناول، مختصر ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ترجمي جون مضبوط روايتون موجود آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين علمي ادارن طرفان شاهه عبداللطيف، سچل سرمست، سامي، مرزا قليچ بيگ ۽ جديد سنڌي اديبن جي ڪم جا ڪيترائي تنقيدي ۽ تحقيقي ايڊيشن شايع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان اديب ۽ شاعر |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ادبي ميدان ! نمايان حيثيت / ڪم |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | ''[[شاهه جو رسالو]]''؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ صوفي ڪلام |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[سامي (شاعر)|سامي]]''' | 1743–1850 | ويدانت، شاعري | style="text-align:right;" | ''سامي جا سلوڪ''؛ سنڌي ويدانت شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | 15هين–16هين صدي | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي معروف صوفي شاعرن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | شاهه عبداللطيف کان اڳ واري سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 6 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[مرزا قليچ بيگ]]''' | 1853–1929 | ناول، تاريخ، ترجمو، لسانيات | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر جي بنيادي شخصيتن مان هڪ؛ سوين تصنيفون ۽ ترجما |- | style="background:#F3E5F5;" | 7 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]''' | 1875–1953 | تاريخ، لسانيات، نثر | style="text-align:right;" | ''قديم سنڌ''، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#E1BEE7;" | 8 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]''' | 1885–1954 | افسانو، مضمون، تحقيق | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر ۽ ادبي تنقيد جي اوائلي شخصيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 9 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[محمد ابراهيم جويو]]''' | 1915–2017 | مضمون، ترجمو، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي فڪري ۽ ادبي تحريڪ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 10 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[شيخ اياز]]''' | 1923–1997 | شاعري، نثر | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي سڀ کان اثرائتين شخصيتن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 11 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[نارائڻ شيام]]''' | 1922–1989 | شاعري | style="text-align:right;" | ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي جديد شاعريءَ جو وڏو نالو |- | style="background:#E1BEE7;" | 12 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[پوپٽي هيراننداڻي]]''' | 1924–2005 | افسانو، ناول، خودنوشت | style="text-align:right;" | هندستاني سنڌي ادب جي اهم عورت اديب |- | style="background:#F3E5F5;" | 13 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[تنوير عباسي]]''' | 1934–1999 | شاعري، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ لطيفيات جو محقق |- | style="background:#E1BEE7;" | 14 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[نسيم کرل]]''' | 1939–1978 | مختصر ڪهاڻي | style="text-align:right;" | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي نمايان ليکڪن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 15 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امر جليل]]''' | 1936– | افسانو، ڪالم، ناول | style="text-align:right;" | سنڌي مختصر ڪهاڻي ۽ صحافتي نثر جو قومي شهرت يافته ليکڪ |- | style="background:#E1BEE7;" | 16 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[علي بابا (ليکڪ)|علي بابا]]''' | 1940–2016 | افسانو، ڊرامو | style="text-align:right;" | سنڌي افسانوي ادب ۽ ٽيليويزن ڊرامن جو مشهور ليکڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 17 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امداد حسيني]]''' | 1940–2022 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ گيت جو اهم شاعر |- | style="background:#E1BEE7;" | 18 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سراج الحق ميمڻ]]''' | 1933–2013 | ناول، صحافت، لسانيات | style="text-align:right;" | ''پڙاڏو سوئي سڏ'' سميت ناول؛ سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق |- | style="background:#F3E5F5;" | 19 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[آغا سليم]]''' | 1935–2016 | ناول، افسانو، تحقيق | style="text-align:right;" | سنڌي ناول، تصوف ۽ شاهه لطيف تي ڪم |- | style="background:#E1BEE7;" | 20 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[حسن درس]]''' | 1966–2011 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان هڪ |} <ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library – Literature and Latifiyat |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڳائڻن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C2185B; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان ڳائڻا ۽ ڳائڻيون |- style="background:#E91E63; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! صنف ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 1 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | 1954– | صوفي، ڪافي، غزل | style="text-align:right;" | بين الاقوامي شهرت يافته صوفي ڳائڻي؛ نشانِ امتياز، هلالِ امتياز |- | style="background:#F8BBD0;" | 2 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[مائي ڀاڳي]]''' | 1920–1986 | ٿري ۽ سنڌي لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | ٿر جي لوڪ موسيقيءَ جي سڀ کان مشهور آوازَن مان هڪ |- | style="background:#FCE4EC;" | 3 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[جيجي زرينه بلوچ]]''' | 1934–2005 | لوڪ، قومي گيت | style="text-align:right;" | ڳائڻي، اداڪاره ۽ سياسي-ثقافتي ڪارڪن |- | style="background:#F8BBD0;" | 4 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[علڻ فقير]]''' | 1932–2000 | صوفي ۽ لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | شاهه لطيف ۽ ٻين صوفي شاعرن جي ڪلام جو مشهور ڳائڻو |- | style="background:#FCE4EC;" | 5 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[محمد جمن]]''' | 1935–1990 | ڪافي، لوڪ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ ريڊيو موسيقيءَ جو قومي شهرت يافته ڳائڻو |- | style="background:#F8BBD0;" | 6 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[استاد محمد يوسف]]''' | 1940–1997 | ڪافي، ڪلاسيڪي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ شاهه جي ڪلام جو مشهور فنڪار |- | style="background:#FCE4EC;" | 7 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[منظور سخيراڻي]]''' | 1959– | لوڪ، جديد سنڌي گيت | style="text-align:right;" | جديد سنڌي موسيقيءَ جو مشهور آواز |- | style="background:#F8BBD0;" | 8 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[جلال چانڊيو]]''' | 1944–2001 | لوڪ، يڪتارو | style="text-align:right;" | سنڌي يڪتاري واري لوڪ ڳائڻ جي مشهور شخصيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 9 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[صنم ماروي]]''' | 1986– | صوفي، لوڪ | style="text-align:right;" | قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي معروف سنڌي صوفي ڳائڻي |- | style="background:#F8BBD0;" | 10 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[شازيه خشڪ]]''' | 1970– | سنڌي، بلوچي، سرائڪي لوڪ | style="text-align:right;" | پاڪستان ۽ پرڏيهي ملڪن ۾ سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي نمائندگي |- | style="background:#FCE4EC;" | 11 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[حميرا چنا]]''' | 1966– | غزل، لوڪ، فلمي | style="text-align:right;" | قومي سطح جي ڳائڻي؛ ڪيترن پاڪستاني ٻولين ۾ ڳائڻ |- | style="background:#F8BBD0;" | 12 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[روبي علي]]''' | معاصر | لوڪ، صوفي | style="text-align:right;" | سنڌي لوڪ ۽ صوفي موسيقيءَ ۾ سڃاتل آواز |} === موسيقارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان موسيقار |- style="background:#8E24AA; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[استاد منظور علي خان]]''' | سنڌي ڪلاسيڪي موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪلاسيڪي راڳ جي وڏي استاد ۽ گهراڻي جو باني |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[استاد محمد جمن]]''' | ڪافي، ساز ۽ راڳ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافيءَ جي موسيقي ۽ ريڊيو روايت ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[غلام حسين ڪليري]]''' | شاهه جو راڳ | style="text-align:right;" | ڀٽ شاهه جي روايتي شاهه جي راڳ جي نمايان فنڪارن مان |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | صوفي موسيقي، ڪمپوزيشن | style="text-align:right;" | ڳائڻ سان گڏ صوفي موسيقيءَ جي ترتيب ۽ عالمي پيشڪش |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[الن فقير|علڻ فقير]]''' | لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي ڪلام جي منفرد لوڪ پيشڪش |} === اداڪارن ۽ فلمي شخصيتن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان اداڪار ۽ فلمي شخصيتون |- style="background:#E64A19; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 1 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[وحيد مراد]]''' | 1938–1983 | فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني سينيما جي سڀ کان مشهور اداڪارن ۽ پروڊيوسرن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 2 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[مصطفيٰ قريشي]]''' | 1940– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | حيدرآباد سان تعلق؛ پاڪستاني فلم جو قومي شهرت يافته اداڪار |- | style="background:#FBE9E7;" | 3 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[محمد علي (اداڪار)|محمد علي]]''' | 1931–2006 | فلم | style="text-align:right;" | حيدرآباد ريڊيو سان فني سفر جي شروعات؛ پاڪستاني فلم جو وڏو اداڪار |- | style="background:#FFCCBC;" | 4 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[طلعت حسين]]''' | 1940–2024 | ٽيليويزن، فلم، ٿيٽر | style="text-align:right;" | ڪراچي جي ڊرامائي ۽ براڊڪاسٽنگ دنيا سان گهري وابستگي |- | style="background:#FBE9E7;" | 5 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[عمر شريف]]''' | 1960–2021 | ٿيٽر، مزاح، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني اسٽيج ڪاميڊي جو بين الاقوامي مشهور نالو |- | style="background:#FFCCBC;" | 6 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[انور مقصود]]''' | 1935– | ٽيليويزن، ڊراما، طنز | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي ٽيليويزن ۽ ادبي ثقافت سان لاڳاپيل قومي شخصيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 7 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[بشريٰ انصاري]]''' | 1956– | اداڪاري، ڳائڻ، مزاح | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ قومي ٽيليويزن جي وڏي شخصيت |- | style="background:#FFCCBC;" | 8 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[همايون سعيد]]''' | 1971– | ٽيليويزن، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول اداڪار ۽ پروڊيوسر؛ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت |- | style="background:#FBE9E7;" | 9 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[ماهره خان]]''' | 1984– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جي عالمي سطح تي سڃاتل اداڪارائن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 10 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[سڪينه سمون]]''' | 1960ع واري ڏهاڪي– | اداڪاري، هدايتڪاري | style="text-align:right;" | سنڌي ۽ اردو ٽيليويزن جي نمايان اداڪاره ۽ هدايتڪاره |- | style="background:#FBE9E7;" | 11 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[سلطانه صديقي]]''' | 1950– | ٽيليويزن، پروڊڪشن | style="text-align:right;" | حيدرآباد ڄاول؛ پاڪستاني ٽيليويزن پروڊيوسر ۽ ميڊيا ايگزيڪيوٽو |} === عالمن، صوفين ۽ مذهبي مفڪرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان عالم، صوفي ۽ مذهبي مفڪر |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | وفات تقريباً 1551ع | تصوف، قضا، شاعري | style="text-align:right;" | سنڌ جي اوائلي مشهور صوفي عالمن ۽ شاعرن مان هڪ |- | style="background:#B2DFDB;" | 2 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم نوح]]''' | 1506–1590 | تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | هالا جي مخدوم خاندان ۽ سنڌي صوفي روايت جي اهم شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم اڳواڻ |- | style="background:#B2DFDB;" | 4 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]''' | 1692–1761 | فقه، حديث، تفسير | style="text-align:right;" | ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي سڀ کان نمايان اسلامي عالمن مان هڪ |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]''' | وفات 1748ع | فلسفو، تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | ٺٽي جي علمي روايت جو اهم عالم؛ شاهه ولي الله سان علمي رابطا |- | style="background:#B2DFDB;" | 6 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | تصوف، فڪر | style="text-align:right;" | سنڌ جي صوفي فڪر ۽ روحاني ادب جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | تصوف | style="text-align:right;" | وحدت الوجود ۽ بين المذهبي روحاني شاعريءَ لاءِ مشهور |- | style="background:#B2DFDB;" | 8 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مولانا عبيدالله سنڌي]]''' | 1872–1944 | اسلامي فڪر، سياست | style="text-align:right;" | ديوبندي عالم، انقلابي مفڪر ۽ سنڌ سان مضبوط علمي وابستگي |- | style="background:#E0F2F1;" | 9 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[علامه آءِ. آءِ. قاضي]]''' | 1886–1968 | فلسفو، دين، تعليم | style="text-align:right;" | اسلامي ۽ مغربي فڪر جي تقابلي مطالعي ۽ تعليم ۾ نمايان |- | style="background:#B2DFDB;" | 10 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[علامه غلام مصطفيٰ قاسمي]]''' | 1916–2003 | اسلامي علوم، سنڌي ادب | style="text-align:right;" | عالم، محقق، مترجم ۽ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل علمي شخصيت |} === رانديگرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان رانديگر |- style="background:#1976D2; color:white;" ! نمبر ! رانديگر ! راند ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E3F2FD;" | 1 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[حنيف محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو اوائلي عظيم بيٽسمين؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[جاويد ميانداد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 3 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[ظهير عباس]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[مشتاق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | اڳوڻو پاڪستاني ڪپتان؛ محمد ڀائرن مان هڪ؛ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 5 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[صادق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ اوپنر؛ ڪراچي ڪرڪيٽ سان ڊگهي وابستگي |- | style="background:#BBDEFB;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[وسيم باري]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي سطح جو وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 7 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[اقبال قاسم]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[توصيف احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني آف اسپنر |- | style="background:#E3F2FD;" | 9 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[راشد لطيف]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#BBDEFB;" | 10 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[معين خان]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ورلڊ ڪپ فاتح وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 11 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[شاهد آفريدي]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان ڊگهي وابستگي؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي آل رائونڊر |- | style="background:#BBDEFB;" | 12 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[سرفراز احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ 2017 چيمپيئنز ٽرافي فاتح |- | style="background:#E3F2FD;" | 13 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[دانش ڪنيريا]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ ليگ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 14 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسين شاهه]]''' | باڪسنگ | style="text-align:right;" | پاڪستان لاءِ 1988ع سيول اولمپڪس ۾ باڪسنگ جو برونز تمغو |- | style="background:#E3F2FD;" | 15 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[سهيل عباس]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ بين الاقوامي هاڪي جي عظيم پينلٽي ڪارنر ماهرن مان هڪ |- | style="background:#BBDEFB;" | 16 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسن سردار]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ 1984ع اولمپڪ گولڊ ميڊلسٽ ۽ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |} === فنڪارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#EF6C00; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان بصري فنڪار |- style="background:#FB8C00; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FFF3E0;" | 1 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[صادقين]]''' | خطاطي، مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ ڊگهي فني سرگرمي؛ پاڪستان جي عالمي شهرت يافته مصورن ۽ خطاطن مان |- | style="background:#FFE0B2;" | 2 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[گلجي]]''' | مصوري، خطاطي | style="text-align:right;" | ڪراچي سان گهري وابستگي رکندڙ بين الاقوامي شهرت يافته مصور |- | style="background:#FFF3E0;" | 3 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[علي امام (مصور)|علي امام]]''' | مصوري، آرٽ تعليم | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي جديد فن تحريڪ ۽ انڊس گيلري جو اهم نالو |- | style="background:#FFE0B2;" | 4 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[لبنى آغا]]''' | جديد مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني-آمريڪي جديد فنڪاره |- | style="background:#FFF3E0;" | 5 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[جميل نقش]]''' | مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ فني ڪيريئر قائم ڪندڙ عالمي سڃاتل پاڪستاني مصور |} == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] <references group="lower-alpha"/> 9c4k91onis6lnxi4jl28l44kkk6pj3f 425767 425766 2026-10-28T11:20:14Z Intisar Ali 8681 /* */ 425767 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = ڪراچي جو افق | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاھجھاني مسجد ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|Sindh}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|سندھ}}) [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي. سنڌ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي ماڻهن]] جو تاريخي وطن آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌو ماٿري]] جي اهم علائقن مان هڪ رهي آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان سنڌ پاڪستان جو ٽيون نمبر وڏو صوبو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. سنڌ جي اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اتر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] جون رياستون [[راجسٿان]] ۽ [[گجرات]]، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. صوبي جي جاگرافيءَ ۽ آباديءَ تي [[سنڌو درياهه]] جو نمايان اثر آهي. سنڌ جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ڀارت جي راجسٿان ۽ گجرات تائين پکڙيل ريگستاني علائقي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته صوبي جي اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. سنڌ جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ خشڪ آهي، جنهن ۾ اونهارا سخت گرم ۽ سيارا نسبتاً معتدل رهن ٿا. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي، جيڪو پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جي اهم معاشي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي، جتي ڪيترين ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي بئنڪن ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن. پاڪستان جا ٻه اهم سامونڊي بندرگاهه، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، پڻ سنڌ ۾ واقع آهن. صوبي جي معيشت ۾ [[زراعت]] کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن تحت مختلف [[فصل]]، [[ميوو|ميوا]] ۽ [[ڀاڄي|ڀاڄيون]] پيدا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ هڪ اهم مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي قديم ۽ متنوع [[سنڌي ثقافت|ثقافت]]، ادب، موسيقي ۽ [[تصوف]] جي روايتن جي ڪري مشهور آهي. صوبي ۾ ڪيترن ئي مشهور صوفي بزرگن جون [[مزار]]ون موجود آهن، جيڪي وڏي انگ ۾ عقيدتمندن ۽ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. سنڌ ۾ پاڪستان جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ [[پاڪستان ۾ هندو ڌرم|هندن]] جي آباديءَ جو تناسب سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> صوبي جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] جي آبادي نسلي، لساني ۽ مذهبي لحاظ کان انتهائي متنوع آهي. شهر ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] کان علاوه [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجر]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[پشتون ماڻهو|پشتون]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]]، [[برمي ماڻهو|برمي]] ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن. مهاجرن جو وڏو انگ [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت مان لڏي ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> ڪراچي جي نسلي ۽ سياسي پيچيدگين سبب مختلف دورن ۾ شهر ۾ نسلي ۽ فرقيواراڻا تڪرار پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ٻه ماڳ واقع آهن: [[موهن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو تاريخي قبرستان|مڪلي جون تاريخي يادگارون]]. موهن جو دڙو [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم قديم شهري ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان مڪلي جو تاريخي قبرستان دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> [[برطانوي راڄ]] دوران سنڌ انتظامي طور [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ ڪري [[سنڌ صوبو (1936–1955)|هڪ الڳ صوبو]] قائم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو، جيڪو 1 اپريل 1936ع کان عمل ۾ آيو. ساڳئي قانون تحت [[برما]] کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪرڻ جا انتظام پڻ ڪيا ويا. 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. == نالي جي معنيٰ == {{Main|سنڌ جي نالي جو اشتقاق}} '''سنڌ''' جو نالو [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ''سنڌو'' (Sindhu) جو استعمال درياهه، پاڻيءَ جي وڏي وهڪري يا سمنڊ جي معنيٰ ۾ ٿيو آهي.{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} قديم دور ۾ [[ڪابل درياهه]]، گومتي (گومل) ۽ ٻيون نديون سنڌو درياهه جي نظام جو حصو هيون. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي موجب، سنڌو درياهه جي وڏي وهڪري ۽ ويڪري پيٽ سبب قديم آريائي روايت ۾ ان لاءِ ''سنڌو'' جو نالو استعمال ٿيو.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> سنڌ جي نالي جي اشتقاق بابت عالمن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي لفظ ''سنڌ'' کي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] اصل سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، ڀارت وگيان جي عالم پادري هيرس جو خيال هو ته سنڌو درياهه جو نالو آريائي آمد کان اڳ موجود دراوڙي آباديءَ رکيو هو ۽ سندن ٻوليءَ ۾ ''سند'' يا ''سندو'' جي معنيٰ ندي يا درياهه هئي. ملڪاڻي موجب، آرين انهيءَ لفظ کي ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' جي صورت ڏني ۽ پوءِ درياهه سان لاڳاپيل ملڪ پڻ سنڌ سڏجڻ لڳو.<ref>ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125</ref> ٻئي طرف ڪيترن ٻولي ماهرن لفظ کي سنسڪرت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. مونيئر وليمز پنهنجي سنسڪرت لغت ۾ ''سنڌو'' جون معنائون ندي، درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جي حوالي سان ڏنيون آهن.<ref>williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.</ref> ايڊورڊ ٿارنٽن پڻ 1844ع ۾ ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' کي سنسڪرت لفظ قرار ڏيندي ان جي معنيٰ سمنڊ يا پاڻيءَ جو وڏو مجموعو بيان ڪئي.<ref>Thornton, edward, op. cit. p. 199</ref> [[اليگزينڊر ڪننگهام]] موجب، يوناني مصنفن هن علائقي لاءِ ''سنڊو'' جهڙيون صورتون استعمال ڪيون، جيڪي سنسڪرت جي ''سنڌو'' سان لاڳاپيل هيون. هن مطابق سنسڪرت ۾ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ ''سئنڌَو'' (Saindhava) يا ''سئنڌو'' (Saindhu) جا لفظ استعمال ٿيندا هئا.<ref>ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.</ref> ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ ''سَئندَو'' جي معنيٰ سنڌوءَ جي ڪناري تي رهندڙ ماڻهن طور بيان ڪئي آهي.<ref>آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا ''سنڌي'' نالي جي لساني ارتقا کي ''سنڌو'' ۽ ''سئنڌو'' جهڙين قديم صورتن سان ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''سئنڌو'' يا ''سئنڌوئي'' جهڙيون صورتون صوتياتي تبديلين کان پوءِ ''سنڌي'' جي موجوده صورت تائين پهتيون.<ref>الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> سراج ميمڻ لفظ ''سنڌ'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي تشريح سنسڪرت جي ڌاتن ۽ صوتياتي تبديلين جي بنياد تي ڪئي آهي. هن ''سنڌ''، ''سنڌو''، ''سِڌو'' ۽ ''سَنڌ'' جهڙين صورتن کي هڪ وسيع لساني سلسلي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> دين محمد ڪلهوڙي پڻ لفظ جي اصل بابت هڪ الڳ تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب، ''سنڌو'' جو تعلق سنسڪرت جي ''ند'' سان ٿي سگهي ٿو، جنهن سان اڳياڙي ۽ پڇاڙي ملڻ کان پوءِ ''سنڌو'' جي صورت وجود ۾ آئي. هيءَ تشريح ٻين اشتقاقي نظرين مان هڪ آهي.<ref>سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.</ref> ايڊون برائنٽ ۽ فرانسس برائنٽ جي حوالي سان پڻ لفظ ''سنڌ'' کي [[قديم دراوڙي ٻولي|قديم دراوڙي]] لساني پس منظر سان ڳنڍڻ جو نظريو پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> [[قديم يونان|قديم يوناني]] ليکڪن وٽ سنڌو درياهه جو نالو مختلف يوناني صورتن ۾ آيو، جن مان پوءِ ''انڊس'' جي صورت رائج ٿي. قديم [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ ابتدائي /س/ آواز جي /ه/ ۾ تبديليءَ سبب ''سنڌو'' مان ''هندو'' جهڙي صورت پيدا ٿي، جنهن سان اڳتي هلي ''هند'' ۽ ''انڊيا'' جا نالا پڻ تاريخي ۽ لساني طور لاڳاپيل رهيا. اڳوڻي انگريزي استعمال ۾ صوبي جو نالو ''Sind'' پڻ لکيو ويندو هو، جڏهن ته موجوده سرڪاري انگريزي صورت ''Sindh'' آهي. [[پاڪستان]] جي نالي جي تشڪيل ۾ استعمال ٿيل اکر ''س'' سنڌ جي نمائندگي ڪري ٿو. [[چوڌري رحمت علي]] 1933ع جي پنهنجي پمفليٽ ''نائو آر نيور'' ۾ پاڪستان جي نالي جي وضاحت ڪندي سنڌ کي ان نالي جي جزن مان هڪ طور شامل ڪيو هو.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref> === سنڌ بابت تاريخي ۽ تحقيقي رايا === سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، علمي روايتن ۽ تاريخي حدن بابت مختلف دورن جي مؤرخن ۽ محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. انهن مان ڪيترائي بيان مخصوص تاريخي ڪتابن، مقالن يا روايتي تاريخ نگاريءَ تي ٻڌل آهن ۽ جديد علمي تحقيق ۾ انهن جي تشريح يا قبوليت هڪجهڙي ناهي. ڪجهه مسلم مؤرخن ۽ علمي روايتن ۾ سنڌ کي علم، حڪمت ۽ فڪري سرگرمين جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. ابن صبيعه سان منسوب بيانن ۾ سنڌين وٽ علم ۽ حڪمت جي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابو معشر]] سان منسوب روايتن ۾ سنڌين جي فلسفي، حڪمت ۽ علم سان دلچسپي بيان ڪئي وئي آهي. ''اخبار الحڪماءِ'' جي حوالي سان پڻ سنڌ کي علم ۽ حڪمت سان لاڳاپيل خطي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref> اهڙين روايتن ۾ سنڌ جي علمي اثر بابت وسيع دعوائون پڻ ملن ٿيون، پر انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي نتيجن بدران انهن ماخذن ۾ موجود تاريخي روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو. سنڌ جي وچئين دور جي علمي مرڪزن ۾ [[ٺٽو]] ۽ [[مڪلي]] خاص اهميت رکن ٿا. سنڌي تاريخ نگاريءَ جي ڪجهه ماخذن موجب، جنگين ۽ پرڏيهي حملن دوران ٺٽي ۽ ڀرپاسي جي درسگاهن ۽ ڪتب خانن کي نقصان پهتو، جنهن سان مقامي علمي ورثو متاثر ٿيو.<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref> === سنڌ ۽ بلوچستان بابت تاريخي نظريا === سنڌ ۽ موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي تاريخي، سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن بابت مختلف مؤرخن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. تاريخ جي مختلف دورن ۾ سنڌ، مڪران، قلات، لسٻيلو ۽ سيوي يا سبي مختلف سلطنتن، مقامي رياستن ۽ انتظامي وحدتن جو حصو رهيا آهن؛ تنهنڪري انهن علائقن جون سياسي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته بلوچ قبيلن جي مڪران ۽ بلوچستان ڏانهن لڏپلاڻ مختلف تاريخي مرحلن ۾ ٿي ۽ انهن کان اڳ خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت سميت مختلف آباديون رهنديون هيون.<ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ''تاريخ تمدن سنڌ'' ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي تاريخي لاڳاپن بابت وسيع تصور پيش ڪيو آهي. هن ڪجهه دورن جي حوالي سان بلوچستان ۽ خراسان کي ''اقليم سنڌ'' سان لاڳاپيل علائقن طور بيان ڪيو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref> اهڙيون تشريحون مخصوص تاريخ نگاريءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون ۽ مختلف تاريخي دورن جون سياسي يا جاگرافيائي حدون موجوده صوبائي سرحدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. بلوچ قوم جي اصل ۽ لڏپلاڻ بابت پڻ مختلف نظريا موجود آهن. احمد يار بلوچ سان منسوب بيان موجب بلوچن جي بلوچستان ڏانهن آمد مرحليوار ٿي ۽ سندن لڏپلاڻ کي حلب ۽ شام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref> صادق علي بلوچ زابلستان کي بلوچن جي قديم وطنن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref> موسيٰ خان جلال زئي بلوچن جي ڪرمان کان مڪران ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي جلال خان کي ان روايت سان ڳنڍيو آهي.<ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref> پيڪولين جي حوالي سان پڻ اها روايت بيان ڪئي وئي آهي ته ڪيترائي بلوچ پنهنجو نسلي سلسلو عربن سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب کي پنهنجي قديم وطنن مان هڪ سمجهن ٿا.<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> اهي بلوچ اصل بابت موجود ڪيترن روايتي ۽ تاريخ نگاريءَ وارن نظرين مان آهن ۽ انهن بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ڪامران اعظم جنجوعه جي بيان موجب بلوچن جي ابتدائي تاريخ بابت ڪجهه روايتون کين عربستان، دجله ۽ فرات جي ماٿرين، حلب ۽ ايران سان ڳنڍين ٿيون. هڪ روايت موجب، حلب کان ڪرمان ڏانهن لڏپلاڻ دوران بلوچ مختلف قبيلائي گروهن ۾ ورهايل هئا.<ref>ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48؛ ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref> موجوده بلوچستان ۾ [[مهرڳڙهه]] جهڙا انتهائي قديم آثار قديمه جا ماڳ پڻ واقع آهن، جيڪي ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي آبادين جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ [[مڪران]]، [[لسٻيلو]]، [[قلات]] ۽ [[سبي]] الڳ سياسي ۽ انتظامي سڃاڻپون رکندا رهيا. لسٻيلي ۽ قلات جي تاريخ ۾ سما، ڄام ۽ بروهي حڪمران گهراڻن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ ڪجهه انتظامي حدون تبديل ڪيون ويون. موجوده [[نصيرآباد ڊويزن]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي انتظامي وابستگي پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ڪجهه سنڌي ماخذن ۾ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي سميت علائقن جي سنڌ سان اڳوڻي انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} === قبل از تاريخي دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} سنڌو ماٿريءَ جي وسيع علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا قديم ترين آثار لڳ ڀڳ 7000 ق.م. جا ملن ٿا، جن مان [[مهرڳڙهه]] خاص اهميت رکي ٿو. مهرڳڙهه، جيڪو موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي ۽ مستقل آبادين مان هڪ شمار ٿئي ٿو ۽ اڳتي هلي وجود ۾ ايندڙ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي ثقافتي پس منظر سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref> === سنڌو تهذيب جو دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} [[فائل:IVC Map.png|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا اهم ماڳ]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|250px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جا آثار]] [[فائل:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|250px|ساڄو|موهن جي دڙي جي [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏي غسل خاني]] ۽ ڀرپاسي وارن آثارن جو منظر]] سنڌو ماٿري جي تهذيب، جنهن کي هڙاپائي تهذيب پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي وڏين قديم تهذيبن مان هڪ هئي. ان جي ترقيءَ جو سلسلو ڪيترن مرحلن مان گذريو، جڏهن ته ان جو پختو شهري مرحلو عام طور تقريباً 2600 ق.م. کان 1900 ق.م. تائين شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society'', Cambridge University Press, 2010.</ref> هن تهذيب جو دائرو موجوده [[سنڌ]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ اتر اولهه [[ڀارت]] جي وسيع علائقن تائين پکڙيل هو. سنڌو تهذيب جا اهم شهري مرڪز [[موهن جو دڙو]]، [[هڙاپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[راکي ڳڙهي]] ۽ [[گنويري والا]] هئا، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا ماڳ سنڌو تهذيب جي شهري ارتقا کان اڳ ۽ ان جي شروعاتي مرحلن جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective'', AltaMira Press.</ref> ==== شهري رٿابندي ==== سنڌو تهذيب پنهنجي منظم شهري رٿابنديءَ جي ڪري نمايان هئي. موهن جي دڙي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ رستا منظم نموني ترتيب ڏنل هئا، عمارتن ۾ پڪين ۽ ڪچين سرن جو استعمال ٿيندو هو ۽ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ پيچيده نظام موجود هو. ڪيترن گهرن ۾ کوهه، غسل جون جايون ۽ نالين سان ڳنڍيل نيڪاليءَ جون سهولتون پڻ موجود هيون.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref><ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> [[موهن جو دڙو]] هن تهذيب جي شهري منصوبابنديءَ جو سڀ کان نمايان مثال آهي. شهر کي مختلف شهري حصن ۾ ورهايو ويو هو ۽ ان جون عمارتون گهڻو ڪري سرن سان تعمير ٿيل هيون. شهر جون گهٽيون هڪ منظم ترتيب ۾ هڪ ٻئي کي ڪٽينديون هيون ۽ نيڪاليءَ جو نظام رهائشي عمارتن کي وڏين نالين سان ڳنڍيندو هو.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> موهن جي دڙي جو [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏو غسل خانو]] سنڌو تهذيب جي مشهور عمارتن مان هڪ آهي. اهو سرن سان ٺهيل هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض هو، جنهن کي پاڻي روڪڻ لاءِ خاص تعميراتي طريقن سان تيار ڪيو ويو هو. ان جي صحيح سماجي يا مذهبي استعمال بابت يقيني ڄاڻ موجود ناهي، پر آثار قديمه جي ماهرن ان کي شهر جي اهم عوامي عمارتن مان شمار ڪيو آهي.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref> ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌو تهذيب جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال، دستڪاري ۽ واپار تي هو. ڪڻڪ، جَوَ ۽ ٻيا فصل پوکيا ويندا هئا، جڏهن ته ڪپهه جي استعمال جا پڻ قديم ثبوت مليا آهن. سنڌو تهذيب جا واپاري لاڳاپا [[ميسوپوٽيميا]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين علائقن سان قائم هئا. آثار قديمه مان ملندڙ مهرون، تور جا معياري وٽ، قيمتي پٿر ۽ ٻيون شيون انهن واپاري رابطن جي شاهدي ڏين ٿيون.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> ==== فن ۽ دستڪاري ==== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل مشهور پٿر جو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو]] سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڌاتوڪاري، ٺڪر جي ٿانون، زيورن، مهرن، پٿر جي ڪاريگري ۽ مجسما سازيءَ ۾ مهارت رکندا هئا. موهن جي دڙي مان مليل ڪانسي جي ننڍڙي عورتاڻي مورتي، جيڪا عام طور ”ناچڻي“ جي نالي سان مشهور آهي، ۽ پٿر جو مشهور مرداڻو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو، هن تهذيب جي فن جا مشهور مثال آهن. انهن روايتي نالن مان انهن شخصيتن جي حقيقي سماجي حيثيت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌو لکت ==== [[فائل:Shiva Pashupati.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل سنڌو تهذيب جي مهر، جنهن تي [[سنڌو لکت]] جون نشانيون موجود آهن]] سنڌو تهذيب جي ماڻهن هڪ نشانين تي ٻڌل [[سنڌو لکت|لکت جو نظام]] استعمال ڪيو. هي لکت مهرن، ننڍين تختين، ٿانون ۽ ٻين شين تي ملي آهي. ان ۾ سوين مختلف نشانيون سڃاتيون ويون آهن، پر اڄ تائين ان کي حتمي طور پڙهڻ يا سمجهڻ ممڪن نه ٿي سگهيو آهي.<ref>Parpola, Asko, ''Deciphering the Indus Script''.</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script.</ref> سنڌو لکت اڃا تائين اڻ پڙهيل هئڻ سبب هن تهذيب جي سياسي نظام، حڪمرانن، ٻولي ۽ مذهبي عقيدن بابت ڄاڻ گهڻو ڪري آثار قديمه مان حاصل ٿيل مادي ثبوتن تي ٻڌل آهي. ==== آبادي ==== سنڌو تهذيب جي مجموعي آباديءَ بابت صحيح انگ موجود ناهي ۽ مختلف محققن جا اندازا مختلف آهن. آثار قديمه جي تحقيق مان ايترو واضح ٿئي ٿو ته پختي هڙاپائي دور ۾ ڪيترائي وڏا شهري مرڪز ۽ سوين ننڍيون آباديون موجود هيون.<ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', Chapter on Demography.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> موهن جو دڙو پنهنجي دور جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ هو ۽ ان جي آثارن جو علائقو سوين هيڪٽرن تائين پکڙيل آهي. ==== زوال ۽ شهري نظام جي تبديلي ==== تقريباً 1900 ق.م. کان پوءِ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي ۾ تدريجي زوال شروع ٿيو. وڏن شهرن جي اهميت گهٽجڻ لڳي، معياري مهرن ۽ وزنن جو استعمال گهٽ ٿيو، ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ تبديليون آيون ۽ آباديءَ جو هڪ حصو ننڍين آبادين ۽ ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو.<ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', AltaMira Press.</ref> هن تبديليءَ کي هاڻي عام طور ڪنهن هڪ اوچتي تباهي يا زلزلي جو نتيجو نه سمجهيو ويندو آهي. جديد تحقيق ۾ ڪمزور ٿيندڙ چوماسي، ڊگهن خشڪ دورن، درياهن جي وهڪرن ۽ رستن ۾ تبديلين، واپاري نظام جي تبديلي ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي عنصرن کي ممڪن سببن طور بحث هيٺ آندو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ انهن تبديلين جا اثر به مختلف وقتن ۽ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا.<ref>Edwin Bryant (2001). ''The Quest for the Origins of Vedic Culture''. pp. 159–60.</ref> شهري مرڪزن جي زوال باوجود سنڌو تهذيب جي آبادي مڪمل طور ختم نه ٿي. 1900 ق.م. کان پوءِ به ڪيترن علائقن ۾ مقامي ثقافتي روايتون جاري رهيون ۽ آبادي ننڍين ۽ وڌيڪ منتشر آبادين ڏانهن منتقل ٿي. ان ڪري آثار قديمه جي جديد تحقيق ۾ سنڌو تهذيب جي پڄاڻيءَ کي اوچتي ”تباهي“ بدران ڊگهي عرصي واري شهري، معاشي ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جي عمل طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. === ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور === {{Main|ويدڪ دور|سپت سنڌو|سنڌو-سئوويرا}} [[فائل:Rigveda MS2097.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[رگ ويد]] جي هڪ قلمي نسخي جا ورق؛ رگ ويد قديم سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل ندين جي ذڪر ڪندڙ شروعاتي ادبي ماخذن مان هڪ آهي]] [[فائل:Rohri.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو درياهه]] جي ڪناري تي موجود [[روهڙي]]؛ قديم روڙڪ يا رورڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ روهڙي واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي]] [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي پختي شهري مرحلي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ آبادين، معيشت ۽ مادي ثقافت ۾ تدريجي تبديليون آيون. ٻئي هزارين سال ق.م. جي پوئين حصي ۽ پهرين هزارين سال ق.م. جي شروعاتي صدين بابت ڄاڻ آثار قديمه سان گڏ [[ويد|ويدڪ]]، ٻڌ ۽ ٻين قديم ادبي روايتن مان پڻ ملي ٿي. هن دور ۾ سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي ۽ واپاري دنيا جو حصو رهيا. ==== سپت سنڌو ==== [[رگ ويد]] ۾ ''سپت سنڌو'' نالي هڪ جاگرافيائي اصطلاح ملي ٿو، جنهن جي لفظي معنيٰ عام طور ”ستن ندين وارو علائقو“ ڪئي وڃي ٿي. هي اصطلاح سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي درياهي خطي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. ويدڪ متنن ۾ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] کي هڪ اهم ۽ طاقتور درياهه طور بيان ڪيو ويو آهي. سپت سنڌو سان لاڳاپيل ندين جي قطعي فهرست بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ويدڪ نالن مان ''شتدرو'' کي عام طور [[ستلج درياهه|ستلج]]، ''پرشڻي'' کي [[راوي درياهه|راوي]]، ''اسڪني'' کي [[چناب درياهه|چناب]]، ''وتستا'' کي [[جهلم درياهه|جهلم]] ۽ ''وپاشا'' کي [[بياس درياهه|بياس]] سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌو پاڻ پڻ ويدڪ جاگرافيءَ جو مرڪزي درياهه هو. مختلف عالمن ستين نديءَ جي سڃاڻپ ۽ خود ''سپت سنڌو'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن هڪ مقرر ست-ندي فهرست تائين محدود ڪرڻ احتياط طلب آهي.<ref>Macdonell, Arthur Anthony; Keith, Arthur Berriedale, ''Vedic Index of Names and Subjects'', London, 1912.</ref><ref>Witzel, Michael, "Early Sanskritization: Origins and Development of the Kuru State", ''Electronic Journal of Vedic Studies'', 1995.</ref> ويدڪ ادب ۾ ''سنڌو'' لفظ درياهه جي نالي سان گڏ هڪ وسيع جاگرافيائي تصور طور پڻ استعمال ٿيو. پوئين ويدڪ ۽ قديم سنسڪرت ادب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين علائقن سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا]] ۽ ٻين سياسي ۽ قبائلي نالن جو ذڪر وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو. ==== سنڌو ۽ سئوويرا ==== پهرين هزارين سال ق.م. دوران هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا|سنڌو ۽ سئوويرا]] جو ذڪر پوئين ويدڪ، شروعاتي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]]، [[جين ڌرم|جين]] ۽ سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty'', University of Calcutta.</ref><ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> قديم ماخذن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ڪڏهن الڳ علائقن يا ماڻهن طور ۽ ڪڏهن گڏيل نالي ''سنڌو-سئوويرا'' سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> سنڌو-سئوويرا جو مرڪز هيٺين [[سنڌو ماٿري]] ۾ هو. تاريخي تحقيق موجب ''سنڌو'' جو علائقو سنڌو درياهه ۽ [[سليمان جبل|سليمان جبلن]] جي وچ واري حصي سان، جڏهن ته ''سئوويرا'' کي سنڌوءَ جي اوڀر ۽ هيٺين ماٿريءَ جي ڪجهه حصن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن حدن جي صحيح نوعيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي ۽ قديم ادبي جاگرافيءَ کي موجوده سياسي سرحدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India'', University of Calcutta.</ref> ==== روڙڪ ۽ واپار ==== [[روڙڪ]] (رورڪ يا رورُڪا) سئوويرا جو هڪ اهم قديم شهر ۽ روايتي طور ان جي گاديءَ جو هنڌ ڄاڻايو ويو آهي. ڪيترن محققن روڙڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ [[روهڙي]] واري علائقي سان سڃاتو آهي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref><ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India''.</ref> شروعاتي ٻڌ ادب ۾ روڙڪ کي هڪ اهم واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. سنڌو درياهه جي آبي رستن ۽ زميني واپاري راهن جي ڪري هيٺين سنڌو ماٿري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اولهه طرف ويندڙ واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> بعد جي ٻڌ ماخذن ۾ پڻ سئوويرا سان سامونڊي ۽ زميني واپار جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ اهميت ظاهر ڪن ٿا.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989.</ref> ==== مهاڀارت ۾ سنڌ ==== [[مهاڀارت]] ۾ ''سنڌو'' ۽ ''سئوويرا'' جو ڪيترن هنڌن تي گڏ ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت ۾ [[جئدرٿ]] کي سنڌو، سئوويرا ۽ شِوي ماڻهن يا علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جئدرٿ [[ڪورو سلطنت|ڪورو]] شهزادي دُشالا جو مڙس ۽ ڪوروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورون جو اتحادي هو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> [[فائل:India 500 BCE.jpg|thumb|250px|کاٻو|تقريباً 500 ق.م. ۾ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جنهن ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي اڀرندي سرحد ۽ سنڌو ماٿريءَ جا قديم علائقا ڏيکاريل آهن]] [[اسڪو پارپولا]] جي مطالعي موجب مهاڀارت ۾ سنڌو ۽ سئوويرا جا نالا اڪثر گڏ ''سنڌو-سئوويرا'' جي صورت ۾ اچن ٿا، جنهن مان ٻنهي علائقن ۽ ماڻهن جي ويجهن سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو اشارو ملي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> مهاڀارت جي جاگرافيائي بيانن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ''ڀارت ورش'' جي اتر اولهه وارن علائقن ۽ ماڻهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. مهاڀارت جو موجوده متن ڪيترين صدين دوران مرتب ٿيو؛ ان ڪري ان ۾ بيان ٿيل سياسي جاگرافيءَ کي سڌي طرح ڪنهن هڪ مخصوص تاريخي سال جي سياسي نقشي طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. جديد تحقيق مهاڀارت جي آخري تشڪيل کي تقريباً 400 ق.م. کان 400ع تائين هلندڙ هڪ ڊگهي ادبي عمل سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن [[هخامنشي سلطنت]] سنڌوءَ جي ڪجهه علائقن تائين پنهنجو اقتدار وڌايو ۽ ''[[هندوش]]'' نالي هڪ انتظامي علائقو فارسي سلطنت جي ماخذن ۾ ظاهر ٿيو. ان سان سنڌ جي تاريخ جو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسي دور]] شروع ٿيو. === هخامنشي فارسي دور === {{Main|هخامنشي سلطنت|هندوش}} [[فائل:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|300px|ساڄو|[[دارا اول]] جي دور ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جو وڌ ۾ وڌ ڦهلاءُ؛ سلطنت اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن تائين پکڙيل هئي]] [[فائل:Darius I the Great's inscription.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[دارا اول]] جي دور جا هخامنشي شاهي ڪتبا سلطنت جي تابع ملڪن بابت اهم بنيادي ماخذ آهن]] ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[سنڌو ماٿري]] جا ڪجهه علائقا [[هخامنشي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. [[دارا اول]] جي دور ۾، لڳ ڀڳ 518 ق.م. ڌاري، هخامنشين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو. قديم فارسي شاهي ڪتبن ۾ هن اوڀرئين علائقي جو نالو ''هندوش'' (Hinduš) ملي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن واڌ غالباً مرحليوار ٿي. [[بهستون ڪتبو|بهستون ڪتبي]] ۾ [[گنڌارا]] جو نالو موجود آهي، پر ''هندوش'' ان فهرست ۾ شامل ناهي؛ دارا جي پوئين ڪتبن ۾ هندوش جو نالو ظاهر ٿئي ٿو. ان بنياد تي ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته گنڌارا تي فارسي اقتدار سنڌوءَ جي هيٺين علائقن کان اڳ قائم ٿيو ۽ پوءِ دارا پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== دارا اول ۽ سنڌوءَ جي مهم ==== [[هيروڊوٽس]] موجب، دارا اول [[ڪاريانڊا جو اسڪائليڪس|اسڪائليڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سامونڊي مهم موڪلي، جنهن سنڌو درياهه کان سفر شروع ڪري سمنڊ وسيلي اولهه طرف علائقن جي جاچ ڪئي. هيروڊوٽس ان مهم کان پوءِ دارا طرفان ”هندستانين“ کي تابع ڪرڻ ۽ سمنڊ کي فارسي جهازن لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book IV, 44.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن مهم جي صحيح رستي ۽ مقصد بابت جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي، پر ان کي هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] ڏانهن سياسي ۽ سامونڊي واڌ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. دارا جي شاهي ڪتبن مان ''هندوش'' جي هخامنشي سلطنت سان وابستگيءَ جا سڌا ثبوت ملن ٿا. دارا جي نقش رستم واري ''ڊي اين اي'' ڪتبي ۽ ٻين شاهي ڪتبن ۾ هندوش کي سندس حڪمرانيءَ هيٺ ملڪن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=DARIUS iii. Darius I the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/darius-iii/}}</ref> ==== انتظام ۽ خراج ==== دارا اول هخامنشي سلطنت جي انتظامي ۽ محصولاتي نظام کي منظم ڪيو ۽ مختلف تابع علائقن کان مقرر خراج وصول ڪرڻ جو نظام قائم ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID TAXATION |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-taxation/}}</ref> هيروڊوٽس جي بيان موجب ”هندستاني“ سندس خراج واري نظام جي ويهين ضلعي ۾ شامل هئا ۽ سون جي مٽيءَ جي صورت ۾ 360 ٽيلنٽ ساليانو خراج ادا ڪندا هئا، جيڪو سندس بيان ڪيل سلطنت جي خراجن مان سڀ کان وڏو هو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book III, 94–95.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> بهرحال، هيروڊوٽس جا انگ ۽ سندس انتظامي ورهاست جديد تحقيق ۾ بحث هيٺ آهن؛ تنهنڪري هن ”ويهين ضلعي“ کي سڌي طرح هخامنشي سلطنت جي ويهين ''ساتراپي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> [[سوسا]] ۾ دارا جي محل جي تعمير بابت شاهي ڪتبي ۾ پڻ هندوش جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب محل جي تعمير لاءِ استعمال ڪيل [[عاج]] هندوش سميت اوڀر وارن علائقن مان آندو ويو، جڏهن ته گنڌارا مان مخصوص ڪاٺ آندو ويو هو. اهڙا ثبوت سنڌو ماٿري ۽ سلطنت جي مرڪزي علائقن جي وچ ۾ سامان ۽ وسيلن جي منتقليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ جا سپاهي ==== [[فائل:Apadana Palace Indians.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي نقش نگاريءَ ۾ ڏيکاريل هندوش جو وفد، جيڪو [[هخامنشي سلطنت]] جي اوڀرئين علائقن جي نمائندگي ڪري ٿو]] هخامنشي فوج ۾ سلطنت جي مختلف تابع قومن ۽ علائقن جا فوجي دستا شامل ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ARMY i. Pre-Islamic Iran |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/}}</ref> هيروڊوٽس موجب، [[خشايارشا اول]] جي 480 ق.م. واري يوناني مهم دوران سندس لشڪر ۾ هندستاني فوجي دستا پڻ شامل هئا. هو انهن سپاهين کي ڪپهه جي پوشاڪ، ڪمند مان ٺهيل ڪمانن ۽ لوهه جي نوڪن وارن تيرن سان هٿياربند بيان ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII, 65–66.</ref> انهن ”هندستاني“ دستن ۾ ڪيترا سپاهي خاص طور موجوده سنڌ مان هئا، اهو قديم ماخذن مان يقيني طور طئي نٿو ڪري سگهجي؛ تنهنڪري انهن سڀني کي سڌو سنئون ”سنڌي سپاهي“ قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سميت ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذن ۾ هخامنشي فوج سان سنڌي سپاهين ۽ جنگي هاٿين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="سيلاني">ڪتاب: ''سنڌ گهمندڙ سيلاني''، سنڌي ادبي بورڊ.</ref> البت، [[خشايارشا اول]] جي يونان تي 480 ق.م. واري حملي ۾ سنڌ مان آندل جنگي هاٿين جي استعمال جو واضح ثبوت هيروڊوٽس جي بيان مان نٿو ملي. ان ڪري اهڙي دعويٰ کي يقيني تاريخي واقعي بدران پوئين تاريخ نگاريءَ ۾ موجود روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII.</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> ==== فارسي اثر ==== هخامنشي اقتدار سنڌو ماٿريءَ کي هڪ اهڙي سلطنتي نظام سان ڳنڍيو، جيڪو اولهه ۾ [[اناطوليا]] ۽ [[مصر]] کان وٺي اوڀر ۾ سنڌوءَ تائين پکڙيل هو. [[پرسيپولس]] مان مليل انتظامي تختين ۾ گنڌارا، هندستان ۽ اراخوسيا سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ شاهي عملدارن جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سلطنت جي مرڪز ۽ اوڀرئين علائقن جي وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ جو ثبوت ڏين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[فائل:The Apadana Staircase with the Procession of the Vassals (4686171639).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش نگاري؛ هتي [[هخامنشي سلطنت]] جي مختلف تابع علائقن جا وفد ڏيکاريل آهن]] هخامنشي دور کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ فارسي انتظامي ۽ ثقافتي اثرن جي هڪ اهم مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. [[آرامي ٻولي]] هخامنشي سلطنت ۾ وڏي پيماني تي انتظامي رابطي لاءِ استعمال ٿيندي هئي، ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي استعمال کي بعد ۾ [[خروشٺي لکت]] جي ارتقا جي تاريخي پس منظر سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>Salomon, Richard, ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages'', Oxford University Press, 1998.</ref> ==== هخامنشي اقتدار جي پڄاڻي ==== سنڌو ماٿريءَ تي هخامنشي اقتدار جي صحيح مدت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. جي فارسي ۽ يوناني ماخذن مان اوڀرئين علائقن سان هخامنشي لاڳاپن جو ذڪر جاري رهي ٿو. [[دارا ٽيون|دارا ٽئين]] جي فوج ۾ پڻ هندستاني فوجي دستن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هخامنشي سلطنت جا سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن سان سياسي يا فوجي لاڳاپا برقرار هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[سڪندر اعظم]] جي 327–325 ق.م. واري سنڌو ماٿريءَ جي مهم وقت هخامنشي شاهي انتظام جو سڌو وجود نظر نٿو اچي. ان وقت سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمران ۽ سياسي وحدتون موجود هيون. اهڙيءَ ريت سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هخامنشي دور کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[مقدوني سلطنت|مقدوني]] اثر جو مرحلو شروع ٿيو. === يوناني ۽ سلوقي دور === {{Main|سڪندر اعظم|سڪندر اعظم جي هندستاني مهم|سلوقي سلطنت}} [[فائل:Alexander's expedition down the Hydaspes and the Indus to the Indian Ocean. Fleuron T142758-2.png|thumb|300px|ساڄو|[[سڪندر اعظم]] جي هائيڊاسپس کان [[سنڌو درياهه]] وسيلي سمنڊ تائين مهم جو تاريخي نقشو]] چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[سڪندر اعظم]] 330 ق.م. ڌاري هخامنشي سلطنت جي مرڪزي علائقن تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اوڀر طرف پنهنجي فوجي مهم جاري رکي ۽ 327–326 ق.م. ۾ [[هندوڪش]] پار ڪري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Books IV–V.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Alexander the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سڪندر جي پيش قدمي ==== 326 ق.م. ۾ سڪندر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي. [[ٽيڪسيلا]] جي حڪمران [[امڀي]] سڪندر سان اتحاد ڪيو، جڏهن ته [[پورس]] سندس مزاحمت ڪئي. ساڳئي سال [[جهلم درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيڊاسپس چيو ويو آهي، جي ڪناري تي [[هائيڊاسپس جي جنگ]] لڳي. سڪندر پورس کي شڪست ڏني، پر پوءِ کيس سندس علائقي جو حڪمران برقرار رکيو ۽ سندس اختيار هيٺ وڌيڪ علائقا پڻ ڏنا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V.</ref><ref>Curtius Rufus, ''Histories of Alexander the Great'', Book VIII.</ref> [[فائل:Porus alexander coin.png|thumb|190px|کاٻو|سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيل چانديءَ جو سڪو؛ هڪ پاسي گهوڙي سوار ۽ هاٿي تي ويٺل جنگجو ڏيکاريل آهن]] هائيڊاسپس جي جنگ سان لاڳاپيل هڪ مشهور چانديءَ جو سڪو، جيڪو سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيو ويو، روايتي طور سڪندر ۽ پورس جي جنگ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڪي جي هڪ پاسي گهوڙي سوار کي هاٿي تي سوار ٻن شخصن ڏانهن حملو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>Holt, Frank L., ''Alexander the Great and the Mystery of the Elephant Medallions'', University of California Press, 2003.</ref> سڪندر اڳتي [[بياس درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيفاسس چيو ويو آهي، تائين پهتو. هتي سندس فوجين وڌيڪ اوڀر طرف وڌڻ کان انڪار ڪيو. نتيجي ۾ سڪندر واپس موٽيو ۽ سندس فوج سنڌو درياهه جي نظام وسيلي ڏکڻ طرف رواني ٿي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V, 25–29.</ref> ==== سنڌ ۾ سڪندر جي مهم ==== 325 ق.م. ۾ سڪندر سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌندي موجوده سنڌ جي علائقن ۾ داخل ٿيو. يوناني ماخذن ۾ هن وقت هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترن مقامي حڪمرانن ۽ سياسي وحدتن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ [[ميوسيڪانس]]، [[آڪسيڪانس]] ۽ [[سامبس]] سان منسوب علائقا شامل هئا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 15–17.</ref> انهن مقامي حڪمرانن مان ڪن سڪندر جي بالادستي قبول ڪئي، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي. سڪندر انهن علائقن ۾ پنهنجي انتظامي اختيار کي قائم ڪرڻ لاءِ مقامي حڪمرانن ۽ مقدوني عملدارن کي مقرر يا بحال ڪيو. هخامنشي انتظامي روايت جي اثر هيٺ انهن علائقن لاءِ يوناني ماخذن ۾ ''ساتراپي'' ۽ ''ساتراپ'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب، سنڌ جي هن حصي ۾ ميوسيڪانس، سامبس ۽ آڪسيڪانس جهڙا مقامي حڪمران موجود هئا. سڪندر سامبس کي به هڪ انتظامي عهدي تي مقرر ڪيو، جڏهن ته پوءِ [[ايجينور جو پيٿون]] کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن جو ساتراپ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> يوناني ماخذن ۾ ''سنڊيمانا'' نالي هڪ شهر جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن کي سامبس جي گاديءَ جو هنڌ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 16.</ref> هن شهر جي صحيح موجوده سڃاڻپ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. ==== سنڌوءَ کان عربي سمنڊ تائين ==== سڪندر جي مهم جو هڪ اهم مقصد سنڌو درياهه کان سمنڊ تائين زميني ۽ سامونڊي رستن جي جاچ پڻ هو. سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تائين پهچڻ کان پوءِ سندس فوج ۽ بحري ٻيڙو درياهه جي ڊيلٽا ڏانهن وڌيا. يوناني ماخذن ۾ [[پٽالا]] نالي شهر ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 17–20.</ref> سڪندر پٽالا واري علائقي ۾ بندرگاهن ۽ سامونڊي رستن جي جاچ ڪرائي. پوءِ سندس بحري ٻيڙي کي [[نيارڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ کان [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] وسيلي اولهه طرف موڪليو ويو. نيارڪس جي سفر جو احوال [[آريان]] جي ''انڊيڪا'' ۾ محفوظ آهي.<ref>Arrian, ''Indica'', 18–42.</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان [[گيدروسيا]]، يعني موجوده [[مڪران]]، مان خشڪيءَ رستي اولهه طرف روانو ٿيو. هي سفر سندس مهم جي سڀ کان ڏکين مرحلن مان هڪ ثابت ٿيو ۽ فوج کي پاڻي ۽ خوراڪ جي کوٽ سبب وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 23–27.</ref> ==== سڪندر کان پوءِ ==== [[سڪندر اعظم]] 323 ق.م. ۾ [[بابل]] ۾ وفات ڪئي. سندس موت کان پوءِ سندس وسيع سلطنت لاءِ سندس جرنيلن، جن کي [[ديادوخي]] چيو وڃي ٿو، وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد شروع ٿي. سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر طرفان قائم ڪيل مقدوني انتظام پڻ گهڻو عرصو مستحڪم نه رهي سگهيو. سڪندر سنڌوءَ جي هيٺين علائقن ۾ [[ايجينور جو پيٿون]] سميت مقدوني عملدار مقرر ڪيا هئا، پر سڪندر جي وفات کان پوءِ علائقي تي مقدوني اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI.</ref><ref>Heckel, Waldemar, ''Who's Who in the Age of Alexander the Great'', Blackwell, 2006.</ref> ان ئي دور ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ طاقت حاصل ڪري [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي. قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته چندرگپت سڪندر جي جانشينن جي قبضي هيٺ رهيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پڻ پنهنجو اقتدار وڌايو. ==== سلوقس ۽ چندرگپت ==== [[فائل:Seleuco I Nicatore.JPG|thumb|180px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جو مجسمو؛ هو [[سلوقي سلطنت]] جو باني هو]] [[فائل:SeleucosCoin.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جي دور جو سڪو]] سڪندر جي جانشينن مان [[سلوقس اول نيڪيٽر]] بابل، ايران ۽ وچ ايشيا جي وڏي حصي تي اقتدار قائم ڪري [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو. لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ سلوقس سنڌو ماٿريءَ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ڏانهن پنهنجي اقتدار کي ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت چندرگپت موريا جي طاقت قائم ٿي چڪي هئي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> سلوقس ۽ چندرگپت وچ ۾ ٿيندڙ تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن هڪ معاهدو ڪيو. قديم ماخذن موجب سلوقس پنهنجي اوڀرئين سرحد سان لاڳاپيل ڪجهه علائقا چندرگپت جي اختيار هيٺ اچڻ قبول ڪيا، جڏهن ته چندرگپت کيس 500 جنگي هاٿي ڏنا.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> انهن علائقن جي صحيح حدن بابت جديد عالمن ۾ بحث موجود آهي، تنهنڪري سنڌ جي هر حصي کي ڪنهن مقرر وقت تائين سڌي سلوقي حڪومت هيٺ قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. هن معاهدي کان پوءِ سلوقي ۽ موريا درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ڏکڻ ايشيا بابت ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا صرف بعد جي مصنفن وٽ محفوظ اقتباس موجود آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ٽين صدي ق.م. جي شروعات تائين سنڌو ماٿريءَ جو وڏو حصو [[موريا سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل ٿي چڪو هو، جنهن سان سنڌ جي قديم تاريخ ۾ [[موريا سلطنت|موريا دور]] جي شروعات ٿي. === موريا سلطنت جو دور === {{Main|موريا سلطنت}} [[فائل:Mauryas map.svg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 250 ق.م. ۾ [[موريا سلطنت]] جو نقشو؛ اولهه ۾ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[سڪندر اعظم]] جي وفات کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ مقدوني اقتدار گهڻو وقت مستحڪم نه رهي سگهيو. چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي ۽ اڳوڻن مقدوني قبضي هيٺ آيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو.<ref>Justin, ''Epitome of Pompeius Trogus'', Book XV.</ref><ref>Romila Thapar, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== چندرگپت موريا ۽ سلوقس ==== لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ [[سلوقس اول نيڪيٽر]] پنهنجي سلطنت کي اوڀر طرف وڌائيندي سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ چندرگپت موريا سان جنگ ڪئي. ان تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلوقس پنهنجي اوڀرئين علائقن تي دعويٰ جو هڪ حصو چندرگپت جي حق ۾ ڇڏي ڏنو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=SELEUCUS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/seleucus-kings/}}</ref> قديم ماخذن ۾ هن معاهدي هيٺ منتقل ٿيل علائقن جون صحيح سرحدون واضح ناهن، پر جديد تحقيق عام طور [[گنڌارا]] ۽ سنڌو ماٿريءَ کي چندرگپت جي اقتدار هيٺ آيل علائقن ۾ شمار ڪري ٿي. ڪجهه ماخذ [[پاروپاميسادي]]، [[اراخوسيا]] ۽ [[گيدروسيا]] جي ڪجهه حصن کي پڻ معاهدي سان ڳنڍين ٿا، جيتوڻيڪ انهن علائقن جي صحيح سياسي حيثيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iv. Political and Cultural Relations: Seleucid, Parthian, Sasanian Periods |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iv-relations/}}</ref> معاهدي جي نتيجي ۾ سلوقس کي 500 جنگي هاٿي مليا، جن بعد ۾ 301 ق.م. جي [[ايپسس جي جنگ]] ۾ سندس فوجي ڪاميابيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Demetrius'', 28.</ref> قديم ماخذن ۾ ٻنهي حڪمران گهراڻن وچ ۾ شاديءَ سان لاڳاپيل ٺاهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر ان جي صحيح نوعيت واضح ناهي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref> هن سياسي ٺاهه کان پوءِ موريا ۽ سلوقي سلطنتن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم رهيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا ڪجهه حصا بعد جي يوناني ۽ رومي مصنفن جي لکڻين ۾ محفوظ رهيا آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ==== موريا انتظام ==== موريا سلطنت قديم ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وسيع سياسي سلطنتن مان هڪ هئي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جڏهن ته [[ٽيڪسيلا]] اتر اولهه جي هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> سنڌو ماٿريءَ جي سلطنت ۾ شموليت سان سنڌ هڪ اهڙي وسيع سياسي ۽ واپاري نظام سان ڳنڍجي وئي، جيڪو اتر اولهه ۾ ايراني سرحدي علائقن کان وٺي [[گنگا]] جي ماٿري ۽ برصغير جي ٻين حصن تائين پکڙيل هو. سنڌو درياهه زميني ۽ آبي آمدرفت لاءِ هڪ اهم رستو هو، جنهن وسيلي اتر اولهه ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي علائقن وچ ۾ رابطا قائم هئا. چندرگپت کان پوءِ سندس پٽ [[بندوسار]] موريا تخت تي ويٺو. بندوسار جي حڪومت بابت معلومات نسبتاً محدود آهي، پر سندس دور ۾ موريا سلطنت جي وڏي حصي تي مرڪزي اقتدار برقرار رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== اشوڪ جو دور ==== [[فائل:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[اشوڪ]] جي دور جو هڪ يادگاري ٿنڀو؛ اشوڪ پنهنجي فرمانن کي پٿرن ۽ ٿنڀن تي اڪرايو]] بندوسار کان پوءِ [[اشوڪ]] لڳ ڀڳ 268 ق.م. ۾ موريا تخت تي ويٺو. سندس حڪومت موريا سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي دور آهي. اشوڪ جا پٿريلا ۽ ٿنڀي فرمان سندس سلطنت جي مختلف علائقن مان مليا آهن، جن ۾ سندس ''ڌم'' بابت پاليسي، حڪومتي اصول، مذهبي رواداري، سماجي ذميوارين ۽ جاندارن ڏانهن عدم تشدد بابت هدايتون شامل آهن.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> تقريباً 260 ق.م. ۾ [[ڪلنگا جنگ]] کان پوءِ اشوڪ جي حڪومتي پاليسيءَ ۾ نمايان تبديلي آئي. سندس تيرهين وڏي پٿريلي فرمان ۾ ڪلنگا جي جنگ سبب ٿيل انساني نقصان تي افسوس جو اظهار ۽ فوجي فتح بدران ''ڌم جي فتح'' کي ترجيح ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> اشوڪ پاڻ [[ٻڌ ڌرم]] جو پيروڪار بڻيو ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ ٻڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڦهلاءَ کي اهم هٿي ملي. تنهن هوندي به سندس ''ڌم'' کي صرف ٻڌ مذهبي عقيدن جو سرڪاري نفاذ سمجهڻ درست ناهي؛ اشوڪ جي فرمانن ۾ مختلف مذهبي گروهن جي عزت، سماجي ذميواري، والدين ۽ بزرگن جي احترام ۽ جاندارن سان مناسب سلوڪ تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> ==== اتر اولهه ۾ اشوڪ جا فرمان ==== [[فائل:Ashoka Rock Edicts Shahbazgarhi by Nisar.JPG|thumb|250px|ساڄو|[[شاهباز ڳڙهي]] ۾ [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪ جا پٿريلا فرمان]]؛ اهي [[خروشٺي لکت]] ۾ لکيل موريا دور جي اهم لکتن مان آهن]] موريا سلطنت جي اتر اولهه وارن علائقن مان اشوڪ جي حڪمرانيءَ جا اهم لکت وارا ثبوت مليا آهن. موجوده [[خيبر پختونخواهه]] جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] مان اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان مليا آهن، جيڪي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] سان لکيل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM i. In Pre-Islamic Times |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-i/}}</ref> وڌيڪ اولهه ۾ [[قنڌار]] مان اشوڪ جا [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[آرامي ٻولي|آرامي]] ٻولين ۾ فرمان پڻ مليا آهن. انهن فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا سلطنت جي اتر اولهه واري سرحدي علائقي ۾ مختلف ٻولين ۽ ثقافتن جا ماڻهو آباد هئا ۽ شاهي پيغام مقامي آباديءَ جي ٻولين ۽ لکتن مطابق جاري ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> سنڌ مان هن وقت تائين اشوڪ جو اهڙو مشهور محفوظ شاهي فرمان معلوم نه ٿيو آهي، جيڪو شاهباز ڳڙهي، مانسهره يا قنڌار جي فرمانن جي برابر هجي. ان ڪري سنڌ اندر اشوڪ جي انتظام ۽ ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ بابت معلومات گهڻو ڪري وسيع موريا سياسي ۽ آثار قديمه واري پس منظر مان اخذ ڪئي وڃي ٿي. ==== ٻڌ ڌرم ==== اشوڪ جي سرپرستيءَ سان [[ٻڌ ڌرم]] جي واڌ ويجهه کي وڏي هٿي ملي. ٻڌ روايتن موجب سندس دور ۾ مختلف علائقن ڏانهن مذهبي مبلغ موڪليا ويا، جڏهن ته سندس پنهنجا فرمان پڻ سلطنت جي سرحدن کان ٻاهر رهندڙ يونانين، ڪمبوجن ۽ ٻين ماڻهن جو ذڪر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM iv. Buddhist Sites in Afghanistan and Central Asia |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-iv/}}</ref> سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي پيماني تي آثار قديمه واري موجودگي خاص طور بعد جي صدين ۾ واضح ٿئي ٿي. [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ [[ڪاهو جو دڙو]] جهڙا ٻڌ آثار سنڌ ۾ ٻڌ روايت جي ڊگهي تاريخ جا ثبوت آهن؛ البت انهن بعد وارن ماڳن کي سڌي طرح اشوڪ جي حڪومت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ آثار قديمه جا ثبوت گهربل آهن. ==== موريا سلطنت جو زوال ==== اشوڪ جي وفات، جيڪا عام طور 232 ق.م. جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وڃي ٿي، کان پوءِ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. سندس جانشين وسيع سلطنت تي ساڳيو مرڪزي ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ مختلف علائقا مرڪزي اقتدار کان پري ٿيڻ لڳا.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> تقريباً 185 ق.م. ۾ موريا خاندان جي آخري حڪمران [[برهدرتھ موريا]] کي سندس فوجي سپهه سالار [[پشيمتر شونگ]] قتل ڪري ڇڏيو. پشيمتر ان کان پوءِ [[شونگ سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن سان موريا خاندان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Shunga dynasty |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref>Thapar, Romila, ''The Mauryas Revisited'', K.P. Bagchi.</ref><ref>Majumdar, R. C., ''Ancient India''.</ref> شونگن جي سياسي طاقت بنيادي طور اتر ۽ وچ هندستان جي ڪجهه حصن تائين محدود رهي. سنڌ ۽ اتر اولهه وارا علائقا ان دوران مختلف سياسي تبديلين مان گذريا ۽ ٻي صدي ق.م. ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت|يوناني-باختري]] ۽ پوءِ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] قوتن جي اوڀر طرف توسيع هن خطي جي سياسي تاريخ ۾ نئون مرحلو آندو. === هند-يوناني ۽ يوناني-باختري دور === {{Main|هند-يوناني بادشاهت|يوناني-باختري بادشاهت}} [[فائل:IndoGreekMap.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[هند-يوناني بادشاهت]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] [[فائل:Coin of Demetrius I of Bactria.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ڊيميٽريوس اول]] جو سڪو؛ سندس دور ۾ يوناني-باختري اقتدار هندوڪش جي ڏکڻ طرف وڌيو]] [[موريا سلطنت]] جي زوال کان اڳ ئي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت]] جي توسيع شروع ٿي چڪي هئي. باختر ۾ يوناني حڪمرانن ٽين صدي ق.م. جي وچ ڌاري [[سلوقي سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪئي هئي. ٻي صدي ق.م. جي شروعات ۾ يوناني-باختري حڪمران [[ڊيميٽريوس اول]] هندوڪش پار ڪري ڏکڻ طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو. هن توسيع سان [[گنڌارا]]، [[ٽيڪسيلا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا ٻيا علائقا يوناني حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ آيا.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques: Catalogue Raisonné'', Bibliothèque Nationale, Paris, 1991.</ref><ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> هندوڪش جي اتر ۾ رهندڙ يوناني حڪمرانن لاءِ عام طور ''يوناني-باختري''، جڏهن ته هندوڪش جي ڏکڻ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي حڪومت ڪندڙ سندن شاخن لاءِ ''هند-يوناني'' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو. ٻنهي سياسي روايتن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق هو، پر انهن کي هڪ ئي مسلسل بادشاهت سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڊيميٽريوس اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== [[ڊيميٽريوس اول]] ٻي صدي ق.م. جي شروعات جو هڪ اهم يوناني-باختري حڪمران هو. سندس سڪن تي هاٿيءَ جي کل جهڙو مٿو ڍڪڻ ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي عام طور سندس ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل فتوحات جي علامت طور تعبير ڪيو ويو آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> [[فائل:Demetrius Greek Invasion of India.png|thumb|250px|ساڄو|[[ڊيميٽريوس اول]] سان منسوب هند-يوناني توسيع جو نقشو]] ڊيميٽريوس جي فتوحات جي صحيح حدن بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. قديم ادبي ماخذ محدود آهن ۽ هن دور جي سياسي تاريخ جو وڏو حصو [[سڪو|سڪن]]، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي بنياد تي ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ان ڪري ڊيميٽريوس طرفان موجوده سنڌ جي مڪمل فتح کي يقيني تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. ==== اپولوڊوٽس اول ۽ سنڌو ماٿري ==== [[اپولوڊوٽس اول]] شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن مان هڪ هو ۽ سندس سڪا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي مليا آهن. سندس سڪن تي هڪ پاسي يوناني ۽ ٻئي پاسي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] استعمال ڪئي وئي. اهڙي ٻه-ٻوليائي سڪي سازي هند-يوناني حڪمرانن جي مقامي سياسي ۽ معاشي ماحول سان موافقت جو هڪ اهم مثال آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> اپولوڊوٽس اول جي اقتدار جي جاگرافيائي حدن بابت پڻ بحث موجود آهي. سڪن جي ورڇ ۽ بعد جي ڪلاسيڪي جاگرافيائي روايتن جي بنياد تي ڪجهه محقق سندس اقتدار يا اثر کي ڏکڻ طرف سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل واپاري علائقن تائين پهتل سمجهن ٿا.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> بهرحال، سنڌ جي مختلف حصن تي هند-يوناني سياسي ڪنٽرول جي نوعيت ۽ مدت بابت ثبوت اڻپورا آهن. قديم يوناني ۽ رومي جاگرافيائي روايتن ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ماخذن ۽ سڪن جي شاهديءَ کي گڏ ڪري ڪجهه مؤرخن هند-يوناني سياسي ۽ تجارتي اثر کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ تائين پهتل قرار ڏنو آهي، پر ان کي سڄي سنڌ تي هڪجهڙي ۽ مسلسل حڪومت سمجهڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ==== سڪا ۽ ثقافتي ميلاپ ==== [[فائل:Map of the Indo-Greeks.png|thumb|300px|کاٻو|هند-يوناني حڪمرانن ۽ سندن سياسي اثر سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] هند-يوناني تاريخ جي مطالعي لاءِ سڪا سڀ کان اهم ماخذن مان آهن. ڪيترن حڪمرانن جا لکيل تاريخي احوال محفوظ نه رهيا آهن، تنهنڪري سندن حڪومتن جي ترتيب، حدن ۽ باهمي لاڳاپن کي سڪن جي ذخيرن، هڪ ٻئي مٿان ٻيهر ڇاپيل سڪن، سڪي سازيءَ جي نشانين ۽ انهن جي جاگرافيائي ورڇ جي مدد سان ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن [[اگٿوڪليس]]، [[پينٽيليون]] ۽ اپولوڊوٽس اول جي سڪن ۾ يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نمايان آهي. خاص طور ٻه-ٻوليائي سڪن تي سامهون يوناني لکت ۽ پٺيان پراڪرت ٻوليءَ جي خروشٺي لکت استعمال ٿيندي هئي. هند-يوناني علائقن ۾ مقامي وزن جي معيار مطابق سڪا پڻ جاري ڪيا ويا، جيڪي مقامي واپار ۽ آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> انهن سڪن تي يوناني ديوتائن ۽ بادشاهن جي تصويرن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين مقامي علامتن جو استعمال به ملي ٿو. هي سڪي سازي هيليني ۽ ڏکڻ ايشيائي فني، لساني ۽ مذهبي روايتن جي رابطي جو اهم آثار قديمه وارو ثبوت آهي. ==== ميناندر اول ==== [[ميناندر اول]]، جنهن کي ٻڌ روايت ۾ ''ملندا'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هند-يوناني حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس حڪومت عام طور لڳ ڀڳ 165 کان 130 ق.م. جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ميناندر جي سڪن جو وڏو تعداد ۽ انهن جي وسيع جاگرافيائي ورڇ سندس حڪومت جي سياسي ۽ معاشي اهميت ظاهر ڪري ٿي. هند-يوناني حڪمرانن مان ميناندر کي قديم ڏکڻ ايشيائي ادب ۾ پڻ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ٻڌ ڪتاب ''[[ملندا پنه]]'' ۾ بادشاهه ملندا ۽ ٻڌ راهب [[ناگسينا]] جي وچ ۾ فلسفيانه سوالن ۽ جوابن جو احوال ڏنو ويو آهي. ملندا کي عام طور ميناندر اول سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪتاب ۾ ٻڌ فلسفي، نفس، سڃاڻپ، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نروان بابت بحث شامل آهن. بهرحال، ''ملندا پنه'' کي ميناندر جي حڪومت جو همعصر سياسي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ بدران هڪ بعد ۾ مرتب ٿيل ٻڌ فلسفيانه متن طور ڏٺو وڃي ٿو. ميناندر جي سلطنت جي صحيح سرحدن بابت اختلاف موجود آهي. سندس سڪن جي وڏي ورڇ مان پنجاب، گنڌارا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سندس وسيع اثر ظاهر ٿئي ٿو، پر سنڌ جي سموري علائقي تي سندس سڌي حڪومت جو قطعي ثبوت موجود ناهي.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ==== باختر ۾ يوناني اقتدار جو خاتمو ==== ميناندر جي دور سان لڳ ڀڳ ساڳئي وقت [[يوڪريٽيڊس اول]] باختر ۾ هڪ طاقتور يوناني حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت دوران باختر ۽ هند-يوناني علائقن جي مختلف يوناني حڪمران گهراڻن وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> [[هيليوڪليس اول]]، جيڪو لڳ ڀڳ 145 کان 130 ق.م. تائين حڪومت ڪندو رهيو، باختر جو آخري اهم يوناني حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ٻي صدي ق.م. جي وچ ڌاري ۽ پڇاڙيءَ ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[يوئچي]] ۽ ٻين خانه بدوش گروهن جي دٻاءَ هيٺ يوناني-باختري اقتدار ختم ٿيڻ لڳو. لڳ ڀڳ 130 ق.م. تائين باختر ۾ يوناني سياسي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> باختر ۾ يوناني حڪومت جي خاتمي باوجود هندوڪش جي ڏکڻ ۾ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] حڪمرانن جي حڪومت جاري رهي. مختلف هند-يوناني خاندانن پنجاب ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي حصن تي پهرين صدي ق.م. تائين حڪومت ڪئي، جڏهن ته [[هند-سٿي]] يا [[سڪا]] حڪمرانن جي توسيع سان سندن سياسي طاقت آهستي آهستي محدود ٿيندي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> === هند-سٿي دور === {{Main|هند-سٿي|سڪا}} [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|ساڄو|[[هند-سٿي]] حڪمرانن سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو؛ سنڌو ماٿري، گنڌارا، پنجاب ۽ اولهه هندستان جا علائقا ڏيکاريل آهن]] ٻي ۽ پهرين صدي ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[سڪا]] يا سٿي قبيلن اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. قديم فارسي ماخذن ۾ انهن خانه بدوش ايراني قبيلن لاءِ ''سڪا''، جڏهن ته يوناني ماخذن ۾ ''سٿين'' جو نالو استعمال ٿيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ حڪومت ڪندڙ انهن سڪا حڪمرانن ۽ سندن خاندانن کي عام طور ''هند-سٿي'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> هند-سٿين جي آمد ڪنهن هڪ حملي يا هڪ ئي وقت ٿيل فتح جو نتيجو نه هئي، پر وچ ايشيا ۾ ڪيترين خانه بدوش قومن جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هڪ ڊگهو عمل هو. چيني تاريخي ماخذن موجب [[يوئچي]] جي اولهه طرف لڏپلاڻ سان سڪا گروهن تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کان پوءِ انهن مان ڪجهه گروهه ڏکڻ طرف منتقل ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== سڪا قبيلن جي ڏکڻ طرف لڏپلاڻ ==== سڪا قبيلن جون مختلف شاخون مختلف رستن وسيلي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيون. انهن مان ڪجهه پامير ۽ قراقرم جي جبلن مان گذري [[گلگت]]، ڪشمير ۽ گنڌارا ڏانهن پهتا، جڏهن ته ٻين گروهن جو تعلق [[سيستان]] سان رهيو. سيستان جو نالو پڻ تاريخي طور ''سڪستان''، يعني ”سڪن جي ملڪ“ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> [[مائوس]] جي دور سان لاڳاپيل ڪتبا چلاس ۽ گلگت واري علائقي مان پڻ مليا آهن، جيڪي سڪا حڪمرانن جي هن اترئين رستي سان آمد جا آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> ==== مائوس ==== [[فائل:Drachma of Maues LACMA M.84.110.7 (1 of 2).jpg|thumb|220px|کاٻو|[[مائوس]] جي دور جو چانديءَ جو درهم، لاس اينجلس ڪائونٽي ميوزيم آف آرٽ جي مجموعي مان]] [[مائوس]]، جنهن جو نالو سڪن ۽ ڪتبن ۾ ''موگا'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، ڏکڻ ايشيا جو پهريون اهم هند-سٿي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. سندس حڪومت جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر جديد تحقيق عام طور کيس تقريباً 120 کان 85 ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> لڳ ڀڳ 85 ق.م. ڌاري مائوس [[ٽيڪسيلا]] تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ لاءِ ”بادشاهن جو وڏو بادشاهه“ جهڙو لقب استعمال ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> سندس اقتدار [[گنڌارا]]، هزاره ۽ ڪشمير جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هو، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ هند-يوناني حڪمران به ساڳئي وقت موجود رهيا. ان ڪري هند-سٿين جي اڀار سان سموري هند-يوناني حڪومت هڪ ئي وقت ختم نه ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> مائوس جي سڪن مان يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. ڪيترن سڪن تي [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] گڏ استعمال ٿيل آهي. سڪن تي يوناني ديوتائن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي نشانين جو استعمال پڻ ملي ٿو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History'', Classical Numismatic Group.</ref> ==== سنڌ ۾ هند-سٿي اثر ==== هند-سٿي تاريخ ۾ سنڌو ماٿريءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هند-سٿي حڪمرانن جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين جو دائرو وقت سان گڏ گنڌارا ۽ پنجاب کان سنڌوءَ جي وچين ۽ هيٺين علائقن ڏانهن وڌيو. [[ازيس اول]] سان لاڳاپيل سڪا ٽيڪسيلا، پشڪلاوتي ۽ ''وچين سنڌو واري صوبي'' جي ٽن اهم سڪي سازيءَ جي مرڪزن سان ڳنڍيا ويا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> سنڌ ۾ هند-سٿي اقتدار جي صحيح شروعات، سياسي حدن ۽ مختلف حڪمرانن جي حڪومت بابت معلومات اڻپوري آهي. ان دور جي تاريخ گهڻو ڪري سڪن، ڪتبن ۽ بعد جي يوناني ۽ رومي جاگرافيائي ماخذن جي بنياد تي ٻيهر جوڙي وئي آهي. تنهنڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪنهن هڪ هند-سٿي حڪمران جي مسلسل مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|کاٻو|هند-سٿين جي سياسي توسيع سان لاڳاپيل اهم مرڪز؛ نقشي ۾ سنڌوءَ جي هيٺين علائقي ۾ ''ميناگرا'' پڻ ڏيکاريل آهي]] قديم يوناني-رومي ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ واري علائقي کي ''سٿيا'' سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ''[[ميناگرا]]'' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو. ان شهر جي صحيح آثار قديمه واري سڃاڻپ اڃا يقيني ناهي، پر ان بيان مان پهرين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ هيٺين سنڌو ماٿريءَ ۽ سڪا سياسي موجودگيءَ جي وچ ۾ تعلق جو اشارو ملي ٿو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ [[عربي سمنڊ]] تائين رسائي سبب هيٺين سنڌ ڊگهي فاصلي واري واپار لاءِ اهم هئي. سنڌوءَ جي آبي رستي وسيلي اتر اولهه جا علائقا سامونڊي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا. ==== ازيس ۽ هند-يوناني اقتدار جو زوال ==== [[ازيس اول]] هند-سٿي تاريخ جي اهم حڪمرانن مان هڪ هو. لڳ ڀڳ پهرين صدي ق.م. جي وچ ڌاري هن مغربي پنجاب ۽ گنڌارا جي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. سندس هٿان [[هپوسٽريٽس]] جي شڪست کان پوءِ مغربي پنجاب ۾ هند-يوناني سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ازيس جي سلطنت جو مرڪز پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هو. سندس سڪا گنڌارا ۾ پشڪلاوتي، ٽيڪسيلا ۽ وچين سنڌوءَ واري علائقي ۾ جاري ڪيا ويا. انهن سڪن تي اڳوڻي هند-يوناني روايت موجب يوناني ۽ خروشٺي لکتون جاري رهيون، پر بادشاهه جي تصوير بدران گهوڙي تي سوار حڪمران هند-سٿي سڪن جي نمايان علامت بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> هند-يوناني اقتدار جو خاتمو هڪ ئي وقت نه ٿيو. سڪا حڪمرانن جي اڀار باوجود ڪجهه هند-يوناني بادشاهتون پنجاب جي ٻين حصن ۾ قائم رهيون. لڳ ڀڳ 10ع ڌاري [[راجوولا]] جي دور ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ آخري اهم هند-يوناني سياسي مرڪز پڻ ختم ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڪشهرات ۽ سنڌ ==== هند-سٿي سياسي تاريخ جي هڪ ٻي اهم شاخ [[ڪشهرات]] ساتراپن جي هئي. اهي شروعات ۾ هزاره ۽ گنڌارا سان لاڳاپيل هئا، پر پوءِ سندن هڪ شاخ ڏکڻ طرف سنڌ ۽ [[گجرات]] ڏانهن منتقل ٿي. بعد ۾ [[نهپان]] جي دور ۾ ڪشهرات اقتدار اولهه ۽ وچ هندستان جي وڌيڪ علائقن تائين پکڙيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> انهيءَ ڏکڻ طرف سياسي توسيع سنڌ کي گنڌارا، گجرات ۽ اولهه هندستان جي وسيع واپاري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو. بعد ۾ گجرات ۽ اولهه هندستان ۾ سڪا نسل سان لاڳاپيل [[اولهه جا ساتراپ]] ڪيترين صدين تائين هڪ اهم سياسي قوت رهيا. ==== انتظام ۽ ثقافتي تسلسل ==== هند-سٿي حڪمرانن اڳوڻين هخامنشي ۽ هند-يوناني سياسي روايتن مان ڪيترائي عنصر اختيار ڪيا. سندن حڪومت ۾ ''ساتراپ'' ۽ ''مهاساتراپ'' جهڙا لقب استعمال ٿيا، جڏهن ته سڪن تي يوناني ۽ خروشٺي ٻولين جو استعمال جاري رهيو. اهڙيءَ طرح هند-سٿي دور مڪمل ثقافتي تبديلي بدران يوناني، ايراني ۽ ڏکڻ ايشيائي روايتن جي باهمي ميلاپ جو دور پڻ هو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History''.</ref> هند-سٿي حڪمرانن جي دور ۾ [[ٻڌ ڌرم]]، مقامي مذهبي روايتون ۽ يوناني-ايراني فني اثر هڪ ٻئي سان گڏ موجود رهيا. گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سڪن ۽ آثارن ۾ هن ثقافتي رابطي جا نشان نظر اچن ٿا. پهرين صدي ق.م. ۽ پهرين صدي عيسويءَ دوران هند-سٿي سياسي نظام آهستي آهستي مختلف ساتراپن ۽ مقامي حڪمرانن ۾ ورهائجڻ لڳو. ان دوران [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمران اڀريا، جڏهن ته پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشن سلطنت]] جي توسيع سان اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ هند-سٿي سياسي بالادستيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> === ڪوشان سلطنت جو دور === {{Main|ڪوشان سلطنت}} [[فائل:Map of the Kushan Empire.png|thumb|300px|ساڄو|[[ڪوشان سلطنت]] جو نقشو؛ سلطنت جو مرڪزي علائقو [[باختر]]، [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تائين پکڙيل هو]] پهرين صدي عيسويءَ دوران اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪوشان سلطنت]] هڪ وڏي سياسي قوت طور اڀري. ڪوشان اصل ۾ [[يوئچي]] سان لاڳاپيل هڪ حڪمران گروهه هئا، جيڪي وچ ايشيا مان لڏي [[باختر]] ۾ آباد ٿيا هئا. چيني تاريخي ماخذن موجب يوئچي پنجن وڏين سياسي وحدتن ۾ ورهايل هئا، جن مان ڪوشان شاخ آهستي آهستي ٻين تي بالادستي قائم ڪري هڪ وڏي سلطنت جو بنياد وڌو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== ڪجولا ڪڊفيسس ۽ سنڌ ==== [[ڪجولا ڪڊفيسس]] ڪوشان خاندان جو پهريون اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هن پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يوئچي جي مختلف شاخن کي پنهنجي اقتدار هيٺ متحد ڪيو ۽ پوءِ هندوڪش جي ڏکڻ طرف پنهنجي سلطنت کي وڌايو. ڪوشان سڪن ۽ چيني تاريخي روايتن موجب سندس فتوحات [[بيگرام]]، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]] ۽ سنڌ تائين پهتيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشانن جي توسيع کان اڳ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ڪجهه حصا [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ هئا. هند-پارٿي حڪمران پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سيستان]] کان سنڌو درياهه تي سنڌ تائين پکڙيل علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، پر پهرين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪوشانن سندن ڪيترن اتر اولهه وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-PARTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-parthian-dynasty-1/}}</ref> سنڌ ۾ ڪوشان اقتدار جي صحيح حدن ۽ انتظامي نوعيت بابت آثار قديمه ۽ لکت وارا ثبوت گنڌارا ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان ڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪوشانن جي هر دور ۾ مسلسل سڌي مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. تنهن هوندي به سنڌو ماٿريءَ جي سياسي ۽ واپاري نظام تي ڪوشان اثر اهم رهيو. ==== سنڌو ماٿري ۽ واپار ==== ڪوشان سلطنت جي جاگرافيائي حيثيت ان کي وچ ايشيا، ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ اهم واپاري واسطو بڻايو. سلطنت جا علائقا [[ريشم رستو|ريشم رستي]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته سنڌو درياهه اتر اولهه جي اندرين علائقن کي [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ قدرتي واپاري رستو هو. سنڌو درياهه وسيلي مال هيٺين سنڌ تائين پهچي سامونڊي واپاري رستن سان ڳنڍجي سگهندو هو. پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ [[بارباريڪون]] نالي بندرگاهه جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام وچ ۾ اهم مرڪز هو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> هن دور جي وسيع تجارتي نظام وسيلي سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا اتر ۾ گنڌارا ۽ وچ ايشيا، اولهه ۾ ايراني دنيا ۽ سامونڊي رستن وسيلي [[رومي سلطنت]] سان ٿيندڙ واپار سان ڳنڍيل رهيا. ==== ويما ڪڊفيسس ==== ڪجولا کان پوءِ ڪوشان اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[ويما ڪڊفيسس]] جي حڪومت دوران ڪوشان سڪي سازيءَ ۾ اهم تبديليون آيون. سندس دور ۾ ڪوشانن سون جا سڪا جاري ڪرڻ شروع ڪيا، جڏهن ته ٽامي جا سڪا پڻ وڏي مقدار ۾ جاري ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشان سڪن مان سلطنت جي ثقافتي ۽ لساني تنوع جو پڻ پتو پوي ٿو. شروعاتي سڪن تي يوناني ۽ [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ٻولين سان گڏ [[خروشٺي لکت]] استعمال ٿيندي هئي، جڏهن ته بعد ۾ [[باختري ٻولي]] کي يوناني لکت ۾ لکڻ جو رواج نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ڪنشڪ جو دور ==== [[فائل:Kanishka I with Nana.jpg|thumb|240px|کاٻو|[[ڪنشڪ اول]] جو سون جو سڪو؛ پٺئين پاسي ديوي [[نانا]] ڏيکاريل آهي]] [[ڪنشڪ اول]] ڪوشان سلطنت جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ بابت ڊگهي عرصي تائين اختلاف رهيو آهي، پر جديد تحقيق جو هڪ اهم حصو سندس دور جي شروعات تقريباً 127ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>Falk, Harry (2001), “The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas”, ''Silk Road Art and Archaeology'', 7, pp. 121–136.</ref> ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشان سلطنت وچ ايشيا، باختر، گنڌارا ۽ اتر هندستان جي وسيع علائقن تي پکڙيل هڪ اهم طاقت هئي. سندس اهم سياسي مرڪزن ۾ [[پشاور|پروشاپور]] ۽ [[مٿرا]] شامل هئا. ڪنشڪ خاص طور [[ٻڌ ڌرم]] جي سرپرستيءَ سان مشهور آهي. سندس دور ۾ گنڌارا ۽ مٿرا ٻڌ فن ۽ مذهبي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ٻڌ روايت ۾ ڪنشڪ کي ٻڌ ڌرم جي وڏي سرپرست طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سندس سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪوشان شاهي مذهبي ثقافت گهڻ رخي هئي.<ref>Rosenfield, John M., ''The Dynastic Arts of the Kushans'', University of California Press, 1967.</ref> ڪنشڪ جي سڪن تي ٻڌ مذهبي شخصيتن سان گڏ ايراني، يوناني ۽ ڏکڻ ايشيائي ديوتائن جون تصويرون پڻ ملن ٿيون. انهن ۾ [[نانا]]، مائو، ميترو ۽ اوئشو جهڙيون شخصيتون شامل آهن. هي سڪا ڪوشان سلطنت جي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع جا اهم تاريخي ثبوت آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ٻڌ ڌرم ۽ سنڌ ==== ڪوشان دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جي ترقيءَ جو اهم زمانو هو. خاص طور [[گنڌارا]] ۾ ٻڌ خانقاهن، اسٽوپن ۽ مجسما سازيءَ کي وڏي ترقي ملي. گنڌارا فن ۾ يوناني-رومي، ايراني ۽ مقامي ڏکڻ ايشيائي فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ پڻ قديم ۽ وچئين دور جي شروعات تائين ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگيءَ جا آثار مليا آهن. [[ڪاهو جو دڙو]]، [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ ٻين ماڳن مان سنڌ جي ٻڌ ماضيءَ جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به انهن سڀني آثارن کي سڌي طرح ڪنشڪ جي حڪومت يا ڪوشان شاهي سرپرستيءَ سان منسوب ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترن ماڳن جي تاريخ بعد جي صدين سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ کي سنڌو ماٿريءَ جي وسيع مذهبي ۽ تجارتي رابطن جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. اتر ۾ گنڌارا ۽ ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين ويندڙ واپاري رستن مذهبي خيالن، ماڻهن ۽ فني روايتن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. ==== سماج ۽ آبادي ==== هن دور جي سنڌ ۾ مختلف مقامي ۽ لڏي آيل گروهه آباد هئا. بعد جي لساني ۽ تاريخي مطالعي ۾ [[آهير]] سميت مختلف گروهن جي سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Beames1970">{{cite book |author=John Beames |title=A Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ |accessdate=22 March 2011 |year=1970 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref> بهرحال، اهڙن قبيلن جي موجودگيءَ کي ڪوشانن جي لڏپلاڻ يا سندن حڪمرانيءَ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مخصوص تاريخي ثبوت گهربل آهن. ==== ڪوشان سلطنت جو زوال ۽ ساساني توسيع ==== ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات تائين ڪوشان سلطنت جي سياسي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي. [[واسوديو اول]] جي حڪومت جي پڇاڙيءَ کان پوءِ ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن تي نئين قائم ٿيل [[ساساني سلطنت]] جو دٻاءُ وڌيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> [[اردشير اول]] ۽ سندس جانشين [[شاپور اول]] جي دور ۾ ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، خاص طور [[باختر]]، تي پنهنجو اثر وڌايو. ڪوشان سڪن جي جديد مطالعي موجب واسوديو اول جي دور جي پڇاڙيءَ تائين باختر ساساني توسيع سبب ڪوشانن جي هٿن مان نڪري ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ساساني بالادستي هيٺ اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ [[ڪوشانشاهه]] يا هند-ساساني حڪمرانن جو سلسلو اڀريو، جن جي سڪي سازيءَ ۾ ڪوشان ۽ ساساني ٻنهي روايتن جا عنصر موجود هئا. ان هوندي به ڪوشان خاندان جي حڪومت هڪدم ختم نه ٿي؛ سلطنت جي اوڀر وارن حصن ۾ بعد وارا ڪوشان حڪمران ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين موجود رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> سنڌ جي ٽين صدي عيسويءَ واري سياسي تاريخ بابت ثبوت محدود ۽ پيچيدا آهن. ساساني شهنشاهن سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو، پر موجوده سنڌ جي سموري علائقي تي سڌي ساساني حڪومت جي تاريخ ۽ نوعيت بابت احتياط ضروري آهي. بعد جي صدين ۾ سنڌ ۾ مقامي، ڪوشان-ساساني ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اثر هيٺ نوان سياسي نظام اڀريا. === ساساني دور === {{Main|ساساني سلطنت}} [[فائل:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ساساني سلطنت]] پنهنجي وسيع سياسي دائري جي دور ۾]] [[ساساني سلطنت]] جي قيام ۽ [[ڪوشان سلطنت]] جي ڪمزور ٿيڻ سان ٽين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ ايراني اثر جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[اردشير اول]] 224ع ۾ [[پارٿي سلطنت]] کي شڪست ڏئي ساساني سلطنت قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> ساساني سلطنت جي اوڀر طرف توسيع هڪ ئي وقت يا هڪجهڙي انتظامي صورت ۾ نه ٿي. ٽين صديءَ دوران ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، [[سيستان]]، [[مڪران]]، باختر ۽ گنڌارا ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو. سنڌ ۽ هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان ساساني لاڳاپن جا پڻ تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ثبوت موجود آهن، پر سنڌ جي سموري موجوده ايراضيءَ کي سڄي ساساني دور ۾ هڪ مستقل سڌي صوبي طور بيان ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== اردشير اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== ساساني روايتن ۽ بعد جي اسلامي تاريخي ماخذن موجب [[اردشير اول]] پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اوڀر طرف فوجي مهمون ڪيون. [[طبري]] جي بيان موجب اردشير سيستان، گرگان، ابرشهر، مرو، بلخ ۽ خوارزم ڏانهن وڌيو، جڏهن ته ڪوشان، توران ۽ مڪران جي حڪمرانن سندس بالادستي قبول ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> بهرحال، انهن بعد جي ادبي روايتن کي ساساني اوڀرئين فتوحات جي صحيح سرحدن جو قطعي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو. سڪن، ڪتبن ۽ ٻين آثار قديمه جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ساساني اقتدار اوڀر ۾ مختلف وقتن تي سڌي حڪومت، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي سياسي وحدتن جي صورت ۾ ڪم ڪندو رهيو. ==== شاپور اول ۽ سنڌ ==== [[فائل:Gold coin of Shapur I, Ctesiphon mint.jpg|thumb|230px|کاٻو|[[شاپور اول]] جو سون جو سڪو؛ شاپور جي دور ۾ ساساني اقتدار اوڀر طرف وڌيو]] [[شاپور اول]] (حڪومت 240–270ع) جي دور ۾ ساساني سلطنت اولهه ۽ اوڀر ٻنهي طرفن ۾ وڏي سياسي طاقت بڻجي وئي. شاپور جي [[ڪعبه زردشت]] واري مشهور ڪتبي ۾ سندس سلطنت جي اوڀرئين حدن سان لاڳاپيل علائقن ۾ ڪوشان ملڪ ۽ ''هند'' جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Huyse, Philip, ''Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt'', London, 1999.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن ڪتبي ۾ استعمال ٿيل ''هند'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت تفسير ۾ احتياط ضروري آهي، پر ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان گڏ اهو ساساني سلطنت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ ۾ ٽين صدي عيسويءَ کان مضبوط سياسي لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب شاپور اول جي دور ۾ ''هندستان'' ۽ [[نرسي]] جي دور ۾ سنڌ سان لاڳاپيل ساساني انتظام جا ثبوت موجود آهن. ساڳي ماخذ موجب آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ ۾ ايراني سياسي موجودگيءَ جا ثبوت ملن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ڪوشان شاهه ۽ اوڀرئين انتظام ==== [[فائل:Coin of Hormizd I Kushanshah, British Museum.jpg|thumb|220px|ساڄو|[[هرمز اول ڪوشان شاهه]] جو سڪو؛ [[برٽش ميوزيم]] جي مجموعي مان]] ساسانين اڳوڻي ڪوشان علائقن جي انتظام لاءِ هڪ مخصوص سياسي نظام پڻ قائم ڪيو، جنهن جي حڪمرانن کي ''[[ڪوشان شاهه]]'' چيو ويندو هو. اهي حڪمران ٽين کان چوٿين صدي عيسويءَ دوران اوڀر ايران، افغانستان ۽ گنڌارا جي حصن تي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs/}}</ref> ''ڪوشان شاهه'' جي لقب جو پهريون پڪ سان تاريخ ڏنل ذڪر تقريباً 293ع جي [[پائڪولي ڪتبو|پائڪولي ڪتبي]] ۾ ملي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ ساساني بالادستي هيٺ مقامي يا نيم خودمختيار شاهي انتظام موجود هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ڪوشان شاهن جي سڪن تي ساساني شاهي تاج ۽ آتشدان جهڙيون ايراني علامتون، جڏهن ته اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جا ڪجهه عنصر پڻ ملن ٿا. اهڙي سڪي سازيءَ کي جديد تحقيق ۾ ''ڪوشان-ساساني'' سڪي سازي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS ii. Kushano-Sasanian Coinage |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-02-coinage/}}</ref> چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ ساساني شهنشاهه [[شاپور ٻيون]] اوڀر ۾ مرڪزي اقتدار ٻيهر مضبوط ڪيو. سڪن جي شاهديءَ موجب 320ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي يا 330ع واري ڏهاڪي تائين گنڌارا جا ڪجهه علائقا سڌي ساساني حڪومت هيٺ اچي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ==== سنڌ، مڪران ۽ سامونڊي واپار ==== ساساني دور ۾ سنڌ جي اهميت رڳو زميني سرحدي علائقي طور نه، پر [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار سان ڳنڍيل خطي طور پڻ هئي. [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ وسيلي سنڌ جا بندرگاهه ايراني نار، مڪران، هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري ۽ هندي سمنڊ جي ٻين تجارتي مرڪزن سان ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ساساني سلطنت لاءِ [[مڪران]] ۽ سنڌوءَ جو ڇوڙ خاص سامونڊي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا. انهن رستن وسيلي ايران کان سنڌ ۽ اڳتي ڏکڻ ايشيا تائين واپاري جهازن جي آمدرفت ممڪن هئي. سنڌ ان لحاظ کان ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ زميني ۽ سامونڊي رابطي جو اهم علائقو رهي. ==== رتو ڪوٽ ==== سنڌ ۾ ساساني موجودگيءَ سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان هڪ ''[[رتو ڪوٽ]]'' آهي. اهو قلعو [[ڪراچي]] جي ويجهو [[گهارو]] واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي ڇوڙ سان لاڳاپيل هڪ ٻيٽ تي واقع آهي. قلعي جي چورس رٿا ۽ گول ڪنڊيدار برج ساساني فوجي اڏاوت سان مشابهت رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> آثار قديمه جي تحقيق ۾ رتو ڪوٽ کي ممڪن ساساني بنياد قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان جي تعمير کي [[بهرام پنجون|بهرام پنجين]] يا سندس ڪنهن جانشين جي دور سان ڳنڍڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref>Kervran, Monique, “Forteresses, entrepôts et commerce: une histoire à suivre depuis les ports du Sind et de la Makran jusqu'au Golfe Persique”, 1994, pp. 335–338.</ref> قلعي جي جاگرافيائي جاءِ پڻ اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌوءَ جي ڇوڙ ڀرسان اهڙي فوجي چوڪي ايران کان سنڌ ڏانهن ايندڙ سامونڊي واپاري جهازن جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي نگرانيءَ لاءِ موزون هئي. ''انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' پڻ رتو ڪوٽ جي هن امڪاني سامونڊي ۽ حڪمت عملي واري ڪردار ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== بهرام گور ۽ ديبل جي روايت ==== بعد جي فارسي ۽ اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[بهرام پنجون]]، جنهن کي ''بهرام گور'' پڻ چيو وڃي ٿو، کي سنڌ ۽ هندستان سان ڳنڍيندڙ قصا ملن ٿا. [[طبري]] ۽ ثعالبي سميت بعد جي ماخذن ۾ هڪ روايت آهي ته سنڌ جي حڪمران بهرام کي [[ديبل]]، مڪران ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڏنا هئا.<ref>Ṭabari, tr. Bosworth, ''The History of al-Ṭabarī'', Vol. V, pp. 100–102.</ref> جديد تحقيق انهن روايتن کي لفظي طور تاريخي حقيقت نه ٿي سمجهي، پر رتو ڪوٽ جهڙا ساساني طرز جا آثار ان دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ تي ساساني سياسي ۽ تجارتي دلچسپيءَ جا آزاد آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ساساني سڪا ۽ ثقافتي اثر ==== ساساني ۽ ڪوشان-ساساني سڪن جي اوڀر طرف ورڇ ايران، افغانستان، گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي معاشي ۽ سياسي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ذريعو آهي. ساساني سڪن جي هڪ پاسي عام طور شهنشاهه جي مخصوص تاج سان تصوير، جڏهن ته ٻئي پاسي [[زرتشتي]] آتشدان ۽ ان جي ٻنهي پاسن کان محافظ ڏيکاريا ويندا هئا. ساساني سياسي ۽ واپاري رابطن سان ايراني فني، سڪي سازيءَ ۽ انتظامي روايتن جا اثر سنڌو ماٿريءَ تائين پهتا. بهرحال، اهڙن ثقافتي اثرن کي سنڌ جي مڪمل ”فارسيائيزيشن“ طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ مقامي ڏکڻ ايشيائي، ايراني ۽ سامونڊي ثقافتي رابطن جو سنگم رهي. ==== وچ ايشيائي حملا ۽ ساساني اقتدار ۾ تبديليون ==== چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ دوران وچ ايشيا مان ايندڙ نون سياسي گروهن ساساني سلطنت جي اوڀرئين سرحدن تي دٻاءُ وڌايو. چوٿين صديءَ جي وچ ڌاري خانه بدوش حملن سان ڪوشان شاهن جي سياسي نظام کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ [[ڪيداري]] حڪمران باختر ۽ گنڌارا جي ڪجهه حصن ۾ اڀريا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> پنجين صديءَ ۾ [[هيفتالي]] وچ ايشيا ۽ اوڀر ايران ۾ هڪ طاقتور قوت بڻيا. 484ع ۾ ساساني شهنشاهه [[پيروز اول]] هيفتالين خلاف جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان ساساني سلطنت جي اوڀرئين پاليسيءَ کي سخت ڌڪ رسيو. پر هيفتالي حملن کان پوءِ **سنڌ سان ساساني لاڳاپا مڪمل طور ختم نه ٿيا**. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعا آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ سان سياسي ۽ واپاري لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ڇهين صديءَ ۾ [[خسرو اول]] جي دور ۾ ساساني سلطنت ٻيهر مضبوط ٿي ۽ وچ ايشيا ۾ هيفتالي اقتدار خلاف [[اولھ ترڪ خاقانيت|اولھ ترڪن]] سان گڏ ڪارروائي ڪئي. ساڳئي دور ۾ ايران ۽ هندي سمنڊ جي وچ ۾ سامونڊي واپار پڻ جاري رهيو. ==== ساساني دور جي پڄاڻي ==== ستين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ساساني سلطنت [[بازنطيني سلطنت]] سان ڊگهن جنگين ۽ اندروني سياسي بحران سبب ڪمزور ٿي وئي. 630ع واري ڏهاڪي کان [[عرب مسلمانن جي فارس جي فتح|عرب مسلمانن جي فتوحات]] ساساني سلطنت جي مرڪزي علائقن کي تيزيءَ سان ختم ڪري ڇڏيو ۽ 651ع ۾ آخري ساساني شهنشاهه [[يزدگرد ٽيون]] جي وفات سان ساساني شاهي حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> سنڌ ۾، بهرحال، سياسي ارتقا ايران کان مختلف هئي. هتي مقامي حڪمران گهراڻا موجود رهيا ۽ ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ ۾ [[راءِ گهراڻو]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ جي اهم سياسي قوتن طور سامهون آيا. ان ڪري سنڌ جي تاريخ ۾ ساساني اثر کان مقامي گهراڻن ڏانهن منتقليءَ کي ڪنهن هڪ مقرر تاريخ تي ٿيل مڪمل اقتدار جي تبديلي بدران هڪ ڊگهي ۽ پيچيده سياسي عمل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. === گپتا ۽ هُن دور === {{Main|گپتا سلطنت|هُن}} [[فائل:Gupta Empire at peak.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[گپتا سلطنت]] ۽ ان جي ڀرپاسي جون سياسي قوتون؛ سنڌو ماٿريءَ جا اتر اولهه وارا علائقا گپتن جي مرڪزي علائقي کان ٻاهر ڏيکاريل آهن]] چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ وارو دور سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ پيچيده تبديلين جو زمانو هو. هن عرصي ۾ اوڀر ۽ وچ اتر هندستان ۾ [[گپتا سلطنت]] هڪ وڏي طاقت طور اڀري، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ ان جي اولهه وارن علائقن ۾ [[ساساني سلطنت]]، آخري [[ڪوشان]] حڪمرانن، [[ڪيداري]]، [[الچون هُن|الچون هنن]] ۽ مختلف مقامي حڪمرانن جو اثر موجود رهيو. انهيءَ ڪري سنڌ کي هن سڄي عرصي دوران گپتا سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ پڪا تاريخي ثبوت موجود ناهن. ==== گپتا سلطنت ۽ سنڌو ماٿري ==== [[گپتا سلطنت]] جو بنياد ٽين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ پيو. [[چندرگپت اول]] ۽ خاص طور سندس جانشين [[سامدرگپت]] جي دور ۾ گپتا اقتدار گنگا جي ميدان کان ٻاهر ڪيترن علائقن تائين وڌيو. سامدرگپت جي سياسي فتوحات ۽ ٻين حڪمرانن سان لاڳاپن بابت اهم ترين همعصر ماخذ [[الهه آباد ستون|الهه آباد ستون جو ڪتبو]] آهي. [[فائل:SamudraguptaCoin.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[سامدرگپت]] جو سون جو سڪو]] الهه آباد ستون واري ڪتبي ۾ اتر اولهه سان لاڳاپيل ''ديوپتر-شاهي-شاهانوشاهي''، سڪا ۽ ٻين حڪمرانن جو ذڪر اچي ٿو. انهن کي گپتا سلطنت جي مرڪزي صوبن جي حڪمرانن طور نه، پر سامدرگپت سان سفارتي يا بالادستيءَ جا لاڳاپا رکندڙ ٻاهرين سياسي قوتن طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Fleet, J. F., ''Inscriptions of the Early Gupta Kings and their Successors'', Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. III, Calcutta, 1888.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهيءَ شاهديءَ مان گپتا شهنشاهن جي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، پر ان مان موجوده سنڌ تي سندن سڌي صوبائي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌ ۾ ساساني اثر ==== چوٿين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال سمجهڻ لاءِ [[ساساني سلطنت]] جي اوڀرئين توسيع پڻ اهم آهي. [[شاپور ٻيون|شاپور ٻئي]] جي حڪومت سان لاڳاپيل وچ فارسي ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساساني سلطنت جي اوڀرئين سياسي دائري ۾ سنڌ، [[سيستان]] ۽ توران شامل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ŠĀPUR II |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii/}}</ref> ساساني ۽ مقامي اقتدار جي صحيح نوعيت مختلف وقتن ۽ علائقن ۾ مختلف رهي هوندي. تنهنڪري چوٿين صديءَ جي سنڌ کي گپتا ۽ ساساني سلطنتن جي وچ ۾ سادي نموني ورهايل علائقو سمجهڻ بدران، مختلف مقامي ۽ علائقائي قوتن سان لاڳاپيل سرحدي سياسي خطي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== چندرگپت ٻيون ۽ اولهه طرف گپتا توسيع ==== [[چندرگپت ٻيون]] جي دور ۾ گپتا سلطنت اولهه طرف وڏي توسيع ڪئي. هن [[اولهه جا ساتراپ|اولهه جي سڪا ساتراپن]] کي شڪست ڏئي مالوا، گجرات ۽ ڀرپاسي جا علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيا. ان سان گپتن کي اولهه هندستان جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن تائين رسائي حاصل ٿي. اولهه ۾ گپتا توسيع باوجود سنڌ جي سڌي فتح يا ان کي گپتا صوبي طور شامل ڪرڻ بابت معتبر همعصر ثبوت واضح ناهن. ان ڪري گجرات ۽ مالوا تي گپتا فتح کي پاڻمرادو سنڌ جي فتح سان برابر قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== ڪيداري ۽ اتر اولهه ۾ تبديليون ==== چوٿين صدي عيسويءَ دوران [[ڪيداري]] نالي وچ ايشيائي حڪمران گروهه باختر، ڪابل ۽ گنڌارا جي سياسي منظرنامي ۾ اڀريو. ڪيدارين اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جون ڪيتريون روايتون اختيار ڪيون ۽ سندن سڪا پڻ ڪوشان نموني سان ويجهي مشابهت رکن ٿا. اتر پنجاب ۾ آخري ڪوشان حڪمرانن کان پوءِ ڪيداري سڪن جو ظاهر ٿيڻ سياسي اقتدار جي تبديليءَ جو اهم سڪي وارو ثبوت آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهن تبديلين سبب سنڌو ماٿريءَ جي اترين واپاري ۽ سياسي رابطن تي پڻ اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌ جي اندر ڪيدارين جي سڌي حڪومت جي حدن بابت ثبوت محدود آهن. ==== هُنن جو اڀار ==== [[فائل:Map of the Alkhon Huns and conquests.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[الچون هُن]] جي سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا ڏانهن سندن توسيع جو نقشو]] پنجين صدي عيسويءَ ۾ وچ ايشيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف هُن گروهه اهم سياسي قوت بڻيا. قديم هندستاني ماخذن ۾ انهن لاءِ عام طور ''هُوڻ'' جو نالو استعمال ٿيو، جنهن ڪري مختلف ڪيداري، الچون ۽ هيفتالي گروهن جي سڃاڻپ هميشه واضح ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي وچ ڌاري [[الچون هُن]] ڪابل ۽ ڪاپيسا کان اوڀر طرف وڌي [[گنڌارا]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيدارين کي پوئتي ڌڪيائون. سندن شروعاتي طاقتور حڪمرانن مان [[خنگيلا]] تقريباً 430/440ع کان 470ع تائين سرگرم رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> الچون سڪن تي شروعات ۾ ساساني سڪي سازيءَ جا واضح اثر موجود هئا. بادشاهه جي تصوير سان گڏ پٺئين پاسي ساساني طرز جو آتشدان جاري رهيو، جڏهن ته وقت سان گڏ برهمي لکت ۽ ڏکڻ ايشيائي مذهبي علامتون پڻ شامل ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> ==== گپتا سلطنت تي هُنن جو دٻاءُ ==== [[ڪمارگپت اول]] جي حڪومت جي آخري سال، تقريباً 454–455ع ۾، گپتا سلطنت کي هُن حملي کي منهن ڏيڻو پيو. ولي عهد [[اسڪندگپت]] ان حملي کي روڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس حڪومت دوران اتر اولهه کان حملا جاري رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تورامانا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ الچون هُن وڌيڪ اوڀر طرف وڌيا. تقريباً 500ع تائين سندن فوجون گپتا سلطنت جي مرڪزي علائقن تائين پهچي ويون هيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> تورامانا کان پوءِ [[مهرڪولا]] تقريباً 515–528ع دوران هُنن جو سڀ کان نمايان حڪمران ٿيو. سندس دور ۾ هُن اقتدار اتر اولهه کان اتر هندستان جي ڪيترن حصن تائين پکڙيل هو. مهرڪولا کان پوءِ هندستان ۾ الچون سياسي طاقت ڪمزور ٿي ۽ انهن مان ڪجهه گروهه ٻيهر ڪابل ۽ غزني طرف موٽي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> سنڌ تي الچون يا هيفتالي حڪمرانيءَ جي صحيح نوعيت بابت شاهدي اتر پنجاب ۽ گنڌارا جي ڀيٽ ۾ گهٽ واضح آهي. تنهنڪري سنڌ کي سڄي پنجين صديءَ دوران ڪنهن هڪ ''سفيد هُن سلطنت'' جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== مقامي سياسي قوتن جو اڀار ==== پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ دوران گپتا، ساساني، ڪيداري ۽ هُن قوتن ۾ ٿيندڙ تبديلين سان سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پڻ بدلجندي رهي. سنڌ بابت هن عبوري دور جا همعصر لکت وارا ماخذ محدود آهن، جنهن ڪري بعد جي مقامي گهراڻن جي ابتدا ۽ سندن صحيح تاريخ بابت مڪمل تسلسل قائم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڇهين صديءَ تائين سنڌ ۾ هڪ مقامي شاهي گهراڻو اڀريو، جنهن کي بعد جي اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[راءِ گهراڻو]] چيو ويو آهي. راءِ گهراڻي بابت سڀ کان مشهور تفصيلي بيان گهڻو پوءِ مرتب ٿيل ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل شروعاتي تاريخن ۽ سياسي حدن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي جي حڪومت سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم مقامي سياسي مرحلن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ ستين صديءَ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار ۾ آيو. ==== هرشاوردن ۽ سنڌ ==== ستين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ [[هرشاوردن]] هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت گنگا ۽ جمنا جي ميدانن ۾ وڏي سياسي قوت هئي، پر سنڌ کي هرشا جي سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ واضح همعصر ثبوت موجود ناهن. چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪيو ۽ سنڌ کي پنهنجي مقامي حڪمران ۽ ٻڌ مذهبي مرڪزن سان هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي علائقي طور بيان ڪيو. ان ڪري هرشا جي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر ۽ سنڌ تي سندس سڌي حڪومت ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === راءِ گهراڻي جو دور === {{Main|راءِ گهراڻو}} [[فائل:Rai Dynasty of Sindh under Rai Shasi II The Last.png|thumb|300px|ساڄو|[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي دور سان منسوب سنڌ جي رياست جو نقشو]] '''[[راءِ گهراڻو]]''' سنڌ جو هڪ قبل از اسلام حڪمران گهراڻو هو، جنهن بابت معلومات گهڻو ڪري ''[[چچ نامو]]'' ۽ ان تي دارومدار رکندڙ بعد جي فارسي تاريخي روايتن مان ملي ٿي. روايتي تاريخ نگاريءَ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي تقريباً ڇهين صدي عيسويءَ کان ستين صديءَ جي شروعات تائين رکيو وڃي ٿو، پر گهراڻي جي قيام جي صحيح تاريخ، ان جي حڪمرانن جي حڪومت جا سال ۽ سلطنت جون قطعي سرحدون همعصر ڪتبن يا ٻين سڌن تاريخي ثبوتن مان معلوم ناهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> راءِ گهراڻي جي اڀار واري زماني ۾ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پيچيده هئي. اڳين صدين دوران سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا مختلف حصا [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]]، [[ساساني سلطنت|ساساني]] ۽ وچ ايشيائي حڪمران گروهن جي سياسي اثر هيٺ رهيا هئا. پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪيداري]] ۽ [[الچون هُن]] جهڙين قوتن جي اڀار سان اڳوڻيون سياسي بناوتون تبديل ٿيون. انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌ ۾ راءِ حڪمرانن جي هڪ مقامي بادشاهت جو ذڪر ملي ٿو. ==== تاريخي ماخذ ==== راءِ گهراڻي بابت سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو. موجوده ''چچ نامو'' تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[علي ڪوفي]] سان منسوب هڪ فارسي متن آهي. روايتي طور علي ڪوفي دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اڳوڻي عربي ڪتاب جو فارسي ترجمو ڪيو هو. جديد تحقيق ۾، بهرحال، متن جي بڻ، ان جي پراڻن ماخذن ۽ ان ۾ محفوظ ٿيل شروعاتي سنڌ جي تاريخي مواد جي نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ڪجهه جديد محقق ''چچ نامي'' کي تيرهين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل اصل فارسي تصنيف سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا محقق ان ۾ اڳوڻن عربي ۽ مقامي سنڌي تاريخي ماخذن مان محفوظ ٿيل مواد جي موجودگيءَ جو دفاع ڪن ٿا. انهيءَ سبب راءِ گهراڻي بابت ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن کي استعمال ڪندي ماخذ جي دير سان ترتيب ۽ ٻين آزاد ثبوتن جي کوٽ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبن ۽ سڪن جي کوٽ سبب هن دور جي سياسي تاريخ مڪمل طور ٻيهر جوڙڻ ڏکيو آهي. سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليل ڪجهه سڪن کي راءِ حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر اهڙي سڃاڻپ تي ماهرن جو اتفاق ناهي. ==== گاديءَ جو هنڌ ۽ سياسي مرڪز ==== ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ حڪمرانن جي حڪومت جو مرڪز [[اروڙ]] هو، جيڪو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ويجهو هڪ اهم شهر هو. اروڙ بعد ۾ پڻ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم رهيو ۽ [[راجا چچ]] ۽ [[راجا ڏاهر]] سان لاڳاپيل روايتن ۾ نمايان جاءِ والاري ٿو. [[اروڙ]] جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ کي ڳنڍيندڙ رستن تي اهم مقام ڏنو. سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زميني رستن وسيلي سنڌ جا اندروني علائقا [[ملتان]]، [[مڪران]] ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل هئا. ==== سلطنت جون حدون ==== ''چچ نامي'' ۾ راءِ گهراڻي جي سنڌ کي هڪ وڏي بادشاهت طور پيش ڪيو ويو آهي. ان روايت موجب راءِ سلطنت جي مرڪزي علائقي ۾ سنڌو ماٿري شامل هئي، جڏهن ته ان جو سياسي اثر اتر طرف [[ملتان]]، اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ٻين سرحدي علائقن تائين پهتل هو. متن ۾ رياست جي مختلف حصن ۽ سرحدي انتظام جو پڻ ذڪر ملي ٿو. بهرحال، انهن بيانن کي جديد قومي يا صوبائي سرحدن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ مناسب ناهي. راءِ گهراڻي جي سموري دور لاءِ اهڙي وسيع علائقي تي مسلسل ۽ هڪجهڙي مرڪزي حڪومت جي تصديق ڪندڙ آزاد همعصر ثبوت محدود آهن. ==== حڪومت ۽ انتظام ==== راءِ رياست جي انتظام بابت ڄاڻ جو وڏو حصو پڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿو. ان ۾ سنڌ کي مرڪزي بادشاهت سان گڏ مختلف علائقائي انتظامي مرڪزن واري رياست طور پيش ڪيو ويو آهي. سرحدي علائقن ۾ مقامي حاڪمن ۽ فوجي عملدارن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته حڪومت مرڪز ۽ علائقائي اختيارين جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه رياست جي مواصلات، زراعت ۽ واپار لاءِ بنيادي اهميت رکندو هو. آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو هئي، جڏهن ته دريائي ۽ زميني رستا اندروني شهرن کي سامونڊي ۽ بين العلاقائي واپار سان ڳنڍيندا هئا. راءِ گهراڻي کي مڪمل طور جديد معنيٰ ۾ مرڪزي ۽ منظم بيروڪريٽڪ رياست قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. تنهنڪري انتظام، محصول ۽ فوج بابت بعد جي ماخذن ۾ ڏنل تفصيلن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت راءِ دور جي معيشت لاءِ اهم هئي. [[سنڌو درياهه]] زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو مکيه ذريعو هو، جڏهن ته هيٺين سنڌ جا رستا [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي سنڌ جا رابطا ايراني دنيا سان ۽ اتر طرف سنڌو ماٿري وسيلي پنجاب ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ واپاري رستن سان قائم هئا. قديم ۽ اوائلي وچئين دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ وارا بندرگاهه هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو حصو رهيا هئا. ان وسيع تجارتي پسمنظر سبب راءِ دور جي سنڌ کي پڻ ڏکڻ ايشيا ۽ ايراني دنيا جي وچ واري اهم علائقي طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ راءِ گهراڻي جي مخصوص واپاري پاليسين بابت سڌا ثبوت تمام گهٽ آهن. ==== مذهب ۽ سماج ==== ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] سنڌ ۾ اڳين صدين کان موجود هو ۽ ڪيترن هنڌن تي ٻڌ خانقاهون ۽ مذهبي برادريون قائم هيون. ان سان گڏ برهمڻي ۽ ٻين مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار پڻ موجود هئا. ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ حڪمرانن ۽ سندن رعيت جي مذهبي سڃاڻپ بابت مختلف تفصيل ملن ٿا. بعد ۾ ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪندڙ چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] سنڌ ۾ ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪو ان ڳالهه جو آزاد ثبوت آهي ته عرب فتح کان اڳ سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگي جاري هئي. تنهن هوندي به راءِ حڪمرانن جي مخصوص مذهبي پاليسي يا جديد مفهوم واري ''مذهبي رواداري'' بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي پاليسيءَ لاءِ همعصر انتظامي دستاويز موجود ناهن. ==== راءِ حڪمران ==== ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ گهراڻي جا پنج حڪمران بيان ڪيا وڃن ٿا. سندن نالن جون صورتون مختلف ترجمن ۽ جديد تصنيفن ۾ مختلف ملن ٿيون. حڪمرانن جي روايتي ترتيب هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. انهن حڪمرانن لاءِ جديد تصنيفن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص حڪومت جا سال ڏنا وڃن ٿا، پر اهي تاريخون همعصر ڪتبن، سڪن يا ٻين آزاد ماخذن سان يقيني طور ثابت ٿيل ناهن. ان ڪري انهن کي قطعي تاريخن بدران روايتي حڪمرانيءَ جي ترتيب طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== راءِ ساهيرس ٻيو ==== ''چچ نامي'' جي بيان ۾ [[راءِ ساهيرس ٻيو]] بعد وارن راءِ حڪمرانن مان اهم حڪمران طور سامهون اچي ٿو. روايت موجب سندس دور ۾ سنڌ کي ٻاهرين فوجي خطري کي منهن ڏيڻو پيو. ان واقعي جا تفصيل بنيادي طور ''چچ نامي'' تي دارومدار رکن ٿا ۽ انهن جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي. راءِ ساهيرس ٻئي کان پوءِ [[راءِ ساهسي ٻيو]] تخت تي ويٺو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ==== راءِ ساهسي ٻيو ۽ چچ جو عروج ==== [[راءِ ساهسي ٻيو]] جي دور بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً وڌيڪ تفصيلي روايت ملي ٿي. ان موجب [[راجا چچ|چچ]] هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ شروعات ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ سرڪاري ڪم سان وابسته ٿيو. پنهنجي قابليت سبب هو درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل ڪندو ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. راڻي ۽ درٻاري سياست سان لاڳاپيل واقعن کان پوءِ چچ سنڌ جو تخت حاصل ڪيو. هن اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ هڪ نئين حڪمران خاندان جو بنياد وڌو. هن روايت جي تفصيلن، خاص طور چچ جي تخت حاصل ڪرڻ ۽ راڻيءَ سان سندس تعلق بابت، بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي. متن جي دير سان ترتيب سبب جديد تاريخ نگاري انهن واقعن کي مڪمل طور آزاد ۽ همعصر شاهديءَ سان ثابت ٿيل واقعا نٿي سمجهي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات ۽ [[راجا چچ]] جي اقتدار حاصل ڪرڻ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روايتي chronology ۾ هي اقتدار جي تبديلي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات، اڪثر تقريباً 632ع، ۾ رکي وڃي ٿي، پر ان سال کي قطعي همعصر تاريخ سمجهڻ بدران روايتي تاريخ طور پيش ڪرڻ گهرجي. چچ جي تخت نشينيءَ سان سنڌ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ٿيو. چچ کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر]] ۽ پوءِ سندس خاندان جا ٻيا فرد سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمران ٿيا. آخرڪار [[راجا ڏاهر]] هن گهراڻي جو آخري اهم حڪمران ٿيو، جنهن جي حڪومت 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران ختم ٿي. ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻو سنڌ جي قبل از اسلام سياسي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل آهي جيڪو قديم سلطنتن ۽ اٺين صديءَ جي عرب فتح جي وچ ۾ اچي ٿو. هن دور ۾ سنڌو ماٿري هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي خطي طور برقرار رهي، جنهن جا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، مڪران ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان لاڳاپا موجود هئا. بهرحال، راءِ دور جي تاريخ لکڻ ۾ ماخذن جي کوٽ هڪ بنيادي مسئلو آهي. گهراڻي بابت تفصيلي روايت ڪيترين صدين پوءِ موجوده صورت اختيار ڪندڙ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جڏهن ته راءِ حڪمرانن سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبا ۽ سڪا اڃا تائين دستياب ناهن. ڪجهه سڪن کي راءِ گهراڻي سان ڳنڍڻ جون جديد تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر انهن نسبتُن تي ماهرن جو اتفاق موجود ناهي. انهيءَ ڪري راءِ گهراڻي جي حڪمرانن، صحيح تاريخن، انتظام ۽ سلطنت جي سرحدن بابت ڪيترين روايتي دعوائن کي تاريخي امڪان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === برهمڻ گهراڻي جو دور === {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(تقريباً 632ع – 712ع)'' [[فائل:Sindh 700ad.jpg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 700ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور واري سنڌ ۽ ڀرپاسي جون سياسي قوتون]] [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن کي عام طور '''[[برهمڻ گهراڻو]]'''، '''چچ گهراڻو''' يا '''چچ خاندان''' چيو وڃي ٿو. هن خاندان جو بنياد [[راجا چچ]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ، سندس فوجي مهمن ۽ سندس جانشينن بابت سڀ کان تفصيلي روايت ''[[چچ نامو]]'' ۾ محفوظ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' جي موجوده فارسي صورت [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 13هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ مرتب ڪيو. روايتي بيان موجب اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو هو. جديد تحقيق ۾ متن جي بڻ ۽ ان ۾ موجود قديم مواد جي نوعيت بابت مختلف رايا آهن، پر اهو قبل از اسلام سنڌ، چچ خاندان ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فتح بابت سڀ کان اهم تفصيلي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو مکيه سياسي مرڪز [[اروڙ]] هو. ان دور ۾ سنڌو ماٿريءَ ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سامونڊي ڪناري تي [[ديبل]] جهڙا شهر پڻ سياسي، مذهبي يا تجارتي اهميت رکندا هئا. اتر طرف [[ملتان]] هڪ اهم علائقائي مرڪز هو. ''چچ نامي'' ۾ چچ جي حڪومت ۽ فوجي مهمن کي موجوده سنڌ کان ٻاهر اتر ۽ اولهه وارن سرحدي علائقن تائين بيان ڪيو ويو آهي، پر انهن حدن کي جديد رياستي سرحدن وانگر مقرر سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت هن دور ۾ خاص اهميت رکي ٿي. [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جون شاخون آبپاشي، زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو بنياد هيون، جڏهن ته [[ديبل]] جهڙا سامونڊي مرڪز سنڌ کي [[عربي سمنڊ]] جي واپاري نظام سان ڳنڍيندا هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي ايران ۽ عرب دنيا ڏانهن زميني ۽ سامونڊي رابطا موجود هئا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ==== چچ جو اقتدار ۾ اچڻ ==== [[File:Map of the Chachas circa 650 CE.png|thumb|300px|left|تقريباً 650ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ هيٺ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو.]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب [[راجا چچ|چچ]] اروڙ سان تعلق رکندڙ هڪ برهمڻ هو، جيڪو راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي انتظام سان وابسته ٿيو ۽ آهستي آهستي درٻار ۾ اثر حاصل ڪيائين. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي صورتحال ۾ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ اڳوڻي حڪمران جي بيوهه راڻي سوهندي سان شادي ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' موجب چچ کي اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ مختلف مقامي ۽ سرحدي حڪمرانن کي پنهنجي تابع ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلائڻيون پيون. روايت ۾ سندس مهمن جو دائرو [[سيوستان]]، [[برهمڻ آباد]]، اتر سنڌ ۽ مڪران جي سرحدن تائين بيان ڪيو ويو آهي. انهن مهمن جي نتيجي ۾ هن راءِ گهراڻي کان مليل رياستي ڍانچي تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ جي فتوحات ۽ سندس سلطنت جي حدن بابت گهڻو تفصيل ''چچ نامي'' مان ملي ٿو؛ آزاد همعصر ڪتبن ۽ ٻين ماخذن جي کوٽ سبب انهن تفصيلن کي تاريخي روايت جي حيثيت سان پيش ڪيو وڃي ٿو. ==== مذهب ۽ سماج ==== ستين صديءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] ۽ برهمڻي مذهبي روايتون ٻئي موجود هيون، جڏهن ته مختلف شهرن ۽ علائقن ۾ انهن جي سماجي اثر جي نوعيت مختلف هئي. ''چچ نامو'' پاڻ به قبل از اسلام سنڌ جي ٻڌ ۽ برهمڻ حڪمران خاندانن بابت مواد محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو سفر ڪيو. سندس سفرنامي ۾ سنڌ اندر ٻڌ خانقاهن، راهبن ۽ ٻين مذهبي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چچ گهراڻي جي شروعاتي دور ۾ ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو هو.<ref>{{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World |url=https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsua |publisher=Trübner & Co. |year=1884}}</ref> ==== عربن سان شروعاتي رابطا ==== سنڌ ۽ عرب دنيا جا تجارتي رابطا اسلام کان اڳ به موجود هئا. ستين صديءَ ۾ اسلامي خلافت جي اوڀر طرف توسيع کان پوءِ عرب فوجون [[مڪران]] تائين پهتيون. ''چچ نامو'' ۽ عربي تاريخي روايتون مڪران ۽ سنڌ جي سرحد تي شروعاتي عرب فوجي سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> [[راشدون خلافت]] جي دور ۾ مڪران فتح ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي اندر وڌيڪ اڳڀرائي محدود رهي. بعد ۾ [[اموي خلافت]] جي دور ۾ مڪران عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين جو اهم سرحدي مرڪز بڻيو، جنهن سنڌ سان عرب سياسي رابطن کي وڌيڪ سڌو بڻايو. ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي تاريخ ۽ حڪومت جي صحيح سالن بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. روايتي ترتيب هيٺين ريت ڏني وڃي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! حڪمران ! روايتي دورِ حڪومت ! مختصر بيان |- | [[راجا چچ]] | تقريباً 632ع–671ع | گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيائين. |- | [[راجا چندر]] | تقريباً 671ع–679ع | چچ جو ڀاءُ، جنهن چچ جي وفات کان پوءِ حڪومت سنڀالي. |- | [[راجا ڏاهر]] | تقريباً 679ع–712ع | چچ جو پٽ ۽ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ سنڌ تي اموي فوجي فتح ٿي. |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ ۽ ڏاهر جي وچ واري جانشينيءَ جي صورتحال سادي نه هئي. چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[راجا چندر|چندر]] اقتدار ۾ آيو. چندر کان پوءِ چچ جي پٽن، خاص طور [[راجا ڏاهر|ڏاهر]]، گهراڻي جي حڪومت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف علائقن تي خاندان جي ٻين فردن جي اختيار جو ذڪر پڻ ''چچ نامي'' ۾ ملي ٿو. ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[فائل:Raja dahir.jpg|thumb|220px|ساڄو|هڪ هندستاني حڪمران جي ويهين صديءَ جي شروعات واري تصوير، جيڪا اڳ [[راجا ڏاهر]] سان منسوب ڪئي ويندي رهي آهي]] [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران هو. هو [[راجا چچ]] جو پٽ هو ۽ ستين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي وڏي حصي تي سندس اقتدار قائم ٿيو. سندس دور تائين [[اموي خلافت]] مڪران تائين پنهنجو اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ سنڌ ان جي اوڀرئين سرحد سان لڳندڙ اهم سياسي خطو بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ سنڌ خلاف اموي مهم جا مختلف سبب بيان ٿيل آهن. ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب سري لنڪا کان ايندڙ هڪ سامونڊي جهاز کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڀرسان ڦريو ويو ۽ ان واقعي کان پوءِ عراق جي اموي گورنر [[حجاج بن يوسف]] ۽ ڏاهر جي وچ ۾ تڪرار وڌيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ هن واقعي کي حملي جو واحد سبب سمجهڻ بدران اموي خلافت جي مڪران تائين اڳڀرائي، سرحدي سياست ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رستن جي وسيع پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== سنڌ تي اموي فتح ==== {{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ جي فتح}} 711ع يا 712ع ۾ [[حجاج بن يوسف]] جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان اموي سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. سندس فوج مڪران مان اڳتي وڌي پهرين [[ديبل]] جو گهيرو ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ديبل کان پوءِ عرب فوج [[نيرون ڪوٽ]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن وڌي. ڏاهر پنهنجي فوج گڏ ڪري سنڌوءَ جي علائقي ۾ عرب لشڪر جو مقابلو ڪيو. 712ع ۾ ٻنهي فوجن جي فيصلاڪن جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو. سندس موت کان پوءِ به سنڌ جي فتح فوري طور مڪمل نه ٿي؛ محمد بن قاسم کي [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ پوءِ [[ملتان]] سميت مختلف مرڪزن تي الڳ فوجي ڪارروايون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ڏاهر جي موت ۽ سندس خاندان جي مختلف سياسي مرڪزن جي شڪست کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو [[اموي خلافت]] جي انتظام هيٺ آيو. ان سان برهمڻ گهراڻي جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ [[عرب سنڌ|عرب حڪمرانيءَ]] جو دور شروع ٿيو. ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم سياسي مرحلن مان هڪ هو. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جا مختلف سياسي مرڪز هڪ مقامي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته سنڌ جا زميني ۽ سامونڊي رابطا مڪران، ايراني دنيا، عرب سمنڊ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن سان جاري رهيا. هن دور جي تاريخ جي تعمير ۾ هڪ بنيادي مسئلو ماخذن جي نوعيت آهي. ''چچ نامو'' برهمڻ گهراڻي ۽ عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان مهيا ڪري ٿو، پر ان جي موجوده صورت واقعن کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿي. ان جي باوجود، ان ۾ سنڌ جي مقامي برهمڻي تاريخي روايت سان گڏ عرب فتح بابت اهڙو مواد پڻ محفوظ آهي جيڪو [[البلاذري]]، [[طبري]]، [[يعقوبي]] ۽ ٻين شروعاتي اسلامي مؤرخن جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> 712ع واري اموي فتح سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي. تنهن هوندي به ان کي سنڌ جي اڳوڻي سماجي ۽ ثقافتي نظام جي هڪدم خاتمي طور نه ڏٺو وڃي؛ فتح کان پوءِ به ڪيترائي مقامي انتظامي، زرعي، شهري ۽ مذهبي ڍانچا برقرار رهيا ۽ نئين عرب انتظام سان مختلف صورتن ۾ هم آهنگ ٿيا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. === عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> سنڌ کي ٽن سرڪارن ۾ ورھايو ويو جن مان [[ٺٽو سرڪار]] ۽ [[سيوھڻ سرڪار]] [[ٺٽو صوبو]] جو حصو ھيون ۽ اتر واري [[بکر سرڪار]] [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جو حصو رھي. اھي سرڪارون پرڳڻن ۾ ورھايل ھيون. === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خدا آباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خدا آباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خدا آباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلھوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خدا آباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلھوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلھوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلھوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"/> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli"/>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان ۾: ون يونٽ کان اڳ وارو دور === ''(1947ع–1955ع)'' [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ آزاديءَ کان پوءِ 1955ع تائين سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري طور ڪم ڪندي رهي]] [[فائل:NJV High School, Karachi 11.jpg|thumb|250px|کاٻو|[[اين جي وي هاءِ اسڪول]] جي عمارت، جتي سنڌ جي شروعاتي قانون ساز اداري جون گڏجاڻيون پڻ ٿينديون رهيون]] 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ، برطانوي هندستان جي صوبي مان نئين [[ڊومينين آف پاڪستان]] جو هڪ صوبو بڻجي وئي. ان وقت سنڌ جو آئيني ۽ انتظامي ڍانچو بنيادي طور [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جاري رهيو. صوبي ۾ گورنر تاج يا پوءِ پاڪستان جي وفاقي سربراهه جو نمائندو هو، جڏهن ته روزمره صوبائي حڪومت [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏي وزير]] ۽ سندس ڪابينا هلائيندي هئي. [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] قانون ساز اداري طور برقرار رهي ۽ آزاديءَ کان پوءِ لڏپلاڻ، آبادڪاري، زمين، تعليم، ماليات ۽ صوبائي انتظام جهڙن مسئلن کي منهن ڏنو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ وقت [[محمد ايوب کهڙو]] سنڌ جو پهريون وڏو وزير بڻيو، جڏهن ته اڳوڻو وڏو وزير [[غلام حسين هدايت الله]] صوبي جو پهريون پاڪستاني گورنر مقرر ٿيو. آزاديءَ کان 1955ع تائين سنڌ جي سياست ۾ حڪومتن جي تيز تبديلي، گورنرن جي مداخلت، پارٽي اندر اختلافن، مهاجرن جي آبادڪاري، ڪراچي جي آئيني حيثيت ۽ وفاق–صوبو لاڳاپن جا مسئلا نمايان رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ سماجي تبديليون ==== [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] سنڌ جي آبادي، شهري سماج ۽ معاشي بناوت ۾ تمام وڏي تبديلي آندي. سنڌ پنجاب يا بنگال وانگر سرحدي طور ورهائي نه وئي، پر آباديءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي سبب صوبي هڪ قسم جي آباديءَ واري ورهاڱي مان گذريو. هندستان جي مختلف علائقن، خاص طور اتر هندستان، دهلي، يوپي، حيدرآباد دکن ۽ ٻين شهري مرڪزن مان وڏي انگ ۾ مسلمان مهاجر سنڌ پهتا، جڏهن ته سنڌ جي هندن ۽ سکن جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو.<ref>{{cite journal |title=Sindh, 1947 and Beyond |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |year=2016 |doi=10.1080/00856401.2016.1244752}}</ref><ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021 |chapter=Partition, Migration, and ‘Sons of the Soil’}}</ref> شروعات ۾ سنڌ جا ڪيترائي هندو، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، پنهنجي اباڻي هنڌن تي رهڻ جي اميد رکندا هئا، پر 1947ع جي آخر ۽ جنوري 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۽ ٻين هنڌن تي فرقيواراڻي بيچيني ۽ عدم تحفظ وڌڻ کان پوءِ لڏپلاڻ تيزيءَ سان وڌي. جديد تحقيق موجب سنڌ مان هندن جي وڏي لڏپلاڻ سماجي خوف، ملڪيت جي غيريقيني صورتحال، اقتصادي دٻاءَ ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Afzal |first1=Nasreen |last2=Burdi |first2=Mukhtiar Ahmed |title=Deliberations on Exodus of Hindu Community from Sindh |journal=Ma’arif Research Journal |year=2020 |pages=21–36}}</ref> ٻئي طرف هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي آبادڪاري نئين صوبائي ۽ وفاقي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن انتظامي مسئلن مان هڪ بڻجي وئي. رهائش، کاڌي، روزگار، زمين ۽ ڇڏيل ملڪيتن جي ورڇ لاءِ ڪيمپون ۽ بحاليءَ جا انتظام قائم ڪيا ويا. ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ نئين آباديءَ جي اچڻ سان شهرن جي لساني، تعليمي، انتظامي ۽ معاشي بناوت تيزيءَ سان بدلجي وئي.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |volume=32 |issue=2 |year=2019}}</ref> خاص طور [[ڪراچي]] ۾ تبديلي انتهائي تيز هئي. ورهاڱي کان اڳ شهر جي واپار، تعليم ۽ پيشاور زندگيءَ ۾ سنڌي هندو ۽ ٻيون غير مسلم برادريون نمايان هيون؛ سندن وڏي لڏپلاڻ ۽ اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجرن جي اچڻ سان شهر چند سالن اندر هڪ نئين مهاجر اڪثريتي شهري سماج ۾ تبديل ٿي ويو. هن تبديليءَ سان سنڌ جي شهري سياست، روزگار، ملڪيت، ٻولي ۽ نمائندگيءَ بابت نوان سياسي سوال پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== ڪراچي جي سنڌ کان علحدگي ==== [[ڪراچي]] آزاديءَ وقت هڪ ئي وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ پاڪستان جي وفاقي گادي هئي. وفاقي حڪومت جلد ئي شهر کي سڌي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ جي تجويز ڏني. 24 مئي 1948ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ڪراچي کي وفاقي گادي قرار ڏيڻ واري تجويز منظور ڪئي، جڏهن ته 23 جولاءِ 1948ع کان ''پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ آف دي فيڊرل ڪيپيٽل) آرڊر 1948ع'' تحت ڪراچي ۽ ڀرپاسي جي مقرر علائقي کي سنڌ کان ڌار ڪري [[وفاقي گادي وارو علائقو، پاڪستان|وفاقي گادي وارو علائقو]] بڻايو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref><ref>{{cite court |litigants=Muhammad Abbas v. Essa E. H. Jaffer |reporter=PLD |opinion=Karachi 1 |year=1970}}</ref> ڪراچي جي علحدگي سنڌ جي آزاديءَ کان پوءِ واري سياست جي سڀ کان اهم وفاقي–صوبائي تڪرارن مان هڪ بڻجي وئي. ڪيترن سنڌي نمائندن علحدگيءَ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو بندرگاهه، مالي مرڪز، صنعتي شهر ۽ تاريخي گادي هئي. وفاقي حڪومت ان جي ابتڙ دليل ڏنو ته نئين ملڪ جي قومي گادي لاءِ الڳ انتظام، وسيع وفاقي اختيار ۽ وڏي مالي سرمائي جي ضرورت هئي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ڪراچي ڌار ٿيڻ کان پوءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سنڌ حڪومت جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو ۽ صوبائي ادارن جو وڏو حصو اتي منتقل ٿيو. هن تبديليءَ جو سنڌ جي سياسي سڃاڻپ ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي بحث تي ڊگهي مدي وارو اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== صوبائي سياست ۽ حڪومتون ==== 1947ع کان 1955ع تائين سنڌ ۾ سياسي عدم استحڪام نمايان رهيو. [[محمد ايوب کهڙو]] آگسٽ 1947ع کان اپريل 1948ع تائين وڏو وزير رهيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[پير الاهي بخش]]، [[محمد يوسف عبدالله هارون]] ۽ [[قاضي فضل الله عبيدالله]] جون حڪومتون قائم ٿيون. ايوب کهڙو مارچ 1951ع ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، پر ڊسمبر 1951ع ۾ صوبي ۾ گورنر راڄ لاڳو ڪيو ويو، جيڪو مئي 1953ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1953ع ۾ سنڌ ۾ نئين صوبائي چونڊ ٿي ۽ نئين اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[پيرزادو عبد الستار]] 1953ع کان 1954ع تائين وڏو وزير رهيو؛ ان کان پوءِ ايوب کهڙو ٽيون ڀيرو وڏو وزير ٿيو ۽ ون يونٽ جي قيام تائين عهدي تي رهيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 1953ع واري چوٿين اسيمبليءَ جو باقاعده دور سيپٽمبر 1953ع کان مارچ 1955ع تائين رهيو.<ref>{{cite web |title=Fourth Assembly, 1953–1955 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_4th_assembly.pdf |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ]] شروعاتي سالن ۾ مرڪزي جماعت رهي، پر ان جي اندر شخصي ۽ گروهي اختلاف وڌندا رهيا. [[جي. ايم. سيد]] ۽ ٻين سنڌي سياستدانن صوبائي خودمختياري، ڪراچي، زمين ۽ سنڌي سياسي نمائندگيءَ بابت مرڪزي پاليسين تي تنقيد ڪئي. 1953ع کان 1955ع تائين جي. ايم. سيد سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ طور درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Former Opposition Leaders |url=https://pas.gov.pk/former-opposition-leaders |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1947ع–1948ع | style="background:#eef5e9;" | آزاديءَ کان پوءِ پهريون وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پير الاهي بخش]] | style="background:#eaf2f8;" | 1948ع–1949ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد يوسف عبدالله هارون]] | style="background:#f4f8fc;" | 1949ع–1950ع | style="background:#eef5e9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[قاضي فضل الله عبيدالله]] | style="background:#eaf2f8;" | 1950ع–1951ع | style="background:#e2f0d9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1951ع | style="background:#eef5e9;" | ٻيو دور |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''گورنر راڄ، ڊسمبر 1951ع – مئي 1953ع''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پيرزادو عبد الستار]] | style="background:#eaf2f8;" | 1953ع–1954ع | style="background:#e2f0d9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1954ع–1955ع | style="background:#eef5e9;" | ٽيون دور؛ [[ون يونٽ]] تائين |} <ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا گورنر، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | دور |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام حسين هدايت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | 14 آگسٽ 1947ع – 4 آڪٽوبر 1948ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[شيخ دين محمد]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | آڪٽوبر 1948ع – نومبر 1952ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ميان امين الدين]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | نومبر 1952ع – مئي 1953ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | مئي 1953ع – آگسٽ 1953ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[حبيب ابراهيم رحمت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | آگسٽ 1953ع – جون 1954ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | جون 1954ع – 14 آڪٽوبر 1955ع |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== قانون ساز ادارا ==== سنڌ جي صوبائي قانون ساز اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ به برطانوي دور کان ورثي ۾ مليل آئيني فريم ورڪ تحت ڪم ڪندي رهي. 1946ع ۾ چونڊيل اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي صوبائي قانون ساز اداري طور جاري رهي. سنڌ اسيمبلي لڏپلاڻ، بحالي، زمين، محصول، تعليم ۽ صوبائي انتظام سان لاڳاپيل مسئلن تي قانون سازي ۽ بحث جو مرڪز هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ اسيمبليءَ جي سربراهي پڻ تبديل ٿيندي رهي. [[سيد ميران محمد شاهه]] 1948ع تائين اسپيڪر رهيو، جڏهن ته [[آغا بدرالدين خان دراني]] 1949ع کان 1951ع تائين ۽ [[مير غلام علي ٽالپر]] 1953ع کان 1955ع تائين اسپيڪر رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ==== [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت، ڪراچي؛ هيءَ عمارت پاڪستان جي قيام وقت سنڌ چيف ڪورٽ جو مرڪز هئي]] آزاديءَ وقت صوبي جو اعليٰ عدالتي ادارو '''سنڌ چيف ڪورٽ''' هو. هي عدالت 15 اپريل 1940ع ۾ اڳوڻي جوڊيشل ڪمشنر ڪورٽ کي ترقي ڏئي قائم ڪئي وئي هئي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ به صوبي لاءِ اعليٰ سول ۽ فوجداري عدالت طور ڪم ڪندي رهي.<ref>{{cite web |title=History of Sindh High Court |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> 1947ع ۾ [[حاتم بي طيبجي]] سنڌ چيف ڪورٽ جو چيف جج بڻيو. ان وقت عدالت ۾ ڊينس نيل او سليوان، ٽي. وي. ٿاڌاڻي، جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن، حسن علي جي. آغا ۽ منڪشا رستمجي مهر سميت جج شامل هئا. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري تاريخ موجب هي ادارو آزاديءَ کان پوءِ به پنهنجي عدالتي تسلسل سان قائم رهيو ۽ ون يونٽ ٺهڻ کان پوءِ ان جو ادارتي ڍانچو اولهه پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> هن دور ۾ عدالتي نظام اڃا برطانوي هندستان کان ورثي ۾ مليل قانونن، سول ۽ فوجداري ضابطن ۽ عدالتي ڍانچي تي وڏي حد تائين قائم هو. پاڪستان جي مستقل آئين جي غير موجودگيءَ سبب 1935ع واري ايڪٽ ۽ پاڪستان جي عبوري آئيني حڪمن تحت وفاقي ۽ صوبائي ادارا ڪم ڪندا رهيا. ==== تعليم، ٻولي ۽ ثقافتي تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تعليمي ۽ لساني منظرنامي ۾ پڻ تيز تبديليون آيون. سنڌي هندو استادن، ليکڪن، ناشرن ۽ پڙهيل شهري طبقي جي وڏي لڏپلاڻ سان سنڌي علمي ۽ ادبي ادارن کي نقصان رسيو، جڏهن ته هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن جي آمد سان خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو تعليم ۽ ادب کي نئون ادارتي بنياد مليو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ڪراچي سنڌ کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي شهري ۽ سرڪاري حيثيت بابت تڪرار وڌيو. ٻوليءَ جي تاريخ تي تحقيق موجب 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ذريعن وارا اسڪول موجود هئا، پر ايندڙ سالن ۾ اردو ذريعي تعليم تيزيءَ سان وڌي. هي تبديليون اڳتي هلي سنڌي ٻولي ۽ صوبائي سڃاڻپ بابت سياسي تحريڪن جي اهم پسمنظر بڻيون.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> [[سنڌ يونيورسٽي]]، جيڪا 1947ع ۾ ڪراچي ۾ قائم ٿي هئي، ڪراچي جي وفاقي انتظام هيٺ وڃڻ کان پوءِ حيدرآباد منتقل ڪئي وئي. ان سان حيدرآباد سنڌ جي اعليٰ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجڻ لڳو. ٻئي طرف 1951ع ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] قائم ٿيڻ سان وفاقي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ نئون اعليٰ تعليمي ادارو وجود ۾ آيو. سنڌي ادب ۽ ثقافت لاءِ هي دور هڪ ئي وقت نقصان ۽ نئين تنظيم جو زمانو هو. هندستان ڏانهن لڏي ويل سنڌي هندو اديبن ۽ دانشورن سنڌي ادب جون نيون مرڪزون بمبئي، ڪڇ، راجسٿان ۽ ٻين هنڌن تي قائم ڪيون، جڏهن ته پاڪستان ۾ سنڌي اديبن، استادن ۽ سياسي ڪارڪنن سنڌي ٻولي، لوڪ ادب ۽ تاريخي سڃاڻپ جي تحفظ کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي. ==== زمين، معيشت ۽ شهري تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ ڇڏيل شهري گهرن، دڪانن، ڪارخانن ۽ زرعي ملڪيتن جو سوال سنڌ جي سياسي معيشت جو مرڪزي مسئلو بڻيو. هندستان لڏي ويل غير مسلم مالڪن جي ملڪيتن کي ''ايويڪيو پراپرٽي'' جي قانوني زمري هيٺ آندو ويو ۽ انهن مان وڏي حصي کي هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي بحاليءَ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ملڪيت جي ورڇ، دعوائن ۽ شهري زمين جي استعمال سنڌ جي شهرن جي سماجي ۽ اقتصادي بناوت تي ڊگهو اثر وڌو.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |year=2019}}</ref> ڪراچي جي وفاقي گادي بڻجڻ سان وفاقي سرڪاري ملازمن، سفارتخانن، واپاري ڪمپنين، بئنڪن ۽ صنعتي ادارن جي تيز واڌ ٿي، پر ان سان گڏ سنڌ حڪومت شهر جي وڏي محصولي ۽ معاشي بنياد کان محروم ٿي. ان مسئلي سنڌ جي سياسي اڳواڻن ۾ مالي خودمختياري ۽ وفاقي مرڪز سان وسيلن جي ورڇ بابت خدشا پيدا ڪيا.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ زرعي معيشت، زمينداري ۽ آبپاشي صوبي جي معاشي ڍانچي جا مرڪزي عنصر رهيا. پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ زرعي پيداوار ۽ آبپاشي منصوبن کي وڏي اهميت حاصل رهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ واپار، ننڍي صنعت، بينڪنگ ۽ بندرگاهي سرگرمين جو ڪردار تيزيءَ سان وڌيو. ==== خيرپور رياست ==== ان وقت جي سياسي جاگرافيءَ ۾ [[خيرپور رياست]] کي سنڌ صوبي کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. خيرپور هڪ [[پاڪستان جون نوابي رياستون|نوابي رياست]] طور پاڪستان سان الحاق ڪيو، پر 1947ع کان 1955ع تائين انتظامي طور سنڌ صوبي جو حصو نه هئي. 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت خيرپور سميت اولهه پاڪستان جون نوابي رياستون ۽ صوبا نئين [[اولهه پاڪستان]] صوبي ۾ ضم ڪيا ويا. ===== ون يونٽ ڏانهن اڳڀرائي ===== 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وفاقي سطح تي اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن کي هڪ انتظامي وحدت ۾ گڏ ڪرڻ جي تجويز مضبوط ٿي. ان منصوبي جو مقصد سرڪاري طور اولهه ۽ اوڀر پاڪستان جي وچ ۾ آئيني برابري پيدا ڪرڻ، انتظامي خرچ گهٽائڻ ۽ اولهه پاڪستان لاءِ هڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ ٻڌايو ويو، پر سنڌ ۾ ان جي مخالفت صوبائي سڃاڻپ، ٻولي، زمين، وسيلن ۽ خودمختياريءَ جي خدشن جي بنياد تي ٿي. 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪئي وئي ۽ ان کي پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبي، بلوچستان سان لاڳاپيل علائقن ۽ نوابي رياستن سان گڏ [[اولهه پاڪستان]] جي نئين صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. ان سان 1936ع کان قائم سنڌ جي الڳ صوبائي حڪومت ۽ قانون ساز اداري جو پهريون مرحلو ختم ٿيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ وارو دور === {{Main|ون يونٽ}} ''(14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع)'' 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو، بلوچستان سان لاڳاپيل انتظامي علائقا ۽ اولهه پاڪستان جون مختلف رياستون ۽ علائقا گڏ ڪري '''[[اولهه پاڪستان]]''' نالي هڪ صوبو قائم ڪيو ويو. ان سان سنڌ جي 1936ع کان قائم الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ [[سنڌ اسيمبلي]] پڻ تحليل ٿي وئي. نئين صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[لاهور]] مقرر ڪيو ويو. مرڪزي حڪومت طرفان هن منصوبي جا بنيادي مقصد انتظامي خرچ گهٽائڻ، اولهه پاڪستان جي مختلف انتظامي وحدتن کي هڪ نظام هيٺ آڻڻ ۽ آباديءَ ۾ وڏي [[اوڀر پاڪستان]] ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ سياسي برابري قائم ڪرڻ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=1998}}</ref> [[فائل:West Pakistan Map.gif|thumb|300px|کاٻو|[[ون يونٽ]] تحت 1955ع کان 1970ع تائين قائم [[اولهه پاڪستان]] صوبو، جنهن ۾ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪري ان کي اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو هو.]] ون يونٽ جو قانوني بنياد ''ايسٽيبلشمينٽ آف ويسٽ پاڪستان ايڪٽ, 1955'' هو، جيڪو ٻي [[پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] 30 سيپٽمبر 1955ع تي منظور ڪيو. نئين سياسي بندوبست هيٺ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان کي وفاقي قانونسازيءَ ۾ برابر نمائندگي ڏيڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ اوڀر پاڪستان جي آبادي ملڪ جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئي. 1956ع جي آئين ۾ به پاڪستان کي اوڀر پاڪستان ۽ اولهه پاڪستان جي ٻن وڏين صوبائي وحدتن تي ٻڌل وفاق طور ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Callard |first=Keith |title=Pakistan: A Political Study |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-AVW-616 |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1957}}</ref> ==== سنڌ جي صوبائي ادارن جو خاتمو ==== ون يونٽ قائم ٿيڻ سان سنڌ جو الڳ گورنر، وڏو وزير، صوبائي ڪابينا ۽ قانون ساز اسيمبلي ختم ٿي ويا ۽ انهن جا اختيار اولهه پاڪستان جي صوبائي حڪومت ۽ اسيمبلي ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ جا علائقا انتظامي طور اولهه پاڪستان جي نظام ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن ڪري 1955ع کان 1970ع تائين سنڌ جو ڪو الڳ وڏو وزير يا گورنر نه هو. سنڌ سان لاڳاپيل نمائندا ان عرصي ۾ [[اولهه پاڪستان جي صوبائي اسيمبلي]] ۽ مرڪزي ادارن ۾ ڪم ڪندا رهيا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1956ع ۾ اولهه پاڪستان جي عبوري صوبائي اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[خان عبدالجبار خان]]، جيڪو ڊاڪٽر خان صاحب جي نالي سان مشهور هو، اولهه پاڪستان جو پهريون وڏو وزير ٿيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[سردار عبدالراشد خان]] ۽ پوءِ [[نواب مظفر علي خان قزلباش]] وڏا وزير رهيا. 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪري آئين منسوخ ڪيو ۽ مرڪزي توڙي صوبائي قانون ساز ادارا تحليل ڪيا؛ نتيجي ۾ اولهه پاڪستان جي وڏي وزير جو عهدو به ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== اولهه پاڪستان جا وڏا وزير ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي وابستگي / حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[خان عبدالجبار خان|ڊاڪٽر خان صاحب]] | style="background:#f4f8fc;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 16 جولاءِ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | مسلم ليگ؛ بعد ۾ [[ريپبلڪن پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[سردار عبدالراشد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 16 جولاءِ 1957ع – 18 مارچ 1958ع | style="background:#e2f0d9;" | ريپبلڪن پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مظفر علي خان قزلباش|نواب مظفر علي خان قزلباش]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 مارچ 1958ع – 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | ريپبلڪن پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''7 آڪٽوبر 1958ع تي مارشل لا کان پوءِ وڏي وزير جو عهدو ختم ڪيو ويو''' |} ==== اولهه پاڪستان جا گورنر ==== ون يونٽ واري دور ۾ سنڌ لاءِ الڳ گورنر بدران اولهه پاڪستان جو گورنر مقرر ٿيندو هو. [[مشتاق احمد گرماڻي]] نئين صوبي جو پهريون گورنر هو. بعد ۾ اختر حسين، [[نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] ۽ [[محمد موسيٰ خان]] سميت مختلف شخصيتن اولهه پاڪستان جي گورنر طور ڪم ڪيو. 1958ع کان پوءِ فوجي حڪومت سبب صوبائي انتظام وڌيڪ مرڪزي نوعيت اختيار ڪري ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حڪومتي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[مشتاق احمد گرماڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 27 آگسٽ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | پارلياماني دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | سيپٽمبر 1957ع – 12 اپريل 1960ع | style="background:#e2f0d9;" | پارلياماني دور؛ پوءِ مارشل لا |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[امير محمد خان|نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 اپريل 1960ع – 18 سيپٽمبر 1966ع | style="background:#eef5e9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد موسيٰ خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 سيپٽمبر 1966ع – 20 مارچ 1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[يوسف هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 20 مارچ 1969ع – 25 مارچ 1969ع | style="background:#eef5e9;" | مختصر عبوري دور |} ==== عدالتي تبديليون ==== ون يونٽ سان سنڌ جي عدالتي ڍانچي ۾ پڻ اهم تبديلي آئي. پاڪستان جي قيام وقت موجود '''سنڌ چيف ڪورٽ''' 1955ع تائين سنڌ جي اعليٰ عدالت هئي. ''ھاء ڪورٽ آف ويسٽ پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1955''، جيڪو 14 آڪٽوبر 1955ع کان لاڳو ٿيو، تحت سنڌ چيف ڪورٽ ۽ اولهه پاڪستان جي ٻين اعليٰ عدالتي ادارن جي ججن کي نئين '''[[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]]''' جي ڍانچي ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌ لاءِ ڪراچي ۾ عدالتي بينچ ڪم ڪندي رهي، پر سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت واري ادارتي حيثيت ون يونٽ جي خاتمي تائين برقرار نه رهي.<ref>{{cite book |title=High Court of West Pakistan (Establishment) Order, 1955 |year=1955}}</ref> [[فائل:Sindh High Court.JPG|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ سنڌ جي تاريخي اعليٰ عدالت جي عمارت؛ جتي ون يونٽ دوران [[ويسٽ پاڪستان ھاء ڪورٽ]] جي ججن جون بينچون ويھنديون ۽ سنڌ جو ضلعي عدالتي نظام ان نئين ھاء ڪورٽ جي ڍانچي هيٺ آيو.]] هن دور کان ٿورو اڳ پاڪستان جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم عدالتي واقعو پڻ سنڌ ۾ پيش آيو هو. 1954ع ۾ گورنر جنرل [[ملڪ غلام محمد]] پهرين آئين ساز اسيمبلي تحليل ڪئي ته ان جي صدر [[مولوي تميز الدين خان]] ان فيصلي کي سنڌ چيف ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو. سنڌ چيف ڪورٽ سندس حق ۾ فيصلو ڏنو، پر وفاقي عدالت بعد ۾ اهو فيصلو رد ڪري ڇڏيو. هي مقدمو پاڪستان جي آئيني ۽ عدالتي تاريخ ۾ انتظاميا، مقننه ۽ عدليه جي اختيارن بابت هڪ اهم ڪيس بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ سنڌ جي انتظامي حيثيت ==== ڪراچي 1948ع کان سنڌ کان الڳ وفاقي گاديءَ وارو علائقو هو، تنهنڪري ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت اهو سڌو سنئون سنڌ جي صوبائي انتظام هيٺ نه هو. 1958ع ۾ اڳوڻو وفاقي گاديءَ وارو علائقو اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. ان دوران وفاقي گاديءَ کي پهرين عارضي طور [[راولپنڊي]] ۽ پوءِ نئين تعمير ٿيندڙ [[اسلام آباد]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ڪراچي جي انتظامي حيثيت ۾ انهن تبديلين سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ شهري سياست تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ان جي تجويز واري مرحلي کان ئي موجود هئي. مخالف ڌرين جو بنيادي دليل هو ته سنڌ کي اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪرڻ سان صوبي جي تاريخي سڃاڻپ، صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت فيصلا ڪرڻ جا الڳ ادارتي اختيار ختم ٿي ويندا. ٻئي پاسي [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ [[پير علي محمد راشدي]] جهڙن اڳواڻن ون يونٽ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو ته گڏيل انتظام سان خرچ گهٽبا، معاشي ترقي تيز ٿيندي ۽ ننڍن علائقن کي وڏي انتظامي وحدت اندر ترقيءَ جا وڌيڪ موقعا ملندا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[جي. ايم. سيد]] ون يونٽ جي اهم سنڌي مخالفن مان هو. هن مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪري ون يونٽ مخالف سياسي محاذ ٺاهڻ ۾ حصو ورتو ۽ اولهه پاڪستان جي اسيمبلي اندر پڻ پراڻن صوبن جي بحاليءَ جو مطالبو ڪيو. [[حيدر بخش جتوئي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] پڻ ون يونٽ جي مخالفت کي پنهنجي هاري تحريڪ، زميني حقن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مطالبن سان ڳنڍيو. حڪومت طرفان ون يونٽ مخالف تحريڪ سان لاڳاپيل مختلف سياسي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن کي وقت بوقت گرفتار يا نظربند پڻ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ون يونٽ جي مخالفت رڳو پارلياماني سياست تائين محدود نه رهي، پر شاگردن، اديبن، هارين، صحافين ۽ ثقافتي تنظيمن تائين پکڙجي وئي. نتيجي ۾ صوبائي خودمختياري ۽ سنڌ جي تاريخي وحدت جو سوال 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست جو اهم موضوع بڻجي ويو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي تحريڪ ==== ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم نشان بڻجي وئي. سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ سنڌي اديبن ۽ دانشورن کي خدشو هو ته تعليم، سرڪاري ملازمتن ۽ انتظام ۾ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ڪمزور ٿيندي. [[سنڌي ادبي سنگت]] سميت مختلف ادبي تنظيمن سنڌيءَ جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت برقرار رکڻ لاءِ مهم هلائي. سنڌي پريس پڻ ٻوليءَ جي مسئلي کي صوبائي خودمختياري ۽ ثقافتي حقن سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1996}}</ref> [[File:Sindhi.svg|thumb|220px|left|ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت جو سوال سنڌ جي ثقافتي سياست جو اهم موضوع بڻيو.]] هن دور ۾ سنڌي ادب ۾ پڻ سياسي ۽ سماجي شعور نمايان ٿيو. شاعرن، اديبن ۽ دانشورن سنڌ جي ٻولي، تاريخ، زمين، ثقافت ۽ صوبائي حقن بابت لکيو. اهڙي ماحول ۾ [[شيخ اياز]] سميت جديد سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪيترن ليکڪن جي شاعري ۽ نثر ۾ سنڌي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ سياسي آزاديءَ جا موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. ون يونٽ خلاف تحريڪ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ سياسي تحريڪ سان گڏ ثقافتي ۽ ادبي تحريڪ جي صورت پڻ اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== زمين، آبپاشي ۽ سماجي تبديليون ==== 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي زرعي معيشت ۾ وڏيون تبديليون آيون. [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جهڙن آبپاشي منصوبن سان نئين زرعي زمين آباد ٿي. انهن زمينن جي ورهاست، آبادڪاري ۽ ٻاهرين علائقن جي ماڻهن کي زمين ڏيڻ سنڌ جي ون يونٽ مخالف سياست جو اهم مسئلو بڻيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ حيدر بخش جتوئي جهڙن اڳواڻن مطالبو ڪيو ته سرڪاري ۽ بئراجي زمينن ۾ مقامي بي زمين هارين کي اوليت ڏني وڃي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ صنعتڪاري، شهري آبادي ۽ اندروني لڏپلاڻ ۾ واڌ آئي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ بندرگاهي مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ، تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. انهن معاشي ۽ آباديءَ وارين تبديلين سان سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ واري سماج ۾ نوان سياسي ۽ طبقاتي لاڳاپا پيدا ٿيا. ==== 1958ع جو مارشل لا ۽ ايوب خان وارو دور ==== 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ [[محمد ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ايوب خان اقتدار سنڀالي صدر بڻيو. 1956ع جو آئين منسوخ ٿيڻ سان پارلياماني ادارا ختم ٿيا، پر ون يونٽ برقرار رهيو. 1962ع جي آئين تحت سياسي ادارا ٻيهر قائم ٿيا، پر اولهه پاڪستان هڪ ئي صوبو رهيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ايوب خان جي دور ۾ سنڌ ۾ صنعتي ترقي، آبپاشي، روڊن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن ۾ واڌ ٿي، پر ساڳئي وقت صوبائي خودمختياري، زمينن جي ورهاست، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت شڪايتون سياسي بحث جو حصو رهيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ون يونٽ جي خاتمي جو مطالبو سنڌ جي مخالف ڌر جي اهم مطالبن مان هڪ بڻجي چڪو هو. ==== شاگرد تحريڪ ۽ 4 مارچ ==== 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي شاگرد سياست ۾ پڻ صوبائي ۽ تعليمي حقن جا مطالبا وڌيا. '''4 مارچ 1967ع''' وارو شاگرد احتجاج سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. حيدرآباد ۽ ڄامشوري سان لاڳاپيل شاگردن ۽ پوليس وچ ۾ ٿيل ٽڪراءَ کان پوءِ 4 مارچ سنڌي شاگرد سياست ۽ ون يونٽ مخالف تحريڪ جي علامتي تاريخن مان هڪ بڻجي ويو. بعد وارن سالن ۾ سنڌي سياسي ۽ شاگرد حلقن هن واقعي کي سنڌ جي صوبائي، تعليمي ۽ ثقافتي حقن جي جدوجهد سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ==== ون يونٽ جو خاتمو ۽ سنڌ جي بحالي ==== 1968ع–1969ع جي ملڪ گير سياسي تحريڪ دوران ون يونٽ خلاف مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. مارچ 1969ع ۾ [[محمد ايوب خان]] جي اقتدار ڇڏڻ کان پوءِ جنرل [[يحيٰ خان]] اقتدار سنڀاليو. نئين فوجي حڪومت اولهه پاڪستان جي هڪ صوبي واري ڍانچي کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. '''1 جولاءِ 1970ع''' تي ون يونٽ باضابطه طور ختم ڪيو ويو ۽ سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو ۽ بلوچستان الڳ صوبائي وحدتن طور قائم ٿيا. اهڙيءَ طرح سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحاليءَ سان صوبي لاءِ ٻيهر الڳ گورنر، انتظامي مشينري ۽ ٻين صوبائي ادارن جي جوڙجڪ ڪئي وئي. ڊسمبر 1970ع جي عام چونڊن کان پوءِ نئين سياسي بندوبست جو عمل اڳتي وڌيو، جڏهن ته 1973ع جي آئين سان سنڌ جي صوبائي اسيمبلي ۽ پارلياماني حڪومت کي نئين وفاقي آئيني ڍانچي هيٺ مستقل بنياد مليو. ==== ون يونٽ دور جون سنڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff;" | واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 30 سيپٽمبر 1955ع | style="background:#eef5e9;" | آئين ساز اسيمبلي ''Establishment of West Pakistan Act'' منظور ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#e2f0d9;" | ون يونٽ لاڳو؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ۽ سنڌ اسيمبلي ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1956ع | style="background:#eef5e9;" | نئين آئين تحت سنڌ اولهه پاڪستان صوبي جو حصو رهي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1957ع–1958ع | style="background:#e2f0d9;" | اولهه پاڪستان اسيمبلي اندر ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو وڌيڪ مضبوط ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | مارشل لا؛ صوبائي پارلياماني حڪومت ۽ وڏي وزير جو عهدو ختم. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1962ع | style="background:#e2f0d9;" | نئون آئين لاڳو؛ ون يونٽ برقرار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 مارچ 1967ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۾ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپيل اهم واقعو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1968ع–1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان خلاف تحريڪ سان گڏ سنڌ ۾ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو تيز. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1969ع | style="background:#eef5e9;" | يحيٰ خان اقتدار سنڀاليو ۽ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#e2f0d9;" | '''اولهه پاڪستان صوبو ختم؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال.''' |} ==== تاريخي اثر ==== ون يونٽ جو دور سنڌ جي جديد سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيندڙ دورن مان هڪ هو. انتظامي طور سنڌ پندرهن سالن تائين هڪ وڏي صوبي جو حصو رهي، جڏهن ته سياسي سطح تي ان دور صوبائي خودمختياري، وفاقيت، قدرتي وسيلن، پاڻي، زمين، سرڪاري ملازمتن ۽ ٻوليءَ بابت بحث کي وڌيڪ نمايان ڪيو. ون يونٽ جي مخالفت سنڌ ۾ مختلف سياسي، هاري، شاگرد ۽ ادبي تحريڪن کي هڪ گڏيل صوبائي حقن واري سوال سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref><ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> 1970ع ۾ سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ اهي مسئلا نئين صوبائي سياست ۾ به برقرار رهيا. سنڌ جي موجوده اسيمبلي پڻ پنهنجي تاريخي بيان ۾ 1955ع جي ون يونٽ سبب سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ ۽ 1970ع ۾ ان جي بحاليءَ کي صوبي جي آئيني تاريخ جا اهم مرحلا قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ کان پوءِ 1972ع تائين === ''(1 جولاءِ 1970ع – 1972ع)'' [[ون يونٽ]] جي خاتمي سان '''1 جولاءِ 1970ع''' تي سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ٿي. صدر جنرل [[يحيٰ خان]] جي حڪومت طرفان جاري ڪيل ''ويسٽ پاڪستان (ڊزوليشن) آرڊر, 1970'' تحت [[اولهه پاڪستان]] جو گڏيل صوبو ختم ڪري سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ اتر اولهه سرحدي صوبو ٻيهر قائم ڪيا ويا. ان انتظامي تبديلي سان سنڌ جون الڳ صوبائي سرحدون ۽ سرڪاري ادارا بحال ٿيا، جڏهن ته اولهه پاڪستان جي صوبائي خدمتن، اثاثن، سرڪاري ملازمن ۽ انتظامي ذميوارين کي نون صوبن ۾ ورهائڻ جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi}}</ref> [[فائل:Pakistan-Sindh-location-map.svg|thumb|250px|کاٻو|1970ع ۾ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي طور بحال ٿي.]] سنڌ جي بحاليءَ سان [[ڪراچي]] ٻيهر صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ صوبائي حڪومت جو مرڪز بڻيو. ون يونٽ کان اڳ ڪراچي ڪجهه عرصي تائين وفاقي گاديءَ وارو علائقو رهيو هو، پر وفاقي گادي راولپنڊي ۽ پوءِ [[اسلام آباد]] منتقل ٿيڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي سنڌ سان انتظامي وابستگي بحال ٿي. ان ڪري 1970ع واري صوبائي بحالي سنڌ جي رڳو سياسي سرحدن جي بحالي نه هئي، پر ڪراچي ۽ باقي سنڌ کي هڪ ئي صوبائي انتظام هيٺ ٻيهر آڻڻ وارو اهم ادارتي مرحلو پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== صوبائي انتظام جي بحالي ==== سنڌ جي بحاليءَ وقت ملڪ ۾ [[مارشل لا]] لاڳو هو ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت موجود نه هئي. تنهنڪري پهرين مرحلي ۾ صوبي جو انتظام گورنر ۽ صوبائي سرڪاري مشينري وسيلي هلايو ويو. سنڌ جي سرڪاري رڪارڊ موجب '''نواب افتخار حسين خان ممدوٽ''' 1 جولاءِ 1970ع تي بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو ۽ 22 ڊسمبر 1971ع تائين عهدي تي رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1970ع جي بحاليءَ کان پوءِ سنڌ لاءِ الڳ سيڪريٽريٽ، صوبائي کاتا ۽ انتظامي ڍانچو ٻيهر ترتيب ڏنو ويو. اولهه پاڪستان جي گڏيل انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ صوبائي ملازمن ۽ کاتن جي ورهاست پڻ ڪئي وئي. ان عمل سان تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، بلديات ۽ ٻين صوبائي معاملن جي انتظامي ذميواري ٻيهر سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيڻ شروع ٿي.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> ==== 1970ع جون عام چونڊون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ [[قانوني فريم ورڪ آرڊر، 1970ع]] تحت پاڪستان ۾ بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي پهريون ڀيرو سڌيون عام چونڊون ڪرايون ويون. سنڌ کي قومي اسيمبليءَ ۾ '''27 عام سيٽون''' ڏنيون ويون، جڏهن ته سنڌ صوبائي اسيمبليءَ لاءِ '''60 عام سيٽون''' مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> 7 ڊسمبر 1970ع تي قومي اسيمبليءَ جون ۽ 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون. [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۽ پنجاب ۾ اهم سياسي قوت طور سامهون آئي. قومي اسيمبليءَ جي سنڌ وارين 27 سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 سيٽون حاصل ڪيون. سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 سيٽون کٽيون؛ ان ڪري اها سڀ کان وڏي جماعت ته بڻجي وئي، پر پنهنجي سر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي. بعد ۾ آزاد ميمبرن ۽ ٻين جي حمايت سان پارٽي صوبائي حڪومت ٺاهڻ جي قابل ٿي.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> اهي چونڊون سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم هيون، ڇاڪاڻ ته 1955ع کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ جي ماڻهن پنهنجي بحال ٿيل صوبي جي قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ نمائندا چونڊيا. چونڊن مان سنڌ اندر هڪ پيچيده سياسي نقشو پڻ سامهون آيو: پيپلز پارٽيءَ کي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن سنڌي آبادي وارن علائقن ۾ مضبوط حمايت حاصل ٿي، جڏهن ته ڪراچي ۽ ٻين شهري حلقن ۾ مذهبي ۽ ٻين سياسي جماعتن پڻ سيٽون حاصل ڪيون. ==== 1971ع جو بحران ۽ سنڌ ==== 1970ع جي چونڊن کان پوءِ وفاقي سطح تي [[عوامي ليگ]] قومي اسيمبليءَ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سڀ کان وڏي جماعت بڻجي اڀري. اقتدار جي منتقليءَ بابت عوامي ليگ، پيپلز پارٽي ۽ فوجي حڪومت وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران 1971ع ۾ شدت اختيار ڪئي. اوڀر پاڪستان ۾ فوجي ڪارروائي، گهرو ويڙهه ۽ پوءِ [[هندستان-پاڪستان جنگ 1971ع|پاڪستان-هندستان جنگ]] کان پوءِ 16 ڊسمبر 1971ع تي اوڀر پاڪستان الڳ ٿي [[بنگلاديش]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |year=1974}}</ref> ملڪ جي ورهاڱي سنڌ جي سياسي صورتحال تي سڌو اثر وڌو. 20 ڊسمبر 1971ع تي جنرل يحيٰ خان اقتدار [[ذوالفقار علي ڀٽو]] حوالي ڪيو. ڀٽو، جنهن جو سياسي بنياد سنڌ سان پڻ مضبوط هو، پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. ان کان پوءِ وفاق ۽ صوبن ۾ چونڊيل ادارن ڏانهن اقتدار منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ==== سنڌ جا گورنر، 1970ع–1972ع ==== سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ شروعاتي عرصي ۾ صوبي جو انتظام گورنرن جي ذريعي هليو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست موجب نواب افتخار حسين خان ممدوٽ کان پوءِ ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل گورنر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي / انتظامي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ|نواب افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 جولاءِ 1970ع – 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر؛ فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[رحمان گل|ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل]] | style="background:#eaf2f8;" | 22 ڊسمبر 1971ع – 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | عبوري انتظام؛ ذوالفقار علي ڀٽو جي شروعاتي دور ۾ گورنر |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#f4f8fc;" | 29 اپريل 1972ع کان | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت ڏانهن منتقليءَ واري دور جو گورنر |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه جي ٻيهر تنظيم ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي اعليٰ عدالتي نظام کي پڻ ٻيهر منظم ڪيو ويو. ون يونٽ دوران سنڌ [[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]] جي دائري هيٺ هئي. ''ھاء ڪورٽس (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1970'' تحت 1 جولاءِ 1970ع کان اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ ختم ٿي ۽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل '''[[سنڌ ۽ بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي مقرر ٿيو. نئين عدالت کي پنهنجي علائقائي دائري اندر اڳوڻي اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ وارا اصل، اپيليٽ ۽ ٻيا عدالتي اختيار منتقل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=About High Court |url=https://bhc.gov.pk/beta/introduction/about |website=High Court of Balochistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت؛ 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جو مرڪزي صدر مقام قائم ٿيو.]] گڏيل هاءِ ڪورٽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ 30 نومبر 1976ع تائين ڪم ڪندي رهي، جنهن کان پوءِ ٻنهي صوبن لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Introduction of Sindh High Court, Karachi |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چونڊيل صوبائي حڪومت جو قيام ==== 1970ع ۾ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊجي چڪا هئا، پر 1971ع جي قومي بحران سبب صوبائي پارلياماني حڪومت فوري طور قائم نه ٿي سگهي. 1972ع ۾ سياسي اقتدار چونڊيل نمائندن ڏانهن منتقل ٿيڻ سان سنڌ ۾ پڻ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. '''1 مئي 1972ع''' تي [[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. هو 1955ع ۾ ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جو پهريون وڏو وزير هو ۽ بحال ٿيل صوبي جي پهرين چونڊيل حڪومت جو سربراهه بڻيو.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers, Government of Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ 1970ع ۾ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جي حيثيت بحال ٿي.]] [[فائل:Sindh Provincial Assembly 1970.svg|thumb|300px|ساڄو|[[پاڪستان جون عام چونڊون، 1970ع|1970ع جي چونڊن]] کان پوءِ [[سنڌ اسيمبلي]] جي پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] 28 سيٽن سان سڀ کان وڏي جماعت بڻجي.]] ممتاز ڀٽي جي حڪومت سان سنڌ ۾ صوبائي ڪابينا ۽ پارلياماني انتظام ٻيهر فعال ٿيو. نئين حڪومت کي ون يونٽ کان ورثي ۾ مليل انتظامي ڍانچي جي ٻيهر ترتيب، صوبائي ملازمن جي ورهاست، تعليم، ٻولي، زمين، آبپاشي ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي اختلافن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== سياسي ۽ سماجي تبديليون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي سياست ۾ '''صوبائي خودمختياري''' ۽ '''سنڌي سڃاڻپ''' وڌيڪ نمايان ٿي. ون يونٽ مخالف تحريڪ دوران جيڪي سوال ــ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، زمينن جي ورهاست، پاڻيءَ جا حق، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي ۽ سنڌ جي وسيلن تي صوبائي اختيار ــ اڀريا هئا، سي هاڻي بحال ٿيل صوبائي ادارن جي پاليسيءَ جا عملي مسئلا بڻجي ويا. ساڳئي وقت سنڌ جي آباديءَ جو سماجي ۽ لساني ڍانچو پيچيده هو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي وڏي انگ ۾ موجود هئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن ننڍن شهرن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي اڪثريت ۾ هئي. 1970ع جي چونڊن ۾ به اها سماجي ۽ سياسي ورڇ ڪنهن حد تائين نظر آئي. پيپلز پارٽيءَ جي سياسي طاقت سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط هئي، جڏهن ته ڪراچيءَ جي ڪيترن حلقن ۾ جماعت اسلامي، جمعيت علماءِ پاڪستان ۽ ٻين جماعتن جو اثر موجود هو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سياست ==== صوبي جي بحاليءَ کان پوءِ [[سنڌي ٻولي]] جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت جو سوال ٻيهر صوبائي سياست جي مرڪز ۾ آيو. ون يونٽ دوران سنڌي اديبن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن ٻوليءَ جي تحفظ کي سنڌ جي صوبائي سڃاڻپ سان ڳنڍيو هو. بحال ٿيل سنڌ اسيمبليءَ کي هاڻي ان سوال تي قانونسازي ڪرڻ جو آئيني ۽ سياسي موقعو مليو. 1972ع ۾ ممتاز ڀٽو جي حڪومت '''''سنڌ (ٽيچنگ, پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج) ايڪٽ, 1972''''' منظور ڪرايو. قانون تحت سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ ان جي سرڪاري استعمال کي وڌائڻ لاءِ قانوني بندوبست ڪيو ويو ۽ سنڌي ۽ اردو کي تعليمي نصاب ۾ پڙهائڻ بابت شقون شامل ڪيون ويون. سرڪاري آفيسن، عدالتن ۽ اسيمبليءَ ۾ سنڌيءَ جي مرحليوار استعمال لاءِ پڻ گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |publisher=Government of Sindh |year=1972}}</ref> ٻوليءَ واري قانون تي خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اردو ڳالهائيندڙ حلقن ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو. جولاءِ 1972ع ۾ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ احتجاج ۽ سنڌي-اردو لساني ڇڪتاڻ تشدد ۾ تبديل ٿي. بعد ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت ۽ صوبائي قيادت ٻنهي ٻولين جي حيثيت بابت وضاحتون ۽ مفاهمتي قدم کنيا. هي واقعو سنڌ جي شهري سياست، سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين جي لاڳاپن ۽ بعد واري لساني سياست تي ڊگهي مدي وارو اثر ڇڏيندڙ واقعو بڻيو. ==== ثقافتي بحالي ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت سان لاڳاپيل ادارن ۽ تحريڪن لاءِ پڻ نئون سياسي ماحول پيدا ٿيو. [[سنڌي ادبي بورڊ]]، [[سنڌي ادبي سنگت]]، يونيورسٽين، رسالن ۽ سنڌي پريس وسيلي سنڌي تاريخ، لوڪ ادب، شاعري ۽ ٻوليءَ بابت سرگرميون وڌيون. ون يونٽ مخالف دور ۾ سنڌي ادب اندر پيدا ٿيل قومي، سماجي ۽ سياسي موضوع 1970ع کان پوءِ به جاري رهيا. [[شيخ اياز]]، [[محمد ابراهيم جويو]] ۽ ٻين اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپيل ادبي تحريڪ ۾ سنڌي ٻولي، تاريخي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ ثقافتي خودمختياري اهم موضوع رهيا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي صوبائي بحالي سياسي اداري جي بحاليءَ سان گڏ ثقافتي سڃاڻپ جي ٻيهر اظهار جو مرحلو پڻ ثابت ٿي. ===== 1970ع کان 1972ع تائين اهم واقعا ===== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#eef5e9;" | ون يونٽ ختم؛ '''سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال''' ۽ نواب افتخار حسين خان ممدوٽ گورنر مقرر. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 7 ڊسمبر 1970ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون؛ سنڌ جي 27 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 حاصل ڪيون. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 17 ڊسمبر 1970ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جون چونڊون؛ 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 کٽي سڀ کان وڏي جماعت بڻجي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي سياسي بحران ۽ هندستان-پاڪستان جنگ؛ صوبائي چونڊيل حڪومت جي قيام ۾ دير. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 16 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | اوڀر پاڪستان جي علحدگي ۽ [[بنگلاديش]] جو قيام. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 20 ڊسمبر 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل سنڌ جو گورنر بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] سنڌ جو گورنر مقرر. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 مئي 1972ع''' | style="background:#eef5e9;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو؛ ون يونٽ کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت بحال.''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، واڌاري ۽ استعمال بابت قانون منظور؛ ان کان پوءِ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |} ==== تاريخي اهميت ==== 1970ع کان 1972ع وارو مختصر عرصو سنڌ جي جديد تاريخ ۾ '''ادارتي بحاليءَ ۽ سياسي منتقليءَ''' جو دور هو. 1955ع ۾ ختم ڪيل سنڌ جي صوبائي وحدت ٻيهر قائم ٿي، ڪراچي صوبي جي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور واپس آيو، سنڌ جي الڳ انتظامي مشينري ۽ قانون ساز اداري جي بحاليءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ اعليٰ عدليه کي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جي صورت ۾ نئون ڍانچو ڏنو ويو. 1970ع جي چونڊن سنڌ کي لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ پنهنجي الڳ صوبائي نمائندگي ڏني، جڏهن ته 1972ع ۾ ممتاز علي ڀٽي جي حڪومت جي قيام سان پارلياماني صوبائي حڪومت عملي طور بحال ٿي. ساڳئي وقت ٻولي، شهري ۽ ٻهراڙي نمائندگي، زمين، روزگار ۽ صوبائي وسيلن بابت سوال نئين سنڌي سياست جا مرڪزي موضوع بڻيا. ان ڪري هي دور هڪ طرف ون يونٽ واري مرڪزيت کان صوبائي خودمختياريءَ ڏانهن منتقلي هو، ته ٻئي طرف سنڌ جي ايندڙ ڏهاڪن جي لساني، سماجي ۽ شهري سياست جي جوڙجڪ جو بنيادي مرحلو پڻ هو. === 1972ع کان 1988ع تائين وارو دور === ''(1972ع–1988ع)'' [[فائل:Zulfikar Ali Bhutto Portrait (cropped).jpg|thumb|220px|ساڄو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سنڌ ۽ پاڪستان جي سياست تي سندس [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو گهرو اثر رهيو.]] 1972ع کان 1988ع تائين سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ ڪيترن مختلف مرحلن مان گذري. شروعاتي دور ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي چونڊيل صوبائي حڪومت، [[1973ع جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت صوبائي پارلياماني ادارن جي قيام ۽ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت کي وڌائڻ جي ڪوششن سان نمايان رهيو. 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ اسيمبلي تحليل ٿي ۽ تقريباً اٺن سالن تائين صوبائي پارلياماني حڪومت معطل رهي. 1983ع ۾ [[تحريڪ بحالي جمهوريت|تحريڪ بحالي جمهوريت]] سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڏي عوامي مزاحمت جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته 1985ع جي غيرجماعتي چونڊن سان صوبائي اسيمبلي ۽ وڏي وزير جو عهدو ٻيهر بحال ٿيو. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ آباديءَ جي تبديلي، افغان جنگ جا اثر، لساني سياست ۽ نئين شهري جماعتن جي اڀار سنڌ جي سياسي ڍانچي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== ممتاز علي ڀٽو جي حڪومت ==== [[ممتاز علي ڀٽو]] 1 مئي 1972ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ اها سنڌ جي پهرين چونڊيل صوبائي حڪومت هئي. سندس حڪومت کي صوبائي انتظام جي ٻيهر جوڙجڪ، سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي، تعليم، زمين ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي توازن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== 1973ع جو آئين ۽ صوبائي ادارا ==== 10 اپريل 1973ع تي قومي اسيمبلي نئون آئين منظور ڪيو ۽ 14 آگسٽ 1973ع تي [[1973ع جو آئين|آئين]] نافذ ٿيو. ان سان پاڪستان ۾ وفاقي پارلياماني نظام قائم ٿيو ۽ سنڌ کي ٻين صوبن سان گڏ هڪ آئيني وفاقي وحدت جي حيثيت ملي. آئين تحت صوبائي اسيمبلي قانونسازيءَ جو ادارو، وڏو وزير صوبائي حڪومت جو سربراهه ۽ گورنر آئيني سربراهه بڻيو. باقي اختيارن جي اصول تحت ڪيترائي اهڙا معاملا جيڪي وفاقي فهرست ۾ شامل نه هئا، صوبن جي دائري ۾ آيا.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> 1973ع جي آئين سان [[سنڌ اسيمبلي]] کي صوبائي قانون ساز اداري جي مستحڪم آئيني حيثيت ملي. صوبي جي ڪابينا اسيمبليءَ ڏانهن جوابده هئي، جڏهن ته گورنر وزيراعظم جي صلاح تي صدر طرفان مقرر ٿيندو هو. سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ صوبائي خودمختياري، پاڻي، قدرتي وسيلا، ٻولي ۽ انتظامي اختيار هاڻي آئيني فريم ورڪ اندر سياسي بحث جا موضوع بڻيا. آئين صوبائي ٻولين جي واڌاري لاءِ پڻ گنجائش رکي. ان ڪري 1972ع وارو سنڌي ٻولي ايڪٽ 1973ع جي آئيني فريم ورڪ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي واڌاري لاءِ اهم قانوني بنياد بڻيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> ==== غلام مصطفىٰ جتوئي جي حڪومت ==== ڊسمبر 1973ع ۾ [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] ممتاز علي ڀٽو کان پوءِ سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ 5 جولاءِ 1977ع تائين عهدي تي رهيو. سندس دور ۾ پيپلز پارٽيءَ جي صوبائي حڪومت سنڌ جي انتظامي ڍانچي، تعليم، آبپاشي، ترقياتي منصوبن ۽ ٻهراڙيءَ جي سياسي تنظيم تي ڌيان ڏنو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي وفاقي حڪومت طرفان صنعتن، بئنڪن، تعليمي ادارن ۽ ٻين شعبن جي قوميائي پاليسين جا اثر سنڌ تي به پيا. ڪراچي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز هو، انهن پاليسين جو اهم مرڪز بڻيو. قوميائي سان رياست جو صنعت ۽ بئنڪنگ ۾ ڪردار وڌيو، پر خانگي ڪاروباري حلقن ۾ ان بابت تنقيد پڻ پيدا ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan: Background Notes |publisher=U.S. Department of State |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/pakistan/151007.htm}}</ref> ==== 1977ع جون چونڊون ۽ فوجي قبضو ==== مارچ 1977ع ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون ٿيون. پيپلز پارٽي وڏي اڪثريت حاصل ڪئي، پر مخالف ڌر جي [[پاڪستان قومي اتحاد]] چونڊن ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي جا الزام لڳايا ۽ نتيجن کي رد ڪيو. احتجاج ۽ حڪومت-مخالف تحريڪ وڌڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي فوج جي سربراهه جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] ''آپريشن فيئر پلي'' ذريعي حڪومت ختم ڪري مارشل لا لاڳو ڪيو. قومي ۽ صوبائي اسيمبليون تحليل ڪيون ويون ۽ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] جي وڏ وزارت ختم ٿي ۽ صوبو گورنر ۽ مارشل لا انتظام هيٺ اچي ويو. 1977ع کان 1985ع تائين سنڌ ۾ ڪو چونڊيل وڏو وزير يا فعال صوبائي اسيمبلي موجود نه هئي. ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1972ع–1988ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 مئي 1972ع – 20 ڊسمبر 1973ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]؛ بحال ٿيل سنڌ جو پهريون چونڊيل وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 ڊسمبر 1973ع – 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''مارشل لا ۽ صوبائي پارلياماني حڪومت جي معطلي، 5 جولاءِ 1977ع – 6 اپريل 1985ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[سيد غوث علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 6 اپريل 1985ع – 6 اپريل 1988ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي 1985ع جي چونڊن کان پوءِ وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر علي غلام قاضي]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 1988ع – 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري سياسي مرحلي ۾ وڏو وزير؛ بعد ۾ نگران حيثيت |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Chief Ministers of Sindh}}</ref> ==== گورنرن ۽ فوجي انتظام جو دور ==== 1972ع کان 1977ع تائين سنڌ ۾ مير رسول بخش ٽالپر، بيگم رعنا لياقت علي خان ۽ ٻين گورنرن صوبائي آئيني سربراهن طور ڪم ڪيو. 1977ع جي فوجي قبضي کان پوءِ گورنر جو عهدو فوجي انتظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو ۽ ڪيترن رٽائرڊ يا حاضر سروس فوجي آفيسرن کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | لڳ ڀڳ دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#eaf2f8;" | 1972ع–1973ع | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل پيپلز پارٽي حڪومت |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رعنا لياقت علي خان|بيگم رعنا لياقت علي خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1973ع–1976ع | style="background:#e2f0d9;" | آئيني صوبائي گورنر |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[نواب دلاور خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 1976ع–1977ع | style="background:#eef5e9;" | ڀٽو دور جو آخري مرحلو |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[عبدالقادر شيخ|جسٽس عبدالقادر شيخ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1977ع–1978ع | style="background:#e2f0d9;" | مارشل لا جي شروعاتي دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[ايس. ايم. عباسي|ليفٽيننٽ جنرل ايس. ايم. عباسي]] | style="background:#eaf2f8;" | 1978ع–1984ع | style="background:#eef5e9;" | فوجي انتظام |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[جهانداد خان|ليفٽيننٽ جنرل جهانداد خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1984ع–1987ع | style="background:#e2f0d9;" | فوجي / عبوري سياسي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 1987ع–جون 1988ع | style="background:#eef5e9;" | ضياءُ دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | جون–سيپٽمبر 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري دور |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Governors of Sindh}}</ref> ==== عدليه ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ ==== 1970ع کان سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل هاءِ ڪورٽ ڪم ڪندي رهي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي هو. 1976ع ۾ آئيني ۽ عدالتي انتظامي تبديليءَ کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون ۽ ڪراچي ۾ موجود عدالت '''[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]''' جي نالي سان سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh}}</ref> 1973ع جي آئين تحت سنڌ هاءِ ڪورٽ کي آئيني درخواستن، سول ۽ فوجداري اپيلن ۽ ماتحت عدليه تي نگراني جا اختيار حاصل هئا. 1977ع کان پوءِ مارشل لا ۽ آئيني حڪمن سبب اعليٰ عدليه جو سياسي ۽ آئيني ڪردار پيچيده ٿي ويو؛ 1973ع جو آئين معطل رهيو ۽ فوجي حڪومت طرفان ڪيترائي آئيني حڪم جاري ڪيا ويا. 1985ع ۾ آئين ترميمن سان بحال ٿيو، جنهن سان صوبائي ۽ وفاقي عدالتون ٻيهر تبديل ٿيل آئيني ڍانچي اندر ڪم ڪرڻ لڳيون.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== 1979ع ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي ۽ سنڌ ==== 4 اپريل 1979ع تي اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي قتل جي ڪيس ۾ ڦاهي ڏني وئي. ڀٽو جو تعلق لاڙڪاڻي سان هو ۽ پيپلز پارٽي سنڌ ۾ وڏي عوامي حمايت رکندي هئي؛ ان ڪري سندس ڦاسي سنڌ جي سياسي نفسيات ۽ وفاق سان لاڳاپن تي گهرو اثر وڌو. سنڌ جي ڪيترن سياسي حلقن ۾ ضياءُ حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ ڀٽو خاندان پيپلز پارٽيءَ جي مزاحمتي سياست جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Chandio |first=Amir Ali |title=Politics of Sindh under Zia Government}}</ref> [[فائل:Bhutto 1974.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1979ع ۾ سندس ڦاسيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف سياسي مخالفت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي.]] ==== تحريڪ بحالي جمهوريت ==== {{Main|تحريڪ بحالي جمهوريت}} 1981ع ۾ پيپلز پارٽي ۽ ٻين مخالف جماعتن [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد مارشل لا جو خاتمو، 1973ع جي آئين جي بحالي ۽ آزاد چونڊون ڪرائڻ هو. شروعات ۾ تحريڪ جي سرگرمي محدود رهي، پر آگسٽ 1983ع ۾ شروع ڪيل سول نافرمانيءَ جي مهم سنڌ، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾، وڏي عوامي تحريڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ سان گڏ [[عوامي تحريڪ]] ۽ مختلف کاٻي ڌر جي تنظيمن هارين، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 14 آگسٽ 1983ع کان سول نافرماني تيز ٿي ۽ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ جلوس، گرفتاريون ۽ پوليس يا فوج سان ٽڪراءَ ٿيا. تحقيق موجب هڪ مهيني اندر هزارين سياسي ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا ۽ سنڌ ملڪ ۾ ايم آر ڊي جو سڀ کان وڌيڪ سرگرم مرڪز بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> ضياءُ حڪومت تحريڪ کي سختيءَ سان دٻايو، جڏهن ته مخالف ڌر ان کي صوبائي خودمختياري، جمهوري حقن ۽ سياسي نمائندگيءَ جي وسيع مسئلن سان ڳنڍيو. سنڌ ۾ ايم آر ڊي جي شدت ان حقيقت سان پڻ لاڳاپيل هئي ته ڀٽو جي ڦاسيءَ کان پوءِ پيپلز پارٽيءَ لاءِ صوبي ۾ وڏي همدردي موجود هئي ۽ فوجي حڪومت ۾ سنڌين جي سياسي نمائندگي بابت شڪايتون وڌيون هيون.<ref>{{cite book |last=Haqqani |first=Husain |title=Pakistan: Between Mosque and Military |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> ==== 1985ع جون غيرجماعتي چونڊون ==== 1984ع جي صدارتي ريفرنڊم کان پوءِ جنرل ضياءُ الحق 1985ع ۾ قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جون چونڊون پارٽي وابستگيءَ کان سواءِ ڪرايون. ايم آر ڊي جي جماعتن، جن ۾ پيپلز پارٽي شامل هئي، انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. ان جي باوجود چونڊن سان سنڌ اسيمبلي تقريباً اٺن سالن کان پوءِ ٻيهر وجود ۾ آئي ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> 1985ع ۾ 1973ع جو آئين ''روائيول آف دي ڪانسٽيٽيوشن آرڊر'' ۽ پوءِ [[اٺين ترميم]] سان بحال ڪيو ويو. ان ترميم صدر جي اختيارن کي نمايان طور وڌايو ۽ وفاقي سياسي نظام ۾ صدارتي مداخلت جي گنجائش وڌائي، جڏهن ته صوبائي پارلياماني ادارا پڻ ٻيهر ڪم ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== شهري سنڌ، لڏپلاڻ ۽ نئين لساني سياست ==== 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي جي آبادي ۽ سماجي بناوت تيز رفتاريءَ سان تبديل ٿي. [[سوويت-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان مان وڏي تعداد ۾ پناهگير پاڪستان آيا ۽ انهن مان هڪ حصو ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ آباد ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ملڪ جي ٻين صوبن مان پڻ روزگار لاءِ ڪراچي ڏانهن لڏپلاڻ جاري رهي. شهري آباديءَ، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ روزگار تي دٻاءَ سان گڏ هٿيارن ۽ منشيات جي واپار ۾ واڌ بابت پڻ رپورٽون سامهون آيون. انهن عنصرن ڪراچيءَ ۾ مختلف نسلي ۽ لساني برادرين وچ ۾ سياسي مقابلي ۽ تشدد کي وڌايو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press}}</ref> 1978ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اردو ڳالهائيندڙ شاگردن جي تنظيم [[آل پاڪستان مهاجر اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن]] قائم ٿي. 1984ع ۾ ان سان لاڳاپيل قيادت [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي شهري سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، جي وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. ان جي اڀار سان سنڌ جي سياست ۾ سنڌي-مهاجر ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي تقسيم وڌيڪ ادارتي صورت اختيار ڪئي. 1985ع ۽ 1986ع دوران ڪراچيءَ ۾ ٽرانسپورٽ، زمين ۽ آباديءَ جي مقابلي سان لاڳاپيل لساني تڪرار وڌيا. 1986ع ۾ اردو ڳالهائيندڙ ۽ پشتون آبادين وچ ۾ شديد فسادن سان شهر جي سياسي صورتحال وڌيڪ خراب ٿي. اهڙن واقعن ۽ شهري عدم تحفظ مهاجر قومي موومينٽ جي عوامي بنياد وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. ==== تعليم، ثقافت ۽ سنڌي سڃاڻپ ==== 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ادب، صحافت، شاعري ۽ ثقافتي تنظيمن ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. [[سنڌي ادبي سنگت]]، سنڌي رسالن، اخبارن ۽ يونيورسٽين سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بحث کي جاري رکيو. 1972ع واري ٻولي ايڪٽ سنڌيءَ کي تعليمي ۽ صوبائي ادارن ۾ وڌيڪ قانوني جاءِ ڏني، جيتوڻيڪ ان جي عملي نفاذ جو درجو مختلف ادارن ۽ دورن ۾ مختلف رهيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> [[شيخ اياز]]، [[ابراهيم جويو]]، [[رسول بخش پليجو]] ۽ ٻين اديبن ۽ سياسي دانشورن سان لاڳاپيل فڪري ماحول ۾ سنڌي ٻولي، زمين، عورتن جي حقن، هارين، وفاقيت ۽ جمهوريت بابت لکڻ وڌيو. مارشل لا جي دور ۾ سنسرشپ ۽ سياسي پابندين باوجود سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ مزاحمتي موضوع نمايان رهيا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي مخالفت هڪ ٻئي سان ويجهيون ٿي ويون. سنڌي لوڪ ورثي، اجرڪ، ٽوپي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري ۽ تاريخي شخصيتن کي سياسي ۽ ثقافتي علامتن طور وڌيڪ استعمال ڪيو ويو. ==== سماجي ۽ معاشي تبديليون ==== هن دور ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ آبپاشي رهيو، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ صنعت، واپار ۽ خدمتن جو شعبو وڌندو رهيو. [[گڊو بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ سنڌو درياهه جي آبپاشي نظام سنڌ جي زراعت لاءِ بنيادي اهميت رکندا هئا. ٻهراڙيءَ ۾ زمين جي غيربرابر ورڇ، هارين جي حقن ۽ وڏن زميندارن جي سياسي اثر بابت بحث جاري رهيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن زرعي سڌارن، هارين جي حقن ۽ سرڪاري زمينن جي ورڇ جا مطالبا جاري رکيا. شهري سنڌ ۾ صنعتي واڌ سان گڏ غيررسمي آبادين، ٽرانسپورٽ، پاڻي، رهائش ۽ روزگار جا مسئلا وڌيا. ڪراچيءَ جي تيز آباديءَ واري واڌ صوبائي سياست ۾ وسيلن، بلدياتي ادارن ۽ نمائندگيءَ بابت نوان تڪرار پيدا ڪيا. ==== 1988ع ۽ فوجي دور جي پڄاڻي ==== 29 مئي 1988ع تي صدر ضياءُ الحق وزيراعظم [[محمد خان جوڻيجو]] جي وفاقي حڪومت ۽ قومي اسيمبلي کي برطرف ڪيو. ان جا اثر صوبائي سياست تي پڻ پيا ۽ سنڌ ۾ غوث علي شاهه جي حڪومت ختم ٿي. [[اختر علي غلام قاضي]] مختصر عرصي لاءِ وڏي وزير ۽ پوءِ نگران انتظام جو حصو رهيو. 17 آگسٽ 1988ع تي جنرل ضياءُ الحق جهاز حادثي ۾ مارجي ويو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ عام چونڊن جو رستو هموار ٿيو. 16 نومبر 1988ع جي قومي چونڊن ۽ پوءِ صوبائي چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۾ ٻيهر وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي. 2 ڊسمبر 1988ع تي [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو، جنهن سان سنڌ ۾ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. ==== 1972ع–1988ع جون اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1 مئي 1972ع | style="background:#eef5e9;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] چونڊيل وڏي وزير طور حڪومت سنڀالي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ بابت قانون منظور ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1973ع | style="background:#eef5e9;" | 1973ع جو وفاقي پارلياماني آئين نافذ؛ سنڌ جي صوبائي ادارن کي نئون آئيني بنياد مليو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | ڊسمبر 1973ع | style="background:#e2f0d9;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1976ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ کي ورهائي الڳ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] قائم ڪئي وئي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | ضياءُ الحق جو فوجي قبضو؛ سنڌ اسيمبلي ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 اپريل 1979ع | style="background:#eef5e9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي ڦاهي ڏني وئي؛ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1981ع | style="background:#e2f0d9;" | [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1983ع | style="background:#eef5e9;" | ايم آر ڊي جي سول نافرمانيءَ واري تحريڪ؛ سنڌ ان جو سڀ کان اهم مرڪز بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1984ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم، جنهن سان شهري سنڌ جي سياست ۾ نئين قوت جو اڀار ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1985ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي چونڊون؛ سنڌ اسيمبلي بحال ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير ٿيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1986ع | style="background:#e2f0d9;" | ڪراچيءَ ۾ شديد لساني ۽ شهري تڪرار؛ شهري سياسي تنظيمن جي اثر ۾ واڌ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 29 مئي 1988ع | style="background:#eef5e9;" | جوڻيجو حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ جي سياسي انتظام ۾ ٻيهر عبوري تبديليون. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 17 آگسٽ 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | جنرل ضياءُ الحق جي وفات؛ نئين عام چونڊن لاءِ رستو هموار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 2 ڊسمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. |} === 1988ع کان هاڻوڪي دور تائين === 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ چونڊيل حڪومتن جي بحالي، مرڪزي حڪومتن جي برطرفين، گورنر راڄ، فوجي حڪومت، مڪاني حڪومتن جي نون تجربن، [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ وڌندڙ صوبائي خودمختياري، ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي ڊگهي صوبائي بالادستي جهڙا مرحلا شامل آهن. ساڳئي عرصي دوران [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جي شهري سياست، لساني ۽ جماعتِي مقابلي، اندروني لڏپلاڻ، آباديءَ جي تيز واڌ، تعليم ۽ صحت جي صوبائي پاليسين، سنڌي ٻوليءَ جي ادارتي واڌاري ۽ بار بار ٿيندڙ ٻوڏن سنڌ جي سماجي ۽ معاشي بناوت تي گهرو اثر وڌو. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 55.7 ملين ٿي چڪي هئي، جيڪا 2017ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 7.8 ملين وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ 1988ع کان پوءِ صوبائي پارلياماني سياست جو مرڪزي ادارو]] [[فائل:Karachi Skyline.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] جو جديد شهري منظر؛ 1988ع کان پوءِ شهر سنڌ جي آبادي، صنعت، واپار ۽ سياسي تبديلين جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو]] ==== جمهوري حڪومتن جي بحالي، 1988ع–1990ع ==== جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي وفات کان پوءِ نومبر 1988ع ۾ عام چونڊون ٿيون ۽ پاڪستان ۾ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. سنڌ ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي ۽ [[قائم علي شاهه]] 2 ڊسمبر 1988ع تي وڏو وزير بڻيو. شروعاتي طور پيپلز پارٽي ۽ [[مهاجر قومي موومينٽ]] وچ ۾ سياسي تعاون قائم ٿيو، جنهن جو مقصد خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي نمائندگيءَ جي مسئلن کي گڏيل سياسي بندوبست ذريعي حل ڪرڻ هو. بهرحال، ٻنهي جماعتن وچ ۾ نوڪرين، مڪاني حڪومت، امن امان ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف جلد وڌي ويا.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> 1990ع ۾ صدر [[غلام اسحاق خان]] وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت برطرف ڪئي ۽ سنڌ اسيمبلي پڻ ختم ڪئي وئي. قائم علي شاهه جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ [[آفتاب شعبان ميراڻي]] مختصر عرصي لاءِ وڏو وزير رهيو ۽ پوءِ [[ڄام صادق علي]] نگران ۽ بعد ۾ چونڊيل وڏي وزير طور اقتدار ۾ آيو. 1990ع جي چونڊن ۾ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي اڪيلي جماعت رهي، پر ڄام صادق علي مخالف جماعتن، آزاد ميمبرن ۽ مهاجر قومي موومينٽ جي حمايت سان حڪومت قائم ڪئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ==== 1990ع واري ڏهاڪي جي سياسي ۽ امن امان واري صورتحال ==== 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، شديد سياسي ۽ لساني تشدد، جماعتن جي هٿياربند ڌڙن، ڏوهاري نيٽ ورڪن ۽ رياستي ڪارروائين سبب متاثر ٿيو. سنڌ جي شهري سياست ۾ مهاجر قومي موومينٽ هڪ اهم قوت بڻجي وئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي، مختلف سنڌي قومپرست جماعتون ۽ مقامي سياسي خاندان اثرانداز رهيا. سنڌي قومپرست سياست ۾ [[جي. ايم. سيد]]، [[رسول بخش پليجو]]، [[قادر مگسي]] ۽ ٻين اڳواڻن صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، ٻولي ۽ سنڌ جي وسيلن بابت تحريڪون جاري رکيون. 1992ع ۾ وفاقي حڪومت طرفان سنڌ ۾ وڏي فوجي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ڪارروائي شروع ڪئي وئي، جيڪا شروعاتي طور ڏوهارين ۽ ڌاڙيلن خلاف هئي پر بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ مهاجر قومي موومينٽ جي تنظيمي ڍانچي ۽ هٿياربند ڌڙن خلاف پڻ وڌي. ان دور ۾ انساني حقن جي تنظيمن سياسي گرفتارين، تشدد ۽ غيرقانوني حراست بابت خدشا ظاهر ڪيا.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ڄام صادق علي جي وفات کان پوءِ [[مظفر حسين شاهه]] مارچ 1992ع ۾ وڏو وزير ٿيو. 1993ع جي چونڊن کان پوءِ [[عبدالله شاهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ حڪومت قائم ڪئي. سندس دور ۾ ڪراچيءَ ۾ پوليس ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جون ڪارروايون تيز ٿيون. 1996ع ۾ وفاقي سطح تي بينظير ڀٽو جي ٻي حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ حڪومت پڻ ختم ڪئي وئي ۽ [[ممتاز علي ڀٽو]] نگران وڏو وزير مقرر ٿيو. 1997ع جي چونڊن کان پوءِ [[لياقت علي جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. آڪٽوبر 1998ع ۾ سنڌ ۾ گورنر راڄ لاڳو ٿيو، جنهن سان چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي. 12 آڪٽوبر 1999ع تي جنرل [[پرويز مشرف]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ سميت ملڪ جا چونڊيل ادارا معطل ٿي ويا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== فوجي حڪومت ۽ مڪاني حڪومتن جي نئين جوڙجڪ، 1999ع–2008ع ==== 1999ع کان 2002ع تائين سنڌ ۾ صوبائي اسيمبلي ۽ چونڊيل وڏو وزير موجود نه هئا ۽ صوبي جو انتظام فوجي حڪومت جي مقرر ڪيل گورنر ۽ صوبائي انتظامي مشينري ذريعي هليو. جنرل مشرف جي حڪومت 2001ع ۾ ملڪ ۾ نئون مڪاني حڪومت وارو نظام لاڳو ڪيو، جنهن تحت ضلعن، تعلقن ۽ يونين ڪائونسلن ڏانهن ڪجهه انتظامي ۽ مالي اختيار منتقل ڪيا ويا. ڪراچيءَ کي نئين نظام تحت '''سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي''' ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سان شهر جي مڪاني انتظام، انفراسٽرڪچر، روڊن ۽ ميونسپل خدمتن ۾ وڏي ادارتي تبديلي آئي. سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ ضلعي ناظمن ۽ مڪاني ڪائونسلن جو نظام قائم ٿيو. هن نظام جي حامين ان کي مقامي سطح تي اختيارن جي منتقلي قرار ڏنو، جڏهن ته مخالفن جو خيال هو ته ان سان صوبائي حڪومت جا ڪيترائي اختيار وفاقي فوجي حڪومت جي ٺاهيل مقامي ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. 2002ع جي عام چونڊن کان پوءِ سنڌ اسيمبلي ٻيهر بحال ٿي. [[علي محمد مهر]] ڊسمبر 2002ع ۾ وڏو وزير بڻيو ۽ 2004ع ۾ سندس جاءِ [[ارباب غلام رحيم]] ورتي. هن دور ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] ۽ مهاجر قومي موومينٽ، جيڪا بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] سڏجڻ لڳي، سنڌ جي صوبائي ۽ شهري سياست ۾ اهم اتحادي جماعتون رهيون.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 2007ع–2008ع: جمهوري منتقلي ==== 2007ع جي آخر ۾ پاڪستان جي سياسي بحران سنڌ تي گهرو اثر وڌو. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[بينظير ڀٽو]] راولپنڊي ۾ قتل ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ شديد احتجاج، باهه لڳائڻ، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري ملڪيتن کي نقصان ۽ عام زندگيءَ ۾ خلل پيدا ٿيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ واضح اڪثريت حاصل ڪئي ۽ [[قائم علي شاهه]] اپريل 2008ع ۾ ٻيهر وڏو وزير بڻيو. ان کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ ڊگهي عرصي تائين مرڪزي صوبائي جماعت بڻجي وئي ۽ 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي چونڊن کان پوءِ حڪومت ٺاهيندي رهي.<ref>{{cite web |title=Past Assemblies |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ارڙهين ترميم ۽ وڌندڙ صوبائي خودمختياري ==== 2010ع ۾ [[ارڙهين آئيني ترميم]] پاڪستان جي وفاقي ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آندي. گڏيل قانون ساز فهرست ختم ٿيڻ سان تعليم، صحت، ثقافت، سماجي ڀلائي، ماحول ۽ ڪيترن ٻين شعبن بابت اختيار وڌيڪ وڏي حد تائين صوبن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ لاءِ هي تبديلي خاص اهميت واري هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صوبائي حڪومت کي انهن شعبن ۾ پنهنجي پاليسين ۽ ادارن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جو وسيع اختيار مليو. ارڙهين ترميم کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ صحت، تعليم، مڪاني حڪومت، ثقافت، عورتن ۽ ٻارن جي حقن ۽ سماجي تحفظ بابت وڏي تعداد ۾ نوان قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ منظور ٿيل قانونن ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ'''، '''سنڌ مينٽل هيلٿ ايڪٽ'''، '''سنڌ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز ڪنٽرول، علاج ۽ تحفظ ايڪٽ'''، '''سنڌ نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ ايڪٽ''' ۽ '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ''' شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |website=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013ع]] تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪميٽي ۽ يونين ڪائونسل جهڙا مڪاني ادارا قانوني ڍانچي ۾ آندا ويا. بعد ۾ 2015ع ۽ پوءِ 2023ع ۾ مڪاني چونڊن ذريعي نيون مڪاني ڪائونسلون قائم ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ۽ قانوني ادارا ==== [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] هن سڄي دور ۾ صوبي جي اعليٰ آئيني، سول ۽ فوجداري عدالت رهي. عدالت جي ڪراچيءَ ۾ مکيه سيٽ سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت مختلف هنڌن تي سرڪٽ بينچن يا رجسٽري انتظامن ذريعي عدالتي رسائي وڌائي وئي. صوبائي ماتحت عدليه ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن عدالتن، سول عدالتن، فيملي عدالتن ۽ ٻين خصوصي عدالتن تي مشتمل رهي. 1994ع ۾ '''سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي''' کي قانوني بنياد ڏنو ويو، جنهن جو مقصد ججن ۽ عدالتي عملدارن جي تربيت ۽ عدالتي انتظام جي معيار کي بهتر ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Judicial Academy Act |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=1994 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شهري تشدد کان پوءِ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل ڪيسن لاءِ خصوصي عدالتن جو استعمال پڻ وڌيو. 2007ع جي عدالتي بحران ۽ وڪيلن جي تحريڪ ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار، ڪراچي بار ۽ ٻين وڪيل تنظيمن فعال ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ عدليه جي بحاليءَ واري قومي تحريڪ جو اثر سنڌ جي عدالتي ۽ سياسي ماحول تي پڻ پيو. ==== سياسي حڪومتون ۽ وڏا وزير ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل حڪومتن سان گڏ ڪيترائي نگران دور ۽ گورنر راڄ جا مرحلا آيا. سرڪاري سنڌ حڪومت جي فهرست موجب هن عرصي جا وڏا وزير هيٺين ريت رهيا آهن:<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / جماعت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 2 ڊسمبر 1988ع – 25 فيبروري 1990ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[آفتاب شعبان ميراڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 26 فيبروري 1990ع – 5 آگسٽ 1990ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ڄام صادق علي]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 1990ع – 5 مارچ 1992ع | style="background:#eef5e9;" | شروعات ۾ نگران؛ پوءِ اتحادي حڪومت |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مظفر حسين شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 مارچ 1992ع – 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | اتحادي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي مدد شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ–آڪٽوبر 1993ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[عبدالله شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | آڪٽوبر 1993ع – نومبر 1996ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 1996ع – فيبروري 1997ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[لياقت علي جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | فيبروري 1997ع – آڪٽوبر 1998ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff;" | '''گورنر راڄ ۽ پوءِ فوجي حڪومت، 1998ع–2002ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي محمد مهر]] | style="background:#f4f8fc;" | ڊسمبر 2002ع – جون 2004ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ارباب غلام رحيم]] | style="background:#eaf2f8;" | جون 2004ع – نومبر 2007ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ (ق) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 2007ع – اپريل 2008ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 2008ع – مارچ 2013ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[زاهد قربان علوي]] | style="background:#f4f8fc;" | مارچ–مئي 2013ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | مئي 2013ع – جولاءِ 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ 2016ع – مئي 2018ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[فضل الرحمان]] | style="background:#eaf2f8;" | جون–آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 2018ع – آگسٽ 2023ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مقبول باقر]] | style="background:#eaf2f8;" | آگسٽ 2023ع – فيبروري 2024ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 فيبروري 2024ع – هاڻوڪو | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |} <ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع تائين [[مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي ۽ سندس موجوده حڪومت پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي 2008ع کان جاري صوبائي سياسي بالادستيءَ جو تسلسل آهي.<ref>{{cite web |title=Our Team |url=https://cm.sindh.gov.pk/chief-ministers-team |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 1988ع کان سنڌ جا گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |+ '''1988ع کان سنڌ جا گورنر''' |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | نمبر ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو سنڀالڻ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو ڇڏڻ ! style="background:#c55a11; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / مختصر نوٽ |- | style="background:#eaf2f8;" | 18 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 5 جنوري 1987ع | style="background:#eef5e9;" | 23 جون 1988ع | style="background:#fdf2e9;" | 1988ع جي شروعات تائين عهدي تي رهيو |- | style="background:#d6eaf8;" | 19 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 24 جون 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر؛ ضياءُ الحق جي دور جي پڇاڙي |- | style="background:#eaf2f8;" | 20 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[قادرالدين احمد|جسٽس قادرالدين احمد]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | 18 اپريل 1989ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ جج؛ جمهوري منتقليءَ وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 21 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[فخرالدين جي. ابراهيم|جسٽس فخرالدين جي. ابراهيم]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 اپريل 1989ع | style="background:#e2f0d9;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ جج ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#eef5e9;" | 18 جولاءِ 1993ع | style="background:#fdf2e9;" | پهريون دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 23 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[حڪيم محمد سعيد]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#fbe5d6;" | تعليمي، سماجي ۽ طبي شخصيت |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#eef5e9;" | 21 مئي 1995ع | style="background:#fdf2e9;" | ٻيو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 24 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪمال الدين اظفر]] | style="background:#f4f8fc;" | 22 مئي 1995ع | style="background:#e2f0d9;" | 16 مارچ 1997ع | style="background:#fbe5d6;" | سياستدان ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 25 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[معين الدين حيدر|ليفٽيننٽ جنرل (ر) معين الدين حيدر]] | style="background:#eaf2f8;" | 17 مارچ 1997ع | style="background:#eef5e9;" | 17 جون 1999ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر |- | style="background:#d6eaf8;" | 26 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ممنون حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جون 1999ع | style="background:#e2f0d9;" | 12 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ پاڪستان جو صدر بڻيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 27 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عظيم دائودپوٽو|ايئر مارشل عظيم دائودپوٽو]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#eef5e9;" | 24 مئي 2000ع | style="background:#fdf2e9;" | فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 28 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ميان سومرو]] | style="background:#f4f8fc;" | 25 مئي 2000ع | style="background:#e2f0d9;" | 26 ڊسمبر 2002ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ سينيٽ چيئرمين ۽ نگران وزيراعظم رهيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 29 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عشرت العباد خان|ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 27 ڊسمبر 2002ع | style="background:#eef5e9;" | 10 نومبر 2016ع | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 14 سال؛ سنڌ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8;" | 30 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[سعيد الزمان صديقي|جسٽس (ر) سعيد الزمان صديقي]] | style="background:#f4f8fc;" | 11 نومبر 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 جنوري 2017ع | style="background:#fbe5d6;" | اڳوڻو چيف جسٽس پاڪستان |- | style="background:#eaf2f8;" | 31 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد زبير]] | style="background:#eaf2f8;" | 2 فيبروري 2017ع | style="background:#eef5e9;" | 3 آگسٽ 2018ع | style="background:#fdf2e9;" | مسلم ليگ (ن) جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 32 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[عمران اسماعيل]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | 18 اپريل 2022ع | style="background:#fbe5d6;" | پاڪستان تحريڪ انصاف جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#fff2cc;" | — | style="background:#fff2cc; text-align:right; padding:7px;" | [[آغا سراج دراني]] | style="background:#fff2cc;" | 20 اپريل 2022ع | style="background:#fff2cc;" | 9 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#ffe699;" | '''قائم مقام گورنر'''؛ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#eaf2f8;" | 34 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪامران ٽيسوري|محمد ڪامران خان ٽيسوري]] | style="background:#eaf2f8;" | 10 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#eef5e9;" | 12 مارچ 2026ع | style="background:#fdf2e9;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] سان لاڳاپيل؛ سنڌ جو 34هون گورنر |- | style="background:#d9ead3;" | 35 | style="background:#d9ead3; text-align:right; padding:7px;" | '''[[محمد نهال هاشمي|سيد محمد نهال هاشمي]]''' | style="background:#d9ead3;" | '''13 مارچ 2026ع''' | style="background:#d9ead3;" | '''عهدي تي موجود''' | style="background:#b6d7a8;" | '''سنڌ جو موجوده ۽ 35هون گورنر؛ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] سان لاڳاپيل''' |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Jailed PA speaker becomes acting Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1685798 |work=Dawn |date=20 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Tessori sacked as PML-N stalwart Nehal Hashmi made Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1981494 |work=Dawn |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گورنر ==== گورنر 1973ع جي آئين تحت صوبي جو آئيني سربراهه آهي ۽ صدر طرفان وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ٿيندو آهي. 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ عدالتي، فوجي، سياسي ۽ ڪاروباري پسمنظر رکندڙ مختلف شخصيتون گورنر رهيون. خاص طور [[عشرت العباد خان]] ڊسمبر 2002ع کان نومبر 2016ع تائين لڳ ڀڳ چوڏهن سال گورنر رهيو، جيڪو سنڌ جي تاريخ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018ع کان 2022ع تائين [[عمران اسماعيل]]، پوءِ 2022ع کان مارچ 2026ع تائين [[ڪامران ٽيسوري]] گورنر رهيو. 13 مارچ 2026ع تي [[محمد نهال هاشمي]] سنڌ جي 35هين گورنر طور حلف کنيو ۽ 2026ع تائين عهدي تي موجود آهي.<ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ شهري سياست ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تبديلين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي تيز آباديءَ، اندروني ۽ بين الصوبائي لڏپلاڻ، غيررسمي آبادين، زمين، پاڻي، ٽرانسپورٽ، روزگار ۽ مڪاني حڪومت جي اختيارن بابت مسئلن سبب شهري سياست پيچيده ٿي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مهاجر قومي موومينٽ ۽ بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ وڏي چونڊيل قوت رهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي مڪاني حڪومت واري دور ۾ ڪراچي ۾ ميئر يا ناظم جي اداري کي وڏي سياسي اهميت ملي. بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، پاڪستان پيپلز پارٽي، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جماعتن شهر جي چونڊيل ۽ مڪاني سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2013ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي منظوري سان رينجرز ۽ پوليس جون ٽارگيٽيڊ ڪارروايون تيز ٿيون. انهن ڪاررواين سان منظم سياسي ۽ ڏوهاري تشدد ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي اختيارن، سياسي گرفتارين ۽ شهري نمائندگيءَ بابت بحث جاري رهيو. [[فائل:Sindh Assembly 2018.svg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي 2018ع واري پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي اڪثريت سان صوبائي حڪومت قائم ڪئي]] ==== آبادي ۽ شهريڪاري ==== 1981ع کان پوءِ سنڌ جي آباديءَ ۾ تيز واڌ جاري رهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ جي آبادي 1981ع ۾ لڳ ڀڳ 19.0 ملين، 1998ع ۾ 30.4 ملين، 2017ع ۾ 47.9 ملين ۽ 2023ع ۾ تقريباً 55.7 ملين ٿي وئي. سرڪاري آدمشماري هن تيز واڌ کي قدرتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ لڏپلاڻ ۽ آباديءَ جي رفتار سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي هن آباديءَ جي واڌ جو سڀ کان اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تيزيءَ سان آبادي وڌي. شهريڪاريءَ سان صنعت، واپار، مالي خدمتن ۽ تعميراتي سرگرمين ۾ واڌ ٿي، پر پاڻي، صفائي، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ شهري منصوبابنديءَ تي پڻ دٻاءُ وڌيو. ==== تعليم ==== 1990ع کان پوءِ سنڌ جي تعليم ۾ سرڪاري اسڪولن جي توسيع، خانگي تعليمي شعبي جي تيز واڌ، يونيورسٽين جي تعداد ۾ اضافو ۽ اعليٰ تعليم جي ادارتي پکيڙ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ اسڪول ۽ اعليٰ تعليم جي وڏي پاليسي ذميواري صوبي ڏانهن منتقل ٿي. 2013ع ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ''' منظور ڪيو ويو، جنهن 5 کان 16 سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم بابت قانوني ذميواري مقرر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان دور ۾ سرڪاري يونيورسٽين ۽ ميڊيڪل، انجنيئرنگ، قانون ۽ ڪاروباري تعليم جي ادارن ۾ پڻ واڌ ٿي. تعليم ۾ واڌ باوجود شهري ۽ ٻهراڙي، مردن ۽ عورتن ۽ مختلف ضلعن وچ ۾ وڏا فرق برقرار رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 10 سالن يا ان کان مٿي عمر جي ماڻهن جي خواندگي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.21 سيڪڙو. شهري علائقن ۾ اها شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ صرف 38.14 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 Sindh – Education |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> تازن سالن ۾ اسڪولن جي انتظام کي وڌيڪ مقامي سطح تي منتقل ڪرڻ، استادن جي تربيت، اسڪول ڪلسٽرنگ، نصاب ۽ ڊيٽا بنياد تي منصوبابنديءَ لاءِ به سڌارا ڪيا ويا. يونيسيف موجب هڪ پائلٽ پروگرام هيٺ 14 ضلعن ۾ 400 اسڪولن کي 20 ڪلسٽرن ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فيصلن ۽ بجيٽ اختيارن کي اسڪولن جي ويجهو منتقل ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |publisher=UNICEF |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== صحت ==== صحت جي شعبي ۾ 1990ع کان پوءِ بنيادي صحت مرڪزن، ضلعي اسپتالن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، حفاظتي ٽڪن ۽ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن جي پروگرامن ۾ واڌ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ صحت جو وڏو انتظامي ۽ قانون ساز اختيار سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کان پوءِ صوبي ڪيترائي مخصوص صحت قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ذهني صحت، ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز، عضون جي پيوندڪاري، نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ، ماءُ جي کير ۽ ٻارن جي غذائيت بابت قانون منظور ڪيا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع جي سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي موجب ٻارن جي موت جي شرح 2014ع جي 104 في 1,000 زنده ڄمڻ کان گهٽجي 46 في 1,000 ٿي، جڏهن ته ماهر صحت عملي جي موجودگيءَ ۾ ٿيندڙ ولادتون 65 سيڪڙو کان وڌي لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو ٿيون. ساڳي سروي مطابق ٻارن جي قد ۾ واڌ جي گهٽتائي يعني stunting ۾ نمايان سڌارو نه ٿيو ۽ 20–24 سالن جي عورتن مان لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو 18 سالن کان اڳ شادي ڪري چڪو هو.<ref>{{cite web |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |publisher=UNICEF |date=16 July 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2020ع جي [[ڪووڊ-19 وبا]] سنڌ جي صحت جي نظام لاءِ نئون وڏو امتحان هئي. اسپتالن ۾ آئسوليشن، ٽيسٽنگ، ايمرجنسي بسترا، ويڪسينيشن ۽ وبائي نگرانيءَ جا نظام وڌايا ويا، جڏهن ته لاڪ ڊائون ۽ تعليمي ادارن جي بندش سان روزگار ۽ تعليم پڻ متاثر ٿيا. ==== ثقافت، سنڌي ٻولي ۽ ورثي جو تحفظ ==== 1990ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ ٻولي ۽ ثقافت جي ادارتي تحفظ ۾ واڌ ٿي. 1991ع ۾ '''[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترق == جاگرافي == {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ جو قدرتي منظر]] [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|250px|ساڄو|سنڌ جو نقشو]] سنڌ [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ جي ڪل ايراضي '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' (تقريباً 54,407 چورس ميل) آهي.<ref>{{cite web |title=Social Indicators of Pakistan 2021 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/social_statistics/publications/Social_Indicators_of_Pakistan_2021.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 23° کان 29° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67° کان 71° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اولهه ۽ اتر اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اوڀر ۾ [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا ڀارتي علائقا، ڏکڻ اوڀر ۾ [[رڻ ڪڇ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهن. صوبي جو مرڪزي جغرافيائي عنصر [[سنڌو درياهه]] آهي، جنهن جي هيٺين ماٿريءَ سنڌ جي زرعي ميدانن، آبادين ۽ تاريخي شهري مرڪزن جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ [[هيٺيون سنڌو طاس|هيٺين سنڌو طاس]] جو اهم حصو آهي. سنڌو درياهه اتر کان ڏکڻ طرف وهندي سڄي صوبي کي تقريباً ٻن وڏن حصن ۾ ورهائي ٿو ۽ آخر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] وسيلي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ ٻوڏن ذريعي جمع ٿيل واري، گاد ۽ چيڪي مٽيءَ سان سنڌ جا وسيع اليويل ميدان وجود ۾ آيا آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === طبعي بناوت === [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو منظر؛ اولهه سنڌ جو جابلو خطو سنڌ جي اهم طبعي علائقن مان هڪ آهي]] [[فائل:Mangrove Forest Sindh.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌو ڊيلٽا]] ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ هي سامونڊي ٻيلن وارو نظام سنڌ جي ساحلي ماحوليات جو اهم حصو آهي]] طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ کي عام طور چار وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر ۽ لاڳاپيل جابلو خطو]]، وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جو وسيع اليويل ميدان، اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] ۽ ان سان لاڳاپيل وارياسي علائقا، ۽ ڏکڻ ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي پٽي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اولهه سنڌ جي جابلو علائقي ۾ کيرٿر، پٻ ۽ لڪي سان لاڳاپيل ٽڪرين ۽ جبلن جا سلسلا ملن ٿا. وچ وارو علائقو سنڌوءَ جي قديم ۽ موجوده ٻوڏن سان ٺهيل هموار ميدانن تي مشتمل آهي. اوڀر طرف ٿر ۽ نارا وارياسي خطا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ڊيلٽائي ميدان، لوڻياٺ زمين، کاريون ڍنڍون، سامونڊي کاريون ۽ [[مينگروو]] ٻيلن جا علائقا ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي زمين جو وڏو حصو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي پاڻي پاليسي موجب صوبي ۾ سنڌو طاس جي ڪئنالن هيٺ ايندڙ ايراضي تقريباً '''5 ملين هيڪٽر''' آهي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو بڻجي ٿي؛ باقي وڏي ايراضي ريگستان، ڪوهستان، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻين برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/SindhWaterPolicy |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي معيشت ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو بنيادي ڪردار آهي. انهن بئراجن ۽ ڪئنالن وسيلي سنڌوءَ جو پاڻي صوبي جي وسيع ميداني علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ کي سنڌ جي وسيع ڪئنال نظام ڏانهن ورهائيندڙ اهم آبپاشي ڍانچو]] === روايتي جاگرافيائي ڀاڱا === سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ ۾ صوبي کي مختلف روايتي علائقن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * [[سرو، سنڌ|سرو]] — اتر سنڌ؛ * [[سنڌ جو وچولو|وچولو]] — وچ سنڌ؛ * [[لاڙ، سنڌ|لاڙ]] — هيٺين ۽ ڏاکڻي سنڌ؛ * [[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] — اولهه وارو جابلو ۽ نيم خشڪ خطو؛ * [[ٿر]] ۽ ٻين وارياسي علائقن تي مشتمل ريگستاني سنڌ. هي ورهاست جديد انتظامي ضلعن بدران تاريخي، ثقافتي، آبي ۽ طبعي خصوصيتن تي ٻڌل آهي.<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref> === سنڌوءَ جو ميداني علائقو === سنڌو درياهه جو ميداني علائقو سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ آباد ۽ زرعي طور اهم حصن مان آهي. هي ميدان درياهه جي هزارين سالن جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان ٺهيو آهي. مختلف هنڌن تي هن ميداني نظام ۾ پراڻا درياهي پيٽ، مياندر، قدرتي بند، هيٺاهين کڏون ۽ ٻوڏ وارا ڪچا علائقا ملن ٿا. سنڌ ۾ '''ڪچو''' انهن علائقن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي درياهه جي حفاظتي بندن ۽ مکيه وهڪري جي وچ ۾ واقع آهن ۽ وڏي ٻوڏ وقت پاڻي هيٺ اچي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ بندن کان ٻاهر واري نسبتاً مستقل آبادي ۽ آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' سڏيو وڃي ٿو. اولهه واري پاسي، خاص طور دادو، ڄامشورو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڪجهه علائقن ۾، کيرٿر جبلن کان ايندڙ برساتي نالن ۽ سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وچ وارو هيٺاهون علائقو '''ڪڇو''' يا '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Topography of Dadu District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-dadu/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ريگستان === [[فائل:Thar desert in cloudy weather.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جو جهڙالي موسم ۾ منظر؛ چوماسي کان پوءِ ٿر جي نباتاتي بناوت عارضي طور تبديل ٿي وڃي ٿي]] [[فائل:The Thar Desert.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جون وارياسي ڀٽون]] سنڌ جي اوڀر ۽ اتر اوڀر حصن ۾ وسيع خشڪ ۽ نيم خشڪ وارياسي علائقا موجود آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ 62 سيڪڙو جاگرافيائي ايراضي ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ ٻين خشڪ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]] ۽ [[اڇڙو ٿر]] آهن. اهي پاڻ ۾ جاگرافيائي طور ڳنڍيل وارياسي نظام جو حصو آهن ۽ ڪن ماخذن ۾ نارا ۽ اڇڙو ٿر کي وڏي ٿر ريگستاني نظام جا علائقائي حصا پڻ سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! ريگستان ! لڳ ڀڳ ايراضي ! اهم علائقا ! خاصيتون |- | [[ٿر ريگستان]] | وسيع بين الاقوامي ريگستان؛ سنڌ ان جي اولهه حصي تي مشتمل آهي | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | هندستان جي [[راجستان]] تائين پکڙيل وڏي ٿر ريگستاني نظام جو حصو؛ وارياسي ڀٽون، موسمي چراگاهه ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت |- | [[نارا ريگستان]] | تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' | خيرپور، سانگهڙ ۽ اوڀر سنڌ جا ڀرپاسي وارا حصا | تقريباً 26°–28° اتر ۽ 68°–70° اوڀر وچ ۾ واقع نيم خشڪ وارياسو خطو؛ وارياسي ڀٽون ۽ هيٺاهيون ''پٽ'' نما زمينون<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> |- | [[اڇڙو ٿر]] | تقريباً '''4,800 چورس ڪلوميٽر''' | خاص طور [[سانگهڙ ضلعو]]، [[کپرو تعلقو]]، ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل علائقا | اڇي يا هلڪي رنگ جي واري سبب ''اڇڙو ٿر'' سڏجي ٿو؛ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ لوڻياٺ زميني پاڻي هن علائقي جون اهم خاصيتون آهن<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> |} === ٿر ريگستان === [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ سرحد پار [[راجستان]] جي وڏي ٿر ريگستان جو تسلسل آهي. سنڌ اندر ان جو وڏو حصو ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ضلعن ۾ آهي. علائقي جي سطح تي ڊگهيون وارياسي ڀٽون، وچ وارا هيٺاهان ميدان ۽ برساتي چراگاهه عام آهن. ٿر ۾ مستقل درياهه موجود ناهن ۽ پاڻيءَ جو وڏو حصو برسات، کوهن ۽ زيرزمين ذخيرن مان حاصل ٿئي ٿو. چوماسي جي سٺي برسات دوران ريگستان جي ڪيترن حصن ۾ گاهه، جڙي ٻوٽيون ۽ موسمي فصل پيدا ٿين ٿا، جڏهن ته گهٽ برسات وارن سالن ۾ ڏڪار جا خطرا وڌي وڃن ٿا. === نارا ريگستان === [[نارا ريگستان]] سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي پٽيءَ ۾ واقع آهي. سائنسي مطالعي موجب اهو تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 26° کان 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68° کان 70° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ اچي ٿو. هتي اوچائي عام طور 50 کان 115 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> نارا جي منظرنامي ۾ مستحڪم ۽ حرڪت ڪندڙ وارياسي ڀٽون، انهن جي وچ ۾ هيٺاهيون واديون ۽ ''پٽ'' نالي هموار علائقا ملن ٿا. نارا ڪئنال ۽ ان جي شاخن ويجهن علائقن ۾ آبادڪاري ۽ آبپاشيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === اڇڙو ٿر === [[اڇڙو ٿر]]، جنهن کي ''اڇو ريگستان'' پڻ چيو وڃي ٿو، خاص طور سانگهڙ ضلعي جي اوڀر واري حصي ۽ کپرو تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ان جو نالو واريءَ جي هلڪي يا اڇي رنگ سبب پيو. جديد رپورٽن موجب هي ريگستان تقريباً 4,800 چورس ڪلوميٽر تائين پکڙيل آهي ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل وارياسي علائقن تائين وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> اڇڙي ٿر ۾ زيرزمين پاڻيءَ جو وڏو حصو لوڻياٺ آهي ۽ آبادي گهڻو ڪري برساتي پاڻي، کوهن ۽ مالداريءَ تي دارومدار رکي ٿي. [[چوٽياري ذخيرو]] هن ريگستان جي اولهه واري ڪناري سان لاڳاپيل اهم آبي علائقن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Socio Economic Assessment Study |url=https://www.wwf.org.pk/foreverindus/pdf/socioeconomic_assessment_07.pdf |publisher=WWF-Pakistan |year=2008 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبل ۽ جابلو علائقا === سنڌ جا وڏا جابلو علائقا بنيادي طور صوبي جي اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهن. اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ انهن سان لاڳاپيل پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان جا پهاڙي علائقا آهن، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون واقع آهن. حيدرآباد ڀرسان [[گنجو ٽڪر]] هڪ الڳ پٿريلو ريج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === کيرٿر جبلن جو سلسلو === [[فائل:Kirthar Mountains.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]]؛ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جابلو پٽي]] [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]] سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ نمايان قدرتي حد ٺاهين ٿا. هي سلسلو اتر کان ڏکڻ طرف سوين ڪلوميٽر پکڙيل آهي ۽ سنڌ اندر قمبر شهدادڪوٽ، دادو، ڄامشورو ۽ ڪراچيءَ جي اولهه وارن جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. کيرٿر ۾ گهڻو ڪري چن پٿر، واري پٿر ۽ ٻين تلڇٽي پٿرن جا سلسلا ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي ارضياتي دستاويزن موجب صوبي جي اولهه ۾ کيرٿر ۽ پٻ جا جبل، اتر طرف لڪي سلسلو ۽ ڪوهستاني علائقا سنڌ جي اهم پٿريلي بناوتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بلند مقام ==== [[فائل:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|230px|ساڄو|[[ڪتي جي قبر]]، کيرٿر سلسلي جي اتر سنڌ واري بلند جابلو علائقي ۾ واقع چوٽي]] سنڌ اندر کيرٿر سلسلي جي بلند ترين حصن بابت مختلف ماخذن ۾ مختلف نالا ۽ ماپون ڏنيون ويون آهن. قمبر شهدادڪوٽ واري کيرٿر علائقي ۾ '''ڪُتي جي قبر''' نالي چوٽيءَ جي اوچائي تقريباً 2,065–2,100 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته دادو واري حصي ۾ ڪجهه وڌيڪ بلند چوٽين جون پڻ رپورٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Topography of Kamber-Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري ڪنهن هڪ چوٽيءَ کي بنا مضبوط سرڪاري سروَي جي سنڌ جي قطعي ''بلند ترين چوٽي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. ==== گورک هِل ==== [[فائل:Gorakh Hill.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[گورک هل]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۾ لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر اوچائيءَ تي واقع جابلو ماڳ]] [[گورک هل]] دادو ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جي هڪ بلند پليٽو تي واقع آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان تقريباً '''5,688 فوٽ''' (1,734 ميٽر) آهي.<ref>{{cite news |title=A lesser hill station |url=https://www.dawn.com/news/1692232/a-lesser-hill-station |work=Dawn |date=30 May 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> گورک سنڌ جي سڀ کان مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ آهي ۽ ان جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي ٿڌي رهي ٿي. === ڪارونجهر === [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]]] [[ڪارونجهر]] جون ٽڪريون [[ننگرپارڪر]]، ٿرپارڪر ضلعي ۾ واقع آهن. اهي ٿر جي وارياسي منظرنامي جي وچ ۾ گرينائيٽ جي قديم پٿريلي اڀارن طور نمايان آهن. سنڌ حڪومت جي ارضياتي منصوبن ۾ ڪارونجهر کي ننگرپارڪر جي گرينائيٽ سان لاڳاپيل هڪ مخصوص ارضياتي خطو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪارونجهر جون ٽڪريون رڳو طبعي جغرافيائي لحاظ کان نه، پر ٿرپارڪر جي تاريخ، مذهبي ماڳن، لوڪ روايتن ۽ مقامي ثقافت جي حوالي سان پڻ اهم آهن. === گنجو ٽڪر === [[گنجو ٽڪر]] [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان واقع هڪ پٿريلو ريج آهي. اهو کيرٿر جهڙو ڊگهو جبلن جو سلسلو نه، پر سنڌوءَ جي ميداني علائقي مان اڀرندڙ هڪ مقامي پٿريلي بناوت آهي. گنجو ٽڪر حيدرآباد جي طبعي ۽ تاريخي منظرنامي جو حصو رهيو آهي. === ارضيات === سنڌ جي ارضيات ۾ وڏي تنوع موجود آهي. اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ کيرٿر، پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان واري پٽيءَ ۾ ڪريٽيشس کان پليوسين دور تائين مختلف تلڇٽي پٿر ملن ٿا. انهن ۾ پٻ واري پٿر، راڻي ڪوٽ گروپ، لڪي، کيرٿر، ناري، گاج ۽ منڇر فارميشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي جي وچين حصي تي نسبتاً نئين دور جي سنڌوءَ جي اليويل مٽي غالب آهي، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ ننگرپارڪر جي ڪارونجهر علائقي ۾ قديم گرينائيٽ پٿر ملن ٿا. سنڌ جي ارضياتي بناوت تيل، قدرتي گئس، ڪوئلي، چن پٿر، گرينائيٽ ۽ ٻين معدني وسيلن جي موجودگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. === ميداني علائقا === [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ سنڌوءَ جي ڪنارن تي آباد ميداني علائقا سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ شهري ارتقا ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.]] سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي قديم وهڪرن جي آندل اليويل لٽ سان ٺهيل وسيع ميداني علائقن تي مشتمل آهي. هي ميدان اتر کان ڏکڻ تائين صوبي جي مرڪزي حصي ۾ پکڙيل آهن ۽ سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي شهرن جو بنيادي خطو آهن. سنڌوءَ جي بار بار وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان چيڪي، لٽائتي ۽ وارياسي مٽيءَ جا مختلف قسم وجود ۾ آيا آهن، جن مان گهڻا آبپاشي هيٺ انتهائي زرعي اهميت رکن ٿا. سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وڏي حصي ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سان ڳنڍيل ڪئنالن جو وسيع نظام موجود آهي. هي آبپاشي نظام ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، ڀاڄين ۽ ٻين فصلن جي پوک لاءِ بنيادي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ واري مرڪزيت جو وڏو حصو انهيءَ هيٺين سنڌو ميدان سان لاڳاپيل آهي. [[فائل:Indus river Sukkur barrage sunset.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[سکر بئراج]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ بئراج سنڌ جي ڪئنالي آبپاشي نظام جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي.]] ==== ڪچو ۽ پڪو ==== سنڌو درياهه سان لڳو لڳ حفاظتي بندن جي اندر واقع ٻوڏ واري ميدان کي عام طور '''ڪچو''' چيو وڃي ٿو. ڪچي جا علائقا درياهه جي پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت ٻوڏ هيٺ اچي سگهن ٿا ۽ ٻوڏ کان پوءِ اتي نئين زرخيز لٽ جمع ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري ڪچي ۾ موسمي زراعت، چراگاهه ۽ درياهي ٻيلن جا علائقا ملن ٿا. حفاظتي بندن کان ٻاهر واري مستقل آبادي ۽ وڏي آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' چيو وڃي ٿو. پڪي جا ميدان ٻوڏ کان نسبتاً محفوظ آهن ۽ سنڌ جي مستقل زرعي، شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادين جو وڏو حصو هتي واقع آهي. === ڪاڇو === [[فائل:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ ٻنهي جي وچ ۾ ڪئنالن، ٻوڏ وارن ميدانن ۽ زرعي زمينن جو جڙيل آبي نظام نظر اچي ٿو]] [[ڪاڇو]] سنڌ جي اولهه واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ سنڌوءَ جي مرڪزي ميدانن جي وچ ۾ واقع هڪ وسيع نيم خشڪ پهاڙي پيرن وارو ميداني خطو آهي. اهو خاص طور [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] جي اولهه وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي. ڪاڇي جي مٽي سنڌوءَ جي سڌي اليويل لٽ بدران گهڻو ڪري کيرٿر جبلن مان ايندڙ موسمي نين، برساتي وهڪرن ۽ ٻوڏن جي آندل گاد، بجري ۽ واريءَ سان ٺهي ٿي. انهيءَ ڪري ڪاڇي جي زميني بناوت سنڌوءَ جي هموار ميدان کان وڌيڪ اڻبرابر ۽ مختلف قسم جي آهي. [[فائل:Women in Sindh.jpg|thumb|280px|ساڄو|اولهه سنڌ جو نيم خشڪ منظر؛ ڪاڇي ۽ ڪوهستان سان لاڳاپيل علائقن ۾ پاڻيءَ جي دستيابي وڏي حد تائين برساتي وهڪرن ۽ ذخيرن تي دارومدار رکي ٿي]] ڪاڇو عام طور خشڪ خطو آهي، پر چوماسي يا کيرٿر ۾ تيز برساتن دوران [[نائي گاج]]، نائي نلي، نائي انگائي ۽ ٻين موسمي نين ۾ وهڪرا پيدا ٿين ٿا. اهي نيون جبلن مان گاد ۽ پاڻي کڻي ڪاڇي جي هيٺاهين ميدانن ۾ پکڙجن ٿيون. مناسب برسات وارن سالن ۾ اهي وهڪرا زمين کي زرخيز بڻائين ٿا ۽ جوئر سميت مختلف خريف فصلن جي پوک ممڪن بڻائين ٿا.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ مستقل ڪئنالي آبپاشي محدود آهي، تنهنڪري زرعي سرگرميءَ جو وڏو حصو برسات، نين جي پاڻي ۽ زيرزمين پاڻيءَ تي دارومدار رکي ٿو. مقامي طور نين جي وهڪري کي ننڍن مٽيءَ جي بندن يا ''واڪرن'' ذريعي مختلف زرعي علائقن ڏانهن موڙڻ جو روايتي طريقو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |title=Water resource management in 'kutcha' areas |url=https://www.dawn.com/news/25070/water-resource-management-in-kutcha-areas |work=Dawn |date=5 March 2002 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ آبادي سنڌوءَ جي مرڪزي ميدان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۽ وڌيڪ پکڙيل آهي. ڪيترن هنڌن تي مالداري، برساتي زراعت ۽ موسمي لڏپلاڻ مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. تيز برساتن دوران کيرٿر مان ايندڙ اوچتا ٻوڏ وهڪرا روڊن، ڳوٺن ۽ زرعي زمينن کي پڻ متاثر ڪندا آهن؛ 2023ع ۽ 2024ع ۾ نائي گاج ۽ ٻين نين جي ٻوڏن سبب ڪاڇي جا ڪيترائي ڳوٺ عارضي طور زميني رابطن کان ڪٽجي ويا هئا.<ref>{{cite news |title=Major drains across Kachho belt flooded amid downpour |url=https://www.dawn.com/news/1763877 |work=Dawn |date=10 July 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Flooding in Sindh's Gaj River submerges roads in 200 Kachho villages after heavy rain in Kirthar range |url=https://www.dawn.com/news/1855992 |work=Dawn |date=31 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪاڇو کان منڇر ڍنڍ تائين === [[فائل:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان سان لاڳاپيل مهاڻن جي روايتي آبي زندگي]] [[فائل:Lake Manchar (2003).jpg|thumb|250px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو ميداني علائقو.]] ڪاڇي جو ڏاکڻو ۽ اوڀر وارو حصو [[منڇر ڍنڍ]] سان ويجهي جغرافيائي وابستگي رکي ٿو. منڇر سنڌوءَ جي اولهه طرف هڪ قدرتي هيٺاهين ۾ واقع آهي ۽ ان جي اولهه ۾ کيرٿر جبل، ڏکڻ ۾ لڪي ٽڪريون ۽ اوڀر ۾ سنڌوءَ جو ميداني علائقو آهي.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[نائي گاج]] سميت کيرٿر مان ايندڙ ڪيترائي موسمي وهڪرا ڪاڇي مان گذري آخرڪار منڇر ڍنڍ تائين پهچن ٿا. نائي گاج منڇر لاءِ تاريخي طور اهم مٺي پاڻيءَ جي ذريعن مان هڪ رهي آهي.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> منڇر جو پاڻي سنڌو درياهه سان پڻ ڳنڍيل آهي؛ ڍنڍ ڊنسٽر ۽ اڙل واهن وسيلي سنڌوءَ سان پاڻيءَ جي ڏي وٺ ڪندي رهي آهي. ان ڪري ڪاڇي، منڇر ۽ سنڌوءَ جو ميداني نظام هڪ ٻئي سان جڙيل قدرتي آبي ۽ زميني نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڏاکڻا ميداني ۽ ڊيلٽائي علائقا === سنڌوءَ جو مرڪزي ميدان ڏکڻ طرف آهستي آهستي هيٺاهين ۽ وڌيڪ هموار ٿيندو وڃي ٿو ۽ آخرڪار [[سنڌو ڊيلٽا]] جي وسيع ميداني نظام ۾ تبديل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ پراڻا درياهي پيٽ، سامونڊي کاريون، لوڻياٺ زمين، ٽائڊل کاريون ۽ مينگروو وارا علائقا گڏ ملن ٿا. هيٺين سنڌ جي ميدانن ۾ درياهي لٽ ۽ سامونڊي عمل ٻنهي جو اثر موجود آهي. ڊيلٽا ۾ پاڻيءَ ۽ گاد جي مقدار ۾ تبديليون زمين جي بناوت، ساحلي ڪٽاءَ، لوڻياٺ ۽ مينگروو ٻيلن جي پکيڙ تي سڌو اثر وجهن ٿيون. === سامونڊي پٽي === {{Main|سنڌ جو سامونڊي ڪنارو|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Coast of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ڀرسان [[عربي سمنڊ]] جو ساحلي منظر؛ سنڌ جي سامونڊي پٽي صوبي جي ڏاکڻي حد بڻائي ٿي.]] سنڌ جو سامونڊي ڪنارو [[عربي سمنڊ]] جي اترئين حصي سان لڳل آهي. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ ڪوسٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] موجب صوبي جي ساحلي پٽي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''350 ڪلوميٽر''' آهي. هي سامونڊي خطو انتظامي طور [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جي ساحلي علائقن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://scda.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Coastal Development Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ساحلي جاگرافيءَ کي وسيع طور ٻن مختلف حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: اولهه ۾ ڪراچيءَ سان لاڳاپيل نسبتاً پٿريلا، وارياسا ۽ شهري ساحل؛ ۽ اوڀر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو وسيع هيٺاهون علائقو، جيڪو درياهي شاخن، سامونڊي ڪريڪن، گپ وارن ميدانن، مينگروو ٻيلن ۽ ڊيلٽائي ٻيٽن تي مشتمل آهي. اوڀرئين پاسي هي سامونڊي نظام [[سر ڪريڪ]] تائين وڃي ٿو. === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو ڊيلٽا}} [[سنڌو ڊيلٽا]] سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ ٺهيل وسيع ڊيلٽائي نظام آهي. سنڌوءَ جي درياهي گاد، سامونڊي لهرن ۽ مدوجزر جي گڏيل عمل سان هتي ڪريڪ، گپ وارا ميدان، لوڻياٺ دلدل، مينگروو ٻيلا ۽ ننڍا وڏا ڊيلٽائي ٻيٽ وجود ۾ آيا آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب مينگروو ٻيلا خاص طور اهڙن سامونڊي مصبن ۽ مدوجزر وارن علائقن ۾ وڌن ٿا، جيڪي عام سامونڊي سطح ۽ بلند مد واري سطح جي وچ ۾ اچن ٿا.<ref name="SFD-mangroves"/> ڊيلٽا سنڌ جي سامونڊي حياتياتي تنوع ۽ مڇيگيريءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. مڇين ۽ جهينگن جون ڪيتريون تجارتي جنسون پنهنجي حياتيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ مينگروو ۽ ڪريڪ ماحول کي نرسري طور استعمال ڪن ٿيون. ساڳئي وقت هي علائقو مقامي مهاڻن ۽ ساحلي آبادين جي روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو آهي.<ref name="SFD-mangroves"/> === ٻيٽ === [[فائل:Manora Karachi.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[منهوڙو]]، ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري وٽ واقع تاريخي ٻيٽ]] [[فائل:Karachi, Charna Island.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[چرنا ٻيٽ]]، ڪراچيءَ جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۾ واقع سامونڊي ٻيٽ.]] [[فائل:Charna Island Karachi Arabian Sea.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[عربي سمنڊ]] ۾ [[چرنا ٻيٽ]] جو منظر.]] سنڌ جي سامونڊي پٽي، ڪراچيءَ جي بندرگاهي علائقي ۽ سنڌو ڊيلٽا ۾ ڪيترائي ٻيٽ، ٽاپو نما زميني ٽڪرا ۽ مدوجزر سان ٺهندڙ گپ وارا ٻيٽ موجود آهن. انهن جي شڪل ۽ ايراضي سامونڊي لهرن، گاد جي جمع ٿيڻ، ساحلي ڪٽاءَ ۽ درياهي وهڪرن سبب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي. ڪراچيءَ ڀرسان مشهور سامونڊي ٻيٽن ۽ ٽاپن ۾ [[منهوڙو]]، [[بابا ٻيٽ]]، [[ڀٽ ٻيٽ]]، [[بُنڊل ٻيٽ]] ۽ [[بُڊو ٻيٽ]] شامل آهن. منهوڙو ڪراچي بندرگاهه جي داخلي حصي وٽ واقع تاريخي آباديءَ وارو ٻيٽ آهي، جڏهن ته بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ قديم مهاڻن جي آبادين سان لاڳاپيل آهن. بُنڊل ۽ بُڊو ٻيٽ ڪورنگي ۽ ڦٽي ڪريڪ واري ڊيلٽائي نظام سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن جي چوڌاري سامونڊي گپ وارا ميدان ۽ مينگروو ماحول موجود آهي. سنڌو ڊيلٽا جي اوڀرئين حصي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا ڊيلٽائي ٻيٽ ۽ گپ وارا ٽاپا موجود آهن. اهي سامونڊي پکين، مڇين، جهينگن ۽ ٻين جاندارن لاءِ رهائش ۽ خوراڪ جا علائقا مهيا ڪن ٿا ۽ ڪيترن هنڌن تي مينگروو نباتات سان ڍڪيل آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> ساحلي ٻيٽن ۽ ڊيلٽائي علائقن جي ماحولياتي حالت جو دارومدار سنڌوءَ مان ايندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد، سامونڊي مدوجزر، لوڻياٺ ۽ انساني سرگرمين تي آهي. ان ڪري سنڌ جي ٻيٽن کي رڳو الڳ زميني ٽڪرن بدران وسيع [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي ماحولياتي نظام جي حصي طور ڏٺو وڃي ٿو. == آبهوا == {{Main|سنڌ جي آبهوا}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|ساڄو|[[جيڪب آباد ضلعو]]، جيڪو مٿين سنڌ جي انتهائي گرم ۽ خشڪ آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي.]] سنڌ جي آبهوا مجموعي طور '''گرم، خشڪ کان نيم خشڪ''' نوعيت جي آهي، پر [[عربي سمنڊ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[ٿر ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]]، اوچائي ۽ سمنڊ کان فاصلي سبب صوبي جي مختلف حصن جي گرمي پد، گهم ۽ برسات ۾ نمايان علائقائي فرق ملي ٿو. [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] جي خطري ۽ آفتن واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''128.8 ملي ميٽر''' آهي، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ موسمي گرمي پد سياري ۾ لڳ ڀڳ 27.08 °C کان خشڪ اونهاري ۾ 43.32 °C تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي آبهوا تي [[ڏکڻ ايشيائي چوماسو|ڏکڻ ايشيائي چوماسي]]، اولهندي موسمي نظامن، عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هوائن ۽ خشڪ براعظمي هوائن جو اثر پوي ٿو. برسات جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي دوران پوي ٿو، جڏهن ته سياري ۽ بهار ۾ اولهندي موسمي نظام ڪڏهن ڪڏهن اتر ۽ اولهه سنڌ ۾ برسات آڻين ٿا. سنڌ ۾ برسات نه رڳو مجموعي طور گهٽ آهي، پر سال کان سال ان ۾ تمام گهڻو ڦيرڦار پڻ ٿئي ٿو؛ انهيءَ ڪري صوبو هڪ ئي وقت [[ڏڪار]]، تيز وسڪارن، شهري ٻوڏن ۽ درياهي ٻوڏن جهڙن متضاد موسمي خطرن کي منهن ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === علائقائي موسمي فرق === روايتي سنڌي جاگرافيءَ ۾ آبهوا جي فرق کي سمجهڻ لاءِ سنڌ کي '''[[سرو، سنڌ|سرو]]'''، '''[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]''' ۽ '''[[لاڙ، سنڌ|لاڙ]]''' جي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. سرو مٿين سنڌ، وچولو وچ سنڌ ۽ لاڙ هيٺين يا ڏاکڻي سنڌ سان لاڳاپيل آهن. هي ورهاست جديد موسميات جي رسمي درجابندي نه، پر سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي علائقائي ورهاست آهي. '''مٿين سنڌ'''، خاص طور [[جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، سمنڊ کان پري هجڻ سبب انتهائي گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهن. هتي مئي ۽ جون دوران گرمي پد اڪثر 45 °C کان مٿي وڃي ٿو ۽ انتهائي گرم لهرن دوران 50 °C کان به وڌي سگهي ٿو. جيڪب آباد ۾ تاريخي طور 52 °C کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment – Jacobabad |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/603581508344261114/pdf/SFG3674-EA-P154987-Box405303B-PUBLIC-Disclosed-10-18-17.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|کاٻو|سنڌ ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هنڌ؛ مٿين سنڌ ملڪ جي انتهائي گرم علائقن مان هڪ آهي.]] '''وچ سنڌ''' ۾ [[سکر]]، [[نوابشاهه|شهيد بينظير آباد]]، [[سانگهڙ]]، [[مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جهڙا علائقا شامل آهن. هتي به اونهارو تمام گرم رهي ٿو، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه طرف وڌڻ سان عربي سمنڊ مان ايندڙ هوائن جو اثر وڌڻ لڳي ٿو. اونهاري ۾ ڏينهن گرم ۽ خشڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته رات جو گرمي پد ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي سگهي ٿو. '''هيٺين سنڌ''' يا لاڙ، جنهن ۾ [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جا ساحلي علائقا شامل آهن، عربي سمنڊ جي سامونڊي اثر هيٺ آهي. هتي اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد عام طور مٿين سنڌ کان گهٽ رهي ٿو، پر هوا ۾ گهم وڌيڪ هجڻ ڪري محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سامونڊي هير ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد جي فرق کي پڻ محدود ڪري ٿي. [[گورک هل]]، کيرٿر جي بلند علائقن ۽ ٻين اوچن هنڌن جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن کان مختلف آهي. اوچائي سبب هتي سياري ۾ گرمي پد تمام گهٽ ٿي سگهي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي ٿو. === موسمياتي کاتو === {{Main|پاڪستان موسميات کاتو}} سنڌ ۾ موسم جي سرڪاري نگراني [[پاڪستان موسميات کاتو]] ڪري ٿو. کاتو صوبي جي مختلف موسمي مرڪزن تان گرمي پد، برسات، هوا جي رخ ۽ رفتار، گهم، فضائي دٻاءَ ۽ ٻين موسمي عنصرن بابت انگ اکر گڏ ڪري ٿو. سنڌ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، جيڪب آباد، نوابشاهه، سکر، لاڙڪاڻو، بدين، ڇور ۽ ٻين هنڌن تي موسمي مشاهدي سان لاڳاپيل مرڪز موجود رهيا آهن. موسميات کاتو چوماسي، گرمي جي لهرن، سامونڊي طوفانن، تيز برساتن، خشڪ سالي ۽ ٻين انتهائي موسمي حالتن بابت اڳڪٿيون ۽ خبرداريون جاري ڪري ٿو. صوبي اندر اهڙين خبردارين کي آفتن جي تياري ۽ هنگامي انتظام لاءِ [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] ۽ ضلعي انتظاميا پڻ استعمال ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Provincial Disaster Management Authority Sindh |url=https://pdma.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون موسمون === سنڌ ۾ روايتي طور سيارو، بهار، اونهارو ۽ چوماسي وارو عرصو سڃاتو وڃي ٿو، پر صوبي جي خشڪ ۽ گرم آبهوا سبب اونهارو ٻين موسمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگهو ۽ نمايان آهي. '''سيارو''' عام طور ڊسمبر کان فيبروري تائين رهي ٿو. ساحلي علائقن ۾ سيارو نرم هوندو آهي، جڏهن ته مٿين سنڌ ۽ کيرٿر جي بلند علائقن ۾ راتيون گهڻو ٿڌيون ٿي سگهن ٿيون. اتر سنڌ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿڌيون براعظمي هوائون گرمي پد ۾ تيز گهٽتائي آڻين ٿيون. '''بهار''' نسبتاً مختصر موسمي مرحلو آهي، جيڪو فيبروري جي آخر کان مارچ تائين نمايان رهي ٿو. مارچ کان گرمي تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿئي ٿي ۽ اپريل تائين صوبي جي گهڻن اندرين علائقن ۾ گرم موسم قائم ٿي وڃي ٿي. '''اونهارو''' اپريل کان سيپٽمبر تائين سنڌ جي سڀ کان نمايان موسم آهي. مئي ۽ جون عام طور سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ هن عرصي دوران ڏينهن جو گرمي پد 45 °C کان مٿي وڃڻ عام آهي، جڏهن ته شديد گرمي جي لهرن ۾ جيڪب آباد، سبي سان لڳندڙ سرحدي علائقن ۽ شهيد بينظير آباد جهڙن هنڌن تي انتهائي گرمي رڪارڊ ٿي سگهي ٿي. سنڌو طاس بابت عالمي بئنڪ جي مطالعي ۾ پڻ جيڪب آباد، ڪشمور ۽ شڪارپور کي اونهاري ۾ سنڌ جي گرم ترين علائقن مان ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Groundwater in Pakistan's Indus Basin: Present and Future Prospects |publisher=World Bank |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/9fecf962-d3ad-5cec-909e-af3e7539dc02/download |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چوماسي وارو عرصو''' عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ سرگرم رهي ٿو. هن عرصي ۾ گرمي ڪجهه گهٽجي ٿي، پر هوا ۾ گهم وڌي سگهي ٿي. چوماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ سال کان سال وڏو فرق اچي ٿو. === سنڌ جو چوماسو === [[فائل:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|300px|ساڄو|آگسٽ 2022ع ۾ سيٽلائيٽ تان ڏٺل سنڌ ۾ وڏي پيماني واري ٻوڏ؛ غيرمعمولي چوماسي برساتن صوبي جي وسيع حصن کي پاڻي هيٺ آندو.]] سنڌ ۾ چوماسي جي برسات جو بنيادي ذريعو [[هندي سمنڊ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لاڳاپيل ڏکڻ اولهه چوماسي جو نظام آهي. پاڪستان جي ڏاکڻي ۽ اوڀرئين حصن ۾ اونهاري جي چوماسي جو اهم عرصو جون کان سيپٽمبر تائين رهي ٿو، جڏهن ته سنڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات عام طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي موسمي نظامن سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> چوماسي جي اثر جي شدت سڄي سنڌ ۾ هڪجهڙي ناهي. ڏکڻ اوڀر سنڌ، خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، چوماسي جي نظامن مان نسبتاً وڌيڪ برسات حاصل ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه سنڌ مجموعي طور وڌيڪ خشڪ آهن. ٿر ۾ چوماسي جي برسات ماحولياتي ۽ معاشي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ چراگاهن، برساتي زراعت، زيرزمين پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مالداريءَ جو وڏو حصو موسمي برسات سان ڳنڍيل آهي. سنڌ جي سراسري گهٽ برسات باوجود ڪجهه سالن ۾ چوماسي جا طاقتور نظام تمام گهڻي برسات آڻي سگهن ٿا. 2022ع ۾ غيرمعمولي چوماسي سنڌ جي وسيع ميداني علائقن ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏ پيدا ڪئي. اهڙيءَ طرح 2020ع ۾ ڪراچيءَ ۾ آگسٽ دوران لڳ ڀڳ 490 ملي ميٽر برسات رڪارڊ ٿيڻ سان ان وقت شهر لاءِ آگسٽ جي غيرمعمولي برسات جو رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan (MODIS 2020-10-11) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pakistan_(MODIS_2020-10-11).jpg |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Still submerged, nearly six months on from the initial flooding (5330445429).jpg|thumb|300px|کاٻو|2010ع جي غيرمعمولي چوماسي ۽ سنڌوءَ جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ جو پاڻي هيٺ آيل علائقو.]] چوماسي جون شديد برساتون سنڌ ۾ ٻن مختلف قسمن جي ٻوڏن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. سنڌوءَ جي مٿئين طاس مان ايندڙ وڏي وهڪري سان '''درياهي ٻوڏ''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ مختصر وقت اندر شديد برسات '''شهري ٻوڏ''' پيدا ڪري سگهي ٿي. کيرٿر ۽ ڪوهستاني علائقن ۾ شديد برساتن سان نين ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو وهڪرو وڌڻ سبب '''اوچتي ٻوڏ''' پڻ اچي سگهي ٿي. === برسات === سنڌ پاڪستان جي گهٽ برسات وارن صوبن مان هڪ آهي. صوبائي خطري واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 128.8 ملي ميٽر آهي.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي موسمي انگن ۾ جيڪب آباد جهڙن خشڪ علائقن لاءِ سالياني برسات لڳ ڀڳ 110 ملي ميٽر ۽ بدين لاءِ لڳ ڀڳ 222 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي؛ انهن علائقن جي سالياني برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر واري چوماسي دوران پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/478491468146962443/pdf/E15030vol-08.pdf |publisher=World Bank |year=2007 |access-date=24 August 2026}}</ref> بهرحال، سراسري انگ سنڌ جي برساتي نظام جي انتهائي ڦيرڦار کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن. ڪنهن سال ٿر ۽ ٻين علائقن ۾ ڏڪار جهڙيون حالتون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ته ڪنهن ٻئي سال ساڳين علائقن ۾ معمول کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ برسات پئجي سگهي ٿي. === سامونڊي اثر === [[عربي سمنڊ]] سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي آبهوا کي معتدل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين جهڙن علائقن ۾ سامونڊي هير اونهاري دوران ڏينهن جي انتهائي گرمي کي مٿين سنڌ جي ڀيٽ ۾ محدود رکي ٿي، پر ساڳئي وقت گهم وڌائي ٿي. ان ڪري ساحلي سنڌ ۾ مطلق گرمي پد جيڪب آباد يا شهيد بينظير آباد کان گهٽ هجڻ باوجود محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جو اثر اندرئين سنڌ ڏانهن وڌندي آهستي آهستي گهٽجي ٿو. نتيجي طور اتر سنڌ ۾ ڏينهن ۽ رات، توڙي اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد جو فرق ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. === گرمي جون لهرون === سنڌ ۾ [[گرمي جي لهر|گرمي جون لهرون]] اهم موسمي ۽ صحت عامه جو خطرو آهن. خاص طور مئي ۽ جون ۾ مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترن ڏينهن تائين 46–49 °C يا ان کان وڌيڪ گرمي برقرار رهي سگهي ٿي. [[ڪراچي ۾ 2015ع جي گرمي جي لهر]] دوران وڏي پيماني تي جاني نقصان ٿيو، جنهن کان پوءِ گرمي جي لهرن لاءِ اڳواٽ خبرداري، اسپتالن جي تياري، ٿڌڪار مرڪزن ۽ عوامي آگاهيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سامونڊي طوفان === سنڌ جي ساحلي پٽي [[عربي سمنڊ]] ۾ ٺهندڙ [[مداري طوفان|مداري طوفانن]] ۽ شديد سامونڊي موسمي نظامن کان پڻ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙن نظامن سان تيز هوائون، شديد برسات، سامونڊي لهرن جي چاڙهه ۽ هيٺاهين ساحلي علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿئي ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين ساحلي طوفانن جي خطري سان لاڳاپيل اهم ضلعا آهن. 2024ع جي چوماسي دوران عربي سمنڊ ۾ پيدا ٿيل غيرمعمولي سامونڊي نظام ۽ طوفان '''اسنا''' سنڌ جي ساحلي ۽ ڏاکڻي علائقن جي برسات تي اثر وڌو؛ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي موجب آگسٽ جي پوئين اڌ ۾ صوبي جي ڪيترن حصن ۾ ڳري برسات ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon 2024 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2025/03/11/monsoon-2024-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=11 March 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا جي تبديلي === [[موسمي تبديلي]] سنڌ جي آبهوا ۽ انتهائي موسمي واقعن تي وڌندڙ اثر وجهي رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 1981ع کان 2022ع تائين جي گرمي پد ۽ برسات جي انگن جي تجزيي موجب مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ گرمي پد ۾ نمايان واڌ جو رجحان ڏٺو ويو آهي، جڏهن ته مجموعي برسات ۾ پڻ تبديلي ۽ خاص طور مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ واڌ جو رجحان رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=29 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> موسمي تبديليءَ سان سنڌ لاءِ شديد گرمي، ڊگهيون گرمي جون لهرون، غير يقيني چوماسي، مختصر وقت ۾ شديد برسات، شهري ۽ درياهي ٻوڏ، ڏڪار، ساحلي طوفان ۽ سامونڊي سطح ۾ واڌ جهڙا خطرا اهم بڻجي رهيا آهن. انهن تبديلين جا اثر زراعت، آبپاشي، پيئڻ جي پاڻي، مالداري، صحت عامه، ساحلي آبادين ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جي ماحولياتي نظام تي پئجي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا ۽ قدرتي نباتات === سنڌ جي قدرتي نباتات صوبي جي خشڪ آبهوا، مٽيءَ جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ مٿين سنڌ جي خشڪ علائقن ۾ ڏڪار برداشت ڪندڙ ٻوٽا ۽ ڪنڊيدار وڻڪار غالب آهن. [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[ٻير]]، [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]] جهڙا ٻوٽا مختلف خشڪ ۽ وارياسي ماحولن ۾ ملن ٿا. [[سنڌو درياهه]] جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ جي وڌيڪ دستيابي سبب وڻڪار نسبتاً وڌيڪ گهاٽي آهي، جڏهن ته سنڌو ڊيلٽا ۽ ساحلي کارين علائقن ۾ لوڻياٺ پاڻيءَ سان هم آهنگ [[مينگروو]] ٻيلن جي واڌ ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت سنڌ ۾ نباتات جي ورڇ رڳو گرمي پد سان نه، پر برسات، زميني پاڻي، درياهي ٻوڏ، مٽيءَ جي لوڻياٺ ۽ آبپاشيءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نباتات ۽ حياتيات == {{Main|سنڌ جي نباتات|سنڌ جي حيوانات}} [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img04.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ ''يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا''؛ اولهه سنڌ جي خشڪ جابلو نباتات جو مثال.]] سنڌ جي نباتات ۽ جهنگلي حيات ان جي انتهائي متنوع طبعي ماحول سان جڙيل آهي. صوبي ۾ [[سنڌو درياهه]] جا دريائي ٻيلا ۽ ڪچي جا علائقا، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[نارا ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان جا خشڪ جابلو علائقا، آبپاشي وارا ميدان، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، [[سنڌو ڊيلٽا]] جا کاري پاڻيءَ وارا ڪريڪ ۽ [[عربي سمنڊ]] جو سامونڊي ماحول شامل آهن. انهن مختلف ماحولياتي نظامن سبب صوبي ۾ خشڪ علائقن جي ٻوٽن کان وٺي مينگروو، آبي نباتات، دريائي ٿڻائتن، ريگستاني هرڻن، لڏپلاڻ ڪندڙ پکين، سامونڊي ڪُمين، مڇين ۽ ٻين آبي جيوت تائين وڏي حياتياتي ورائٽي ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جيوجاگرافيائي طور ڏکڻ ايشيا جي خشڪ ۽ نيم خشڪ اولهه وارن علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري هتي هندستاني برصغير، ايراني-بلوچستاني ۽ سامونڊي عربي علائقن سان لاڳاپيل نباتاتي ۽ حيواني عنصر گڏ ملن ٿا. سنڌو درياهه ۽ ان جون آبي زمينون وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ پڻ اهم رهائش ۽ سياري جا ماڳ آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه ماحولياتي نظام === سنڌ جي حياتياتي تنوع کي عام طور پنجن وڏن ماحولياتي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: سنڌوءَ جا دريائي ۽ ٻوڏ وارا ٻيلا، ٿر ۽ نارا جا ريگستاني علائقا، کيرٿر ۽ ڪوهستان جو جابلو خطو، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، ۽ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪنارو. هر ماحولياتي نظام پنهنجي مخصوص نباتات ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ تقريباً 3,087 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. پارڪ خشڪ جبلن، وادين، جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي چشمن تي مشتمل آهي ۽ سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا ۽ ٻين خشڪ علائقي جي جانورن لاءِ اهم محفوظ رهائش آهي.<ref>{{cite web |title=Kirthar National Park |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kirthar_National_Park |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو قدرتي منظر؛ پارڪ سنڌ جي اهم خشڪ جابلو ماحولياتي نظامن مان هڪ آهي.]] === نباتات === سنڌ جي گهڻي ايراضي خشڪ يا نيم خشڪ هجڻ ڪري قدرتي نباتات عام طور گرمي، گهٽ برسات، لوڻياٺ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ برداشت ڪندڙ وڻن، جهنگن، ٻوٽن ۽ گاهن تي مشتمل آهي. ان جي ابتڙ سنڌوءَ جي ڪچي، واهن جي ڪنارن، آبپاشي وارن علائقن ۽ ڍنڍن جي ڀرسان نسبتاً گهاٽي وڻڪار ملي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني ۽ ڪچي علائقن ۾ [[ٻٻر]]، لئي، ڪنڊي ۽ ٻين دريائي ۽ خشڪ علائقي جي وڻن جي موجودگي تاريخي طور اهم رهي آهي. ريگستاني علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار]]، [[ڦوڳ]]، کپ، ٻير ۽ ٻيا خشڪ سال برداشت ڪندڙ ٻوٽا عام آهن. کيرٿر ۽ ڪوهستان ۾ ڪنڊيدار جهنگ، ''Euphorbia'' جون جنسون ۽ خشڪ جابلو ٻوٽا ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ سان گڏ سنڌ ۾ [[نم]]، [[انب]]، [[ڄمون]]، [[گدامڙي]]، [[سھانجڻو]]، [[بڙ]]، [[پپل]]، کجور، ڪيلا، امرود ۽ چيڪو جهڙا مقامي يا پوکيل وڻ پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. انهن مان ڪيترائي قدرتي جهنگلي نباتات بدران باغباني يا شهري وڻڪاريءَ جو حصو آهن. ==== سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا |- style="background:#66BB6A; color:white; text-align:center;" ! سنڌي نالو ! سائنسي نالو ! مکيه ماحول ! حيثيت / اهميت |- | [[ڪنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ٿر، نارا ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو اهم وڻ؛ ڇانوَ، چارو ۽ ٻارڻ |- | [[ٻٻر]] | ''Vachellia nilotica'' (''Acacia nilotica'') | دريائي ميدان، ڪچو ۽ آبپاشي وارا علائقا | ڪاٺ، ڇانوَ ۽ دريائي ٻيلن ۾ اهم وڻ |- | لئي / آسري | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياٺ، دريائي ۽ خشڪ زمين | لوڻ برداشت ڪندڙ مقامي وڻ |- | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ نيم خشڪ علائقا | ريگستاني ٻوٽو؛ ميوا ۽ روايتي استعمال |- | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | ٿر ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو وڻ |- | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | سامونڊي، لوڻياٺ ۽ خشڪ علائقا | ڏندن جي صفائي ۽ روايتي استعمال لاءِ مشهور |- | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ميدان ۽ خشڪ علائقا | ڦر ڏيندڙ مقامي يا پوکيل وڻ |- | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | آباد ۽ شهري علائقا | ڇانوَ ۽ روايتي دوائن لاءِ عام |- | [[ديوي (وڻ)|ديوي / ولائتي ڪنڊي]] | ''Prosopis juliflora'' | شهري، بنجر ۽ دريائي علائقا | متعارف ڪرايل ۽ ڪيترن علائقن ۾ تيزيءَ سان پکڙجندڙ جارح نسل |- | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪريڪ | سنڌ جي مينگروو وڻڪار جي غالب جنس |} === ٻيلا === {{Main|سنڌ جا ٻيلا}} سنڌ جي ٻيلن ۽ قدرتي نباتات جي ورڇ تي صوبي جي خشڪ ۽ نيم خشڪ آبهوا، [[سنڌو درياهه]]، ٻوڏن، آبپاشي نظام، سامونڊي لوڻياٺ ماحول ۽ مختلف زميني بناوتن جو گهرو اثر پوي ٿو. گهٽ برسات ۽ نيم گرم آبهوا سبب سنڌ جا ٻيلا پاڪستان جي وڌيڪ برسات وارن علائقن جي ٻيلن کان نوعيت ۾ مختلف آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي جا مکيه ٻيلائي نظام '''دريائي ٻيلا'''، '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ '''[[مينگروو]] ٻيلا''' آهن؛ ان کان سواءِ چراگاهي علائقا، سماجي ٻيلڪاري، شهري ٻيلڪاري ۽ روڊن ۽ واهن جي ڪنارن تي وڻڪاري پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://sindhforests.gov.pk/page-faq |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=12 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512071908/https://sindhforests.gov.pk/page-faq |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي قدرتي وڻڪار ۾ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[لئي]]، [[ٻير]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]] ۽ ٻيا خشڪ آبهوا سان مطابقت رکندڙ وڻ ۽ ٻوٽا شامل آهن. سامونڊي پٽي ۽ ڪريڪن ۾ لوڻياٺ پاڻي برداشت ڪندڙ مينگروو نباتات ملي ٿي، جڏهن ته ڍنڍن، ڍورن ۽ ٻين آبي علائقن ۾ آبي ۽ نيم آبي ٻوٽن جون مختلف جنسون ملن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Fauna and Flora of Sindh |url=https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=25 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260825165728/https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |url-status=dead}}</ref> ==== دريائي ٻيلا ==== [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي ٻوڏ واري ڪچي ۾ موجود ٻيلن کي '''دريائي ٻيلا''' يا مقامي طور '''ڪچي جا ٻيلا''' چيو وڃي ٿو. انهن ٻيلن جي قدرتي واڌ تاريخي طور سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه، ٻوڏ ۽ درياهي پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي ۾ کاتي جي انتظام هيٺ دريائي ٻيلن جو رقبو تقريباً '''241,198 هيڪٽر''' آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=21 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821161849/https://sindhforests.gov.pk/ |url-status=dead}}</ref> دريائي ٻيلن ۾ تاريخي طور [[ٻٻر]] (''Vachellia nilotica''؛ اڳ ''Acacia nilotica'') سميت درياهي ميدانن سان مطابقت رکندڙ وڻن ۽ ٻوٽن جون جنسون ملنديون رهيون آهن. اهي ٻيلا جهنگلي جيوت لاءِ رهائش، مال لاءِ چارو، ڪاٺ ۽ مقامي آباديءَ لاءِ ٻين قدرتي وسيلن جي فراهميءَ سان گڏ درياهي ڪنارن جي استحڪام، گاد جي جمود ۽ ٻوڏ واري ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿا. دريائي ٻيلن جي صحت جو سڌو تعلق سنڌو درياهه جي قدرتي ٻوڏن ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان آهي. بئراجن، حفاظتي بندن، درياهي وهڪري ۾ تبديلي، غيرقانوني ڪاٽ ۽ زمين تي قبضي سبب ڪيترن دريائي ٻيلن جي قدرتي ٻيهر واڌ متاثر ٿي آهي. ==== آبپاشي وارا ٻيلا ==== سنڌ ۾ جديد بئراج ۽ ڪئنال نظام جي قيام کان پوءِ سرڪاري زمينن تي منظم '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ وڻڪاريون قائم ڪيون ويون. 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ آبپاشي نظام جي وڏي پيماني تي توسيع ٿي، جنهن کان پوءِ [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جي ڪمانڊ علائقن ۾ پڻ وڻڪاريءَ لاءِ پاڻي مختص ڪيو ويو.<ref name="SFD-irrigated">{{cite web |title=Irrigated Plantations |url=https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824092911/https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |url-status=dead}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب آبپاشي وارن سرڪاري ٻيلن جو رقبو لڳ ڀڳ '''82,195 هيڪٽر''' آهي ۽ انهن کي محفوظ سرڪاري ٻيلن جي حيثيت ڏني وئي آهي. انهن ۾ [[ٻٻر]]، [[يوڪلپٽس]]، [[ٽالهي]] يا شيشم (''Dalbergia sissoo'')، سيمر ۽ ٻين وڻن جون جنسون پوکيون وڃن ٿيون.<ref name="SFD-irrigated"/> آبپاشي وارن ٻيلن جو مقصد رڳو ڪاٺ جي پيداوار نه، پر زمين جي تحفظ، واٽر ٽيبل جي انتظام، هوا روڪڻ، ماحولياتي بهتري ۽ مقامي جهنگلي حيات لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ پڻ آهي. انهن ٻيلن جي ڪارڪردگي پاڻيءَ جي باقاعده فراهميءَ سان ڳنڍيل هجڻ ڪري واهن جي پاڻيءَ ۾ کوٽ يا غير يقيني ورڇ سندن واڌ تي اثر وجهي سگهي ٿي. ==== مينگروو ٻيلا ==== {{Main|سنڌ جا مينگروو ٻيلا|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Mangrove-Keti Bundar.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪيٽي بندر]] جا مينگروو؛ لوڻياٺ سامونڊي پاڻي، جزر مد ۽ درياهي گاد سان ٺهيل ڊيلٽائي ماحول]] سنڌ جا [[مينگروو]] ٻيلا [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي ڪريڪن ۽ [[ڪراچي]] جي ڪجهه ساحلي علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي پاڪستان جي مينگروو وڻڪار جو سڀ کان وڏو حصو ٺاهين ٿا ۽ دنيا جي نمايان خشڪ آبهوا وارن مينگروو نظامن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem |url=https://iucn.org/story/202507/international-day-conservation-mangrove-ecosystem-message-mr-mahmood-akhtar-cheema |publisher=IUCN |date=26 July 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب سنڌو ڊيلٽا جو مجموعي مينگروو ماحولياتي خطو تقريباً '''600,000 هيڪٽر''' تي مشتمل آهي. هي انگ سڄي ڊيلٽائي مينگروو ماحولياتي علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ ان کي لازمي طور موجوده گهاٽي وڻڪار جي اصل ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="SFD-mangroves">{{cite web |title=Mangroves |url=https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726151431/https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |url-status=dead}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مينگروو جي غالب جنس '''اڇو تمر''' (''ايويسينيا مرينا'') آهي. سنڌ ٻيلي کاتي ۽ تاريخي رامسر دستاويزن ۾ ''رائزو فورا ميوڪروناٽا''، ''سيريوپس ٽيگل'' ۽ ''ايجيسيراس ڪارنيڪيوليٽم'' پڻ سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو نباتات ۾ درج ٿيل آهن؛ بهرحال انهن جي موجوده قدرتي ورڇ ۽ مقدار ''ايويسينيا مرينا'' جي ڀيٽ ۾ تمام محدود آهي.<ref name="SFD-mangroves"/><ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> مينگروو ٻيلا مڇين، جهينگن، ڪيڪڙن، پکين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن لاءِ خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ جا علائقا مهيا ڪن ٿا. اهي سامونڊي لهرن، طوفاني چاڙهه ۽ ساحلي ڪٽاوَ خلاف قدرتي رڪاوٽ طور ڪم ڪن ٿا، سامونڊي تلڇٽ کي مستحڪم ڪن ٿا ۽ ڪاربان جي ڊگهي مدي واري ذخيرن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=World Environment Day – Defenders of the Coast |url=https://www.wwfpak.org/take_action/world_environment_day |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو ماحول جي صحت جو گهرو تعلق سنڌو درياهه مان سمنڊ تائين پهچندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد سان آهي. درياهي وهڪري ۾ گهٽتائي، وڌندڙ سامونڊي لوڻياٺ، سمنڊ جي زمين ڏانهن چاڙهه، صنعتي ۽ شهري آلودگي، چرڻ، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ جو استعمال ۽ ساحلي ترقي هن ماحولياتي نظام لاءِ اهم خطرا رهيا آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> سنڌ ٻيلا ۽ جهنگلي حيات کاتو، [[آءِ يو سي اين]]، [[ورلڊ وائيڊ فنڊ فار نيچر|ڊبليو ڊبليو ايف]] ۽ مقامي برادريون مختلف دورن ۾ مينگروو بحالي، ٻيهر وڻڪاري ۽ ساحلي ماحول جي بحاليءَ جا منصوبا هلائينديون رهيون آهن. 2026ع ۾ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقن ۾ پڻ نئين مينگروو بحاليءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Mangrove restoration begins on Karachi coast |url=https://iucn.org/story/202606/mangrove-restoration-begins-karachi-coast |publisher=IUCN |date=5 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چراگاهي ۽ خشڪ علائقن جي وڻڪار ==== سنڌ جا سڀئي قدرتي وڻڪار وارا علائقا روايتي معنى ۾ گهاٽا ٻيلا نه آهن. [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]]، [[ڪاڇو]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان ۾ خشڪ جهنگ، ڪنڊيدار وڻڪار، موسمي گاهه ۽ چراگاهه وسيع ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. انهن علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]]، [[ٻير]]، لئي، ڦوڳ، کپ ۽ ٻيون خشڪ سال برداشت ڪندڙ جنسون مقامي ماحول جو بنيادي حصو آهن. اهي خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه جهنگلي حيات، خاص طور [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، ريگستاني پکين ۽ مالداريءَ لاءِ اهم آهن. چراگاهن تي حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪاٺ جي ڪٽائي، خشڪي ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديلي قدرتي نباتات تي دٻاءُ وڌائين ٿا. ==== سماجي ۽ شهري ٻيلڪاري ==== سنڌ ٻيلي کاتي جي ذميوارين ۾ سرڪاري ٻيلن کان علاوه سماجي ٻيلڪاري، خانگي زمينن تي وڻڪاري، واهن ۽ روڊن جي ڪنارن تي وڻ لڳائڻ ۽ شهري علائقن ۾ سبز علائقن جي واڌ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ شهري وڻڪاري گرميءَ جي شدت گهٽائڻ، هوا جي معيار بهتر ڪرڻ، مٽي ۽ ڌوڙ کي روڪڻ ۽ شهري جيوتن لاءِ ننڍيون رهائشون مهيا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. بهرحال شهري وڻڪاريءَ ۾ مقامي ۽ ماحول سان مطابقت رکندڙ جنسن جي چونڊ اهم آهي؛ غير مقامي تيزيءَ سان پکڙجندڙ جنسون، جهڙوڪ [[ديوي (وڻ)|ديوي]] (''Prosopis juliflora'')، ڪجهه علائقن ۾ مقامي نباتات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون. ==== ٻيلن جي انتظام ۽ تحفظ ==== سنڌ جي ٻيلن جو سرڪاري انتظام [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي ذميواري آهي. کاتو دريائي، آبپاشي ۽ مينگروو ٻيلن جي انتظام، نئين وڻڪاري، ٻيهر ٻيلڪاري، ٻيلن جي زمين جي تحفظ، غيرقانوني ڪاٽ جي روڪٿام ۽ جهنگلي حيات سان لاڳاپيل رهائشن جي بهتريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي ٻيلن کي پاڻيءَ جي کوٽ، درياهي ٻوڏن ۾ گهٽتائي، غيرقانوني ڪاٽ، سرڪاري زمينن تي قبضي، حد کان وڌيڪ چرڻ، باهه، سامونڊي چاڙهه، آلودگي ۽ موسمي تبديليءَ کان خطرا آهن. انهن مسئلن سبب ٻيلن جي انتظام ۾ صرف وڻ لڳائڻ بدران درياهي وهڪرن، آبي نظام، مقامي جيوت، زمين جي استعمال ۽ مقامي برادرين جي روزگار کي گڏيل نموني ڏسڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ٻيلائي نظام |- style="background:#66BB6A; color:white;" ! ٻيلائي نظام ! اهم هنڌ ! اندازي / سرڪاري ايراضي ! اهم نباتات ! ماحولياتي اهميت |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | دريائي ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌوءَ جي ڪچي جا علائقا | style="background:#E0F2F1;" | تقريباً 241,198 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | ٻٻر، لئي ۽ دريائي وڻڪار | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ٻوڏ وارو ماحول، جهنگلي حيات، ڪاٺ ۽ چراگاهه |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | آبپاشي وارا ٻيلا | style="background:#DCEDC8;" | بئراجن ۽ ڪئنالن جي ڪمانڊ علائقن ۾ | style="background:#B2DFDB;" | تقريباً 82,195 هيڪٽر | style="background:#FFECB3;" | ٻٻر، ٽالهي، يوڪلپٽس، سيمر | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | منظم وڻڪاري، ڪاٺ، زمين ۽ ماحولياتي تحفظ |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | مينگروو ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌو ڊيلٽا، ڪريڪ ۽ ڪراچي ساحل | style="background:#E0F2F1;" | ڊيلٽائي ماحولياتي خطو تقريباً 600,000 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | اڇو تمر غالب؛ ٻيون مينگروو جنسون محدود | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ساحلي تحفظ، مڇين ۽ جهينگن جون نرسريون، ڪاربان |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه | style="background:#DCEDC8;" | ٿر، نارا، ڪاڇو، کيرٿر ۽ ڪوهستان | style="background:#B2DFDB;" | متفرق ۽ وسيع علائقو | style="background:#FFECB3;" | ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ٻير، ڦوڳ | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مالداري، ريگستاني ۽ جابلو جيوت جي رهائش |} <ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=21 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821161849/https://sindhforests.gov.pk/ |url-status=dead}}</ref> <ref name="SFD-irrigated"/> <ref name="SFD-mangroves"/> === حيوانات === {{Main|سنڌ جي حيوانات}} سنڌ جي جهنگلي حيات ۾ ريگستاني ۽ جابلو ٿڻائتا، سنڌو درياهه سان وابسته آبي ٿڻائتا، سامونڊي جيوت، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي، سرڻا، مڇيون ۽ آبي بي مهر جاندار شامل آهن. سنڌ جي جيوت جي ورڇ ۾ پاڻيءَ جي دستيابي بنيادي عنصر آهي: کيرٿر ۽ ٿر ۾ خشڪ علائقن سان موافق جاندار، سنڌوءَ ۽ ڍنڍن ۾ آبي جيوت، جڏهن ته ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪناري تي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ سان موافق جاندار ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ٿڻائتا ==== [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img09.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ يوريل؛ کيرٿر سنڌ جي اهم جابلو جهنگلي حياتي رهائشن مان هڪ آهي.]] سنڌ جي نمايان جهنگلي ٿڻائتن ۾ [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، [[ڪارو هرڻ]]، [[ڦاڙهو]]، جهنگلي سوئر، بگھڙ، [[گدڙ]]، [[لومڙ]]، [[پٽي دار چراخ]]، جهنگ ٻلو، [[ڪاراڪل]]، نورئڙو، سيڙهه ۽ مختلف قسمن جا چمڙا ۽ ڪُئا شامل آهن. انهن جي موجوده ورڇ هڪجهڙي ناهي؛ ڪيترن نسلن جون مضبوط آباديون مخصوص محفوظ علائقن تائين محدود آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ آئيبيڪس]] (''Capra aegagrus blythi'') سنڌ جي کيرٿر جبلن سان نمايان طور وابسته آهي. کيرٿر نيشنل پارڪ ۽ ان سان لاڳاپيل محفوظ علائقا سنڌ آئيبيڪس ۽ يوريل جي تحفظ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. تاريخي طور سنڌ ۾ [[ايشيائي چيتو]] ۽ ٻين وڏن گوشت خور جانورن جو ذڪر ملي ٿو، پر چيتو سنڌ مان گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو آهي. پراڻن ذريعن ۾ پلنگ جي سنڌ اندر موجودگيءَ جا بيان ملن ٿا، پر موجوده مستند آباديءَ بابت دعوائون جديد سروي کان سواءِ احتياط سان ڪرڻ گهرجن. ==== سنڌو ٻلهڻ ==== {{Main|سنڌو درياهه جي ٻلهڻ}} [[فائل:Indus river Dolphin , The National Aquatic Animal of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'')، سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ جو انتهائي مخصوص ٿڻائتو.]] [[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'') سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ ٻلهڻ آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان نمايان ۽ تحفظ جي لحاظ کان اهم جاندارن مان هڪ آهي. بئراجن ۽ ڊيمن جي تعمير تاريخي طور ان جي رهائش کي الڳ الڳ درياهي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، جنهن سبب ان جي اچ وڃ محدود ٿي ۽ آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan National Report to UNCED 1992 |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1991-001.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] جي وچ وارو درياهي حصو سنڌو ٻلهڻ جي اهم ترين رهائشن مان آهي ۽ ان جي تحفظ لاءِ محفوظ علائقو قائم ڪيو ويو. تحفظ، شڪار جي پابندي، بچاءَ جي ڪاررواين ۽ آباديءَ جي نگرانيءَ سان تاريخي گهٽتائيءَ کان پوءِ ان جي تعداد ۾ بهتري رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite report |title=Report of the Workshop on the Conservation of the Ganges River Dolphin and Indus River Dolphin |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/SSC-OP-023.pdf |publisher=IUCN Species Survival Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ٻلهڻ جون اکيون انتهائي ننڍيون ۽ بصري صلاحيت محدود آهي؛ اهو گدلي درياهي پاڻيءَ ۾ رستو ڳولڻ ۽ خوراڪ پڪڙڻ لاءِ بنيادي طور آواز جي بازگشت، يعني ايڪولوڪيشن، استعمال ڪري ٿو. === پکي === سنڌ جي سنڌو ماٿري، ڍنڍون، ڌٻڻيون، سامونڊي ڪريڪ ۽ ريگستاني علائقا مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائش آهن. سنڌ [[مرڪزي ايشيائي فلائي وي]] سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جي رستن تي واقع هجڻ ڪري سياري دوران وچ ۽ اتر ايشيا کان وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جا پکي سنڌ جي ڍنڍن، ڊيلٽا ۽ ٻين آبي زمينن ڏانهن اچن ٿا. [[هاليجي ڍنڍ]] ڏکڻ پاڪستان جي اهم پکين جي افزائش، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ وارن هنڌن مان هڪ آهي. رامسر جي جائزي موجب اها تاريخي طور 50,000 کان 100,000 پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Haleji Lake – Ramsar Site |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RAM/RAM_018_PK_en.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪينجهر ڍنڍ]] پڻ بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين آهي. رامسر جي فهرست موجب اها نسل وڌائڻ، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ لاءِ اهم آهي ۽ تاريخي ڳڻپ ۾ 140,000 تائين پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عام يا موسمي طور ملندڙ پکين ۾ مختلف بدڪون، هنج، ڪونجون، ٻگهه، ڪانئرا، پيڻ، پاڻي ڪڪڙيون، ٽٽيهر، سينڊ پائپر، باز، عقاب، سرڻيون، ڳجهون، تتر، چڪور، مور ۽ ٻيا ريگستاني ۽ آبي پکي شامل آهن. [[هوبره تلور]] ٿر ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ سياري جو لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي. ان کي شڪار، رهائش جي تبديلي ۽ ٻين دٻائن سبب تحفظ جي ضرورت آهي. === رڙهندڙ جانور === سنڌ جي سرڻن ۾ نانگ، سانڊا، ڳوهن، اسڪنڪ، زميني ۽ مٺي پاڻيءَ جا ڪڇون، سامونڊي ڪُميون ۽ [[واڳون]] شامل آهن. خشڪ ٿر ۽ کيرٿر کان وٺي نارا جي آبي زمينن ۽ سامونڊي ڪنارن تائين مختلف رهائشن سبب سرڻن جي به نمايان تنوع ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[واڳون]] (''Crocodylus palustris'') سنڌ جي ڪجهه ڍنڍن، نارن، تلائن ۽ محفوظ آبي علائقن ۾ ملي ٿو. ان کي فقط هاليجي ڍنڍ تائين محدود سمجهڻ درست ناهي؛ تاريخي ۽ جديد تحفظ واري ادب ۾ نارا واري نظام سميت سنڌ جي ٻين آبي علائقن ۾ به ان جي موجودگي درج ٿيل آهي.<ref>{{cite report |title=Crocodiles: An Action Plan for their Conservation |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/1992-008.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[انڊين ڪوبرا]]، ڪريٽ ۽ وائپر خاندانن جون زهريليون جنسون پڻ ملن ٿيون. پراڻين عوامي روايتن ۾ نانگن بابت ڪيترائي غير سائنسي بيان ملن ٿا؛ مثال طور سمهندڙ ماڻهوءَ جو ''ساهه چوسڻ''. اھا ڪنهن بہ نانگ جي حياتياتي خاصيت نه آهي. ==== سامونڊي ڪُميون ==== ڪراچيءَ جي [[هاڪس بي]] ۽ [[سينڊزپٽ]] سميت سنڌ جا ڪجهه سامونڊي ڪنارا سامونڊي ڪُمين لاءِ اهم آهن. موجوده نگرانيءَ ۾ [[سائي سامونڊي ڪُمي]] (''Chelonia mydas'') سنڌ جي سامونڊي ڪنارن تي باقاعده آنا ڏيندڙ نمايان جنس آهي.<ref>{{cite web |title=Marine turtles |url=https://www.wwfpak.org/our_work_/biodiversity/marine_turtles/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊبليو ڊبليو ايف-پاڪستان]] [[هاڪس بي]] کي پاڪستان جي اهم سائي سامونڊي ڪُمي جي آنا لاهڻ واري ساحلن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سامونڊي ڪُمين کي مڇيگيريءَ جي ڄارن ۾ اتفاقي ڦاسڻ، گم ٿيل يا ڇڏيل ڄارن، پلاسٽڪ، ساحلي ترقي، روشنيءَ جي آلودگي ۽ آنن لاھڻ واري جاء جي بگاڙ کان خطرا آهن.<ref>{{cite web |title=WWF Blog – Green turtle nesting at Hawks Bay |url=https://www.wwfpak.org/knowledge_hub_/wwf_blog/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> زيتوني رڊلي ڪُمي (''Lepidochelys olivacea'') پاڪستاني سامونڊي پاڻيءَ ۾ ملي سگهي ٿي. === مڇيون ۽ آبي حيات === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي مڇين جي حيات ٻن وڏن نظامن سان لاڳاپيل آهي: سنڌو درياهه، ڍنڍن ۽ واهن جي مٺي پاڻيءَ واري ماهيگيري، ۽ [[عربي سمنڊ]]، سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪن جي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ واري ماهيگيري. ڊيلٽا جا مينگروو ڪريڪ ڪيترين مڇين، جهينگن ۽ ڪرسٽيشين جي ننڍپڻ ۽ افزائش لاءِ نرسري رهائش مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سامونڊي مڇين ۾ پاپليٽ، سرمئي، سارڊين، سول، بمبئي ڊڪ، ٽونا، ميڪرَل ۽ ٻيون تجارتي جنسون شامل آهن، جڏهن ته سنڌو ۽ مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۾ موراکو، ڪرڙو، ٿيلهو، سنگهاري ۽ ٻين مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون. ==== پلو ==== [[پلو]] يا هلسا (''Tenualosa ilisha'') سنڌ جي سڀ کان مشهور مڇين مان آهي. هي سامونڊي ۽ مهاجر مڇي آهي، جيڪا افزائش لاءِ عربي سمنڊ مان سنڌو درياهه ڏانهن مٿي چڙهي ٿي. سنڌوءَ ۾ بئراجن جي تعمير، درياهي وهڪري جي گهٽتائي، پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديلي ۽ مهاجرت جي رستي ۾ رڪاوٽن پلي جي تاريخي ورڇ ۽ پيداوار تي اثر وڌو آهي. سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي مناسب وهڪري جو برقرار رهڻ پلي، ٻين مهاجر مڇين، جهينگن ۽ سامونڊي-دريائي ماحول جي صحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. === ڍنڍون ۽ آبي زمينون === سنڌ جون ڍنڍون، ڍورا، ڪريڪ ۽ دريائي ٻوڏ وارا علائقا مڇين، آبي نباتات، مگرن، ڪُمين ۽ وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جي پکين لاءِ اهم رهائش آهن. بين الاقوامي اهميت وارين سنڌ جي آبي زمينن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، [[ڊريگهه ڍنڍ]]، [[ديھ اڪرو-II]]، [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ [[سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو]] سميت ڪيترائي رامسر ماڳ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منڇر ڍنڍ]] تاريخي طور سنڌ جي سڀ کان اهم مٺي پاڻيءَ جي ماهيگيري ۽ آبي حياتي نظامن مان رهي آهي، پر پاڻيءَ جي معيار، نيڪاليءَ جي لوڻياٺ پاڻي، ڏڪار ۽ درياهي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب ان جي ماحولياتي حالت سخت دٻاءَ هيٺ رهي آهي. === حياتياتي تحقيق جي تاريخ === سنڌ جي جهنگلي حيات بابت سائنسي دستاويزڪاري 19هين صديءَ دوران وڌيڪ منظم ٿي. اليگزينڊر برنس، وليم ٿامس بلئنفورڊ، ايلن آڪٽيوين هيوم، فرانسس ڊي، جيمس اي مري، يوجين اوٽس، ايڊورڊ هيملٽن ايٽڪن ۽ بعد ۾ ڪلاڊ بي ٽائيسهرسٽ ۽ ٻين فطرتدانن سنڌ ۽ ڀرپاسي جي پکين، ٿڻائتن، مڇين ۽ سرڻن بابت مشاهدا ۽ فهرستون تيار ڪيون. انهن شروعاتي ڪمن مان ڪيترائي نوآبادياتي دور جي جيوگرافيائي ۽ فطري تاريخ جي مطالعي جو حصو هئا. 20هين صديءَ ۾ پاڪستاني يونيورسٽين ۽ تحقيقاتي ادارن سنڌ جي مڇين، ڪرسٽيشين، پيراسائٽولوجي، حشرات ۽ ٻين جاندارن تي وڌيڪ تحقيق ڪئي. پراڻن تاريخي انگن، جهڙوڪ ٿڻائتن يا پکين جي ''ڪل جنسن'' جي تعداد، کي موجوده حياتياتي فهرست سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪسانومي، ورڇ ۽ تحفظ واري حيثيت ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن.<ref>ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه، 1982ع.</ref> === جهنگلي حيات جو تحفظ === سنڌ ۾ حياتياتي تنوع جي تحفظ لاءِ نيشنل پارڪ، وائلڊ لائيف سينڪچري، گيم رزرو، رامسر آبي زمينون ۽ نسل مخصوص محفوظ علائقا قائم ڪيا ويا آهن. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جابلو حيات، سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو دريائي ٻلهڻ، جڏهن ته هاليجي، ڪينجهر ۽ سنڌو ڊيلٽا آبي پکين، مڇين، مينگروو ۽ سامونڊي حيات جي تحفظ لاءِ اهم آهن. حياتياتي تنوع کي مکيه خطرا رهائش جي تباهي ۽ ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ، پاڻيءَ جي کوٽ، درياهه جي قدرتي وهڪري ۾ تبديلي، آلودگي، غيرقانوني شڪار ۽ واپار، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ، ناگوار پرڏيهي جنسون، شهري توسيع ۽ [[موسمي تبديلي]] آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي گهٽتائي، سامونڊي چاڙهه ۽ ساحلي ٻوڏ زمين، زراعت، مينگروو ۽ مقامي ماهيگير برادرين تي گڏيل اثر وجهن ٿا. WWF-Pakistan ۽ IUCN جديد تحفظ منصوبن ۾ مينگروو بحالي، سامونڊي جيوت، مڇين جي نرسري علائقن ۽ مقامي برادرين جي شموليت تي زور ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Participatory Conservation Plans for the Indus Delta |url=https://www.wwfpak.org/?384599/Speakers-term-conservation-plans-essential-for-the-protection-of-threatened-wildlife-and-coastal-resources= |publisher=WWF-Pakistan |date=3 April 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> == سياسي نظام == {{Main|سنڌ حڪومت|سنڌ جي سياست}} [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جو مرڪز.]] سنڌ جو سياسي ۽ حڪومتي نظام [[پاڪستان جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت وفاقي پارلياماني نظام جو حصو آهي. سنڌ پاڪستان جي چئن وفاقي صوبن مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنهنجي چونڊيل [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير]]، صوبائي ڪابينا، [[سنڌ جو گورنر|گورنر]]، صوبائي انتظاميه ۽ آئين ۽ وفاقي قانونن تحت قائم عدالتي ۽ مڪاني ادارا موجود آهن. آئين جي آرٽيڪل 129 موجب صوبي جو انتظامي اختيار گورنر جي نالي ۾ صوبائي حڪومت استعمال ڪري ٿي، جيڪا وڏي وزير ۽ صوبائي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي ۽ وڏي وزير جي ذريعي ڪم ڪندي آهي. آرٽيڪل 130 تحت وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪابينا گورنر کي سندس آئيني ڪمن جي ادائگيءَ ۾ مدد ۽ صلاح فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1431341153_169.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |at=Articles 129–130 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سطح تي قانون ساز اختيار [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] وٽ، انتظامي اختيار وڏي وزير ۽ ڪابينا وٽ، جڏهن ته عدالتي اختيار [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۽ ماتحت عدالتن سميت آئيني عدالتي نظام وٽ آهي. مڪاني سطح تي ميٽروپوليٽن، ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جا ادارا صوبائي قانونن تحت ڪم ڪن ٿا. === صوبائي حڪومتي نظام === سنڌ حڪومت جو انتظامي مرڪز [[ڪراچي]] ۾ آهي. وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ صوبائي ڪابينا مختلف کاتن جهڙوڪ گهرو، قانون، ماليات، تعليم، صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، زراعت، توانائي، منصوبابندي ۽ ترقي، صنعت، معدنيات ۽ ٽرانسپورٽ کي سنڀالي ٿي. صوبي جو چيف سيڪريٽري سول انتظاميه جو اعليٰ ترين بيوروڪريٽڪ عملدار آهي ۽ صوبائي سيڪريٽريٽ ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Government of Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ [[سيد مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ کيس موجوده وڏي وزير طور درج ڪري ٿي، جڏهن ته موجوده ڪابينا ۾ صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، گهرو ۽ قانون، تعليم، ٽرانسپورٽ، توانائي، زراعت ۽ ٻين کاتن جا صوبائي وزير شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sindh Cabinet |url=https://cm.sindh.gov.pk/sindh-cabinet |publisher=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Syed Murad Ali Shah Cabinet.jpg|[[سيد مراد علي شاهه]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير سنڌ]] <!-- گورنر سيد نهال هاشمي جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- اسپيڪر سيد اويس قادر شاهه جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- چيف جسٽس جسٽس ظفر احمد راجپوت جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> </gallery> === گورنر === {{Main|سنڌ جو گورنر}} [[سنڌ جو گورنر]] وفاقي آئيني عهديدار آهي. آئين جي آرٽيڪل 101 تحت گورنر کي صدر، وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ڪري ٿو. عام پارلياماني حالتن ۾ گورنر گهڻو ڪري آئيني ۽ رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته روزاني صوبائي حڪومت وڏي وزير ۽ ڪابينا هلائين ٿا. مارچ 2026ع ۾ [[سيد محمد نهال هاشمي]] کي سنڌ جو 35هون گورنر مقرر ڪيو ويو. صدر پاڪستان 12 مارچ 2026ع تي وزيراعظم جي صلاح تي سندس مقرري منظور ڪئي ۽ 13 مارچ تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کانئس حلف ورتو.<ref>{{cite web |title=President approves appointment of Nehal Hashmi as Governor of Sindh |url=https://www.radio.gov.pk/12-03-2026/president-approves-appointment-of-nehal-hashmi-as-governor-sindh |publisher=Radio Pakistan |date=12 March 2026 |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=Nehal Hashmi takes oath as Governor of Sindh |url=https://radio.gov.pk/13-03-2026/nehal-hashmi-sworn-in-as-sindh-governor |publisher=Radio Pakistan |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === وڏو وزير === {{Main|سنڌ جو وڏو وزير}} وڏو وزير سنڌ جي چونڊيل صوبائي حڪومت جو سربراهه آهي. آئين جي آرٽيڪل 130 تحت صوبائي اسيمبلي پنهنجي ميمبرن مان وڏي وزير کي چونڊي ٿي. وڏو وزير ڪابينا جي سربراهي ڪري ٿو، صوبائي پاليسيءَ جي عام رخ جو تعين ڪري ٿو ۽ مختلف وزارتن ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ جو ذميوار هوندو آهي. 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[سيد مراد علي شاهه]] ٻيهر وڏي وزير طور چونڊيو ويو ۽ 2026ع تائين عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ صوبائي اسيمبلي === {{Main|سنڌ صوبائي اسيمبلي}} [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي.]] سنڌ صوبائي اسيمبلي صوبي جي هڪ ايواني قانون ساز اداري آهي. پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 106 تحت سنڌ اسيمبلي ۾ '''168 ميمبر''' آهن، جن مان '''130 عام سيٽون'''، '''29 عورتن لاءِ مخصوص سيٽون''' ۽ '''9 غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص سيٽون''' آهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |at=Article 106 seat allocation |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> عام سيٽن تي ميمبر سڌي چونڊ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته عورتن ۽ غير مسلمانن لاءِ مخصوص سيٽون سياسي جماعتن کي عام سيٽن تي سندن چونڊيل ميمبرن جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. اسيمبلي قانون سازي، صوبائي بجيٽ جي منظوري، حڪومت کان سوال، قراردادون، قائم ڪميٽيون، قانون ساز بل ۽ سرڪاري پاليسين جي پارلياماني نگرانيءَ جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي. موجوده اسيمبلي 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ان جو مدو "2024 – till date" درج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر === اسپيڪر اسيمبلي جي اجلاس جي صدارت، ايوان جي نظم، پارلياماني ضابطن جي تشريح ۽ اسيمبلي سيڪريٽريٽ جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي آئيني عهديدار آهي. اسپيڪر جي غيرموجودگيءَ ۾ ڊپٽي اسپيڪر ايوان جي صدارت ڪري ٿو. 25 فيبروري 2024ع تي [[سيد اويس قادر شاهه]] سنڌ اسيمبلي جو اسپيڪر چونڊيو ويو. سنڌ اسيمبلي موجب هن 111 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سندس مقابلي واري اميدوار کي 36 ووٽ مليا. ساڳئي تاريخ کان [[اينٿوني نويد]] ڊپٽي اسپيڪر طور عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Speaker – Syed Awais Qadir Shah |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر === سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي جي اسپيڪر جو عهدو 1937ع ۾ سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور قانون ساز اداري جي قيام کان پوءِ وجود ۾ آيو. سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري تاريخي فهرست موجب پهريون اسپيڪر '''ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني''' هو؛ ان ڪري سيد ميران محمد شاهه کي پهريون اسپيڪر لکڻ درست ناهي.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#4A235A; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ قانون ساز / صوبائي اسيمبلي جا اسپيڪر |- ! style="background:#6C3483; color:white;" | نمبر ! style="background:#2874A6; color:white;" | اسپيڪر ! style="background:#148F77; color:white;" | مدت ! style="background:#B9770E; color:white;" | تاريخي نوٽ |- | style="background:#F4ECF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني]] | style="background:#E8F6F3;" | 28 اپريل 1937ع – 15 فيبروري 1938ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | سنڌ قانون ساز اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد ميران محمد شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1938ع – 1948ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | مختلف اسيمبلين ۾ ٽن مرحلن دوران اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو |- | style="background:#F4ECF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 8 مارچ 1949ع – 29 ڊسمبر 1951ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پاڪستان جي قيام کان پوءِ واري صوبائي اسيمبلي جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[مير غلام علي ٽالپر]] | style="background:#D5F5E3;" | 14 سيپٽمبر 1953ع – 21 مارچ 1955ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ وارو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[پير قربان علي شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 26 مارچ 1955ع – 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ آخري اسپيڪر |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | ون يونٽ سبب سنڌ صوبائي اسيمبلي موجود نه رهي، 14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غلام رسول خان کيهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 2 مئي 1972ع – 30 مارچ 1977ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ بحال ٿيل سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 31 مارچ 1977ع – 4 جولاءِ 1977ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 1977ع جي مارشل لا کان اڳ مختصر دور |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | صوبائي پارلياماني سرگرمين جو مارشل لا وارو وقفو، 1977ع – 1985ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[عبدالله حسين هارون]] | style="background:#D5F5E3;" | 6 اپريل 1985ع – 31 مارچ 1986ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1985ع جي غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 6 اپريل 1986ع – 1 ڊسمبر 1988ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد عبدالله شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1 ڊسمبر 1988ع – 5 نومبر 1990ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1988ع کان پوءِ بحال ٿيل جمهوري دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[عبدالرزاق خان]] | style="background:#E8F6F3;" | 5 نومبر 1990ع – 19 آڪٽوبر 1993ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | نائين اسيمبلي واري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غوث بخش خان مهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 1993ع – 1997ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ڏهين اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نواب مرزا (وڪيل)|نواب مرزا]] | style="background:#E8F6F3;" | 1997ع – 1998ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | يارهين اسيمبليءَ جي شروعاتي دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 2002ع – 2007ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ٻيو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نثار احمد کهڙو]] | style="background:#E8F6F3;" | 2008ع – 2013ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 2008ع کان پوءِ واري جمهوري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#D5F5E3;" | 2013ع – 2018ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 2018ع – 2023ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ٻيو مسلسل اسيمبلي دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد اويس قادر شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 25 فيبروري 2024ع – موجوده | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | موجوده اسپيڪر |} <ref>{{cite web |title=Speaker’s of Sindh Legislative Assembly |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/Speakers.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Speaker |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === موجوده سياسي جوڙجڪ === سنڌ جي موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي. سنڌ اسيمبلي جي 2026ع واري سرڪاري پارٽي-جوڙجڪ موجب پيپلز پارٽي وٽ 117 ميمبر، [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] وٽ 37، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] وٽ 5، آزاد ميمبر 3 ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] وٽ هڪ ميمبر درج آهي.<ref>{{cite web |title=Party Composition – 2024 till date |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#922B21; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ اسيمبلي جي موجوده پارٽي جوڙجڪ |- ! style="background:#B03A2E; color:white;" | سياسي جماعت / حيثيت ! style="background:#1F618D; color:white;" | موجوده ميمبر ! style="background:#117A65; color:white;" | پارلياماني حيثيت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | style="background:#D6EAF8;" | 117 | style="background:#D5F5E3;" | حڪومتي اڪثريت |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | style="background:#AED6F1;" | 37 | style="background:#ABEBC6;" | مخالف ڌر جي وڏي جماعت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | style="background:#D6EAF8;" | 5 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | آزاد | style="background:#AED6F1;" | 3 | style="background:#ABEBC6;" | آزاد ميمبر |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | style="background:#D6EAF8;" | 1 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |} <ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === وفاق سان تعلق === سنڌ پاڪستان جي وفاقي نظام جو آئيني صوبو آهي. وفاق ۽ صوبي جي اختيارن جي ورڇ 1973ع جي آئين، خاص طور وفاقي قانون ساز فهرست ۽ [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ صوبن ڏانهن منتقل ڪيل معاملن جي بنياد تي طئي ٿئي ٿي. تعليم، صحت، زراعت، مڪاني حڪومت، ثقافت ۽ ڪيترائي سماجي ۽ انتظامي شعبا بنيادي طور صوبائي اختيار هيٺ آهن، جڏهن ته دفاع، پرڏيهي معاملا، ڪرنسي، بين الصوبائي ۽ بين الاقوامي واپار جا ڪيترائي پهلو ۽ وفاقي ٽيڪسيشن وفاق جي اختيار ۾ آهن. وفاق ۽ صوبن وچ ۾ گڏيل نوعيت جي معاملن لاءِ [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] اهم آئيني ادارو آهي. پاڻي، بجلي، قدرتي گئس ۽ بين الصوبائي معاملن جهڙا سوال وفاقي-صوبائي سياست ۾ سنڌ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. سنڌ کي وفاقي آمدنيءَ مان حصو [[قومي مالياتي ايوارڊ]] تحت ملي ٿو، جڏهن ته صوبو پنهنجي ٽيڪسن ۽ غير ٽيڪسي آمدنيءَ جا ذريعا پڻ رکي ٿو. قدرتي گئس، تيل، پاڻيءَ جي ورڇ، بندرگاهن، توانائي منصوبن ۽ مالي وسيلن جي ورڇ سنڌ ۽ وفاق جي لاڳاپن ۾ وقت بوقت سياسي بحث جا اهم موضوع رهيا آهن. === چونڊ نظام === سنڌ ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نگرانيءَ هيٺ ٿين ٿيون. 2023ع جي آخري حلقه بندي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري جي سرڪاري نتيجن جي بنياد تي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=30 November 2023 |access-date=24 August 2026 |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> === قومي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ لاءِ [[قومي اسيمبلي پاڪستان|قومي اسيمبلي]] جون '''61 عام سيٽون''' مختص آهن. ان کان علاوه سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ عورتن جون '''14 مخصوص قومي اسيمبلي سيٽون''' صوبي جي عام سيٽن تي حاصل ڪيل پارٽي نمائندگيءَ جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. قومي اسيمبلي ۾ غير مسلمانن جون 10 مخصوص سيٽون سڄي پاڪستان لاءِ گڏيل قومي فهرست تي آهن، اهي صوبي وار مقرر ناهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي 55,696,147 آباديءَ جي بنياد تي سنڌ جي قومي اسيمبلي جي هڪ عام تڪ لاءِ سراسري آبادي quota تقريباً '''913,052''' مقرر ٿي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206132213/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |url-status=dead}}</ref> === صوبائي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ صوبائي اسيمبلي جون '''130 عام چونڊ تڪ''' آهن. عورتن لاءِ 29 ۽ غير مسلمانن لاءِ 9 مخصوص سيٽن سان اسيمبلي جي ڪل آئيني طاقت 168 ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> 2023ع جي حلقه بنديءَ لاءِ سنڌ جي هڪ صوبائي عام تڪ جو سراسري آبادي ڪوٽا تقريباً '''428,432''' ماڻهو هئي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206132213/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |url-status=dead}}</ref> === مڪاني حڪومتي نظام === {{Main|سنڌ ۾ مڪاني حڪومت}} سنڌ ۾ مڪاني حڪومت جو بنيادي قانوني ڍانچو '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع''' ۽ ان ۾ وقت بوقت ڪيل ترميمن تي ٻڌل آهي. هن قانون تحت صوبي ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي جهڙا مڪاني ادارا قائم ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مڪاني ادارن جا بنيادي ڪم شهري صفائي، مقامي رستا، گهٽيون، پارڪ، اسٽريٽ لائيٽ، قبرستان، بازارون، عوامي صحت جا ڪجهه مقامي پهلو، پاڻي ۽ نيڪال سان لاڳاپيل خدمتون، بلدياتي منصوبابندي، عمارتن ۽ عوامي جڳهن جي انتظام ۽ ٻين مڪاني سهولتن تائين پکڙيل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ ۾ ميٽروپوليٽن ۽ ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ لازمي ۽ اختياري ڪمن جون الڳ فهرستون ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 – Schedule II |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع ۾ سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جيڪي مڪاني ادارن جي جوڙجڪ ۽ انتظام سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Local Government (Third Amendment) Act, 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |date=2 October 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني ادارن جي موجوده جوڙجڪ === [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب سنڌ ۾ مختلف ضلعن ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي قائم آهن. ڪراچي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن سان گڏ 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن، جڏهن ته حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي اهم مڪاني حڪومتي ادارن جا قسم |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | سربراهه ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#EAF2F8;" | ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | style="background:#EEF5E9;" | وڏي ميٽروپوليٽن شهر | style="background:#F3E5F5;" | ميئر | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | وڏي شهري علائقي جي بلدياتي پاليسي، شهري خدمتون ۽ رابطا |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪارپوريشن | style="background:#E2F0D9;" | وڏا شهري علائقا | style="background:#EADCF0;" | ميئر / چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري بلدياتي انتظام ۽ مقامي خدمتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ضلعي ڪائونسل | style="background:#EEF5E9;" | ڳوٺاڻو ضلعي علائقو | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي ترقي ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | وچولي درجي جا شهر | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري صفائي، رستا، بازارون ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ٽائون ڪميٽي | style="background:#EEF5E9;" | ننڍا شهر ۽ قصبا | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | بنيادي مقامي بلدياتي خدمتون |- | style="background:#D6EAF8;" | يونين ڪائونسل / يونين ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | پاڙي يا ڳوٺن جي سطح | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | بنيادي مقامي نمائندگي ۽ ننڍي سطح جون خدمتون |} <ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون === [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] سنڌ جي سڀ کان وڏي بلدياتي اداري مان هڪ آهي. اها ڪراچيءَ جي ميٽروپوليٽن سطح جي بلدياتي معاملن، وڏن شهري رستن، پارڪن، ڪجهه ميونسپل سهولتن، شهري رابطا ۽ وڏي سطح جي بلدياتي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو سربراهه ميئر هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب ڪراچي ضلعي نظام ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments – Karachi |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> === ميونسپل ڪارپوريشنون === سنڌ ۾ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت وڏن شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ هڪ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن درج آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ 7 ميونسپل ڪارپوريشنون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> ميونسپل ڪارپوريشنن جا ڪم عام طور شهري صفائي، رستن ۽ گهٽين جي مرمت، پارڪن، عوامي جڳهن، بازارن، اسٽريٽ لائيٽ، ڪجهه مقامي صحت ۽ ماحولياتي خدمتن، بلدياتي منصوبابندي ۽ مقامي ٽيڪسن ۽ فيسن جي انتظام تائين پکڙيل آهن. === ترقياتي اٿارٽيون === سنڌ جي وڏي شهري توسيع ۽ رهائشي رٿابندي لاءِ مختلف ترقياتي اٿارٽيون قائم ڪيون ويون آهن. انهن جو ڪم عام بلدياتي ادارن کان مختلف هوندو آهي؛ ترقياتي اٿارٽيون شهرن يا علائقن جي ماسٽر پلاننگ، نون رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن، زمين جي ترقي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري توسيع تي ڌيان ڏين ٿيون. [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] 1957ع ۾ قائم ٿي ۽ ڪراچي امپروومينٽ ٽرسٽ جي جاءِ ورتائين. اداري جو تاريخي مقصد ڪراچيءَ جي ماسٽر پلان تحت ترقي، نون ٽائون شپ ۽ رهائشي اسڪيمن جي قيام ۽ شهري زمين جي ترقي هو.<ref>{{cite web |title=How KDA was Established |url=https://kda.gos.pk/Docs/CMS/file/Khadim%20Magazine/October-2018/054-Karachi%20Civic%20Centre.pdf |publisher=Karachi Development Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ٻين شهري ترقياتي ادارن ۾ حيدرآباد، ملير، لياري، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ترقياتي اٿارٽيون پڻ شامل آهن. [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] جي بحالي لاءِ 2013ع ۾ صوبائي قانون منظور ڪيو ويو، جڏهن ته [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] لاءِ پڻ ساڳئي سال بحالي ۽ ترميم وارو قانون منظور ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Lyari Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جون ڪجهه اهم ترقياتي اٿارٽيون |- ! style="background:#76448A; color:white;" | اٿارٽي ! style="background:#2874A6; color:white;" | علائقو ! style="background:#148F77; color:white;" | بنيادي ڪم |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماسٽر پلاننگ، رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن ۽ شهري زمين جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | شهري توسيع، رهائشي اسڪيمن ۽ ترقياتي رٿابندي |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي جو ملير ۽ اوڀر وارو علائقو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | رهائشي رٿابندي ۽ نون شهري علائقن جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | رهائشي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري بحاليءَ سان لاڳاپيل رٿائون |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | لاڙڪاڻو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | لاڙڪاڻي جي شهري رٿابندي ۽ ترقي |} === پاڻي ۽ نيڪال جون شهري ڪارپوريشنون === 2023ع ۾ سنڌ حڪومت ڪيترن وڏن شهرن لاءِ الڳ پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشن قانون منظور ڪيا. انهن ۾ حيدرآباد، ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد، لاڙڪاڻو ۽ سکر جون پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Acts 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا شهري پاڻي جي فراهمي، سيوريج ۽ نيڪال جي خدمتن کي بلدياتي نظام کان وڌيڪ مخصوص ادارياتي ڍانچي هيٺ منظم ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويا. === صوبائي اليڪشن ڪميشن === [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جو سنڌ لاءِ صوبائي دفتر ڪراچي ۾ قائم آهي. صوبائي اليڪشن ڪمشنر وفاقي اليڪشن ڪميشن جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهي ۽ صوبي ۾ قومي، صوبائي ۽ مڪاني چونڊن جي انتظام، ووٽر فهرستن، حلقه بندين، چونڊ عملي ۽ چونڊ ضابطن جي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سنڌ جو موجوده صوبائي اليڪشن ڪمشنر '''اعجاز انور چوهان''' آهي.<ref>{{cite web |title=ECP Officers – Provincial Election Commissioner Sindh |url=https://ecp.gov.pk/index.php/notifications/officers |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> صوبائي اليڪشن ڪمشنر سنڌ جو دفتر پاڪستان سيڪريٽريٽ، بلاڪ 44-اي، شاهراهه عراق، صدر، ڪراچي ۾ واقع آهي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن جا ريجنل ۽ ضلعي اليڪشن ڪمشنر پڻ درج آهن.<ref>{{cite web |title=Telephone Numbers and Office Addresses – Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251204211744/https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |url-status=dead}}</ref> === سياسي تنظيمون === سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قومي، صوبائي، شهري ۽ علائقائي سياسي جماعتن جو اهم ڪردار رهيو آهي. موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي، جڏهن ته [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] ۽ ٻيون جماعتون پڻ مختلف علائقن ۾ سياسي نمائندگي رکن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سياسي ڌارا ۾ قومپرست ۽ علائقائي تنظيمن پڻ تاريخي ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن جو اثر خاص طور سنڌي ٻولي، صوبائي خودمختياري، پاڻي، زمين، وسيلن جي ورڇ، مڪاني حڪومت ۽ وفاق–صوبائي لاڳاپن جهڙن مسئلن تي سياسي بحث ۾ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ سياسي تنظيمون مختلف نوعيت جون آهن: ڪجهه قومي سطح جون جماعتون آهن، ڪجهه شهري يا علائقائي بنيادن تي ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قومپرست يا نظرياتي تحريڪون چونڊ سياست کان ٻاهر پڻ سرگرم رهيون آهن. سڀني تنظيمن جي چونڊ يا پارلياماني حيثيت هڪجهڙي ناهي؛ ان ڪري انهن کي موجوده اسيمبلي جي جماعتن سان گڏ هڪ ئي درجي ۾ رکڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. === سول سوسائٽي ۽ غير سرڪاري تنظيمون === سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمون ۽ سول سوسائٽي جا ادارا تعليم، صحت، غربت گهٽائڻ، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، انساني حقن، آفتن جي امداد، ماحوليات، ڳوٺاڻي ترقي، پاڻي ۽ صفائي، قانوني مدد ۽ سماجي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا. غير سرڪاري تنظيمن جو قانوني ڍانچو مختلف قانونن تحت ٿي سگهي ٿو، جن ۾ سوسائٽيز رجسٽريشن، ڪمپني قانون تحت غير منافع بخش تنظيمون، ٽرسٽ ۽ رضاڪاراڻيون سماجي ڀلائي تنظيمون شامل آهن. صوبائي سطح تي سماجي ڀلائي ۽ لاڳاپيل سرڪاري ادارا اهڙين تنظيمن جي رجسٽريشن ۽ نگرانيءَ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. سنڌ ۾ سول سوسائٽي جو ڪردار خاص طور 2010ع ۽ 2022ع جهڙين وڏين ٻوڏن، صحت جي هنگامي حالتن، تعليم، عورتن جي حقن ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ جي منصوبن ۾ نمايان رهيو آهي. ڪيترين مقامي ۽ قومي تنظيمن سرڪاري ادارن، بين الاقوامي ڊونرن ۽ مقامي برادرين سان گڏجي سماجي خدمتون ۽ بحاليءَ جا منصوبا هلائي رهيا آهن. === غير سرڪاري تنظيمن جا اهم شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمن جا اهم ڪم |- ! style="background:#148F77; color:white;" | شعبو ! style="background:#2874A6; color:white;" | عام سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | تعليم | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | اسڪول، غير رسمي تعليم، شاگردن جي مدد، استاد تربيت |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | صحت | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ڪلينڪ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ويڪسينيشن، طبي ڪيمپون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | غربت ۽ روزگار | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | مهارتي تربيت، مائڪرو فنانس، ننڍا ڪاروبار ۽ ڳوٺاڻي ترقي |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | انساني حق | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | قانوني مدد، عورتن، ٻارن ۽ اقليتن جا حق |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماحوليات | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | پاڻي، مينگروو، آبهوا، قدرتي وسيلن جو تحفظ |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | آفتن جي امداد | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ٻوڏ، ڏڪار ۽ ٻين آفتن دوران امداد ۽ بحالي |} == انتظامي ورهاست == {{Main|سنڌ جون انتظامي ورهاستون}} [[فائل:Pakistan Sindh districts map.svg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جا ضلعا؛ نقشي ۾ ضلعن کي سندن لاڳاپيل ڊويزنن موجب مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويو آهي.]] سنڌ [[پاڪستان]] جي چئن صوبن مان هڪ آهي ۽ انتظامي طور ڊويزنن، ضلعن، تعلقن يا تحصيلن، سب ڊويزنن ۽ ان کان هيٺين انتظامي ۽ مڪاني يونٽن ۾ ورهايل آهي. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ وقت سنڌ ۾ '''6 ڊويزنون، 30 ضلعا ۽ 138 تعلقا يا تحصيلون''' موجود هيون. ان کان هيٺ 272 قانونگو حلقا/سپروائيزري تپيدار سرڪل، 1,455 پٽوار سرڪل/تپا/يونين ڪائونسلون ۽ 5,690 ديهون يا ڳوٺاڻيون آباديون درج ڪيون ويون.<ref name="SindhCensusReport2023">{{cite report |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> انتظامي لحاظ کان هر ڊويزن جي سربراهي [[ڪمشنر]] ڪندو آهي، جڏهن ته ضلعي انتظام جو مرڪزي عملدار [[ڊپٽي ڪمشنر]] هوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر ضلعي سطح تي مختلف صوبائي کاتن ۽ انتظامي سرگرمين جي هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ڪل آبادي '''55,696,147''' هئي، جيڪا 2017ع جي 47,854,510 جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي. صوبي جي آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 2017ع کان 2023ع دوران 2.57 سيڪڙو رهي. سنڌ جي 30,056,739 آبادي شهري ۽ 25,639,408 ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي، يعني صوبي جي لڳ ڀڳ '''53.97 سيڪڙو آبادي شهري''' هئي.<ref name="SindhCensus2023">{{cite report |title=Population and Housing Census 2023: Provincial Census Report – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊويزنون === [[فائل:Sindh-Divisions-Map.png|thumb|300px|کاٻو|سنڌ جون 6 انتظامي ڊويزنون ۽ انهن جا مرڪز. ڀنڀور ڊويزن اڃان عمل ۾ ناھي ۽ اھا حيدرآباد ڊويزن جو حصو آھي]] سنڌ جون ڇهه انتظامي ڊويزنون [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]، [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر ڊويزن|سکر]] آهن. آباديءَ جي لحاظ کان ڪراچي سڀ کان وڏي ڊويزن آهي؛ 2023ع ۾ ان جي آبادي 20.38 ملين کان وڌيڪ هئي، جيڪا سنڌ جي ڪل آباديءَ جي ٽئين حصي کان به وڌيڪ هئي.<ref name="SindhCensus2023" /> شهري آباديءَ جي تناسب ۾ پڻ ڊويزنن جي وچ ۾ وڏو فرق آهي. 2023ع ۾ ڪراچي ڊويزن جي '''92.57 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي، جڏهن ته حيدرآباد ۾ 37.28 سيڪڙو، سکر ۾ 33.92 سيڪڙو، لاڙڪاڻي ۾ 30.63 سيڪڙو، شهيد بينظيرآباد ۾ 29.27 سيڪڙو ۽ ميرپورخاص ڊويزن ۾ 19.38 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان لحاظ کان ڪراچي کان سواءِ سنڌ جون باقي سڀ ڊويزنون آباديءَ جي بناوت ۾ اڪثريتي طور ڳوٺاڻيون آهن.<ref name="SindhCensus2023" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#174A7E; color:white; font-size:115%;" | '''سنڌ جون انتظامي ڊويزنون — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#4472C4; color:white;" ! ڊويزن ! انتظامي مرڪز ! ضلعا ! آبادي 2023ع ! آبادي 2017ع ! شهري آبادي % |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[ڪراچي]] | 7 | 20,382,881 | 16,024,894 | 92.57% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 9 | 11,659,246 | 10,596,049 | 37.28% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[لاڙڪاڻو]] | 5 | 7,093,706 | 6,190,926 | 30.63% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سکر ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[سکر]] | 3 | 6,010,041 | 5,542,270 | 33.92% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[نوابشاهه]] | 3 | 5,930,649 | 5,275,426 | 29.27% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ميرپور خاص ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[ميرپورخاص]] | 3 | 4,619,624 | 4,224,945 | 19.38% |- style="background:#FFF2CC; font-weight:bold;" | سنڌ | [[ڪراچي]] | 30 | 55,696,147 | 47,854,510 | 53.97% |} <ref name="SindhCensus2023" /> === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} سنڌ جا 30 ضلعا ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. موجوده انتظامي ڍانچي ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] سڀ کان وڌيڪ، يعني ست ضلعا رکي ٿي، جڏهن ته حيدرآباد ڊويزن ۾ نو، لاڙڪاڻي ۾ پنج ۽ ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر ڊويزنن ۾ ٽي ٽي ضلعا شامل آهن.<ref name="SindhCensusReport2023" /> ڪراچي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گذريل ڏهاڪن دوران نمايان تبديليون آيون آهن. موجوده ڪراچي ڊويزن [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]، [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]، [[ملير ضلعو|ملير]] ۽ [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] ضلعن تي مشتمل آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ انهن ستن ضلعن کي الڳ انتظامي يونٽن طور شمار ڪيو ويو.<ref name="PBSdistrict2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جا ضلعا — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! ڊويزن ! ضلعو ! صدر مقام ! آبادي 2023ع |- | 1 || style="background:#D9EAF7;" rowspan="9"| [[حيدرآباد ڊويزن]] || [[بدين ضلعو|بدين]] || [[بدين]] || 1,947,081 |- | 2 || [[دادو ضلعو|دادو]] || [[دادو، پاڪستان|دادو]] || 1,742,320 |- | 3 || [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] || 2,432,540 |- | 4 || [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي]] || 1,117,308 |- | 5 || [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] || [[مٽياري]] || 849,383 |- | 6 || [[سجاول ضلعو|سجاول]] || [[سجاول]] || 839,292 |- | 7 || [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] || [[ٽنڊو الهيار]] || 922,012 |- | 8 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] || [[ٽنڊو محمد خان]] || 726,119 |- | 9 || [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] || [[ٺٽو]] || 1,083,191 |- | 10 || style="background:#E2F0D9;" rowspan="7"| [[ڪراچي ڊويزن]] || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] || [[ڪراچي]] || 3,822,325 |- | 11 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] || [[ڪراچي]] || 3,950,031 |- | 12 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] || [[ڪراچي]] || 2,329,764 |- | 13 || [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] || [[ڪراچي]] || 2,679,380 |- | 14 || [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] || [[ڪياماڙي]] || 2,068,451 |- | 15 || [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || [[ڪورنگي]] || 3,128,971 |- | 16 || [[ملير ضلعو|ملير]] || [[ملير]] || 2,403,959 |- | 17 || style="background:#FCE4D6;" rowspan="5"| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] || [[جيڪب آباد]] || 1,174,097 |- | 18 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] || [[قمبر]] || 1,514,869 |- | 19 || [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || 1,233,957 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || 1,784,453 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] || [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] || 1,386,330 |- | 22 || style="background:#E4DFEC;" rowspan="3"| [[ميرپور خاص ڊويزن]] || [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || 1,681,386 |- | 23 || [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] || [[مٺي]] || 1,778,407 |- | 24 || [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] || [[عمرڪوٽ]] || 1,159,831 |- | 25 || style="background:#FFF2CC;" rowspan="3"| [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] || [[نوشھروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] || [[نوشهروفيروز]] || 1,777,082 |- | 26 || [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] || [[سانگهڙ]] || 2,308,465 |- | 27 || [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] || [[نوابشاهه]] || 1,845,102 |- | 28 || style="background:#DDEBF7;" rowspan="3"| [[سکر ڊويزن]] || [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] || [[ميرپور ماٿيلو]] || 1,772,609 |- | 29 || [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] || [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] || 2,597,535 |- | 30 || [[سکر ضلعو|سکر]] || [[سکر]] || 1,639,897 |} <ref name="PBSdistrict2023" /> === انتظامي ڍانچو === صوبائي حڪومت کان هيٺ ڊويزن انتظامي هم آهنگيءَ جو وڏو علائقائي درجو آهي. ڊويزن جي سربراهي ڪمشنر ۽ ضلعي جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر ڪندو آهي. ضلعي کان هيٺ تعلقا يا تحصيلون ۽ سب ڊويزنون قائم آهن، جڏهن ته زميني محصول ۽ رڪارڊ جي انتظام لاءِ سپروائيزري تپيدار سرڪل، تپا ۽ ديهون استعمال ٿين ٿيون.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ۾ '''5,690 ڳوٺاڻيون آباديون/ديهون''' درج ڪيون ويون. انهن مان 1,756 جي آبادي 5,000 يا ان کان وڌيڪ ۽ 2,292 جي آبادي 2,000 کان 4,999 ماڻهن جي وچ ۾ هئي. هي انتظامي ۽ آباديءَ وارو ڍانچو سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن جي وسيع پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ورهاست === سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ صوبن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ صوبي جي 55.70 ملين آباديءَ مان 30.06 ملين شهري ۽ 25.64 ملين ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي. شهري آباديءَ جو صوبائي تناسب 2017ع جي 51.89 سيڪڙو مان وڌي 2023ع ۾ 53.97 سيڪڙو ٿيو.<ref name="SindhCensus2023" /> شهريت جي ورڇ صوبي اندر انتهائي غير برابر آهي. ڪراچي ڊويزن تقريباً مڪمل طور شهري آهي، جڏهن ته ٿرپارڪر، سجاول ۽ سنڌ جي ڪيترن اترين ۽ وچولي ضلعن ۾ آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو. ان ڪري سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ هڪ طرف ڪراچي جهڙو وڏي آباديءَ وارو شهري ميٽروپوليٽن علائقو ۽ ٻئي طرف سنڌوءَ جي زرعي ميدانن، ڊيلٽا، ڪاڇي ۽ ٿر جا گهٽ شهري آباديءَ وارا وسيع علائقا شامل آهن.<ref name="PBSdistrict2023" /> === سنڌ جا وڏا شهر === {{Main|سنڌ جا شهر}} [[ڪراچي]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهري مرڪز ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان کان پوءِ حيدرآباد سنڌ جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه، جيڪب آباد، خيرپور، شڪارپور ۽ ٻين شهرن جو علائقائي واپار، تعليم، صحت، صنعت ۽ ضلعي انتظام ۾ اهم ڪردار آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ شهري آباديءَ جا انگ '''شهري آبادي (urban locality)''' جي سرڪاري حدن مطابق گڏ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن کي ضلعي جي ڪل آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_province.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === انتظامي ورهاست جي تاريخ === سنڌ جي انتظامي سرحدن ۽ ضلعن جي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. آباديءَ ۾ واڌ، شهري پکيڙ ۽ انتظامي ضرورتن سبب پراڻن ضلعن مان نوان ضلعا قائم ڪيا ويا. خاص طور ڪراچي جي تيز شهري واڌ سبب ان جي ضلعي ڍانچي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون آيون ۽ موجوده وقت ۾ ڪراچي ڊويزن ستن ضلعن تي مشتمل آهي. [[ڪياماڙي ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي ضلعن جو مجموعي تعداد 30 ٿي ويو، جنهن کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده ضلعي ڍانچي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} == زرعي معيشت== {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} [[فائل:Hyderabad (Wheat Farms).jpg|thumb|300px|ساڄو|[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان ڪڻڪ جا زرعي کيت؛ سنڌ جي آبپاشي وارن ميدانن ۾ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي.]] سنڌ جي معيشت، خوراڪي نظام ۽ ڳوٺاڻي سماج ۾ [[زراعت]] بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي جو زرعي نظام گهڻو ڪري [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان ڳنڍيل بئراجن ۽ ڪئنالن تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته [[ٿر ريگستان|ٿر]]، [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ برساتي زراعت ۽ مالداري پڻ اهم آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ '''4.87 ملين هيڪٽر''' زمين پوک هيٺ اچي ٿي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ٻئي زرعي موسمون آهن. ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ڪمند صوبي جا وڏا فصل آهن، جڏهن ته ٻاجهري، جوئر، مڪئي، چڻا، دالون، سرنهن، ڪينولا، سورج مُکي، تر، گوار، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. باغبانيءَ ۾ [[انب]]، [[کجور]]، [[ڪيلو]]، امرود، چيڪو، پپيتو ۽ ٻيا ميوا اهم آهن. مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ سنڌ جي وسيع زرعي معيشت جا اهم لاڳاپيل شعبا آهن.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/agriculture-statistics |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ ۾ ڏنل زرعي انگن موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ تقريباً '''1.20 ملين هيڪٽر'''، چانور 708,983 هيڪٽر، ڪمند 279,694 هيڪٽر ۽ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي. ساڳئي ذريعي موجب ڪڻڪ جي پيداوار لڳ ڀڳ 4.04 ملين ٽن، چانورن جي 2.42 ملين ٽن ۽ ڪمند جي 18.34 ملين ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي مربوط زرعي آدمشماري موجب پاڪستان جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، ڪپهه جو 28 سيڪڙو ۽ چانورن جو 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ صوبي کي پاڪستان جي چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي علائقا ۽ فصلن جي ورڇ === سنڌ ۾ فصلن جي جاگرافي مٽي، آبپاشي، گرمي پد، لوڻياٺ ۽ برسات جي مقدار مطابق مختلف آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي درجابندي موجب مٿين سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ شڪارپور وارن علائقن ۾ چانور نمايان فصل آهي، جڏهن ته سکر ۽ خيرپور ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، سرنهن ۽ سورج مُکي جهڙا نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصل پوکيا وڃن ٿا. وچ سنڌ، خاص طور شهيد بينظير آباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ ۽ ڀرپاسي جي ميدانن ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هيٺين سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان، بدين، ٺٽي ۽ ڀرپاسي جا آبپاشي وارا علائقا ڪمند ۽ چانورن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ميرپورخاص، ٽنڊوالهيار ۽ سانگهڙ ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ باغباني نمايان آهي. ٿر ۽ ڪاڇي جهڙن برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن ۾ ٻاجهري، جوئر، گوار، تر ۽ ارنڊي جهڙا خشڪي برداشت ڪندڙ فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ مٿين سنڌ جي آبپاشي وارن علائقن ۾ ڪڻڪ اهم ربيع فصل آهي.]] === اهم فصل === سنڌ جا چار مکيه تجارتي ۽ خوراڪي فصل [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪپهه]] ۽ [[ڪمند]] آهن. ڪڻڪ ربيع جو بنيادي خوراڪي فصل آهي، جڏهن ته چانور ۽ ڪپهه خريف ۾ پوکيا وڃن ٿا. ڪمند ڊگهي عرصي وارو نقدآور فصل آهي ۽ سنڌ جي کنڊ صنعت لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2e7d32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم فصل |- ! style="background:#1b5e20; color:white; padding:7px;" | فصل ! style="background:#33691e; color:white; padding:7px;" | زرعي موسم ! style="background:#558b2f; color:white; padding:7px;" | اهم علائقا ! style="background:#827717; color:white; padding:7px;" | بنيادي استعمال / اهميت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪڻڪ]] | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سکر، گهوٽڪي، خيرپور، سانگهڙ، شهيد بينظير آباد ۽ ٻيا آبپاشي وارا ضلعا | style="background:#fffde7; text-align:right;" | بنيادي خوراڪي اناج |- | style="background:#c8e6c9;" | [[چانور]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪ ۽ برآمد |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪپهه]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سانگهڙ، ميرپورخاص، مٽياري، ٽنڊوالهيار، شهيد بينظير آباد ۽ خيرپور | style="background:#fffde7; text-align:right;" | ڪپڙي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال |- | style="background:#c8e6c9;" | [[ڪمند]] | style="background:#dcedc8;" | سالياني / خريف سان لاڳاپيل | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | گهوٽڪي، بدين، ٽنڊو محمد خان، ٺٽو، سجاول، حيدرآباد ۽ ڀرپاسي | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | کنڊ ۽ لاڳاپيل صنعت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ٻاجهري]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ٻين برساتي علائقن | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪ، چارو؛ خشڪي برداشت ڪندڙ فصل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[جوئر]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | ٿر، ڪاڇو ۽ مختلف نيم خشڪ علائقا | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | اناج ۽ جانورن جو چارو |- | style="background:#e8f5e9;" | [[سرنهن]] ۽ ڪينولا | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | مٿين ۽ وچين سنڌ | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪي تيل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[سورج مُکي]] | style="background:#dcedc8;" | مختلف پوک جا دور | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | بدين، سانگهڙ ۽ ٻين آبپاشي علائقن | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪي تيل |} <ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪڻڪ === [[ڪڻڪ]] سنڌ جو سڀ کان اهم ربيع فصل ۽ بنيادي خوراڪي اناج آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ 1,202,475 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ پيداوار 4,043,166 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ملڪ جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو رکي ٿي.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === چانور === [[فائل:Recently sown paddy fields in Sindh, Pakistan, December 2010 (5331068220).jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ تازو پوکيل چانورن جا کيت.]] [[چانور]] سنڌ جو اهم خريف ۽ برآمدي فصل آهي. اهو خاص طور سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري مٿين سنڌ ۽ هيٺين سنڌ جي ڪجهه آبپاشي علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو. 2020–21ع ۾ چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق ملڪ جي چانورن هيٺ مجموعي ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪپهه === [[ڪپهه]] سنڌ جي صنعتي زراعت لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها صوبي ۽ ملڪ جي ڪپڙي، ڌاڳي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿي. 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ سرڪاري انگن ۾ پيداوار 1,861,785 ڳٺا ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق پاڪستان جي ڪپهه هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو تقريباً 28 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪمند === [[ڪمند]] سنڌ جي اهم نقدآور فصلن مان آهي ۽ صوبي جي کنڊ جي ڪارخانن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. 2020–21ع ۾ ڪمند 279,694 هيڪٽر تي پوکيو ويو ۽ پيداوار 18,335,533 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب صوبي جو پاڪستان جي ڪمند جي قومي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 29 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === باغباني === سنڌ جي مختلف آبهوا ۽ آبپاشي علائقن سبب باغبانيءَ ۾ وڏي تنوع موجود آهي. [[ميرپورخاص]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا انب، [[خيرپور]] کجور، جڏهن ته ٺٽو، سجاول، ٽنڊو محمد خان ۽ ٻين هيٺين سنڌ جي علائقن ۾ ڪيلي جي باغباني نمايان آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صوبائي رپورٽ موجب 2021–22ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار '''386,973 ٽن'''، ڪيلي جي '''123,263 ٽن''' ۽ کجور جي '''219,925 ٽن''' هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڀاڄين ۽ مصالحن ۾ بصر، ٽماٽو، ڀينڊي، مرچ، ميها، واڱڻ ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا. عمرڪوٽ ۽ ميرپورخاص واري پٽي خاص طور ڳاڙهي مرچ جي پوک لاءِ مشهور آهي. === خشڪ ۽ برساتي زراعت === [[فائل:Beautful field of Bajhra and korar in kertee.jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي خشڪ علائقي ۾ ٻاجهري ۽ مقامي نباتات؛ [[ٿر]] ۾ زراعت جو وڏو حصو چوماسي جي برسات تي دارومدار رکي ٿو.]] سنڌ جي سڄي زراعت ڪئنالي آبپاشي هيٺ ناهي. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪاڇو ۽ ڪوهستان جي ڪيترن حصن ۾ برساتي يا ''باراني'' زراعت ڪئي وڃي ٿي. ٿر ۾ سٺي چوماسي کان پوءِ ٻاجهري، گوار، تر، جوئر ۽ ٻين خشڪي برداشت ڪندڙ فصلن جي پوک ٿيندي آهي. ڪاڇي ۾ کيرٿر مان ايندڙ موسمي نين جي پاڻيءَ ۽ گاد سان موسمي زراعت ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> برسات جي وڏي سالياني ڦيرڦار سبب انهن علائقن جي زرعي پيداوار آبپاشي وارن ميدانن کان وڌيڪ غير يقيني آهي. ڏڪار وارن سالن ۾ فصلن سان گڏ مالداري پڻ متاثر ٿئي ٿي. === مالداري ۽ پولٽري === {{Main|سنڌ ۾ مالداري}} مالداري سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت، خوراڪي تحفظ ۽ گهريلو آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي. صوبي ۾ مينهون، ڳئون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ پولٽري وڏي پيماني تي پاليو وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جو [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو|لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي خوراڪي تحفظ، روزگار، غربت گهٽائڻ ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ سان ڳنڍيل شعبا قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://livestock.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Livestock & Fisheries Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي صوبائي آدمشماري رپورٽ موجب 2020–21ع دوران سنڌ ۾ تقريباً 15.8 ملين جانورن کي ويڪسين ڏني وئي، جنهن مان صوبي ۾ جانورن جي صحت جي خدمتن جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Section 2.22 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر، نارا ۽ ڪوهستان جهڙن خشڪ علائقن ۾ مالداري فصلن جي ڀيٽ ۾ گهريلو معيشت جو وڌيڪ اهم حصو ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جانور موسمي چراگاهن ۽ مقامي نباتات کي استعمال ڪري سگهن ٿا. === ماهيگيري === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي زرعي ۽ قدرتي وسيلن واري معيشت ۾ سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري پڻ اهم آهي. صوبي وٽ [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، سنڌو درياهه، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ڪيترائي ٻيا آبي ذخيرا موجود آهن. مڇي ۽ جهينگي جي پيداوار ساحلي آبادين، مهاڻن ۽ پروسيسنگ ۽ برآمدي صنعت لاءِ روزگار فراهم ڪري ٿي. سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو ماهيگيريءَ کي خوراڪي ۽ برآمدي پيداوار، روزگار ۽ ڳوٺاڻي معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم شعبي طور سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Livestock & Fisheries Department |url=https://livestock.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي تحقيق، ٻج ۽ جديد ٽيڪنالاجي === سنڌ ۾ زرعي تحقيق ۽ توسيع جو مقصد بهتر ٻج، فصلن جون نيون جنسون، بيمارين ۽ جيتن جي روڪٿام، پيداوار ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي وڌيڪ مؤثر استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. زراعت کاتي جي ماتحت '''[[سنڌ ايگريڪلچر ريسرچ]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچر ايڪسٽينشن]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچرل انجنيئرنگ]]'''، '''[[سنڌ آن فارم واٽر مينيجمينٽ]]'''، '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]'''، '''[[سنڌ ڪين ڪمشنر]]''' ۽ [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] جهڙا ادارا ۽ شعبا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Work of Each Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/work-of-each-dept |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]''' ضلعي وار خريف ۽ ربيع فصلن جي پوکيل ايراضي، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار جا تخمينا تيار ڪري ٿي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ ۾ ڪڻڪ، ڪپهه ۽ چانورن بابت پوکيل ايراضيءَ جا تخمينا نمونياتي سروي ذريعي تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ آخري صوبائي انگ '''[[پروونشل ايگريڪلچر اسٽيٽسٽڪس ڪوآرڊينيشن بورڊ]]''' کان منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/web/?page_id=10374 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي پاليسي ۽ تبديليون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ زراعت بابت اهم پاليسي ۽ انتظامي ذميواريون صوبائي حڪومت ڏانهن منتقل ٿيون. سنڌ حڪومت ان پسمنظر ۾ '''سنڌ ايگريڪلچر پاليسي 2018–2030''' تيار ڪئي، جيڪا فصلن سان گڏ مالداري، ماهيگيري ۽ ٻيلن کي پڻ وسيع زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جو حصو سمجهي ٿي. پاليسيءَ ۾ پيداوار وڌائڻ، خوراڪي ۽ غذائي تحفظ، موسمي پائيداري، جديد ٽيڪنالاجي، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ پاڻيءَ جي مؤثر استعمال تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> زرعي مشينري، بهتر ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن ۽ جديد آبپاشي طريقن جي استعمال سان پيداوار وڌائڻ جا موقعا پيدا ٿيا آهن، پر انهن تائين رسائي سڀني آبادگارن لاءِ هڪجهڙي ناهي. ننڍن آبادگارن لاءِ قرض، معياري ٻج، مشينري، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڻيءَ تائين رسائي اڃا اهم پاليسي مسئلا آهن. === زمينداري ۽ آبادگاري === سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي ملڪيت تاريخي طور غيربرابر رهي آهي. وڏا زميندار، وچولا آبادگار، ننڍا زمين مالڪ ۽ بي زمين هاري صوبي جي ڳوٺاڻي سماجي ڍانچي جا مختلف حصا آهن. زمين جي ملڪيت، هاري–زميندار لاڳاپا، زرعي اجرت، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ قرض تائين رسائي سنڌ جي زرعي سياست ۽ ڳوٺاڻي سماج جا ڊگهي عرصي وارا مسئلا رهيا آهن. ميڪانيڪي زراعت ۽ شهري لڏپلاڻ سان ڳوٺاڻي مزدوريءَ جي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون آهن، پر فصل پوکڻ، ڪپهه چونڊڻ، ڀاڄين، باغن ۽ مالداريءَ ۾ عورتن ۽ خانداني مزدوريءَ جو ڪردار اڃا اهم آهي. === موسمي تبديلي ۽ زرعي خطرا === سنڌ جي زراعت گرمي جي لهرن، ڏڪار، غير يقيني چوماسي، درياهي ۽ برساتي ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زمين جي لوڻياٺ ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي کان متاثر ٿئي ٿي. خاص طور 2010ع، 2011ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن فصلن، چوپائي مال، آبپاشي ڍانچي ۽ ڳوٺاڻي آبادين کي وڏي نقصان پهچايو. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ سورج مُکي جو فصل؛ پاڻيءَ جي محدود دستيابي وارن علائقن ۾ تيلدار ۽ نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن جي اهميت وڌي رهي آهي.]] سنڌ جي زرعي پاليسيءَ ۾ انهيءَ سبب فصلن جي تنوع، گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن، جديد آبپاشي، بهتر ٻج، پاڻيءَ جي بچت ۽ موسمي خطري جي انتظام تي زور وڌيو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم زرعي ادارا === سنڌ جي زرعي نظام ۾ ڪيترائي ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا. '''[[زراعت، سپلاءِ ۽ اگهن وارو کاتو]]''' فصلن، زرعي تحقيق، توسيع، ٻجن، مارڪيٽن ۽ آن فارم واٽر مينيجمينٽ سان لاڳاپيل آهي؛ '''[[سنڌ آبپاشي کاتو]]''' بئراجن، ڪئنالن، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي انتظام جو ذميوار آهي؛ '''[[لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]]''' مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي سنڀالي ٿو؛ جڏهن ته '''[[سنڌ خوراڪ کاتو]]''' خوراڪي ذخيرن ۽ خاص طور ڪڻڪ جي خريداري ۽ انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Government Departments |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم صوبائي ادارو آهي. ان کان سواءِ زرعي تحقيقاتي ادارا، [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]]، [[سنڌ ڪين ڪمشنر]]، [[سنڌ مارڪيٽنگ ۽ ڪراپ رپورٽنگ سروس]] جهڙا ادارا مختلف فني ۽ انتظامي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == صنعت == {{Main|سنڌ جي معيشت|سنڌ ۾ صنعت}} [[فائل:SITE Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سائٽ، ڪراچي|سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ، ڪراچي]]؛ سنڌ جي قديم ۽ وڏن منظم صنعتي علائقن مان هڪ]] [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] جو ڪنٽينر ٽرمينل؛ بندرگاهي رسائي سنڌ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جو اهم بنياد آهي]] سنڌ پاڪستان جي سڀ کان اهم صنعتي، واپاري ۽ مالي علائقن مان هڪ آهي. صوبي جي صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مرڪوز آهي، پر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[ٽنڊو آدم]]، [[شهيد بينظير آباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]] ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ صنعتي مرڪز ۽ منظم صنعتي اسٽيٽون قائم آهن. سنڌ جي پيداواري معيشت ۾ ڪپڙي، خوراڪ ۽ مشروبات، دواسازي، ڪيميائي شين، ڀاڻ، پيٽروليم، گاڏين، لوهه ۽ اسٽيل، سيمينٽ، رٻڙ ۽ پلاسٽڪ، چمڙي، انجنيئرنگ ۽ صارفين جي شين جون صنعتون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Manufacturing Sector |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] موجب ملڪ جي وڏي پيماني واري پيداواري يونٽن جو لڳ ڀڳ '''34 سيڪڙو''' سنڌ ۾ واقع آهي. سنڌ جي صنعتي حيثيت ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، قومي شاهراهن، ريلوي، هوائي اڏي ۽ وڏي شهري منڊيءَ جو بنيادي ڪردار آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان وڏي پيماني واري صنعت بابت '''ماهانه صنعتي پيداوار ۽ روزگار سروي''' جاري ڪئي وڃي ٿي. هي سروي صنعتي پيداوار، روزگار ۽ پيداوار جي مقدار ۾ تبديلي بابت صوبائي انگ اکر فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: سنڌ جو صنعتي ۽ مالي مرڪز === [[ڪراچي]] سنڌ ۽ پاڪستان جي صنعتي، مالي، بندرگاهي ۽ ڪاروباري سرگرمين جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر ۾ [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ صنعتي علائقو]]، ڪورنگي، لانڍي، اتر ڪراچي، فيڊرل بي ايريا، بن قاسم ۽ پورٽ قاسم جهڙا وڏا صنعتي ڪلسٽر موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ لميٽيڊ 1947ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي، جنهن جو مقصد زمين، رستا، پاڻي، بجلي، گئس، ريلوي، گودامن، نيڪال ۽ ٻين سهولتن سان منظم صنعتي علائقا قائم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي. موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي ضم ٿيڻ سان ٺهي، جڏهن ته ان جو ڪارپوريٽ مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Stock Exchange Limited |url=https://www.psx.com.pk/ |publisher=Pakistan Stock Exchange |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچيءَ جي صنعتي ۽ تجارتي اهميت جو هڪ وڏو سبب ٻن وڏن سامونڊي بندرگاهن جي ويجهڙائي آهي. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب [[ڪراچي بندرگاهه]] پاڪستان جي مجموعي واپار جو اڌ کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿو ۽ اتي ڪنٽينر، خشڪ سامان ۽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> === پيداواري صنعت === سنڌ جي پيداواري صنعت ۾ وڏي پيماني ۽ ننڍي پيماني ٻئي قسم جون صنعتون شامل آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري صنعت کي انهن ڪارخانن جي صورت ۾ ماپي ٿو، جيڪي فيڪٽريز قانون تحت رجسٽر ٿيل يا رجسٽريشن جا اهل آهن. قومي وڏي پيماني واري پيداوار ۾ ڪپڙي، لباس، خوراڪ، پيٽروليم، ڪيميائي شين، دواسازي، سيمينٽ، اسٽيل ۽ گاڏين جا شعبا اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2025–26ع دوران پاڪستان جي وڏي پيماني واري صنعتي پيداوار مجموعي طور 4.98 سيڪڙو وڌي. قومي سطح تي گاڏين، خوراڪ، لباس، پيٽروليم، سيمينٽ ۽ برقي اوزارن ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته ڪپڙي، ڪيميائي شين، دواسازي ۽ لوهه ۽ اسٽيل جي ڪجهه شعبن ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي. اهي انگ سڄي پاڪستان جا آهن، پر سنڌ جي صنعتي ڍانچي ۾ به اهي سڀئي شعبا اهم هجڻ سبب قومي رجحان صوبي جي صنعت لاءِ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries for June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم پيداواري شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي شعبا |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | شعبو ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | اهم صنعتي مرڪز ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | اهم پيداوار / سرگرمي |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڌاڳو، ڪپڙو، لباس، گهرن جو ڪپڙو، جننگ ۽ پروسيسنگ |- | style="background:#d6eaf8;" | لوهه ۽ اسٽيل | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | بن قاسم، ڪراچي ۽ ٻين صنعتي علائقن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | اسٽيل جون شيون، ري رولنگ، انجنيئرنگ ۽ ڌاتوءَ جي تياري |- | style="background:#eaf2f8;" | گاڏين جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ آٽو پارٽس |- | style="background:#d6eaf8;" | دواسازي | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي، ڪورنگي، لانڍي ۽ سائٽ | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | گوريون، ڪيپسول، شربت، انجيڪشن ۽ ٻيون دوائون |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪيميائي ۽ ڀاڻ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، بن قاسم، گهوٽڪي ۽ ٻين صنعتي مرڪزن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڀاڻ، تيزاب، صابڻ، ڊٽرجنٽ، صنعتي ڪيميائي شيون |- | style="background:#d6eaf8;" | پيٽروليم ۽ ريفائننگ | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ساحلي صنعتي علائقا | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | ريفائننگ، ٻارڻ، لبريڪنٽ ۽ پيٽروليم شين جي اسٽوريج |- | style="background:#eaf2f8;" | سيمينٽ ۽ غير ڌاتي معدنيات | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڄامشورو، نوري آباد ۽ ٻين چن پٿر وارن علائقن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | سيمينٽ، ماربل، پٿر ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#d6eaf8;" | خوراڪ ۽ مشروبات | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | سڄي سنڌ؛ خاص طور ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ خيرپور | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | کنڊ، چانور، تيل، کجور، ميوا، مشروبات، کير ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ |- | style="background:#eaf2f8;" | رٻڙ ۽ پلاسٽڪ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ٽائر، پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو ۽ صنعتي سامان |- | style="background:#d6eaf8;" | چمڙي ۽ لباس | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ٻين شهري مرڪزن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل شيون |} === ڪپڙي جي صنعت === [[ڪپڙي جي صنعت]] سنڌ جي سڀ کان اهم پيداواري شعبن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ '''600 کان وڌيڪ ٽيڪسٽائيل ملون''' آهن، جن سان 300,000 کان وڌيڪ مزدور لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh at a Glance |url=https://business.gos.pk/ |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار، ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهي سهولتن، جننگ ۽ اسپننگ صنعت، ڪپڙو ٺاهڻ، رنگائي، ڇپائي، لباس ۽ گهرن جي ڪپڙي جي ڪارخانن سبب ٽيڪسٽائيل جي مڪمل پيداوار زنجير موجود آهي. ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد ۽ نوري آباد هن صنعت جا اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite web |title=Textile Industry |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت پاڪستان جي برآمداتي معيشت جو وڏو حصو آهي، تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن سان ويجهڙائي صوبي جي ٽيڪسٽائيل يونٽن کي خام مال جي درآمد ۽ تيار مال جي برآمد ۾ لاجسٽڪ فائدو ڏئي ٿي. === اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت === [[فائل:Pakistan Steel Mills.png|thumb|200px|ساڄو|[[پاڪستان اسٽيل ملز]] جو نشان؛ ڪراچي جي بن قاسم علائقي ۾ قائم ملڪ جو تاريخي وڏو گڏيل اسٽيل پلانٽ]] سنڌ جي اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت جو سڀ کان مشهور ادارو [[پاڪستان اسٽيل ملز]] آهي، جيڪو ڪراچيءَ جي بن قاسم واري علائقي ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو ملڪ ۾ ڳري اسٽيل صنعت جو بنيادي سرڪاري منصوبو هو، پر ان جون پيداواري ڪارروايون '''2015ع کان بند''' آهن.<ref>{{cite web |title=National Assembly Question on Pakistan Steel Mills |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/6970931f0c9c1_583.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۽ 2026ع ۾ وفاقي حڪومت پاڪستان اسٽيل ملز جي بحالي يا ساڳئي علائقي ۾ نئين اسٽيل پلانٽ جي قيام لاءِ روسي ۽ ٻين سيڙپڪارن سان ڳالهيون شروع ڪيون. فيبروري 2026ع ۾ صنعت ۽ پيداوار واري وفاقي وزارت ٻڌايو ته بحاليءَ لاءِ هڪ روڊ ميپ تيار ڪيو ويو ۽ ڪيترن سيڙپڪارن دلچسپي ظاهر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Comprehensive Roadmap Finalized for Pakistan Steel Mills Revival |url=https://moip.gov.pk/NewsDetail/ZDg0OGU3YzItYmVlMS00M2MxLWI3YTktMTFjOWIxMTJmZGY2 |publisher=Ministry of Industries and Production |date=9 February 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان اسٽيل کان سواءِ ڪراچيءَ ۾ اسٽيل ري رولنگ، شيٽ، پائپ، تار، ڌاتوءَ جي ٺهيل شين، انجنيئرنگ ۽ مشينري سان لاڳاپيل ڪيترائي خانگي ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. === گاڏين جي صنعت === سنڌ ۾ گاڏين جي اسمبلي ۽ آٽو پارٽس جي صنعت خاص طور ڪراچي ۽ بن قاسم جي صنعتي علائقن ۾ مرڪوز آهي. صوبي ۾ ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ مختلف آٽو پارٽس ٺاهيندڙ يا اسمبل ڪندڙ ادارا ڪم ڪن ٿا. پاڪستان جي گاڏين واري صنعت 2024–25ع ۽ 2025–26ع ۾ اڳئين گهٽتائي کان پوءِ ٻيهر واڌ ڏٺي. وفاقي اقتصادي سروي موجب جولاءِ–مارچ 2024–25ع ۾ گاڏين جي شعبي جي قومي پيداوار 40 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته PBS موجب مڪمل مالي سال 2025–26ع ۾ قومي آٽو موبائيل پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25: Manufacturing and Mining |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance, Government of Pakistan |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quantum Index of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> اقتصادي سروي موجب ڪراچيءَ ۾ نئين برقي گاڏين جي اسمبلي پلانٽ سميت برقي ۽ هائبرڊ گاڏين ۾ سيڙپڪاري پڻ وڌي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25 |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === دواسازي جي صنعت === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي دواسازي جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. ڪورنگي، لانڍي، سائٽ ۽ ٻين صنعتي علائقن ۾ ڪيترائي قومي ۽ گهڻ قومي دواسازي جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صنعتي سروي ۾ دواسازي هڪ الڳ وڏي پيماني واري صنعتي درجي طور شامل آهي، جنهن ۾ گوريون، شربت، انجيڪشن، ڪيپسول ۽ مرهم جهڙيون شيون ماپيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع ۾ قومي وڏي پيماني واري دواسازي جي پيداوار ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي، پر سنڌ ۾ موجود وڏو پيداواري بنياد صوبي کي هن شعبي ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪيميائي ۽ ڀاڻ جي صنعت === ڪيميائي صنعت ۾ تيزاب، صنعتي ڪيميائي شيون، صابڻ، ڊٽرجنٽ، رنگ، پلاسٽڪ جي خام مال ۽ ٻين شين جي پيداوار شامل آهي. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي وڏي پيماني واري صنعتي سروي ۾ ڪيميائي ۽ ڀاڻ صوبي جي اهم صنعتي درجن مان آهن.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اترين ۽ ساحلي صنعتي علائقن ۾ ڀاڻ، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميڪل صنعتن جي موجودگي قدرتي گئس، بندرگاهي سهولتن ۽ زرعي منڊي سان لاڳاپيل آهي. === پيٽروليم ۽ ريفائننگ === سنڌ ۾ ڪراچي ۽ سامونڊي صنعتي پٽي پيٽروليم درآمد، اسٽوريج، ريفائننگ ۽ ورڇ جو وڏو مرڪز آهي. ڪراچي بندرگاهه وٽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ برٿ آهن ۽ بندرگاهه ذريعي خام تيل ۽ پيٽروليم شين جي وڏي مقدار جي آمدرفت ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|ڪراچيءَ جو تيل بندرگاهه؛ سنڌ جي ريفائننگ، پيٽروليم ۽ ڪيميائي صنعت لاءِ بندرگاهي ڍانچو اهم آهي]] === سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد === سنڌ ۾ چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ ٻين معدنيات جي دستيابيءَ سبب سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد جي صنعت ترقي ڪئي آهي. ڄامشورو، نوري آباد ۽ ڀرپاسي جا ارضياتي علائقا هن صنعت لاءِ اهم خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري پيداوار ۾ سيمينٽ کي ''غير ڌاتي معدني شين'' جي درجي ۾ ماپي ٿو. قومي سطح تي مالي سال 2025–26ع ۾ سيمينٽ جي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.4 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === رٻڙ ۽ پلاسٽڪ === ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين صنعتي شهرن ۾ پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو سامان، صنعتي جزا، رٻڙ جون شيون ۽ ٽائر ٺاهڻ جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. پلاسٽڪ صنعت جو گهرو تعلق خوراڪ، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، تعمير، گاڏين ۽ صارفين جي شين جي صنعتن سان آهي. === چمڙي جي صنعت === سنڌ جي چمڙي واري صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ جانورن جي کلن جي صفائي ۽ پروسيسنگ، چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل چمڙي جون شيون شامل آهن. ڪراچي بندرگاهه ۽ برآمداتي انفراسٽرڪچر سبب هن صنعت کي بين الاقوامي مارڪيٽن تائين رسائي ملي ٿي. === سافٽويئر ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي === [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سنڌ جي روايتي پيداواري صنعت کان مختلف خدمتي صنعت آهي، پر جديد صنعتي معيشت ۾ ان جو ڪردار وڌي رهيو آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو آءِ ٽي ۽ سافٽويئر مرڪز آهي، جتي سافٽويئر ڪمپنيون، مالي ٽيڪنالاجي ادارا، آن لائين واپار، ڪال سينٽر، ٽيڪنالاجي شروعاتي ڪمپنيون ۽ ڊجيٽل خدمتون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب ڪراچي ۾ يونيورسٽين، ٽيليڪميونيڪيشن، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيڪنالاجي ماحول جي موجودگي آءِ ٽي شعبي جي واڌ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Information and Technology |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي بنيادن واري صنعت === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي پيداواري صنعت جو هڪ وڏو حصو زرعي خام مال سان ڳنڍيل آهي. چانور، ڪپهه، ڪمند، ڪڻڪ، کجور، ميوا، ڀاڄيون، کير ۽ تيلدار فصل مختلف زرعي پروسيسنگ صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي کي پاڪستان جي زرعي پيداوار ۾ هڪ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي، ۽ ان ڪري زرعي شين ۾ وڌيڪ قدر شامل ڪرڻ، خوراڪ جي پروسيسنگ، پيڪنگ، ٿڌي ذخيرن ۽ برآمدي پروسيسنگ کي صنعتي توسيع جا اهم شعبا سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪپهه جننگ ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعت ==== سنڌ جي ڪپهه جي پيداوار ڪيترن ضلعن ۾ جننگ ڪارخانن کي خام مال فراهم ڪري ٿي. جننگ کان پوءِ ڪپهه جو ريشو اسپننگ، ويونگ، رنگائي ۽ لباس جي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻج مان تيل ۽ جانورن جي خوراڪ سان لاڳاپيل ضمني شيون پيدا ٿين ٿيون. ==== چانورن جا ڪارخانا ==== مٿين ۽ هيٺين سنڌ جي چانور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ رائس ملون چانورن جي ڇل ڪڍڻ، درجابندي، پالش، پيڪنگ ۽ برآمد لاءِ تياري جو ڪم ڪن ٿيون. لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو چانور جي پيداوار ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اهم علائقا آهن. ==== کنڊ جي صنعت ==== سنڌ جي ڪمند پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ ڪيترائي کنڊ جا ڪارخانا قائم آهن. هي صنعت ڪمند مان کنڊ سان گڏ مولاسس، بگاس ۽ ٻين ضمني شين جي پيداوار ڪري ٿي. بگاس کي ڪجهه ڪارخانن ۾ بجلي يا ٻاڦ پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== خوراڪ جي پروسيسنگ ==== سنڌ ۾ اٽي، کائڻ واري تيل، بسڪيٽن، مشروبات، کير، مصالحا، منجمد خوراڪ، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ ۽ پيڪنگ جون صنعتون موجود آهن. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] خاص طور کجور، ميون، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي پروسيسنگ لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماهيگيري ۽ سامونڊي خوراڪ جي صنعت === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي عربي سمنڊ واري سامونڊي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، درياهن ۽ ڍنڍن سبب سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري صوبي جي اهم پيداواري ۽ برآمداتي سرگرمي آهي. مڇي ۽ جهينگي جي صفائي، منجمد ڪرڻ، پيڪنگ ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪارخانا خاص طور ڪراچي جي مڇي بندرگاهه ۽ ساحلي صنعتي علائقن ڀرسان مرڪوز آهن. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري مواد مطابق سنڌ پاڪستان جي سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي مڇي وسيلن جو وڏو حصو رکي ٿي، پر اهڙن سيڪڙن جا انگ مختلف سالن ۽ طريقن مطابق تبديل ٿي سگهن ٿا؛ ان ڪري ماهيگيريءَ جي تازي پيداوار لاءِ سرڪاري ماهيگيري ۽ PBS انگن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ننڍيون، غير رسمي ۽ هنري صنعتون === وڏي پيماني واري صنعت کان سواءِ سنڌ ۾ ننڍيون، گهرن تي ٻڌل ۽ غير رسمي صنعتون پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهن. انهن ۾ هٿ جي ڪپڙي، ڀرت، اجرڪ، رلي، ڪاٺ جو ڪم، ڌاتوءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانو، چمڙي جون شيون، فرنيچر، خوراڪ جي ننڍي پروسيسنگ، ورڪشاپون ۽ شهري مرمتي خدمتون شامل آهن. [[ڪراچي]] ۾ غير رسمي معيشت روزگار جو هڪ وڏو ذريعو رهي آهي. World Bank جي مطالعي موجب 2011ع جي هڪ اندازي ۾ شهر جي مجموعي روزگار جو تقريباً 67 سيڪڙو غير رسمي شعبي سان لاڳاپيل هو؛ ان ۾ خدمتن سان گڏ ننڍي پيداواري ۽ ڪاروباري سرگرميون پڻ شامل هيون.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي پيداوار روزگار ۽ ننڍن ڪاروبارن جي تعداد جي لحاظ کان اهم آهي، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي، في ڪارڪن پيداوار ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت کان گهڻو ننڍي آهي. === هنري صنعت === {{Main|سنڌي دستڪاري}} سنڌ جي هنري صنعت صوبي جي ثقافتي معيشت جو اهم حصو آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، [[رلي]]، ڀرت، هٿ سان ٺهيل ڪپڙو، مٽيءَ جا ٿانو، نيري ٽائلن جو ڪم، ڪاٺ تي نقش نگاري، ٽوڪريون ۽ چمڙي جون روايتي شيون مختلف علائقن سان لاڳاپيل آهن. هنري صنعت گهڻو ڪري ننڍي يا گهرن تي ٻڌل پيداوار جي صورت ۾ هلي ٿي ۽ عورتن، ڳوٺاڻن ڪاريگرن ۽ خانداني ڪاروبارن لاءِ روزگار جو ذريعو آهي. سياحت، شهري مارڪيٽن، آن لائين واپار ۽ برآمد سان هن شعبي لاءِ نوان مارڪيٽ رابطا پيدا ٿيا آهن. === صنعتي اسٽيٽون ۽ زون === [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس لميٽيڊ]] صوبي جي مختلف شهرن ۾ منظم صنعتي اسٽيٽون هلائي ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب ان جا صنعتي علائقا ڪراچي، سپر هاءِ وي، نوري آباد، ڪوٽڙي، حيدرآباد، ٽنڊو آدم، نوابشاهه، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Office Contacts |url=https://site.com.pk/?page_id=927 |publisher=Sindh Industrial Trading Estates Limited |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#7030a0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون |- ! style="background:#5b2c6f; color:white; padding:7px;" | نالو ! style="background:#2874a6; color:white; padding:7px;" | هنڌ ! style="background:#148f77; color:white; padding:7px;" | نوعيت ! style="background:#b9770e; color:white; padding:7px;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ ڪراچي]] | style="background:#eaf2f8;" | ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | منظم صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | ڪپڙو، ڪيميائي، انجنيئرنگ، خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ مختلف پيداوار |- | style="background:#ebdef0;" | ڪورنگي–لانڍي صنعتي علائقا | style="background:#d6eaf8;" | ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | وڏا شهري صنعتي ڪلسٽر | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، چمڙو، دواسازي، کاڌ خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ گاڏين جا حصا |- | style="background:#f4ecf7;" | پورٽ قاسم صنعتي علائقو | style="background:#eaf2f8;" | بن قاسم، ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | بندرگاهي صنعتي علائقو | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | اسٽيل، آٽو، ڪيميائي، توانائي، پيٽروليم ۽ ڳري صنعت |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] | style="background:#d6eaf8;" | لانڍي، ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | برآمداتي پروسيسنگ زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | لباس، اليڪٽرانڪس، ڪيميائي، خوراڪ، آءِ ٽي ۽ برآمداتي پيداوار |- | style="background:#f4ecf7;" | [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] | style="background:#eaf2f8;" | خيرپور | style="background:#e8f6f3;" | خاص اقتصادي زون | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | زرعي خوراڪ، کجور، پيڪنگ، ڀاڻ ۽ هلڪي انجنيئرنگ |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] | style="background:#d6eaf8;" | ٺٽو ضلعو | style="background:#d5f5e3;" | سي پيڪ ترجيحي اقتصادي زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | اسٽيل، گاڏيون، ڪيميائي، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، اليڪٽرانڪس ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#f4ecf7;" | نوري آباد صنعتي اسٽيٽ | style="background:#eaf2f8;" | ڄامشورو ضلعو | style="background:#e8f6f3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | سيمينٽ، خوراڪ، انجنيئرنگ ۽ مختلف صنعتون |- | style="background:#ebdef0;" | ڪوٽڙي صنعتي اسٽيٽ | style="background:#d6eaf8;" | ڄامشورو / ڪوٽڙي | style="background:#d5f5e3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ڪپڙو، خوراڪ، ڪيميائي ۽ هلڪي صنعت |} <ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص اقتصادي زون === [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] خاص اقتصادي زونن ۽ صنعتي ڪلسٽرن جي ترقي لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] 140 ايڪڙ تي قائم ڪيو ويو ۽ خاص طور زرعي خوراڪ، کجور، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ، پيڪنگ ۽ هلڪي انجنيئرنگ لاءِ رٿيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] لاءِ سنڌ حڪومت ٺٽي ضلعي ۾ 1,530 ايڪڙ زمين مختص ڪئي. هي سي پيڪ جي صنعتي تعاون وارن ترجيحي منصوبن مان هڪ آهي ۽ پورٽ قاسم کان تقريباً 22 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رٿيل شعبن ۾ اسٽيل فائونڊري، گاڏيون ۽ آٽو پارٽس، ڪيميائي ۽ دواسازي، اليڪٽرانڪس، ٽيڪسٽائيل، گودام، تعميراتي مواد ۽ صارفين جون شيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Dhabeji Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/dsez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ۽ سکر ۾ نون صنعتي انڪليوز تي پڻ ڪم اڳتي وڌايو، جن ۾ زرعي پروسيسنگ، انجنيئرنگ شين ۽ هلڪي صنعتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur & Hyderabad Industrial Enclaves |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-hyderabad-industrial-enclaves-are-central-to-sindhs-economic-future-these-projects-will-strengthen-the-provinces-industrial-base-particularly-in-agro-processing-engineeri/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |date=23 October 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون === [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] لانڍي صنعتي علائقي جي ڀرسان واقع آهي. [[ايڪسپورٽ پروسيسنگ زونز اٿارٽي]] موجب پهريون ۽ ٻيو مرحلو گڏجي 305 ايڪڙ تي مشتمل آهن، جڏهن ته ٽيون مرحلو وڌيڪ 80 ايڪڙ تي ترقي هيٺ آهي.<ref>{{cite web |title=EPZA at a Glance |url=https://epza.gov.pk/epza-at-a-glance/ |publisher=Export Processing Zones Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> زون جي پهرين مرحلي ۾ لباس سڀ کان نمايان صنعت رهي آهي، جڏهن ته اليڪٽرانڪس، ڪيميائي شيون ۽ ٻيون برآمداتي صنعتون پڻ موجود آهن. 2024–25ع دوران ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون مان برآمدات تقريباً '''672.93 ملين آمريڪي ڊالر''' هيون.<ref>{{cite report |title=Project Background – Karachi Export Processing Zone |url=https://epza.gov.pk/wp-content/uploads/2025/09/RFPFIN1.pdf |publisher=Export Processing Zones Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بندرگاهون، لاجسٽڪس ۽ صنعتي واپار === [[فائل:Kharachi Port (cropped).JPG|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ سامونڊي واپاري سهولتون.]] [[فائل:Karachi port trust.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] سان لاڳاپيل بندرگاهي علائقو.]] [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] سنڌ جي صنعت کي بين الاقوامي سامونڊي واپار سان ڳنڍين ٿا. انهن بندرگاهن ذريعي پيٽروليم، ڪيميائي شيون، ڪوئلو، مشينري، اسٽيل، اناج، ڪنٽينر ۽ مختلف صنعتي خام مال ۽ تيار ٿيل شيون منتقل ٿين ٿيون. پورٽ قاسم جي ڀرسان 12,000 ايڪڙ کان وڌيڪ صنعتي ۽ تجارتي زمين صنعتي سرگرمين لاءِ مخصوص ڪئي وئي آهي، جنهن سبب بن قاسم وارو خطو ڳري صنعت، گاڏين، اسٽيل، توانائي ۽ ڪيميائي پيداوار جو اهم مرڪز بڻيو آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي روزگار ۽ غير رسمي شعبي جو ڪردار === سنڌ جي صنعت وڏي پيماني واري ڪارخانن سان گڏ ننڍن ڪاروبارن، ورڪشاپن ۽ غير رسمي پيداوار تي پڻ ٻڌل آهي. ڪراچيءَ بابت [[عالمي بينڪ]] جي تحقيق موجب شهر ملڪ جي مينيوفيڪچرنگ روزگار جي اهم مرڪزن مان آهي، پر غير رسمي روزگار پڻ وڏي پيماني تي موجود آهي.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي صنعتن ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن ۽ ننڍين يونٽن جو تعداد گهڻو ٿي سگهي ٿو، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت غالب رهي ٿي. غير رسمي شعبي جي مڪمل پيداوار بابت جامع صوبائي انگ محدود آهن. === صنعتي پاليسي ۽ چئلينج === سنڌ جي صنعت کي وڏي مقامي منڊي، بندرگاهن، قدرتي وسيلن، زرعي خام مال ۽ شهري مهارتن جا فائدا حاصل آهن، پر توانائي جي قيمت، پاڻيءَ جي کوٽ، انفراسٽرڪچر جي سار سنڀال، ٽرانسپورٽ، صنعتي آلودگي، مهارتن جي کوٽ ۽ ڪاروباري ضابطن جا مسئلا مقابلي جي صلاحيت تي اثرانداز ٿين ٿا. [[عالمي بينڪ]] جي سنڌ جابز اينڊ ڪامپيٽيٽوِنس پروگرام جي تجزيي ۾ پراڻي صنعتي انفراسٽرڪچر، ڪاروباري ضابطن، مهارتن جي عدم مطابقت ۽ ڪارخانن جي گهٽ پيداوار کي سنڌ جي صنعتي مقابلي لاءِ اهم رڪاوٽون ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Sindh Jobs and Competitiveness Program for Results |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/728841517924219411/pdf/PID-Sindh-Jobs-and-Competitiveness-Program-for-Results-Feb-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت خاص اقتصادي زونن، برآمداتي پروسيسنگ زون، ڪاروباري ضابطن جي ڊجيٽلائزيشن ۽ صنعتي انفراسٽرڪچر جي بحالي کي سيڙپڪاري ۽ پيداوار وڌائڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == معدنيات ۽ قدرتي وسيلا == {{Main|سنڌ جا قدرتي وسيلا|سنڌ ۾ معدنيات}} [[فائل:CAPELLA C02 SM SLC HH 20210202112819 20210202112823 - Thumbnail image.png|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ڪوئلي جو ميدان]]، [[اسلام ڪوٽ تعلقو]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]؛ سيٽلائيٽ تصوير.]] سنڌ معدني ۽ توانائي وسيلن جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي ارضياتي بناوت ۾ [[ٿر ريگستان]] جي [[لگنائيٽ]] ڪوئلي، سنڌو طاس جي تلڇٽي بناوتن ۾ [[قدرتي گئس]] ۽ خام تيل، اولهه سنڌ ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]] ۽ شيل، جڏهن ته [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] علائقي ۾ گرينائيٽ جا ذخيرا شامل آهن. ان کان سواءِ سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، مختلف قسم جي مٽي ۽ تعميراتي پٿر پڻ سنڌ جي صنعتي معدنيات ۾ شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2021–22ع جي معدني شماريات ۾ صوبي جي 9 ضلعن مان لڳ ڀڳ 20 قسمن جي معدنيات جي کوٽائي يا پيداوار درج ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا معدني وسيلا توانائي، سيمينٽ، تعميراتي مواد، ڪيميائي صنعت، ڀاڻ، شيشي، سيرامڪس، بجلي پيدا ڪرڻ ۽ ٻين پيداواري شعبن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. معدنيات جي کوٽائي، ليز، رائلٽي ۽ پيداوار بابت انگ [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل صوبائي ادارن وٽ گڏ ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] ارضياتي نقشا، معدني سروي، ڊرلنگ ۽ وسيلن جي ڳولا جو قومي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://gsp.gov.pk/who-we-are/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوئلو === {{Main|سنڌ ۾ ڪوئلو|ٿر ڪوئلي جو ميدان}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Tharparkar.svg|thumb|250px|کاٻو|سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جو هنڌ؛ [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] هن ضلعي ۾ واقع آهي.]] سنڌ پاڪستان جي اهم ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. صوبي جا نمايان ڪوئلي جا ميدان [[ٿر ڪوئلي جو ميدان|ٿر]]، [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان|لاڪڙا]]، سونڊا، جهرڪ، اونگر، ميٽنگ–جهمپير ۽ بدين–ميرپورخاص واري پٽيءَ ۾ واقع آهن. [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] موجب لاڪڙا جو وڏو ڪوئلي وارو ميدان 1962ع ۾ دريافت ڪيو ويو، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سونڊا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به وڏي پيماني تي ڪوئلي جي وسيلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Brief Review of the Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/Mineral-wealth-of-Pakistan-1991.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] سنڌ جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو وسيلو آهي. اهو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ٿر ريگستان]] ۾ واقع آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ذخيري جي وڏي پيماني واري سڃاڻپ 1991ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان ۽ آمريڪي اداري [[يو ايس ايڊ]] جي گڏيل تحقيق سان ٿي.<ref>{{cite web |title=GSP Achievements – Thar Coal |url=https://gsp.gov.pk/gsp-achievements/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ارضياتي سروي جي تخمينن موجب ٿر ڪوئلي جي ميدان ۾ '''175 ارب ٽنن کان وڌيڪ''' ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن. هتان جو ڪوئلو بنيادي طور [[لگنائيٽ]] قسم جو آهي. ڪوئلي جون تهون مختلف هنڌن تي ٿولهه ۽ کوٽائي ۾ فرق رکن ٿيون، ۽ ٿر جو ذخيرو پاڪستان جي سڀ کان وڏن مقامي توانائي وسيلن مان شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 21هين صديءَ ۾ ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي شروع ٿيڻ سان هي وسيلو پاڪستان جي بجلي پيدا ڪرڻ واري شعبي ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. مختلف بلاڪن ۾ کليل کاڻين سان گڏ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر قائم ڪيا ويا آهن. ان سان گڏ زميني پاڻيءَ جي استعمال، هوا جي معيار، زمين جي استعمال، مقامي آبادين ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن سبب ماحولياتي انتظام پڻ هن شعبي جو اهم مسئلو بڻيو آهي. ==== لاڪڙا ۽ سونڊا جا ڪوئلي جا ميدان ==== [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان]] [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع سنڌ جي پراڻن تجارتي ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جي تحقيق سان لاڪڙا، سونڊا، جهرڪ، اونگر ۽ انڊس ايسٽ علائقن ۾ ڪوئلي جون تهون سڃاتيون ويون آهن. ٿر جي وڏي پيماني واري کليل کاڻ جي ابتڙ لاڪڙا ۾ تاريخي طور نسبتاً ننڍي پيماني تي زيرزمين کاڻين ذريعي ڪوئلو ڪڍيو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بدين–ميرپورخاص ڪوئلي وارو علائقو ==== [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] جي بدين ڪوئلي واري منصوبي هيٺ بدين ۽ ميرپورخاص جي لڳ ڀڳ '''2,500 چورس ڪلوميٽر''' اڻ ڳوليل علائقي ۾ 15 بور هول ڪيا ويا. سڀني بور هولن ۾ مختلف کوٽائين تي ڪوئلي جون تهون مليون ۽ مجموعي طور 78 تهون رڪارڊ ٿيون. ڪيميائي تجزيي موجب هي ڪوئلو پڻ لڳنائيٽ درجي جو آهي ۽ معيار ۾ ٿر جي ڪوئلي سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ڳولايل بلاڪ لاءِ لڳ ڀڳ '''33.893 ملين ٽن ثابت ٿيل'''، '''305.082 ملين ٽن اشارتي''' ۽ '''4,219.498 ملين ٽن تخميني''' ڪوئلي جا وسيلا ڄاڻايا ويا آهن. اهي معدني وسيلن جا درجا آهن؛ سموري مقدار کي اقتصادي طور قابلِ کوٽائي ذخيرو قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === قدرتي گئس === [[فائل:Qadirpur gas field.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ سنڌ جي اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ.]] سنڌ پاڪستان جي اهم [[قدرتي گئس]] پيدا ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي ارضياتي بناوتن ۾ ڪيترائي گئس فيلڊ ۽ ڳولا بلاڪ موجود آهن، خاص طور [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]، [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن ۾. سنڌ جي مشهور گئس فيلڊن ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]]، مزاراڻي، ميانو، ساوان، لطيف، تاججل، شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، آدم، آدم ويسٽ، فضل، ڪبير، هداڦ، رحمان ۽ رزق شامل آهن. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جي موجوده فيلڊ فهرست ۾ سنڌ ۾ ڪنڌڪوٽ، مزاراڻي، هالا بلاڪ، گمبٽ سائوٿ ۽ شاهه بندر سميت ڪيترن گئس فيلڊن جي پيداوار ۽ ترقيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[قادرپور گئس فيلڊ]] گهوٽڪي ضلعي ۾ واقع پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ آهي، جتي [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] گئس جي پيداوار ۽ پروسيسنگ جا پلانٽ هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Qadirpur Gas Field/Plant, District Ghotki, Sindh |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/tender-file/SOR-TOR-QP-1-3744.pdf |publisher=Oil and Gas Development Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گمبٽ سائوٿ، هالا ۽ مزاراڻي ==== [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جو گمبٽ سائوٿ–هالا–مزاراڻي اثاثو سنڌ جي موجوده گئس پيداوار ۽ ڳولا جو اهم مرڪز آهي. گمبٽ سائوٿ بلاڪ ۾ شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، ڪبير ۽ هداڦ جهڙا فيلڊ شامل آهن، جڏهن ته هالا بلاڪ ۾ آدم، آدم ويسٽ ۽ فضل شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Hala/Gambat South/Mazarani |url=https://www.ppl.com.pk/content/halagambat-southmazarani |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ گمبٽ سائوٿ، سانگهڙ ۾ گئس پروسيسنگ فيسليٽي-II جي خام گئس سنڀالڻ جي گنجائش 55 مان وڌائي '''60 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن''' ڪئي. ڪمپني موجب ان سان لڳ ڀڳ 5 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني اضافي گئس، 35 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ ۽ هڪ ميٽرڪ ٽن روزاني ايل پي جي جي اضافي پيداوار ممڪن ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL achieves Capacity and Production Enhancement at Gambat South GPF-II |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-achieves-capacity-and-production-enhancement-gambat-south-gpf-ii |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=11 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> جنوري 2025ع ۾ شاهه داد ايڪس-1 کوهه تي فني مداخلت کان پوءِ گئس جو وهڪرو 2.2 مان وڌي 8.4 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Boosting production at Shahdad X-1 |url=https://www.ppl.com.pk/content/boosting-production-shahdad-x-1-ppl-ramps-gas-flow-84-mmscfd-gambat-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=24 January 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | فيلڊ / بلاڪ ! style="background:#548235; color:white;" | علائقو ! style="background:#7030a0; color:white;" | اهميت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قادرپور گئس فيلڊ]] | style="background:#eef5e9;" | گهوٽڪي | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] | style="background:#e2f0d9;" | ڪشمور | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | پي پي ايل جو اهم هلندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | مزاراڻي | style="background:#eef5e9;" | وچ سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پراڻو پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | ميانو | style="background:#e2f0d9;" | سنڌ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | سانوڻ | style="background:#eef5e9;" | سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | شاهه دادپور | style="background:#e2f0d9;" | سانگهڙ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | گمبٽ سائوٿ بلاڪ جو اهم پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | آدم / آدم ويسٽ | style="background:#eef5e9;" | هالا بلاڪ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | هالا گئس پروسيسنگ نظام سان ڳنڍيل |} <ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Partner-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/partner-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === تيل ۽ ڪنڊينسيٽ === سنڌ ۾ قدرتي گئس سان گڏ خام تيل ۽ [[ڪنڊينسيٽ]] جي پيداوار پڻ ٿئي ٿي. تيل ۽ گئس جي ڳولا خاص طور هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي پٿرن ۾ ڪئي ويندي آهي. بدين، سانگهڙ، ٽنڊو محمد خان، حيدرآباد، دادو، ڄامشورو ۽ ٻين علائقن ۾ مختلف دورن دوران هائيڊروڪاربان جا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. هيٺين سنڌ، خاص طور [[بدين ضلعو|بدين]] وارو علائقو، پاڪستان جي پراڻن تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ رهيو آهي. بدين ۽ ڀرپاسي جي بلاڪن ۾ ڪيترن ئي ڪمپنين طرفان روايتي تيل ۽ گئس جي ڳولا ڪئي وئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ تيل سان گڏ ڪنڊينسيٽ پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ پڻ موجود آهن. گمبٽ سائوٿ جي ڪجهه کوهن مان گئس سان گڏ ڪنڊينسيٽ به حاصل ٿئي ٿو. مثال طور پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيض ايڪس-1 ڊيپ کي پيداوار تي آڻڻ کان پوءِ ان مان تقريباً '''3.6 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني گئس''' ۽ '''750 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ''' جي پيداوار شروع ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL commissions Faiz X-1 Deep |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-commissions-faiz-x-1-deep-output-36-mmscfd-gas-750-bpd-condensate |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ هائيڊروڪاربان جا اهم ڳولا ۽ پيداوار وارا علائقا بدين بيسن، سانگهڙ–گمبٽ سائوٿ، هالا، ميانو–ساوان، دادو–کيرٿر ۽ ڪوٽڙي بلاڪن سان لاڳاپيل آهن. پي پي ايل جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ گمبٽ سائوٿ، شاهه بندر، نوشهروفيروز، ڪوٽڙي ۽ گمبٽ-II سميت ڪيترائي بلاڪ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Exploration South |url=https://www.ppl.com.pk/content/exploration-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي ۽ غير ڌاتي معدنيات === سنڌ ۾ ڪوئلي ۽ هائيڊروڪاربان کان سواءِ ڪيترين غير ڌاتي صنعتي ۽ تعميراتي معدنيات جا ذخيرا پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]]، سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، شيل، مختلف مٽي ۽ تعميراتي پٿر شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي معدني شماريات ۾ اهڙين معدنيات جي ضلعي وار پيداوار ۽ کوٽائي جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چن پٿر''' سنڌ جي سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ اهم خام مال آهي ۽ خاص طور کيرٿر، لڪي، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ڀرپاسي جي تلڇٽي علائقن ۾ ملي ٿو. '''جپسم''' سيمينٽ، پلستر ۽ ٻين صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته '''سليڪا واري''' شيشي، فائونڊري ۽ ڪجهه سيرامڪ صنعتن لاءِ اهم آهي. '''چائنا ڪلي''' ۽ ٻين سيرامڪ مٽين جا ذخيرا خاص طور سنڌ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو استعمال سيرامڪس، ٽائلس ۽ ٻين صنعتي شين ۾ ٿي سگهي ٿو. هر معدني ذخيري جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت علائقي ۽ ارضياتي حالتن مطابق مختلف آهي. === گرينائيٽ === {{Main|ڪارونجهر}} [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]].]] سنڌ ۾ گرينائيٽ جو سڀ کان نمايان علائقو [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] ٽڪرين ۾ آهي. ڪارونجهر جا گرينائيٽ پٿر سنڌ جي گهڻي ڀاڱي تلڇٽي ارضيات کان مختلف ۽ تمام پراڻا آهن. گرينائيٽ تعميراتي ۽ سينگار واري پٿر طور اقتصادي اهميت رکي ٿو، پر ڪارونجهر ساڳئي وقت تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم علائقو آهي. ڪارونجهر ۾ گرينائيٽ جي کوٽائي بابت ماحولياتي ۽ قانوني تڪرار پڻ رهيا آهن. قدرتي منظرنامي، پاڻيءَ جي وسيلن، تاريخي جين مندرن ۽ جهنگلي حيات جي تحفظ سبب هن علائقي ۾ معدني کوٽائي کي ماحولياتي ۽ ثقافتي تحفظ سان گڏ جانچيو ويندو آهي. === کاڻون === سنڌ ۾ کاڻن جي نوعيت معدني وسيلن مطابق مختلف آهي. ٿر ۾ ڪوئلو وڏي پيماني تي کليل کاڻ ذريعي ڪڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته لاڪڙا ۽ ڪجهه ٻين پراڻن ڪوئلي وارن علائقن ۾ تاريخي طور زيرزمين کاڻون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن. چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ تعميراتي پٿر عام طور کليل ڪواريُن مان ڪڍيا وڃن ٿا. صوبي ۾ کاڻن ۽ معدني ليزن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب معدني پيداوار، ليزن، رائلٽي ۽ کوٽائيءَ بابت بنيادي ڊيٽا [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ کان ورتي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#6b4f2a; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا |- ! style="background:#806000; color:white;" | علائقو ! style="background:#7f6000; color:white;" | ضلعو / خطو ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | اهم وسيلو ! style="background:#548235; color:white;" | نوعيت |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | لگنائيٽ ڪوئلو | style="background:#e2f0d9;" | وڏي پيماني تي کليل کاڻ ۽ بجلي پيداوار |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | [[لاکڙا ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو | style="background:#bdd7ee;" | ڪوئلو | style="background:#c6e0b4;" | پراڻو تجارتي ڪوئلي وارو علائقو |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | سونڊا–جهرڪ | style="background:#fff2cc;" | ٺٽو / ڄامشورو | style="background:#ddebf7;" | ڪوئلو ۽ تلڇٽي معدنيات | style="background:#e2f0d9;" | معدني ڳولا ۽ امڪاني وسيلا |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | بدين–ميرپورخاص | style="background:#ffe699;" | بدين، ميرپورخاص | style="background:#bdd7ee;" | لگنائيٽ | style="background:#c6e0b4;" | جديد ڊرلنگ سان وڏي ڪوئلي واري وسيلن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ڪارونجهر]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | گرينائيٽ | style="background:#e2f0d9;" | ثقافتي ۽ ماحولياتي تحفظ سان لاڳاپيل معدني علائقو |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | کيرٿر–لڪي پٽي | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو، دادو ۽ ڀرپاسي | style="background:#bdd7ee;" | چن پٿر، جپسم، شيل | style="background:#c6e0b4;" | سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ خام مال |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === معاشي اهميت === سنڌ جا معدني ۽ توانائي وسيلا صوبي ۽ پاڪستان جي معيشت لاءِ اهم آهن. ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ، قدرتي گئس گهريلو ۽ صنعتي ٻارڻ، ڀاڻ ۽ پيٽروڪيميڪل صنعت، جڏهن ته خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ توانائي ۽ نقل و حمل سان لاڳاپيل صنعتن لاءِ استعمال ٿين ٿا. چن پٿر، جپسم، سليڪا، مٽي ۽ پٿر سيمينٽ، شيشي، سيرامڪس ۽ تعميراتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني وسيلن جي کوٽائي سان گڏ زمين جي بحالي، پاڻيءَ جي استعمال، کاڻين جي حفاظت، مزدورن جي سلامتي، مقامي آبادين جي روزگار ۽ ماحولياتي تحفظ جا معاملا پڻ اهم آهن. وڏي پيماني واري ڪوئلي، پٿر ۽ ٻين معدني منصوبن لاءِ سنڌ ۾ ماحولياتي جائزي ۽ منظوريءَ جون قانوني گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://epa.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Environmental Protection Agency, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ معدني ڳولا === [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ ارضياتي نقشا، جيوفزيڪل سروي، ڊرلنگ، ريموٽ سينسنگ، [[جاگرافيائي معلوماتي نظام|جي آءِ ايس]] ۽ معدني وسيلن جي تشخيص جو ڪم ڪري ٿو. اداري جي ڏاکڻي ڊويزن جو علائقائي دفتر ڪراچي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Contact Us |url=https://gsp.gov.pk/contact-us/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا لاءِ مقناطيسي، گريوٽي، برقي مزاحمتي، انڊيوسڊ پولرائيزيشن، اليڪٽرو ميگنيٽڪ ۽ جيوفزيڪل لاگنگ جهڙا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن کي معدنيات ۽ زميني پاڻيءَ جي وسيلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Geophysics |url=https://gsp.gov.pk/geophysics/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جا اهم تاريخي ۽ جديد ڊرلنگ منصوبا ٿر، لاڪڙا، سونڊا ۽ بدين ڪوئلي سان لاڳاپيل رهيا آهن. اداري جي ڊرلنگ ڊائريڪٽوريٽ ٿر ۽ سونڊا ۾ هيرا-ڪور ڊرلنگ، زيرزمين ڪوئلي جي گيسيفڪيشن لاءِ ڊرلنگ ۽ بدين ۾ جديد ڳولا ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Drilling Directorate |url=https://gsp.gov.pk/drilling-directorate/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان پنهنجي معدني ڳولا واري صلاحيت کي جديد بڻائڻ لاءِ ڊجيٽل ارضياتي سروي، جيوڪيميڪل نمونن، هوائي جيوفزڪس ۽ جي آءِ ايس بابت نئين تربيت ۽ ٽيڪنالاجي پروگرام شروع ڪيو. اداري موجب پراڻن ارضياتي انگن کي ڊجيٽل ڪرڻ، جديد جيوفزيڪل سروي ۽ بين الاقوامي معيارن مطابق معدني نقشا تيار ڪرڻ موجوده سڌارن جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=UK-Supported Capacity Building Initiative Launched at GSP |url=https://gsp.gov.pk/2026/04/16/uk-supported-capacity-building-initiative-launched-at-gsp-to-strengthen-geoscientific-capabilities/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |date=16 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا جي جديد طريقي ۾ رڳو نوان ذخيرا ڳولڻ بدران انهن جي مقدار، معيار ۽ اقتصادي قابلِ عمل هجڻ جي سائنسي تشخيص، ڊجيٽل ارضياتي ڊيٽا، ماحولياتي اثرن جي جائزي ۽ مستقبل جي ذميوار کوٽائيءَ لاءِ قابلِ اعتماد معلومات تي زور ڏنو وڃي ٿو. == توانائي == {{Main|سنڌ ۾ توانائي}} [[فائل:Jhimpir Wind Farm 2012.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[جھمپير ونڊ پاور پلانٽ|جھمپير ۾ هوائي بجلي گهر]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جو گهاڙو–جھمپير علائقو پاڪستان جي اهم هوائي توانائي مرڪزن مان هڪ آهي.]] سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي ۾ [[قدرتي گئس]]، خام تيل، [[ڪوئلو]]، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي جا وسيلا موجود آهن، جڏهن ته [[ڪراچي]] ۽ [[پورٽ قاسم]] پيٽروليم، ايل اين جي، بجلي پيداوار، گئس جي منتقلي ۽ صنعتي توانائي جي استعمال جا اهم مرڪز آهن. صوبي جي توانائي معيشت ۾ ٿر جو مقامي لگنائيٽ ڪوئلو، هيٺين سنڌو طاس جا تيل ۽ گئس جا فيلڊ، گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور، شمسي توانائي جا منصوبا ۽ ڪراچيءَ جو مربوط بجلي نظام شامل آهن. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ توانائي کاتو|توانائي کاتي]] جي اختيارن ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل ۽ قابلِ تجديد توانائي، ڪوئلي جي ترقي، ڪوئلي جي کاڻن جي نگراني، توانائي جي بچت ۽ وفاقي توانائي ادارن سان هم آهنگي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhenergy.gov.pk/about-us/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو توانائي ڍانچو مڪمل طور صوبائي نظام نه آهي؛ بجلي پيداوار، قومي گرڊ، بجلي جي خريد ۽ وڪري، تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيٽروليم جي قيمتن جا ڪيترائي پهلو وفاقي قانونن ۽ ادارن هيٺ اچن ٿا. ان جي باوجود ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ صوبي کي تيل ۽ گئس سميت توانائيءَ جي ڪيترن معاملن ۾ وڌيڪ ادارياتي ڪردار حاصل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ حڪومت 2013ع ۾ پنهنجي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ کي مضبوط ڪيو.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي پيداوار === سنڌ ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جا ذريعا مقامي ۽ درآمد ٿيل ڪوئلو، قدرتي گئس، ٻيهر گيس بڻايل ايل اين جي، تيل، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي شامل آهن. صوبي ۾ قومي گرڊ سان ڳنڍيل ڪيترائي وڏا بجلي گهر ٿرپارڪر، ڪراچي، پورٽ قاسم، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ٻين علائقن ۾ واقع آهن. [[نيپرا]] جي مالي سال 2024–25ع واري بجلي گهرن جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ چئن وڏن بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش '''2,640 ميگاواٽ''' هئي. انهن ۾ [[اينگرو پاورجن ٿر]] 660 ميگاواٽ، ٿر انرجي 330 ميگاواٽ، ٿل نووا پاور ٿر 330 ميگاواٽ ۽ ٿر ڪول بلاڪ-1 جو 1,320 ميگاواٽ بجلي گهر شامل هئا.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي رپورٽ ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سامونڊي صنعتي پٽيءَ ۾ درآمد ٿيل ڪوئلي تي هلندڙ [[پورٽ قاسم اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 1,320 ميگاواٽ ۽ [[لڪي اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 660 ميگاواٽ بجلي گهر پڻ درج آهن، جڏهن ته حب واري علائقي جو 1,320 ميگاواٽ چائنا پاور حب جنريشن منصوبو بلوچستان جي انتظامي حدن ۾ واقع هجڻ سبب سنڌ جي صوبائي پيداوار ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي ورڇ ۽ فراهمي === سنڌ ۾ بجلي جي ورڇ بنيادي طور ٽن وڏن ادارن جي دائري ۾ اچي ٿي: [[ڪي اليڪٽرڪ]]، [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]] ۽ [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]. انهن ٽنهي جون جاگرافيائي حدون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ==== ڪي اليڪٽرڪ ==== {{Main|ڪي اليڪٽرڪ}} [[ڪي اليڪٽرڪ]] پاڪستان جي واحد عمودي طور مربوط بجلي يوٽيلٽي آهي، جيڪا پنهنجي لائسنس يافته علائقي ۾ بجلي جي پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ جا ٽيئي ڪم سرانجام ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Company Profile |url=https://ke.com.pk/company-profile/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جو نيٽ ورڪ لڳ ڀڳ '''6,500 چورس ڪلوميٽر''' تي پکڙيل آهي ۽ ڪراچي سان گڏ سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن جهڙوڪ گهارو، ڌاٻيجي، حب، وندر، بيلا ۽ اٿل تائين خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://ke.com.pk/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ ڪي اليڪٽرڪ تقريباً 3.8 ملين گراهڪن کي بجلي فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Member Incharge Wafaqi Mohtasib visits KE Head Office |url=https://ke.com.pk/member-incharge-wafaqi-mohtasib-visits-ke-head-office-directs-company-to-continue-empathetic-customer-centric-behaviour/ |publisher=K-Electric |date=18 May 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== حيسڪو ==== {{Main|حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني}} [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]]، يا حيسڪو، سنڌ جي وڏي ڏاکڻي، وچولي ۽ اوڀر واري حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. نيپرا جي لائسنس رڪارڊ موجب حيسڪو جو دائرو ڪراچي ۽ سيپڪو جي علائقن کان سواءِ سنڌ جي باقي وڏي حصي تي مشتمل آهي؛ ان ۾ حيدرآباد، بدين، ٺٽو، سجاول، ٽنڊو الهيار، ٽنڊو محمد خان، سانگهڙ، مٽياري، شهيد بينظيرآباد، ڄامشورو، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جا علائقا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs – HESCO |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> حيسڪو جي سرڪاري دستاويزن موجب ان جو بنيادي آپريشنل علائقو سنڌ جي 13 ضلعن ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite report |title=Electricity Distribution Efficiency Improvement Project – HESCO ESMF |url=https://www.hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |publisher=Hyderabad Electric Supply Company |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404094712/http://hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== سيپڪو ==== {{Main|سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني}} [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]، يا سيپڪو، 2010ع ۾ حيسڪو جي ورهاست سان قائم ٿي ۽ 2011ع ۾ نيپرا کان بجلي ورڇ جو لائسنس حاصل ڪيائين.<ref>{{cite report |title=Distribution Licence Modification – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/06%20June/LPM%20filed%20by%20SEPCO%20in%20its%20Distribution%20Licence.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سيپڪو مٿين ۽ اتر سنڌ جي سکر، گهوٽڪي، خيرپور، ڪشمور–ڪنڌڪوٽ، جيڪب آباد، شڪارپور، لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، دادو ۽ نوشهروفيروز سميت ڏهن ضلعن جي وڏي حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. ان جو سروس ايريا لڳ ڀڳ '''56,300 چورس ڪلوميٽر''' ۽ 2025ع جي سيڙپڪاري منصوبي ۾ صارفين جو انگ لڳ ڀڳ 824 هزار ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Distribution Companies Integrated Investment Plan 2025-26 to 2029-30 – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/02%20Feb/Distribution%20Investment%20Plan%20of%20SEPCO.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ بجلي ورڇ جا اهم ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | نوعيت ! style="background:#C55A11; color:white;" | خاصيت |- | style="background:#D9EAF7;" | [[ڪي اليڪٽرڪ]] | style="background:#E2F0D9;" | ڪراچي ۽ ڀرپاسي | style="background:#F3E5F5;" | عمودي طور مربوط يوٽيلٽي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ |- | style="background:#EAF2F8;" | [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني|حيسڪو]] | style="background:#EBF1DE;" | وچ، ڏکڻ ۽ اوڀر سنڌ | style="background:#EADCF0;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | 13 ضلعن جو بنيادي سروس علائقو |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني|سيپڪو]] | style="background:#E2F0D9;" | اتر ۽ مٿين سنڌ | style="background:#F3E5F5;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | لڳ ڀڳ 56,300 چورس ڪلوميٽر سروس علائقو |} <ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽرانسميشن نظام === سنڌ جي وڏي حصي جي بجلي قومي ٽرانسميشن نظام وسيلي منتقل ٿئي ٿي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ ڪي اليڪٽرڪ پنهنجو ٽرانسميشن نيٽ ورڪ پڻ هلائي ٿي. صوبي ۾ هوائي، ڪوئلي ۽ ٻين بجلي گهرن مان بجلي منتقل ڪرڻ لاءِ 132، 220 ۽ 500 ڪلو وولٽ جون گرڊ اسٽيشنون ۽ ٽرانسميشن لائينون موجود آهن. [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] سنڌ حڪومت جي توانائي شعبي سان لاڳاپيل صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني آهي. ان 2017ع ۾ نوري آباد کان ڪراچيءَ جي ڪي ڊي اي-33 گرڊ اسٽيشن تائين تقريباً 99 ڪلوميٽر ڊگهي 132 ڪلو وولٽ ڊبل سرڪٽ ٽرانسميشن لائين مڪمل ڪئي، جيڪا پاڪستان ۾ صوبائي حڪومت طرفان تيار ڪيل پهرين اهڙي ٽرانسميشن لائينن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/stdc/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا وٽ ڪمپنيءَ جي صوبائي گرڊ لائسنس واري دستاويز ۾ جھمپير واري هوائي ڪوريڊور مان وڌيڪ بجلي قومي يا مقامي گرڊ تائين پهچائڻ لاءِ 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ ٽرانسميشن لائينن ۽ گرڊ اسٽيشنن جي واڌ کي اهم مقصد قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جو ڪوئلو === {{Main|ٿر ڪوئلي جو ميدان|سنڌ ۾ ڪوئلو}} [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان وڏي مقامي توانائي وسيلن مان هڪ آهي. [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] جي ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪرڻ واري فريم ورڪ موجب ٿر ۾ اندازاً '''175 ارب ٽن''' لگنائيٽ ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن.<ref>{{cite report |title=Thar Coal Pricing Framework |url=https://www.tceb.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Thar-Coal-Pricing-Framework-Amended-Final.pdf |publisher=Thar Coal and Energy Board, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي 21هين صديءَ ۾ وڏي پيماني تي شروع ٿي. [[سنڌ اينگرو ڪول مائننگ ڪمپني]] بلاڪ-II ۾ کليل کاڻ هلائي ٿي، جنهن جو پهريون مرحلو 10 جولاءِ 2019ع تي تجارتي طور فعال ٿيو ۽ شروعاتي طور 3.8 ملين ٽن سالياني ڪوئلي جي پيداوار لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite report |title=Sindh Engro Coal Mining Company Annual Report 2020 |url=https://www.engroenergy.com/app/media/2021/05/SECMC-AR-2020.pdf |publisher=Sindh Engro Coal Mining Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش مالي سال 2024–25ع ۾ 2,640 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪوئلي جي استعمال سان مقامي ٻارڻ تي بجلي پيداوار وڌي آهي، پر ساڳئي وقت زميني پاڻي، فضائي اخراج، راک، زمين جي استعمال، آباديءَ جي منتقلي ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوال به اهم آهن. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{Main|سنڌ ۾ معدنيات ۽ قدرتي وسيلا}} سنڌ جي هيٺين سنڌو طاس واري علائقي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي اهم تيل ۽ گئس فيلڊ واقع آهن. گهوٽڪي ۽ ڪشمور ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، سانگهڙ ۾ سنجهورو ۽ گمبٽ سائوٿ، حيدرآباد واري پٽي ۾ ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار، خيرپور، بدين ۽ ٻين علائقن ۾ تيل ۽ گئس جا فيلڊ موجود آهن. [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني]] جي 2023–24ع واري رپورٽ ۾ سنڌ جي قادرپور فيلڊ مان سراسري 124 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني وڪرو لائق گئس، سنجهورو مان 36 ملين ڪيوبڪ فوٽ گئس ۽ 2,013 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ، جڏهن ته حيدرآباد واري ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار فيلڊن مان تيل، گئس ۽ ايل پي جي جي اهم پيداوار درج ڪئي وئي.<ref>{{cite report |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDCL%20AR%202024-Urdu.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي پهرين اڌ ۾ او جي ڊي سي ايل سنڌ جي ٽنڊو الهيار ضلعي ۾ چڪر-1 ۽ خيرپور ضلعي ۾ بٽرسيم ايسٽ-1 نالي نيون تيل ۽ گئس جون دريافتون پڻ رپورٽ ڪيون.<ref>{{cite report |title=Half Yearly Report 2025-26 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDC%20HY%20Report%20December%202025-26.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ جو ڪم وفاقي ادارن ۽ ڳولا ڪندڙ ڪمپنين سان هم آهنگي، صوبائي مفادن جي نمائندگي ۽ تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيداوار سان لاڳاپيل معاملن ۾ سهولت فراهم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ايل اين جي === [[پورٽ قاسم]] پاڪستان ۾ درآمد ٿيل [[مائع قدرتي گئس]] جي داخلا جو بنيادي مرڪز آهي. پاڪستان جو پهريون ايل اين جي ٻيهر گيس بڻائڻ وارو ٽرمينل پورٽ قاسم تي قائم ٿيو ۽ 2015ع ۾ ايل اين جي درآمد شروع ٿي. [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] موجب هن ٽرمينل جي ٻيهر گيس بڻائڻ جي گنجائش 600 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني هئي.<ref>{{cite web |title=How SSGC’s RLNG Project will change Pakistan’s energy dynamics |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5561 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ پورٽ قاسم تي ٻيو ايل اين جي ٽرمينل به قائم ٿيو ۽ ٻنهي ٽرمينلن جي گڏيل ٻيهر گيس بڻائڻ جي اندازي مطابق صلاحيت تقريباً '''1.2 ارب ڪيوبڪ فوٽ روزاني''' تائين پهتي.<ref>{{cite web |title=New LNG Regasification Terminals |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5899 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سوئي سدرن گئس ڪمپني ايل اين جي کي ٻيهر گيس بڻائڻ کان پوءِ پورٽ قاسم کان سوان تائين وڏي قطر واري ٽرانسميشن پائيپ لائين نظام ذريعي قومي گئس نيٽ ورڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي. ڪمپني جي ٽرانسميشن رڪارڊ ۾ بن قاسم کان سوان تائين 42 انچ قطر ۽ لڳ ڀڳ 371 ڪلوميٽر ڊگهي آر ايل اين جي-2 پائيپ لائين جي ڊيزائن گنجائش 1,200 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Gas Transmission |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=5597 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سي اين جي === [[دٻايل قدرتي گئس]] سنڌ ۾ خاص طور شهري ٽرانسپورٽ ۽ گاڏين لاءِ متبادل ٻارڻ طور استعمال ٿيندي رهي آهي. سي اين جي اسٽيشنن کي قدرتي گئس يا آر ايل اين جي جي فراهمي قومي ۽ صوبائي گئس جي دستيابيءَ سان ڳنڍيل آهي. گئس جي کوٽ دوران [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] سنڌ ۾ سي اين جي اسٽيشنن لاءِ عارضي گئس بندش يا گئس هاليڊي جا شيڊول جاري ڪندي رهي ٿي.<ref>{{cite web |title=LNG and Gas Supply Updates |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=116 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سي اين جي شعبي جو حصو گذريل ڏهاڪن ۾ پيٽرول، ڊيزل، برقي گاڏين ۽ آر ايل اين جي جي قيمت ۽ دستيابي سان تبديل ٿيندو رهيو آهي؛ تنهنڪري سي اين جي اسٽيشنن جو قطعي انگ وقت سان بدلجندڙ انگ آهي. === پيٽروليم جي ترسيل ۽ ذخيرو === سنڌ ۾ پيٽروليم شين جي درآمد ۽ ورڇ جو وڏو حصو ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهن سان ڳنڍيل آهي. خام تيل، پيٽرول، ڊيزل، فرنس آئل ۽ ٻين پيٽروليم شين لاءِ سامونڊي ٽرمينل، اسٽوريج ٽينڪ، پائيپ لائينون ۽ روڊ ٽينڪر نيٽ ورڪ استعمال ٿين ٿا. پورٽ قاسم تي تيل، ايل پي جي، ايل اين جي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن، جنهن سبب هي علائقو پاڪستان جي اهم توانائي لاجسٽڪ مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي.<ref>{{cite web |title=LNG Operations and Port Qasim Energy Infrastructure |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5506 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي بندرگاهي ۽ ريفائنري ڍانچي مان پيٽروليم ملڪ جي ٻين علائقن ڏانهن پائيپ لائين، ريل ۽ روڊ ٽينڪرن ذريعي منتقل ٿئي ٿو. انهن ترسيل نظامن جا ڪيترائي حصا وفاقي ۽ خانگي تيل ڪمپنين جي ملڪيت يا انتظام هيٺ آهن. === قابلِ تجديد توانائي === سنڌ ۾ قابلِ تجديد توانائيءَ جا اهم ذريعا هوائي، شمسي، ڪچري مان توانائي ۽ ڪجهه تجويز ڪيل هوائي–شمسي گڏيل منصوبا آهن. صوبي جي ڏاکڻي ۽ سامونڊي پٽي، خاص طور [[جھمپير]]، [[گهاڙو]] ۽ ڀنڀور جي آس پاس، هوائي توانائيءَ لاءِ سازگار آهي. ==== هوائي توانائي ==== [[فائل:Jhimpir Wind Powerproject.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جھمپير]]، [[ٺٽو ضلعو]] ۾ هوائي بجلي جا ٽربائين.]] سنڌ جو گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور ملڪ جي هوائي بجلي پيداوار جو مرڪزي علائقو آهي. سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني جي نيپرا لائسنس دستاويز ۾ جھمپير ڪوريڊور جي مجموعي نظرياتي صلاحيت تقريباً '''50,000 ميگاواٽ''' ڄاڻائي وئي آهي؛ هي انگ امڪاني صلاحيت آهي، موجوده نصب ٿيل گنجائش نه آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي موجوده commissioned-project فهرست ۾ سنڌ جي جھمپير ۽ گهاڙو علائقن ۾ ڪيترائي فعال هوائي بجلي منصوبا درج آهن. انهن ۾ ايف ايف سي انرجي، زorlu انرجي، ٿري گورجز، فائونڊيشن ونڊ انرجي-I ۽ II، سيفائر ونڊ، ميٽرو پاور، ٽرائڪن بوسٽن، زيفر، لبرٽي، انڊس ونڊ، ماسٽر گرين، ايڪٽ-2، ناسدا ۽ ٻين جا منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Wind |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا جي جون 2025ع واري دستاويز موجب پاڪستان ۾ 36 هلندڙ هوائي بجلي منصوبن جي گڏيل گنجائش تقريباً '''1,845.475 ميگاواٽ''' هئي ۽ اهي بنيادي طور سنڌ جي گهاڙو–جھمپير ڪوريڊور ۾ واقع هئا.<ref>{{cite web |title=Wind Power Plants – Operational Capacity |url=https://nepra.org.pk/CAD-Database/CMS-CAD/Uploads/123456789123451751263125.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |date=16 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== شمسي توانائي ==== سنڌ ۾ تيز شمسي تابڪاري ۽ وسيع خشڪ علائقا شمسي توانائي لاءِ سازگار آهن. [[سنڌ سولر انرجي پراجيڪٽ]] عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد وڏي پيماني واري شمسي بجلي، سرڪاري عمارتن تي ورهايل شمسي نظام ۽ گهٽ يا بغير گرڊ رسائي وارن گهرن لاءِ شمسي نظام فراهم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Solar Energy Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |publisher=World Bank |date=14 June 2018 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260606082126/https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |url-status=dead}}</ref> منصوبي ۾ شروعاتي طور 400 ميگاواٽ تائين شمسي پارڪن جي ترقي، سرڪاري عمارتن تي گهٽ ۾ گهٽ 20 ميگاواٽ ورهايل شمسي بجلي ۽ '''200,000 گهرن''' لاءِ شمسي گهر نظام جي رٿ شامل هئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://ssep.gos.pk/about-us/ |publisher=Sindh Solar Energy Project, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري جائزي ۾ منصوبي جي نتيجي کي ''moderately unsatisfactory'' قرار ڏنو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رٿيل سڀئي نتيجا مڪمل طور حاصل نه ٿيا؛ تنهنڪري 400 ميگاواٽ ۽ 200,000 گهرن وارن انگن کي '''منصوبي جا هدف''' سمجهڻ گهرجي، نه ته مڪمل ٿيل موجوده گنجائش.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Sindh Solar Energy Project: Implementation Completion and Results Report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099052726184091329 |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان علاوه [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي commissioned-project فهرست موجب 2024ع ۾ سکر ۾ ٽي 50-50 ميگاواٽ شمسي بجلي منصوبا، يعني ايڇ اين ڊي ايس انرجي، ميريڊين انرجي ۽ هيليوس پاور، تجارتي طور فعال ٿيا.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Solar PV |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي جا اهم ادارا === سنڌ حڪومت جي توانائي واري ادارياتي ڍانچي ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل توانائي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ڊائريڪٽوريٽ ۽ ادارا قائم آهن. سنڌ حڪومت جي رولز آف بزنس موجب توانائي کاتي سان ڊائريڪٽوريٽ آف اليڪٽرڪ پاور، ڊائريڪٽوريٽ آف آئل اينڊ گئس، ڊائريڪٽوريٽ آف آلٽرنيٽو انرجي، [[سنڌ ڪول اٿارٽي]]، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول انرجي ڊولپمينٽ ۽ انسپيڪٽوريٽ آف ڪول مائنز لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Government Rules of Business – Energy Department |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Laws-Rules.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F1D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم توانائي ادارا |- ! style="background:#806000; color:white;" | ادارو ! style="background:#2E75B6; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[سنڌ توانائي کاتو]] | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | توانائي پاليسي، بجلي، تيل، گئس، ڪوئلو ۽ قابلِ تجديد توانائي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] | style="background:#DDEBF7;" | قانوني اٿارٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | سنڌ جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي ۽ لاڳاپيل منصوبن جي سهولت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] | style="background:#D9EAF7;" | خاص بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر ڪوئلي ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن لاءِ ون-اسٽاپ فيصلائتو ادارو ۽ ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪندڙ اٿارٽي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بجلي جي اعليٰ وولٽيج ٽرانسميشن ڍانچي جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ انرجي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | تيل، گئس، ٽرانسميشن، ڪوئلي ۽ قابلِ تجديد توانائي منصوبن ۾ صوبائي سيڙپڪاري |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | سنڌ رينيوبل انرجي ڪمپني | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | قابلِ تجديد توانائي منصوبن جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ پيٽروليم لميٽيڊ | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي تيل ۽ گئس ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | هائيڊروڪاربان جي ڳولا ۽ پيداوار ۾ صوبائي شرڪت |} <ref>{{cite web |title=Sindh Energy Holding Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/sehcl/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ڪول اٿارٽي === [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] 1993ع ۾ سنڌ اسيمبلي جي قانون تحت قائم ڪئي وئي. اٿارٽيءَ جو بورڊ سنڌ جي توانائي واري وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ صوبي جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي، سرڪاري منصوبابندي ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل ادارياتي هم آهنگيءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ڪوئلي جي تيز رفتار ترقيءَ لاءِ 2008ع ۾ [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] قائم ڪيو ويو ۽ 2011ع ۾ سنڌ اسيمبلي ان بابت باقاعده قانون منظور ڪيو. بورڊ ٿر ۾ ڪوئلي جي کاڻ ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن جي منظوري ۽ هم آهنگي، سيڙپڪاري منصوبن جي جائزي ۽ ڪوئلي جي قيمت طئي ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Thar Coal |url=https://sindhenergy.gov.pk/thar-coal/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي شعبي جا چئلينج === سنڌ جي توانائي شعبي کي هڪ طرف وڏا مقامي وسيلا ۽ قابلِ تجديد توانائي جي صلاحيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻئي طرف بجلي جي ورڇ ۾ نقصان، بلن جي وصولي، گرڊ جي گنجائش، لوڊشيڊنگ، گئس جي گهٽتائي، ماحولياتي اثر ۽ توانائي منصوبن جي مالي پائيداري اهم مسئلا آهن. نيپرا جي 2024–25ع واري ورڇ ڪمپنين جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب حيسڪو ۽ سيپڪو جي وصوليءَ جي شرح ترتيبوار '''74.80 سيڪڙو''' ۽ '''74.20 سيڪڙو''' رهي، جڏهن ته ڪي اليڪٽرڪ جي وصوليءَ جي شرح 90.56 سيڪڙو هئي. رپورٽ ٽرانسميشن ۽ ورڇ جي نقصان ۽ بجلي بندش جي مدت جي حوالي سان به حيسڪو، سيپڪو ۽ ڪي اليڪٽرڪ سميت ڪيترن ادارن جي ڪارڪردگي کي مقرر معيار کان گهٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Distribution Companies FY 2024-25 |url=https://www.nepra.org.pk/M%26E/PER/Distribution/2026/PER%202024-25%20Distribution%20Companies.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> هوائي ڪوريڊور ۾ وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجڻ باوجود ٽرانسميشن جي محدود گنجائش تاريخي طور هڪ وڏو مسئلو رهي آهي؛ ان ڪري نئين 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ گرڊ ۽ ٽرانسميشن لائينن کي سنڌ جي قابلِ تجديد توانائي جي وڌيڪ استعمال لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite report |title=NTDC Transmission Investment Plan – Evacuation of Power from Jhimpir and Gharo Wind Cluster |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/NTDC%20Revised%20Investment%20Plan.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> == آبپاشي نظام == {{Main|سنڌ ۾ آبپاشي}} [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز.]] [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[سنڌو درياهه]]؛ هيٺين سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم بئراج.]] سنڌ جو آبپاشي نظام [[سنڌو درياهه]] تي ٻڌل آهي ۽ دنيا جي وڏن ڪئنالي آبپاشي نظامن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. صوبي جي جديد آبپاشيءَ جو بنيادي ڍانچو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] تي مشتمل آهي، جن مان نڪرندڙ مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون، مائنر، واٽر ڪورس ۽ نيڪالي نظام سنڌ جي زرعي ميدانن تائين پاڻي پهچائين ٿا. [[سنڌ آبپاشي کاتو]] بئراجن، واهن، بندن، نيڪال، ٻوڏ جي انتظام، ذخيرن ۽ درياهي پاڻيءَ جي ورڇ جو مکيه صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده آن لائين ڪئنال ڊائريڪٽري موجب صوبي جي آبپاشي نظام ۾ '''14 مکيه واهه، 101 برانچ واهه، 369 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 907 مائنر''' درج ٿيل آهن؛ ان کان علاوه ٻيا ڪيترائي آبپاشي چينل پڻ نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Irrigation Channel Directory |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Channels |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تاريخي ارتقا === سنڌ ۾ آبپاشي جي روايت قديم زماني کان [[سنڌو درياهه]]، موسمي ٻوڏن، کوهن، واهن ۽ قدرتي نين سان لاڳاپيل رهي آهي. بئراجن جي تعمير کان اڳ سنڌ جي وڏي زرعي ايراضي ''انڊيشن ڪئنالن'' يا ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ واهن سان سيراب ٿيندي هئي، جن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه تي دارومدار رکندي هئي. ==== ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام ==== [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا دور]] ۾ سنڌ جي واهن جي کوٽائي ۽ مرمت کي رياستي سطح تي وڏي اهميت ڏني وئي. تاريخي سنڌي ذريعن موجب [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترائي نوان واهه کوٽايا يا پراڻا واهه بحال ڪيا ويا. انهن جو مقصد زرعي زمين وڌائڻ، آبادين کي پاڻي فراهم ڪرڻ ۽ زميني محصول جي بنياد کي مضبوط ڪرڻ هو. هن دور سان منسوب واهن ۾ [[گهاڙ واهه]] سان لاڳاپيل شاخون، [[نور واهه]]، [[شاهه جي ڪڙ]]، [[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]، [[نصرت واهه]]، [[مراد واهه]]، [[باگ واهه]] ۽ [[فيروز واهه]] شامل آهن. [[سرفراز واهه]] پڻ ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] سان منسوب آهي.<ref>عبدالله ورياهه، ”سنڌ جا قديم سڪا: سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2)“، ''مهراڻ''، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ، 1991ع.</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ واهن جي کوٽائي، صفائي ۽ مرمت کي زرعي خوشحاليءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. تنهن هوندي به انهن واهن جي تاريخ، اصل کوٽائي ۽ جديد واهن سان سندن سڌي تسلسل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري هر قديم واهه بابت الڳ تاريخي تحقيق ضروري آهي. === بئراجن وارو جديد دور === سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشيءَ ۾ وڏي تبديلي ويهين صديءَ ۾ مستقل بئراجن جي تعمير سان آئي. [[سکر بئراج]] 1932ع ۾ ڪم شروع ڪيو، [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ ۽ [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. انهن بئراجن پراڻي موسمي ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ آبپاشيءَ کي وڏي حد تائين منظم ۽ ضابطي هيٺ ڪئنالي نظام ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ٽي مکيه بئراج |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | بئراج ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | ڪم شروع ٿيڻ / مڪمل ٿيڻ ! style="background:#7030a0; color:white; padding:7px;" | مکيه واهن جو انگ ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | ڪمانڊ / آبپاشي ايراضي ! style="background:#806000; color:white; padding:7px;" | اهم واهه |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سکر بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1932ع | style="background:#f3e5f5;" | 7 | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]]، [[روهڙي ڪئنال]]، خيرپور ايسٽ، خيرپور ويسٽ، نارتھ ويسٽ، رائيس ۽ دادو ڪئنال |- | style="background:#d6eaf8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | style="background:#e2f0d9;" | 1955ع | style="background:#eadcf0;" | 4 | style="background:#fbe5d6;" | ڪل CCA تقريباً 3.084 ملين ايڪڙ | style="background:#ffe699; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]]، پنياري/اولڊ ڦليلي، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] |- | style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1962ع؛ افتتاح 1963ع | style="background:#f3e5f5;" | 4 | style="background:#fdf2e9;" | CCA تقريباً 2.234 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر، ڊيزرٽ پٽ فيڊر، گهوٽڪي فيڊر ۽ ريڻي ڪئنال |} <ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکر بئراج === {{Main|سکر بئراج}} [[سکر بئراج]] سنڌ جي جديد آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز آهي. ان جي تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. آبپاشي کاتي موجب بئراج جي اصل ڊيزائن ڊسچارج 1.5 ملين ڪيوسڪ هئي ۽ ان ۾ 66 بي آهن. هن مان ساڄي ڪناري تي نارتھ ويسٽ ڪئنال، رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي نارا ڪئنال، خيرپور فيڊر ايسٽ، روهڙي ڪئنال ۽ خيرپور فيڊر ويسٽ نڪرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> کاٻي ڪناري واري موجوده سرڪاري انگن موجب چار وڏن واهن جي گڏيل ڪل ڪمانڊ ايراضي تقريباً 5.44 ملين ايڪڙ آهي. [[نارا ڪئنال]] 226 ميل ۽ [[روهڙي ڪئنال]] تقريباً 208 ميل ڊگهو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گڊو بئراج === {{Main|گڊو بئراج}} [[فائل:2010 Pakistan flood Khewali by Landsat-5 2010-08-12 small.jpg|thumb|300px|ساڄو|2010ع جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[گڊو بئراج]]، [[ڪشمور]] ۽ ان مان نڪرندڙ واهه؛ سنڌوءَ جي وڏي ٻوڏ دوران.]] [[گڊو بئراج]] [[ڪشمور]] جي اتر اولهه ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي. ان جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو، تعمير 1962ع ۾ مڪمل ٿي ۽ مارچ 1963ع ۾ باضابطه افتتاح ٿيو. بئراج جي ڊيزائن ڊسچارج 1.2 ملين ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو مان ساڄي ڪناري تي بيگاري سنڌ فيڊر ۽ ڊيزرٽ پٽ فيڊر، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي گهوٽڪي فيڊر نڪري ٿو. [[ريڻي ڪئنال]] پڻ بئراج سان لاڳاپيل ٻوڏ واري ڪئنال طور ٺهيل آهي ۽ سرڪاري انگن موجب ان جي ڊيزائن ڊسچارج 10,000 ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو نظام سنڌ سان گڏ بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي کي پڻ پاڻي فراهم ڪري ٿو؛ ڊيزرٽ پٽ فيڊر وسيلي بلوچستان جو پاڻي حصو ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي بئراج === {{Main|ڪوٽڙي بئراج}} [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]]، [[ڄامشورو]] واري ڪناري کان ڏٺل.]] [[ڪوٽڙي بئراج]]، جنهن کي تاريخي طور غلام محمد بئراج پڻ چيو ويو، حيدرآباد جي اتر ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي ۽ 1955ع ۾ ڪم شروع ڪيو. بئراج مان ساڄي ڪناري تي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ۽ کاٻي ڪناري تي پنياري، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] نڪرن ٿا. سنڌ آبپاشي کاتي موجب انهن چئن مکيه ڪئنال نظامن جي گڏيل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ '''3.084 ملين ايڪڙ''' آهي.<ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪلري بگهار فيڊر [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو پڻ آهي. آبپاشي کاتي موجب ڪلري بگهار فيڊر اپر جي ڊيزائن ڊسچارج 9,100 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو ڪينجهر سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه واهه ۽ فيڊر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2874a6; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي بئراجن مان نڪرندڙ مکيه واهه |- ! style="background:#1f618d; color:white;" | بئراج ! style="background:#148f77; color:white;" | ڪنارو ! style="background:#7d6608; color:white;" | مکيه واهه / فيڊر |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | rowspan="2" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڊيزرٽ پٽ فيڊر |- | rowspan="2" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | گهوٽڪي فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ريڻي ڪئنال |- | rowspan="7" style="background:#d6eaf8;" | [[سکر بئراج]] | rowspan="3" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | نارتھ ويسٽ ڪئنال |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | رائيس ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | دادو ڪئنال |- | rowspan="4" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ايسٽ |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[روهڙي ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ويسٽ |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | ساڄو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]] |- | rowspan="3" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | پنياري / اولڊ ڦليلي |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڦليلي ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | [[اڪرم واهه]] |} <ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === دائمي ۽ غير دائمي آبپاشي === سنڌ جي ڪئنالن کي پاڻيءَ جي فراهميءَ جي نوعيت موجب دائمي ۽ غير دائمي نظامن ۾ ورهايو وڃي ٿو. دائمي واهن کي ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جڏهن ته غير دائمي واهن جو بنيادي استعمال خريف يا سنڌوءَ جي وڌيڪ وهڪري واري دور سان لاڳاپيل آهي. عملي پاڻيءَ جي فراهمي هر سال درياهي وهڪري، 1991ع جي واٽر اڪارڊ، ذخيرن جي حالت ۽ صوبائي ورڇ جي مطابق تبديل ٿيندي رهي ٿي. === پاڻيءَ بابت بين الصوبائي معاهدا === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرارن جي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. [[راءُ ڪميشن]] جي سفارشن کان پوءِ سنڌ ۽ پنجاب جي چيف انجنيئرن 28 سيپٽمبر 1945ع تي پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ '''سنڌ–پنجاب مسودي وارو معاهدو''' تيار ڪيو. هي هڪ حتمي توثيق ٿيل بين الصوبائي معاهدو نه بڻجي سگهيو، پر ورهاڱي کان اڳ پاڻيءَ جي ورڇ بابت اهم تاريخي دستاويز رهيو.<ref>{{cite book |title=Construction of Kalabagh Dam: Background Paper |publisher=PILDAT |year=2011}}</ref> 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ [[سنڌ طاس معاهدو]] ٿيو. ان تحت راوي، بياس ۽ ستلج جي پاڻيءَ جي استعمال جا بنيادي حق ڀارت کي، جڏهن ته سنڌو، جهلم ۽ چناب جي پاڻيءَ جا بنيادي حق پاڪستان کي مليا؛ معاهدي ۾ اولهندي دريائن تي ڀارت لاءِ ڪجهه مخصوص غير استعمالي ۽ محدود استعمال جا حق پڻ رکيا ويا.<ref>{{cite web |title=Indus Waters Treaty |url=https://www.worldbank.org/en/region/sar/brief/fact-sheet-the-indus-waters-treaty-1960-and-the-world-bank |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع === {{Main|پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع}} 1991ع ۾ چئن صوبن وچ ۾ سنڌو درياهي نظام جي پاڻيءَ جي ورڇ بابت نئون اڪارڊ ٿيو. اڪارڊ 16 مارچ 1991ع تي صوبن جي نمائندن قبول ڪيو ۽ 21 مارچ تي [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] ان جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Water Apportionment Accord 1991 |url=https://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |publisher=Indus River System Authority |access-date=24 August 2026 |archive-date=25 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725185651/http://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |url-status=dead}}</ref> اڪارڊ جي پيرا 2 ۾ صوبائي ورڇ هيٺين ريت ملين ايڪڙ فوٽ ۾ مقرر ڪئي وئي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | 1991ع جي پاڻي ورڇ واري اڪارڊ تحت مختص پاڻي |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | صوبو ! style="background:#548235; color:white;" | خريف (MAF) ! style="background:#7030a0; color:white;" | ربيع (MAF) ! style="background:#c55a11; color:white;" | ڪُل (MAF) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 37.07 | 18.87 | '''55.94''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | '''سنڌ''' | 33.94 | 14.82 | '''48.76''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[خيبر پختونخواهه]] | 3.48 | 2.30 | '''5.78''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 2.85 | 1.02 | '''3.87''' |} <ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان سواءِ خيبر پختونخواهه جي غير ماپيل سول ڪئنالن لاءِ 3.00 MAF جي الڳ ورڇ پڻ اڪارڊ ۾ ڏنل آهي. اڪارڊ جي پيرا 13 تحت پاڻيءَ جي ورڇ تي عملدرآمد لاءِ [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي؛ اٿارٽي ڊسمبر 1992ع ۾ پارليامينٽ جي قانون ذريعي قائم ٿي.<ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي کان هيٺ ماحولياتي وهڪرا === [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، مينگروو ٻيلن، ماهيگيري ۽ درياهي چينل جي ماحولياتي صحت لاءِ اهم آهي. 2004ع ۾ بين الاقوامي ماهرن جي مطالعي سنڌو ڊيلٽا لاءِ '''سڄو سال 5,000 ڪيوسڪ''' وهڪرو برقرار رکڻ ۽ پنجن سالن جي عرصي ۾ مجموعي '''25 MAF''' پاڻي خريف جي فلش وهڪري طور ڇڏڻ جي سفارش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Study on Water Requirements Downstream Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/23.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان سفارش جو مقصد سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي گهٽائڻ، مڇيگيري ۽ ڊيلٽائي ماحولياتي نظام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ درياهي وهڪري کي برقرار رکڻ هو. بعد وارن مطالعي ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ ۾ به 5,000 ڪيوسڪ واري بنيادي ماحولياتي وهڪري جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Ecological Assessment for Downstream Indus Impacts |url=https://www.aiib.org/en/projects/details/2024/_download/Pakistan/Ecological-Assessment-for-Downstream-Indus-Impacts-Biodiversity-Action-Plan.pdf |publisher=Asian Infrastructure Investment Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === نيڪالي نظام === سنڌ جي آبپاشي نظام سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ وڏي عرصي کان زرعي مسئلا رهيا آهن. آبپاشي کاتو سطحي نيڪال، ٽيوب ويلن، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جا منصوبا پڻ سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري جي زرعي علائقن مان کارو زميني ۽ نيڪاليءَ وارو پاڻي ڏکڻ طرف منتقل ڪرڻ لاءِ ٺاهيل وڏي نيڪالي نظام جو حصو آهي. منصوبي جو پهريون وڏو مرحلو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي بئنڪ، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان عمل هيٺ آيو ۽ 1997ع ۾ بند ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project |url=https://documents.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ايل بي او ڊي سان لاڳاپيل ٽائيڊل لنڪ ۽ ساحلي نيڪال واري نظام بابت 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ماحولياتي ۽ سماجي خدشا اڀريا. عالمي بئنڪ جي انسپيڪشن پينل مقامي آبادي، ٻوڏ جي خطري، ساحلي ڍنڍن ۽ ماحولياتي اثرن بابت جاچ ڪئي؛ ان کان پوءِ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا بحالي ۽ ساحلي تحفظ جا قدم تجويز ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project – Management Report |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري نيڪالي نظام سان لاڳاپيل ڊگهي مدي وارو منصوبو آهي، جنهن جا مختلف مرحلا قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻو، دادو ۽ ڄامشورو سميت اولهه سنڌ جي علائقن سان لاڳاپيل آهن. منصوبي جو مقصد کارو ۽ زرعي نيڪالي وارو پاڻي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن، خاص طور [[منڇر ڍنڍ]]، کان الڳ ڪري مناسب آئوٽ فال ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جا ڪجهه حصا اڃا مڪمل نه ٿيا آهن. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ عالمي بئنڪ جي سنڌ جي بحالي بابت ٽيڪنيڪل مشاورت ۾ به ساڄي ڪناري جي نيڪاليءَ جي محدود گنجائش ۽ رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين جي اڻپوري حالت کي اهم مسئلن مان شمار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Flood Recovery and Reconstruction Platform |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099022825073520714/pdf/P179981-cae3b8b1-4760-4c77-aabb-547025a2ab8a.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبپاشي ادارا ۽ انتظامي سڌارا === سنڌ ۾ آبپاشي جو بنيادي انتظام [[سنڌ آبپاشي کاتو]] سنڀالي ٿو. ان جي فيلڊ ڍانچي ۾ گڊو بئراج ريجن، سکر بئراج کاٻي ۽ ساڄي ڪناري جا ريجن، ڪوٽڙي بئراج ريجن، ڏاکڻي سنڌ جو نيڪالي ريجن، ننڍن ڊيمن وارو ادارو ۽ مختلف ترقياتي منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ آبپاشي انتظام ۾ آبادگارن جي شموليت وڌائڻ لاءِ ادارياتي سڌارا متعارف ڪرايا ويا. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] 1998ع ۾ قائم ٿي. ان سان گڏ ايريا واٽر بورڊ ۽ فارمر آرگنائيزيشنز قائم ڪيون ويون، جن کي چونڊيل ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي انتظام، سار سنڀال ۽ آبياڻي گڏ ڪرڻ ۾ ڪردار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Water Charging in Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/MetaMeta_Watercharging_Sindh.pdf |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === واهن ۽ شاخن جي لائيننگ === سنڌ جا ڪيترائي آبپاشي واهه مٽيءَ مان ٺهيل آهن، جنهن سبب پاڻيءَ جو سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ ۽ ٽيل اينڊ تائين پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ سنڌ حڪومت '''ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي ڪنڪريٽ لائيننگ''' جو منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي جو منظور ٿيل پي سي-ون تقريباً 13.828 ارب رپين جو هو ۽ 109 چونڊيل چينلن جي لڳ ڀڳ 860 ميل ڊگهي حصي کي لائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. آبپاشي کاتي جي موجوده منصوبي واري صفحي موجب 56 چينلن جي لائيننگ مڪمل، 32 تي ڪم جاري ۽ 21 چينل هڪ مرحلي تي اڃا ايوارڊ ٿيڻا هئا.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جديد پاڻي ۽ زرعي سڌارا === [[سنڌ واٽر اينڊ ايگريڪلچر ٽرانسفارميشن پراجيڪٽ]] 2022ع کان عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ وڏو منصوبو آهي. ان جو مقصد پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام کي بهتر ڪرڻ، آبپاشي خدمتن کي جديد بڻائڻ، زرعي پيداوار ۽ موسمي پائيداري وڌائڻ ۽ ننڍن آبادگارن جي مدد ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-water-and-agriculture-transformation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع جي عالمي بئنڪ جي عملدرآمد رپورٽ موجب منصوبي ۾ پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام، آبپاشي سڌارن، موسمي لحاظ کان موافق زراعت ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان متاثر ننڍن آبادگارن جي بحاليءَ جا حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Implementation Status and Results Report – Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099062326030513469 |publisher=World Bank |date=23 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئراجز امپروومينٽ پراجيڪٽ تحت گڊو ۽ سکر سميت پراڻن بئراجن جي بحالي، گيٽن، مشيني نظام ۽ ٻوڏ جي حفاظت کي بهتر ڪرڻ تي پڻ ڪم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Barrages Improvement Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099081826170036586 |publisher=World Bank |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٻوڏ جي حفاظت ۽ حفاظتي بند === سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند، لوپ بند ۽ اسپر ٻوڏ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ آباد زمينن ۽ شهرن کي بچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. آبپاشي کاتي جي بئراج ريجن وارين فهرستن ۾ گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي نظام سان لاڳاپيل سوين ميل بند شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2010ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن آبپاشي، نيڪالي ۽ حفاظتي بندن جي ڪمزورين کي نمايان ڪيو. 2022ع کان پوءِ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ تحت بندن، واهن، ڊرينن ۽ ننڍن ڊيمن جي مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي. عالمي بئنڪ موجب 208 وڏن ڀڃڪڙين کي بند يا مضبوط ڪيو ويو ۽ 205 ڪلوميٽر حفاظتي بند وڌيڪ پائيدار معيارن تي بحال ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Building Resilience, Uplifting Communities in South Asia |url=https://www.worldbank.org/en/results/2025/06/23/building-resilience-uplifting-communities-in-south-asia |publisher=World Bank |date=23 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڍنڍون ۽ آبي ذخيرا === سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام سان ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي آبي ذخيرا ڳنڍيل آهن. انهن مان [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ [[چوٽياريون ذخيرو]] خاص اهميت رکن ٿا. [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ذريعي ڪوٽڙي بئراج مان پاڻي ملي ٿو ۽ اها ڪراچيءَ سميت هيٺين سنڌ جي پيئڻ جي پاڻيءَ ۽ آبپاشي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ڪينجهر جي وڌ ۾ وڌ درج ڪيل سطح تي ان جي مقدار تقريباً 0.66 MAF آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[چوٽياريون ذخيرو]] نارا ڪئنال نظام سان ڳنڍيل پاڻيءَ جو ذخيرو آهي، جڏهن ته [[منڇر ڍنڍ]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري قدرتي ڍنڍ ۽ نيڪالي نظام سان لاڳاپيل اهم آبي جسم آهي. === ننڍا ڊيم ۽ برساتي پاڻي === سنڌ آبپاشي کاتي جي [[ننڍن ڊيمن جي تنظيم]] کيرٿر، ڪوهستان ۽ ٻين برساتي علائقن ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مقامي آبپاشي لاءِ ننڍا ڊيم ۽ ريٽينشن ويئر تعمير ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ سان لاڳاپيل وڏن ذخيرن ۾ [[حب ڊيم]] پڻ شامل آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد تي واقع آهي ۽ بنيادي طور ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جي فراهمي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم آهي. [[چوٽياريون ذخيرو]] سنڌ اندر نارا ڪئنال سان ڳنڍيل اهم آبپاشي ذخيرو آهي. === پاڻيءَ جي انتظام جا چئلينج === سنڌ جي آبپاشي نظام کي پاڻيءَ جي موسمي ۽ سالياني کوٽ، واهن جي پڇاڙيءَ تائين غيربرابر فراهمي، سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ، نيڪالي جي محدود گنجائش، پراڻي بئراج ۽ ڪئنال ڍانچي، ٻوڏ، موسمي تبديلي ۽ سنڌو ڊيلٽا لاءِ ماحولياتي وهڪري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. سنڌ جي 2023ع واري پاڻي پاليسي پاڻيءَ جي وسيلن کي زرعي استعمال کان وڌيڪ وسيع فريم ورڪ ۾ ڏسي ٿي، جنهن ۾ پيئڻ جو پاڻي، صنعت، ماحولياتي نظام، زميني پاڻي، ٻوڏ ۽ ڏڪار جي انتظام ۽ آبهوا جي تبديلي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/PagesContent/SindhWaterPolicy/SWP.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == واپار == {{Main|سنڌ جي معيشت|ڪراچي جي معيشت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي ڪنٽينر ٽرمينل؛ سنڌ جون بندرگاهون پاڪستان جي پرڏيهي واپار لاءِ بنيادي سامونڊي دروازا آهن.]] سنڌ پاڪستان جي واپار، بندرگاهي سرگرمين، مالياتي خدمتن ۽ برآمداتي صنعتن جو اهم مرڪز آهي. صوبي جي واپاري سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]]، وڏيون بئنڪون، واپاري ڪمپنيون، برآمداتي صنعتون ۽ وفاقي توڙي صوبائي واپاري ادارا موجود آهن.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', مالي سال 2024–25.</ref><ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years'', مالي سال 2024–25.</ref> سنڌ جو واپار صوبي جي صنعتي ۽ زرعي پيداوار سان گڏ پاڪستان جي ٻين صوبن جي درآمدي ۽ برآمدي مال جي گذرگاهه جي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي. ريلوي، قومي شاهراهن، ڪنٽينر ٽرمينلن، گودامن، سرد خانن ۽ بندرگاهن جي موجودگيءَ سبب ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو ملڪ جي سامونڊي لاجسٽڪس جو مکيه مرڪز بڻيل آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس پرڏيهي واپار جا انگ قومي سطح تي ماهوار، ٽه ماهي ۽ سالياني بنيادن تي مرتب ڪري ٿو. اهي انگ ڪسٽمز رڪارڊ ۽ درآمد ۽ برآمد جي دستاويزن تي ٻڌل هوندا آهن؛ ان ڪري صرف ڪراچي يا پورٽ قاسم مان روانو ٿيندڙ مال کي سنڌ جي پيداوار يا سنڌ جي پنهنجي برآمد قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics, ''External Trade Statistics'', 2026.</ref> === درآمد ۽ برآمد === سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن تان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، خوراڪي تيل، ڪيميائي شيون، مشينري، لوهه ۽ اسٽيل، ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين خام مالن جي وڏي مقدار درآمد ٿئي ٿي. برآمدي مال ۾ ڪپڙي ۽ تيار ٿيل لباس، چانور، سيمينٽ ۽ ڪلنڪر، چمڙو، سامونڊي خوراڪ، زرعي شيون، راندين ۽ انجنيئرنگ سان لاڳاپيل مصنوعات شامل ٿي سگهن ٿيون؛ انهن مان ڪيترين شين جي پيداوار سنڌ کان ٻاهر پڻ ٿيندي آهي. [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ڪراچي بندرگاهه مجموعي طور تقريباً '''53.951 ملين ٽن''' مال سنڀاليو، جنهن ۾ 41.675 ملين ٽن خشڪ مال ۽ 12.276 ملين ٽن مائع مال شامل هو. ساڳئي سال ڪنٽينر ٽرئفڪ تقريباً '''2.651 ملين ٽي اي يو''' رهي.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics: Overall Statistics and Cargo Throughput 2024–25''.</ref> [[پورٽ قاسم اٿارٽي]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ پورٽ قاسم جي مجموعي مال سنڀالڻ جي مقدار، ڪنٽينرن جي وزن سميت، تقريباً '''45.305 ملين ٽن''' هئي. ان مان غير ڪنٽينر درآمد ۽ برآمد 32.571 ملين ٽن، جڏهن ته ڪنٽينر ٿيل مال جو وزن لڳ ڀڳ 12.734 ملين ٽن هو. ان عرصي ۾ پورٽ قاسم جي ڪنٽينر ٽرمينل تان لڳ ڀڳ '''1.003 ملين ٽي اي يو''' ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years, 2024–25''.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#176B87; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ٻن وڏن بندرگاهن جي واپاري سرگرمي، 2024–25ع |- ! style="background:#1B6B93; color:white;" | بندرگاهه ! style="background:#2E8A99; color:white;" | مجموعي مال ! style="background:#4F709C; color:white;" | ڪنٽينر ٽرئفڪ ! style="background:#7A3E65; color:white;" | نمايان سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3;" | [[ڪراچي بندرگاهه]] | style="background:#EAF2F8;" | 53.951 ملين ٽن | style="background:#F4ECF7;" | 2.651 ملين ٽي اي يو | style="background:#FCEEF5; text-align:right;" | ڪنٽينر، خشڪ مال، پيٽروليم ۽ مائع بلڪ |- | style="background:#D5F5E3;" | [[پورٽ قاسم]] | style="background:#D6EAF8;" | 45.305 ملين ٽن | style="background:#E8DAEF;" | 1.003 ملين ٽي اي يو | style="background:#F5E6EE; text-align:right;" | ايل اين جي، پيٽروليم، ڪوئلو، اناج، چانور، سيمينٽ، ڪيميائي شيون ۽ ڪنٽينر |} <ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', 2024–25.</ref> <ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance'', 2024–25.</ref> === زرعي جنسن جو واپار === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي زرعي واپار ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، انب، ڪيلا، بصر، ٽماٽا، ڳاڙها مرچ، تيلدار فصل، ٻج ۽ مالداريءَ سان لاڳاپيل شيون شامل آهن. زرعي پيداوار جو هڪ حصو صوبي اندر استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته چانور، ڪپهه ۽ ڪپڙي جون شيون، کجور، ميوا، ڀاڄيون ۽ ڪجهه مصالحا ملڪي ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا. پورٽ قاسم جي سرڪاري انگن موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ان جي مختلف ٽرمينلن تان مجموعي طور گهٽ ۾ گهٽ '''1.774 ملين ٽن چانور''' برآمد ٿيا؛ ان ۾ ملٽي پرپز ٽرمينل تان 1.206 ملين ٽن ۽ فوجي اڪبر پورٽيا ٽرمينل تان 568 هزار ٽن شامل هئا. ساڳئي بندرگاهه تان ٻج، خوراڪي تيل ۽ ڀاڻ جي وڏي مقدار پڻ درآمد ڪئي وئي.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance: Import/Export Statistics 2024–25''.</ref> زرعي شين جي واپار ۾ فصل جي معيار، نمي، درجابندي، پيڪنگ، سرد زنجير، گودام، آمدرفت ۽ بين الاقوامي خوراڪي ۽ نباتاتي معيار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. صوبي ۾ باغباني ۽ تازين زرعي شين جي برآمد لاءِ سرد خانن، ڪنٽرول ٿيل ماحول وارن ذخيرن ۽ پروسيسنگ سهولتن جي واڌ تي پڻ ڌيان ڏنو ويو آهي. === زرعي مارڪيٽون === سنڌ ۾ زرعي پيداوار جي هول سيل خريد ۽ وڪري کي تاريخي طور '''زرعي پيداوار مارڪيٽن واري قانون''' ۽ ان هيٺ قائم مارڪيٽ ڪميٽين وسيلي منظم ڪيو ويندو رهيو آهي. قانون تحت حڪومت ڪنهن علائقي کي زرعي مارڪيٽ ايريا قرار ڏئي سگهي ٿي، ۽ مارڪيٽ ڪميٽيون واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ، نيلامي، وزن، ادائيگي ۽ مارڪيٽ جي انتظام سان لاڳاپيل ڪم انجام ڏين ٿيون.<ref>Government of Sindh, ''Agricultural Produce Markets Act, 1939/1940'', جيئن سنڌ ۾ لاڳو ۽ ترميم ٿيل.</ref> 2019ع واري ترميم ذريعي زرعي مارڪيٽن جي ڍانچي ۾ خانگي مارڪيٽن ۽ مارڪيٽ ڪمپنين لاءِ به قانوني گنجائش پيدا ڪئي وئي. ترميم ٿيل قانون ۾ ''جنرل مارڪيٽ''، ''نوٽيفائيڊ مارڪيٽ''، ''پرائيويٽ مارڪيٽ'' ۽ ''مارڪيٽ ڪمپني'' جهڙا تصور شامل ڪيا ويا.<ref>Provincial Assembly of Sindh, ''Agricultural Produce Markets (Amendment) Act, 2019'', شايع ٿيل 2020ع.</ref> سنڌ زراعت کاتي جي مارڪيٽنگ شعبي جا ڪم زرعي مارڪيٽن جو قيام، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جي نگراني ۽ مارڪيٽ ڪميٽين ذريعي واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ شامل آهن.<ref>Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh, ''Agriculture Marketing Functions''.</ref> === چيمبرز آف ڪامرس ۽ واپاري تنظيمون === سنڌ ۾ ڪاروباري برادريءَ جي نمائندگي لاءِ ڪيترائي چيمبر آف ڪامرس ۽ صنعت، واپاري انجمنون ۽ شعبي وار تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. اهي ادارا ڪاروباري پاليسي، ٽيڪس، برآمد، صنعت، انفراسٽرڪچر، توانائي ۽ سرڪاري ضابطن بابت حڪومت ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ رابطي جو ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] ملڪ جي وڏن واپاري چيمبرن مان هڪ آهي. اهو 1959ع ۾ ڪراچيءَ جي چار واپاري تنظيمن جي ضم ٿيڻ سان قائم ٿيو ۽ ڪراچي جي ڪاروباري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref>Karachi Chamber of Commerce and Industry, ''About KCCI''.</ref> [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپاري ۽ صنعتي شعبي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] مٿين سنڌ جي واپاري سرگرمين لاءِ اهم ادارو آهي؛ سکر چيمبر پنهنجي قيام جو سال 1962ع ڄاڻائي ٿو.<ref>Pakistan Scientific and Technological Information Centre, ''Chambers of Commerce & Industry of Pakistan''.</ref><ref>Sukkur Chamber of Commerce & Industry, ''About SCCI'', 2026.</ref> ان کان سواءِ لاڙڪاڻي، ميرپورخاص، خيرپور، دادو، شهيد بينظير آباد، گهوٽڪي ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ مقامي چيمبر يا واپاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] جو مرڪز پڻ ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي ڪري ٿو. ==== اهم واپاري ادارا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم واپاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#76448A; color:white;" | ادارو ! style="background:#2874A6; color:white;" | مرڪز ! style="background:#148F77; color:white;" | ڪردار |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | واپاري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3;" | حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپار ۽ صنعت جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | سکر | style="background:#E8F6F3;" | مٿين سنڌ جي واپاري ۽ صنعتي مفادن جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | پاڪستان ۾ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | برآمدات جي واڌاري، واپاري وفدن، نمائش ۽ بين الاقوامي مارڪيٽنگ |- | style="background:#EBDEF0;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپار جي منڊي |} === اسٽاڪ ايڪسچينج === [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|ساڄو|اڳوڻي [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۾ واپاري تقريب؛ موجوده [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ آهي.]] [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو رجسٽرڊ ۽ مرڪزي دفتر ڪراچي جي اسٽاڪ ايڪسچينج روڊ تي واقع آهي. موجوده ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي انضمام کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ حصص، بانڊن ۽ ٻين سيڪيورٽيز لاءِ پاڪستان جي مرڪزي منظم منڊي آهي.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''Corporate Information'', 2026.</ref> ايڪسچينج جو بنيادي ڪم سيڙپڪارن ۽ لسٽ ٿيل ڪمپنين لاءِ حصص ۽ ٻين منظور ٿيل مالي اوزارن جي خريد ۽ وڪري لاءِ منظم، شفاف ۽ ضابطي هيٺ مارڪيٽ فراهم ڪرڻ آهي. 30 جون 2025ع تائين پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج تي مختلف قسمن جا 17 مارڪيٽ انڊيڪس درج هئا.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''About Us'', 2025.</ref> === برآمدات جي واڌاري === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي برآمداتي واپار جي ادارياتي ڍانچي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو واپاري وفدن، بين الاقوامي نمائش، خريدارن ۽ وڪرو ڪندڙن جي ملاقاتن، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڪستاني شين جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿو. وفاقي واپاري پاليسيءَ ۾ ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان کي ملڪ جي بنيادي واپار واڌاري واري ادارن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد برآمد ڪندڙن کي نون مارڪيٽن تائين رسائي، نمائش ۽ برانڊنگ ۾ سهڪار ڏيڻ آهي.<ref>Ministry of Commerce, Government of Pakistan, ''Strategic Trade Policy Framework''.</ref> سنڌ جي اهم برآمداتي شعبن ۾ ڪپڙو ۽ لباس، چانور، چمڙي جون شيون، سامونڊي خوراڪ، سرجيڪل ۽ انجنيئرنگ شين جي ٽرانزٽ، زرعي پيداوار ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ شامل آهن، پر سرڪاري قومي واپار جا انگ عام طور صوبي جي اصل پيداوار موجب جدا نه ڪيا ويندا آهن. === واپاري ميلا ۽ نمائشون === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ قومي ۽ بين الاقوامي واپاري نمائش ۽ ميلن جو اهم مرڪز.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] سنڌ ۽ پاڪستان جو اهم واپاري نمائش مرڪز آهي، جتي ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، زرعي شين، دفاع، انجنيئرنگ، صحت، تعمير، گاڏين ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون ٿين ٿيون. ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان طرفان منعقد ٿيندڙ وڏين نمائش ۾ '''ايڪسپو پاڪستان'''، '''ٽيڪسٽائيل ايڪسپو''' ۽ '''فوڊ ايگ پاڪستان''' شامل آهن. 2025ع ۾ ٽئين بين الاقوامي فوڊ ۽ ايگريڪلچر نمائش '''فوڊ ايگ پاڪستان''' 25 کان 27 نومبر تائين ڪراچي ايڪسپو سينٽر ۾ منعقد ڪئي وئي.<ref>Trade Development Authority of Pakistan, ''FoodAg Pakistan 2025 – Exhibitors Brochure''.</ref> اهڙيون نمائشون مقامي ڪمپنين کي پرڏيهي خريدارن، درآمد ڪندڙن، ورهائيندڙن ۽ سيڙپڪارن سان ڪاروباري لاڳاپا قائم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون. === آبي بندرگاهون === {{Main|ڪراچي بندرگاهه|پورٽ قاسم}} [[فائل:Port Qasim.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[پورٽ قاسم]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي واپار جو ٻيو وڏو بندرگاهي مرڪز.]] سنڌ جي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ملڪ جي سامونڊي واپار، ماهيگيري ۽ بندرگاهي معيشت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ هلندڙ تجارتي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، واقع آهن. ڪراچي بندرگاهه تي ڪنٽينر، عام خشڪ مال، بلڪ ڪارگو ۽ پيٽروليم لاءِ الڳ سهولتون موجود آهن. 2024–25ع ۾ هتي 53.951 ملين ٽن مال ۽ 2.651 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics 2024–25''.</ref> پورٽ قاسم ڪراچي جي ڏکڻ اوڀر ۾ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ واقع آهي. بندرگاهه وٽ ڪنٽينر، ايل اين جي، تيل، ڪيميائي مواد، اناج ۽ ڀاڻ، ڪوئلو ۽ بلڪ ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل آهن. مالي سال 2024–25ع ۾ هتي 45.305 ملين ٽن مجموعي ڪارگو ۽ 1.003 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance 2024–25''.</ref> [[فائل:Bahra (ship, 2012), IMO 9595008, Port Qasim, Karachi, Pakistan 20170829 162927.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پورٽ قاسم]] وٽ واپاري جهاز؛ سامونڊي مال برداري سنڌ جي بين الاقوامي واپار جو بنيادي ذريعو آهي.]] === خشڪي وارا واپاري ۽ لاجسٽڪ مرڪز === سنڌ ۾ بندرگاهن کان ملڪ جي اندرين علائقن تائين مال پهچائڻ لاءِ روڊ، ريلوي، ڪنٽينر يارڊ، ڪسٽمز گودام ۽ اندروني ڪارگو ٽرمينل ڪم ڪن ٿا. ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم ٻنهي کي قومي شاهراهه ۽ پاڪستان ريلوي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ذريعي درآمدي ۽ برآمدي مال سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواهه ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچيءَ ۾ مختلف آف ڊاڪ ٽرمينل، ڪنٽينر يارڊ ۽ ڪسٽمز بانڊڊ سهولتون بندرگاهي مال جي ڪليئرنس ۽ اندروني منتقلي ۾ استعمال ٿين ٿيون. حيدرآباد ۽ سکر جهڙا مرڪزي شهر پڻ سنڌ جي اتر–ڏکڻ روڊ ۽ ريل واپاري محور تي اهم سامان ورهائڻ جا مرڪز آهن. ''خشڪي بندر'' جي اصطلاح کي هتي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڪنٽينر ٽرمينل يا ڪسٽمز اسٽيشن کي باضابطه طور سرڪاري ''ڊرائي پورٽ'' جو درجو حاصل ناهي. ان ڪري موجوده سرڪاري ڪسٽمز فهرست کان سواءِ ڪنهن مخصوص سنڌي شهر کي ڊرائي پورٽ قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === ڊجيٽل واپار ۽ مجازي اثاثا === ڪراچي پاڪستان جي بئنڪنگ، مالي ٽيڪنالاجي، آن لائين واپار ۽ ڊجيٽل ادائيگين جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. آن لائين پرچون، ڊجيٽل ادائيگيون، موبائل بئنڪنگ ۽ مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ سان سنڌ جي شهري واپاري نظام ۾ ڊجيٽل خدمتن جو ڪردار وڌيو آهي. مجازي اثاثن ۽ ڪرپٽو ڪرنسي بابت پاڪستان جو قانوني ڍانچو 2025–26ع ۾ وڏي تبديلي مان گذريو. '''مجازي اثاثن واري قانون 2026ع''' تحت [[پاڪستان ورچوئل ايسٽس ريگيوليٽري اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي مجازي اثاثن جون خدمتون فراهم ڪندڙ ادارا ۽ مجازي اثاثن جا جاري ڪندڙ ادارا لائسنس ڪرڻ، ضابطو آڻڻ ۽ نگراني ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Government of Pakistan, ''Virtual Assets Act, 2026''.</ref> قانون موجب مجازي اثاثن سان لاڳاپيل مخصوص ڪاروباري خدمتون لائسنس کان سواءِ هلائڻ جي اجازت ناهي، ۽ نئين ڪمپنيءَ کي اهڙي ڪاروبار لاءِ پهرين ريگيوليٽري اٿارٽي کان اعتراض نه هجڻ جو سرٽيفڪيٽ ۽ پوءِ لائسنس حاصل ڪرڻو پوي ٿو.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Virtual Assets Act, 2026'', sections 18–20.</ref> 2026ع ۾ مجازي اثاثن جي خدمتن بابت تفصيلي ضابطا پڻ عوامي صلاح مشوري لاءِ جاري ڪيا ويا. سنڌ يا ڪراچي ۾ ڪرپٽو اثاثن جي واپار جي مقدار بابت معتبر صوبائي سرڪاري انگ موجود نه هئڻ سبب هن شعبي جو صوبائي حصو قطعي انگن ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Draft Pakistan Virtual Asset Services Regulations, 2026''.</ref> == بئنڪاري ۽ مالياتي نظام == {{Main|پاڪستان ۾ بئنڪاري}} [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر، [[ڪراچي]]؛ پاڪستان جي مرڪزي بئنڪ ۽ بئنڪاري نظام جو بنيادي نگران ادارو.]] سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي بئنڪاري ۽ مالياتي نظام جو اهم مرڪز آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ملڪ جون ڪيتريون وڏيون تجارتي بئنڪون، مالياتي ادارا، انشورنس ڪمپنيون، اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنيون ۽ [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ شهر ۾ مرڪوز آهن. ان ڪري ڪراچي نه رڳو سنڌ پر پاڪستان جي بئنڪاري، سرمائي بازار، ڪارپوريٽ فنانس ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪزي شهر آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – March 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-march-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ بئنڪاري خدمتون سرڪاري ۽ خانگي تجارتي بئنڪن، اسلامي بئنڪن، مائڪرو فنانس بئنڪن، ترقياتي مالياتي ادارن، زرعي ۽ ننڍن ڪاروبارن جي قرض ڏيندڙ ادارن ۽ ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري خدمتن ذريعي فراهم ٿين ٿيون. بئنڪن ۽ مائڪرو فنانس بئنڪن جي لائسنسنگ، ضابطي ۽ نگرانيءَ جو بنيادي وفاقي اختيار [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] وٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – December 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-dec-2025 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] صوبي ۽ علائقي وار جمع پونجي، قرضن، زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا ۽ ٻين بئنڪاري انگن اکرن کي پڻ مرتب ڪري ٿو. اسٽيٽ بئنڪ جي جون 2026ع واري شمارياتي بليٽن ۾ بئنڪاري نظام سان گڏ پئسي ۽ قرض، سرمائي بازار، سرڪاري قرض ۽ ٻين مالياتي شعبن جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Statistical Bulletin – June 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistical-bulletin/412/statistical-bulletin-june-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي جو مالياتي مرڪز === ڪراچيءَ جي مالياتي اهميت جو هڪ بنيادي سبب ملڪ جي مرڪزي بئنڪ، اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ وڏن بئنڪاري ۽ ڪارپوريٽ ادارن جو هتي مرڪوز هجڻ آهي. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي ۽ رجسٽرڊ دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي، جتي لسٽ ٿيل ڪمپنين جي حصص ۽ ٻين منظور ٿيل سيڪيورٽيز جو واپار ٿئي ٿو. اهڙيءَ ريت شهر جو مالياتي نظام بئنڪنگ کان اڳتي سرمائي بازار، انشورنس، اثاثا انتظام، سيڙپڪاري، پرڏيهي ناڻي، ادائيگين ۽ ڪارپوريٽ مالي خدمتن تائين پکڙيل آهي. [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو ڪراچيءَ ۾ واقع مرڪزي واپاري علائقو؛ سرمائي بازار سنڌ جي مالياتي شعبي جو اهم حصو آهي.]] === سنڌ بئنڪ === {{Main|سنڌ بئنڪ}} '''[[سنڌ بئنڪ]]''' سنڌ حڪومت جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي. بئنڪ 29 آڪٽوبر 2010ع تي '''10 ارب رپين''' جي شروعاتي سرمائي سان قائم ڪئي وئي، جيڪو مڪمل طور [[سنڌ حڪومت]] طرفان فراهم ڪيو ويو، ۽ اپريل 2011ع ۾ مڪمل بئنڪاري ڪاروبار شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ جو نيٽ ورڪ صرف سنڌ تائين محدود ناهي. 2026ع ۾ بئنڪ جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان جون '''330 آن لائين شاخون''' پاڪستان جي 169 شهرن ۽ ڳوٺن ۾ قائم هيون، جن مان '''58 اسلامي بئنڪاري لاءِ مخصوص''' هيون. انتظامي طور 97 شاخون سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقي، 109 ڪراچي ۽ بلوچستان واري ڏاکڻي علائقي ۽ 124 پنجاب، اسلام آباد، خيبر پختونخواهه ۽ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير تي مشتمل اترئين علائقي ۾ ورهايل هيون.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي پڄاڻيءَ تي سنڌ بئنڪ جا مجموعي قرض ۽ اڳواٽ رقمون '''170.502 ارب رپيا'''، خالص قرض '''147.521 ارب رپيا''' ۽ گراهڪن جون جمع پونجي ۽ ٻيا اڪائونٽ '''342.091 ارب رپيا''' هئا. ساڳئي وقت بئنڪ جي مجموعي ايڪوٽي 33.548 ارب رپيا، ٽيڪس کان اڳ منافعو 6.367 ارب رپيا ۽ ٽيڪس کان پوءِ منافعو 3.355 ارب رپيا رهيو. بئنڪ جو سرمائي ڪفايت تناسب 25.04 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ عام تجارتي بئنڪاري سان گڏ زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا، صارف قرض، اسلامي بئنڪاري، جمع اڪائونٽ ۽ ٻين بئنڪاري خدمتن ۾ ڪم ڪري ٿي. بئنڪ جون سالياني ۽ عبوري مالي رپورٽون، سرمائي ڪفايت ۽ ليڪوڊٽي بابت ريگيوليٽري ظاهرناما پڻ باقاعدي شايع ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Financials |url=https://www.sindhbank.com.pk/financials/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ === '''[[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]]''' سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت مائڪرو فنانس بئنڪ آهي. اها 27 مارچ 2015ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 3 مئي 2016ع تي ڪراچيءَ مان مائڪرو فنانس ڪاروبار شروع ڪيائين. ان جي شروعاتي ادا ڪيل سرمائي 750 ملين رپيا هئي، جيڪا بعد ۾ وڌائي '''هڪ ارب رپيا''' ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي باقاعده لائسنس يافته مائڪرو فنانس بئنڪ طور درج ڪري ٿو. بئنڪ کي هاڻي ملڪ گير سطح تي مائڪرو فنانس خدمتون هلائڻ جي اجازت پڻ حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Microfinance Banks |url=https://www.sbp.org.pk/sbp-regulated-institutions/microfinance-banks |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ جو بنيادي مقصد گهٽ آمدني وارن گهراڻن، ننڍن ڪاروبارن ۽ خاص طور عورتن تائين رسمي مالي خدمتن جي رسائي وڌائڻ آهي. ان جي قرضن ۾ عورتن لاءِ '''سجاڳ عورت قرض'''، مالداري قرض، ماهيگيري قرض، زرعي قرض، ڪاروباري قرض، سون تي قرض ۽ رهائشي ۽ عام مقصدن جا قرض شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Microfinance Bank Limited |url=https://sindhmfb.com/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيٽ بئنڪ جي 2025ع واري مالياتي استحڪام جائزي ۾ سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي ملڪ جي فعال مائڪرو فنانس بئنڪن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Financial Stability Review 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/FSR/2025/Complete%20FSR%202025.pdf |publisher=State Bank of Pakistan |year=2026 |at=Annexure VIII |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوآپريٽو بئنڪاري === سنڌ ۾ ڪوآپريٽو قرضن جي تاريخ خاص طور زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽين سان لاڳاپيل رهي آهي. '''سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ لميٽيڊ''' صوبي جي ڪوآپريٽو قرض واري نظام جو مٿيون ادارو هو. [[فيڊرل بئنڪ فار ڪوآپريٽوز]] جي قيام کان پوءِ سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي 1977ع واري وفاقي ڪوآپريٽو بئنڪ قانون تحت صوبائي اپيڪس بئنڪ جي حيثيت حاصل ٿي. وفاقي بئنڪ سنڌ حڪومت جي مڪمل ضمانت تي ان وسيلي موسمي زرعي ۽ ٽريڪٽر قرض فراهم ڪندي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240804155535/https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |url-status=dead}}</ref> قرضن جي واپسيءَ ۾ مسئلن کان پوءِ وفاقي بئنڪ 1989ع کان سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي نوان قرض ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا. سنڌ حڪومت موجب بئنڪ جي بحالي يا ٻيهر فعال ڪرڻ بابت معاملو بعد ۾ صوبائي حڪومت آڏو آندو ويو ۽ '''20 جنوري 2004ع''' تي سنڌ ڪابينا اصولي طور بئنڪ کي تحليل ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي مائڪرو ڪريڊٽ بئنڪ قائم ڪرڻ جي تجويز منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240804155535/https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |url-status=dead}}</ref> ان ڪري سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي موجوده فعال تجارتي بئنڪ طور درج ڪرڻ بدران سنڌ جي '''تاريخي ڪوآپريٽو مالياتي نظام''' هيٺ بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. موجوده مائڪرو فنانس نظام ۾ [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] الڳ، اسٽيٽ بئنڪ کان لائسنس يافته ادارو آهي. === سرڪاري فنڊن جو انتظام === سنڌ حڪومت پنهنجي مخصوص فنڊن ۽ ڊگهي مدي وارن مالي اثاثن جي انتظام لاءِ پڻ الڳ ادارتي ڍانچو قائم ڪيو آهي. '''سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس''' 2013ع جي سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو، جنهن جو قانوني مقصد سنڌ حڪومت ۽ ان جي ادارن جي فنڊن جي سيڙپڪاريءَ جو مؤثر انتظام ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Fund Management House Act, 2013 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=SpecializedUnits%5CFMH%5CSindh+Fund+Management+House+Act%2C+2013.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |date=29 October 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي فنڊ انتظامي ڍانچي ۾ '''سنڌ صوبائي پينشن فنڊ''' ۽ '''سنڌ جنرل پروويڊنٽ انويسٽمينٽ فنڊ''' جهڙا وڏا فنڊ شامل آهن. انهن فنڊن جو مقصد مستقبل جي سرڪاري ذميوارين لاءِ سرمايو گڏ ڪرڻ ۽ ان کي مقرر سيڙپڪاري پاليسيءَ تحت منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Funds Managed by the Sindh Fund Management House |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-21-22%2FVOLUME+-+I.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري === سنڌ ۾ روايتي بئنڪ شاخن سان گڏ موبائل ۽ انٽرنيٽ بئنڪاري، اي ٽي ايم، پوائنٽ آف سيل، فوري ادائيگي ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاريءَ جو استعمال پڻ وڌيو آهي. اهي خدمتون خاص طور اهڙن علائقن ۾ مالي شموليت لاءِ اهم آهن، جتي روايتي بئنڪ شاخن تائين رسائي محدود آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] برانچ کان سواءِ بئنڪاري بابت ٽه ماهي انگ جاري ڪري ٿو. 2026ع ۾ پڻ انهن خدمتن بابت باقاعده ٽه ماهي رپورٽون جاري ٿي رهيون هيون، جيڪي ايجنٽن، اڪائونٽن ۽ ڊجيٽل ٽرانزيڪشنن جي قومي واڌ کي ماپين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Quarterly Branchless Banking Newsletters |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/quarterly-branchless-banking-newsletters |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا مالياتي ادارا === سنڌ ۾ موجود هر بئنڪ کي “سنڌ جو مالياتي ادارو” چوڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيتريون بئنڪون وفاقي قانون تحت قائم قومي ادارا آهن، جن جو سنڌ ۾ رڳو هيڊ آفيس يا شاخون آهن. هيٺ ڏنل فهرست ۾ سنڌ حڪومت سان سڌي ادارياتي وابستگي رکندڙ ادارن ۽ سنڌ ۾ واقع اهم قومي مالياتي ادارن جي نوعيت الڳ ڏيکاري وئي آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم بئنڪاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#2F75B5; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | ملڪيت / دائرو ! style="background:#7030A0; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سنڌ بئنڪ]] | style="background:#EAF2F8;" | تجارتي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | سنڌ حڪومت | style="background:#F3E5F5;" | تجارتي، زرعي، صارف ۽ اسلامي بئنڪاري |- | style="background:#BDD7EE;" | [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] | style="background:#D6EAF8;" | مائڪرو فنانس بئنڪ | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت | style="background:#EADCF0;" | گهٽ آمدني وارن گهراڻن، عورتن ۽ ننڍن ڪاروبارن جي مالي شموليت |- | style="background:#D9EAF7;" | سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#EAF2F8;" | تاريخي ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي ڪوآپريٽو نظام | style="background:#F3E5F5;" | زرعي ڪوآپريٽو قرض؛ بعد ۾ تحليل جي عمل هيٺ |- | style="background:#BDD7EE;" | سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس | style="background:#D6EAF8;" | سرڪاري فنڊ انتظام | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ حڪومت | style="background:#EADCF0;" | سرڪاري فنڊن ۽ سيڙپڪاريءَ جو انتظام |- | style="background:#D9EAF7;" | [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | مرڪزي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي / قومي | style="background:#F3E5F5;" | مالياتي پاليسي، ڪرنسي، بئنڪاري ضابطو ۽ مالياتي استحڪام |- | style="background:#BDD7EE;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | سرمائي بازار | style="background:#C6E0B4;" | قومي | style="background:#EADCF0;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپاري منڊي |} == خدمتن وارا شعبا == [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي]] پاڪستان جو اهم مالياتي، واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي؛ شهر ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سميت ڪيترن قومي مالياتي ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن.]] سنڌ جي معيشت ۾ [[خدمتن وارو شعبو]] واپار، بئنڪاري ۽ ماليات، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، تعليم، صحت، معلوماتي ٽيڪنالاجي، مواصلات، قانوني ۽ ٻين پيشاور خدمتن، ريئل اسٽيٽ، سياحت، مهمان نوازي ۽ سرڪاري انتظام تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو خدمتي مرڪز آهي، جتي ملڪ جا ڪيترائي اهم بئنڪاري، مالياتي، واپاري، بندرگاهي، هوابازي، صحت، تعليمي، قانوني، انجنيئرنگ ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ادارا مرڪوز آهن. [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[شهيد بينظيرآباد]]، [[ميرپورخاص]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تعليم، صحت، واپار، ٽرانسپورٽ، سرڪاري انتظام ۽ پيشاور خدمتون مقامي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذريعا آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي قومي حسابن ۾ خدمتن واري شعبي کي هول سيل ۽ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، رهائش ۽ خوراڪ جون خدمتون، معلومات ۽ مواصلات، ماليات ۽ انشورنس، ريئل اسٽيٽ، سرڪاري انتظام ۽ سماجي تحفظ، تعليم، انساني صحت ۽ سماجي ڪم ۽ ٻين خانگي خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مالي سال 2022–23ع ۾ قومي سطح تي خدمتن واري شعبي جو مجموعي قومي پيداوار ۾ حصو 58.41 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=National Census Report 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/National-Census-Report-2023.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Section 1.7.3, Services Sector |access-date=24 August 2026}}</ref> === صحت جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[فائل:Mariamman temple in JPMC karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڪراچي]] جي احاطي ۾ مريمّن مندر؛ اسپتال سنڌ جي وڏن تدريسي ۽ ٽئين درجي جي صحت مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[فائل:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] سان لاڳاپيل اسپتال، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خصوصي صحت ادارن مان هڪ.]] سنڌ ۾ صحت جون خدمتون سرڪاري، خانگي ۽ غير منافع بخش ادارن جي وسيع نظام ذريعي فراهم ٿين ٿيون. سرڪاري نظام ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون، ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز، ڳوٺاڻا صحت مرڪز، تعلقي ۽ ضلعي اسپتالون، تدريسي اسپتالون ۽ مخصوص بيمارين جا ادارا شامل آهن. [[سنڌ صحت کاتو]] صوبي ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ٽئين درجي جي صحت خدمتن سان گڏ ويڪسينيشن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ليڊي هيلٿ ورڪر پروگرام، هيپاٽائيٽس، ٽي بي ۽ ٻين عوامي صحت پروگرامن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ صحت کاتي جي ادارياتي ڄاڻ موجب صوبي جي سرڪاري صحت نظام ۾ هزارين ڊاڪٽر، نرسون، پيراميڊيڪل عملي ۽ ليڊي هيلٿ ورڪر ڪم ڪن ٿا. کاتي جي ڄاڻ ۾ 8 تدريسي اسپتالون، 20 مخصوص طبي ادارا، 16 ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون، 27 وڏيون اسپتالون، 50 تعلقي اسپتالون، 147 ڳوٺاڻا صحت مرڪز، 772 بنيادي صحت يونٽ، 1,499 ڊسپينسريون، 107 ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز ۽ 29 ميٽرنٽي هوم درج آهن.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل اسپتالون، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[قومي ادارو براءِ دل جون بيماريون]]، [[قومي ادارو براءِ ٻارن جون بيماريون]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال]] ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي ادارن ذريعي مخصوص ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون فراهم ٿين ٿيون. سنڌ صحت کاتو ضلعي وار صحت سهولتن جي حيثيت، بسترن، انتظام ۽ ڪم جي وقت بابت پڻ انگ شايع ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=District Wise Health Facilities |url=https://health.sindh.gov.pk/district-wise-health-facilities |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت جو شعبو ڊاڪٽرن ۽ نرسن کان سواءِ ڏندن جي ماهرن، فارماسسٽن، فزيوٿراپسٽن، ميڊيڪل ٽيڪنالاجسٽن، ليبارٽري عملي، پيراميڊيڪس، دائين، ليڊي هيلٿ ورڪرن ۽ صحت جي انتظامي عملي لاءِ پڻ روزگار جو اهم ذريعو آهي. === قانوني خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ عدليه}} [[فائل:The Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]، ڪراچي؛ عدالت جي تاريخي عمارت جو منظر.]] سنڌ ۾ قانوني خدمتن جو نظام عدالتن، وڪيلن، قانوني صلاحڪارن، سرڪاري قانون آفيسرن، پراسيڪيوشن، ڪارپوريٽ قانوني شعبن ۽ متبادل تڪراري حل جي خدمتن تي مشتمل آهي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] صوبي جي اعليٰ عدالت آهي، جڏهن ته ان جي ماتحت ضلعي ۽ سيشن عدالتون، سول عدالتون، جوڊيشل مئجسٽريٽن جون عدالتون ۽ مختلف خصوصي عدالتون ۽ ٽربيونل ڪم ڪن ٿا. ان کان علاوه ڪراچي ۾ سپريم ڪورٽ ۽ وفاقي شريعت عدالت جون رجسٽريون پڻ ڪم ڪن ٿيون. صوبي ۾ وفاقي ليبر واري قانون تحت [[اين آي آر سي]] جون بينچون پڻ ڪم ڪن ٿيون. وڪالت جي پيشي جي صوبائي ريگيوليٽري ڍانچي ۾ [[سنڌ بار ڪائونسل]] بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها قانون موجب وڪيلن جي داخلا، پيشاور ضابطن ۽ بار سان لاڳاپيل انتظامي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ [[ڪراچي بار ايسوسيئيشن]]، سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن ۽ مختلف ضلعن جون بار ايسوسيئيشنون پڻ قانوني پيشي جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Verified List of Advocates – Karachi Bar Association 2026 |url=https://app.sindhbarcouncil.org/KBA_Election_2026/Additional_List_Karachi_Bar_Association.pdf |publisher=Sindh Bar Council |date=6 May 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي وڏي ڪارپوريٽ معيشت سبب صوبي جي قانوني شعبي ۾ روايتي سول ۽ فوجداري وڪالت سان گڏ ڪمپني قانون، بئنڪاري، ٽيڪسيشن، سامونڊي واپار، دانشورانه ملڪيت، مزدور قانون، تجارتي معاهدن ۽ ثالثي جون خدمتون پڻ اهم آهن. === تعليم ۽ تدريس جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} سنڌ ۾ تعليم جو شعبو سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، فني ۽ ووڪيشنل ادارن، مدرسن ۽ ٻين تربيتي ادارن تي مشتمل آهي. تدريس سان گڏ هن شعبي ۾ تحقيق، تعليمي انتظام، نصاب سازي، امتحاني خدمتون، لائبريري ۽ تعليمي ٽيڪنالاجي پڻ شامل آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] ۽ صوبي جون طبي، انجنيئرنگ ۽ خانگي يونيورسٽيون اهم تعليمي ۽ تحقيقي مرڪز آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] جي موجوده فهرست ۾ سنڌ جون سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون ۽ انهن جا منظور ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref>{{cite web |title=HEC Recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506225913/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |url-status=dead}}</ref> اعليٰ تعليمي ادارا تدريس کان علاوه سائنسي تحقيق، ڪاروباري جدت ۽ صنعت سان علمي رابطي جون خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي منظور ٿيل تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسن واري فهرست ۾ سنڌ جون ڪيتريون يونيورسٽيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Established Offices of Research, Innovation and Commercialization |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803000128/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |url-status=dead}}</ref> === انجنيئرنگ، فني ۽ ووڪيشنل خدمتون === [[فائل:NED University White House.png|thumb|300px|کاٻو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي مرڪزي انتظامي عمارت، [[ڪراچي]].]] سنڌ ۾ انجنيئرنگ ۽ فني خدمتون تعمير، بجلي، توانائي، صنعت، آبپاشي، مواصلات، پيٽروليم، کان کني، بندرگاهن، انفراسٽرڪچر، ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر سميت ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن. ڪراچي ۽ ڄامشوري ۾ قائم وڏن انجنيئرنگ ادارن سان گڏ صوبي جي ٻين شهرن ۾ پڻ انجنيئرنگ يونيورسٽيون، پولي ٽيڪنڪ ۽ فني تربيت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي|سنڌ فني تعليم ۽ ووڪيشنل تربيت اٿارٽي]] صوبي جي سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارن جي انتظام ۽ تربيت جو اهم ادارو آهي. ان جي ادارن ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس، سافٽويئر، ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ، پاور، مائننگ، ميڪاٽرونڪس، تعمير، زرعي مشينري ۽ ٻين فني شعبن ۾ ڊپلوما ۽ مهارتي تربيت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Employment Through Skill – Technical and Vocational Training Programmes |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/AdmissionNoticeforAS2022_23.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع واري تعليمي سيشن ۾ اٿارٽيءَ چين جي فني ادارن سان گڏ ڪوئلي جي کاڻ، سول ۽ تعميراتي انجنيئرنگ، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، بجلي، زميني سروي، پاڻي جي تحفظ ۽ هائيڊرو پاور جهڙن شعبن ۾ گڏيل فني تعليم جا پروگرام پڻ پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme 2025–26 |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مواصلات === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي معلوماتي ٽيڪنالاجي، سافٽويئر، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل خدمتن جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر تياري، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشنون، ڪلائوڊ خدمتون، سائبر سيڪيورٽي، ڊيٽا پروسيسنگ، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ڪال سينٽر، اي ڪامرس ۽ مالي ٽيڪنالاجي شامل آهن. ڪراچيءَ ۾ يونيورسٽين، ٽيڪنالاجي ڪمپنين، بئنڪن، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن ۽ نون ڪاروباري ادارن جي وڏي موجودگيءَ سبب ڊجيٽل خدمتن لاءِ نسبتاً وسيع ماحول پيدا ٿيو آهي. حيدرآباد، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ معلوماتي ٽيڪنالاجي تعليم، فري لانسنگ ۽ ڊجيٽل خدمتن جي سرگرمي موجود آهي. === ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري === {{Main|سنڌ ۾ ٽرانسپورٽ}} سنڌ جي خدمتن واري معيشت ۾ ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداريءَ کي خاص اهميت حاصل آهي. صوبي جو ٽرانسپورٽ نظام روڊ، ريلوي، شهري بس سروس، هوابازي، سامونڊي بندرگاهن، مال برداري، گودامن ۽ لاجسٽڪس تي مشتمل آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] ملڪ جي سامونڊي واپار کي سنڌ جي روڊ ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن ۽ هوائي مال برداريءَ جو اهم مرڪز آهي. [[فائل:Greenline Metro Station Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي گرين لائين بس ريپڊ ٽرانزٽ|گرين لائين]] جي اسٽيشن، [[ڪراچي]]؛ شهر جي بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام جو حصو.]] ڪراچيءَ جي وڏي آبادي سبب شهري ٽرانسپورٽ صوبي جي خدمتي ڍانچي جو اهم حصو آهي. شهر ۾ روايتي بسون، مني بسون، ٽيڪسيون ۽ رڪشا سان گڏ بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام ۽ جديد بس خدمتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ منصوبن جو مقصد شهري پبلڪ ٽرانسپورٽ، بس ڪوريڊورن ۽ گڏيل ٽرانسپورٽ نظام کي وڌائڻ آهي. صوبي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ مسافرن سان گڏ زرعي پيداوار، صنعتي سامان ۽ واپاري شين کي مارڪيٽن، ريلوي اسٽيشنن، شهرن ۽ بندرگاهن تائين پهچائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. === پوليس ۽ امن امان جون خدمتون === {{Main|سنڌ پوليس}} [[فائل:Karachi local police Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ۾ مقامي پوليس جا اهلڪار؛ [[سنڌ پوليس]] صوبي ۾ عوامي تحفظ ۽ امن امان جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿي.]] '''[[سنڌ پوليس]]''' صوبي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، عوامي امن امان، ٽريفڪ انتظام، اهم هنڌن جي حفاظت ۽ هنگامي حالتن ۾ پوليس ڪارروائيءَ جو بنيادي صوبائي ادارو آهي. پوليس جو انتظام انسپيڪٽر جنرل آف پوليس جي سربراهيءَ هيٺ هلندو آهي ۽ صوبي جي مختلف پوليس رينجن، ضلعن، سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ذريعي ڪم ڪري ٿو. عام ضلعي پوليس کان علاوه سنڌ پوليس ۾ ڏوهن جي جاچ، ٽريفڪ، اسپيشل برانچ، ڪائونٽر ٽيررازم، ريپڊ رسپانس ۽ ٻين مخصوص ڪمن لاءِ الڳ يونٽ موجود آهن. ڪراچي جي آبادي، صنعتي مرڪزن، بندرگاهن، مالياتي ادارن ۽ وڏي شهري ڍانچي سبب هتي پوليسنگ جون ضرورتون صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن کان مختلف آهن. پوليس کان علاوه جيلن، پراسيڪيوشن، عدليه، سول ڊفينس ۽ ٻين ادارن جون خدمتون پڻ سنڌ جي انصاف ۽ عوامي تحفظ واري نظام جو حصو آهن. === سرڪاري انتظام ۽ عوامي خدمتون === صوبائي ۽ مڪاني حڪومتون سنڌ ۾ تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، روينيو، زمينن جي انتظام، بلدياتي خدمتن، منصوبابندي، ماحوليات، ٽرانسپورٽ، سماجي ڀلائي ۽ ٻين عوامي خدمتن لاءِ وڏي انتظامي افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪن ٿيون. صوبائي سيڪريٽريٽ سان گڏ ڪمشنري، ڊپٽي ڪمشنري، تعلقي ۽ مڪاني حڪومتن جا ادارا انتظامي خدمتن جو علائقائي نيٽ ورڪ ٺاهين ٿا. وڏن شهرن ۾ پاڻي ۽ نيڪال، صفائي، سالڊ ويسٽ مئنيجمينٽ، فائر بريگيڊ، پارڪن، شهري رٿابندي ۽ بلدياتي انفراسٽرڪچر جون خدمتون پڻ شهري خدمتن واري معيشت جو اهم حصو آهن. === هنگامي ۽ بچاءَ جون خدمتون === سنڌ ۾ طبي هنگامي حالتن، روڊ حادثن، باهه، ٻوڏن، عمارتن جي حادثن ۽ ٻين آفتن لاءِ ايمبولينس، فائر ۽ ريسڪيو خدمتون موجود آهن. وڏن شهرن ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ ڪيترائي غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿا. آفتن جي انتظام ۾ صوبائي ۽ ضلعي انتظاميا، صحت کاتو، پوليس ۽ ٻين لاڳاپيل ادارن جو گڏيل ڪردار آهي. === واپار، ماليات ۽ ڪاروباري خدمتون === {{See also|سنڌ ۾ واپار}} هول سيل ۽ پرچون واپار سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي خدمتن واري معيشت جو وسيع حصو آهي. ڪراچيءَ جون وڏيون واپاري منڊيون، درآمد ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪمپنيون، بندرگاهي ايجنٽ، مال بردار ڪمپنيون ۽ گودام قومي ۽ بين الاقوامي واپار سان ڳنڍيل آهن، جڏهن ته صوبي جي زرعي شهرن جون اناج، ڪپهه، چانور، ميون، ڀاڄين ۽ مال مويشي جون منڊيون ڳوٺاڻي پيداوار کي شهري مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿيون. بئنڪاري، انشورنس، حسابداري، آڊٽ، ٽيڪسيشن، صلاحڪاري، اشتهارسازي ۽ ريئل اسٽيٽ پڻ پيشاور ۽ ڪاروباري خدمتن جا اهم شعبا آهن. [[ڪراچي]] ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترن وڏن بئنڪن، انشورنس ۽ ڪارپوريٽ ادارن جي موجودگي سنڌ جي مالياتي خدمتن کي قومي اهميت ڏئي ٿي. === سياحت ۽ مهمان نوازي === {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} سنڌ جي سياحتي خدمتن ۾ هوٽلون، مهمان خانا، ريسٽورنٽ، ٽريول ايجنسيون، ٽور آپريٽر، ٽرانسپورٽ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. [[موهن جو دڙو]]، [[مڪلي]]، [[ٺٽو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[ڪارونجهر]]، [[ڀنڀور]] ۽ ڪراچيءَ جا ساحلي ۽ تاريخي ماڳ سنڌ جي سياحتي معيشت جا اهم وسيلا آهن. مذهبي ۽ ثقافتي سياحت پڻ اهم آهي؛ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ ٻين درگاهن ۽ ميلن ڏانهن وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا، جنهن سان مقامي ٽرانسپورٽ، رهائش، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍي واپار جون خدمتون ڳنڍيل آهن. === ذاتي، سماجي ۽ ٻين خدمتن جا شعبا === خدمتن واري معيشت جو هڪ وڏو حصو ننڍن ۽ غير رسمي ڪاروبارن تي مشتمل آهي. ان ۾ گاڏين جي مرمت، اليڪٽريشن، پلمبنگ، درزڪو ڪم، حجامت ۽ خوبصورتي جون خدمتون، گهريلو ڪم، ڪيٽرنگ، فوٽوگرافي، پرنٽنگ، مرمت ۽ سار سنڀال، سيڪيورٽي خدمتون ۽ ٻين ذاتي ۽ گهريلو خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن. غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ سنڌ جي سماجي خدمتن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اهي صحت، تعليم، غربت گهٽائڻ، هنگامي امداد، معذور ماڻهن جي مدد، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، صاف پاڻي ۽ ٻين سماجي شعبن ۾ سرڪاري خدمتن سان گڏ ڪم ڪن ٿا. == محنت ۽ روزگار == {{Main|سنڌ ۾ محنت ۽ روزگار}} سنڌ جي پورهيت منڊي صوبي جي شهري، صنعتي، زرعي ۽ خدمتي معيشت جي گڏيل بناوت سان لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جي وڏي صنعتي، واپاري، مالي ۽ خدمتي مرڪز طور سنڌ جي غير زرعي روزگار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جڏهن ته صوبي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت، مالداري، ماهيگيري، تعمير، ننڍي واپار ۽ غير رسمي ڪم روزگار جا اهم ذريعا آهن. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي '''ليبر فورس سروي 2024–25ع''' موجب 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ سنڌ جي مجموعي [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] '''51.9 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرڪت '''82.8 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''18.5 سيڪڙو''' هئي. 2020–21ع ۾ سنڌ جي مجموعي شرح 51.8 سيڪڙو، مردن جي 83.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 17.8 سيڪڙو هئي؛ ان ڪري عورتن جي شرڪت ۾ معمولي واڌ آئي، جڏهن ته صنفي فرق اڃا به وڏو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 3.2 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب 2024–25ع ۾ '''49.2 سيڪڙو''' هو؛ مردن ۾ اهو 79.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 16.8 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ليبر فورس ۽ روزگار جا اهم انگ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا چونڊ اهم انگ، 2024–25ع |- style="background:#2E75B6; color:white;" ! اشاري ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مختصر وضاحت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ليبر فورس شرڪت جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 51.9% | style="background:#E2F0D9;" | 82.8% | style="background:#FCE4EC;" | 18.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آبادي |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | روزگار-آبادي تناسب | style="background:#EBF1DE;" | 49.2% | style="background:#EBF1DE;" | 79.0% | style="background:#F8D7E4;" | 16.8% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | ڪم ڪندڙ آباديءَ جو تناسب |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | بيروزگاري جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 5.3% | style="background:#E2F0D9;" | 4.6% | style="background:#FCE4EC;" | 9.0% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | عورتن ۾ شرح مردن کان لڳ ڀڳ ٻيڻي |} <ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بيروزگاري ۽ نوجوان === سنڌ ۾ بيروزگاري 2020–21ع جي 3.8 سيڪڙو مان وڌي 2024–25ع ۾ '''5.3 سيڪڙو''' ٿي. ساڳئي عرصي ۾ مردن جي بيروزگاري 3.3 سيڪڙو مان 4.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 6.6 سيڪڙو مان '''9.0 سيڪڙو''' ٿي وئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ باوجود عورتن لاءِ روزگار تائين رسائي وڌيڪ محدود رهي آهي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> نوجوانن ۾ تعليم، روزگار ۽ تربيت کان ٻاهر رهڻ پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. 15 کان 24 ورهين جي نوجوانن مان سنڌ ۾ '''32.0 سيڪڙو''' 2024–25ع ۾ نه روزگار ۾، نه تعليم ۾ ۽ نه تربيت ۾ هئا، جڏهن ته 2020–21ع ۾ اها شرح 36.2 سيڪڙو هئي. عورت نوجوانن ۾ هي مسئلو وڌيڪ شديد آهي.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Section 8.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورتن جي پورهيت شرڪت ۽ صنفي فرق === سنڌ ۾ عورتن جي مزدور مارڪيٽ ۾ شرڪت مردن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي. 2024–25ع ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري عورتن جي ليبر فورس شرڪت 18.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته مردن جي 82.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عورتن جي روزگار جي نوعيت شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن ۾ مختلف آهي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو زراعت، ڪپهه چونڊڻ، مالداري، گهريلو پيداوار ۽ خانداني ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته شهري عورتون تعليم، صحت، ڪپڙي ۽ گارمينٽ، گهريلو ڪم، سرڪاري خدمتن، بئنڪاري ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون. ليبر فورس سروي موجب عورتن جو غير رسمي روزگار ۾ حصو پڻ تمام وڏو آهي. 2024–25ع ۾ سنڌ جي عورتن جي غير رسمي روزگار جو تناسب لڳ ڀڳ '''84.1 سيڪڙو''' هو، جيڪو مردن جي 73.2 سيڪڙو کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روزگار جي شعبي وار ورڇ === 2024–25ع ۾ سنڌ ۾ روزگار جو سڀ کان وڏو حصو زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ سان لاڳاپيل هو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن روزگار يافته ماڻهن مان '''31.9 سيڪڙو''' زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ ۾، '''17.4 سيڪڙو''' هول سيل ۽ پرچون واپار ۾، '''15.5 سيڪڙو''' پيداواري صنعت ۾ ۽ '''8.3 سيڪڙو''' تعميراتي شعبي ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh: Percentage Distribution of Employed Persons by Major Industry Divisions, Sex and Area 2024-25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#4F81BD; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ روزگار جي اهم شعبي وار ورڇ، 2024–25ع |- style="background:#5B9BD5; color:white;" ! شعبو ! روزگار جو حصو ! معاشي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيري | style="background:#E2F0D9;" | 31.9% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي معيشت جو سڀ کان وڏو روزگار ڏيندڙ شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | هول سيل ۽ پرچون واپار | style="background:#EBF1DE;" | 17.4% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | شهري ۽ غير رسمي روزگار جو اهم مرڪز |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | پيداواري صنعت | style="background:#E2F0D9;" | 15.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، ڪيميائي، انجنيئرنگ وغيره |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | تعمير | style="background:#EBF1DE;" | 8.3% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | وڏي پيماني تي غير رسمي ۽ مردن جو روزگار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ٽرانسپورٽ ۽ اسٽوريج | style="background:#E2F0D9;" | 5.8% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | بندرگاهن، روڊ ۽ شهري نقل و حمل سان لاڳاپيل |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | سرڪاري انتظام ۽ دفاع | style="background:#EBF1DE;" | 3.9% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | سرڪاري ملازمت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#E2F0D9;" | 3.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سرڪاري ۽ خانگي تدريسي شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | صحت ۽ سماجي خدمتون | style="background:#EBF1DE;" | 2.2% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | اسپتالون، ڪلينڪ ۽ سماجي خدمتون |} <ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === رسمي ۽ غير رسمي روزگار === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ ۾ غير رسمي روزگار غالب آهي. 2024–25ع ۾ نئين بين الاقوامي شمارياتي تعريف هيٺ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ '''17.5 ملين''' روزگار يافته ماڻهو هئا، جن مان تقريباً '''4.0 ملين، يعني 23 سيڪڙو''' رسمي روزگار ۾ ۽ '''13.5 ملين، يعني 77 سيڪڙو''' غير رسمي روزگار ۾ هئا.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 4.17 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي روزگار ۾ ننڍو واپار، تعميراتي ڪم، گهريلو ڪم، ٽرانسپورٽ، ننڍيون ورڪشاپون، ڪپڙي ۽ گارمينٽ جون غير رجسٽرڊ يونٽون، زرعي مزدوري ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن جو وڏو حصو شامل آهي. اهڙي روزگار ۾ اڪثر تحريري ملازمت جا معاهدا، سماجي تحفظ، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ٻين قانوني فائدن تائين رسائي محدود هوندي آهي. 2020–21ع کان 2024–25ع تائين سنڌ ۾ غير رسمي روزگار جو حصو تقريباً 69.7 سيڪڙو مان وڌي 76.4 سيڪڙو ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ جو وڏو حصو غير رسمي معيشت ۾ جذب ٿيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ روزگاري ۽ ڪم جا ڪلاڪ === [[گهٽ روزگاري]] انهن ماڻهن کي ظاهر ڪري ٿي جيڪي سروي واري هفتي ۾ 35 ڪلاڪن کان گهٽ ڪم ڪن ٿا، وڌيڪ ڪم ڪرڻ چاهين ٿا ۽ اضافي ڪم لاءِ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 2024–25ع جي ليبر فورس سروي ۾ گهٽ روزگاري کي علائقي، جنس، تعليم ۽ ملازمت جي حيثيت موجب الڳ ماپيو آهي.<ref>{{cite web |title=Labour Force Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/labour-force-statistics/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊگها ڪم جا ڪلاڪ به مزدور مارڪيٽ جو هڪ اهم مسئلو آهن. قومي Employment Trend Report موجب 50 ڪلاڪ يا وڌيڪ في هفتي ڪم ڪندڙ ماڻهن جو حصو 2024–25ع ۾ لڳ ڀڳ 39.8 سيڪڙو هو؛ سنڌ لاءِ ڪم جا ڪلاڪ صنعت ۽ پيشو موجب وڏي فرق سان ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ ۾ گهٽ اجرت === سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون، 2015ع]] تحت مقرر ڪئي وڃي ٿي. هن قانون تحت سنڌ حڪومت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] جي سفارش تي مختلف مهارتي درجن ۽ صنعتن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت جا اگهه مقرر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Act, 2015 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000105.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2026–27ع لاءِ سنڌ ۾ غير ماهر پورهيتن جي گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت '''43,000 رپيا''' مقرر ڪئي وئي، جيڪا 1 جولاءِ 2026ع کان لاڳو آهي. نئين شرح موجب نيم ماهر پورهيتن لاءِ 44,484 رپيا، ماهر پورهيتن لاءِ 53,350 رپيا ۽ انتهائي ماهر پورهيتن لاءِ 55,626 رپيا ماهوار گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Notifications |url=https://mwb.sindh.gov.pk/notifications?show=notification |publisher=Minimum Wages Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#806000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت، 2026–27ع |- style="background:#BF9000; color:white;" ! پورهيت جو درجو ! گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | غير ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 43,000 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | نيم ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 44,484 رپيا |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 53,350 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | انتهائي ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 55,626 رپيا |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبري ۽ قرضي پورهيو === سنڌ جي ڪجهه ڳوٺاڻن شعبن ۾ قرض، زمينداري لاڳاپن ۽ معاشي انحصار سان لاڳاپيل جبري يا قرضي پورهئي جا مسئلا تاريخي طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. انهن مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ اسيمبلي '''سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون، 2015ع''' منظور ڪيو، جنهن تحت قرض جي بدلي ۾ جبري يا جزوي جبري محنت کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Bonded Labour System (Abolition) Act, 2015 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000171.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2021ع ۾ هن قانون هيٺ ضابطا پڻ جاري ڪيا ويا، جن ۾ جبري پورهئي جي نگراني، ضلعي سطح جي ويجيلنس ڪميٽين ۽ متاثر پورهيتن جي سڃاڻپ ۽ بحاليءَ لاءِ انتظامي فريم ورڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Bonded Labour System (Abolition) Rules, 2021 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=RULE&Year=2021 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورت زرعي پورهيت === سنڌ ۾ عورتن جي زرعي محنت کي قانوني سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ '''سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ، 2019ع''' منظور ڪيو ويو. قانون عورت زرعي پورهيتن کي اجرت، صحت، سماجي تحفظ، سرڪاري زرعي خدمتن، لکيل معاهدي، يونين يا تنظيم ٺاهڻ، گڏيل سوديبازي ۽ صنفي امتياز کان تحفظ جا حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> هي قانون سڌي ملازمت، ٺيڪيدار وسيلي ڪم، خانداني پورهيت ۽ بغير اجرت خانداني زرعي ڪم ڪندڙ عورتن کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيت === [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ، 2018ع]] ذريعي گهر ۾ اجرت يا ٺيڪي تي ڪم ڪندڙ پورهيتن کي قانوني سڃاڻپ ڏني وئي. قانون تحت گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جي رجسٽريشن، سندن ملازمن ۽ ٺيڪيدارن جو رڪارڊ ۽ سماجي، طبي، زچگي، شادي ۽ وفات سان لاڳاپيل ڀلائي فائدن تائين رسائيءَ لاءِ صوبائي ڪائونسل قائم ڪرڻ جي گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Home-Based Workers Act, 2018 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-26-000035.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن لاءِ رجسٽريشن پڻ کولي، جنهن جو مقصد انهن کي باقاعده مزدور رڪارڊ ۽ سماجي تحفظ واري نظام سان ڳنڍڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪم واري هنڌ جي حفاظت === 2012ع جي [[بلديه ٽائون ڪارخاني جي باهه]] جهڙن صنعتي حادثن سنڌ ۾ ڪارخانن جي حفاظت ۽ مزدور تحفظ بابت وڏي بحث کي جنم ڏنو. سنڌ ۾ موجوده بنيادي قانون '''سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون، 2017ع''' آهي، جيڪو ڪم جي جڳهن تي حادثن، زخمن، بيمارين ۽ ٻين پيشورانه خطرن کان تحفظ لاءِ قانوني فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون سنڌ جي تقريباً سڀني ڪم جي جڳهن تي لاڳو ٿئي ٿو، سواءِ کاڻن جي، جن لاءِ الڳ قانوني انتظام موجود آهي. اهو ملازمن تي محفوظ ڪم جو ماحول، خطري جي روڪٿام، حفاظتي انتظام ۽ ڪم ڪندڙن جي صحت جي حفاظت جون ذميواريون رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽريڊ يونين ۽ صنعتي لاڳاپا === سنڌ ۾ مزدورن جي تنظيم، ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن، گڏيل سوديبازي، صنعتي تڪرارن ۽ مزدور-ملازم لاڳاپن جو بنيادي قانون '''سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013ع''' آهي. اهو مزدورن کي ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ، گڏيل سوديبازي ڪندڙ نمائندي جي چونڊ ۽ صنعتي تڪرارن جي قانوني حل جو فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Industrial Relations Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون زرعي ۽ ماهيگيريءَ جي ڪجهه مزدورن کي پڻ تنظيم سازي جي دائري ۾ آڻي ٿو. ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ۽ صنعتي لاڳاپن جي انتظام ۾ [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جو دفتر اهم صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Labour & Human Resources Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون === سنڌ ۾ صنعت، بئنڪاري، ٽرانسپورٽ، پورٽ، ريلوي، تعليم، صحت، زرعي مزدوري ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي رجسٽرڊ يونين ۽ مزدور فيڊريشن ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ صنعت يا اداري جي سطح جا يونين، گڏيل سوديبازي ڪندڙ ايجنٽ ۽ صوبي يا قومي سطح جون مزدور فيڊريشن شامل آهن. رجسٽرڊ يونينن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مستقل عدد بدران [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جي رجسٽريشن رڪارڊ کي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. ٽريڊ يونينن جو بنيادي ڪردار اجرت، ڪم جا ڪلاڪ، حفاظتي حالتون، ملازمت جي شرطن، برطرفي، سماجي تحفظ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت مزدورن جي نمائندگي ڪرڻ آهي. === ملازمن جون تنظيمون === سنڌ، خاص طور ڪراچيءَ ۾، صنعتڪارن ۽ ملازمن جون ڪيتريون نمائنده تنظيمون پڻ موجود آهن. [[ايمپلائرز فيڊريشن آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اها پاڪستاني ملازمن جي قومي نمائنده تنظيم طور [[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائرز]] سميت بين الاقوامي ادارن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=The Employers' Federation of Pakistan |url=https://efp.org.pk/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ صنعتي علائقن جي سطح تي [[سائيٽ ايسوسيئيشن آف انڊسٽري]]، [[ڪورنگي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]]، [[نارٿ ڪراچي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]] ۽ ٻين صنعتي ۽ واپاري تنظيمن جو پڻ مزدور پاليسي، اجرت، صنعتي تعلقات ۽ ڪاروباري ضابطن بابت ڪردار آهي. === سماجي تحفظ ۽ مزدور ڀلائي === سنڌ ۾ پورهيتن لاءِ سماجي تحفظ ۽ ڀلائيءَ جو سڀ کان اهم صوبائي ادارو [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] آهي. اهو ملازمن ۽ ڪم ڪندڙن جي رجسٽريشن، بيماري، زچگي، ڪم واري حادثي ۽ ٻين سماجي تحفظ جي فائدن سان لاڳاپيل خدمتون مهيا ڪري ٿو. پورهيتن جي رهائش، تعليمي ادارن، اسڪالرشپن، شادي ۽ وفات جي گرانٽن ۽ ٻين ڀلائي پروگرامن لاءِ [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] پڻ ڪم ڪري ٿو. سنڌ ۾ Workers Welfare Fund بابت صوبائي قانون 2014ع ۾ منظور ٿيو ۽ بعد ۾ ان ۾ ترميمون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Sindh Workers Welfare Fund Act, 2014 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === پورهيتن جي سماجي تحفظ جا اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ پورهيتن سان لاڳاپيل اهم ادارا |- style="background:#8064A2; color:white;" ! ادارو ! نوعيت ! بنيادي ڪم |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ]] | style="background:#EAF2F8;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | مزدور پاليسي، قانون، معائنو، صنعتي لاڳاپا ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] | style="background:#D6EAF8;" | انتظامي / ضابطي وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽريڊ يونين، مزدور قانونن تي عمل، معائنو ۽ شڪايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | ٽه ڌري بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | گهٽ ۾ گهٽ اجرتن بابت سفارشون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] | style="background:#D6EAF8;" | سماجي تحفظ وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | طبي علاج، زچگي، بيماري ۽ ڪم جي حادثن سان لاڳاپيل فائدا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | مزدور ڀلائي ادارو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | رهائش، تعليم، اسڪالرشپ، شادي ۽ وفات گرانٽ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | ليبر ڪورٽون | style="background:#D6EAF8;" | عدالتي فورم | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | صنعتي ۽ مزدور تڪرارن جو قانوني حل |} === سنڌ جا اهم مزدور قانون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ مزدور معاملا وڏي حد تائين صوبائي اختيار هيٺ اچڻ سبب سنڌ پنهنجي مزدور قانونن جو وسيع صوبائي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان ۾ صنعتي لاڳاپا، ڪارخانا، دڪان ۽ تجارتي ادارا، اجرتون، ڪم جون شرطون، سماجي تحفظ، گهرن اندر ڪم، زچگي، پيشورانه حفاظت ۽ جبري پورهئي جا قانون شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#9E480E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم مزدور قانون |- style="background:#C65911; color:white; text-align:center;" ! قانون ! سال ! بنيادي موضوع |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ]] | 2013ع | ٽريڊ يونين، گڏيل سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر فنڊ ايڪٽ]] | 2014ع | مزدور ڀلائي ۽ ويلفيئر فنڊ |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون]] | 2015ع | گهٽ ۾ گهٽ اجرت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ ادائگي اجرت وارو قانون | 2015ع | اجرت جي ادائگي ۽ ڪٽوتيون |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ ملازمت جون مستقل حڪمن وارو قانون | 2015ع | ملازمت جون شرطون ۽ برطرفي |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ دڪان ۽ تجارتي ادارا قانون | 2015ع | ڪم جا ڪلاڪ، موڪل ۽ تجارتي ادارا |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ فيڪٽريز ايڪٽ]] | 2015ع | ڪارخانن جي ضابطي ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون]] | 2015ع | جبري ۽ قرضي پورهئي جو خاتمو |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون]] | 2017ع | ڪم واري هنڌ جي حفاظت ۽ صحت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ]] | 2018ع | گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جا حق |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ زچگي فائدا قانون | 2018ع | عورت ملازمن جا زچگي فائدا |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ]] | 2019ع | عورت زرعي پورهيتن جا حق |} <ref>{{cite web |title=Sindh Code – Labour Legislation |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مزدور پاليسي ۽ جديد انتظام === سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ پورهيتن جي قانوني حقن، بهتر ڪم واري ماحول ۽ بين الاقوامي مزدور معيارن جي عملدرآمد کي پنهنجي بنيادي مقصدن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Labour & Human Resources Department |url=https://lhr.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي [[ليبر انسپيڪشن مئنيجمينٽ سسٽم]] تي پڻ ڪم جاري رکيو، جنهن جو مقصد مزدور معائنن جي رڪارڊ، نگراني ۽ قانوني تعميل کي ڊجيٽل ۽ وڌيڪ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Follow-up Meeting on Labour Inspection Management System |url=https://dglabour.gos.pk/category/feature/ |publisher=Director General of Labour Sindh |date=27 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم چئلينج === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا اهم چئلينج عورتن جي گهٽ معاشي شرڪت، نوجوانن جو تعليم ۽ روزگار کان ٻاهر رهڻ، غير رسمي روزگار جو وڏو حصو، مهارتن ۽ مارڪيٽ جي ضرورتن ۾ فرق، ڪم واري هنڌ جي حفاظت، گهٽ اجرت جي قانون تي عملدرآمد، گهرن اندر ۽ زرعي مزدورن جي رجسٽريشن، سماجي تحفظ جي محدود ڪوريج ۽ جبري پورهئي جي خاتمي سان لاڳاپيل آهن. خاص طور غير رسمي معيشت جي وڏي هجڻ سبب ڪيترائي ڪم ڪندڙ قانوني طور مقرر اجرت، تحريري معاهدي، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ڪم واري حادثي جي تحفظ تائين مڪمل رسائي نٿا رکن. ان ڪري موجوده مزدور پاليسيءَ لاءِ رڳو نوڪريون پيدا ڪرڻ بدران '''روزگار جي معيار، رسمِي ٿيڻ، سماجي تحفظ ۽ صنفي شموليت''' پڻ اهم مسئلا آهن. == غربت ۽ عدم مساوات == {{Main|سنڌ ۾ غربت|پاڪستان ۾ غربت}} سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي عدم مساوات صوبي جي تيز شهريت، زرعي معيشت، شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي اڻبرابر ترقي، تعليم ۽ صحت تائين مختلف رسائي، زمين ۽ روزگار جي بناوت، ماحولياتي خطري ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن سان گهرو تعلق رکن ٿا. [[ڪراچي]] ۽ ڪجهه وڏن شهري مرڪزن ۾ آمدني، روزگار ۽ خدمتن جا موقعا صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن جي ڀيٽ ۾ گهڻا آهن، جڏهن ته ٿر، لاڙ ۽ ٻوڏ متاثر سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ مالي غربت، غذائي کوٽ ۽ بنيادي سهولتن کان محرومي وڌيڪ نمايان آهي. [[عالمي بئنڪ]] جي ضلعي سطح جي غربت واري اندازن، جيڪي [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] 2018–19ع ۽ [[پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز مئنيجمينٽ سروي]] 2019–20ع تي ٻڌل آهن، موجب سنڌ جي مجموعي مالي غربت جي شرح تقريباً '''24.1 سيڪڙو''' هئي. ضلعن جي وچ ۾ اها شرح تمام مختلف هئي: سڀ کان گهٽ اندازي واري ضلعي ۾ تقريباً 4.3 سيڪڙو ۽ سڀ کان وڌيڪ ۾ 60.8 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Supplemental Report on Poverty |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقن ۾ غربت شهري علائقن کان نمايان طور وڌيڪ آهي. عالمي بئنڪ موجب صوبي جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''37 سيڪڙو''' غربت جي لڪير کان هيٺ رهندو هو، جڏهن ته سنڌ جو شهري–ڳوٺاڻو غربت فرق پاڪستان جي سڀ کان نمايان علائقائي تفاوتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مالي غربت === مالي غربت عام طور گهريلو واپرائڻ يا آمدنيءَ کي هڪ مقرر غربت جي لڪير سان ڀيٽي ماپي ويندي آهي. پاڪستان ۾ قومي غربت جي لڪير بنيادي خوراڪ ۽ غير خوراڪي ضرورتن تي ٻڌل آهي، جڏهن ته عالمي بئنڪ پڻ بين الاقوامي خريداري قوت جي برابريءَ تي ٻڌل غربت جون لڪيرون استعمال ڪري ٿي. مختلف غربت لڪيرن، سروي سالن ۽ طريقن سبب انگ هڪ ٻئي کان سڌي طرح برابر نه هوندا آهن؛ تنهنڪري سنڌ لاءِ هر انگ سان ماخذ ۽ سال لکڻ ضروري آهي. 2018–19ع جي بنيادي ضلعي اندازن موجب سنڌ جي غربت 24.1 سيڪڙو هئي. عالمي بئنڪ جي تازي صوبائي سماجي تحفظ واري جائزي ۾ سنڌ جي ڳوٺاڻي غربت لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا قومي ڳوٺاڻي سراسري کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099435110262212337/pdf/P17853203df4d20a0984e039a963f22e1b.pdf |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7F6000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت جا چونڊ اهم اشاريو |- style="background:#BF9000; color:white;" ! اشاريو ! شرح / حد ! ماخذ ۽ بنيادي سال ! وضاحت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | مجموعي مالي غربت | style="background:#E2F0D9;" | 24.1% | style="background:#D9EAF7;" | HIES 2018–19 / PSLM 2019–20 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | ضلعي ننڍي ايراضيءَ جي اندازن تي ٻڌل |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | ضلعي غربت جي حد | style="background:#C6E0B4;" | 4.3%–60.8% | style="background:#DDEBF7;" | ساڳيو بنيادي ڊيٽا | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | صوبي اندر وڏي علائقائي اڻبرابري |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي غربت | style="background:#E2F0D9;" | لڳ ڀڳ 37% | style="background:#D9EAF7;" | عالمي بئنڪ، سنڌ سماجي تحفظ جائزو | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | شهري علائقن کان نمايان وڌيڪ |} <ref>{{cite report |title=Monetary Poverty in Pakistan: Province and District Level Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهڻ رخي غربت === {{Main|گهڻ رخي غربت انڊيڪس}} [[گهڻ رخي غربت انڊيڪس]] رڳو آمدني بدران تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ڪيترين محرومين کي گڏ ماپي ٿو. پاڪستان جي قومي MPI ۾ تعليم، صحت، پاڻي، صفائي، بجلي، رهائش، پچائڻ جي ٻارڻ ۽ اثاثن سميت ڪيترائي اشاري استعمال ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=United Nations Development Programme |date=20 June 2016 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2014–15ع واري پهرين قومي MPI رپورٽ ۾ سنڌ جي ڪيترن ضلعن اندر شديد تفاوت ظاهر ٿيو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهري ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت نسبتاً گهٽ هئي، جڏهن ته عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ محرومي تمام گهڻي هئي. ساڳئي رپورٽ موجب عمرڪوٽ ۽ ڪشمور انهن ضلعن ۾ شامل هئا جتي وقت سان غربت جي شرح وڌڻ جا سڀ کان وڏا مثال نظر آيا.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=UNDP Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ PSLM 2019–20ع جي بنياد تي تيار ڪيل پوسٽ ڊزاسٽر جائزي موجب سنڌ ۾ گهڻ رخي غربت قومي اوسط کان مٿي هئي. محرومين ۾ تعليم سڀ کان وڏو حصو وجهندي هئي، جنهن کان پوءِ زندگيءَ جو معيار ۽ صحت جا اشاري ايندا هئا.<ref>{{cite report |title=Living Conditions and Multidimensional Poverty |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-12/Pakistan%20PDNA%20Supplemental%20Report%20-%20Final.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> تازي عالمي MPI 2024ع ۾ پاڪستان لاءِ قومي سطح تي 2017–18ع جي سروي تي ٻڌل گهڻ رخي غربت جي شرح 38.3 سيڪڙو ڏني وئي آهي؛ اهو انگ سنڌ جو صوبائي موجوده انگ نه آهي، تنهنڪري ان کي سنڌ جي تازي MPI طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite report |title=Multidimensional Poverty Index for Pakistan 2024 |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI2024/PAK.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === شهري ۽ ڳوٺاڻي تفاوت === سنڌ ۾ غربت جو سڀ کان نمايان سماجي ۽ جاگرافيائي فرق شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ آهي. ڪراچي صوبي جي صنعت، بئنڪاري، بندرگاهي واپار، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ خدمتن جو مرڪز آهي، جڏهن ته ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا زراعت، مالداري ۽ موسمي يا غير رسمي روزگار تي وڌيڪ دارومدار رکن ٿا. انهيءَ فرق سبب روزگار، آمدني، تعليم، صحت، پاڻي، صفائي ۽ ٽرانسپورٽ تائين رسائيءَ ۾ پڻ وڏي تفاوت پيدا ٿئي ٿي. عالمي بئنڪ جي جديد سنڌ سماجي تحفظ جائزي ۾ شهري–ڳوٺاڻي غربت فرق لڳ ڀڳ '''30 سيڪڙو پوائنٽن''' تائين ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي جائزي ۾ عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت جي تمام بلند سطحن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099092625085022301/pdf/P511459-e807c881-43e1-47ab-ae2e-aab3fb945be4.pdf |publisher=World Bank |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ضلعي تفاوت === سنڌ جي ضلعن ۾ غربت هڪجهڙي ورهايل ناهي. عالمي بئنڪ جي ننڍي ايراضيءَ واري اندازن موجب سنڌ جي ضلعن ۾ مالي غربت 4.3 سيڪڙو کان 60.8 سيڪڙو تائين پکڙيل هئي. ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ غربت جي اوسط شرح '''29.3 سيڪڙو''' هئي، جڏهن ته انهن ضلعن جي اندر شرح 15.0 کان 53.4 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Poverty Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[بدين ضلعو|بدين]] ۾ ٻوڏ کان اڳ غربت جي شرح 53.4 سيڪڙو تائين ڄاڻائي وئي، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سجاول، ميرپورخاص ۽ ٻين ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن ضلعن ۾ تعليم، پاڻي، صفائي ۽ غذائيت جي ڪيترن اشارن ۾ به وڏي محرومي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان جي ابتڙ ڪراچي جا ڪيترائي ضلعا مالي ۽ گهڻ رخي غربت جي لحاظ کان صوبي جي نسبتاً بهتر علائقن ۾ شمار ٿين ٿا، پر شهر اندر به ڪچي آبادين، غير رسمي رهائشي علائقن ۽ گهٽ آمدني وارن پاڙن ۾ غربت ۽ بنيادي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي. === آمدني ۽ واپرائڻ جي عدم مساوات === سنڌ جي معاشي عدم مساوات کي رڳو سراسري صوبائي آمدني سان ماپڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ جي وڏي معاشي پيداوار صوبي جي اوسط کي مٿي کڻي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن ۽ پٺتي پيل ضلعن ۾ گهريلو واپرائڻ ۽ آمدني تمام گهٽ ٿي سگهي ٿي. [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] واپرائڻ جي پنجن برابر قومي گروپن يا '''ڪوانٽائلن''' ذريعي گهريلو ڀلائيءَ جو جائزو وٺي ٿي. 2018–19ع ۾ سنڌ جي شهري آباديءَ جو 32.20 سيڪڙو سڀ کان مٿئين قومي واپرائڻ واري پنجين حصي ۾ هو، جڏهن ته 7.75 سيڪڙو سڀ کان هيٺين حصي ۾ هو. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جي ابتڙ غريب گروپن جي نمائندگي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2018–19 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/hies2018-19/hies_2018-19_writeup.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |at=Table 3 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024–25ع جي HIES ۾ پڻ واپرائڻ کي گهريلو ڀلائيءَ جو بنيادي پراڪسي طور استعمال ڪيو ويو آهي ۽ قومي quintiles سان صوبن جي سماجي ۽ معاشي فرقن جو تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/HIES-2024-25-Report-Final-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ موجوده سال جو هڪ واحد سرڪاري '''جني ڪوئفشنٽ''' باقاعده صوبائي اشاري طور شايع نه ٿيڻ سبب پراڻن جني انگن کي موجوده عدم مساوات جي سطح طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. قومي سطح تي عالمي بئنڪ موجب مالي سال 2023–24ع ۾ واپرائڻ تي ٻڌل جني انڊيڪس تقريباً 32 کان ٿورو مٿي رهيو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Poverty & Equity Brief – October 2024 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099658401062541791/pdf/IDU-55165e86-4c07-4822-96b9-01b81895854e.pdf |publisher=World Bank |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === انساني ترقي ۽ سماجي محرومي === غربت جو اثر آمدني کان وڌيڪ تعليم، صحت، غذائيت ۽ رهائشي حالتن تي پڻ پوي ٿو. [[پاڪستان نيشنل هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2017ع]] سنڌ جي ضلعن اندر انساني ترقيءَ ۾ وڏي تفاوت ڏيکاريو؛ ڪراچي ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي اشاري نسبتاً بهتر هئا، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٻين پٺتي پيل ضلعن ۾ تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار ۾ محرومي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Human Development Report |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/pakistan-national-human-development-report |publisher=UNDP Pakistan |date=24 April 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي HDI بابت پراڻن انگن کي موجوده انڊيڪس طور استعمال ڪرڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان لاءِ UNDP جو باقاعده عالمي HDI قومي سطح تي هر سال اپڊيٽ ٿئي ٿو، پر سنڌ لاءِ ساڳي طريقي سان تازو ساليانو صوبائي HDI شايع نٿو ٿئي. ان ڪري سنڌ جي موجوده انساني ترقيءَ جو جائزو تعليم، صحت، غربت، پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ روزگار جهڙن الڳ جديد اشارن سان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. === خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ غذائيت === غربت ۽ خوراڪ جي عدم تحفظ وچ ۾ گهرو تعلق آهي. 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ ۽ پوءِ ٿيل جائزي موجب ٻوڏ متاثر علائقن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهر moderate يا severe food insecurity جو شڪار هئا. صوبن مان سنڌ ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جو حصو '''22.3 سيڪڙو'''، يعني لڳ ڀڳ 3.9 ملين ماڻهن تائين ڄاڻايو ويو، جيڪو ملڪ جي بلند ترين صوبائي شرحن مان هڪ هو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/4a0114eb7d1cecbbbf2f65c5ce0789db-0310012022/original/Pakistan-Floods-2022-PDNA-Main-Report.pdf |publisher=Government of Pakistan, World Bank, Asian Development Bank, European Union and United Nations |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي غريب ۽ ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ ٻارن جي [[قد جي گهٽ واڌ|اسٽنٽنگ]] جا شرح پڻ تمام بلند آهن. عالمي بئنڪ موجب ڪيترن ضلعن ۾ اڌ کان وڌيڪ ٻار قد جي گهٽ واڌ جو شڪار هئا؛ خراب پاڻي، صفائي، غذائي کوٽ ۽ محدود صحت خدمتون ان سان لاڳاپيل اهم عنصر آهن.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ ۽ غربت === [[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] سنڌ جي غريب ۽ زرعي آباديءَ تي غير متناسب اثر وڌو. فصلن، مال مويشي، گهرن، آبپاشي، روڊن، اسڪولن ۽ صحت جي سهولتن جي تباهيءَ سان لکين خاندانن جي آمدني ۽ اثاثا متاثر ٿيا. پوسٽ ڊزاسٽر نيڊز اسيسمينٽ موجب ٻوڏ سبب سنڌ ۾ غربت جي شرح مختصر مدي ۾ '''8.9 کان 9.7 سيڪڙو پوائنٽ''' وڌڻ جو خطرو هو. قومي سطح تي ٻوڏ سان 8.4 کان 9.1 ملين وڌيڪ ماڻهن جي غربت ۾ وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Poverty Impact |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910201032325572/pdf/P17999100118d70520b99204e51eee8c9b2.pdf |publisher=World Bank |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون ضرورتون تقريباً '''7.9 ارب آمريڪي ڊالر''' ڄاڻايون ويون، جيڪي صوبن مان سڀ کان وڌيڪ هيون.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماحولياتي ۽ موسمي غربت === سنڌ ۾ غربت موسمي ۽ ماحولياتي خطري سان پڻ ڳنڍيل آهي. ٻوڏ، ڏڪار، گرميءَ جون لهرون، پاڻيءَ جي کوٽ، سامونڊي چاڙهه ۽ زمين جي لوڻياٺ خاص طور انهن خاندانن کي وڌيڪ متاثر ڪن ٿا جيڪي زراعت، مالداري، ماهيگيري ۽ غير رسمي روزگار تي دارومدار رکن ٿا. ٿر ۽ اڇڙي ٿر ۾ ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ، سنڌو ڊيلٽا ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، جڏهن ته ڪچي ۽ وچ سنڌ ۾ بار بار ٻوڏون گهريلو اثاثن ۽ روزگار کي نقصان پهچائين ٿيون. غريب گهراڻن وٽ بچت، بيمه، متبادل روزگار ۽ محفوظ رهائش گهٽ هجڻ سبب اهي ساڳئي آفت کان وڌيڪ نقصان برداشت ڪن ٿا. === سماجي تحفظ === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ ۽ شديد محروميءَ جي اثرن کي محدود ڪرڻ لاءِ وفاقي ۽ صوبائي سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام ڪم ڪن ٿا. وفاقي سطح تي [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] ۽ ان سان لاڳاپيل ڪفالت، تعليمي وظيفا ۽ غذائيت جا پروگرام غريب گهراڻن لاءِ نقد ۽ مشروط مدد فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي ۾ سماجي تحفظ جي ادارن ۽ پروگرامن کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ لاءِ '''سنڌ سوشل پروٽيڪشن اٿارٽي''' ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ابتدائي ٻاراڻي ترقي ۽ غريب خاندانن جي مدد سان لاڳاپيل پروگرام قائم ڪيا آهن. عالمي بئنڪ جي '''Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh''' منصوبي جو مقصد خاص طور غريب ۽ ڪمزور عورتن، ٻارن ۽ ٻوڏ متاثر آبادين تائين سماجي تحفظ جون خدمتون وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> قومي سطح تي [[نيشنل سوشيو اڪنامڪ رجسٽري]] سماجي تحفظ جي مستحق گهراڻن جي سڃاڻپ لاءِ بنيادي ڊيٽابيس آهي. عالمي بئنڪ موجب 2025ع تائين ان ۾ لڳ ڀڳ 40 ملين خاندان رجسٽر ٿيل هئا، پر غريب ترين 40 سيڪڙو گهراڻن مان اڃا به لکين خاندان رجسٽري کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite web |title=Mind the Gap: Addressing Exclusion in Pakistan’s Social Protection System |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2025/11/04/mind-the-gap-addressing-exclusion-in-pakistan-s-social-protection-system |publisher=World Bank |date=4 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === غربت سان لاڳاپيل اهم محروميون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي محروميءَ جا اهم رخ |- style="background:#8064A2; color:white;" ! محرومي ! وڌيڪ متاثر علائقا / گروهه ! بنيادي اثر |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | مالي غربت | style="background:#EAF2F8;" | ڳوٺاڻا ۽ ٻوڏ متاثر ضلعا | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | خوراڪ، رهائش ۽ بنيادي ضرورتن تي محدود خرچ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، لاڙ ۽ ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | اسڪول کان ٻاهر ٻار، گهٽ خواندگي ۽ محدود مهارتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | صحت ۽ غذائيت | style="background:#EAF2F8;" | غريب عورتون ۽ ٻار | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | اسٽنٽنگ، خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ محدود صحت رسائي |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | پاڻي ۽ صفائي | style="background:#D6EAF8;" | ڳوٺاڻا، ريگستاني ۽ ٻوڏ متاثر علائقا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بيماري، وقت جو نقصان ۽ صحت جا خطرا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روزگار | style="background:#EAF2F8;" | نوجوان، عورتون ۽ غير رسمي پورهيت | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | غير يقيني آمدني ۽ محدود سماجي تحفظ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسمي خطرو | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻوڏ واري پٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | فصل، گهر، مال مويشي ۽ روزگار جو نقصان |} === پاليسي چئلينج === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ جو مسئلو صرف آمدني وڌائڻ تائين محدود ناهي. ڳوٺاڻن ضلعن ۾ تعليم، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، صاف پاڻي، صفائي، زرعي پيداوار، زمين ۽ پاڻيءَ تائين رسائي، عورتن جي روزگار ۽ موسمي آفتن کان تحفظ گڏيل طور غربت کي متاثر ڪن ٿا. صوبي جي اقتصادي پيداوار جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز هجڻ باوجود ان جا فائدا صوبي جي سڀني علائقن ۽ سماجي گروهن تائين هڪجهڙي نموني نٿا پهچن. ان ڪري غربت گهٽائڻ لاءِ ضلعي سطح جي ڊيٽا، سماجي تحفظ جي بهتر هدف بندي، ڳوٺاڻي انساني سرمائي ۾ سيڙپڪاري، عورتن جي معاشي شموليت، پائيدار زراعت ۽ ٻوڏ ۽ ڏڪار خلاف وڌيڪ مزاحمتي انفراسٽرڪچر کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. == انفارميشن ٽيڪنالاجي == {{Main|سنڌ ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي}} سنڌ ۾ [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]]، سافٽويئر خدمتون، ڊجيٽل واپار، ٽيليڪميونيڪيشن، فري لانسنگ، مالي ٽيڪنالاجي ۽ نون ٽيڪنالاجي بنياد ڪاروبارن جو شعبو تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي ۽ خدمتي شعبن مان هڪ آهي. صوبي جو سڀ کان وڏو شهري ۽ معاشي مرڪز [[ڪراچي]] آءِ ٽي ڪمپنين، سافٽويئر هائوسن، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن، ڊجيٽل مالي خدمتن ۽ نون شروعاتي ادارن لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ آءِ ٽي پارڪ، انڪيوبيٽر ۽ وڌندڙ اسٽارٽ اپ ماحول موجود آهي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ وڏين يونيورسٽين ۽ فني ادارن جي موجودگي آءِ ٽي شعبي لاءِ تربيت يافته افرادي قوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology – A Rising Hub for Innovation |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو آءِ ٽي شعبو قومي ڊجيٽل معيشت سان ڳنڍيل آهي. وفاقي [[وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن]] موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 26 هزار کان وڌيڪ رجسٽرڊ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جون ڪمپنيون، 2.3 ملين کان وڌيڪ فري لانسر ۽ 100 کان وڌيڪ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود هئا، جڏهن ته قومي آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي خدمتن جون برآمدات 3.8 ارب آمريڪي ڊالرن کان مٿي پهتيون هيون. اهي قومي انگ آهن، پر ڪراچي ۽ سنڌ انهن سرگرمين ۾ اهم مرڪز طور شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل معيشت جو مرڪز === [[ڪراچي]] جي وڏي آبادي، ڪارپوريٽ شعبي، بئنڪاري ۽ مالياتي ادارن، بندرگاهن، يونيورسٽين ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ڍانچي سبب شهر آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل خدمتن لاءِ ملڪ جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي. سافٽويئر تياري، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشن، مالي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، سائبر سيڪيورٽي، ڪلائوڊ خدمتون، ڊيٽا پروسيسنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊجيٽل مارڪيٽنگ جهڙيون سرگرميون ڪراچيءَ جي آءِ ٽي معيشت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جو ڪاروباري پورٽل پڻ ڪراچيءَ کي صوبي جي آءِ ٽي ماحول جو مرڪزي مرڪز قرار ڏئي ٿو، جتي وڏين يونيورسٽين ۽ ادارن مان تربيت يافته افرادي قوت، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ آءِ ٽي ڪاروبارن کي سهارو ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/snd/awaiting-opportunity |title=معلومات ۽ ٽيڪنالاجي – جدت لاءِ وڌندڙ مرڪز |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ۽ آءِ ٽي خدمتون === سنڌ ۾ سافٽويئر صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر ڊولپمينٽ، آءِ ٽي صلاحڪاري، ڪاروباري سافٽويئر، ويب خدمتون، موبائل ايپليڪيشنون، ڊيٽا اينالٽڪس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت ۽ ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ شامل آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو ڪم ملڪ ۾ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جي ترقي، آءِ ٽي ڪمپنين جي عالمي مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪرڻ، سرٽيفڪيشن ۽ برآمداتي سهولتن کي فروغ ڏيڻ آهي. اداري موجب ملڪ ۾ 1.3 ملين چورس فوٽ کان وڌيڪ آءِ ٽي-فعال جڳهه سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ ليز ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ ۽ آءِ ٽي پارڪ === [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ شهر ۾ آءِ ٽي ۽ انجنيئرنگ افرادي قوت جي تربيت جو اهم ادارو.]] سنڌ ۾ آءِ ٽي ڪمپنين ۽ نون ڪاروبارن لاءِ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، گڏيل ڪم واريون جڳهيون ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيا ويا آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ آءِ ٽي-فعال عمارتون، انٽرنيٽ رابطي ۽ ڪجهه منصوبن ۾ ڪرائي جي سبسڊي جهڙيون سهولتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Software Technology Parks – Frequently Asked Questions |url=https://stp.techdestination.com/faqs/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جي منصوبن ۾ '''ڪراچي آءِ ٽي پارڪ''' پڻ شامل آهي. وزارت ان کي [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو جاري منصوبو قرار ڏئي ٿي، جنهن جي منظوري ايڪنڪ طرفان ڏني وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Establishment of IT Park at Karachi (PSEB) |url=https://www.moitt.gov.pk/ProjectDetail/NmU3ZGZiZjMtMjY2OC00ODA1LWIxN2MtMzFjODcwMTE0MDAy |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت جي اڳوڻي منصوبي واري دستاويز موجب ڪراچي آءِ ٽي پارڪ کي آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، گڏيل ڪم واري جڳهه ۽ جديد ڊجيٽل سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو. 2026ع ۾ پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جي خريداري ۽ عملي ڀرتي جي دستاويزن ۾ پڻ '''Establishment of IT Park Karachi''' کي فعال منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bidding Document – Establishment of IT Park Karachi |url=https://techdestination.com/rfp-doc/RFP-laptop-and-printer-for-it-park-karachi.pdf |publisher=Pakistan Software Export Board |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسٽارٽ اپس ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن === [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] سنڌ جي ٽيڪنالاجي ۽ اسٽارٽ اپ ماحول جو اهم ادارو آهي. اهو وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] جي منصوبي طور قائم ڪيو ويو. اگنائيٽ جي دستاويزن موجب ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر 2017–18ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي شروعاتي ڇهن سالن دوران 295 کان وڌيڪ اسٽارٽ اپس کي انڪيوبيٽ ڪيو ويو، جڏهن ته 130 کان وڌيڪ شروعاتي ادارا ابتدائي ڏهن بيچن مان گريجوئيٽ ٿيا.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع ۾ اگنائيٽ طرفان ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر جي ايندڙ پنجن سالن جي انتظام لاءِ نئون معاهدو ڪيو ويو. اداري موجب ان مرحلي ۾ صنعتي خودڪاري، مالي ٽيڪنالاجي، سائبر سيڪيورٽي ۽ عورتن جي اڳواڻيءَ هيٺ شروعاتي ادارن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. اگنائيٽ جي رپورٽ موجب سينٽر جي پهرين ڇهن سالن دوران 299 اسٽارٽ اپس کي سهارو ڏنو ويو، جن 9.1 ارب رپيا سيڙپڪاري حاصل ڪئي ۽ 8.7 ارب رپين جي آمدني پيدا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603092219/https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |url-status=dead}}</ref> ڪراچي کان ٻاهر، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پڻ نيشنل انڪيوبيشن سينٽر قائم ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي زراعت، مالداري، ڪپڙي، کنڊ، سيمينٽ ۽ ٻين صنعتن سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري جدت کي فروغ ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === آءِ ٽي تعليم ۽ ماهر افرادي قوت === سنڌ جون يونيورسٽيون آءِ ٽي صنعت لاءِ ڪمپيوٽر سائنس، سافٽويئر انجنيئرنگ، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس، سائبر سيڪيورٽي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انجنيئرنگ ۾ انساني وسيلا تيار ڪن ٿيون. ڪراچيءَ ۾ [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل ڊجيٽل ۽ صحت ٽيڪنالاجي پروگرام، ۽ مختلف سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون آءِ ٽي ۽ ڪمپيوٽنگ جي تعليم فراهم ڪن ٿيون. حيدرآباد ۽ ڄامشوري ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين ادارن جو پڻ فني افرادي قوت جي تربيت ۾ اهم ڪردار آهي. اعليٰ تعليمي ادارن ۾ ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تعليم سان گڏ تحقيق، جدت، انڪيوبيشن، صنعت سان رابطا ۽ نون ڪاروبارن جي ڪمرشلائيزيشن لاءِ تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسون پڻ ڪم ڪن ٿيون. === ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل رابطو === سنڌ ۾ آءِ ٽي شعبي جي واڌ جو دارومدار موبائل نيٽ ورڪن، براڊبينڊ، فائبر آپٽڪ رابطن، ڊيٽا سينٽرن ۽ انٽرنيٽ جي رسائي تي آهي. ڪراچي وڏي آبادي ۽ ڪاروباري مرڪز هجڻ سبب ملڪ جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ مارڪيٽن مان هڪ آهي. وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 201 ملين کان وڌيڪ موبائل سبسڪرائبر، 151 ملين کان وڌيڪ 3جي/4جي سبسڪرائبر ۽ 155 ملين کان وڌيڪ براڊبينڊ سبسڪرائبر هئا. اهي انگ قومي سطح جا آهن، پر سنڌ جي وڏن شهرن ۾ انهن خدمتن جو استعمال صوبي جي ڊجيٽل معيشت، آن لائين تعليم، بئنڪاري، اي ڪامرس ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> === فري لانسنگ ۽ آءِ ٽي برآمدات === فري لانسنگ سنڌ جي نوجوانن ۽ آءِ ٽي ماهرن لاءِ بين الاقوامي خدمتي برآمد جو اهم ذريعو بڻجي رهي آهي. پروگرامنگ، گرافڪ ڊيزائن، ڊجيٽل مارڪيٽنگ، مواد تياري، ويب ڊولپمينٽ، اي ڪامرس، ڊيٽا اينالٽڪس ۽ ٻين آن لائين خدمتن ذريعي مقامي ماهر پرڏيهي گراهڪن لاءِ ڪم ڪن ٿا. اپريل 2026ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] آءِ ٽي برآمد ڪندڙن ۽ فري لانسرن لاءِ پرڏيهي آمدني وصول ڪرڻ جا طريقا آسان ڪيا؛ ان تحت هر برآمدي ٽرانزيڪشن لاءِ الڳ ''فارم آر'' جي گهرج ختم ڪري هڪ ڀيرو اعلان ڪرڻ جو طريقو متعارف ڪرايو ويو ۽ بئنڪن لاءِ پروسيسنگ ۽ شڪايتن جي حل جا معيار مقرر ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=IT exporters, freelancers get relief |url=https://www.moitt.gov.pk/NewsDetail/Y2JlOTkwNDktYzI1NS00NzFkLWIxOGMtN2ExNDgzOTdkZDk3 |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |date=7 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ الڳ آءِ ٽي برآمداتي انگ باقاعده قومي انگن وانگر شايع نٿا ٿين؛ تنهنڪري پاڪستان جي مجموعي آءِ ٽي برآمدات کي سنڌ جي برآمدات طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === اي-گورننس ۽ سرڪاري ڊجيٽل خدمتون === سنڌ حڪومت مختلف کاتن ۾ درخواستن، رجسٽريشن، ادائيگين ۽ ڪاروباري اجازت نامن کي ڊجيٽل ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي. [[ڪمپٽيٽو اينڊ لائيوئبل سٽي آف ڪراچي پروجيڪٽ]] تحت '''سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ''' قائم ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مختلف سرڪاري ريگيوليٽري کاتن جي ڪاروباري رجسٽريشن، لائسنس ۽ اجازت نامن کي هڪ آن لائين پليٽ فارم تي گڏ ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Introduction – CLICK Project |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب هن منصوبي لاءِ 16 اهم ريگيوليٽري کاتن جي 130 کان وڌيڪ رجسٽريشنن، لائسنسن، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين اجازتن جي ڊجيٽل انضمام جي رٿابندي ڪئي وئي. 30 مئي 2024ع تي سنڌ ڪابينا ان جي رول آئوٽ ۽ عملي منصوبي جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Introduction – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ کي [[نادرا]]، [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن آف پاڪستان]]، ون لنڪ ۽ پاڪستان ميٽرولوجيڪل ڊپارٽمينٽ سان ڳنڍڻ لاءِ معاهدا ڪيا ويا، جن ۾ سڃاڻپ جي تصديق، موبائل تصديق، آن لائين ادائيگي ۽ اليڪٽرانڪ سرٽيفڪيشن جون سهولتون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=MoU Ceremony – Signing between SBOSS and external Aggregators |url=https://business.gos.pk/en/events/2 |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ انويسٽمينٽ ڊپارٽمينٽ ڊجيٽل تبديليءَ جي وڌيڪ منصوبن ۾ ڊيٽا اينالٽڪس، سرڪاري ۽ خانگي معلومات جي مٽاسٽا، اسٽارٽ اپ ۽ سيڙپڪارن جي ڊجيٽل ڳانڍاپي ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل تجزياتي نظام شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سائبر سيڪيورٽي ۽ جديد ٽيڪنالاجيون === سنڌ جي آءِ ٽي ماحول ۾ سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت، انٽرنيٽ آف ٿنگز، مالي ٽيڪنالاجي، روبوٽڪس ۽ صنعتي خودڪاري جهڙا شعبا وڌندڙ اهميت رکن ٿا. نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي جي نئين انتظامي مرحلي ۾ سائبر سيڪيورٽي، مالي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي خودڪاري کي ترجيحي شعبن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603092219/https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |url-status=dead}}</ref> 2025ع جي آءِ ٽي سي اين ايشيا ڪراچي نمائش ۾ اگنائيٽ جي سهڪار سان انٽرنيٽ آف ٿنگز، تعليمي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، مالي ٽيڪنالاجي، انٽرپرائز خودڪاري ۽ فليٽ مئنيجمينٽ جهڙن شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي اسٽارٽ اپ پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ڪاروبار ۽ اي ڪامرس === سنڌ ۾ ڊجيٽل ادائيگين، آن لائين مارڪيٽن، موبائل بئنڪاري ۽ اي ڪامرس جي واڌ سان روايتي واپار ۽ خدمتن ۾ به ڊجيٽل تبديلي آئي آهي. ڪراچيءَ ۾ بئنڪن، مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين، لاجسٽڪ ادارن ۽ آن لائين واپاري پليٽ فارمن جي وڏي موجودگيءَ سبب اي ڪامرس سان لاڳاپيل ادائيگي، گودام، آخري مرحلي جي ترسيل ۽ آن لائين مارڪيٽنگ جون خدمتون پڻ ترقي ڪري رهيون آهن. سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ جهڙيون سرڪاري ڊجيٽل خدمتون ڪاروباري رجسٽريشن ۽ اجازت نامن جي عمل کي آن لائين ڪرڻ جي ڪوشش جو حصو آهن، جنهن سان سرڪاري ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ ڊجيٽل رابطي کي وڌائڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Objectives – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/objectives |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽيڪنالاجي نمائشون ۽ صنعت سان رابطا === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ هتي آءِ ٽي، ٽيليڪميونيڪيشن، اسٽارٽ اپ ۽ جديد ٽيڪنالاجين سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون منعقد ٿين ٿيون.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] آءِ ٽي ۽ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل وڏين نمائش ۽ ڪاروباري گڏجاڻين جو اهم مرڪز آهي. آءِ ٽي سي اين ايشيا جهڙيون نمائشون سافٽويئر ڪمپنين، اسٽارٽ اپس، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن، سيڙپڪارن ۽ جديد ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي هڪ گڏيل پليٽ فارم فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل ماحول سان لاڳاپيل ڪجهه اهم ادارا |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | سطح ! style="background:#7030A0; color:white;" | مرڪز / علائقو ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي | style="background:#F3E5F5;" | پاڪستان؛ ڪراچي ۾ منصوبا | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | آءِ ٽي برآمدات، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، ڪمپنين ۽ ماهرن جي سهائتا |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ انڪيوبيشن منصوبا | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | اسٽارٽ اپس، جدت، تربيت ۽ نئين ٽيڪنالاجي |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#F3E5F5;" | ڪراچي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | اسٽارٽ اپ انڪيوبيشن، سيڙپڪاري، فني رهنمائي ۽ ڪاروباري واڌ |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | نيشنل انڪيوبيشن سينٽر حيدرآباد | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#EADCF0;" | حيدرآباد | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | علائقائي صنعت، زراعت ۽ ٽيڪنالاجي بنياد اسٽارٽ اپس جي مدد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي | style="background:#F3E5F5;" | سنڌ | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڪاروباري رجسٽريشن، اجازت نامن ۽ ادائيگين جي ڊجيٽل انضمام |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | ڪراچي آءِ ٽي پارڪ | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبو | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، ڊجيٽل ڍانچو ۽ ٽيڪنالاجي ماحول |} <ref>{{cite web |title=Projects |url=https://moitt.gov.pk/Projects |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === چئلينج ۽ مستقبل === سنڌ جي آءِ ٽي شعبي کي وڏي شهري مارڪيٽ، تعليمي ادارن ۽ ڪارپوريٽ معيشت جا فائدا حاصل آهن، پر ڊجيٽل رابطي جي علائقائي اڻبرابري، بجليءَ جي تسلسل، مهارتن جي کوٽ، سائبر سيڪيورٽي، عالمي معيارن جي سرٽيفڪيشن، سيڙپڪاري تائين رسائي ۽ شهري علائقن کان ٻاهر آءِ ٽي روزگار جي محدود موقعن جهڙا مسئلا پڻ موجود آهن. انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي مستقبل جي واڌ لاءِ ڪراچي کان ٻاهر حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ٻين شهرن ۾ ڊجيٽل تربيت، گڏيل ڪم واريون جڳهيون، براڊبينڊ، انڪيوبيشن ۽ اعليٰ فني تعليم جي توسيع اهم سمجهي وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي ڊجيٽل تبديليءَ جي منصوبن ۾ ڊيٽا تي ٻڌل انتظام، آن لائين سرڪاري خدمتون، مصنوعي ذهانت ۽ سرڪاري ۽ خانگي ڊيٽا جي بهتر مٽاسٽا کي پڻ مستقبل جي ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> == ثقافت == {{Main|سنڌي ثقافت}} [[فائل:Children in a village, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077775).jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي علائقي جا ٻار، 2012ع]] [[فائل:Temple in Sant Nenuram ashram.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنت نينورام آشرم]]، [[اسلام ڪوٽ]]؛ سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جو هڪ مثال.]] [[سنڌي ثقافت]] سنڌ جي هزارين سالن جي تاريخ، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، سنڌي ٻولي ۽ ادب، صوفي فڪر، لوڪ روايتن، موسيقي، لباس، دستڪاري، فنِ تعمير، ميلن، مذهبي روايتن ۽ ڳوٺاڻي توڙي شهري طرزِ زندگيءَ مان تشڪيل ورتي آهي. [[موهن جو دڙو]] کان وٺي [[مڪلي]]، [[ڀنڀور]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌ جي جديد شهرن تائين مختلف دورن جا آثار صوبي جي ثقافتي تسلسل ۽ تبديليءَ جا مثال آهن. يونيسڪو موهن جي دڙي کي ڏکڻ ايشيا جي ٽئين هزار سال قبل مسيح جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته مڪلي جا تاريخي آثار چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ فني تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ثقافت مختلف تاريخي دورن ۽ آباديءَ جي گروهن جي رابطي سان ترقي ڪئي آهي. قديم سنڌو تهذيب، ٻڌ ۽ جين روايتن، هندو ثقافتي روايتن، اسلامي دور، صوفي سلسلن، فارسي ۽ وچ ايشيائي اثرن ۽ پوءِ نوآبادياتي ۽ جديد شهري ثقافت سنڌ جي فن، ٻولي، فنِ تعمير، لباس ۽ سماجي رسمن تي مختلف اثر ڇڏيا آهن. ان ڪري سنڌي ثقافت کي ڪنهن هڪ تاريخي دور تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مسلسل ارتقا پذير ثقافتي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Archaeology, Art and Religion in Sindh |url=https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=1 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250101130059/https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |url-status=dead}}</ref> === سنڌيت === '''سنڌيت''' سنڌ سان لاڳاپيل گڏيل تاريخي، لساني ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ان جي اهم عنصرن ۾ [[سنڌي ٻولي]]، سنڌ جي تاريخي يادگيري، مقامي رسمون، ادب، موسيقي، [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ داستان، صوفي شاعري، مذهبي ماڳ ۽ سنڌ جي جاگرافيءَ سان وابستگي شامل آهن. سنڌيت جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين ۾ سنڌ سان گڏيل ثقافتي وابستگيءَ جي اظهار طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[تصوف]] سنڌ جي ادبي ۽ روحاني ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]] ۽ ٻين صوفي شاعرن ۽ بزرگن سان لاڳاپيل شاعري، راڳ، ميلا ۽ درگاهون سنڌ جي زنده ثقافتي روايت جو حصو آهن. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪردارن، ريگستان، درياهه، سمنڊ، سفر، محبت، جدائي ۽ روحاني جستجو کي گڏيل علامتي صورت ڏني وئي آهي. سنڌ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ روحاني ماڳ مختلف برادرين جي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[اڏيرو لال]]، [[منگهوپير]]، [[سيوهڻ]]، [[ساڌ ٻيلو]]، [[سنت نينورام آشرم]] ۽ [[ننگرپارڪر]] جا جين مندر سنڌ جي گهڻ مذهبي تاريخ ۽ ثقافتي منظرنامي جا مثال آهن. اهڙن ماڳن بابت موجود لوڪ روايتن ۽ عقيدن کي تاريخي حقيقتن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين شخصيتن بابت مختلف مذهبي برادرين جون روايتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. === ثقافتي ورثو === {{Main|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Archaeological Ruins at Moenjodaro-108221.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثي وارو ماڳ.]] سنڌ جو مادي ثقافتي ورثو قبل تاريخي آبادين کان وٺي وچئين دور جي مقبرن، مسجدن، قلعن، مندرن، درگاهن، بندرگاهن ۽ نوآبادياتي عمارتن تائين پکڙيل آهي. [[موهن جو دڙو]] 1980ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. يونيسڪو موجب هي ماڳ سنڌو تهذيب جي وڏي شهري مرڪز جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جي منظم گهٽين، نيڪال جي نظام، کوهن ۽ سرن جي عمارتن مان قديم شهري منصوبابنديءَ جي اعليٰ سطح ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Tomb of Isa Khan Tarkhan II.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ عيسيٰ خان ترخان ٻئي جو مقبرو؛ مڪلي جي قبرستان ۾ سنڌ جي مختلف حڪمران گهراڻن جي فنِ تعمير جا مثال موجود آهن.]] [[مڪلي جو قبرستان]] 1981ع کان يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. ٺٽي ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن ۾ پکڙيل هن وڏي تاريخي قبرستان ۾ اندازاً پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين هتي حڪمرانن، بزرگن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا تعمير ٿيا، جن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن جي اڏاوت، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ مختلف تعميري اسلوبن جو امتزاج ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻين اهم تاريخي ماڳن ۾ [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]]، [[ننگرپارڪر جا جين مندر]] ۽ مختلف تاريخي درگاهون شامل آهن. ڀنڀور، رني ڪوٽ، شاهجهان مسجد ۽ چوڪنڊي قبرستان يونيسڪو جي پاڪستان واري عارضي عالمي ورثي جي فهرست ۾ پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Properties submitted on the Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === لباس === [[فائل:Sindhi Ajrak.jpg|thumb|300px|ساڄو|روايتي [[اجرڪ]]؛ سنڌ جي نمايان ڪپڙي ۽ ثقافتي علامتن مان هڪ.]] سنڌي روايتي لباس علائقي، جنس، برادري ۽ شهري يا ڳوٺاڻي پس منظر موجب مختلف صورتون رکي ٿو. مردن جي روايتي لباس ۾ شلوار يا سٿڻ، قميص، ڪُرتو، پٽڪو يا [[سنڌي ٽوپي]] ۽ [[اجرڪ]] شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته عورتن جي لباس ۾ شلوار قميص، چولو، گهگهو، رئو يا چادر ۽ مختلف علائقائي ڀرت جا نمونا ملن ٿا. [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، عمرڪوٽ ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ لباس جا رنگ، ڪٽ، ڀرت ۽ زيورن جا نمونا مقامي برادرين موجب مختلف آهن. '''اجرڪ''' سنڌ جي سڀ کان نمايان ثقافتي علامتن مان هڪ آهي. اهو روايتي طور بلاڪ ڇپائي، قدرتي يا روايتي رنگن ۽ گهڻ مرحلي واري رنگ سازيءَ سان تيار ٿيندڙ ڪپڙو آهي. ڳاڙهو، نيرو، ڪارو ۽ اڇو اجرڪ جي روايتي رنگن ۾ نمايان آهن. اجرڪ روزاني لباس سان گڏ مهمان نوازي، اعزاز، شادي، ثقافتي تقريبن ۽ تحفي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي. '''سنڌي ٽوپي''' به سنڌي لباس ۽ سڃاڻپ جي مشهور علامت آهي. مختلف علائقن ۾ ان جي ڀرت، آئيني ڪم، رنگ ۽ بناوت جا نمونا مختلف ٿي سگهن ٿا. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي جديد دور ۾ ثقافتي ڏينهن، ادبي ميلن ۽ ٻين اجتماعي تقريبن ۾ سنڌي سڃاڻپ جي اظهار طور وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. === دستڪاري ۽ روايتي هنر === سنڌ ۾ ڪپڙي جي ڇپائي، ڀرت، ڪاشيءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪاٺ جو جنڊي ڪم، کجيءَ ۽ گاهه مان ٺهيل شيون، رلي، چمڙي جو ڪم، زيور سازي ۽ قالين يا کٿا ٺاهڻ سميت ڪيترائي روايتي هنر موجود آهن. [[هالا]] خاص طور ڪاشيءَ جي ٿانون، ٽائلس، اجرڪ، ڪاٺ جي جنڊي ڪم ۽ ٻين دستڪارين لاءِ مشهور رهيو آهي. '''رلي''' مختلف رنگن ۽ ڇپيل يا سادن ڪپڙن جي ٽڪرن کي سلائي، پيوندڪاري ۽ ڀرت ذريعي گڏ ڪري ٺاهيل روايتي ڪپڙو آهي. سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور ٿر ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ رلي ٺاهڻ عورتن جي گهريلو هنر ۽ جمالياتي اظهار جي اهم صورت رهي آهي. ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ جي مختلف برادرين ۾ هٿ جي ڀرت، آئيني ڪم، زيورن ۽ رنگين ڪپڙن جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن دستڪارين جي تياري ۽ وڪري سان ڪيترين ڳوٺاڻين عورتن ۽ ڪاريگر خاندانن جي آمدني پڻ لاڳاپيل آهي. === موسيقي === {{Main|سنڌي موسيقي}} سنڌي موسيقيءَ ۾ صوفي، ڪلاسيڪي، نيم ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ جديد موسيقي جون روايتون شامل آهن. سنڌي شاعري ۽ موسيقيءَ جو تعلق خاص طور [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام سان نمايان آهي. سندس شاعري روايتي طور مختلف '''سُرن''' ۾ ڳائي وڃي ٿي ۽ [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه جي راڳ جي روايت اڄ تائين جاري آهي. سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ [[يڪتارو]]، دنبورو، [[الگوزو]]، نڙ، دُهل، ڍولڪ، چنگ ۽ مٽيءَ مان ٺهيل [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا. علائقي ۽ موسيقيءَ جي صنف مطابق سازن ۽ ڳائڻ جي انداز ۾ فرق ملي ٿو. ==== بورينڊو ==== [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' سنڌ جو روايتي مٽيءَ مان ٺهيل ڦوڪ وارو موسيقي ساز آهي، جيڪو خاص طور ٿري ڳوٺاڻي ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اهو کوکلو گولائيءَ وارو ساز آهي، جنهن ۾ آواز لاءِ سوراخ هوندا آهن؛ ان کي مٽيءَ مان ٺاهي سج ۾ سڪايو ۽ پوءِ بٺيءَ ۾ پچايو ويندو آهي. روايتي طور مرد ان کي وڄائيندا آهن، جڏهن ته عورتون مٽيءَ جي رنگ سان ان جي سينگار ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="UNESCO-Boreendo">{{cite web |title=Boreendo, Bhorindo: ancient dying folk musical instrument, its melodies, knowledge, and skills |url=https://ich.unesco.org/en/USL/boreendo-bhorindo-ancient-dying-folk-musical-instrument-its-melodies-knowledge-and-skills-02328 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ [[يونيسڪو]] بورينڊو، ان جي ڌنن ۽ ان سان لاڳاپيل ڄاڻ ۽ هنر کي '''تڪڙي تحفظ جي ضرورت رکندڙ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست''' ۾ شامل ڪيو. يونيسڪو موجب هي ساز ٿري برادريءَ جي ڳوٺاڻي زندگي ۽ فطرت سان گهرو تعلق رکي ٿو ۽ روايتي طور سياري جي باهين ڀرسان گڏجاڻين، شادين ۽ ميلن ۾ وڄايو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل ڄاڻ اڳ خاندانن اندر عملي تربيت ذريعي منتقل ٿيندي هئي، پر هاڻي اسڪولن، ثقافتي ميلن ۽ ٻين تعليمي ذريعن سان ان جي بقا جون ڪوششون پڻ ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="UNESCO-Boreendo"/> سنڌ حڪومت بورينڊو سان لاڳاپيل روايت کي 2022ع ۾ سنڌ جي صوبائي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو هو. يونيسڪو جي 2025ع واري فيصلي ۾ نوجوان نسل کي تربيت ڏيڻ، برادريءَ جي شموليت ۽ هن هنر جي تعليمي منتقليءَ تي خاص زور ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 20.COM 7.A.3 |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/20.COM/7.A.3 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |date=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === لوڪ ادب ۽ لوڪ ورثو === سنڌ جي لوڪ ادب ۾ داستان، ڏند ڪٿائون، ڳجهارتون، لوڪ گيت، بيت، وايون، چوڻيون ۽ زباني روايتون شامل آهن. انهن مان ڪيترائي داستان سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ پڻ محفوظ ٿيا آهن. [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[مومل راڻو]]، [[سهڻي ميهار]]، [[ليلا چنيسر]]، [[نوري ڄام تماچي]] ۽ [[سورٺ راءِ ڏياچ]] سنڌ جي مشهور عشقيه ۽ رزميه لوڪ داستانن ۾ شمار ٿين ٿا. [[شاهه جو رسالو]] انهن لوڪ روايتن کي سنڌي ادبي ۽ روحاني فڪر سان ڳنڍڻ جو سڀ کان اثرائتو ڪلاسيڪي مثال آهي. شاهه عبداللطيف ڪيترين روايتي عورت ڪردارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ محبت، وطن سان وابستگي، جدوجهد، وفاداري ۽ روحاني تلاش جي علامتن طور استعمال ڪيو. === ميلا ۽ ثقافتي تقريبون === سنڌ ۾ مذهبي، موسمي، لوڪ ۽ جديد ثقافتي ميلا منعقد ٿين ٿا. [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين صوفي بزرگن جا عرس موسيقي، ڌمال، شاعري، مذهبي رسمن ۽ عوامي گڏجاڻين سان لاڳاپيل آهن. هندو برادرين جا ميلا ۽ مندرن سان لاڳاپيل تقريبون، خاص طور ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ۾، سنڌ جي ثقافتي ڪئلينڊر جو ٻيو اهم حصو آهن. '''سنڌي ثقافتي ڏينهن''' جديد دور ۾ اجرڪ، سنڌي ٽوپي، موسيقي، شاعري ۽ ٻين ثقافتي علامتن جي اجتماعي اظهار جي وڏي تقريب بڻجي چڪو آهي. موجوده صورت ۾ ان جي شروعات 2009ع ۾ سنڌي ٽوپي ڏينهن سان لاڳاپيل عوامي سرگرمين کان ٿي، جنهن کان پوءِ هر سال ڊسمبر ۾ مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ثقافتي پروگرام منعقد ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/505780 |title=Sindh celebrates first ever 'Sindhi Topi Day' |publisher=Dawn |date=6 December 2009 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ثقافتي ادارا ۽ تحفظ === سنڌ ۾ آثارِ قديمه، عجائب گهرن، تاريخي عمارتن ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جي تحفظ جي بنيادي صوبائي ذميواري [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي]] وٽ آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ موهن جي دڙي ۽ مڪلي سميت سنڌ ۾ موجود ڪيترن ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي انتظامي ۽ مالي ذميواري سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> يونيسڪو پڻ سنڌ حڪومت سان گڏ موهن جي دڙي ۽ مڪلي جي تحفظ، فني تربيت، آفتن جي خطري کي گهٽائڻ ۽ ورثي جي انتظام بابت ڪم ڪري رهيو آهي. 2026ع ۾ يونيسڪو پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي تحفظ لاءِ صوبائي ۽ وفاقي ادارن سان فني سهڪار، صلاحيت وڌائڻ ۽ پائيدار انتظام کي پنهنجي اهم سرگرمين ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Protecting World Heritage of Pakistan for sustainable development |url=https://www.unesco.org/en/articles/protecting-world-heritage-pakistan-sustainable-development |publisher=UNESCO |date=25 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ثقافتي ورثي جا اهم شعبا |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! شعبو ! نمايان مثال ! مرڪزي علائقا ! ثقافتي اهميت |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | آثارِ قديمه | style="background:#E8EAF6;" | [[موهن جو دڙو]]، [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي]] | style="background:#E3F2FD;" | لاڙڪاڻو، ٺٽو، خيرپور | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | قديم شهري ۽ تاريخي تهذيبن جا آثار |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تاريخي فنِ تعمير | style="background:#C5CAE9;" | [[مڪلي]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#BBDEFB;" | ٺٽو، ڪراچي | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | مقبرا، مسجدون، پٿر جي اُڪر ۽ ڪاشي |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روايتي ڪپڙو | style="background:#E8EAF6;" | [[اجرڪ]]، رلي، ڀرت | style="background:#E3F2FD;" | هالا، ٿر، عمرڪوٽ ۽ ٻيا علائقا | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | لباس، سڃاڻپ ۽ دستڪاري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسيقي | style="background:#C5CAE9;" | شاهه جو راڳ، الگوزو، يڪتارو، [[بورينڊو]] | style="background:#BBDEFB;" | ڀٽ شاهه، ٿرپارڪر ۽ سڄي سنڌ | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي ۽ لوڪ موسيقيءَ جون زنده روايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | لوڪ ادب | style="background:#E8EAF6;" | سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، نوري ڄام تماچي | style="background:#E3F2FD;" | سڄي سنڌ | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | زباني روايت، شاعري ۽ اجتماعي يادگيري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مذهبي ۽ روحاني ورثو | style="background:#C5CAE9;" | ڀٽ شاهه، سيوهڻ، اڏيرو لال، ننگرپارڪر | style="background:#BBDEFB;" | سنڌ جا مختلف علائقا | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي، هندو، جين ۽ ٻين تاريخي روايتن جا ماڳ |} == قديم آثار ۽ تاريخي ورثو == {{Main|سنڌ جا آثار قديمه|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[فائل:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جو اهم ورثو.]] سنڌ آثارِ قديمه ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان [[ڏکڻ ايشيا]] جي اهم ترين علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ قبل تاريخي شڪاري ۽ آبادڪاريءَ جي ماڳن کان وٺي شروعاتي زرعي ۽ شهري ثقافتن، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، ان جي پوئين مرحلن، ٻڌ ۽ جين مذهبي مرڪزن، اوائلي اسلامي بندرگاهن ۽ شهرن، وچئين دور جي قبرستانن، مسجدن، قلعن ۽ تعميري يادگارن تائين ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل مادي ورثو محفوظ آهي. سنڌ جا آثار ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو ماٿري قديم دور کان واپار، زراعت، شهري آبادڪاري، دستڪاري، مذهبي رابطن ۽ سامونڊي واپار جو اهم علائقو رهي آهي. سنڌ جا ٻه ماڳ، '''[[موهن جو دڙو]]''' ۽ '''[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]'''، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل آهن. موهن جو دڙو 1980ع ۾ عالمي ورثي طور درج ٿيو، جڏهن ته مڪلي 1981ع ۾ شامل ٿيو.<ref name="UNESCO-Mohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="UNESCO-Makli">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن ۾ [[ڀنڀور]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[ننگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو، ۽ 2026ع ۾ شامل ڪيل [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]] ۽ [[عمرڪوٽ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Tentative Lists |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قبل تاريخي ۽ شروعاتي شهري آثار === سنڌ ۾ شروعاتي زرعي، تانبن-پٿر واري ۽ شهري ثقافتن جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[آمري]]، [[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]] ۽ سنڌ جي ٻين شروعاتي آبادين مان اهڙا آثار مليا آهن، جيڪي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي مڪمل شهري مرحلي کان اڳ واري سماجي ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا. ==== آمري ==== [[آمري]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي ويجهو واقع هڪ اهم قديم دڙو آهي. هن ماڳ جو ذڪر اين. جي. مجمدار 1929ع ۾ ڪيو، جڏهن ته 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه واري مهم جي ژان ماري ڪاسال هتي منظم کوٽايون ڪيون. کوٽاين مان اهڙا ثقافتي تهه مليا، جيڪي سنڌو تهذيب کان اڳ واري آمري ثقافت، پختي هڙاپائي دور ۽ بعد وارن آبادڪاري مرحلن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Amri Mound, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آمري جي شروعاتي مٽيءَ جي ٿانون، رهائشي بناوتن ۽ ٻين آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ مڪمل هڙاپائي شهرن کان اڳ به مستقل ڳوٺاڻيون ۽ نيم شهري آبادڪاريون موجود هيون. ==== ڪوٽ ڏيجي جو دڙو ==== {{Main|ڪوٽ ڏيجي ثقافت}} '''ڪوٽ ڏيجي جو قديم دڙو''' [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] ۾ خيرپور شهر کان لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي ماڳ 1958ع ۾ ڊاڪٽر ايف. اي. خان جي کوٽاين کان پوءِ شروعاتي هڙاپائي دور جي هڪ مخصوص ثقافتي مرحلي لاءِ مشهور ٿيو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هتان مٽيءَ جي سرن جون عمارتون، مضبوط دفاعي ڀت، نفيس ٺهيل ٿانوَ ۽ اهڙا آرائشي نمونا مليا جيڪي بعد ۾ پختي هڙاپائي ثقافت ۾ پڻ نظر اچن ٿا.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هن ماڳ کي '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' سان نه ملائڻ گهرجي. قديم دڙو هزارين سال پراڻو آثارِ قديمه جو ماڳ آهي، جڏهن ته موجوده ٽالپر دور وارو ڪوٽ ڏيجي قلعو ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] ٺهرايو هو.<ref>{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur-2/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ماڳ === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} ==== موهن جو دڙو ==== [[فائل:Great Bath of Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]] جو مشهور [[وڏو غسل خانو]]؛ قديم شهر جي شهري منصوبابندي ۽ پڪل سرن جي تعمير جو مثال.]] [[موهن جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي ۽ دنيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آثارن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب هي ماڳ ٽئين هزار سال ق.م جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان آهي. شهر ۾ منظم گهٽيون، پڪل سرن جون عمارتون، کوهه، نيڪال جو وسيع نظام، غسل خانا ۽ وڏيون عوامي عمارتون مليون آهن.<ref name="UNESCO-Mohenjo"/> موهن جو دڙو 1922ع ۾ آثار قديمه جي سائنسي دنيا جي ڌيان ۾ آيو. ان جي کوٽاين مان مهرون، وزن، مٽي ۽ پٿر جا مجسما، ڌاتوءَ جون شيون، زيور، دستڪاري جا اوزار ۽ ٻين شين جو وڏو ذخيرو مليو. انهن آثارن مان سنڌو تهذيب جي شهري انتظام، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي. ==== چانهو جو دڙو ==== [[چانهو جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو هڪ اهم شهري ۽ دستڪاري مرڪز هو، جيڪو موجوده سنڌ ۾ موهن جي دڙي کان ڏکڻ طرف واقع آهي. هتي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اين. جي. مجمدار ۽ پوءِ ارنيسٽ ميڪي جي اڳواڻيءَ ۾ کوٽايون ٿيون. ماڳ مان موتين، خاص طور ڪارنيليئن جي موتين، مهرن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ ٻين صنعتن جا ثبوت مليا آهن، جنهن سبب ان کي سنڌو تهذيب جي اهم پيداواري مرڪزن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. چانهو جو دڙو ٻين وڏن هڙاپائي شهرن جي ڀيٽ ۾ نمايان قلعي بند مٿانهين حصي کان سواءِ آباد هو، جنهن ڪري ان جي شهري بناوت سنڌو تهذيب جي اندروني تنوع کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== لکين جو دڙو ==== [[لکين جو دڙو]] [[سکر]] جي صنعتي علائقي ويجهو واقع سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. جديد بچاءَ وارين کوٽاين مان پختي هڙاپائي دور، لڳ ڀڳ 2600–1900 ق.م، جا مٽيءَ جا ٿانوَ، اسٽِيٽائٽ جي دستڪاريءَ جو ملبو ۽ آبادڪاريءَ جا تهه مليا آهن. وڌيڪ هيٺين کوٽاين مان شروعاتي هڙاپائي يا ڪوٽ ڏيجي مرحلي سان مشابهت رکندڙ مواد پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |title=Lakhian jo Daro, SITE, Sukkur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhian-jo-daro-site-sukkur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي ماڳ ان ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته موجوده سکر–روهڙي واري علائقي ۾ به سنڌو تهذيب جي وڏي ۽ پيچيده شهري آبادڪاري موجود هئي. === سنڌو تهذيب کان پوءِ جا آثار === ==== جهڪر جو دڙو ==== [[جهڪر جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي کان پوءِ واري ثقافتي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهي. 1928ع ۾ اين. جي. مجمدار هتي کوٽايون ڪيون. هن ماڳ تان مليل مواد جي بنياد تي آثار قديمه ۾ '''جهڪر مرحلي''' يا '''جهڪر ثقافت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو، جيڪو سنڌ ۾ پوئين هڙاپائي دور جي ثقافتي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. ==== لوهم جو دڙو ==== [[لوهم جو دڙو]]، دادو واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري سان لاڳاپيل قديم ماڳ آهي. اين. جي. مجمدار هتي به 1930ع واري ڏهاڪي ۾ کوٽائي ڪئي. هتان مليل پڪل مٽيءَ جا مجسما ۽ پوئين هڙاپائي ثقافت سان لاڳاپيل مواد سنڌو تهذيب کان پوءِ سنڌ جي آبادڪاريءَ جي تسلسل بابت ڄاڻ مهيا ڪن ٿا. === ٻڌ دور جا آثار === سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا آثار خاص طور ميرپورخاص، ٿر، لاڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ۾ مليا آهن. اسٽوپا، ٽيراڪوٽا مجسما، مذهبي تختيون ۽ ٻڌ تصويرون ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿيون ته اوائلي عيسوي صدين کان وچئين دور تائين ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي منظرنامي جو اهم حصو رهيو. ==== ڪاهو جو دڙو ==== [[ڪاهو جو دڙو]]، جنهن کي '''ميرپورخاص اسٽوپا''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[ميرپورخاص]] ۾ واقع هڪ اهم ٻڌ آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هتان وڏي سرن جي اسٽوپا، پڪل مٽيءَ جا ٻڌ مجسما ۽ مذهبي تصويري ٽڪرا مليا آهن. ماڳ کي عام طور پنجين کان ڇهين صدي عيسويءَ جي ٻڌ فني روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هتان مليل ٽيراڪوٽا مجسمن ۾ ٻڌ تصويرن سان گڏ ٻيا مذهبي نقش به موجود آهن، جيڪي سنڌ جي ان دور جي گهڻ رخي مذهبي ۽ فني ماحول بابت اهم شاهدي مهيا ڪن ٿا. === جين آثار === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ۽ [[ڪارونجهر]] واري علائقي ۾ جين مذهب سان لاڳاپيل مندرن، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي آبادين جو هڪ اهم مجموعو محفوظ آهي. [[گوري مندر]]، [[ويراواهه جا جين مندر]]، ننگرپارڪر بازار وارو مندر ۽ [[ڀوڏيسر]] جا آثار هن ثقافتي منظرنامي جا حصا آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي ۽ جديد علمي مطالعي موجب ٿرپارڪر جي جين فنِ تعمير تي گجرات ۽ راجستان سان ويجهن ثقافتي لاڳاپن جا اثر نظر اچن ٿا؛ مندرن ۾ پٿر جي نفيس ڪاريگري، ٿنڀ، گنبذ ۽ ديواري تصويرون ملن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Rana |first=Asif Mahmood |title=Examination of Jaina Paintings of Bazaar Temple, Nagarparkar |url=https://saj.sindhculture.gov.pk/images/SAJ/Vol6No12020/07_Examination_of_Jaina_Paintings.pdf |journal=Sindh Antiquities Journal |publisher=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department, Government of Sindh |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' 2016ع کان پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === اوائلي اسلامي آثار === ==== ڀنڀور ==== {{Main|ڀنڀور}} [[ڀنڀور]] [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[گهارو ڪريڪ]] جي اترين ڪناري تي، ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع قديم بندرگاهي شهر آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هن ماڳ جي آبادڪاريءَ جو سلسلو پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين ملي ٿو، جڏهن ته ظاهر ٿيل شهري آثار خاص طور اوائلي اسلامي دور جا محفوظ مثال آهن.<ref name="BanbhoreSindh">{{cite web |title=Banbhore Fort, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/banbhore-sindh/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Grand Mosque at Banbhore.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڀنڀور]] ۾ اوائلي اسلامي مسجد جا آثار.]] شهر جي قلعي بند حصي، رهائشي پاڙن، پاڻيءَ جي ذخيري ۽ صنعتي علائقي مان ڪپڙي جي پروسيسنگ، شيشي، چمڪدار ٿانون ۽ ڌاتوءَ جي ڪم جا ثبوت مليا آهن. اهي آثار ڀنڀور کي سنڌو ماٿريءَ جي اندروني علائقن ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپاري دنيا جي وچ ۾ اهم واسطو ثابت ڪن ٿا.<ref name="BanbhoreSindh"/> ڀنڀور کي روايتي طور عرب ذريعن ۾ ذڪر ٿيل بندرگاهه '''[[ديبل]]''' سان سڃاتو ويندو آهي، جتي 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي مهم دوران جنگ ٿي؛ پر ديبل جي قطعي سڃاڻپ بابت آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ۾ بحث موجود رهيو آهي. ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا متن ۾ ڀنڀور کي ''ديبل سان سڃاتو ويندو آهي'' لکڻ، ''ڀنڀور ئي ديبل هو'' واري قطعي دعويٰ کان وڌيڪ احتياطي آهي. ڀنڀور 2004ع کان '''پورٽ آف بنڀور''' جي نالي سان يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Port of Banbhore |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1885/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== برهمڻ آباد ۽ منصوره ==== [[برهمڻ آباد]] ۽ [[منصوره، سنڌ|منصوره]] سان لاڳاپيل وڏا آثار موجوده [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ [[شهدادپور]] کان لڳ ڀڳ 13–18 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي هن ماڳ کي '''برهمڻ آباد (منصوره)''' جي نالي سان درج ڪيو آهي ۽ هتان مسجد، رهائشي بناوتن، سڪن، زيورن ۽ ٻين آثارن جي دريافت جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="BrahmanabadMansura">{{cite web |title=Brahmanabad (Mansura) |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/ancient-city-remains-brahmanabad-mansura/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منصوره]] عرب دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي ۽ سياسي گادي هئي. بهرحال برهمڻ آباد ۽ منصوره جي صحيح جاگرافيائي نسبت بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث رهيو آهي؛ ڪجهه روايتن ۾ منصوره کي پراڻي برهمڻ آباد سان يا ان جي ڀرسان سڃاتو ويو آهي، جڏهن ته ٻين مطالعي ۾ ٻنهي کي الڳ آبادين طور سمجهڻ جا دليل ڏنا ويا آهن. تنهنڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>{{cite journal |last=Panhwar |first=M. H. |title=Locations of Brahmanka, Patala, Demetrias, Min-Naggra, Brahmano, Brahmanva, Brahmanabad, Dalurai and Mansura |journal=Sindh Quarterly |volume=11 |issue=1 |year=1983}}</ref> === وچئين دور جا تاريخي آثار === ==== مڪلي جو قبرستان ==== {{Main|مڪلي جو قبرستان}} [[مڪلي]]، [[ٺٽو]] ڀرسان، دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب تقريباً 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. اهي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين [[سما گهراڻو|سمن]]، [[ارغون گهراڻو|ارغونن]]، [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] ۽ مغل دور سان لاڳاپيل آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> هتان جي عمارتن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن، نيري ڪاشي، گنبذن ۽ مختلف سنڌي، گجراتي، فارسي ۽ مغل تعميري اثرن جو ميلاپ ملي ٿو. [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي]]، عيسيٰ خان ترخان، جان بابا ۽ ديوان شرفا خان جا مقبرا مڪلي جي نمايان يادگارن مان آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> ==== چوڪنڊي قبرستان ==== [[چوڪنڊي قبرستان]] ڪراچيءَ جي اوڀر ۾ واقع پٿر جي سينگاريل قبرن جو اهم تاريخي مجموعو آهي. يونيسڪو جي عارضي فهرست موجب قبرستان تقريباً ٻه چورس ميل ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ گهڻيون قبرون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ سان تعلق رکن ٿيون. قبرن تي هٿيار، گهوڙي سوار، زيور ۽ هندسي يا نباتاتي نقش اُڪريل آهن.<ref>{{cite web |title=Chaukhandi Tombs, Karachi |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1287 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي آثار === سنڌ جا ڪيترائي تاريخي قلعا آثار قديمه ۽ تعميري ورثي جو اهم حصو آهن. انهن مان سڀئي قديم دور جا نه آهن، پر صوبي جي وچئين ۽ اوائلي جديد سياسي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ==== رني ڪوٽ ==== {{Main|رني ڪوٽ قلعو}} [[رني ڪوٽ قلعو]] موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي کيرٿر واري علائقي ۾ واقع وڏي دفاعي اڏاوت آهي. سنڌ حڪومت موجب ان جي ديوار لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جڏهن ته يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾ تقريباً 35 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=Rani Kot (Fort), Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/rani-kot-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rani Kot Fort, Dadu |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> قلعي جي قطعي شروعات بابت مختلف روايتون آهن، پر سنڌ آثار قديمه کاتو موجوده وڏي تعمير کي بنيادي طور اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين ۽ ٽالپر حڪمرانن سان ڳنڍي ٿو. تنهنڪري ان کي بنا وضاحت جي ''قديم سنڌو تهذيب جو قلعو'' يا تمام قديم دور سان منسوب ڪرڻ صحيح ناهي. ==== ڪوٽ ڏيجي، عمرڪوٽ ۽ نئون ڪوٽ جا قلعا ==== [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي بعد وارن تاريخي دورن جا اهم دفاعي يادگار آهن. مارچ 2026ع ۾ پاڪستان انهن ٽنهي سنڌي قلعن کي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Tentative Lists – Pakistan |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=18 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ واقع اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F2A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ |- style="background:#8B6B3E; color:white;" ! نمبر ! ماڳ ! ضلعو / هنڌ ! بنيادي دور ! نوعيت ! حيثيت / اهميت |- | style="background:#FCE4D6;" | 1 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[موهن جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ٽيون هزار سال ق.م | سنڌو تهذيب جو شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو؛ سنڌو تهذيب جو اهم ترين محفوظ شهري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 2 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[آمري]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | چوٿون–ٽيون هزار سال ق.م | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | آمري / شروعاتي هڙاپائي ثقافت |- | style="background:#FCE4D6;" | 3 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | شروعاتي هڙاپائي دور | قلعي بند قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ڪوٽ ڏيجي ثقافت جو معياري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 4 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[چانهو جو دڙو]]''' | شهيد بينظيرآباد وارو علائقو | سنڌو تهذيب | شهري / صنعتي ماڳ | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | موتين ۽ دستڪاريءَ جو اهم مرڪز |- | style="background:#FCE4D6;" | 5 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لکين جو دڙو]]''' | [[سکر ضلعو]] | شروعاتي ۽ پختو هڙاپائي | وڏو قديم دڙو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سکر علائقي جو اهم سنڌو تهذيب وارو ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 6 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[جهڪر جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | پوئين هڙاپائي دور | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | جهڪر ثقافت جو نالي وارو ماڳ |- | style="background:#FCE4D6;" | 7 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لوهم جو دڙو]]''' | دادو وارو علائقو | پوئين هڙاپائي دور | قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سنڌو تهذيب کان پوءِ واري تسلسل جو ثبوت |- | style="background:#F8CBAD;" | 8 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڪاهو جو دڙو]]''' | [[ميرپورخاص ضلعو]] | تقريباً 5هين–6هين صدي عيسوي | ٻڌ اسٽوپا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽيراڪوٽا ٻڌ فن لاءِ مشهور |- | style="background:#FCE4D6;" | 9 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڀنڀور]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 1 صدي ق.م–13 صدي عيسوي | بندرگاهه / قلعي بند شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ديبل سان روايتي سڃاڻپ؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 10 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[برهمڻ آباد]]–[[منصوره، سنڌ|منصوره]]''' | [[سانگهڙ ضلعو]] | قديم کان عرب دور | شهري آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | عرب سنڌ جي گادي سان لاڳاپيل؛ سڃاڻپ بابت علمي بحث |- | style="background:#FCE4D6;" | 11 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[گوري مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامي جو حصو |- | style="background:#F8CBAD;" | 12 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڀوڏيسر جا مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مذهبي آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ڪارونجهر–ننگرپارڪر جي جين ورثي جو حصو |- | style="background:#FCE4D6;" | 13 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ويراواهه جا جين مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#F8CBAD;" | 14 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[مڪلي جو قبرستان]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 14هين–18هين صدي | قبرستان / مقبرا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو |- | style="background:#FCE4D6;" | 15 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[چوڪنڊي قبرستان]]''' | [[ڪراچي]] | خاص طور 17هين–18هين صدي | پٿر جون سينگاريل قبرون | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 16 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[رني ڪوٽ قلعو]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | موجوده بناوت خاص طور 19هين صدي | دفاعي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | تقريباً 34–35 ڪلوميٽر ديوار؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 17 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | 18هين صديءَ جي پڇاڙي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 18 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[عمرڪوٽ قلعو]]''' | [[عمرڪوٽ ضلعو]] | وچئين / اوائلي جديد دور | تاريخي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 19 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[نئون ڪوٽ قلعو]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 19هين صدي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر جي دروازي طور مشهور؛ 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |} === عالمي ورثي جي حيثيت === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا يونيسڪو عالمي ۽ عارضي ورثي وارا ماڳ |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! ماڳ ! حيثيت ! داخلا جو سال ! بنيادي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[موهن جو دڙو]] | style="background:#E2F0D9;" | '''عالمي ورثو''' | 1980ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌو تهذيب جو شهري آثار |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[مڪلي جو قبرستان]] | style="background:#C6E0B4;" | '''عالمي ورثو''' | 1981ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[رني ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | تاريخي دفاعي قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | مغل دور جي مسجد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سينگاريل پٿر جون قبرون |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڀنڀور]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2004ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قديم ۽ اوائلي اسلامي بندرگاهه |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2016ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | جين مندر، مسجدون، ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[عمرڪوٽ قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قلعو |} <ref>{{cite web |title=Pakistan – World Heritage List and Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === آثارن جي تحفظ ۽ انتظام === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ اندر موجود ڪيترن قومي آثارن ۽ ثقافتي ورثي وارن ماڳن جو انتظامي ۽ مالي اختيار [[سنڌ حڪومت]] ڏانهن منتقل ٿيو. [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو]] ۽ ان جو [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي]] موهن جو دڙو، مڪلي، ڀنڀور، برهمڻ آباد–منصوره، آمري، ڪوٽ ڏيجي ۽ ٻين صوبائي آثارن جي تحفظ، کوٽائي، دستاويزڪاري، عجائب گهرن ۽ بحاليءَ جا ڪم سنڀالين ٿا.<ref>{{cite web |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> موهن جو دڙو ۽ مڪلي کي لوڻياٺ، گرميءَ ۾ تيز تبديلي، برسات، نمي، زميني پاڻي، قدرتي ڪٽاوَ، انساني مداخلت ۽ آفتن کان مسلسل خطرا آهن. 2022ع جي شديد چوماسي کان پوءِ يونيسڪو موهن جو دڙو ۽ مڪلي لاءِ هنگامي مشن موڪليا، جڏهن ته مڪلي لاءِ 2023–2028ع وارو نئون انتظامي منصوبو ۽ 2023–2030ع وارو آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ وارو منصوبو پڻ اڳتي وڌايو ويو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta – State of Conservation |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/9078/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> قديم دڙن لاءِ شهري توسيع، زرعي زمين ۾ تبديلي، غيرقانوني کوٽائي، سرن ۽ پٿرن جي کڻائي ۽ محدود سائنسي دستاويزڪاري به اهم خطرا آهن. ان ڪري جديد آثار قديمه جي پاليسي صرف کوٽائيءَ بدران '''تحفظ، غير تباهي واري سروي، ڊجيٽل دستاويزڪاري، مقامي برادرين جي شموليت ۽ آفتن خلاف مزاحمت''' تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. == ٻوليون == [[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Sindhi as a first language in 1998.png|thumb|300px|ساڄو|پاڪستان ۾ [[سنڌي ٻولي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي تاريخي ضلعي وار ورڇ؛ نقشو 1998ع جي آدمشماري جي انگن تي ٻڌل آهي.]] [[سنڌ]] لساني لحاظ کان پاڪستان جي گهڻ ٻوليائي صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي تاريخي ۽ اڪثريتي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي، جڏهن ته [[اردو]]، [[پشتو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[هندڪو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻيون ٻوليون پڻ مختلف برادرين پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. سنڌ جي لساني بناوت ۾ نمايان شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق موجود آهي، جيڪو تاريخي لڏپلاڻ، شهري آباديءَ جي واڌ، واپار ۽ روزگار لاءِ ملڪ جي ٻين حصن کان ٿيندڙ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب سنڌ جي 55,638,409 ماڻهن مان '''33,462,299'''، يعني '''60.14 سيڪڙو'''، سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو. اردو '''22.30 سيڪڙو''' سان ٻئي، پشتو '''5.31 سيڪڙو''' سان ٽئين ۽ پنجابي '''4.07 سيڪڙو''' سان چوٿين نمبر تي هئي. ان کان پوءِ بلوچي 2.17 سيڪڙو، سرائيڪي 1.64 سيڪڙو ۽ هندڪو 1.49 سيڪڙو آباديءَ جون مادري ٻوليون هيون.<ref name="PBS-Sindh2023"/><ref name="PBS-MotherTongue">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌي ٻولي === {{Main|سنڌي ٻولي}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' سنڌ جي تاريخي، ثقافتي ۽ اڪثريتي ٻولي آهي. لسانياتي درجي بنديءَ موجب سنڌي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] گروهه سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا جو تعلق برصغير جي پراڻين هند-آريائي ۽ وچين هند-آريائي لساني مرحلن سان آهي. صدين کان سنڌ جو ايران، عرب دنيا، وچ ايشيا ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان سياسي، مذهبي ۽ واپاري رابطو رهڻ سبب سنڌيءَ جي لغت تي خاص طور [[سنسڪرت]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] جا اثر پيا؛ جديد دور ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ وڏي تعداد ۾ لفظ داخل ٿيا آهن. سنڌي پنهنجي صوتياتي نظام جي ڪري هند-آريائي ٻولين ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻوليءَ ۾ ڏندن وارا، مورڌني، وسرڳي ۽ ٻين قسمن جي وينجن سان گڏ '''امپلاسيو''' آواز پڻ موجود آهن. سنڌيءَ جو بنيادي نحوي نمونو [[فاعل-مفعول-فعل]] آهي، جڏهن ته اسم ۽ ضمير جنس، عدد ۽ حالت سان لاڳاپيل صرفياتي تبديليون ڏيکارين ٿا. سنڌيءَ جا ڪيترائي علائقائي لهجا ۽ ٻولياتي قسم آهن. انهن جي درجي بندي مختلف لساني مطالعي ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي، پر '''وچولي'''، '''لاڙي'''، '''سِريلي'''، '''ٿري''' ۽ '''ڪڇي''' سنڌيءَ سان لاڳاپيل نمايان علائقائي صورتن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. معياري ادبي سنڌيءَ جو بنياد گهڻي ڀاڱي وچولي لهجي سان لاڳاپيل آهي. === سنڌي رسم الخط === پاڪستان ۾ سنڌي عام طور عربي-فارسي بنياد تي ٺهيل '''[[سنڌي رسم الخط]]''' ۾ لکي وڃي ٿي. موجوده معياري صورت ۾ سنڌي الفابيٽ ۾ '''52 اکر''' آهن ۽ ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن جي نمائندگي لاءِ عربي-فارسي رسم الخط ۾ اضافي اکر شامل ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي دور ۾ سرڪاري ۽ تعليمي مقصدن لاءِ سنڌي لکڻيءَ جي معياربندي ڪئي وئي. هندستان ۾ سنڌي لکڻ لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط سان گڏ [[ديوناگري]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. تاريخي طور سنڌي واپاري برادرين ۾ [[خداوادي رسم الخط|خداوادي]] ۽ ٻين واڻڪي صورتن جو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهڙي طرح سنڌيءَ جي تاريخ گهڻ-رسم الخط واري ادبي ۽ تجارتي روايت رکي ٿي. === سنڌيءَ جي قانوني حيثيت === سنڌيءَ جي سرڪاري استعمال ۽ تدريس کي قانوني بنياد '''سنڌ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، واڌاري ۽ استعمال) ايڪٽ، 1972ع''' ذريعي ڏنو ويو. اهو بل سنڌ اسيمبليءَ 7 جولاءِ 1972ع تي منظور ڪيو، گورنر 16 جولاءِ تي منظوري ڏني ۽ 17 جولاءِ 1972ع تي سنڌ حڪومت جي گزيٽ ۾ شايع ٿيو. قانون جي تمهيد ۾ واضح ڪيو ويو ته سنڌي اڳ ئي سنڌ حڪومت جي آفيسن ۽ کاتن ۾ استعمال ٿيندي هئي ۽ قانون جو مقصد سنڌيءَ جي تدريس، واڌاري ۽ استعمال لاءِ قدم مقرر ڪرڻ هو.<ref name="SindhiAct1972">{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |url=https://sl.sindhila.org/assets/pdf/act-1972.pdf |publisher=Government of Sindh |date=17 July 1972 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن قانون ۾ پوءِ 1990ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، تحقيق، معياري بڻائڻ ۽ استعمال کي هٿي ڏيڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف ادارتي قدم کنيا، جن مان [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] اهم ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Boli Act |url=https://sindhila.org/newsite/home/act?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === اردو ٻولي === '''[[اردو]]''' سنڌ ۾ سنڌيءَ کان پوءِ سڀ کان وڏي مادري ٻولي آهي. اردو ڳالهائيندڙ آبادي خاص طور شهري سنڌ، بالخصوص [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجرن جي وڏي پيماني تي سنڌ جي شهرن ڏانهن آمد صوبي جي لساني بناوت ۾ اهم تبديلي آندي. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''12,409,745''' ماڻهن اردوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي مجموعي آباديءَ جو '''22.30 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تناسب '''40.39 سيڪڙو''' هو، جڏهن ته ڳوٺاڻن سنڌ ۾ اهو '''1.12 سيڪڙو''' هو. 2017ع ۾ اردو صوبي جي 18.20 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> اردو پاڪستان جي قومي ٻولي هجڻ ڪري سنڌ ۾ وفاقي انتظام، ميڊيا، بين الصوبائي رابطي، واپار ۽ تعليم جي ڪيترن شعبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. === پشتو ٻولي === '''[[پشتو]]''' 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ٽئين وڏي مادري ٻولي هئي. صوبي ۾ '''2,955,893''' ماڻهن پشتوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي مجموعي آباديءَ جو '''5.31 سيڪڙو''' هئا. پشتو ڳالهائيندڙ آبادي گهڻي ڀاڱي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي؛ آدمشماري موجب شهري سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙن جو تناسب 9.00 سيڪڙو، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙ آباديءَ جي واڌ بنيادي طور ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران [[خيبر پختونخوا]]، اڳوڻن قبائلي علائقن ۽ افغانستان کان ٿيندڙ معاشي ۽ ٻين لڏپلاڻن سان لاڳاپيل رهي آهي. === پنجابي ٻولي === '''[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]''' پڻ سنڌ جي اهم ٻولين مان آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ '''2,265,471''' ماڻهن پنجابيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪي سنڌ جي آباديءَ جو '''4.07 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ پنجابي ڳالهائيندڙ آبادي 6.44 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.29 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پنجابي ڳالهائيندڙ برادريون سنڌ جي وڏن شهري، صنعتي ۽ زرعي علائقن ۾ آباد آهن. 2017ع کان 2023ع تائين صوبي جي مجموعي آباديءَ ۾ پنجابي مادري ٻولي رکندڙن جو تناسب 5.31 سيڪڙو مان گهٽجي 4.07 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === بلوچي ٻولي === '''[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]''' سنڌ جي تاريخي لساني منظرنامي جو اهم حصو آهي. سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وچ ۾ صدين کان آبادي، قبيلائي، سياسي ۽ واپاري لاڳاپا رهيا آهن ۽ بلوچ برادريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد رهيون آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''1,208,147''' ماڻهن بلوچيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''2.17 سيڪڙو''' هئا. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جو تناسب 1.76 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 2.53 سيڪڙو هو. 2017ع ۾ بلوچي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو صوبائي تناسب 2.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سرائيڪي ٻولي === '''[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]''' سنڌ جي اترين علائقن ۽ ٻين شهرن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. سنڌ جي اترين ضلعن جا ڏکڻ پنجاب ۽ سرائيڪي وسيب سان تاريخي، معاشي ۽ جاگرافيائي رابطا رهيا آهن، جڏهن ته لڏپلاڻ سبب سرائيڪي ڳالهائيندڙ سنڌ جي وڏن شهرن ۾ پڻ آباد آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''913,418''' ماڻهن سرائيڪيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''1.64 سيڪڙو''' هئا. شهري علائقن ۾ ان جو تناسب 2.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.50 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === هندڪو ۽ براهوي === 2023ع جي آدمشماري ۾ '''830,581''' سنڌ واسين، يعني '''1.49 سيڪڙو''' آباديءَ، [[هندڪو]] کي مادري ٻولي قرار ڏنو. هندڪو ڳالهائيندڙن جو تناسب شهري سنڌ ۾ 2.21 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 0.65 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> [[براهوي ٻولي|براهوي]] سنڌ جي '''265,769''' ماڻهن، يعني 0.48 سيڪڙو آباديءَ، جي مادري ٻولي هئي. براهوي ٻين وڏين سنڌي ٻولين کان لسانياتي لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌ ۾ براهوي ڳالهائيندڙن جو تناسب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.70 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 0.28 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌ ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻيون ٻوليون === سنڌ جي لساني تنوع ۾ [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[ميواتي ٻولي|ميواتي]]، [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] ۽ ٻيون ننڍيون ٻولياتي برادريون پڻ شامل آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شينا، بلتي، ميواتي، ڪلاشا ۽ ڪوهستاني کي پهريون ڀيرو جدا مادري ٻوليءَ جي اختيار طور شامل ڪيو ويو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ انهن کان سواءِ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]، [[پارڪري ڪولي ٻولي|پارڪري ڪولي]] ۽ ٻين مقامي يا برادري-بنياد ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري شايع ٿيل صوبائي مجموعي جدول ۾ انهن مان ڪيترين ٻولين کي الڳ صوبائي category بدران ''ٻيون ٻوليون'' ۾ گڏ ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري انهن لاءِ الڳ صوبائي سيڪڙو انهيءَ جدول مان اخذ نٿو ڪري سگهجي.<ref name="PBS-MotherTongue"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻو لساني فرق === سنڌ جي لساني جاگرافيءَ جي سڀ کان نمايان خصوصيت شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي '''92.12 سيڪڙو''' آبادي سنڌيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اهو تناسب '''32.84 سيڪڙو''' هو. ان جي ابتڙ اردو شهري سنڌ جي '''40.39 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، پر ڳوٺاڻن سنڌ ۾ صرف '''1.12 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پشتو، پنجابي، سرائيڪي ۽ هندڪو پڻ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ شهري سنڌ ۾ وڌيڪ تناسب رکن ٿيون. هي فرق خاص طور ڪراچي ۽ ٻين وڏن صنعتي شهرن جي ملڪ جي مختلف حصن کان آباديءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ واري تاريخي ڪردار سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌي ٻولي اٿارٽي === {{Main|سنڌي ٻولي اٿارٽي}} '''[[سنڌي ٻولي اٿارٽي|سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' سنڌ حڪومت جو هڪ خودمختيار علمي ادارو آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، تحقيق، تدريس، اصطلاح سازي ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ استعمال لاءِ ڪم ڪري ٿو. ادارو [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت ۽ نوادرات کاتي جي انتظامي دائري هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام بورڊ آف گورنرس ذريعي هلندو آهي.<ref name="SLA">{{cite web |title=Sindhi Language Authority |url=https://sindhila.org/newsite/?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اٿارٽيءَ جو پهريون بورڊ آف گورنرس '''1991ع''' ۾ نامياري عالم [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي چيئرمئن شپ هيٺ قائم ڪيو ويو. اداري پنهنجي قيام کان پوءِ لغتن، تحقيقي ڪتابن، ٻوليءَ بابت رسالي '''سنڌي ٻولي'''، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ڊجيٽل اوزارن سميت مختلف علمي ۽ فني منصوبن تي ڪم ڪيو آهي. اٿارٽي موجب ''سنڌي ٻولي'' تحقيقي رسالو پهريون ڀيرو 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 2008ع کان باقاعدي شايع ٿيندو رهيو آهي.<ref name="SLA"/> === مادري ٻولي موجب آبادي === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ جي ڪُل آبادي '''55,638,409''' هئي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مادري ٻوليءَ بابت نتيجن موجب ورڇ هيٺين ريت هئي:<ref name="PBS-Sindh2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب — 2023ع |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! مادري ٻولي ! ڳالهائيندڙ ! صوبي جي آباديءَ جو سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 33,462,299 | style="background:#C8E6C9;" | '''60.14%''' | 92.12% | 32.84% |- | style="background:#E0F2F1;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 12,409,745 | style="background:#BBDEFB;" | '''22.30%''' | 1.12% | 40.39% |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[پشتو]] | 2,955,893 | 5.31% | 1.00% | 9.00% |- | style="background:#E0F2F1;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 2,265,471 | 4.07% | 1.29% | 6.44% |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 1,208,147 | 2.17% | 1.76% | 2.53% |- | style="background:#E0F2F1;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 913,418 | 1.64% | 0.50% | 2.62% |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 830,581 | 1.49% | 0.65% | 2.21% |- | style="background:#E0F2F1;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 265,769 | 0.48% | 0.70% | 0.28% |- | 9 | style="text-align:right;" | [[ميواتي ٻولي|ميواتي]] | 57,059 | 0.10% | 0.06% | 0.14% |- | 10 | style="text-align:right;" | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | 53,249 | 0.10% | 0.02% | 0.16% |- | 11 | style="text-align:right;" | [[بلتي ٻولي|بلتي]] | 27,193 | 0.05% | 0.003% | 0.09% |- | 12 | style="text-align:right;" | [[شينا ٻولي|شينا]] | 22,273 | 0.04% | 0.01% | 0.07% |- | 13 | style="text-align:right;" | [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] | 14,885 | 0.03% | 0.004% | 0.05% |- | 14 | style="text-align:right;" | [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] | 777 | 0.001% | 0.001% | 0.002% |- | 15 | style="text-align:right;" | '''ٻيون ٻوليون''' | 1,151,650 | 2.07% | 0.77% | 3.18% |} {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب، 2023ع<ref name="PBS-Sindh2023"/> |label1=[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1=60.14 |color1=#F39C12 |label2=[[اردو]] |value2=22.30 |color2=#2980B9 |label3=[[پشتو]] |value3=5.31 |color3=#27AE60 |label4=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4=4.07 |color4=#C0392B |label5=[[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value5=2.17 |color5=#8E44AD |label6=[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6=1.64 |color6=#16A085 |label7=[[هندڪو]] |value7=1.49 |color7=#D35400 |label8=[[براهوي ٻولي|براهوي]] |value8=0.48 |color8=#7D3C98 |label9=ٻيون ٻوليون |value9=2.40 |color9=#95A5A6 }} === 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ جو ڀيٽائتو جائزو === {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ وڏين مادري ٻولين جو تناسب، 2017ع–2023ع |- style="background:#5C6BC0; color:white;" ! مادري ٻولي ! 2017ع ! 2023ع ! تبديلي (سيڪڙو پوائنٽ) |- | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 61.60% | 60.14% | −1.46 |- | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 18.20% | 22.30% | +4.10 |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | [[پشتو]] | 5.46% | 5.31% | −0.15 |- | style="background:#FFEBEE; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 5.31% | 4.07% | −1.24 |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 2.00% | 2.17% | +0.17 |- | style="background:#E0F7FA; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 2.23% | 1.64% | −0.59 |- | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 1.58% | 1.49% | −0.09 |- | style="background:#EFEBE9; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 0.73% | 0.48% | −0.25 |} <ref name="PBS-Sindh2023"/> == مذهب == {{See also|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ ۾ هندومت|سنڌ ۾ تصوف}} [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار، [[ڀٽ شاهه]]؛ سنڌ جي صوفي مذهبي ۽ ثقافتي روايت جو اهم مرڪز.]] [[فائل:Hindu Temple, Sadh Belo, Sukkur.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ساڌ ٻيلو]]، [[سکر]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع سنڌ جي اهم هندو مذهبي مرڪزن مان هڪ.]] [[سنڌ]] مذهبي لحاظ کان تاريخي طور گهڻ مذهبي خطو رهيو آهي. سنڌو ماٿريءَ جي قديم مذهبي روايتن کان پوءِ هتي [[هندومت]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين مت]]، [[اسلام]]، [[عيسائيت]]، [[سک مت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] سان لاڳاپيل برادريون مختلف دورن ۾ موجود رهيون آهن. موجوده دور ۾ اسلام سنڌ جو اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي هندو آبادي رکندڙ صوبن مان آهي ۽ هتي عيسائي، سک، پارسي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون پڻ تاريخي آباديون موجود آهن.<ref name="PBSReligion2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب، مذهب بابت جواب ڏيندڙ سنڌ جي '''55,638,409''' ماڻهن مان '''50,126,428'''، يعني '''90.09 سيڪڙو'''، مسلمان هئا. هندو جاتي 6.43 سيڪڙو، شيڊيولڊ ڪاسٽس 2.38 سيڪڙو، عيسائي 0.98 سيڪڙو، احمدي 0.03 سيڪڙو، سک 0.01 سيڪڙو ۽ پارسي تقريباً 0.003 سيڪڙو هئا. غير مسلم آبادي مجموعي طور 9.91 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي مذهبي جاگرافيءَ ۾ واضح شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي 85.45 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اها شرح 94.06 سيڪڙو هئي. هندو جاتيءَ جو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ 9.73 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 3.61 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 4.48 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 0.59 سيڪڙو هئا. عيسائين جو تناسب شهري سنڌ ۾ 1.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.24 سيڪڙو هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === اسلام === {{Main|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ تي عربن جي فتح}} سنڌ ۾ اسلام جي موجودگي جو تعلق اٺين صديءَ جي عرب فتح کان اڳ واري سامونڊي واپار سان پڻ جوڙيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌ جي بندرگاهن جا عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا. بهرحال، سنڌ ۾ اسلامي سياسي اقتدار جو مستقل قيام 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح سان ٿيو. [[راجا ڏاهر]] جي شڪست کان پوءِ ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد ۽ ملتان سميت سنڌو ماٿريءَ جا اهم حصا عرب اقتدار هيٺ آيا. ابتدائي اسلامي انتظام ۾ مقامي هندن ۽ ٻڌن کي مختلف هنڌن تي پنهنجي مذهبي ادارن ۽ رسم رواج جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جڏهن ته انهن تي اسلامي رياست جي مالي ۽ قانوني نظام جا ضابطا لاڳو ٿيا. سنڌ ۾ اسلام قبول ڪرڻ وارو عمل هڪ ئي وقت يا هڪ ئي سبب سان نه ٿيو، پر ڪيترن صدين تائين سياسي، سماجي، معاشي، مذهبي ۽ روحاني رابطن وسيلي تدريجي طور وڌندو رهيو. [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت بابت بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن ۽ سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلڻ ۽ ڪجهه ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. ''چچ نامي'' ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ راجا ڏاهر جي پٽ [[جيسيه]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت پڻ روايت موجود آهي؛ پر اهڙين روايتن جي تفصيل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري انهن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ماخذن ۾ آيل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === تصوف === {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} سنڌ جي اسلامي تاريخ ۾ [[تصوف]] کي خاص اهميت حاصل آهي. وچئين دور کان صوفي خانقاهون، درگاهون، سماع، ڪافي ۽ مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ جا اهم حصا بڻيا. قادري، سهروردي، چشتي ۽ نقشبندي روايتن جا مختلف سلسلا سنڌ ۾ سرگرم رهيا، جڏهن ته مقامي صوفي روايتن ڪيترن هنڌن تي فارسي-اسلامي فڪر کي سنڌي ٻولي، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقامي ثقافت سان ملائي هڪ مخصوص مذهبي ماحول پيدا ڪيو.<ref>{{cite journal |title=On the History of Sufism in Australia |journal=Journal of Sufi Studies |publisher=Brill |volume=11 |year=2022 |pages=115–135}}</ref> سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]]، [[مخدوم نوح]]، [[شاهه عنايت شهيد]] ۽ ٻين بزرگن جا نالا شامل آهن. انهن جون درگاهون مذهبي زيارت سان گڏ سنڌي موسيقي، شاعري، لوڪ ثقافت ۽ اجتماعي سڃاڻپ جا پڻ مرڪز رهيون آهن. [[مڪلي جو قبرستان]] ۾ حڪمرانن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جا سوين تاريخي مقبرا موجود آهن. يونيسڪو مڪلي کي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ غيرمعمولي شاهدي قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === هندومت === {{Main|سنڌ ۾ هندومت}} [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[ساڌ ٻيلو]] جي هندو مذهبي عمارت، [[سکر]].]] هندومت سنڌ جي سڀ کان پراڻين زنده مذهبي روايتن مان هڪ آهي. سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور ۾ هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ جين مت مختلف وقتن تي اهم مذهبي روايتون رهيون. عرب فتح کان پوءِ به هندو آبادي سنڌ جي سماجي، تجارتي ۽ زرعي زندگيءَ جو اهم حصو رهي. 1941ع جي آدمشماري موجب ان وقت جي سنڌ ۾ 4,840,795 ماڻهن مان 1,279,530، يعني تقريباً '''26.4 سيڪڙو'''، هندو هئا، جڏهن ته مسلمان آبادي 71.5 سيڪڙو هئي.<ref name="Sindh1941">{{cite book |title=Census of India, 1941: Sind |year=1941 |at=Table on Religion}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي شهري هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته هندستان مان مسلمان مهاجر سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ اچي آباد ٿيا. ان سان سنڌ جي مذهبي ۽ لساني آباديءَ جي بناوت ۾ بنيادي تبديلي آئي. 2023ع ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''هندو جاتي''' ۽ '''شيڊيولڊ ڪاسٽس''' کي جدا مردم شماري categories طور ڳڻيو. هندو جاتيءَ جو انگ '''3,575,848''' يا 6.43 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس '''1,325,559''' يا 2.38 سيڪڙو هئا. ٻنهي سرڪاري categories کي گڏ ڪرڻ سان انگ لڳ ڀڳ 4.90 ملين يا 8.81 سيڪڙو ٿئي ٿو، پر سرڪاري مردم شماريءَ ۾ اهي الڳ ڏيکاريل آهن.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي هندو آبادي خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ ٻين اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. [[ساڌ ٻيلو]]، [[راماپير مندر، ٽنڊو الهيار|راماپير مندر]]، عمرڪوٽ جا مندر ۽ ٿر جا مختلف مذهبي ماڳ سنڌ جي هندو مذهبي ورثي جا اهم مرڪز آهن. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن جدا صوبائي قانون ذريعي هندو شادين جي رجسٽريشن لاءِ '''[[سنڌ هندو ميريج ايڪٽ 2016ع]]''' منظور ڪيو؛ ان ۾ 2018ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Hindus Marriage Act, 2016 |url=https://humanrights.sindh.gov.pk/hr-acts |publisher=Human Rights Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جين مت === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[فائل:Gori Temple (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[گوري مندر]]، [[ننگرپارڪر]]؛ سنڌ جي تاريخي جين مذهبي ورثي جو نمايان مثال.]] [[جين مت]] سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي مذهبي تاريخ جو اهم حصو رهيو آهي، خاص طور ٿرپارڪر، ننگرپارڪر ۽ گجرات سان ڳنڍيل واپاري علائقن ۾. [[ننگرپارڪر جا جين مندر]]، [[گوري مندر]]، ڀوڏيسر ۽ ويراواهه جا آثار سنڌ ۾ جين برادرين جي ڊگهي تاريخ جا مادي ثبوت آهن. ننگرپارڪر جا جين مندر وچئين دور کان اوائلي جديد دور تائين مختلف مرحلن ۾ تعمير ٿيا ۽ انهن ۾ گجرات، راجستان ۽ مقامي سنڌي تعميراتي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا. 2016ع ۾ '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي جين آباديءَ جو تقريباً سمورو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، تنهنڪري 2023ع جي مردم شماري ۾ جين مت کي سنڌ لاءِ الڳ category طور نه ڏيکاريو ويو. ان جي باوجود جين مندر سنڌ جي مذهبي ۽ آثار قديمه واري ورثي ۾ اهم جڳهه رکن ٿا. === سنڌ ۾ عيسائيت === {{Main|سنڌ ۾ عيسائيت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img43 StPatrick Cathedral.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي عيسائي مذهبي عمارتن مان هڪ.]] سنڌ ۾ عيسائيت جي تاريخ کي رڳو 1843ع جي برطانوي فتح سان شروع ڪرڻ درست ناهي، پر ان جي قديم تاريخ بابت دعوائن کي روايت ۽ تاريخي ثبوت جي وچ ۾ فرق سان پيش ڪرڻ ضروري آهي. عيسائي روايتن ۽ ٽئين صديءَ جي اپوڪريفل متن ''اعمال توما'' ۾ رسول [[سينٽ ٿامس]] کي هند-پارٿي حڪمران [[گونڊوفارس]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪندي بيان ڪيو ويو آهي. گونڊوفارس پهرين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ موجوده پاڪستان جي حصن تي حڪمران هو.<ref>{{cite journal |last=Fleet |first=J. F. |title=St. Thomas and Gondophernes |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=37 |issue=2 |year=1905 |pages=223–236 |doi=10.1017/S0035869X00033049}}</ref> بهرحال جديد علمي تحقيق سينٽ ٿامس جي اتر اولهه هندستان يا سنڌو ماٿريءَ واري سفر کي مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو نٿي سمجهي. ''اعمال توما'' جي ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي گونڊوفارس جو نالو اچڻ اهم آهي، پر متن ۾ افسانوي ۽ مذهبي عناصر پڻ موجود آهن؛ تنهنڪري “سينٽ ٿامس سنڌ ۾ آيو ۽ گونڊوفارس کي عيسائي بڻايو” کي قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |title=Networks and social cohesion in ancient Indian Ocean trade: geography, ethnicity, religion |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2013}}</ref><ref>{{cite journal |title=The South Indian Tradition of the Apostle Thomas |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |publisher=Cambridge University Press}}</ref> قديم هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن وسيلي شام، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي عيسائي برادرين جو هندستان سان رابطو موجود هو، تنهنڪري سنڌ ۽ ان جي بندرگاهن تائين ابتدائي عيسائي واپارين يا مسافرن جي پهچ ممڪن هئي؛ پر سنڌ ۾ پهرين صديءَ جي منظم عيسائي جماعت جا سڌا آثار قديمه جا ثبوت محدود آهن. سنڌي تاريخي ادب ۾ فادر اڪيلس ميرسمن جي تحقيق موجب انگريزن جي فتح کان اڳ به ڪراچيءَ ۾ وقت بوقت ڪئٿولڪ پادرين جي آمد جو ذڪر ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني مذهبي جماعت سان لاڳاپيل پادرين جي مذهبي خدمت بابت روايت ڏني وئي آهي. 1840ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ مستقل ڪئٿولڪ ۽ پوءِ پروٽيسٽنٽ مشن وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Meersman |first=Achilles |title=Did the British Introduce Christianity into Sind? |journal=Journal of the Sind Historical Society |note=Reprinted in Sindh Observer: Selections from the Journal of Sindh Historical Society, ed. Mubarak Ali |pages=99–100}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عيسائي مشنن ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ اسڪول، ڪاليج، اسپتالون ۽ سماجي ادارا قائم ڪيا. [[ڪراچي آرچ ڊائوسيس]] 20 مئي 1948ع تي قائم ٿيو ۽ 15 جولاءِ 1950ع تي آرچ ڊائوسيس جي حيثيت حاصل ڪيائين؛ ان جو مرڪزي گرجاگهر [[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]] آهي.<ref>{{cite web |title=Archdiocese of Karachi |url=https://www.catholicsinpakistan.org/dioceses/karachi/ |publisher=Catholics in Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''546,968''' عيسائي هئا، جيڪي مذهب بابت جواب ڏيندڙ آباديءَ جو '''0.98 سيڪڙو''' هئا. انهن مان وڏي آبادي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ رهي ٿي.<ref name="PBSReligion2023"/> === سک مت === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ واپار، فوجي ۽ مذهبي رابطن سبب [[سک مت]] سان لاڳاپيل جماعتون نوآبادياتي دور کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ ۾ موجود رهيون. سکر، شڪارپور، ڪراچي ۽ ٻين شهرن ۾ سک ۽ نانڪ پنٿي واپاري برادريون تاريخي طور آباد رهيون. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ ننڍيون سک برادريون موجود رهيون ۽ ڪجهه شهرن ۾ گردوارا ۽ مذهبي ادارا قائم رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''5,182''' ماڻهن سک مت کي پنهنجو مذهب ڄاڻايو، جيڪو صوبي جي ڳڻيل مذهبي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''0.01 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === پارسي ۽ زرتشتي برادري === [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] يا [[پارسي]] برادري سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، جي شهري، تجارتي ۽ فلاحي تاريخ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي دور دوران بمبئي، گجرات ۽ ٻين علائقن مان پارسي خاندان ڪراچي لڏي آيا ۽ بندرگاهي واپار، صنعت، شهري حڪومت، تعليم ۽ خيراتي ادارن ۾ سرگرم ٿيا. [[جمشيد نسروانجي مهتا]]، جيڪو ڪراچي جو مشهور ميئر ۽ سماجي ڪارڪن هو، سنڌ جي پارسي برادريءَ جي نمايان شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. پارسي برادريءَ ڪراچيءَ ۾ اسڪولن، اسپتالن، رهائشي ۽ خيراتي ادارن جي قيام ۾ پڻ حصو ورتو. 2023ع جي آدمشماري ۾ سنڌ ۾ '''1,763''' پارسي رڪارڊ ٿيا، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو تقريباً '''0.003 سيڪڙو''' هئا.<ref name="PBSReligion2023"/> === مذهبي آبادي، 2023ع === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! نمبر ! مذهب / مردم شماري category ! آبادي ! سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E8F5E9;" | 1 | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | '''[[اسلام]]''' | 50,126,428 | '''90.09%''' | 85.45% | 94.06% |- | style="background:#FFF3E0;" | 2 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | '''[[هندومت|هندو جاتي]]''' | 3,575,848 | '''6.43%''' | 9.73% | 3.61% |- | style="background:#FDEDEC;" | 3 | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | '''[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]]''' | 1,325,559 | '''2.38%''' | 4.48% | 0.59% |- | style="background:#EAF2F8;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عيسائيت]]''' | 546,968 | '''0.98%''' | 0.24% | 1.62% |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[احمديه]] | 18,266 | 0.03% | 0.02% | 0.04% |- | style="background:#FFF9C4;" | 6 | style="background:#FCF3CF; text-align:right;" | [[سک مت]] | 5,182 | 0.01% | 0.01% | 0.01% |- | style="background:#F2F3F4;" | 7 | style="background:#E5E7E9; text-align:right;" | [[پارسي]] | 1,763 | 0.003% | 0.001% | 0.005% |- | style="background:#F8F9F9;" | 8 | style="text-align:right;" | ٻيا | 38,395 | 0.07% | 0.07% | 0.07% |} <ref name="PBSReligion2023"/> {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع<ref name="PBSReligion2023"/> |label1=[[اسلام]] |value1=90.09 |color1=#2E8B57 |label2=هندو جاتي |value2=6.43 |color2=#F39C12 |label3=[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]] |value3=2.38 |color3=#E67E22 |label4=[[عيسائيت]] |value4=0.98 |color4=#3498DB |label5=[[احمديه]] |value5=0.03 |color5=#8E44AD |label6=[[سک مت]] |value6=0.01 |color6=#F4D03F |label7=پارسي ۽ ٻيا |value7=0.08 |color7=#95A5A6 }} {{clear}} === مذهبي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي === هيٺ ڏنل جدول 1872ع کان 2023ع تائين مختلف آدمشمارين ۾ سنڌ جي مذهبي آباديءَ جو تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. نوآبادياتي دور جي آدمشمارين ۾ مذهبي درجي بندي موجوده آدمشمارين کان مختلف هئي؛ مثال طور ڪن سالن ۾ نانڪ پنٿين، قبائلي مذهبي گروهن يا جينن کي هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيو ويو هو. تنهنڪري مختلف سالن جي انگن جو سڌو مقابلو انهن وضاحتي حاشين کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ گهرجي. <div style="overflow-x:auto; border:1px solid #AAB7B8; padding:0.2em;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:92%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ مذهب، 1872ع–2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! rowspan="2" style="min-width:125px;" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" | 1872ع<ref name="sindh1872">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |jstor=saoa.crl.25057641 |access-date=16 November 2024 |title=Census of the Bombay Presidency, taken on the 21. February 1872. |year=1872 |volume=2 |pages=76 (part 1) & 112–138 (part 2) |publisher=Bombay, 1875. |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921175249/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1872|1872ع جا انگ [[برطانوي هندستان ۾ آدمشماري|آدمشماري]] جي انهن ضلعن ــ [[ڪراچي ضلعو (سنڌ)|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ضلعو (سنڌ)|حيدرآباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو]] ــ ۽ [[خيرپور رياست]] جي مجموعي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن. خيرپور رياست ۾ مذهبي وابستگي الڳ نه ڳڻي وئي هئي.}} ! colspan="2" | 1881ع<ref name="sindh1881">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=3 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1881|1881ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1891ع<ref name="sindh1891">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |archive-date=8 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408203225/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1891|1891ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1901ع<ref name="sindh1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207080045/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1901|1901ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1911ع<ref name="sindh1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |archive-date=8 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208045130/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1911|1911ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1921ع<ref name="sindh1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=6 May 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022430/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1921|1921ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1931ع<ref name="sindh1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=5 May 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022514/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1931|1931ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1941ع ! colspan="2" | 1951ع<ref name="sindh1951">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|title=CPopulation According to Religion, Tables-6, Pakistan – Census 1951|access-date=21 July 2024|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013102/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|url-status=live}}</ref>{{rp|22–26}}{{efn|name=Sindh1951|[[وفاقي گادي وارو علائقو (ڪراچي)]] پڻ شامل آهي.}} ! colspan="2" | 1998ع<ref name="sindh1998">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|title=Population Distribution by Religion, 1998 Census|access-date=23 January 2023|archive-date=23 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250923095306/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="sindh2017">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|title=TABLE 9 – POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=23 January 2023|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013148/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="2017 Census">{{cite web |title=Religious Demographics of Pakistan 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf |archive-date=29 August 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="sindh2023">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=7th Population and Housing Census – Detailed Results Table-9 Population by sex, religion and rural/urban|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=6 August 2024|archive-date=3 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203030321/https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census – 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |access-date=21 July 2024 |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212115052/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=live }}</ref> |- style="background:#D2B4DE;" ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % |- style="background:#E8F5E9;" ! style="text-align:right;" | [[اسلام]] [[فائل:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,712,266{{efn|[[سني اسلام|سني]]: 1,700,468<br>[[شيعو اسلام|شيعا]]: 11,798}} | {{Percentage|1712266|2192415|2}} | 1,989,630 || {{Percentage|1989630|2542976|2}} | 2,318,180 || {{Percentage|2318180|3003711|2}} | 2,609,337 || {{Percentage|2609337|3410223|2}} | 2,822,756 || {{Percentage|2822756|3737223|2}} | 2,562,700 || {{Percentage|2562700|3472508|2}} | 3,017,377 || {{Percentage|3017377|4114253|2}} | 3,462,015 || {{Percentage|3462015|4840795|2}} | 5,535,645 || {{Percentage|5535645|6047748|2}} | 27,796,814 || {{Percentage|27796814|30439893|2}} | 43,234,107 || {{Percentage|43234107|47854510|2}} | 50,126,428 || {{Percentage|50126428|55638409|2}} |- style="background:#FFF3E0;" ! style="text-align:right;" | [[هندومت]] [[فائل:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|1872ع جي آدمشماريءَ ۾ قبائلي مذهبي گروهه، جين ۽ نانڪ پنٿي پڻ هن درجي ۾ شامل هئا؛ 1881ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي، 1891ع ۾ قبائلي، ۽ 1901ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي پڻ هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيا ويا.}} | 475,848{{efn|جاتي هندو: 390,435<br>[[پاڪستان ۾ شيڊيولڊ ڪاسٽس|شيڊيولڊ ڪاسٽس]]، قبائلي ۽ جين: 61,514<br>نانڪ پنٿي (سک): 23,899}} | {{Percentage|475848|2192415|2}} | 544,848 || {{Percentage|544848|2542976|2}} | 674,371 || {{Percentage|674371|3003711|2}} | 787,683 || {{Percentage|787683|3410223|2}} | 877,313 || {{Percentage|877313|3737223|2}} | 876,629 || {{Percentage|876629|3472508|2}} | 1,055,119 || {{Percentage|1055119|4114253|2}} | 1,279,530 || {{Percentage|1279530|4840795|2}} | 482,560 || {{Percentage|482560|6047748|2}} | 2,280,842 || {{Percentage|2280842|30439893|2}} | 4,176,986 || {{Percentage|4176986|47854510|2}} | 4,901,407 || {{Percentage|4901407|55638409|2}} |- style="background:#EAF2F8;" ! style="text-align:right;" | [[عيسائيت]] [[فائل:Christian cross.svg|15px]] | 3,329{{efn|[[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]: 1,670<br>[[چرچ آف انگلينڊ]]: 1,142<br>مقامي عيسائي (مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ سرياني): 359<br>پريسبيٽيرين: 156<br>يوناني آرٿوڊوڪس: 2}} | {{Percentage|3329|2192415|2}} | 6,082 || {{Percentage|6082|2542976|2}} | 7,768 || {{Percentage|7768|3003711|2}} | 7,825 || {{Percentage|7825|3410223|2}} | 10,917 || {{Percentage|10917|3737223|2}} | 11,734 || {{Percentage|11734|3472508|2}} | 15,152 || {{Percentage|15152|4114253|2}} | 20,304 || {{Percentage|20304|4840795|2}} | 22,601 || {{Percentage|22601|6047748|2}} | 294,885 || {{Percentage|294885|30439893|2}} | 408,301 || {{Percentage|408301|47854510|2}} | 546,968 || {{Percentage|546968|55638409|2}} |- style="background:#F2F3F4;" ! style="text-align:right;" | [[زرتشتي مذهب]] [[فائل:Faravahar.svg|15px]] | 870{{efn|شاهنشاهي فرقي جا: 712<br>قديمي فرقي جا: 158}} | {{Percentage|870|2192415|2}} | 1,063 || {{Percentage|1063|2542976|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3003711|2}} | 2,000 || {{Percentage|2000|3410223|2}} | 2,411 || {{Percentage|2411|3737223|2}} | 2,913 || {{Percentage|2913|3472508|2}} | 3,537 || {{Percentage|3537|4114253|2}} | 3,841 || {{Percentage|3841|4840795|2}} | 5,046 || {{Percentage|5046|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,763 || {{Percentage|1763|55638409|3}} |- style="background:#FFFDE7;" ! style="text-align:right;" | [[ٻڌ ڌرم]] [[فائل:Dharma Wheel (2).svg|15px]] | 67 || {{Percentage|67|2192415|3}} | 9 || {{Percentage|9|2542976|3}} | 2 || {{Percentage|2|3003711|3}} | 0 || {{Percentage|0|3410223|3}} | 21 || {{Percentage|21|3737223|3}} | 41 || {{Percentage|41|3472508|3}} | 53 || {{Percentage|53|4114253|3}} | 111 || {{Percentage|111|4840795|3}} | 670 || {{Percentage|670|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#E8EAF6;" ! style="text-align:right;" | [[يهوديت]] [[فائل:Star of David.svg|15px]] | 35 || {{Percentage|35|2192415|3}} | 153 || {{Percentage|153|2542976|2}} | 210 || {{Percentage|210|3003711|2}} | 428 || {{Percentage|428|3410223|2}} | 595 || {{Percentage|595|3737223|2}} | 671 || {{Percentage|671|3472508|2}} | 985 || {{Percentage|985|4114253|2}} | 1,082 || {{Percentage|1082|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF8E1;" ! style="text-align:right;" | [[جين مت]] [[فائل:Jain Prateek Chihna.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,191 || {{Percentage|1191|2542976|2}} | 923 || {{Percentage|923|3003711|2}} | 921 || {{Percentage|921|3410223|2}} | 1,349 || {{Percentage|1349|3737223|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3472508|2}} | 1,144 || {{Percentage|1144|4114253|2}} | 3,687 || {{Percentage|3687|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF9C4;" ! style="text-align:right;" | [[سک مت]] [[فائل:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 720 || {{Percentage|720|3003711|2}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census|1901ع جي آدمشماريءَ ۾ سک آباديءَ کي هندو درجي ۾ ڳڻيو ويو هو.}} || {{N/a}} | 12,339 || {{Percentage|12339|3737223|2}} | 8,036 || {{Percentage|8036|3472508|2}} | 19,172 || {{Percentage|19172|4114253|2}} | 32,627 || {{Percentage|32627|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 5,182 || {{Percentage|5182|55638409|2}} |- style="background:#EFEBE9;" ! style="text-align:right;" | قبائلي مذهب | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census}} || {{N/a}} | 9,224 || {{Percentage|9224|3737223|2}} | 8,186 || {{Percentage|8186|3472508|2}} | 204 || {{Percentage|204|4114253|2}} | 37,598 || {{Percentage|37598|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#F3E5F5;" ! style="text-align:right;" | [[احمديه]] [[فائل:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 43,524 || {{Percentage|43524|30439893|2}} | 21,661 || {{Percentage|21661|47854510|2}} | 18,266 || {{Percentage|18266|55638409|2}} |- style="background:#ECEFF1;" ! style="text-align:right;" | ٻيا | 0 || {{Percentage|0|2192415|2}} | 0 || {{Percentage|0|2542976|2}} | 3 || {{Percentage|3|3003711|2}} | 2,029 || {{Percentage|2029|3410223|2}} | 298 || {{Percentage|298|3737223|2}} | 64 || {{Percentage|64|3472508|3}} | 1,510 || {{Percentage|1510|4114253|2}} | 0 || {{Percentage|0|4840795|2}} | 1,226 || {{Percentage|1226|6047748|2}} | 23,828 || {{Percentage|23828|30439893|2}} | 13,455 || {{Percentage|13455|47854510|2}} | 38,395 || {{Percentage|38395|55638409|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D5F5E3; font-weight:bold;" ! جواب ڏيندڙ ڪل آبادي ! 2,192,415 ! {{Percentage|2192415|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,047,748 ! {{Percentage|6047748|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,638,409 ! {{Percentage|55638409|55696147|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" ! ڪل آبادي ! 2,322,765 ! {{Percentage|2322765|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,054,474 ! {{Percentage|6054474|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,696,147 ! {{Percentage|55696147|55696147|2}} |} </div> == تعليم == {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} [[فائل:University of Sindh Gate.jpg|thumb|270px|[[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|270px|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم انجنيئرنگ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[فائل:Aga Khan University .jpg|thumb|270px|[[آغا خان يونيورسٽي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خانگي طبي ۽ تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] سنڌ ۾ تعليم جو نظام ابتدائي، پرائمري، مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي اسڪولي تعليم کان وٺي ڪاليجي، فني، پيشاورانه ۽ [[اعليٰ تعليم]] تائين پکڙيل آهي. صوبي ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ خانگي اسڪول، ڪاليج، يونيورسٽيون، ديني مدرسا، غير رسمي تعليمي مرڪز ۽ فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا. اسڪولي تعليم جو بنيادي انتظام سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ وٽ آهي، جڏهن ته اعليٰ تعليم، يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن لاءِ صوبائي ۽ وفاقي سطح تي الڳ ريگيوليٽري ۽ انتظامي ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206155811/https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20(2).pdf |url-status=dead}}</ref> [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 25-الف موجب پنجن کان سورهن سالن جي عمر تائين هر ٻار لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪرڻ رياست جي ذميواري آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ تعليم جي انتظام ۾ صوبن جو ڪردار وڌيڪ وسيع ٿيو. سنڌ ۾ ان آئيني حق کي عملي قانوني بنياد ڏيڻ لاءِ ''سنڌ رائيٽ آف چلڊرين ٽو فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ، 2013ع'' منظور ڪيو ويو، جنهن تحت پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو قانوني ڍانچو قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |title=Sindh Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2013 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |date=11 March 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[نوابشاهه]] ۽ [[ٽنڊو ڄام]] ۾ عام تعليم سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، ڪاروباري انتظام، ڪمپيوٽنگ، فن، ڊيزائن، حياتياتي سائنس ۽ ٻين تخصصي شعبن جون يونيورسٽيون ۽ تحقيقي ادارا قائم آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] سنڌ جي ڪيترين سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن کي تسليم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426065204/https://www.hec.gov.pk/english/universities/pages/recognised.aspx |url-status=dead}}</ref> === خواندگي === {{See also|پاڪستان ۾ تعليم}} [[فائل:Literacy Rate by Pakistani District - 2017 Census.svg|thumb|270px|2017ع جي آدمشماري موجب پاڪستان جي ضلعن ۾ خواندگيءَ جي شرح؛ سنڌ جي ضلعن ۾ پڻ نمايان علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچن ٿا.]] 2023ع جي [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|آدمشماري]] موجب سنڌ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي، جيڪا 2017ع ۾ 54.57 سيڪڙو هئي. 2023ع ۾ مردن جي خواندگي 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.21 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي خوانده آباديءَ جو انگ 22,431,392 هو.<ref name="SindhCensusEducation2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |title=Provincial Census Report 2023 — Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |pages=73–74 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي تعليمي صورتحال ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن جي وچ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2023ع ۾ شهري سنڌ جي خواندگيءَ جي شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙي سنڌ ۾ اها 38.14 سيڪڙو هئي. ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مردن جي خواندگي 48.06 سيڪڙو ۽ عورتن جي 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اهي شرحون ترتيبوار 76.27 ۽ 67.80 سيڪڙو هيون.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> قومي سطح تي 2023ع ۾ پاڪستان جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 60.65 سيڪڙو هئي. صوبن مان پنجاب 66.25 سيڪڙو، سنڌ 57.54 سيڪڙو، خيبر پختونخوا 51.09 سيڪڙو ۽ بلوچستان 42.01 سيڪڙو تي هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/National%20Census%20Report-2023.pdf |title=National Census Report 2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |page=145 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== خواندگيءَ جي شرح، 2017ع ۽ 2023ع ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#345995; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ ۾ خواندگيءَ جي شرح (10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر)'''<ref name="SindhCensusEducation2023"/> |- style="background:#E8EEF7;" ! rowspan="2" | علائقو ! colspan="3" | 2017ع ! colspan="3" | 2023ع |- style="background:#D9E6F5;" ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- ! style="background:#EDF7ED;" | سڄي سنڌ | 54.57٪ | 62.52٪ | 45.95٪ | style="background:#DFF2DF; font-weight:bold;" | 57.54٪ | 64.23٪ | 50.21٪ |- ! style="background:#FFF4E5;" | ٻهراڙي | 35.19٪ | 46.91٪ | 22.64٪ | style="background:#FFE9CC; font-weight:bold;" | 38.14٪ | 48.06٪ | 27.52٪ |- ! style="background:#EAF4FC;" | شهري | 70.43٪ | 75.13٪ | 65.28٪ | style="background:#DDEFFC; font-weight:bold;" | 72.26٪ | 76.27٪ | 67.80٪ |} </div> === اسڪولي تعليم === [[فائل:Back to school after six months interruption.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي پرائمري اسڪول ۾ شاگرد؛ صوبي جي اسڪولي نظام ۾ پرائمري تعليم بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] [[فائل:Studying for the chance to become a teacher.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردياڻي؛ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعليم تائين رسائي هڪ اهم تعليمي مسئلو آهي.]] سنڌ حڪومت جي ''اينيوئل اسڪول سينسس 2023–24ع'' موجب صوبي ۾ '''40,978 سرڪاري اسڪول''' رڪارڊ ڪيا ويا. انهن مان 36,225 پرائمري، 1,581 مڊل، 1,027 ايليمينٽري، 1,654 ثانوي ۽ 491 اعليٰ ثانوي اسڪول هئا. ان مطابق سرڪاري اسڪولي ڍانچي جو لڳ ڀڳ 88.4 سيڪڙو حصو پرائمري سطح تي مشتمل هو.<ref name="ASC2023-24">{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |page=16 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206155811/https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20(2).pdf |url-status=dead}}</ref> پرائمري کان پوءِ مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي ادارن جو نسبتاً گهٽ انگ، خاص طور ٻهراڙي ۽ پري پيل علائقن ۾، شاگردن جي ايندڙ تعليمي سطح تائين جسماني رسائيءَ کي محدود ڪري سگهي ٿو. ان ڪري اسڪولن جي سطح وار غيرمتوازن ورڇ سنڌ جي تعليمي رٿابنديءَ جو هڪ اهم مسئلو آهي. ==== سرڪاري اسڪولن جي سطح موجب ورڇ ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#287271; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جا سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''<ref name="ASC2023-24"/> |- style="background:#D9F0EF;" ! سطح ! اسڪولن جو تعداد ! ڪل اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | style="text-align:right; background:#EDF8F7;" | پرائمري | 36,225 | 88.4٪ |- | style="text-align:right; background:#F2F8E9;" | مڊل | 1,581 | 3.9٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF4E6;" | ايليمينٽري | 1,027 | 2.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FDEBEC;" | ثانوي | 1,654 | 4.0٪ |- | style="text-align:right; background:#EEEAF8;" | اعليٰ ثانوي | 491 | 1.2٪ |- style="background:#D5E8E8; font-weight:bold;" ! ڪل ! 40,978 ! 100٪ |} === اسڪولي بنيادي سهولتون === سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ پيئڻ جي پاڻي، بجلي، ٽوائلٽ ۽ بائونڊري وال جهڙين بنيادي سهولتن جي کوٽ تعليمي معيار ۽ اسڪول ۾ ٻارن جي برقرار رهڻ تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي. 2023–24ع جي انگن موجب 40,978 سرڪاري اسڪولن مان 26,006 ۾ پيئڻ جو پاڻي، 13,013 ۾ بجلي، 17,136 ۾ ٽوائلٽ ۽ 20,913 ۾ بائونڊري وال موجود هئي.<ref name="SindhAssemblyEducation">{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1997 |title=Questions and Answers — Education Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#7B5E57; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ بنيادي سهولتون'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#EFE5E2;" ! بنيادي سهولت ! سهولت رکندڙ اسڪول ! ڪل سرڪاري اسڪول ! لڳ ڀڳ دستيابي |- | style="text-align:right; background:#E7F5FF;" | پيئڻ جو پاڻي | 26,006 | 40,978 | 63.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF3BF;" | بجلي | 13,013 | 40,978 | 31.8٪ |- | style="text-align:right; background:#E6FCF5;" | ٽوائلٽ | 17,136 | 40,978 | 41.8٪ |- | style="text-align:right; background:#F3F0FF;" | بائونڊري وال | 20,913 | 40,978 | 51.0٪ |} === ڪراچي ۾ اسڪولي تعليم === [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري تعليمي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ڪراچي ريجن جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي طور '''440,473 شاگرد''' داخل هئا، جن مان 207,042 ڇوڪرا ۽ 233,431 ڇوڪريون هيون.<ref name="SindhAssemblyEducation"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#4A6FA5; color:white; padding:7px;" | '''ڪراچي جي سرڪاري اسڪولن ۾ داخلا، 2023–24ع'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#E5EDF7;" ! ضلعو ! اسڪول ! ڇوڪرا ! ڇوڪريون ! ڪل داخلا |- | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | 337 | 39,984 | 48,391 | 88,375 |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | 180 | 25,528 | 28,135 | 53,663 |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 206 | 21,946 | 22,573 | 44,519 |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 221 | 40,156 | 47,042 | 87,198 |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 601 | 36,832 | 33,477 | 70,309 |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | 139 | 22,193 | 31,137 | 53,330 |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | 185 | 20,403 | 22,676 | 43,079 |- style="background:#D8E5F3; font-weight:bold;" ! ڪل ! 1,869 ! 207,042 ! 233,431 ! 440,473 |} === تعليم تائين رسائي ۽ اهم چئلينج === سنڌ ۾ اسڪولي نظام جي توسيع باوجود اسڪول تائين رسائي، داخلا کان پوءِ تعليم جاري رکڻ، سکيا جو معيار، صنفي اڻبرابري، بنيادي سهولتن جي کوٽ ۽ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ فرق اهم چئلينج رهيا آهن. سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19ع سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو؛ ان ۾ 20,540 گهرن جو نمونو شامل هو ۽ نتيجا شهري، ٻهراڙي ۽ ضلعي سطح تائين تيار ڪيا ويا.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/documents/sindh-multiple-indicator-cluster-survey-2018-19 |title=Sindh – Multiple Indicator Cluster Survey 2018–19 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |date=16 July 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> تعليمي رسائيءَ ۾ تفاوت معاشي حيثيت، جنس، رهائش جي هنڌ، اسڪول جي فاصلي، ٽرانسپورٽ، بنيادي سهولتن ۽ گهريلو حالتن سان ڳنڍيل آهي. ان ڪري سنڌ ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان صرف داخلا وڌائڻ بدران پٺتي پيل، غريب، ٻهراڙي ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻارن تائين تعليم پهچائڻ تي پڻ رهيو آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> === اسڪول کان ٻاهر ٻار === [[File:Providing shelter for flood-affected families as they return home (5330424997).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر هڪ ٻار؛ اسڪولن جي تباهي ۽ تعليمي سامان جي ضايع ٿيڻ تعليم تائين رسائيءَ کي متاثر ڪندڙ سببن مان آهن.]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو وڏو انگ تعليمي شعبي جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. 2022ع ۾ [[يونيسيف]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ لڳ ڀڳ '''65 لک''' ڄاڻايو هو. هن مسئلي ۾ اهي ٻار شامل آهن جيڪي اسڪول ۾ ڪڏهن داخل نه ٿيا، ۽ اهي پڻ جيڪي داخلا کان پوءِ تعليم اڌ ۾ ڇڏي ويا.<ref name="SSDMS">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/new-digital-application-helps-monitor-student-attendance-sindh |title=New digital application helps monitor student attendance in Sindh |date=16 March 2022 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ شاگردن جي حاضريءَ جي نگراني، متبادل سکيا، غير رسمي تعليم، اسڪولن جي بنيادي سهولتن جي بهتري ۽ والدين سان رابطو جهڙا قدم استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="SchoolMonitoringSindh">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/mobile-app-helps-reduce-school-dropout-pakistans-sindh-province |title=Mobile App helps reduce school dropout in Pakistan’s Sindh province |date=28 September 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڇوڪرين جي تعليم === سنڌ ۾ ڇوڪرين جي تعليم تائين رسائيءَ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻهراڙي سنڌ جي عورتن جي خواندگي صرف 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري عورتن ۾ اها 67.80 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> ڳوٺاڻن ۽ گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ اسڪول جو فاصلو، ٽرانسپورٽ، غربت، ثانوي اسڪولن جي محدود دستيابي ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ ڇوڪرين جي تعليم تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر آهن. ان ڪري غير رسمي ۽ متبادل سکيا وارن منصوبن ۾ ڇوڪرين کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. 2019ع ۾ سنڌ حڪومت، [[جاپان انٽرنيشنل ڪوآپريشن ايجنسي]] ۽ [[يونيسيف]] جي سهڪار سان 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا، جن جو مقصد 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ هو؛ انهن مان اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref name="NFE2019">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/government-japan-sindhs-school-education-literacy-department-and-unicef-inaugurate |title=Government of Japan, Sindh’s School Education & Literacy Department and UNICEF inaugurate non-formal education centres |date=1 March 2019 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === غير رسمي تعليم === {{Main|غير رسمي تعليم}} غير رسمي تعليم انهن ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ متبادل رستو مهيا ڪري ٿي، جيڪي رسمي اسڪولي نظام ۾ داخل نه ٿيا هجن يا تعليم اڌ ۾ ڇڏي چڪا هجن. اهڙن پروگرامن ۾ تيز رفتار نصاب، لچڪدار وقت ۽ سرگرمين تي ٻڌل سکيا وسيلي شاگردن کي بنيادي تعليم مڪمل ڪرڻ ۽ ٻيهر رسمي تعليمي نظام سان ڳنڍجڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو. 2019ع ۾ سنڌ ۾ 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا ويا، جن ذريعي 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو.<ref name="NFE2019"/> ڪراچي جي ڀرپاسي ۽ ڏکڻ سنڌ جي محروم آبادين ۾ قائم 80 غير رسمي تعليمي مرڪزن مان لڳ ڀڳ 2,400 شاگرد فائدو وٺندا رهيا، جن ۾ اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/interactive-teaching-methods-help-students-learn-better-non-formal-education-centre |title=Interactive teaching methods help students learn better at Non-Formal Education Centre in Pakistan |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] غير رسمي تعليم بابت الڳ قومي شماريات پڻ جاري ڪري ٿو، جن ۾ ''پاڪستان نان-فارمل ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس 2022–23ع'' شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/Publications |title=Pakistan Non-Formal Education Statistics Reports 2022–23 |date=25 October 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسڪولن جي نگراني ۽ ڊجيٽل انتظام === سنڌ حڪومت اسڪولي نظام جي نگراني لاءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال وڌايو آهي. سنڌ اسڪول مانيٽرنگ سسٽم ذريعي 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن ۽ لڳ ڀڳ 120,000 استادن بابت حاضري، درسي ڪتابن، اسڪولي سهولتن ۽ عمارتن جي حالت جهڙي معلومات گڏ ڪئي وئي آهي.<ref name="SchoolMonitoringSindh"/> 2022ع ۾ [[سنڌ اسڪول ڊيلي مانيٽرنگ سسٽم]] نالي هڪ وڌيڪ ڊجيٽل نظام متعارف ڪيو ويو، جنهن جو مقصد شاگردن جي روزاني حاضري رڪارڊ ڪرڻ ۽ غيرحاضريءَ جي صورت ۾ والدين، سنڀاليندڙن ۽ اسڪول انتظاميا کي اطلاع ڏيڻ هو. شروعاتي مرحلي ۾ اهو هر ضلعي مان هڪ اسڪول سميت 30 سرڪاري اسڪولن ۾ آزمائشي طور لاڳو ڪيو ويو.<ref name="SSDMS"/> ڊجيٽل نگرانيءَ سان گڏ استادن جي بايوميٽرڪ حاضري، اسڪولي انفراسٽرڪچر، داخلا ۽ تعليمي وسيلن جي انتظام لاءِ پڻ ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي آهي. يونيسيف موجب يورپي يونين جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي سڌارن واري پروگرام ۾ 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن بابت انتظامي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جو نظام استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکيا جو معيار ۽ جائزو === تعليمي رسائي سان گڏ شاگردن جي حقيقي سکيا جا نتيجا پڻ سنڌ جي تعليمي نظام جو اهم معيار آهن. [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] اسڪولي شاگردن جي سکيا کي ماپڻ لاءِ [[نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ]] منعقد ڪري ٿو. 2023ع جي جائزي کان پوءِ اداري سنڌ لاءِ الڳ ''نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ 2023 فائنڊنگز فار سنڌ'' رپورٽ مئي 2024ع ۾ جاري ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/PublicationDetail/YWFlNzdiMTUtNzcxOS00ZjI0LWFjODYtYzg4ZTU5OWNmYTg5 |title=National Achievement Test (NAT) 2023 Findings for Sindh |date=31 May 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اهڙن جائزي جو مقصد اسڪولن جي تعداد يا داخلا کان اڳتي وڌي پڙهڻ، رياضي، سائنس ۽ ٻين بنيادي صلاحيتن ۾ شاگردن جي حقيقي ڪارڪردگي ماپڻ آهي. === سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن === {{Main|سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن}} [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] سنڌ حڪومت جو نيم خودمختيار تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1992ع جي سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ايڪٽ تحت قائم ٿيو. ان جو مقصد سرڪاري-خانگي ڀائيواري، ڪميونٽي جي شموليت ۽ متبادل تعليمي ماڊلن ذريعي معياري تعليم تائين رسائي وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جا اهم پروگرام '''فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز'''، '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' ۽ '''پيپلز اسڪول پروگرام''' شامل آهن. فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز پروگرام اڳوڻن ايس اي ايف اسسٽڊ اسڪولز، رورل پرائيويٽ اسڪولز، ايگزسٽنگ اسڪول سپورٽ پروگرام ۽ مڊل ۽ هاءِ اسڪول پروگرام کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جي سهڪار هيٺ هلندڙ اسڪولن کي مالي مدد سان گڏ درسي مواد، استاد تربيت، شاگردن جي جائزي ۽ اسڪول مانيٽرنگ جون خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2025–26ع ۾ سڀني ضلعن ۾ نوان فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪول قائم ڪرڻ لاءِ پڻ درخواستون گهرايون ويون.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/public/files/1749787515_0.pdf |title=Request for Proposal 2025–2026: Establishment and Operation of First Phase of New Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' تحت خانگي شعبي، غير سرڪاري تنظيمن، ڪميونٽي گروهن ۽ شهرين کي سرڪاري اسڪولن جي تعليمي ۽ انتظامي بهتريءَ ۾ حصو وٺڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته فائونڊيشن فني سهڪار ۽ نگراني فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/aasps |title=Adopt-a-School Program |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص تعليم === {{Main|سنڌ ۾ خاص تعليم}} سنڌ ۾ معذوري رکندڙ ٻارن ۽ بالغن لاءِ تعليم، تربيت ۽ بحاليءَ جون خدمتون [[معذور ماڻهن جي بااختياري وارو کاتو، سنڌ|معذور ماڻهن جي بااختياري واري کاتي]] وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. کاتي وٽ صوبي جي ڪيترن ضلعن ۾ خاص تعليم، پيشاورانه تربيت ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مرڪز موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري فهرست موجب اهڙا ادارا ڪراچي، حيدرآباد، ڄامشورو، ٽنڊو محمد خان، ٽنڊو الهيار، مٽياري، دادو، ٺٽو، بدين، شهيد بينظيرآباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ، لاڙڪاڻو، شڪارپور، ڪشمور، جيڪب آباد، قمبر شهدادڪوٽ، ميرپورخاص، عمرڪوٽ، ٿرپارڪر، سکر، خيرپور ۽ گهوٽڪي سميت ڪيترن ضلعن ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/institutions/ |title=List of Institutions |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا بصارت، ٻڌڻ، جسماني، ذهني ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مخصوص تعليمي ۽ بحالي خدمتون مهيا ڪن ٿا. [[ڪوٽڙي]] ۾ خاص تعليم جي استادن لاءِ '''اسپيشل ايجوڪيشن ٽيچرز ٽريننگ اڪيڊمي سنڌ''' پڻ قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === فني ۽ ووڪيشنل تعليم === {{Main|سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي}} [[File:Commercial College.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي]] ۾ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف ڪمرشل ايجوڪيشن؛ سنڌ ۾ فني ۽ پيشاورانه تعليم روزگار ۽ صنعت لاءِ عملي مهارتون پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.]] سنڌ ۾ سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل تعليم جو وڏو حصو [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽيوٽا) جي انتظام هيٺ آهي. اٿارٽي صوبي ۾ ٽيڪنيڪل ۽ پيشاورانه تعليم جي ادارن، ڪاليجن، اسڪولن ۽ تربيت مرڪزن کي منظم ڪري ٿي؛ ان جو مرڪزي دفتر [[ڪراچي]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/BoG/BoG3M-WP.pdf |title=Sindh Technical Education & Vocational Training Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيوٽا جي ادارن ۾ گورنمينٽ ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، پولي ٽيڪنڪ، مونوٽيڪنڪ، ٽيڪنيڪل اسڪول، ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ ۽ ڪمرشل ايجوڪيشن جا ادارا شامل آهن. انهن ۾ ٽن سالن جو [[ڊپلوما آف ايسوسيئيٽ انجنيئرنگ]]، ٽيڪنيڪل اسڪول سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما اِن ڪامرس، قابليت تي ٻڌل تربيت ۽ مختلف مختصر مدي وارا مهارتي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/Admission_2021_22/TSC_PROSPECTUS_2021.pdf |title=STEVTA Programmes and Courses |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> فني تعليم ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪس، آٽو اينڊ ڊيزل، ريفريجريشن ۽ ٽيڪسٽائيل جهڙن روايتي شعبن سان گڏ ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، سافٽ ويئر، گرافڪ ڊيزائن، ويب ڊيزائن، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس ۽ سائبر سيڪيورٽي جهڙا جديد شعبا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1443.pdf |title=Institutes, Technologies, Trades, Programs and Intake Capacity – District-wise |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي تعليمي سيشن ۾ اسٽيوٽا چين جي تعليمي ادارن سان گڏ ٽن سالن جي '''ماڊرن سائنو-پاڪ ڊوئل ڊپلوما/ڊگري جوائنٽ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن پروگرام''' لاءِ پڻ داخلا شروع ڪئي، جنهن جو نمونو ٻه سال سنڌ ۾ ۽ هڪ سال چين ۾ تعليم ۽ تربيت تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |title=CCTE Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme, Academic Session 2025–2026 |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تعليم بابت شماريات ۽ پاليسي جا ذريعا === سنڌ جي تعليم بابت مختلف دورن جي انگن اکرن کي ڀيٽڻ وقت انتظامي شماريات، آدمشماري ۽ گهريلو سروي جي تعريفن ۽ طريقن ۾ فرق جو خيال رکڻ ضروري آهي. اسڪولن، شاگردن، استادن ۽ بنيادي سهولتن بابت انگ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ ۽ سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ مان حاصل ٿين ٿا، جڏهن ته خواندگي ۽ آباديءَ بابت انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] ۽ سماجي اشارا سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي مان حاصل ٿين ٿا. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي تعليم بابت اهم شمارياتي ذريعا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! ذريعو ! ادارو ! بنيادي موضوع ! اهم/تازي رپورٽ |- | اينيوئل اسڪول سينسس | اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ | سرڪاري اسڪول، داخلا، استاد ۽ سهولتون | 2023–24 |- | پاڪستان جي آدمشماري | [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] | خواندگي، آبادي ۽ شهري-ڳوٺاڻي ورڇ | 2023 |- | پاڪستان ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | قومي ۽ صوبائي تعليمي شماريات | 2023–24 |- | نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | شاگردن جي سکيا جا نتيجا | 2023 |- | سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي | سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس / [[يونيسيف]] | ٻار، عورتون، تعليم ۽ سماجي اشارا | 2018–19 |- | غير رسمي تعليم جون شماريات | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | غير رسمي سکيا ۽ خواندگي | 2022–23 |} </div> === تعليم ۽ پائيدار ترقي === سنڌ ۾ تعليم جي ترقي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 4]] سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي، جنهن جو مقصد سڀني لاءِ جامع، برابريءَ تي ٻڌل ۽ معياري تعليم ۽ سڄي زندگي سکيا جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پاڪستان 2015ع ۾ پائيدار ترقيءَ جا مقصد اختيار ڪيا، جڏهن ته پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو آئيني بنياد آرٽيڪل 25-الف سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/reports/every-child-learns |title=Every Child Learns |publisher=UNICEF Pakistan |date=May 2019 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن مقصد جي حاصلات لاءِ رڳو اسڪولن جو تعداد وڌائڻ بدران اسڪول کان ٻاهر ٻارن کي تعليم ۾ آڻڻ، ڇوڪرين ۽ پٺتي پيل آباديءَ جي رسائي وڌائڻ، شاگردن کي اسڪول ۾ برقرار رکڻ، سکيا جا نتيجا بهتر ڪرڻ، استادن جي ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ اسڪولن ۾ محفوظ ۽ مناسب بنيادي سهولتون مهيا ڪرڻ پڻ اهم آهن. {{clear}} ===اعليٰ تعليم=== [[File:Silver Jubilee Gate Karachi University.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي يونيورسٽي]] جو سلور جوبلي گيٽ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي وڏين سرڪاري تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] [[File:MUET Admin Building.jpg|thumb|270px|[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي انتظامي عمارت، [[ڄامشورو]].]] [[File:Sukkur IBA University Academic Block III.jpg|thumb|270px|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جو اڪيڊمڪ بلاڪ III، [[سکر]].]] سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جو نظام سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، ڊگري ڏيندڙ ادارن ۽ تخصصي طبي، انجنيئرنگ، زرعي، قانوني، ڪاروباري، فني ۽ تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] وفاقي سطح تي تسليم ٿيل يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جو رڪارڊ برقرار رکي ٿي، جڏهن ته صوبائي سطح تي [[سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] اعليٰ تعليمي ادارن جي معيار، تحقيق ۽ ادارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪم ڪري ٿي.<ref name="HECRecognised">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426065204/https://www.hec.gov.pk/english/universities/pages/recognised.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن تحت چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي سرڪاري ۽ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگيءَ جي نگراني ۽ جائزي سان گڏ نون ادارن کي ڊگريون جاري ڪرڻ جو چارٽر ڏيڻ بابت سنڌ حڪومت کي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اعليٰ تعليم تاريخي طور [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ گهڻي مرڪوز رهي آهي، پر يونيورسٽين ۽ انهن جي علائقائي ڪيمپسن جي قيام سان ان جو دائرو [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]]، [[عمرڪوٽ]]، [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ٻين علائقن تائين وڌيو آهي.<ref name="HECCampuses">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |title=HEC Recognized Campuses |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506225913/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي پراڻن ۽ وڏن عام تعليمي ادارن ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۽ [[سنڌ يونيورسٽي]] شامل آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ٻنهي کي سرڪاري ۽ تسليم ٿيل يونيورسٽين طور درج ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |title=University of Karachi |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511093945/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |title=University of Sindh |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=19 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519193433/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |url-status=dead}}</ref> ====سنڌ جون سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ جي سرڪاري اعليٰ تعليمي نظام ۾ عام يونيورسٽين سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، فن، ڊيزائن، ٽيڪنالاجي ۽ ويٽرنري سائنس جا تخصصي ادارا شامل آهن. [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] سنڌ حڪومت طرفان چارٽر ڪيل سرڪاري ۽ هائير ايجوڪيشن ڪميشن طرفان تسليم ٿيل يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |title=Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto University of Law |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=13 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260213140705/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |url-status=dead}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#264653;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون اهم سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#DCECEF;" ! نمبر ! يونيورسٽي / ادارو ! شهر ! بنيادي شعبو ! نوعيت |- | 1 || [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] || [[سکر]] || فن، آرڪيٽيڪچر ۽ ورثو || صوبائي سرڪاري |- | 2 || [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] || [[سکر]] || عام / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 3 || [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] || [[سکر]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 4 || [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 5 || [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] || [[ٽنڊو ڄام]] || زراعت || صوبائي سرڪاري |- | 6 || [[سنڌ يونيورسٽي]] || [[ڄامشورو]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 7 || [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڄامشورو]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 8 || [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] || [[ڄامشورو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 9 || [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ڊيزائن || صوبائي سرڪاري |- | 10 || [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] || [[خيرپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 11 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] || [[خيرپور]] || ٽيڪنالاجي ۽ مهارتون || صوبائي سرڪاري |- | 12 || [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] || [[گمبٽ]] || طب ۽ صحت || سرڪاري ڊگري ڏيندڙ ادارو |- | 13 || [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[نوابشاهه]] || انجنيئرنگ ۽ سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 14 || [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] || [[نوابشاهه]] || طب / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 15 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 16 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] || [[سڪرنڊ]] || ويٽرنري سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 17 || [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[لاڙڪاڻو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 18 || [[شيخ اياز يونيورسٽي]] || [[شڪارپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 19 || [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] || [[ڀٽ شاهه]] || عام / صوفي اڀياس || صوبائي سرڪاري |- | 20 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 21 || [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي || صوبائي سرڪاري |- | 22 || [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 23 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ سماجي سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 24 || [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 25 || [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 26 || [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 27 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] || [[ڪراچي]] || قانون || صوبائي سرڪاري |- | 28 || [[ڪراچي يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 29 || [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || عام || '''وفاقي سرڪاري''' |} </div> <small>'''نوٽ:''' يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جي حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ فهرست کي سنڌ ۽ وفاقي هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ادارن جي رڪارڊ سان ملائي رکڻ گهرجي.<ref name="HECRecognised"/></small> ====سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ ۾ خانگي اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي طب، انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ، ڪاروباري انتظام، فن، آرڪيٽيڪچر ۽ سماجي سائنسن جا ڪيترائي خانگي ادارا قائم آهن. [[حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي اعليٰ تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن خانگي شعبي جي چارٽر يافته ادارن بابت رڪارڊ برقرار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ |title=Sindh Higher Education Commission |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A4C93;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#EDE5F5;" ! نمبر ! ادارو ! شهر ! اهم شعبو |- | 1 || [[آغا خان يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب، صحت ۽ تحقيق |- | 2 || [[همدرد يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / صحت / فارميسي |- | 3 || [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] || [[ڪراچي]] || فن ۽ آرڪيٽيڪچر |- | 4 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ سماجي سائنس |- | 5 || [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ |- | 6 || [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 7 || [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 8 || [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || ڪمپيوٽنگ، انجنيئرنگ ۽ بزنس |- | 9 || [[اقراء يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / بزنس / ڪمپيوٽنگ |- | 10 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 11 || [[گرين وِچ يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام |- | 12 || [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] || [[ڪراچي]] || عام / عورتن لاءِ |- | 13 || [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 14 || [[انڊس يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / انجنيئرنگ |- | 15 || [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 16 || [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] || [[ڪراچي]] || بزنس |- | 17 || [[اِلما يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ميڊيا ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 18 || [[سليم حبيب يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || سائنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ |- | 19 || [[سهيل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || صحت ۽ حياتياتي سائنس |- | 20 || [[اسرا يونيورسٽي]] || [[حيدرآباد]] || عام / طب ۽ صحت |- | 21 || [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ثقافت |} </div> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي 2023–24ع جي اسڪالرشپ رڪارڊ ۾ اقراء يونيورسٽي، گرين وِچ يونيورسٽي، سهيل يونيورسٽي، ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي، سر سيد يونيورسٽي، باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي، جناح يونيورسٽي فار وومين، ضياءُالدين يونيورسٽي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، محمد علي جناح يونيورسٽي، سليم حبيب يونيورسٽي، انڊس ويلي اسڪول، انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ، ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي، انڊس يونيورسٽي، اِلما يونيورسٽي ۽ همدرد يونيورسٽي خانگي ادارن طور درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/scholarships/ |title=Scholarships — Public and Private Sector Universities/DAIs |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====علائقائي ڪيمپس==== اعليٰ تعليم جي رسائي وڌائڻ لاءِ سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين جا مکيه ڪيمپس کان ٻاهر پڻ ڪيمپس قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ڪيمپسن جي فهرست موجب [[سنڌ يونيورسٽي]] جا [[ميرپورخاص]]، [[بدين]] ۽ [[دادو]] ۾؛ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[خيرپور]] ۾؛ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جا [[گهوٽڪي]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] ۾؛ [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[لاڙڪاڻو]] ۾؛ ۽ [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جو [[عمرڪوٽ]] ۾ ڪيمپس موجود آهي.<ref name="HECCampuses"/> [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جا [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[خيرپور]] ۾ پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref name="HECCampuses"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ چونڊ يونيورسٽين جا علائقائي ڪيمپس''' |- style="background:#B2DFDB;" ! يونيورسٽي ! مکيه هنڌ ! ٻيا تسليم ٿيل ڪيمپس |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]] |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | [[خيرپور]] |- | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور]] | [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] |- | [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[نوابشاهه]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر]] | [[ڪنڌڪوٽ]]، [[خيرپور]] |- | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[ٽنڊو ڄام]] | [[عمرڪوٽ]] |} ===طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم=== {{Main|سنڌ ۾ طبي تعليم}} [[File:Dow Medical College (31714721).jpeg|thumb|270px|[[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ڪراچي]].]] سنڌ پاڪستان ۾ طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم جو هڪ اهم مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليج، ڊينٽل ڪاليج، طبي يونيورسٽيون، نرسنگ ڪاليج ۽ الائيڊ هيلٿ سائنسز جا ادارا موجود آهن. [[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]] سنڌ جي تسليم ٿيل سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليجن ۽ انهن جي منظور ٿيل داخلا گنجائش بابت فهرستون برقرار رکي ٿي.<ref name="PMDCPublic">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PublicMedicalColleges |title=Public Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="PMDCPrivate">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PrivateMedicalColleges |title=Private Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري طبي تعليم جا اهم مرڪز [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[سکر]]، [[گمبٽ]] ۽ [[خيرپور]] آهن. انهن ۾ [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[سنڌ ميڊيڪل ڪاليج]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]، [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]]، [[گمبٽ ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[خيرپور ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPublic"/> خانگي طبي تعليم گهڻو ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[ٽنڊو محمد خان]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي طبي ادارا موجود آهن. اهم ادارن ۾ [[آغا خان يونيورسٽي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[باقائي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ضياءُالدين ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت نيشنل ميڊيڪل ڪاليج]]، [[جناح ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، [[اسرا يونيورسٽي]] جي طبي فيڪلٽي، [[انڊس ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[محمد ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPrivate"/> ====نرسنگ ۽ الائيڊ هيلٿ تعليم==== طبي تعليم سان گڏ سنڌ ۾ نرسنگ، مڊوائفري، فزيوٿراپي، ميڊيڪل ليبارٽري ٽيڪنالاجي، ريڊيولوجي، آپريشن ٿيٽر ٽيڪنالاجي، تنفسي علاج، غذائيت ۽ ٻين الائيڊ هيلٿ شعبن جي تعليم پڻ ڏني وڃي ٿي. سرڪاري ۽ خانگي طبي يونيورسٽيون، تدريسي اسپتالون ۽ صحت سائنسن جا ادارا انهن شعبن ۾ ڊگري ۽ ڊپلوما پروگرام پيش ڪن ٿا. نرسنگ ۽ مڊوائفري جي ادارن جي سڃاڻپ ۽ پيشاورانه ضابطي لاءِ قومي سطح تي [[پاڪستان نرسنگ ۽ مڊوائفري ڪائونسل]] ذميوار آهي، جڏهن ته سنڌ جا ڪيترائي سرڪاري نرسنگ ادارا صحت کاتي يا طبي يونيورسٽين سان لاڳاپيل آهن. ===تحقيق ۽ تحقيقي ادارا=== [[File:LEJ Science Information Center.jpg|thumb|270px|[[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] جو لطيف ابراهيم جمال نيشنل سائنس انفارميشن سينٽر، [[ڪراچي يونيورسٽي]].]] سنڌ ۾ سائنسي، طبي، زرعي، سماجي ۽ ثقافتي تحقيق جو وسيع ادارياتي ڍانچو موجود آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو تحقيقي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ڄامشورو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]] ۽ [[ڏوڪري]] ۾ پڻ تخصصي تحقيقاتي ادارا ۽ يونيورسٽي مرڪز قائم آهن. سنڌ جي يونيورسٽين ۾ تحقيق جي سرگرمين کي هائير ايجوڪيشن ڪميشن ۽ سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تحقيق، معيار ۽ ادارتي جائزي جي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگي ۽ تحقيقي پيداوار بابت ادارتي ڊيٽا گڏ ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز==== [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] سنڌ جي اهم سائنسي تحقيقاتي مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي بنيادي ادارن ۾ [[حسين ابراهيم جمال ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري]] ۽ [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] شامل آهن. اداري ۾ ڪيمسٽري، حياتياتي سائنسن، ماليڪيولر ميڊيسن، دوا سازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ تحقيق ۽ اعليٰ درجي جي تربيت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="ICCBS">{{cite web |url=https://iccs.edu/page-about-us |title=About ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=1 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260401083405/https://iccs.edu/page-about-us |url-status=dead}}</ref> اداري جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان کي [[عالمي صحت تنظيم]] جي سهڪاري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جي ڪيٽيگري-2 مرڪز جهڙيون بين الاقوامي حيثيتون حاصل رهيون آهن ۽ ان کي اسلامي ترقياتي بئنڪ طرفان بهترين سائنسي اداري جو انعام ٻه ڀيرا ملي چڪو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iccs.edu/page-summer-internship |title=Summer Internship Program – ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=16 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516073821/https://iccs.edu/page-summer-internship |url-status=dead}}</ref> [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] جو ڌيان بيمارين جي ماليڪيولر بنيادن، تشخيص، علاج ۽ بچاءَ جي طريقن بابت تحقيق تي آهي. مرڪز بنيادي سائنس، طبي تحقيق ۽ دوا سازيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو قائم ڪرڻ لاءِ حياتياتي، ڪيميائي ۽ ڪمپيوٽيشنل طريقا استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |title=Dr. Panjwani Center for Molecular Medicine and Drug Research |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524004950/https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |url-status=dead}}</ref> ====تحقيق، جدت ۽ صنعت سان لاڳاپا==== سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين ۾ تحقيق کي صنعت، دانشورانه ملڪيت، جدت ۽ ڪاروباري استعمال سان ڳنڍڻ لاءِ [[آفيس آف ريسرچ، انوويشن اينڊ ڪمرشلائيزيشن]] قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي فهرستن ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] ۽ [[آغا خان يونيورسٽي]] سميت سنڌ جا ڪيترائي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |title=Offices of Research, Innovation and Commercialization – Established ORICs |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803000128/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |url-status=dead}}</ref> هائير ايجوڪيشن ڪميشن يونيورسٽين ۾ بزنس انڪيوبيشن سينٽر پڻ تسليم ڪري ٿي. سنڌ ۾ اهڙا مرڪز [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۽ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سميت مختلف ادارن ۾ قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |title=Established and Recognized Business Incubation Centers |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=20 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820051135/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |url-status=dead}}</ref> ===زرعي تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Faculty Of Agricultural Engineering, Tandojam.JPG|thumb|270px|[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] جي زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي؛ سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو اهم مرڪز.]] [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] صوبي ۾ زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم ادارو آهي. يونيورسٽيءَ ۾ فصلن، زمين ۽ پاڻي، باغباني، ٻوٽن جي تحفظ، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي سائنس، خوراڪ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ان جي [[عمرڪوٽ]] ڪيمپس کي پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.<ref name="HECCampuses"/> سنڌ ۾ منظم سرڪاري زرعي تحقيق جي تاريخ ويهين صديءَ جي شروعات تائين وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي زرعي کاتي موجب 1904ع ۾ [[ميرپورخاص]] ۾ گهڻ-فصلي تحقيقاتي اسٽيشن قائم ڪئي وئي، جيڪا 1926ع ۾ [[سڪرنڊ]] منتقل ٿي. 1955ع ۾ زرعي تحقيق جو مرڪز [[ٽنڊو ڄام]] منتقل ٿيو. 1962ع ۾ زرعي تحقيق کي زرعي ڪاليج کان الڳ ڪري باقاعده تحقيقاتي اداري جي صورت ڏني وئي ۽ 1987ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ جنرل ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ قائم ڪيو ويو.<ref name="AgriResearchSindh">{{cite web |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46 |title=Agriculture Research Wing Sindh Tandojam |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٽنڊو ڄام]] زرعي تحقيق جو مرڪزي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]]، [[ڏوڪري]]، [[ڪنري]]، [[ڪوٽڏيجي]]، [[پنگريو]]، [[دادو]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻين علائقن ۾ مخصوص فصلن ۽ زرعي مسئلن بابت تحقيقاتي ادارا ۽ اسٽيشنون قائم آهن.<ref name="AgriResearchSindh"/> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3A7D44;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سرڪاري زرعي تحقيقاتي ادارا''' |- style="background:#DDEEDD;" ! ادارو ! هنڌ ! تحقيق جو بنيادي شعبو |- | ڪپهه تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪپهه |- | ڪمند تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪمند |- | تيلدار ٻجن جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || تيلدار فصل |- | فصلن جي سائنس جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || زرعي فصل |- | فزيالاجي ۽ بايوٽيڪنالاجي تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جي فزيالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي |- | ٻوٽن جي بيمارين جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جون بيماريون |- | ٻوٽن جي تحفظ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || جيت ۽ فصلن جو تحفظ |- | مٽي ۽ ماحول تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽي ۽ ماحول |- | مٽيءَ جي زرخيزيءَ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽيءَ جي زرخيزي |- | انب تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || انب |- | ميويدار فصلن جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ميوا |- | ڀاڄين جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ڀاڄيون |- | مرچ تحقيقاتي ادارو || [[ڪنري]] || مرچ |- | ڪيلو تحقيقاتي ادارو || [[ڪوٽڏيجي]] || ڪيلو |- | ڪينو ۽ ترش ميون جو تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ترش ميوا |- | ٽماٽو تحقيقاتي ادارو || [[پنگريو]] || ٽماٽو |- | ڪڻڪ بريڊنگ تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ڪڻڪ |- | مڪئي تحقيقاتي ادارو || [[دادو]] || مڪئي |- | دالين جو تحقيقاتي ادارو || [[ڏوڪري]] || داليون |- | ڏاکڻي چانور تحقيقاتي ادارو || [[ٺٽو]] || چانور |} </div> <ref name="AgriResearchSindh"/> ===سنڌالاجي=== {{Main|انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي}} [[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|270px|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافتي ورثي جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو.]] [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، فن، آثار قديمه ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۽ تحفظ جو علمي ادارو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] 1962ع ۾ ''سنڌي اڪيڊمي'' قائم ڪئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي ماضي ۽ حال بابت مختلف ٻولين ۾ موجود ڪتابن ۽ قلمي نسخن تي مشتمل تحقيقاتي لائبريري قائم ڪرڻ ۽ سنڌ بابت تحقيقي مواد شايع ڪرڻ هو. اڳتي هلي هي ادارو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صورت اختيار ڪري ويو.<ref name="Sindhology">{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/101 |title=Institute of Sindhology |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> انسٽيٽيوٽ ۾ تحقيقاتي لائبريري، ميوزيم، آرٽ گيلري، موسيقيءَ سان لاڳاپيل مجموعا، تحقيقاتي شعبو ۽ اشاعتي سرگرميون شامل آهن. سنڌالاجي ميوزيم جي مجموعن ۾ آثار قديمه جون شيون، ڪاٺ ۽ ڌاتوءَ جو ڪم، ڪپڙو، ٺڪر، زيور، سڪا، هٿيار، تصويرون ۽ مصوريءَ جا نمونا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/267 |title=Sindhology Museum |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌي ادبي بورڊ=== {{Main|سنڌي ادبي بورڊ}} [[فائل:Shah Jo Risalo.jpg|thumb|270px|''[[شاهه جو رسالو]]''؛ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو.]] [[سنڌي ادبي بورڊ]] سنڌي ٻولي، ادب، تاريخ، لوڪ ادب ۽ علمي ورثي جي اشاعت ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم علمي ادارو آهي. بورڊ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد ڪتابن، تاريخي ماخذن، لغتن، تحقيقاتي ڪم، سوانح، لوڪ ادب ۽ ٻين علمي تصنيفن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ بابت ڪيترائي تاريخي متن سنڌي، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ موجود آهن. انهن مان ڪيترن متنن جي تدوين، ترجمي ۽ اشاعت وسيلي سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي تحقيق لاءِ اهم مواد محفوظ ۽ شايع ڪيو آهي. ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== {{Main|سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ}} [[سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ]] [[ڄامشورو]] ۾ قائم سنڌ حڪومت جو ادارو آهي، جيڪو اسڪولي درسي ڪتابن جي تياري، اشاعت ۽ فراهميءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/pages.jsp?page=sindhtextbookboard |title=Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم لاءِ درسي ڪتاب تيار ۽ شايع ڪري ٿو. 2024–25ع جي تعليمي سال ۾ سنڌ حڪومت بورڊ طرفان تعلقا تعليمي آفيسرن تائين مفت درسي ڪتابن جي فراهمي ۽ انهن جي اسڪولن تائين ورڇ جي نگراني لاءِ سرڪاري ڪميٽي پڻ قائم ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/98780%20Notification%20for%20constitute%20a%20committee%20for%20constitute%20for%20monitoring%20of%20supply%20of%20free%20textbooks%20by%20the%20Sindh%20textbook%20Board%2C%20Jamshoro%20to%20TEO%2C%20during%20the%20acedemic%20year%20i.e.%202024-25.PDF |title=Monitoring of Supply of Free Textbooks by the Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=16 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ پنهنجي ڊجيٽل لائبريري ذريعي ابتدائي ٻاراڻي تعليم کان ٻارهين جماعت تائين سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم جا درسي ڪتاب اليڪٽرانڪ صورت ۾ پڻ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://ebooks.stbb.edu.pk/ |title=Sindh Textbook Board eBooks Portal |publisher=Sindh Textbook Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== سنڌ ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي امتحانن، نتيجن، داخلا، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين لاڳاپيل انتظامي ڪمن لاءِ مختلف تعليمي بورڊ ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم لاءِ الڳ بورڊ آهن، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ هڪ ئي بورڊ عام طور ٻنهي سطحن جا امتحان سنڀالي ٿو. [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] ثانوي تعليم سان لاڳاپيل امتحاني ۽ تصديقي ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جڏهن ته [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] اعليٰ ثانوي سطح تي پري-ميڊيڪل، پري-انجنيئرنگ، سائنس جنرل، ڪامرس ۽ هيومينيٽيز سميت مختلف گروپن جا امتحان منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.bsek.edu.pk/ |title=Board of Secondary Education Karachi |publisher=Board of Secondary Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://biek.edu.pk/ |title=Board of Intermediate Education Karachi |publisher=Board of Intermediate Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#457B9D;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ''' |- style="background:#DDEBF3;" ! نمبر ! بورڊ ! مرڪز ! سطح |- | 1 || [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || ثانوي |- | 2 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || اعليٰ ثانوي |- | 3 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 4 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن سکر]] || [[سکر]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 5 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 6 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 7 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |} ===ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي تعليمي ادارا=== سنڌ ۾ ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي پبلڪ اسڪول ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي هڪ مخصوص شعبي جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ادارن ۾ عام نصاب سان گڏ نظم، راندين، هم نصابي سرگرمين ۽ رهائشي تربيت تي زور ڏنو وڃي ٿو. سنڌ جي مشهور ڪيڊٽ ڪاليجن ۾ [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج سانگهڙ]] ۽ [[ڪيڊٽ ڪاليج گهوٽڪي]] شامل آهن. انهن مان ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو سنڌ جي پراڻن رهائشي تعليمي ادارن مان هڪ آهي. ===سنڌ جو تعليمي ورثو=== [[File:Sindh Madrassa.jpg|thumb|270px|[[سنڌ مدرسۃ الاسلام]]، [[ڪراچي]]؛ 1885ع ۾ قائم ٿيل سنڌ جي اهم تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[File:Students taking lesson in a classroom in the Anglo-Vernacular School in Karachi in 1873.jpg|thumb|270px|1873ع ۾ [[ڪراچي]] جي اينگلو-ورنيڪيولر اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگرد؛ سنڌ ۾ جديد اسڪولي تعليم جي شروعاتي دور جو هڪ منظر.]] سنڌ ۾ جديد رسمي تعليم جي ترقي اڻويهين صديءَ دوران تيز ٿي، جڏهن [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙن شهرن ۾ جديد اسڪول ۽ ڪاليج قائم ٿيڻ شروع ٿيا. ان دور ۾ مختلف مسلمان، هندو، پارسي ۽ عيسائي برادرين تعليمي ادارن جي قيام ۾ حصو ورتو. انهن مان ڪيترائي ادارا اڳتي هلي سنڌ ۾ سائنس، انجنيئرنگ، طب، قانون، ادب ۽ سماجي علمن جي جديد تعليم جي ترقيءَ جو بنياد بڻيا. [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] 1 سيپٽمبر 1885ع تي [[حسن علي آفندي]] جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿيو. اداري جو مقصد سنڌ جي ماڻهن، خاص طور مسلمانن، تائين جديد تعليم پهچائڻ هو، جڏهن ته ٻين مذهبي برادرين جا شاگرد پڻ هتي تعليم حاصل ڪري سگهندا هئا. [[محمد علي جناح]] 1887ع کان 1892ع تائين تقريباً ساڍا چار سال هن اداري ۾ تعليم حاصل ڪئي. ادارو 1943ع ۾ ڪاليج ۽ فيبروري 2012ع ۾ يونيورسٽي بڻيو.<ref name="SMIHistory">{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |title=History of Sindh Madressatul Islam |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about |title=About Sindh Madressatul Islam University |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ انجنيئرنگ تعليم جي ادارياتي تاريخ پڻ ويهين صديءَ جي شروعات تائين پهچي ٿي. [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو 1921ع ۾ قائم ڪيل اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج هو. اداري جي تاريخ موجب سول انجنيئرن جي وڌندڙ ضرورت، خاص طور [[سکر بئراج]] جي تعمير سان لاڳاپيل ضرورتن، انجنيئرنگ جي باقاعدي تعليم کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1977ع ۾ ڪاليج کي سنڌ اسيمبليءَ جي قانون تحت يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.<ref name="NEDHistory">{{cite web |url=https://www.neduet.edu.pk/our_university |title=Our University |publisher=NED University of Engineering and Technology |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! هنڌ ! قيام ! تاريخي اهميت / شعبو |- | [[بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1859ع | سنڌ ۽ ڪراچي جي قديم جديد اسڪولن مان هڪ |- | [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1861ع | تاريخي تعليمي ادارو |- | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] | [[ڪراچي]] | 1885ع | جديد تعليم؛ [[محمد علي جناح]] جو تعليمي ادارو<ref name="SMIHistory"/> |- | [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1887ع | تاريخي اعليٰ تعليمي ۽ سائنس ڪاليج |- | [[اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1921ع | موجوده [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو<ref name="NEDHistory"/> |- | [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1945ع | طبي تعليم |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | 1947ع | سنڌ جي قديم جديد يونيورسٽين مان هڪ |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | 1963ع/1977ع | انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي |} </div> ==صحت== {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[File:NICVD.jpg|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو [[ٽنڊو محمد خان]] وارو مرڪز؛ سنڌ ۾ دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل مرڪزن مان هڪ.]] [[File:Siut karachi - panoramio.jpg|thumb|270px|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (ايس آءِ يو ٽي)، [[ڪراچي]]؛ گردن جي بيمارين، ڊائلاسس ۽ عضون جي پيوندڪاريءَ جو اهم طبي مرڪز.]] [[File:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|270px|ايس آءِ يو ٽي ٽرسٽ اسپتال، [[ڪراچي]]؛ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] جي صحت جي سهولتن مان هڪ.]] [[File:NICVD logo.png|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو نشان؛ ادارو [[ڪراچي]] ۾ دل جي بيمارين جي علاج جو هڪ اهم سرڪاري مرڪز آهي.]] سنڌ ۾ صحت جو نظام سرڪاري، نجي ۽ غير منافع بخش شعبن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ بنيادي صحت يونٽن ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن کان وٺي ضلعي، تدريسي ۽ تخصصي اسپتالن تائين مختلف سطحن جون سهولتون شامل آهن. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف چائلڊ هيلٿ]]، [[عباسي شهيد اسپتال]] ۽ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جهڙا وڏا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sindh.gov.pk/ |title=Government of Sindh – Hospitals |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت بابت صوبي جي اهم آباديءَ تي ٻڌل انگن اکرن جو هڪ بنيادي ذريعو ''سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19'' آهي، جيڪو سنڌ جي شماريات بيورو، رٿابندي ۽ ترقي کاتي طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو. سروي 20,540 گهرن جي نموني تي ٻڌل هو ۽ عورتن، ٻارن، صحت، غذائيت، تعليم، پاڻي، صفائي ۽ ٻين سماجي شعبن بابت 170 کان وڌيڪ اشارن تي معلومات گڏ ڪئي وئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ماءُ ۽ ٻار جي صحت=== سنڌ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۾ گذريل ڏهاڪن دوران ڪجهه اهم بهتري آئي آهي، پر ڪيترن اشارن ۾ علائقائي ۽ سماجي اڻبرابري برقرار آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب سروي کان اڳ واري پنجن سالن جي عرصي لاءِ [[نوزائتي ٻار جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 24، [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 39 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت جي شرح 46 هئي. ساڳئي MICS سلسلي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 2003–04ع ۾ 104 ۽ 2014ع ۾ 100 في 1,000 هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ 2018–19ع جو انگ نمايان گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00796B;" |+ style="background:#00796B;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ شروعاتي ٻاراڻي موت جا اهم اشارا، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اشارو ! في 1,000 زنده ڄمڻ |- | نوزائتي ٻار جي موت جي شرح | 24 |- | نوزائتي دور کان پوءِ ٻار جي موت جي شرح | 14 |- | هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت جي شرح | 39 |- | هڪ کان پنجن سالن جي وچ واري ٻاراڻي موت جي شرح | 8 |- | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح''' | '''46''' |} ٻاراڻي موت جو خطرو سڀني گروهن ۾ هڪجهڙو نه هو. 20 سالن کان گهٽ عمر جي مائرن مان ڄاول ٻارن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 58 في 1,000 هئي، جڏهن ته ستين يا ان کان پوءِ واري پيدائش جي ٻارن ۾ اها شرح 75 هئي. ٻن سالن کان گهٽ وقفي سان ٿيندڙ پيدائشن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 72 في 1,000 هئي، جڏهن ته ٽن سالن جي وقفي واري پيدائش ۾ اها 25 هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ====ماءُ جي موت==== [[پاڪستان ميٽرنل مورٽيلٽي سروي 2019]] موجب سنڌ ۾ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 100,000 زنده ڄمڻ تي 345 هئي؛ ان تخميني جو 95 سيڪڙو اعتماد وارو وقفو 213 کان 477 هو. ساڳئي سروي ۾ پاڪستان لاءِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 251 في 100,000 هئي. سنڌ لاءِ سڌي سروي تخميني ۾ شرح 364 في 100,000 هئي، جيتوڻيڪ ان جو اعتماد وارو وقفو نسبتاً وسيع هو.<ref name="PMMS2019">{{cite web |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR366/FR366.pdf |title=Pakistan Maternal Mortality Survey 2019 |publisher=National Institute of Population Studies and ICF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> هي انگ ''حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح'' ۽ سخت تعريف واري ''ماءُ جي موت جي شرح'' جي وچ ۾ فرق سبب پراڻن ذريعن ۾ ڏنل انگن سان سڌي طرح ڀيٽڻ وقت احتياط طلب ڪن ٿا.<ref name="PMMS2019"/> ===پيدائش ۽ زچگيءَ جون خدمتون=== صوبي ۾ زچگي کان اڳ طبي سار سنڀال تائين رسائي بهتر ٿي آهي، پر شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، تعليمي سطح ۽ معاشي حيثيت جي لحاظ کان فرق موجود آهن. پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز ميجرمينٽ سروي 2018–19 موجب سنڌ ۾ آخري حمل دوران گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پيدائش کان اڳ طبي مشوري حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 79 سيڪڙو هو؛ 2013–14ع ۾ اهو 76 سيڪڙو هو.<ref name="PSLM201819Health">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Hieskey.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2018-19: Health |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ MICS 2018–19 موجب سفارش ڪيل گهٽ ۾ گهٽ چار زچگي کان اڳ وارا معائنا حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 44.3 سيڪڙو هو. اهڙيءَ طرح صرف ڪنهن هڪ طبي رابطي ۽ حمل دوران مسلسل سفارش ڪيل سار سنڀال جي وچ ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي غذائيت=== [[File:A young girl is checked for signs of malnutrition, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077949).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ هڪ ٻارڙي جي [[غذائي کوٽ]] جي نشانين لاءِ طبي جاچ؛ ٻارن ۾ غذائي کوٽ صوبي جي اهم عوامي صحت جي مسئلن مان هڪ رهي آهي.]] [[File:Nutrition status of children under 5 in Pakistan.png|thumb|270px|پاڪستان ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي غذائي حالت، [[نيشنل نيوٽريشن سروي پاڪستان 2018ع]] جي انگن اکرن موجب.]] غذائي کوٽ سنڌ جي ٻارن جي صحت لاءِ هڪ وڏو مسئلو رهي آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 50.2 سيڪڙو قد جي لحاظ کان عمر کان گهٽ يا [[اسٽنٽنگ|اسٽنٽڊ]] هئا، 40.7 سيڪڙو عمر جي لحاظ کان گهٽ وزن وارا ۽ 14.8 سيڪڙو قد جي لحاظ کان گهٽ وزن يا [[ويسٽنگ|ويسٽڊ]] هئا.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #E65100;" |+ style="background:#E65100;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ غذائي کوٽ، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#FFE0B2;" ! غذائي اشارو ! شرح ! بنيادي مطلب |- | [[اسٽنٽنگ]] | '''50.2٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ قد گهٽ؛ دائمي غذائي کوٽ |- | گهٽ وزن | '''40.7٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ |- | [[ويسٽنگ]] | '''14.8٪''' | قد جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ؛ شديد يا تازي غذائي کوٽ |} ڇهن مهينن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ صرف ماءُ جو کير پيارڻ جي شرح 2014ع جي 28.9 سيڪڙو مان وڌي 2018–19ع ۾ 46.5 سيڪڙو ٿي. ان جي ابتڙ، ننڍن ٻارن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قابل قبول خوراڪ حاصل ڪرڻ جو تناسب 11.7 سيڪڙو هو، جيڪو ٻار جي خوراڪ جي معيار ۽ تنوع بابت هڪ اهم مسئلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> غذائي کوٽ جي شدت ضلعن ۾ تمام گهڻي مختلف هئي. MICS جي انگن موجب اسٽنٽنگ ڪجهه ضلعن ۾ صوبي جي سراسري کان تمام مٿي هئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ اندر غذائيت جو مسئلو جاگرافيائي ۽ سماجي لحاظ کان غير يڪسان آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي حفاظتي ٽيڪاڪاري=== سنڌ ۾ [[وڌايل حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام]] تحت ٻارن کي تپ دق، پوليو، خناق، ڪاري کنگهه، تشنج، هيپاٽائٽس بي، هيموفيلس انفلوئنزا ٽائپ بي، نمونيا ۽ خسري سميت ٽيڪن سان روڪي سگهجندڙ بيمارين خلاف ويڪسينون ڏنيون وڃن ٿيون. سنڌ MICS 2018–19 موجب 12–23 مهينن جي ٻارن مان 43.8 سيڪڙو کي بنيادي ٽيڪن جو مڪمل مجموعو مليو هو. 24–35 مهينن جي ٻارن مان قومي شيڊول موجب سڀ گهربل اينٽيجن حاصل ڪندڙن جو تناسب 32.7 سيڪڙو هو. ٽئين پينٽاويلنٽ ٽيڪي جي ڪوريج 57.6 سيڪڙو، ٽئين نيو موڪوڪل ٽيڪي جي 55.4 سيڪڙو ۽ 24–35 مهينن جي ٻارن ۾ خسري جي ٻئي ٽيڪي جي ڪوريج 64.7 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #3949AB;" |+ style="background:#3949AB;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''چونڊ ٻاراڻي ٽيڪاڪاري اشارا، سنڌ MICS 2018–19'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#C5CAE9;" ! اشارو ! ڪوريج |- | پينٽاويلنٽ ٽيون ٽيڪو | 57.6٪ |- | نيو موڪوڪل ٽيون ٽيڪو | 55.4٪ |- | خسري جو ٻيو ٽيڪو | 64.7٪ |- | 12–23 مهينن ۾ مڪمل بنيادي ٽيڪاڪاري | '''43.8٪''' |- | 24–35 مهينن ۾ قومي شيڊول جا سڀ ٽيڪا | '''32.7٪''' |} ٽيڪاڪاري ۾ شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق پڻ نمايان هو. 12–23 مهينن جي ٻارن ۾ بنيادي مڪمل ٽيڪاڪاري شهري علائقن ۾ 49.4 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 39.0 سيڪڙو هئي. ماءُ جي تعليم سان پڻ واضح لاڳاپو ڏٺو ويو؛ تعليم کان محروم يا پري-پرائمري سطح واري ماءُ جي ٻارن ۾ اها شرح 37.3 سيڪڙو هئي، جڏهن ته وچولي تعليم حاصل ڪيل مائرن جي ٻارن ۾ 56.1 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جون عام بيماريون ۽ علاج=== MICS 2018–19 موجب گذريل ٻن هفتن دوران دستن ۾ مبتلا پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 67.4 سيڪڙو لاءِ ڪنهن صحت مرڪز يا صحت فراهم ڪندڙ کان علاج يا صلاح ورتي وئي. دستن ۾ مبتلا ٻارن مان 50.9 سيڪڙو کي [[اورل ريهائيڊريشن سالٽس|او آر ايس]] ڏنو ويو، جڏهن ته صرف 22.4 سيڪڙو کي او آر ايس سان گڏ زنڪ پڻ ڏنو ويو.<ref name="SindhMICS201819"/> اهڙيون بيماريون غذائي کوٽ، محفوظ پاڻيءَ تائين محدود رسائي ۽ صفائي جي خراب حالتن سان گڏجي ٻارن جي بيماريءَ ۽ موت جي خطري کي وڌائي سگهن ٿيون. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو=== سنڌ جو سرڪاري صحت نظام عام طور تي ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: بنيادي سطح تي ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز ۽ ڳوٺاڻا صحت مرڪز؛ ثانوي سطح تي تعلقه ۽ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون؛ ۽ ثالثي سطح تي تدريسي، وڏيون ۽ تخصصي اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. ''هيلٿ پروفائيل آف سنڌ 2021'' موجب صوبي ۾ 793 بنيادي صحت يونٽ ۽ 128 ڳوٺاڻا صحت مرڪز درج هئا. ان کان علاوه 1,378 ڊسپينسريون، 121 ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، 262 ٽي بي ڪلينڪون، 19 ڪوڙهه ڪلينڪون ۽ 32 ٽراما ايمرجنسي سينٽر درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#BBDEFB;" ! اداري جو قسم ! تعداد ! بسترا |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز | 121 | 208 |- | ٽي بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | '''بنيادي صحت يونٽ''' | '''793''' | '''1,535''' |- | '''ڳوٺاڻا صحت مرڪز''' | '''128''' | '''1,323''' |} </div> ===اسپتالون ۽ بستر=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل موجب مختلف قسمن جي 2,991 سرڪاري صحت ادارن ۾ مجموعي طور 25,507 بسترا درج هئا. انهن مان تدريسي اسپتالن وٽ 9,086 بسترا، يعني درج ڪيل مجموعي بسترن جو لڳ ڀڳ 35.6 سيڪڙو هئا. خودمختيار ادارن وٽ 3,794، ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالن وٽ 2,128، وڏين اسپتالن وٽ 1,991 ۽ تعلقه اسپتالن وٽ 1,477 بسترا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ سرڪاري صحت ادارا ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اداري جو قسم ! ادارا ! بسترا ! بسترن جو حصو ! بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | <div style="background:#1565C0;width:35.6%;height:18px;"></div> |- | ٻيا صحت ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | <div style="background:#00897B;width:24.5%;height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | <div style="background:#C62828;width:14.9%;height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | <div style="background:#2E7D32;width:8.3%;height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | <div style="background:#EF6C00;width:7.8%;height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | <div style="background:#8E24AA;width:5.8%;height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | <div style="background:#F9A825;width:2.5%;height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | <div style="background:#607D8B;width:0.5%;height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C;color:white;" | '''ڪل''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''2,991''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''25,507''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''100٪''' ! style="background:#00695C;color:white;" | — |} </div> ===صحت جي افرادي قوت=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل ۾ سرڪاري شعبي لاءِ 7,063 ڊاڪٽر يا جنرل ميڊيڪل آفيسر، 198 ڏندن جا ڊاڪٽر، 1,232 نرسون، 764 ليڊي هيلٿ وزيٽر، 948 دائيون ۽ مختلف درجن جا هزارين طبي ۽ نيم طبي ٽيڪنيشن درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #7B1FA2;" |+ style="background:#7B1FA2;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ جي سرڪاري صحت افرادي قوت، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#E1BEE7;" ! عملو ! تعداد |- | ڊاڪٽر / جنرل ميڊيڪل آفيسر | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | ليڊي هيلٿ وزيٽر | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليبارٽري ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} == آمدورفت == {{Main|سنڌ ۾ آمدورفت}} [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي اهم مسافر ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] [[File:PK Karachi Airport asv2020-02.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو.]] [[File:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي سامونڊي مال برداري جون سهولتون؛ سنڌ جي بندرگاهن کي ملڪ جي ريلوي ۽ شاهراهي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي.]] سنڌ ۾ آمدورفت جو نظام روڊ، موٽر وي، قومي شاهراهه، ريلوي، شهري بس، بس ريپڊ ٽرانزٽ، هوائي آمدورفت، سامونڊي بندرگاهن ۽ مال برداري جي مختلف ذريعن تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو آمدورفتي مرڪز آهي، جتي [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پاڪستان ريلوي جو ڪراچي ڊويزن ۽ وڏا شاهراهي ۽ شهري ٽرانسپورٽ نظام گڏ ٿين ٿا. سنڌ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن لاءِ [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[حيدرآباد]] ۽ [[ڪوٽڙي]] اهم ريلوي ۽ شاهراهي جنڪشن آهن. قومي شاهراهن ۽ ريلوي جي مرڪزي لائين وسيلي سنڌ جو رابطو پنجاب، بلوچستان، خيبر پختونخوا ۽ ملڪ جي سامونڊي بندرگاهن سان قائم رهي ٿو. 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي [[ڪراچي–روهڙي]] واري مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن لاءِ ابتدائي مارڪيٽ انگيجمينٽ جو مرحلو شروع ڪيو، جيڪو سنڌ جي مرڪزي ريلوي ڍانچي جي جديدڪاريءَ سان لاڳاپيل منصوبو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روڊن جو نظام === سنڌ جو روڊ نيٽ ورڪ وفاقي قومي شاهراهن، موٽر ويز، صوبائي شاهراهن، ضلعي روڊن ۽ شهري رستن تي مشتمل آهي. وفاقي سطح تي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي انتظام ۽ ترقيءَ جي ذميوار آهي. سنڌ جي سڀ کان اهم اتر-ڏکڻ شاهراهه [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] آهي، جيڪا ڪراچي کان ٺٽي، حيدرآباد ۽ مورو وسيلي پنجاب ۽ اڳتي پشاور تائين وڃي ٿي. [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] ڪوٽڙي کان شڪارپور ۽ اتر پاڪستان ڏانهن وڃي ٿي، جڏهن ته [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] ڪراچي کي بلوچستان جي بيلا، خضدار، قلات، ڪوئيٽا ۽ چمن سان ڳنڍي ٿي. [[ايم-9 موٽر وي]] ڪراچي ۽ حيدرآباد جي وچ ۾ 136 ڪلوميٽر ڊگهو موٽر وي رابطو فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |page=14 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهون ۽ موٽر وي ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم قومي شاهراهي رستا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! رستو ! سنڌ اندر اهم شهر / علائقا ! بنيادي رابطو ! نوعيت |- | [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] | [[ڪراچي]]، [[ٺٽو]]، [[حيدرآباد]]، [[مورو]] | سنڌ کان پنجاب ۽ اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] | [[ڪوٽڙي]]، [[دادو]]، [[شڪارپور]] | سنڌو درياهه جي اولهندي پٽي کان اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] | [[ڪراچي]] ۽ اولهندي سنڌ | ڪراچي کان بلوچستان، ڪوئيٽا ۽ چمن | قومي شاهراهه |- | [[ايم-9 موٽر وي]] | [[ڪراچي]]–[[حيدرآباد]] | ٻن وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن جو تيز رفتار رابطو | موٽر وي |} </div> <ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جي مشهور روڊن جي فهرست === سنڌ جي وڏن شهرن، خاص طور [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ ڪيترائي اهم شهري شاهراهي رستا اقتصادي، انتظامي ۽ روزاني سفر لاءِ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪراچي ۾ [[شاهراهه فيصل]]، [[ايم اي جناح روڊ]]، [[شاهراهه پاڪستان]]، [[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]]، ڪورنگي روڊ، ڪلفٽن روڊ، سپر هاءِ وي ۽ ناردرن باءِ پاس اهم شهري ۽ بين الشهري رستن مان آهن. حيدرآباد ۾ آٽوڀان روڊ، ٿڌي سڙڪ، حيدرآباد باءِ پاس ۽ قومي شاهراهه سان ڳنڍيل رستا شهر ۽ ضلعي جي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سکر ۽ روهڙي ۾ قومي شاهراهه ۽ انڊس هاءِ وي سان ڳنڍيل رستا اتر سنڌ جي مسافر ۽ مال برداري لاءِ اهم آهن. === شهري عوامي آمدورفت === سنڌ ۾ جديد سرڪاري شهري آمدورفت جي ترقيءَ لاءِ [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جيڪا نومبر 2017ع کان صوبي ۾ ماس ٽرانزٽ نظام جي منصوبابندي، هم آهنگي، تعمير، آپريشن، نگراني ۽ ضابطي لاءِ ڪم ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/ |title=Sindh Mass Transit Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ پيپلز بس سروس]] ڪراچي سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي تائين هلائي وئي آهي. هن نظام ۾ ريڊ پيپلز بس، عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بسون شامل آهن. سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي جي موجوده منصوبي جي انگن موجب پيپلز بس نظام ۾ 210 ريڊ بسون، 28 پنڪ بسون ۽ 40 اليڪٽرڪ بسون، مجموعي طور 243 بسون، 14 رستن ۽ لڳ ڀڳ 362 ڪلوميٽرن جي روٽ نيٽ ورڪ تي هلڻ لاءِ درج آهن؛ ريڊ بس سروس جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 مسافر ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽرانسپورٽ کاتي موجب پيپلز انٽرا-ڊسٽرڪٽ بس منصوبي هيٺ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ رستا هلن ٿا، جڏهن ته عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس سروس ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ متعارف ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/sindh-peoples-intra-district-project |title=Sindh People's Intra District Project |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== پيپلز بس سروس ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ پيپلز بس سروس جو چونڊ ڍانچو''' |- style="background:#FFCDD2;" ! سروس ! بسون ! رستا ! روٽ جي مجموعي ڊگھائي |- | ريڊ پيپلز بس | 210 | 10 | 211 ڪلوميٽر |- | پنڪ بس | 28 | 2 | 67 ڪلوميٽر |- | اليڪٽرڪ بس | 40 | 3 | 84 ڪلوميٽر |- style="background:#EF9A9A;font-weight:bold;" ! مجموعي ! 243 ! 14 ! 362 ڪلوميٽر |} <ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === بس ريپڊ ٽرانزٽ === [[ڪراچي]] ۾ شهري وڏي پيماني واري آمدورفت لاءِ مختلف بس ريپڊ ٽرانزٽ ڪوريڊور تيار ڪيا ويا آهن. [[عبدالستار ايڌي لائين|اورنج لائين]] اورنگي ٽائون کي اتر ناظم آباد واري علائقي سان ڳنڍي ٿي. هي منصوبو 10 سيپٽمبر 2022ع تي افتتاح کان پوءِ آپريشن ۾ آيو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/brt-abdul-sattar-edhi-line-orange-line |title=BRT Abdul Sattar Edhi Line (Orange Line) |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي بي آر ٽي ريڊ لائين]] تعمير هيٺ هڪ وڏي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبي طور تيار ڪئي پئي وڃي. سنڌ حڪومت موجب منصوبي ۾ 26.5 ڪلوميٽر ڊگهو ڪوريڊور ۽ 250 بائيو-هائبرڊ بسون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. منصوبي لاءِ روزاني 300,000 کان وڌيڪ مسافرن جي گنجائش جو هدف رکيو ويو آهي، جڏهن ته مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تقريباً 350,000 روزاني سواريءَ جو اندازو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/karachi-bus-rapid-transit-brt |title=Karachi Bus Rapid Transit — Red Line |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي اليڪٽرڪ بس سروس کي پڻ وڌايو آهي. مئي 2024ع ۾ سهراب ڳوٺ کان ڊي ايڇ اي سٽي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ڏانهن اي وي-5 رستو شروع ڪيو ويو، جيڪو شهري آمدورفت ۾ بجلي تي هلندڙ بس نظام جي توسيع جو حصو آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/news/launch-of-new-ev-5-bus-service-operation-dha-city-near-by-goths-towards-down-town |title=Launch of New EV-5 Bus Service Operation |publisher=Sindh Mass Transit Authority |date=23 May 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا === سنڌ ۾ روڊ ۽ عوامي آمدورفت جي انتظام ۾ ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي ادارا شامل آهن. صوبائي سطح تي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو پاليسي ۽ ريگيوليٽري ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبن جي ترقي ۽ آپريشن سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''آمدورفت سان لاڳاپيل اهم سرڪاري ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! سطح ! بنيادي ذميواري |- | [[سنڌ ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو]] | صوبائي | ٽرانسپورٽ پاليسي، ضابطا ۽ منصوبابندي |- | [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] | صوبائي | بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ ماس ٽرانزٽ نظام |- | [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] | وفاقي | قومي شاهراهون ۽ موٽر وي |- | [[پاڪستان ريلوي]] | وفاقي | مسافر ۽ مال بردار ريلوي |- | [[پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي]] | وفاقي | سول هوائي اڏن جو انتظام |} === ريلوي نظام === {{Main|سنڌ ۾ ريلوي}} سنڌ پاڪستان جي ريلوي نظام جو تاريخي ۽ موجوده طور اهم حصو آهي. [[ڪراچي]] پاڪستان ريلوي جي ڏاکڻي ٽرمينس ۽ ملڪ جي اهم مسافر ۽ مال برداري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[روهڙي]] اتر سنڌ ۾ هڪ اهم ريلوي جنڪشن آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين سنڌ مان ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ ٻين علائقن وسيلي گذري ٿي. پاڪستان ريلوي جي ڪمپيوٽرائيزڊ ريزرويشن نظام ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سکر ڊويزن الڳ آپريشنل يونٽن طور درج آهن. ڪراچي ڊويزن جي اهم ريزرويشن اسٽيشنن ۾ ڪراچي سٽي ۽ ڪراچي ڪينٽ شامل آهن، جڏهن ته سکر ڊويزن صوبي جي اترئين ريلوي نظام جو اهم انتظامي مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |title=General Information |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي ڪراچي–روهڙي مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن کي هڪ اهم جديدڪاري پروگرام طور اڳتي وڌايو. هي سيڪشن سنڌ جي بندرگاهن، ڪراچي جي صنعتي مرڪزن ۽ اتر پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ جي وچ ۾ بنيادي رابطو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون اهم ريلوي اسٽيشنون === [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]، 1890ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ڪراچي کان اتر سنڌ تائين ڪيترائي وڏا ريلوي اسٽيشن ۽ جنڪشن آهن. ڪراچي ڪينٽ پاڪستان جي اهم مسافر اسٽيشنن مان هڪ آهي ۽ ڪراچي–پشاور مين لائين سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Karachi_Cantonment_railway_station |title=Karachi Cantonment railway station |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#795548;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم ريلوي اسٽيشنون''' |- style="background:#D7CCC8;" ! اسٽيشن ! شهر / ضلعو ! اهميت |- | [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | بندرگاهه ۽ مرڪزي شهر سان تاريخي رابطو |- | [[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | وڏو مسافر ريلوي مرڪز |- | [[ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | شهري ۽ مين لائين رابطو |- | [[لانڍي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | اوڀر ڪراچي جو ريلوي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪوٽڙي]] | اهم تاريخي جنڪشن |- | [[حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[حيدرآباد]] | وچولي سنڌ جو وڏو ريلوي مرڪز |- | [[ٽنڊو آدم ريلوي اسٽيشن]] | [[ٽنڊو آدم]] | وچ سنڌ جي مسافر آمدورفت |- | [[نوابشاهه ريلوي اسٽيشن]] | [[نوابشاهه]] | شهيد بينظيرآباد جو اهم اسٽيشن |- | [[خيرپور ريلوي اسٽيشن]] | [[خيرپور]] | اتر سنڌ جي مين لائين تي |- | [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[روهڙي]] | اتر سنڌ جو اهم قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر ريلوي اسٽيشن]] | [[سکر]] | سکر شهري علائقي جي ريلوي سهولت |} === سنڌ ۾ هلندڙ ٽرينون === سنڌ مان گذرندڙ مسافر ٽرينن جو تعداد ۽ وقتائتو شيڊول پاڪستان ريلوي طرفان وقت بوقت تبديل ڪيو ويندو آهي. ڪراچي کان ملڪ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ڏانهن هلندڙ گهڻيون ڊگهي فاصلي واريون ٽرينون حيدرآباد ۽ روهڙي واري مرڪزي لائين استعمال ڪن ٿيون. سنڌ مان هلندڙ يا گذرندڙ مشهور ٽرينن ۾ [[گرين لائين ايڪسپريس]]، [[ڪراچي ايڪسپريس]]، [[ڪراڪرم ايڪسپريس]]، [[تيزگام]]، [[شاهه حسين ايڪسپريس]]، [[علامه اقبال ايڪسپريس]]، [[پاڪ بزنس ايڪسپريس]] ۽ ٻين ڊگهي فاصلي وارين مسافر ٽرينن جا نالا شامل رهيا آهن. موجوده آپريشنل فهرست ۽ وقت لاءِ پاڪستان ريلوي جو سرڪاري سفر رٿابندي نظام بنيادي ذريعو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PlanJourney.aspx |title=Plan Your Journey |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> === مال جي ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ مال برداري جي نظام جو مرڪز ڪراچي ۽ ان جون بندرگاهون آهن. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تي لهندڙ يا برآمد ٿيندڙ ڪنٽينر، پيٽروليم، اناج، معدنيات، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو روڊ ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن تائين منتقل ٿئي ٿو. پاڪستان ريلوي مال برداري لاءِ ڪراچي کان لاهور، راولپنڊي، پشاور ۽ ٻين شهرن ڏانهن ڪنٽينر ۽ ٻين سامان لاءِ مخصوص فريٽ شرحون جاري ڪري ٿي. جولاءِ 2026ع ۾ اداري ريفر ڪنٽينر ۽ مختلف ڪنٽينرائيزڊ ٽريفڪ لاءِ خاص اسٽيشن-ٽو-اسٽيشن رعايتي شرحون جاري ڪيون، جنهن مان ڪراچي جو قومي ريلوي مال برداري نظام ۾ مرڪزي ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Pakistan Railways Freight and Containerized Traffic Notices |publisher=Pakistan Railways |date=15 July 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پورٽ قاسم جي روزاني شپنگ ۽ ڪارگو رپورٽن ۾ ڪنٽينر، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، تيل ۽ ٻين درآمدي ۽ برآمدي سامان جي جهاز وار حرڪت درج ڪئي وڃي ٿي، جنهن سان بندرگاهي، روڊ ۽ ريل مال برداري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pqa.gov.pk/Content/Media/daily-shipping-and-cargo-handling-reports/dailyShippingCargoStat_14-MAR-2026-83d05363512c4e13b714052a322d9447.PDF |title=Daily Shipping and Cargo Statement |publisher=Port Qasim Authority |date=14 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ صوبائي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جو موجوده نمايان نظام [[سنڌ پيپلز بس سروس]]، پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بس سروس تي مشتمل آهي. انهن خدمتن جو انتظام سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي ۽ لاڳاپيل آپريٽنگ ادارن وسيلي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي طور سنڌ ۾ سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جا ٻيا ماڊل پڻ رهيا، پر موجوده صوبائي شهري بس پاليسي ماس ٽرانزٽ، پيپلز بس، بي آر ٽي ۽ بجلي تي هلندڙ بس نظام تي وڌيڪ مرڪوز آهي. === نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ بين الشهري ۽ ضلعي سطح جي مسافر آمدورفت جو وڏو حصو نجي بس، ڪوچ، مني بس، ويگن، ٽيڪسي، رڪشا ۽ ايپ تي ٻڌل سفري خدمتن وسيلي پڻ ٿئي ٿو. ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهرن جا بس ٽرمينل سنڌ جي اندروني ۽ بين الصوبائي سفر جا اهم مرڪز آهن. بين الشهري ڪوچ خدمتون سنڌ کي پنجاب، بلوچستان ۽ ٻين صوبن سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته مال برداريءَ لاءِ ٽرڪ، ٽريلر، آئل ٽينڪر، ڪنٽينر ڪيريئر ۽ ريفريجريٽيڊ گاڏيون بندرگاهن ۽ صنعتي علائقن مان ملڪ جي ٻين حصن تائين سامان منتقل ڪن ٿيون. {{clear}} ===هوائي آمدورفت=== [[File:PK Karachi Airport asv2020-01.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو سول هوائي اڏو ۽ پاڪستان جي اهم بين الاقوامي هوائي دروازن مان هڪ.]] سنڌ جي هوائي آمدورفت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]] آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي ايئروناٽيڪل انفارميشن پبليڪيشن ۾ هن هوائي اڏي جو آءِ سي اي او ڪوڊ '''او پي ڪي سي''' درج آهي ۽ 2026ع ۾ ان جي رن وي 25R/07L سان لاڳاپيل وڌيڪ فضائي نيويگيشن ڊيٽا پڻ اپڊيٽ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — AIRAC Amendment 02/26 |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> جناح بين الاقوامي هوائي اڏو سنڌ جي بين الاقوامي ۽ ملڪي مسافر هوائي ٽرانسپورٽ جو مرڪزي مرڪز آهي. ان کان علاوه [[سکر هوائي اڏو]] اتر سنڌ ۽ [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم سول هوائي سهولتون آهن. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي 2026ع ۾ موئن جو دڙو هوائي اڏي جي رن وي 08/26 لاءِ اوزارن ذريعي لينڊنگ جي نظرثاني ٿيل طريقن کي پنهنجي ايئروناٽيڪل رڪارڊ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — Moenjodaro Airport Updates |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪجهه ٻيا هوائي اڏا ۽ ايئر فيلڊ فوجي، گڏيل، محدود يا غير شيڊول آپريشن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ تنهنڪري انهن سڀني کي باقاعده مسافر هوائي اڏا قرار ڏيڻ مناسب ناهي. موجوده آپريشنل حيثيت، سرٽيفڪيشن ۽ فلائيٽ آپريشن وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿا ۽ انهن لاءِ پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم بنيادي ذريعا آهن.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Pakistan Aeronautical Information Publication |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا اهم هوائي اڏا=== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم هوائي اڏا''' |- style="background:#DDEBFA;" ! هوائي اڏو ! شهر / ضلعو ! آءِ سي اي او ڪوڊ ! بنيادي حيثيت |- | [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] | [[ڪراچي]] | او پي ڪي سي | بين الاقوامي ۽ ملڪي سول هوائي اڏو |- | [[سکر هوائي اڏو]] | [[سکر]] | او پي ايس ڪي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | او پي ايم جي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[نوابشاهه هوائي اڏو]] | [[نوابشاهه]] | او پي اين ايڇ | هوائي اڏو / آپريشنل حيثيت وقت سان تبديل ٿيندڙ |} </div> <ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> <small>'''نوٽ:''' هوائي اڏن جي موجوده مسافر پروازن، آپريشنل ڪلاڪن ۽ سرٽيفڪيشن جي حيثيت لاءِ تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم ڏسڻ ضروري آهي.</small> ===سنڌ جون ايئرلائين خدمتون=== سنڌ ۾ هوائي آمدورفت ڪنهن هڪ صوبائي ايئرلائين جي نظام تي ٻڌل نه آهي. [[ڪراچي]] مان پاڪستاني ۽ پرڏيهي ايئرلائينز ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن ڏانهن اڏامون هلائين ٿيون، جڏهن ته سکر ۽ ٻين علائقائي هوائي اڏن تي مسافر خدمتون موجوده شيڊول ۽ تجارتي ضرورتن مطابق هلن ٿيون. ان ڪري ''سنڌ جون ايئرلائينز'' جي بدران '''سنڌ ۾ ڪم ڪندڙ ايئرلائين خدمتون''' وڌيڪ صحيح عنوان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هوائي ڪمپنيون وفاقي سول ايويئيشن ضابطن ۽ قومي فضائي نظام تحت ڪم ڪن ٿيون، نه ته صوبائي ملڪيت يا دائري تحت. ===سامونڊي ۽ آبي آمدورفت=== [[File:PortQasimKarachi.svg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جو نقشو، جنهن ۾ بندرگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل سامونڊي ۽ صنعتي علائقا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Mangroves port Qasim.jpg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جي ڀرپاسي ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ بندرگاهه سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي ۽ ڪريڪ واري ماحول سان ڳنڍيل آهي.]] سنڌ جي سامونڊي آمدورفت جو بنياد [[عربي سمنڊ]]، [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ سنڌو ڊيلٽا جي ڪريڪن تي ٻڌل آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم پاڪستان جي بين الاقوامي سامونڊي واپار جا ٻه اهم مرڪز آهن، جتان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، ڀاڻ، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو هٿ ڪيو وڃي ٿو. [[ڪراچي بندرگاهه]] جي اندروني ۽ ٻاهرين بندرگاهي نظام ۾ ڪيترائي برٿ، تيل جا برٿ، جهازن لاءِ ڦرڻ جا حوض، ورڪشاپ پيئر ۽ منهوڙي سان لاڳاپيل جٽيون موجود آهن. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي پورٽ انفارميشن مينوئل موجب منهوڙي جي اتر اوڀر طرف قاسم پيئر، پائلٽ پيئر، ڪرين پيئر، پيسينجر پيئر، رهبر پيئر ۽ ورڪشاپ پيئر سميت ڪيترائي سامونڊي پيئر موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي بندرگاهه جي سامونڊي علائقي ۾ مقامي واپاري ٻيڙيون، ماهيگيري جون ٻيڙيون ۽ مسافر ٻيڙيون پڻ مختلف جٽين تان هلن ٿيون. اهڙي طرح بندرگاهي ٽرانسپورٽ رڳو بين الاقوامي ڪارگو جهازن تائين محدود نه آهي، پر مقامي مسافر، بندرگاهي عملي ۽ سامونڊي خدمتن لاءِ ننڍين ٻيڙين جو نظام پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪياماڙي–منهوڙو فيري سروس=== [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] ڪياماڙي ۽ [[منهوڙو]] جي وچ ۾ مسافر ٻيڙيءَ جي خدمت هلائي ٿو. 2024ع ۾ فيري بوٽ '''عارفه ڪريم''' جي مرمت ۽ ٻيهر ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ ان کي '''سرخاب-II''' سان گڏ ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ مفت عوامي ٽرانسپورٽ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب هي سروس مقامي رهواسين، شاگردن ۽ سياحن لاءِ سامونڊي سفر جي رسائي بهتر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/NewsLetters/FINAL%20PDF%20KPT%20Newsletter%2030-07-2024_c_a26d.pdf |title=KPT Ferry Boat Arfa Karim Recommissioned |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بندرگاهي ضرورتن لاءِ 40 کان 50 ماڻهن جي گنجائش رکندڙ ٻيڙيون پڻ استعمال ڪري ٿو، جيڪي ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ ملازمن، رهواسين ۽ شاگردن جي آمدورفت لاءِ مقرر ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/CMEEII_1107240001_k_2fa2.pdf |title=Hiring of Routine Boats for Port Department |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌو درياهه ۽ اندرين آبي رستا=== [[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي آمدورفت ۽ واپار جو بنيادي آبي محور رهيو آهي، پر جديد دور ۾ ان جو باقاعده وڏي پيماني وارو مسافر يا مال بردار نيٽ ورڪ روڊ ۽ ريلوي جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. درياهه تي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ٻيڙيون، ماهيگيري، درياهه پار ڪرڻ ۽ تفريحي سفر جاري آهن. سکر، روهڙي، ڪوٽڙي، ڄامشورو ۽ سنڌو ڊيلٽا جي علائقن ۾ آبي آمدورفت جو ڪردار گهڻو ڪري مقامي، ماهيگيري يا سياحتي نوعيت جو آهي. بئراجن، پاڻيءَ جي وهڪري جي موسمي تبديلي، گاد ۽ جديد پلن ۽ روڊن جي واڌ سبب سنڌو درياهه تي مسلسل وڏي پيماني واري تجارتي جهاز راني محدود رهي آهي. ===بندرگاهن سان ڳنڍيل مال برداري=== سنڌ جي بندرگاهن مان نڪرندڙ مال ٽرڪ، ڪنٽينر ٽريلر، ٽينڪر ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچي بندرگاهه جي ڀرپاسي ۾ ويسٽ وارف، ايسٽ وارف، ڪياماڙي آئل انسٽاليشن ۽ صنعتي علائقا بندرگاهي ۽ زميني ٽرانسپورٽ جي وچ ۾ اهم ڳانڍاپو فراهم ڪن ٿا. پورٽ قاسم جو مال برداري نظام پڻ روڊ ۽ ريل سان ڳنڍيل آهي ۽ ان جي صنعتي زون ۾ ايل اين جي، تيل، ڪوئلو، اناج ۽ ڪنٽينر ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل ۽ سهولتون موجود آهن. ان ڪري سنڌ جي روڊ ٽرانسپورٽ جو هڪ وڏو حصو سامونڊي درآمد ۽ برآمد سان سڌي طرح ڳنڍيل آهي. ===گاڏين جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ موٽر گاڏين جي رجسٽريشن ۽ موٽر وهيڪل ٽيڪس جو انتظام [[سنڌ ايڪسائيز، ٽيڪسيشن اينڊ نارڪوٽڪس ڪنٽرول ڊپارٽمينٽ]] ڪري ٿو. سنڌ موٽر وهيڪل ٽيڪسيشن ايڪٽ 1958ع ۽ لاڳاپيل ضابطن تحت نئين گاڏي جي رجسٽريشن، موٽر وهيڪل ٽيڪس، ٽرانسفر، نمبر پليٽ ۽ لاڳاپيل فيون وصول ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="SindhMotorTax">{{cite web |url=https://www.excise.gos.pk/taxes/motor-vehicle-tax/ |title=Motor Vehicle Tax |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916201146/https://www.excise.gos.pk/taxes/Motor-Vehicle-Tax |url-status=dead}}</ref> گاڏين جي رجسٽريشن ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ذريعي ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪراچي جي مرڪزي نظام کي حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص جي علائقائي ايڪسائيز ڊائريڪٽوريٽن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhMotorTax"/> سنڌ ايڪسائيز کاتي جو موجوده آن لائين پورٽل گاڏين جي تصديق، موٽر وهيڪل ٽيڪس جي ادائيگي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل چالان، ٽرانسفر، نمبر پليٽ جي جانچ ۽ ٻين خدمتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. آن لائين Quick Pay ذريعي ٻن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن نمبر ۽ موبائل نمبر استعمال ڪري ٽيڪس جو پي ايس آءِ ڊي ٺاهي ادائيگي ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://taxportal.excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع کان نئين گاڏي جي دير سان رجسٽريشن لاءِ ڏنڊن جو نظرثاني ٿيل نظام پڻ لاڳو ڪيو ويو. سنڌ ايڪسائيز کاتي موجب عام موٽر گاڏي 30 ڏينهن کان وڌيڪ دير سان رجسٽر ٿيڻ تي مرحليوار ڏنڊ لاڳو ٿين ٿا، جڏهن ته موٽر سائيڪلن، اسڪوٽرن، رڪشن ۽ پبلڪ ٽرانسپورٽ لاءِ الڳ ڏنڊ مقرر آهن.<ref name="SindhMotorTax"/> ====گاڏين جي رجسٽريشن جون اهم آن لائين خدمتون==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C6BC0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ موٽر گاڏين جون آن لائين خدمتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! خدمت ! بنيادي ڪم |- | آن لائين گاڏي تصديق | رجسٽريشن نمبر ذريعي گاڏي جا بنيادي تفصيل ڏسڻ |- | سي اين آءِ سي ذريعي تصديق | مالڪ سان لاڳاپيل رجسٽريشن جي تصديق |- | ڪئڪ پي (فوري ادائيگي) | موٽر وهيڪل ٽيڪس ۽ لاڳاپيل ادائيگي |- | نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر | رجسٽريشن في ۽ ٽيڪس جو اندازو |- | نمبر پليٽ جي جانچ | سيڪيورٽي فيچر واري نمبر پليٽ جي حيثيت |- | چالان ٻيهر ڇپائڻ | ادا ڪيل يا جاري ٿيل چالان حاصل ڪرڻ |} <ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واريون گاڏيون=== سنڌ ايڪسائيز کاتو ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏين لاءِ الڳ نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر مهيا ڪري ٿو. ٻن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن في عام طور انوائس قيمت جي بنياد تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته موٽر ڪار، جيپ ۽ ٻين چئن ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ گاڏي جي قيمت، انجڻ جي گنجائش ۽ گاڏي جي قسم موجب مختلف شرحون مقرر آهن.<ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Two Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103143735/https://www.excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Four Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103114805/https://www.excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |url-status=dead}}</ref> ===ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ ننڍين مقامي ٻيڙين، ماهيگيري جي جهازن، بندرگاهي لانچن ۽ وڏن سامونڊي جهازن لاءِ هڪ ئي صوبائي رجسٽريشن نظام لاڳو نه آهي. رجسٽريشن ۽ لائسنسنگ جو ادارو جهاز جي قسم ۽ استعمال موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. بين الاقوامي ۽ تجارتي سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن وفاقي سامونڊي قانون ۽ مرڪنٽائيل ميرين نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته بندرگاهن اندر هلندڙ ٻيڙين ۽ لانچن تي لاڳاپيل پورٽ اٿارٽين جا حفاظتي ۽ آپريشنل ضابطا لاڳو ٿين ٿا. ماهيگيري جي ٻيڙين لاءِ فشريز سان لاڳاپيل صوبائي يا وفاقي ضابطا پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ بابت عام مضمون ۾ '''سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن''' کي هڪ واحد صوبائي موٽر گاڏي جهڙي نظام طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ وڌيڪ صحيح عنوان '''ٻيڙين ۽ جهازن جو لائسنس ۽ رجسٽريشن''' آهي. ===ٽرانسپورٽ جي موجوده سرڪاري پاليسي=== سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ ٽرانسپورٽ کاتي لاءِ مجموعي طور تقريباً '''67 ارب رپيا''' رکيا ويا، جن مان 59.7 ارب رپيا ترقياتي خرچ ۽ 7.28 ارب رپيا سروس ڊليوري لاءِ هئا. بجيٽ ۾ سنڌ پيپلز بس سروس، سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي، 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي ۽ آپريشن، ٽرانسپورٽ سبسڊي ۽ موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام لاءِ الڳ رقمون شامل هيون.<ref name="SindhBudgetTransport2025">{{cite web |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |title=Sindh Citizens’ Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |page=24 |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي ٽرانسپورٽ شعبي جا چونڊ بجيٽ پروگرام، 2025–26ع'''<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> |- style="background:#D6EEEA;" ! پروگرام ! مختص رقم |- | ٽرانسپورٽ کاتي جي ڪل بجيٽ | '''67.0 ارب رپيا''' |- | ترقياتي خرچ | 59.7 ارب رپيا |- | سروس ڊليوري | 7.28 ارب رپيا |- | ٽرانسپورٽ سبسڊي | 3 ارب رپيا |- | 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي، تعمير، آپريشن ۽ سار سنڀال | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ پيپلز بس سروس لاءِ فيول ڪاسٽ انڊيڪسيشن | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي | 300 ملين رپيا |- | سنڌ انٽرا-ڊسٽرڪٽ پيپلز بس سروس | 175 ملين رپيا |- | موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام | 15.4 ملين رپيا |} </div> ===آمدورفت ۽ ماحول=== سنڌ جي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي تيز واڌ سان گڏ ٽرئفڪ جام، فضائي آلودگي، ايندھن جو استعمال ۽ روڊ حادثا اهم پاليسي مسئلا آهن. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ صوبائي ٽرانسپورٽ پاليسي ۾ ماس ٽرانزٽ، بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ بجلي تي هلندڙ بسن جي توسيع کي اهميت ڏني وئي آهي. 2025–26ع واري صوبائي بجيٽ ۾ 100 اليڪٽرڪ بسن لاءِ 1.6 ارب رپين جي رٿا ان تبديليءَ جو هڪ مثال آهي، جڏهن ته اڳ ۾ پيپلز بس سروس جي نظام ۾ پڻ اليڪٽرڪ بسون متعارف ڪرايون ويون آهن.<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> ===آمدورفت جو علائقائي ڍانچو=== سنڌ جي آمدورفت جي جاگرافي ۾ مختلف شهر مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا. [[ڪراچي]] سامونڊي بندرگاهن، بين الاقوامي هوائي اڏي، ريلوي ۽ شاهراهن جو سڀ کان وڏو گڏيل مرڪز آهي؛ [[حيدرآباد]] ڪراچي ۽ اتر سنڌ جي وچ ۾ روڊ ۽ ريلوي جنڪشن؛ [[روهڙي]] قومي ريلوي نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز؛ [[سکر]] اتر سنڌ جو شاهراهي، ريلوي ۽ هوائي مرڪز؛ جڏهن ته [[ڪوٽڙي]] ۽ [[ڄامشورو]] سنڌو درياهه پار روڊ ۽ ريلوي رابطن ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم آمدورفتي مرڪز''' |- style="background:#ECEFF1;" ! مرڪز ! اهم ذريعا ! بنيادي ڪردار |- | [[ڪراچي]] | بندرگاهه، هوائي اڏو، ريلوي، موٽر وي، بس | قومي ۽ بين الاقوامي گيٽ وي |- | [[حيدرآباد]] | ريلوي، قومي شاهراهه، موٽر وي، بس | ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جو جنڪشن |- | [[روهڙي]] | ريلوي، قومي شاهراهه | قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر]] | ريلوي، هوائي اڏو، شاهراهه | اتر سنڌ جو علائقائي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي]] | ريلوي، شاهراهه، پل | سنڌو درياهه پار مرڪزي رابطو |- | [[پورٽ قاسم]] | سامونڊي جهاز، ريل، روڊ | صنعتي ۽ مال برداري مرڪز |} </div> {{clear}} ==سياحت== {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|270px|[[موئن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ سلطان ابراهيم جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|270px|[[رني ڪوٽ قلعو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]؛ کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع سنڌ جو مشهور تاريخي قلعو.]] سنڌ جي سياحت جو بنياد صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخي شهرن، مذهبي ماڳن، فنِ تعمير، سامونڊي ڪنارن، ڍنڍن، آبي زمينن، ريگستاني ۽ جابلو منظرن ۽ ثقافتي ورثي تي ٻڌل آهي. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا آثار، وچئين دور جا اسلامي يادگار، ٽالپر ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ۽ قلعا، ڪراچيءَ جو نوآبادياتي تعميراتي ورثو ۽ سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل درگاهون صوبي جي ثقافتي سياحت جا اهم حصا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh — The Cradle of Civilizations |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڇهن ماڳن مان ٻه واقع آهن: [[موئن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]. موئن جو دڙو 1980ع ۽ مڪلي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا. ان کان سواءِ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[ڀنڀور]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو سنڌ جا اهي ماڳ آهن، جيڪي يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Properties inscribed on the World Heritage List and Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ سياحت جي سرڪاري ترقي ۽ سياحتي سهولتن جي فراهميءَ ۾ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ٿيو ۽ سنڌ حڪومت جي سياحت کاتي تحت ڪم ڪري ٿو. اداري طرفان تاريخي، ثقافتي ۽ قدرتي ماڳن جي تشهير سان گڏ مختلف سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي سهولتون پڻ هلائيون وڃن ٿيون.<ref name="STDCSindh">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===عالمي ورثو=== سنڌ جا ٻه ماڳ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن مان [[موئن جو دڙو]] ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعات سان لاڳاپيل ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان بهتر محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب آثارن جو محفوظ علائقو لڳ ڀڳ 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن مان رڳو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو کوٽيو ويو آهي. شهر جي منصوبابندي، سرن سان ٺهيل عمارتن، هيٺئين شهر ۽ بلند قلعي واري حصي مان سنڌو تهذيب جي ترقي يافته شهري تنظيم ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[مڪلي جو قبرستان]] [[ٺٽو]] ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل هڪ وسيع تاريخي قبرستان آهي. يونيسڪو موجب هتي لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن ۽ هي ماڳ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيب، سياسي تاريخ ۽ فنِ تعمير جي شاهدي ڏئي ٿو. هتي بادشاهن، راڻين، حاڪمن، صوفين، عالمن ۽ ٻين اهم شخصيتن جا پٿر ۽ سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن.<ref name="UNESCOMakli">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6D4C41;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا يونيسڪو عالمي ورثي وارا ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! ضلعو ! دور / نوعيت ! عالمي ورثي ۾ شموليت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | سنڌو ماٿري جي تهذيب / آثارِ قديمه | 1980ع |- | [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]] | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | 14هين–18هين صدي / مقبرا ۽ اسلامي فنِ تعمير | 1981ع |} <ref name="UNESCOMohenjo"/><ref name="UNESCOMakli"/> ===آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ=== سنڌ جي آثارِ قديمه جي تاريخ قبل از تاريخ ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] کان وٺي اسلامي، سومرا، سما، ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور تائين پکڙيل آهي. [[موئن جو دڙو]] ان سلسلي جو بين الاقوامي طور سڀ کان مشهور ماڳ آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]]، [[آمري]]، [[چانهون جو دڙو]]، [[ڀنڀور]] ۽ ٻيا آثار سنڌ جي مختلف تاريخي مرحلن جي نمائندگي ڪن ٿا. [[ڀنڀور]] سنڌ جي سامونڊي ۽ واپاري تاريخ سان لاڳاپيل اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هي ماڳ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ ''پورٽ آف ڀنڀور'' جي نالي سان شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي قلعي بند تعميراتي ورثي جا نمايان مثال آهن. رني ڪوٽ کي 1993ع ۾ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي، نئون ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ جا قلعا 2026ع ۾ پاڪستان جي ٽينٽيٽو لسٽ ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#8D6E63;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا سياحتي ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت ! اهميت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو]] | قديم شهر | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[مڪلي جو قبرستان]] | [[ٺٽو]] | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[ڀنڀور]] | [[ٺٽو ضلعو]] | آثارِ قديمه / قديم بندرگاهه | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[رني ڪوٽ قلعو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | قلعو | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | [[خيرپور ضلعو]] | قلعو | تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ |- | [[عمرڪوٽ قلعو]] | [[عمرڪوٽ]] | قلعو | تاريخي ماڳ |- | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | [[ٿرپارڪر]] | قلعو | ٿر جي تاريخي ورثي جو حصو |- | [[چوڪنڊي قبرستان]] | [[ڪراچي]] | تاريخي پٿري قبرون | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[فيض محل]] | [[خيرپور]] | محل | ٽالپر دور جو تعميراتي ورثو |- | [[موهٽا محل]] | [[ڪراچي]] | محل / ميوزيم | ويهين صديءَ جو تعميراتي ورثو |- | [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] | [[ڪراچي]] | تاريخي رهائشگاهه / ميوزيم | قومي تاريخ سان لاڳاپيل |} </div> <ref name="STDCSindh"/> ===قلعا ۽ شاهي محل=== [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|270px|[[فيض محل]]، [[خيرپور]]؛ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جي ٽالپر حڪمرانن سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] سنڌ جي تاريخي سياحت ۾ قلعن ۽ محلاتن کي نمايان حيثيت حاصل آهي. [[رني ڪوٽ قلعو]] کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع هڪ وسيع قلعي بند نظام آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] خيرپور ڀرسان ٽالپر دور جي فوجي فنِ تعمير سان لاڳاپيل آهي. [[عمرڪوٽ قلعو]] سنڌ جي اوڀرئين حصي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي. [[فيض محل]] خيرپور جي اڳوڻي رياست جي ٽالپر حڪمرانن جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل آهي. ڪراچي ۾ [[موهٽا محل]] ويهين صديءَ جي شروعاتي تعميراتي ورثي جو اهم مثال آهي ۽ هاڻي ثقافتي نمائش ۽ ميوزيم طور استعمال ٿئي ٿو. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن فيض محل، ڪوٽ ڏيجي قلعي، موهٽا محل ۽ عمرڪوٽ قلعي کي صوبي جي نمايان سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCSindh"/> ===ميوزيم=== سنڌ جا ميوزيم صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخ، لوڪ ثقافت، فن، قومي تاريخ ۽ قدرتي ورثي جي نمائش ڪن ٿا. [[سنڌ ميوزيم]] حيدرآباد ۾ سنڌ جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي سان لاڳاپيل مجموعا موجود آهن، جڏهن ته [[موئن جو دڙو ميوزيم]] ۽ ڀنڀور، عمرڪوٽ ۽ ٻين آثارِ قديمه وارن ماڳن جا ميوزيم پنهنجي پنهنجي علائقي مان هٿ آيل آثار محفوظ ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]، [[موهٽا محل ميوزيم]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]]، [[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] ۽ [[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]] تاريخ، فن، بحري ورثي ۽ هوابازيءَ سان لاڳاپيل اهم سياحتي ادارا آهن. [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جو ميوزيم سنڌ جي لوڪ ثقافت، لباس، موسيقي، دستڪاري، آثارِ قديمه ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل مجموعن سبب ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز آهي. ===قدرتي ۽ ماحولياتي سياحت=== [[File:Gorakh Hill Station.jpg|thumb|270px|[[گورک هل اسٽيشن]]، [[کيرٿر جبل]]؛ سنڌ جي مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جو قدرتي منظرنامو [[عربي سمنڊ]] جي ساحل، [[سنڌو درياهه]]، سنڌو ڊيلٽا، ڍنڍن، آبي زمينن، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[کيرٿر جبل]] تائين پکڙيل آهي. ان ڪري صوبي ۾ سامونڊي، آبي، ريگستاني، جابلو ۽ جهنگلي جيوت سان لاڳاپيل سياحت جا مختلف امڪان موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] کيرٿر جبلن ۾ واقع سنڌ جو مشهور جابلو تفريحي ماڳ آهي ۽ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ان کي صوبي جي نمايان سياحتي منزلن مان هڪ طور پيش ڪري ٿي. [[ڪارونجهر جبل]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو علائقو ٿر جي ريگستاني منظرنامي، گرينائيٽ جبلن، تاريخي جين مندرن، مسجدن ۽ مقامي ثقافت جي ميلاپ سبب قدرتي ۽ ثقافتي سياحت ٻنهي لاءِ اهم آهي.<ref name="STDCSindh"/> [[ڪينجهر ڍنڍ]] سنڌ جي مشهور مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي هٽس قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/hotels/keenjhar-lake-resort/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٿر ۽ نگرپارڪر=== [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي اوڀر ۾ پکڙيل هڪ منفرد قدرتي ۽ ثقافتي خطو آهي. ريگستاني ڳوٺ، روايتي گهر، چوپايو مال، لوڪ موسيقي، ڪپڙي ۽ هٿ جي هنر، مقامي کاڌا ۽ موسمي برساتن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سائي منظرنامو هن علائقي جي سياحتي سڃاڻپ جا اهم حصا آهن. [[نگرپارڪر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر جبل]]، تاريخي جين مندر، قديم مذهبي عمارتون ۽ مقامي آباديءَ جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ''ننگرپارڪر ڪلچرل لينڊ اسڪيپ'' کي 2016ع ۾ پاڪستان طرفان يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ آبي سياحت=== سنڌ ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، بکر ڍنڍ ۽ ٻين آبي علائقن کي تفريح، پکين جي مشاهدي، مڇي مارڻ ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل اهميت حاصل آهي. انهن مان ڪينجهر ڍنڍ تي سرڪاري سياحتي رهائش ۽ تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪينجهر ڍنڍ جي ڪناري تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته سانگهڙ ضلعي ۾ نارا ڪئنال جي آخري حصي ڀرسان واقع بکر ڍنڍ تي پڻ سياحتي ريزارٽ قائم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism — Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سامونڊي سياحت ۽ ساحل=== [[File:Clifton Beach Karachi.jpg|thumb|270px|[[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي سڀ کان مشهور شهري ساحلي تفريحي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي ڏاکڻي سرحد [[عربي سمنڊ]] سان لڳي ٿي ۽ [[ڪراچي]] صوبي جي ساحلي سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر جي ساحلي علائقن ۾ [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]]، [[هاڪس بي]]، [[سينڊزپٽ]]، [[فرينچ بيچ]]، [[پيراڊائز پوائنٽ]] ۽ [[منهوڙو]] شامل آهن. اهي علائقا ترڻ، سامونڊي نظارن، تفريح، ٻيڙيءَ جي سفر ۽ هفتيوار سياحت لاءِ استعمال ٿين ٿا. ڪراچي کان ٻاهر سنڌو ڊيلٽا ۽ ٺٽي ۽ سجاول جي سامونڊي پٽي ۾ ڪريڪ، تمر جا ٻيلا ۽ آبي ماحولياتي نظام موجود آهن. انهن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي گنجائش موجود آهي، پر تمر جي ٻيلن، ساحلي جيوت ۽ حساس آبي ماحول جي تحفظ سبب سياحت جي ترقيءَ ۾ ماحولياتي تحفظ کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ====سنڌ جا مشهور سامونڊي ڪنارا==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0277BD;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سامونڊي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E1F5FE;" ! سامونڊي ڪنارو / ماڳ ! علائقو ! نمايان خصوصيت |- | [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]] | [[ڪراچي]] | شهري ساحل ۽ عوامي تفريح |- | [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]] | [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] | سامونڊي نظارا ۽ تفريحي سرگرميون |- | [[هاڪس بي]] | [[ڪراچي]] | سامونڊي ساحل ۽ هٽس |- | [[سينڊزپٽ]] | [[ڪراچي]] | ريتيلو ساحل |- | [[فرينچ بيچ، ڪراچي|فرينچ بيچ]] | [[ڪراچي]] | ساحلي تفريح |- | [[پيراڊائز پوائنٽ]] | [[ڪراچي]] | پٿريلو سامونڊي ڪنارو |- | [[منهوڙو]] | [[ڪراچي]] | ٻيٽ، ساحل ۽ تاريخي ورثو |} </div> ===مذهبي سياحت=== سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي روايت صوبي جي سياحت جو اهم حصو آهي. مختلف صوفي بزرگن جي درگاهن تي سڄي سال زائرين اچن ٿا، جڏهن ته سالياني عرسن دوران وڏي تعداد ۾ عقيدتمند ۽ سياح گڏ ٿين ٿا. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سنڌ جي سڀ کان مشهور صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي درگاهه سنڌي صوفي شاعري ۽ موسيقيءَ سان پڻ گهري طرح لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ۾ [[عبدالله شاهه غازي]]، [[منگهو پير]] ۽ ٻين بزرگن جون درگاهون مذهبي ۽ ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ جي مذهبي ورثي ۾ مسجدون، هندو مندر، جين مندر ۽ ٻين برادرين جون تاريخي عبادتگاهون پڻ شامل آهن. [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] مغل دور جي مشهور مسجد آهي ۽ يونيسڪو جي Tentative List ۾ شامل آهي، جڏهن ته نگرپارڪر جا تاريخي جين مندر علائقي جي گهڻ مذهبي تاريخ جا اهم آثار آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ مذهبي سياحتي ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا مشهور مذهبي ۽ روحاني سياحتي ماڳ''' |- style="background:#F3E5F5;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[لال شهباز قلندر جي درگاهه]] | [[سيوهڻ]] | صوفي درگاهه |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي درگاهه]] | [[ڀٽ شاهه]] | صوفي درگاهه ۽ ثقافتي مرڪز |- | [[سچل سرمست جي درگاهه]] | [[درازا]] | صوفي درگاهه |- | [[عبدالله شاهه غازي جي درگاهه]] | [[ڪراچي]] | صوفي درگاهه |- | [[منگهو پير]] | [[ڪراچي]] | تاريخي صوفي زيارتگاهه |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد |- | [[مسجد منزلگاهه]] | [[سکر]] | تاريخي مسجد |- | [[ساڌ ٻيلو]] | [[سکر]] | هندو مذهبي ماڳ |- | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[نگرپارڪر]] | تاريخي جين مذهبي ورثو |- | [[هنگلاج ماتا مندر]] | بلوچستان | '''سنڌ کان ٻاهر'''؛ سنڌ جي فهرست ۾ شامل نه ڪيو وڃي |} </div> ===ثقافتي سياحت=== [[File:Frere Hall Karachi Pakistan 01.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]]، [[ڪراچي]]؛ 1865ع ۾ مڪمل ٿيل تاريخي عمارت، جيڪا هاڻي لائبريري ۽ نمائشگاهه طور پڻ استعمال ٿئي ٿي.]] [[File:Frere Hall & Library Karachi.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]] ۽ ان جا باغ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي سياحت ۾ ثقافتي ورثو، فن، موسيقي، دستڪاري، لوڪ روايتون ۽ تاريخي شهري مرڪز اهم حيثيت رکن ٿا. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ٺٽو]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[سيوهڻ]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ [[نگرپارڪر]] جهڙا هنڌ پنهنجي تاريخي عمارتن، بازارن، ميوزمن، مذهبي ماڳن ۽ مقامي ثقافت سبب ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ حڪومت جو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو تاريخي ماڳن، روايتي فنن ۽ دستڪاريءَ جي تحفظ ۽ واڌاري سان گڏ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ ٻين عوامي تقريبن جي انعقاد کي پڻ پنهنجي ذميوارين ۾ شامل ڪري ٿو. کاتي جي انتظام هيٺ ميوزيم، آرٽ گيلريون، ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[حيدرآباد]] ۾ [[مکي هائوس ميوزيم]]، [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان لاڳاپيل ثقافتي ادارا، [[خيرپور]] ۾ تاريخي رياستي ورثو ۽ ڪراچي ۾ [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[هندو جيمخانا]]، [[خالق ڏنو هال]] ۽ ٻيون تاريخي عمارتون سنڌ جي شهري ثقافتي سياحت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جي نوادرات واري اداري فريئر هال، خالق ڏنو هال، وزير مينشن ۽ قائداعظم هائوس سميت ڪيترين عمارتن کي سنڌ جي تاريخي ورثي ۾ درج ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/heritage-buildings/ |title=Heritage Buildings |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ثقافتي مرڪز ۽ ميوزيم=== [[File:Front entrance facade - Mukhi Mahal.jpg|thumb|270px|[[مکي هائوس ميوزيم]]، [[حيدرآباد]]؛ سنڌ جي تاريخي شهري رهائش، فنِ تعمير ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل محفوظ ڪيل تاريخي عمارت.]] سنڌ ۾ ميوزمن جو ڄار آثارِ قديمه، تاريخ، ثقافت، لوڪ ورثي ۽ اهم شخصيتن سان لاڳاپيل مواد محفوظ ڪري ٿو. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي جي فهرستن ۾ [[موئن جو دڙو ميوزيم]]، ڀنڀور آرڪيالاجيڪل ميوزيم، آمري ميوزيم، سکر آرڪيالاجيڪل ميوزيم، خيرپور ريجنل اسٽيٽ ميوزيم، مکي هائوس ميوزيم، عمرڪوٽ جو ٿر ميوزيم، لاڙڪاڻي جو سٽي ميوزيم ۽ ٻين علائقائي ميوزمن جا نالا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-category/museum/ |title=Museums |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ميوزمن ۽ ثقافتي مرڪزن جي اهميت رڳو سياحت تائين محدود نه آهي؛ اهي سنڌ جي آثارن، دستڪاري، تاريخي دستاويزن، قديم سڪن، ٺڪر، مجسمن، روايتي لباس ۽ ٻين مادي ثقافتي ورثن جي تحفظ ۽ علمي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا. ===ڪراچي ۾ شهري سياحت=== [[File:Mazar View at night.JPG|thumb|270px|رات جي وقت [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]]؛ [[محمد علي جناح]] جو مقبرو ۽ شهر جي نمايان قومي نشانين مان هڪ.]] [[File:MohattaPalace.jpg|thumb|270px|[[موهٽا محل]]، [[ڪراچي]]؛ ڪلفٽن ۾ واقع تاريخي محل ۽ ميوزيم.]] [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري سياحتي مرڪز آهي. شهر ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ تاريخي عمارتون، ميوزيم، باغ، تفريحي مرڪز، خريداريءَ جا علائقا، کاڌي پيتي جا مرڪز ۽ قومي يادگار موجود آهن. [[مزار قائد]]، [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[وزير مينشن]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] ۽ [[چوڪنڊي قبرستان]] شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جا نمايان ماڳ آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي منزلن ۾ مزار قائد، موهٽا محل، قائداعظم هائوس، هندو جيمخانا، فريئر هال ۽ چوڪنڊي سميت ڪراچي جي ڪيترن تاريخي ماڳن کي شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> شهر جي تفريحي سياحت ۾ [[ڪراچي زو]]، [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]]، [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]، [[باغ ابن قاسم]] ۽ سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل عوامي تفريحي علائقا پڻ شامل آهن. ڪراچي جا شاپنگ مال، روايتي بازارون ۽ کاڌي پيتي جا مرڪز شهر جي جديد شهري سياحت جو ٻيو اهم حصو آهن. ===تفريحي ماڳ=== سنڌ ۾ تفريحي سياحت جو دائرو شهري باغن ۽ پارڪن کان وٺي ڍنڍن، جابلو علائقن، ريگستاني منزلن ۽ ساحلي تفريح تائين پکڙيل آهي. ڪراچي ۾ عوامي پارڪ، ساحل ۽ شهري تفريحي مرڪز وڏي تعداد ۾ مقامي سياحن کي راغب ڪن ٿا، جڏهن ته صوبي جي ٻين حصن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪارونجهر جبل]] ۽ ريگستاني علائقا قدرتي تفريح جا اهم مرڪز آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00838F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تفريحي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E0F7FA;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[باغ ابن قاسم]] | [[ڪراچي]] | شهري باغ / سامونڊي تفريح |- | [[ڪراچي زو]] | [[ڪراچي]] | زولاجيڪل باغ |- | [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]] | [[ڪراچي]] | شهري تفريح |- | [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]] | [[ڪراچي]] | پارڪ |- | [[ڪينجهر ڍنڍ]] | [[ٺٽو ضلعو]] | ڍنڍ / آبي تفريح |- | [[گورک هل اسٽيشن]] | [[دادو ضلعو]] | جابلو تفريح |- | [[ڪارونجهر جبل]] | [[نگرپارڪر]] | قدرتي ۽ ثقافتي سياحت |- | بکر ڍنڍ | [[سانگهڙ ضلعو]] | ڍنڍ / ريزارٽ |} </div> ===سياحتي ريزارٽ ۽ سرڪاري رهائش=== [[File:Keenjhar Lake STDC resort.JPG|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جو سياحتي ريزارٽ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img2.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي مشهور قدرتي، تفريحي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img4.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي وڏين مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] صوبي جي مختلف سياحتي منزلن تي رهائش جون سهولتون هلائي ٿي. انهن جو مقصد وڏن شهري مرڪزن کان ٻاهر تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳن تي ايندڙ سياحن لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ آهي. اداري جي موجوده فهرست ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]] تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ، [[لاڙڪاڻو]] ۾ سمبارا اِن، [[سيوهڻ]] ۾ لال شهباز ريسٽ هائوس، [[نگرپارڪر]] ۾ روپلو ڪولهي ريزارٽ، [[مٺي]] ۾ مارئي ريسٽ هائوس، [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ موٽل ۽ [[حيدرآباد]] ۾ هيريٽيج گيسٽ هائوس شامل آهن.<ref name="STDCResorts">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/resorts/ |title=Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪينجهر ليڪ ريزارٽ ڍنڍ جي ڪناري تي قائم آهي، جڏهن ته روپلو ڪولهي ريزارٽ ڪارونجهر جبلن جي پسمنظر ۾ نگرپارڪر ۾ واقع آهي. اهڙيءَ طرح انهن سهولتن جي جاگرافيائي ورڇ تاريخي لاڙڪاڻي، مذهبي سيوهڻ، ٿر ۽ نگرپارڪر، ڪينجهر ۽ حيدرآباد جهڙن مختلف سياحتي علائقن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ رهائشي سهولتون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا سرڪاري سياحتي ريزارٽ، موٽل ۽ ريسٽ هائوس''' |- style="background:#E8F5E9;" ! نالو ! هنڌ ! قسم / سياحتي تعلق |- | ڪينجهر ليڪ ريزارٽ | [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو]] | ڍنڍ ڪناري ريزارٽ |- | سمبارا اِن | [[لاڙڪاڻو]] | هوٽل / تاريخي سياحت |- | لال شهباز ريسٽ هائوس | [[سيوهڻ]] | مذهبي ۽ تاريخي سياحت |- | روپلو ڪولهي ريزارٽ | [[نگرپارڪر]] | ڪارونجهر / ٿر سياحت |- | مارئي ريسٽ هائوس | [[مٺي]] | ٿر سياحت |- | ڳڙهي خدا بخش موٽل | [[ڳڙهي خدا بخش]] | تاريخي / سياسي سياحت |- | هيريٽيج گيسٽ هائوس | [[حيدرآباد]] | ثقافتي ۽ شهري سياحت |} </div> <ref name="STDCResorts"/> ===هوٽلون ۽ مهمان نوازي=== سنڌ جي هوٽل ۽ مهمان نوازيءَ واري صنعت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي. شهر ۾ بين الاقوامي ۽ پاڪستاني هوٽل زنجيرن سان گڏ ڪاروباري هوٽل، گيسٽ هائوس ۽ ٻين قسمن جون رهائشي سهولتون موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان شايع ڪيل پاڪستان هوٽلز ايسوسيئيشن جي سنڌ واري فهرست ۾ ڪراچي سميت صوبي جي مختلف هوٽلن کي درج ڪيو ويو آهي.<ref name="STDCHotels">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/pakistan-hotels/ |title=Pakistan Hotels — Sindh Province |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي نمايان وڏين هوٽلن ۾ آواري ٽاورز، ڪراچي ميريئٽ هوٽل ۽ بيچ لگزري هوٽل شامل آهن. وڏين تجارتي ۽ تفريحي سهولتن سبب ڪراچي سنڌ ۾ ڪاروباري سفر، ڪانفرنسن ۽ شهري سياحت سان لاڳاپيل مهمان نوازيءَ جو بنيادي مرڪز آهي.<ref name="STDCHotels"/> {{clear}} ===ٿر ۾ سياحت=== [[File:Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز.]] [[File:A view of Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ ٿرپارڪر جي گرينائيٽ جبلن ۽ قدرتي منظرن جو هڪ وسيع ڏيک.]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي سياحت ريگستاني قدرتي منظرن، مقامي ثقافت، ڳوٺاڻي زندگي، روايتي دستڪاري، مذهبي ورثي ۽ ڪارونجهر جبلن جي چوڌاري مرڪوز آهي. [[مٺي]] علائقي جو وڏو شهري مرڪز آهي، جڏهن ته [[نگرپارڪر]] قدرتي ۽ تاريخي سياحت جي لحاظ کان وڌيڪ نمايان آهي. نگرپارڪر ۾ ڪارونجهر جبلن سان گڏ جين مندر، تاريخي مسجدون ۽ ڳوٺاڻا ثقافتي منظر موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن هتي روپلو ڪولهي ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته مٺي ۾ مارئي ريسٽ هائوس موجود آهي.<ref name="STDCResorts"/> سنڌ حڪومت ٿر کي منظم سياحتي سفرن سان ڳنڍڻ لاءِ ٽرين سفاري جهڙا پروگرام پڻ استعمال ڪيا آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي موجوده سياحتي پروگرامن ۾ ''ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري'' شامل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> ===سياحتي ٽرين سفاري ۽ منظم دورا=== سنڌ ۾ سياحت کي ريلوي سفر سان ڳنڍيندڙ منظم سياحتي پروگرامن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي پروگرامن ۾ [[موئن جو دڙو]]، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل ٽرين سفاريون شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations"/> اهڙن پروگرامن جو مقصد سفر کي رڳو هڪ ماڳ جي دوري تائين محدود رکڻ بدران ريلوي سفر، تاريخي منزلن، مقامي ثقافت ۽ رهنمائي ڪيل سياحت کي هڪ گڏيل سياحتي تجربي ۾ شامل ڪرڻ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ ٽرين سفاريون''' |- style="background:#ECEFF1;" ! سياحتي پروگرام ! بنيادي علائقو / موضوع |- | موئن جو دڙو ٽرين سفاري | [[موئن جو دڙو]] ۽ اپر سنڌ جو تاريخي ورثو |- | ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري | [[ٿر ريگستان]] ۽ مقامي ثقافت |- | سکر ٽرين سفاري | [[سکر]] ۽ اتر سنڌ |} </div> <ref name="STDCDestinations"/> ===جهنگلي جيوت ۽ ماحولياتي سياحت=== سنڌ جي قدرتي سياحت ۾ جهنگلي جيوت، آبي زمينون، ڍنڍون، ريگستان، سامونڊي ماحول ۽ جابلو علائقا شامل آهن. [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اهم جابلو قدرتي علائقن مان آهن، جڏهن ته [[ٿر ريگستان]] ۽ [[ڪارونجهر جبل]] صوبي جي اوڀرئين حصي ۾ الڳ قدرتي منظرنامو پيدا ڪن ٿا. سنڌ جون ڍنڍون ۽ آبي زمينون مقامي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش مهيا ڪن ٿيون. اهڙن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي ترقيءَ لاءِ جهنگلي جيوت جي تحفظ، پاڻيءَ جي معيار، آبي نظام جي بحالي ۽ سياحن جي سرگرمين جي مناسب انتظام کي گڏ کڻي هلڻ ضروري آهي. ماحولياتي سياحت عام تفريحي سياحت کان ان لحاظ کان مختلف آهي ته ان جو بنيادي مقصد قدرتي ماحول مان لطف وٺڻ سان گڏ ان جي حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظام کي نقصان کان بچائڻ آهي. ===کيرٿر ۽ جابلو سياحت=== [[File:Kirthar National Park.jpg|thumb|270px|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]]؛ سنڌ جي جابلو قدرتي منظرنامي ۽ جهنگلي جيوت جو اهم محفوظ علائقو.]] [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اولهندي حد تي پکڙيل جابلو سلسلو آهي. هن خطي ۾ قدرتي جابلو منظر، جهنگلي جيوت، تاريخي ماڳ ۽ [[رني ڪوٽ قلعو]] جهڙا ثقافتي ورثا هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] پڻ کيرٿر جي بلند علائقي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي نمايان جابلو سياحتي منزلن مان هڪ آهي. هن علائقي ۾ سياحت جي ترقيءَ جو دارومدار روڊ رسائي، پاڻي، رهائش، حفاظت ۽ ماحولياتي تحفظ تي آهي. جابلو ۽ محفوظ قدرتي علائقن ۾ وڏي پيماني واري تعمير بدران گهٽ اثر واري ماحولياتي سياحت وڌيڪ موزون سمجهي وڃي ٿي. ===شڪارگاهون ۽ محفوظ قدرتي علائقا=== سنڌ ۾ تاريخي طور شڪارگاهن جي روايت موجود رهي آهي، پر جديد دور ۾ ڪيترائي قدرتي علائقا جهنگلي جيوت جي تحفظ، نيشنل پارڪن، وائلڊ لائيف سينڪچوئرين ۽ ٻين محفوظ علائقن جي قانوني نظام هيٺ اچن ٿا. تنهنڪري اهڙن علائقن کي عام سياحتي مواد ۾ ''شڪارگاهون'' طور پيش ڪرڻ بدران سندن موجوده قانوني تحفظ ۽ جهنگلي جيوت واري حيثيت واضح ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. محفوظ علائقن ۾ سياحت کي جهنگلي جيوت جي مشاهدي، قدرتي منظرن، فوٽوگرافي ۽ ماحولياتي تعليم سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جڏهن ته شڪار صرف لاڳو قانونن ۽ اجازت نامن جي تابع ٿي سگهي ٿو. ===ميلا، عرس ۽ ثقافتي تقريبون=== سنڌ جي ثقافتي سياحت ۾ سالياني ميلا، صوفي بزرگن جا عرس، ادبي تقريبون، موسيقي، دستڪاريءَ جون نمائشون ۽ ثقافتي فيسٽيول پڻ اهم آهن. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[درازا]] ۾ [[سچل سرمست]] جي عرسن دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا. سنڌ حڪومت جو ثقافت کاتو پڻ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ عوامي تقريبن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي واڌاري ۽ سياحت سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي پروگرامن ۾ سنڌ ڪرافٽ فيسٽيول پڻ شامل هو، جيڪو ڪراچي ۾ منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جو انتظام=== سنڌ ۾ سياحت، ثقافت ۽ آثارِ قديمه جو انتظام [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي جي ادارياتي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي. کاتي جي ماتحت ڊائريڪٽوريٽ آف ٽوئرزم، ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪلچر ۽ ٻين شعبن سان گڏ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ڪئي وئي. اداري جو ڪم سياحتي منزلن جي تشهير، سياحن لاءِ سهولتن جي ترقي، ريزارٽن ۽ رهائش جي انتظام ۽ سياحتي پروگرامن کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> 2011ع ۾ ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ وفاقي حڪومت جي آثارِ قديمه واري انتظام هيٺ موجود 126 آثارِ قديمه جا ماڳ، يادگار ۽ ميوزيم سنڌ جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جنهن سان تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري ورثي جي تحفظ ۾ صوبائي حڪومت جون ذميواريون وڌيون.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/about/ |title=About Us |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي آثارِ قديمه، تاريخي يادگارن ۽ ميوزمن جي انتظام ۽ تحفظ سان لاڳاپيل آهي. اداري جي سرڪاري پورٽل تي سنڌ جي آثارِ قديمه وارن ماڳن کي قلعي، مسجد، مقبري، مندر، اسٽوپا، قبرستان، ميوزيم ۽ تاريخي عمارتن سميت مختلف قسمن ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-list/ |title=Heritage and Archaeological Sites of Sindh |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحتي بنيادي ڍانچو ۽ ترقي=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي آثارِ قديمه جي تحفظ سان گڏ روڊ رسائي، رهائش، سياحتي معلومات، وزيٽر سهولتن ۽ ماڳن جي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جو پلاننگ، ڊولپمينٽ، مانيٽرنگ اينڊ امپليمينٽيشن سيل تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن، ميوزمن ۽ سياحتي منزلن تي انفراسٽرڪچر منصوبن جي منصوبابندي ۽ عملدرآمد ڪري ٿو.<ref name="PDMISindh">{{cite web |url=https://pdmi.sindhculture.gov.pk/ |title=Planning, Development, Monitoring & Implementation Cell |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان اداري جي ذميوارين ۾ تاريخي ورثي جي بحالي، سياحتي ماڳن تي وزيٽر سهولتن ۽ تفسير مرڪزن جي ترقي، سياحتي رستن جي منصوبابندي، ميوزمن ۽ سياحتي ڪمپليڪس ۽ ريزارٽن جي قيام ۽ ثقافتي ورثي جي ڊجيٽل دستاويزڪاري شامل آهن.<ref name="PDMISindh"/> آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ کوٽائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت جي ايڪسپلوريشن اينڊ ايڪسڪيويشن برانچ پڻ ڪم ڪري ٿي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ حڪومت ڀنڀور، منصوره/برهمڻ آباد، آمري، چانهون جو دڙو ۽ ٻين ماڳن تي کوٽائي ۽ تحقيق جا منصوبا هلائي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/ |title=Exploration & Excavation Branch Sindh |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جي علائقائي ورڇ=== سنڌ جي سياحتي جاگرافي مختلف علائقن ۾ مختلف نوعيت رکي ٿي. [[ڪراچي]] ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ڪاروباري سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي؛ [[ٺٽو]] ۽ [[سجاول]] عالمي ورثي، تاريخي فنِ تعمير، ڍنڍن ۽ ساحلي ماحول؛ [[ڄامشورو]] ۽ [[دادو]] رني ڪوٽ، سيوهڻ، کيرٿر ۽ گورک؛ [[لاڙڪاڻو]] موئن جو دڙو ۽ ٻين آثارِ قديمه؛ [[خيرپور]] ٽالپر ورثي ۽ ڪوٽ ڏيجي؛ [[سکر]] سنڌو درياهه ۽ تاريخي عمارتن؛ جڏهن ته [[ٿرپارڪر]] ريگستان، ڪارونجهر ۽ مذهبي ۽ ثقافتي ورثي سبب نمايان آهن. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم سياحتي علائقا ۽ سندن خاصيتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! علائقو ! اهم سياحتي نوعيت ! چونڊ ماڳ |- | [[ڪراچي]] | ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ثقافتي | مزار قائد، فريئر هال، موهٽا محل، ڪلفٽن، منهوڙو |- | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | عالمي ورثو، آثارِ قديمه ۽ آبي سياحت | مڪلي، شاهجهاني مسجد، ڀنڀور، ڪينجهر |- | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | قلعا، مذهبي ۽ جابلو سياحت | رني ڪوٽ، سيوهڻ، آمري |- | [[دادو ضلعو|دادو]] | جابلو ۽ قدرتي سياحت | گورک هل، کيرٿر |- | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | آثارِ قديمه ۽ تاريخ | موئن جو دڙو |- | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | ٽالپر دور ۽ تاريخي ورثو | فيض محل، ڪوٽ ڏيجي |- | [[سکر ضلعو|سکر]] | درياهي، تاريخي ۽ مذهبي | لينسڊائون پل، ساڌ ٻيلو، بکر |- | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | ريگستاني، قدرتي، مذهبي ۽ ثقافتي | ڪارونجهر، نگرپارڪر، جين مندر، مٺي |} </div> ===سياحت ۽ ورثي جو تحفظ=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي. آثارِ قديمه وارن ماڳن تي غير مناسب تعمير، ماحولياتي تبديليون، ٻوڏون، شهري توسيع ۽ وڏي تعداد ۾ سياحن جي غير منظم آمد تاريخي ورثي لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه ۽ ترقياتي ادارن جي ڪم ۾ ماڳن جي بحالي، دستاويزڪاري، وزيٽر انتظام ۽ آفتن کان تحفظ پڻ شامل آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي [[مڪلي]] ۾ ٻوڏن سبب ٿيل نقصان کان پوءِ بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏ هنگامي ردعمل ۽ ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل منصوبن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پائيدار سياحت لاءِ تاريخي عمارتن ۽ آثارِ قديمه جي اصليت برقرار رکڻ، قدرتي علائقن ۾ ماحولياتي دٻاءُ گهٽائڻ، مقامي برادرين کي معاشي سرگرمين ۾ شامل ڪرڻ ۽ سياحتي سهولتن جي ترقيءَ کي ورثي جي تحفظ سان هم آهنگ رکڻ بنيادي اهميت رکن ٿا. {{clear}} ==رانديون== {{Main|سنڌ ۾ رانديون}} [[File:National Stadium, Karachi playing field.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] جو راند جو ميدان.]] سنڌ ۾ رانديون صوبي جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو آهن. [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول منظم راندين مان هڪ آهي، جڏهن ته [[فٽ بال]]، [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]]، [[باڪسنگ]]، [[والي بال]]، [[سنوڪر]]، [[اسڪواش]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[ترڻ]]، [[بيڊمنٽن]]، [[ٽيبل ٽينس]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[ٽينس]]، [[جوڊو]]، [[ڪراٽي]]، [[تائيڪوانڊو]] ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. سنڌ جي روايتي راندين ۾ [[ملهه]] کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي. صوبائي سطح تي راندين جي ترقي ۽ انتظام جي بنيادي ذميواري [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ وٽ آهي. راندين جو کاتو 2006ع ۾ تعليم ۽ ثقافت واري کاتي کان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو. کاتي جي سرڪاري مقصدن ۾ گراس روٽ سطح تي راندين کي فروغ ڏيڻ، ڪلب ۽ ايسوسيئيشن سطح کان صوبائي ۽ قومي مقابلن تائين رانديگرن لاءِ موقعا پيدا ڪرڻ ۽ نوجوانن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-department |title=Sports Department |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ راندين جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، باڪسنگ، سنوڪر، اسڪواش، ترڻ ۽ ٻين راندين لاءِ قومي ۽ صوبائي سطح جون سهولتون موجود آهن. سيپٽمبر 2024ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ 239 راندين جا ميدان يا اسپورٽس سهولتون درج هيون. سنڌ حڪومت ڪراچي ۾ سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ گلشن اقبال ۾ اسپورٽس ڪامپليڪس سميت مختلف تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪرڪيٽ=== {{Main|سنڌ ۾ ڪرڪيٽ}} [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]؛ پاڪستان جي اهم ٽيسٽ، هڪ ڏينهن واري ۽ ٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ.]] ڪرڪيٽ سنڌ جي سڀ کان نمايان راندين مان هڪ آهي ۽ [[ڪراچي]] پاڪستاني ڪرڪيٽ جي تاريخي مرڪزن مان رهيو آهي. شهر جو [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي اهم ميدانن مان آهي. ان کان سواءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جو [[نياز اسٽيڊيم]] پڻ فرسٽ ڪلاس ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي رڪارڊ موجب نيشنل اسٽيڊيم سان گڏ نياز اسٽيڊيم پڻ بورڊ جي استعمال هيٺ اهم ڪرڪيٽ ميدانن ۾ شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/ |title=Pakistan Cricket Board |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان جي ملڪي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ سنڌ جي شهرن ۽ علائقن جي ٽيمن جي ڊگهي تاريخ آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي تاريخي رڪارڊ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور ۽ سنڌ جي نالي سان مختلف ٽيمون [[قائداعظم ٽرافي]] ۾ حصو وٺندي نظر اچن ٿيون. مثال طور 1959–60ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور جون ٽيمون شامل هيون، جڏهن ته 1977–78ع ۾ ''سنڌ اي'' ۽ ''سنڌ بي'' نالي ٽيمون مقابلي ۾ شامل هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/tournament-reports.php?action=tournament_matches&tournament_id=52 |title=Quaid-e-Azam Trophy 1959/60 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-197778/tournament/167.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 1977/78 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ملڪي ڪرڪيٽ جو ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. 2024ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ سنڌ مان [[ڪراچي]] جون بليوز ۽ وائيٽس ٽيمون، [[حيدرآباد]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] ريجن شامل هئا. ڪراچي ريجن وائيٽس 2023ع ۾ قائداعظم ٽرافي جو چيمپيئن بڻيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/quaid-e-azam-trophy-to-commence-from-26-october.html |title=Quaid-e-Azam Trophy to commence from 26 October |date=22 October 2024 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي ريجن بليوز پوائنٽس ٽيبل تي پهرين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-202526/points-table/1426.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025/26 — Points Table |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان کي ڪيترائي مشهور بين الاقوامي ڪرڪيٽر ڏنا آهن، جن ۾ [[جاويد ميانداد]]، [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[موين خان]]، [[سرفراز احمد]] ۽ ٻيا رانديگر شامل آهن. ===فٽ بال=== {{Main|سنڌ ۾ فٽ بال}} سنڌ ۾ فٽ بال جي سڀ کان مضبوط روايت [[ڪراچي]]، خاص طور [[لياري]] سان وابسته آهي. لياري ۾ فٽ بال مقامي سماجي ۽ راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهيو آهي ۽ علائقي ۾ ڪيترائي ڪلب، اڪيڊميون ۽ ننڍا وڏا فٽ بال ميدان موجود آهن. مقامي فٽ بال جي غيرمعمولي مقبوليت سبب لياري کي ڪڏهن ڪڏهن ''مني برازيل'' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.arabnews.pk/node/2069451/pakistan |title=In Pakistan’s ‘Mini Brazil,’ football fever runs late into the night during Ramadan |publisher=Arab News Pakistan |date=25 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> لياري جو [[ڪڪري گرائونڊ]] علائقي جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي نئين سر تعمير کان پوءِ ميدان ۾ فٽ بال گرائونڊ سان گڏ ٻين راندين جون سهولتون پڻ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://tribune.com.pk/story/2422701/lyaris-newly-renovated-kakri-ground-ready-to-host-games |title=Lyari's newly renovated Kakri Ground ready to host games |publisher=The Express Tribune |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ گيمز ۾ پڻ مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ فٽ بال جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ شهيد بينظيرآباد ڊويزنن جي رانديگرن مختلف راندين سان گڏ فٽ بال ۾ به حصو ورتو.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ===باڪسنگ=== [[لياري]] سنڌ ۾ باڪسنگ جو پڻ هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي باڪسنگ ڪلب ۽ تربيت جا مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ صوبائي مقابلن کان سواءِ سنڌ جا باڪسر قومي مقابلن ۾ پڻ حصو وٺندا رهيا آهن. باڪسنگ سنڌ گيمز جي باقاعده راندين ۾ شامل آهي. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ باڪسنگ سميت ڪيترين انفرادي ۽ ٽيم راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. انهن راندين ۾ صوبي جي ڇهن ڊويزنن مان مرد ۽ عورت رانديگرن حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP">{{cite web |url=https://www.app.com.pk/national/over-4000-athletes-to-participate-in-18th-edition-of-sindh-games-to-be-started-from-feb-23-sports-minister/ |title=Over 4000 Athletes to participate in 18th edition of Sindh Games |date=21 February 2024 |publisher=Associated Press of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===هاڪي=== [[File:Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ڪڪري گرائونڊ]]، [[لياري]]، [[ڪراچي]]؛ لياري جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ، جتي فٽ بال سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون.]] [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]] سنڌ جي تاريخي منظم راندين مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ۾ واقع [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو اڳ ''هاڪي ڪلب آف پاڪستان اسٽيڊيم'' جي نالي سان مشهور هو، پاڪستان جي اهم هاڪي ميدانن مان هڪ آهي. هن ميدان ۾ قومي ۽ بين الاقوامي سطح جا مقابلا منعقد ٿيندا رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي راندين واري ڍانچي ۾ هاڪي لاءِ مخصوص تربيتي سهولتون پڻ شامل آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ 2024ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ ''هاڪي اڪيڊمي نيپا'' ۽ ''عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ'' صوبائي راندين واري تربيتي ڍانچي جو حصو هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===ملهه=== {{Main|ملهه}} [[File:Malakhro Sindhi Culture Game.jpg|thumb|270px|سنڌ جي روايتي راند [[ملهه]] جو مقابلو؛ ملهه سنڌ جي اهم لوڪ راندين مان هڪ آهي.]] [[ملهه]] سنڌ جي مشهور روايتي جسماني راندين مان هڪ آهي. هيءَ ڪشتي سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ميلن، عرسن، ثقافتي ميڙن ۽ مقامي راندين جي مقابلن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهي آهي. مقابلي ۾ پهلوان مخصوص انداز سان هڪ ٻئي کي پڪڙي زمين تي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. ملهه جي اهميت صرف مقابلي واري راند تائين محدود نه آهي؛ اها سنڌ جي لوڪ ثقافت، ڳوٺاڻي ميلن ۽ روايتي پهلوانيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. جديد منظم راندين جي واڌ باوجود ملهه سنڌ جي مقامي راندين واري سڃاڻپ جو نمايان حصو رهي آهي. ===والي بال=== [[والي بال]] سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻن ٻنهي علائقن ۾ کيڏي وڃي ٿي. اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، ضلعي راندين ۽ صوبائي مقابلن ۾ مردن ۽ عورتن جون والي بال ٽيمون حصو وٺن ٿيون. پاڪستان اسپورٽس بورڊ والي بال کي ملڪ جي باقاعده تسليم ٿيل راندين ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڪيترن ضلعن ۾ والي بال لاءِ کليل ميدانن ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪسز جو استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ گيمز ۽ ٻين بين الاضلاعي مقابلن ۾ پڻ والي بال شامل رهي ٿي. ===سنوڪر=== [[سنوڪر]] ۽ [[بليئرڊس]] سنڌ جي شهري راندين ۾ اهم جاءِ رکن ٿا، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ ڪيترائي سنوڪر ڪلب ۽ مقابلي جا مرڪز موجود آهن. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني راندين واري فهرست ۾ بليئرڊس ۽ سنوڪر شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي رانديگرن قومي سنوڪر مقابلن ۾ ڊگهي عرصي کان نمائندگي ڪئي آهي ۽ ڪراچي ملڪ ۾ سنوڪر جي اهم مقابلي ۽ تربيت واري مرڪزن مان رهيو آهي. ===ٻيون رانديون=== سنڌ ۾ مکيه ٽيم راندين کان سواءِ ايٿليٽڪس، ترڻ، اسڪواش، ٽينس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، هينڊ بال، سائيڪلنگ، وزن کڻڻ، ڪشتي، جوڊو، ڪراٽي، تائيڪوانڊو، ڪبڊي، شوٽنگ، گولف، سيلنگ ۽ ٻين راندين جا مقابلا پڻ ٿين ٿا. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني دائري ۾ هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس، ڪشتي، ڪرڪيٽ، وزن کڻڻ، اسڪواش، ترڻ، باڪسنگ، سائيڪلنگ، باسڪيٽ بال، گولف، والي بال، شوٽنگ، ٽيبل ٽينس، بيڊمنٽن، ٽينس، پولو، باڊي بلڊنگ، شطرنج، روئنگ، بليئرڊس ۽ سنوڪر، جمناسٽڪ، هينڊ بال، جوڊو، ڪراٽي، ڪبڊي، تائيڪوانڊو ۽ ياٽنگ سميت مختلف رانديون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي]] ۾ سامونڊي ڪناري ۽ بندرگاهن جي موجودگي سبب سيلنگ ۽ ٻين آبي راندين لاءِ پڻ سازگار ماحول موجود آهي، جڏهن ته شهر ۾ گولف، اسڪواش، ٽينس ۽ ترڻ جا مختلف سرڪاري، ادارتي ۽ خانگي مرڪز قائم آهن. ===سنڌ گيمز=== {{Main|سنڌ گيمز}} سنڌ گيمز صوبي جو وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي مختلف ڊويزنن جون ٽيمون حصو وٺن ٿيون. مقابلي جو مقصد صوبائي سطح تي رانديگرن کي مقابلي جو موقعو فراهم ڪرڻ ۽ قومي سطح لاءِ قابليت رکندڙ رانديگرن جي سڃاڻپ ڪرڻ آهي. 18هين سنڌ گيمز 23 کان 26 فيبروري 2024ع تائين [[ڪراچي]] ۾ منعقد ٿيون. سرڪاري ڄاڻ موجب انهن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص، لاڙڪاڻو ۽ شهيد بينظيرآباد جي ڇهن ڊويزنن مان '''4,000 کان وڌيڪ مرد ۽ عورت رانديگر''' حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP"/><ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/22-02-2024/18th-sindh-games-to-commence-in-karachi-from-friday |title=18th edition of Sindh Games to begin in Karachi |date=22 February 2024 |publisher=Radio Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> افتتاحي تقريب نيشنل اسپورٽس ٽريننگ اينڊ ڪوچنگ سينٽر ڪراچي ۾ ٿي. مقابلن ۾ مردن لاءِ 42 ۽ عورتن لاءِ 26 راندين/ايونٽن جا مقابلا رپورٽ ٿيا، جن ۾ ايٿليٽڪس، فٽ بال، باڪسنگ، باسڪيٽ بال، تائيڪوانڊو، جوڊو، سافٽ بال ۽ مختلف مارشل آرٽس سميت ڪيترائي شعبا شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ گيمز 2024ع ۾ حصو وٺندڙ ڊويزنون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''18هين سنڌ گيمز ۾ نمائندگي ڪندڙ ڊويزنون، 2024ع''' |- style="background:#D9EAF7;" ! نمبر ! ڊويزن ! اهم مرڪز |- | 1 | [[ڪراچي ڊويزن]] | [[ڪراچي]] |- | 2 | [[حيدرآباد ڊويزن]] | [[حيدرآباد]] |- | 3 | [[سکر ڊويزن]] | [[سکر]] |- | 4 | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | 5 | [[ميرپورخاص ڊويزن]] | [[ميرپورخاص]] |- | 6 | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | [[نوابشاهه]] |} </div> <ref name="SindhGames2024APP"/> ===سنڌ جي راندين وارن اسٽيڊيمن جي فهرست=== [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]، سنڌ جو اهم بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم.]] [[File:Pakistan national football team lineup, 1966.jpg|thumb|270px|[[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] (اڳوڻو هاڪي ڪلب اسٽيڊيم)، [[ڪراچي]]؛ 1966ع ۾ ميدان تي پاڪستان جي قومي فٽ بال ٽيم.]] سنڌ ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس ۽ ٻين راندين لاءِ ڪيترائي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي مرڪز موجود آهن. انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جڏهن ته [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص]]، [[نوابشاهه]]، [[خيرپور]]، [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]]، [[دادو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ راندين جون سهولتون قائم آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ سيپٽمبر 2024ع دوران ڏنل سرڪاري جواب موجب رڳو ڪراچي ۾ '''239 راندين جا ميدان ۽ راندين جون سهولتون''' موجود هيون. انهن مان 46 ڪراچي اوڀر، 41 ڪورنگي، 41 ملير، 35 ڪراچي وچ، 35 ڪراچي ڏکڻ، 24 ڪياماڙي ۽ 17 ڪراچي اولهه ضلعي ۾ هيون.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====اهم اسٽيڊيم ۽ راندين جا ميدان==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم راندين جا ميدان ۽ اسٽيڊيم''' |- style="background:#BBDEFB;" ! اسٽيڊيم / ميدان ! شهر ! مکيه راند ! اهميت |- | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] | [[ڪراچي]] | ڪرڪيٽ | بين الاقوامي ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | [[نياز اسٽيڊيم]] | [[حيدرآباد]] | ڪرڪيٽ | تاريخي بين الاقوامي ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ميدان |- | [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] | [[ڪراچي]] | هاڪي | قومي ۽ بين الاقوامي هاڪي |- | [[پيپلز اسپورٽس ڪامپليڪس]] | [[ڪراچي]] | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | گهڻ-مقصدي راندين جي سهولت |- | [[ڪڪري گرائونڊ]] | [[لياري]]، ڪراچي | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | لياري جي تاريخي راندين واري ثقافت جو مرڪز |- | يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اين بي پي اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ۽ ڪلب ڪرڪيٽ |- | ٽي ايم سي ڪرڪيٽ گرائونڊ | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اسٽيٽ بئنڪ اسٽيڊيم | ڪراچي | ڪرڪيٽ | فرسٽ ڪلاس ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[دادو]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[سکر]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شاهي باغ ڪرڪيٽ گرائونڊ | [[شڪارپور]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شيخ زيد ڪالوني گرائونڊ | [[لاڙڪاڻو]] | ڪرڪيٽ | علائقائي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |} ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== سنڌ حڪومت صوبي ۾ اسٽيڊيم کان علاوه گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس، جمنازيم، راندين جا هال، فٽ سال گرائونڊ، ايٿليٽڪ ٽريڪ، رانديگرن لاءِ هاسٽل ۽ تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري معلومات موجب 2024ع تائين ڪراچي ۾ سنڌ حڪومت جا ٻه نمايان اسپورٽس ڪامپليڪس '''سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد''' ۽ '''اسڪائوٽس وٽ اسپورٽس ڪامپليڪس، گلشن اقبال''' هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ڪراچي ۾ راندين جي تربيت لاءِ اتر ناظم آباد جي اين اين جي گرائونڊ تي اسپورٽس اڪيڊمي، رانديگرن جي هاسٽل ۽ لاڳاپيل سهولتون، نيپا ۾ هاڪي اڪيڊمي، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ پڻ قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> سنڌ حڪومت موجب صوبي ۾ راندين جي ڍانچي جي واڌ لاءِ اسٽيڊيم، جمنازيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال شامل '''102 ترقياتي اسڪيمون''' مڪمل ڪيون ويون هيون، جڏهن ته وڌيڪ '''120 اسڪيمون''' تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع کان 2023–24ع تائين سنڌ جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ طرفان 62 راندين جون سهولتون مڪمل ڪيون ويون، جن تي مجموعي طور '''3,541.323 ملين رپيا''' خرچ ڪيا ويا. انهن ۾ اسٽيڊيم، راندين جا ميدان، ايٿليٽڪ ٽريڪ ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس شامل هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====راندين جي ڍانچي ۾ ترقي==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ حڪومت پاران مڪمل ڪيل راندين جون سهولتون''' |- style="background:#B2DFDB;" ! مالي سال ! مڪمل ٿيل سهولتون ! خرچ (ملين رپيا) |- | 2018–19ع | 16 | 923.801 |- | 2019–20ع | 0 | — |- | 2020–21ع | 11 | 790.754 |- | 2021–22ع | 20 | 936.375 |- | 2022–23ع | 0 | — |- | 2023–24ع | 15 | 890.393 |- style="background:#00695C;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 62 | 3,541.323 |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===عورتن جون رانديون=== سنڌ ۾ عورتن جي راندين لاءِ الڳ سهولتون ۽ مقابلا پڻ قائم ڪيا ويا آهن. سنڌ حڪومت موجب عورتن لاءِ ڪراچي ۾ خاتون پاڪستان گرلز اسڪول، اسٽيڊيم روڊ تي گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال ۽ مصنوعي فٽ سال گرائونڊ، شيخ زيد گرلز ڪاليج، يونيورسٽي روڊ تي گهڻ-مقصدي هال ۽ فٽ سال گرائونڊ، [[جيڪب آباد]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ فٽ سال گرائونڊ، [[گهوٽڪي]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ گهڻ-مقصدي هال ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ عورتن لاءِ جم قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> 2022ع کان 2024ع واري عرصي ۾ عورتن جي راندين کي وڌائڻ لاءِ مختلف ضلعن ۾ باڪسنگ، تائيڪوانڊو، شطرنج ۽ ڪراٽي جا اسڪول ۽ ڪلب سطح جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. فيبروري 2024ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ڇوڪرين جي بيڊمنٽن ۽ ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ پڻ ٿي، جڏهن ته ڊسمبر 2024ع ۾ [[لياري]] ۾ عورتن لاءِ '''سنڌ پنڪ فٽ بال چيمپيئن شپ''' منعقد ڪئي وئي. صوبي جي ضلعن ۾ ''پنڪ گيمز'' جي سرگرمين کي پڻ عورتن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي راندين واري کاتي موجب عورت رانديگرن کي سنڌ گيمز، نيشنل گيمز، بين الصوبائي راندين ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ شرڪت لاءِ سهولت ڏيڻ سان گڏ تربيت، ڪوچنگ، انعامن ۽ راندين جي تنظيمن جي مالي مدد جا قدم پڻ کنيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Assembly Questions |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي راندين جون صوبائي ۽ علائقائي ٽيمون=== سنڌ جي راندين ۾ نمائندگي جو نظام راند جي نوعيت مطابق مختلف آهي. سنڌ گيمز ۾ صوبي کي ڊويزنن جي ٽيمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[سکر ڊويزن|سکر]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]] ۽ [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] شامل آهن. قومي سطح تي مختلف راندين ۾ سنڌ جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي چونڊيل ٽيمن يا رانديگرن کي موڪلين ٿيون. ڪرڪيٽ ۾ نمائندگي جو نظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. تاريخي طور سنڌ جي نالي سان ٽيمون کيڏنديون رهيون، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو ۽ ٻين ريجنن کي الڳ نمائندگي ملي آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي جديد علائقائي ڍانچي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ لاڙڪاڻو سنڌ سان لاڳاپيل اهم ڪرڪيٽ ريجن آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Domestic%20Tournaments%20schedule%202023-24.pdf |title=Domestic Tournaments Schedule 2023–24 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ '''ڪراچي ريجن بليوز''' اعليٰ درجي جي علائقائي ٽيمن ۾ شامل هئي، جڏهن ته پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي هيٺين ۽ نوجوانن واري مقابلن ذريعي سنڌ جي ٻين ريجنن کي پڻ نمائندگي ملي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Schedule-QeAT-2025-26.pdf |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025–26 Schedule |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي رانديگرن جي فهرست=== سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي قومي ۽ بين الاقوامي راندين لاءِ ڪيترائي نمايان رانديگر پيدا ڪيا آهن. ڪرڪيٽ ۾ [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[جاويد ميانداد]]، [[موين خان]] ۽ [[سرفراز احمد]] جهڙا رانديگر ڪراچي جي ڪرڪيٽ روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. هاڪي، اسڪواش، باڪسنگ، فٽ بال، سنوڪر ۽ ٻين راندين ۾ پڻ سنڌ جي رانديگرن قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي نمائندگي ڪئي آهي. صوبائي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب راندين واري کاتي جي سهڪار سان سنڌ جا گهٽ ۾ گهٽ '''59 رانديگر''' هاڪي، فٽ بال ۽ ايٿليٽڪس جي بين الاقوامي مقابلن لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن ويا؛ انهن ۾ 5 هاڪي، 49 فٽ بال ۽ 5 ايٿليٽڪس جا رانديگر شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====چونڊ مشهور رانديگر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل چونڊ مشهور رانديگر''' |- style="background:#E1BEE7;" ! رانديگر ! راند ! لاڳاپيل هنڌ / پسمنظر ! نمايان حيثيت |- | [[حنيف محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[مشتاق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[صادق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[جاويد ميانداد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[معين خان]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو وڪيٽ ڪيپر ۽ ڪپتان |- | [[سرفراز احمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[محمد آصف (سنوڪر رانديگر)|محمد آصف]] | سنوڪر | ڪراچي سان مقابلي واري سرگرمي | عالمي سطح جو پاڪستاني سنوڪر رانديگر |} ===اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي رانديون=== سنڌ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي جو هڪ حصو اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين سان پڻ لاڳاپيل آهي. تعليمي ادارن ۾ ڪرڪيٽ، فٽ بال، هاڪي، ايٿليٽڪس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، والي بال ۽ ٻين راندين جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ طرفان ''سنڌ ڪاليج گيمز'' پڻ منعقد ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف ضلعن ۽ ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون حصو وٺن ٿا. 2024ع جي ڇهين سنڌ ڪاليج گيمز دوران ڪراچي ۾ ضلعي سطح جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا ٽيبل ٽينس سميت مختلف مقابلا منعقد ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://urdu.app.com.pk/urdu/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%BE-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D9%85%D8%B2%D8%8C-%DA%AF%D8%B1%D9%84%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%B9-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%8C%D9%85/ |title=Sindh College Games |publisher=Associated Press of Pakistan |date=28 January 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جو راندين وارو کاتو اسڪول ۽ ڪاليج سطح جي رانديگرن کي ضلعي اسپورٽس آفيسرن ۽ راندين جي تنظيمن ذريعي سهڪار ڏيڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. ان جو مقصد شروعاتي سطح تي رانديگرن جي سڃاڻپ ۽ کين اعليٰ سطح جي مقابلن تائين پهچائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Sports and Youth Affairs — Questions and Answers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===علائقائي ۽ روايتي راندين جي واڌاري=== سنڌ حڪومت [[ملهه]] سميت مقامي ۽ علائقائي راندين جي واڌاري لاءِ مخصوص ڍانچو قائم ڪرڻ، راندين جي تنظيمن کي مقابلن لاءِ مالي مدد ڏيڻ، ڪوچنگ مهيا ڪرڻ ۽ رانديگرن کي انعام ڏيڻ جا قدم کنيا آهن. سرڪاري جواب موجب ملهه لاءِ اسٽيڊيم، فٽ بال لاءِ گرائونڊ ۽ ايٿليٽڪس لاءِ ٽريڪ تيار ڪرڻ پڻ علائقائي راندين جي ترقياتي پروگرام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> صوبائي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي ترقي، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي بهتري، عورتن جي شرڪت، روايتي ۽ اولمپڪ راندين جي واڌاري ۽ معذور ماڻهن سميت مختلف سماجي گروهن جي شموليت کي اهم مقصدن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي ترقي ۽ نئون ڍانچو=== سنڌ ۾ راندين جي ڍانچي کي وڌائڻ لاءِ نون گرائونڊن، اسٽيڊيمن، گهڻ-مقصدي هالن ۽ ايٿليٽڪ ٽريڪن تي ڪم جاري رهيو آهي. سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري معلومات موجب ڪراچي ڊويزن ۾ هڪ مرحلي تي '''20 راندين جا ترقياتي منصوبا''' تعمير هيٺ هئا، جن جي مجموعي تخميني لاڳت '''2,040.992 ملين رپيا''' هئي. انهن ۾ فٽ بال گرائونڊ، ڪرڪيٽ گرائونڊ ۽ اسٽيڊيم، انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس، ايٿليٽڪ ٽريڪ، گهڻ-مقصدي هال، اسڪائوٽنگ سينٽر ۽ رانديگرن جي هاسٽل شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====ڪراچي ۾ تعمير هيٺ راندين جو ڍانچو==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ڊويزن ۾ رپورٽ ڪيل راندين جا ترقياتي منصوبا''' |- style="background:#FFCDD2;" ! ضلعو ! راند / سهولت ! منصوبن جو انگ ! تخميني لاڳت (ملين رپيا) |- | ڪراچي ڏکڻ | فٽ بال | 3 | 100.000 |- | ڪراچي وچ | ڪرڪيٽ | 2 | 142.699 |- | ڪراچي وچ | فٽ بال | 2 | 311.697 |- | ملير | ڪرڪيٽ | 1 | 100.000 |- | ملير | انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس | 1 | 101.629 |- | ملير | ايٿليٽڪ ٽريڪ | 1 | 191.103 |- | ملير | فٽ بال | 2 | 96.698 |- | ڪراچي اوڀر | ڪرڪيٽ گرائونڊ | 1 | 45.000 |- | ڪراچي اوڀر | اسڪائوٽنگ سينٽر | 1 | 99.918 |- | ڪراچي اوڀر | رانديگرن جي هاسٽل | 1 | 200.000 |- | ڪياماڙي | فٽ بال | 1 | 205.539 |- | ڪورنگي | گهڻ-مقصدي هال | 1 | 153.996 |- | ڪورنگي | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 1 | 97.780 |- | ڪراچي اولهه | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 2 | 194.933 |- style="background:#C62828;color:white;font-weight:bold;" | colspan="2" | ڪل | 20 | 2,040.992 |} <ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Development of Sports Infrastructure |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي انتظامي جوڙجڪ=== سنڌ ۾ صوبائي سطح تي راندين جي ترقي، راندين جي ڍانچي جي تعمير، مقابلن جي سرپرستي ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ جي دائري ۾ اچي ٿي. مختلف راندين جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي پنهنجي قومي فيڊريشنن سان لاڳاپيل آهن ۽ صوبائي، قومي ۽ بين الاقوامي مقابلن لاءِ رانديگرن جي چونڊ ۽ مقابلن جي انتظام ۾ حصو وٺن ٿيون. سنڌ جي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي واڌ، ٽيلنٽ جي سڃاڻپ، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي ترقي، عورتن جي راندين، روايتي راندين، تعليمي ادارن ۽ نجي شعبي سان سهڪار کي بنيادي حڪمت عملي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪراچي ۾ راندين جي سهولتن جي ضلعي وار ورهاست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#283593;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ۾ راندين جا ميدان ۽ سهولتون، 2024ع''' |- style="background:#C5CAE9;" ! ضلعو ! سهولتن جو انگ ! ڪل ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر]] | 46 | 19.2٪ |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ڪراچي وچ ضلعو|وچ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 24 | 10.0٪ |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه]] | 17 | 7.1٪ |- style="background:#283593;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 239 | 100٪ |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ==سنڌ جا کاڌا== [[File:Sindhi Biryani.JPG|thumb|270px|[[سنڌي برياني]]؛ سنڌي رڌڻي جي مشهور چانورن وارن طعامن مان هڪ.]] [[File:SINDHI KUNEH JA BHEE.jpg|thumb|270px|[[بيهه]] مان تيار ڪيل سنڌي طعام؛ بيهه سنڌ جي روايتي ڀاڄين ۾ شامل آهي.]] '''سنڌي کاڌا''' سنڌ جي جاگرافي، [[سنڌو درياهه]]، زرعي معيشت، مالداري، سامونڊي پٽي ۽ صدين کان هلندڙ ثقافتي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. سنڌ جي مختلف علائقن—[[لاڙ]]، [[وچولو]]، [[سرو]]، [[ٿر]]، [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] ۽ [[ڪراچي]]—۾ مقامي پيداوار ۽ ماحول موجب کاڌي پيتي جون روايتون مختلف صورتون اختيار ڪن ٿيون. ڪڻڪ ۽ چانور بنيادي اناجن ۾ شامل آهن، جڏهن ته جوئر ۽ ٻاجهري جهڙا اناج خاص طور خشڪ ۽ ريگستاني علائقن جي خوراڪ ۾ اهم رهيا آهن. سنڌي رڌڻي ۾ دالين، ساون پنن ۽ موسمي ڀاڄين جو استعمال پڻ نمايان آهي؛ مشهور '''سائي ڀاڄي''' دال ۽ مختلف ساون پنن جي گڏيل استعمال جو مثال آهي.<ref name="DawnSindhiFood">{{cite news |last=Jillani |first=Maryam |title=Sindhi food: A vibrant cuisine hidden from the Pakistani and Indian public |url=https://www.dawn.com/news/1473441 |work=Dawn |date=3 April 2019 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي کاڌي ۾ ذائقن جي گهڻ رخي بناوٽ ملي ٿي. کٽاڻ لاءِ املهه، اناردانو ۽ املِي جهڙيون شيون استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته ڪيترن کاڌن ۾ مٺي ۽ کارِي ذائقي جو ميلاپ پڻ ملي ٿو. سائي ڀاڄي، دال پڪوان، پلو، ڀُڳا چانور، سنڌي ڪڙهي، ڪوڪي، لولو، جوئر جو ڍوڍو ۽ مڇيءَ جا مختلف طعام سنڌي رڌڻي سان سڃاڻپ رکن ٿا.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ جي مقامي خوراڪ تي زرعي ۽ قدرتي ماحول جو گهرو اثر آهي. مثال طور ٿر، لاڙ ۽ ڪاڇي ۾ جهنگلي ۽ نيم جهنگلي ٻوٽن جا ميوا ۽ ڦريون پڻ روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي مواد موجب [[ڪنڊي (وڻ)|ڪنڊي]] جون ڪچيون سنڱريون ڀاڄيءَ طور استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته پڪل سنڱرين کي ڪُٽي انهن ۾ کنڊ، مصري ۽ گيهه ملائي پڻ کاڌو ويندو آهي. پيرون خاص طور لاڙ، ڪاڇي ۽ ٿر جي ماڻهن لاءِ مقامي موسمي خوراڪ ۽ سوکڙي طور اهم رهيا آهن.<ref name="SindhCultureFood">{{cite web |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/12 |title=وجود وڃائيندڙ وڻ |website=e-Library of Culture Department |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=25 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== [[File:Sindhi Sai Bhaji.JPG|thumb|270px|'''سائي ڀاڄي'''؛ دال، ساون پنن ۽ ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ مشهور روايتي سنڌي طعام.]] [[File:Sindhi Sai Bhaji During Cooking.JPG|thumb|270px|روايتي سنڌي '''سائي ڀاڄي''' پچائڻ جو منظر؛ هن طعام ۾ دال سان مختلف ساوا پن ۽ ڀاڄيون استعمال ڪيون وڃن ٿيون.]] سنڌ جي روايتي گهريلو کاڌن ۾ '''سائي ڀاڄي''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان ۾ دال سان پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ڪڏهن کٽي پالڪ سميت مختلف ساوا پن گڏ ڪري پچايا وڃن ٿا. سنڌي کاڌي بابت دستاويزي مواد ۾ سائي ڀاڄيءَ کي سنڌي رڌڻي جو بنيادي ۽ عام گهريلو طعام قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DawnSindhiFood"/> '''دال پڪوان''' ۾ سنهي ۽ ڪُرڪُري پڪوان مانيءَ سان مصالحيدار دال پيش ڪئي ويندي آهي. اهو خاص طور ناشتي سان مشهور آهي. ان کان سواءِ '''ڪوڪي''' ڪڻڪ جي اٽي مان تيار ٿيندڙ ٿلهي سنڌي ماني آهي، جنهن ۾ بصر، مرچ ۽ ٻيا مصالحا شامل ڪري سگهجن ٿا. '''لولو''' يا مٺي ماني، '''ڀُڳا چانور'''، '''سنڌي ڪڙهي'''، '''ٽِڪڙ'''، '''ڍوڍو''' ۽ مختلف دالين ۽ ڀاڄين جا طعام پڻ سنڌي گهريلو خوراڪ جي روايت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ ۾ گوشت جا طعام پڻ عام آهن. ٻڪري، رڍ، ڍڳي ۽ ڪڪڙ جو گوشت مختلف ٻوڙن، پلاءَ، برياني ۽ ٻين طعامن ۾ استعمال ٿئي ٿو. شهري سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، ۾ مقامي سنڌي کاڌن سان گڏ برصغير ۽ ٻين علائقن مان آيل کاڌن جي روايتن جي ميلاپ سبب رڌڻي ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #BF360C;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا چونڊ روايتي کاڌا''' |- ! style="background:#FFCCBC;" | کاڌو ! style="background:#FFCCBC;" | بنيادي جزا ! style="background:#FFCCBC;" | قسم ! style="background:#FFCCBC;" | روايتي استعمال |- | '''سائي ڀاڄي''' | دال، پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ٻيون ڀاڄيون | ڀاڄي / دال | منجهند يا رات جو کاڌو |- | '''دال پڪوان''' | دال ۽ ڪُرڪُرو پڪوان | ناشتو / مکيه طعام | خاص طور ناشتو |- | '''ڪوڪي''' | ڪڻڪ جو اٽو، بصر ۽ مصالحا | ماني | ناشتو يا ٻين طعامن سان |- | '''ڀُڳا چانور''' | چانور، بصر ۽ مصالحا | چانورن جو طعام | دال يا ڀاڄيءَ سان |- | '''سنڌي ڪڙهي''' | بيسڻ، ڀاڄيون ۽ کٽاڻ | ٻوڙ | چانورن سان |- | '''جوئر جو ڍوڍو''' | جوئر جو اٽو | روايتي ماني | ڳوٺاڻن علائقن ۾ |- | '''پلو مڇي''' | پلو ۽ مصالحا | مڇي | موسمي ۽ خاص طعام |- | '''پلو چانور''' | پلو، چانور ۽ مصالحا | مڇي / چانور | خاص دعوتن ۽ گهريلو طعامن ۾ |} ===سنڌ جون مٺايون=== سنڌ جي مٺاڻ واري روايت ۾ اٽي، گيهه، کنڊ يا ڳڙ، کير ۽ خشڪ ميون جو استعمال عام آهي. '''لولو''' سنڌي مٺي مانيءَ جو مشهور قسم آهي، جڏهن ته '''ڪُٽي'''، مختلف حلوائن ۽ کير مان تيار ٿيندڙ مٺاڻن جو استعمال پڻ ٿيندو آهي. سنڌي کاڌي جي روايت ۾ مٺي ۽ کارِي شين کي گڏ پيش ڪرڻ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور دال پڪوان سان مٺي لولي جو ذڪر سنڌي رڌڻي بابت دستاويزي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/> [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿر]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ مقامي ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ به مٺاڻ جي روايت جو حصو رهي آهي. پڪل سنڱرين کي ڪُٽي کنڊ، مصري ۽ گيهه سان کائڻ جو ذڪر سنڌ جي ثقافت کاتي جي مواد ۾ موجود آهي.<ref name="SindhCultureFood"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #AD1457;" |+ style="background:#AD1457; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل روايتي مٺاڻ''' |- ! style="background:#F8BBD0;" | نالو ! style="background:#F8BBD0;" | بنيادي جزا ! style="background:#F8BBD0;" | نوعيت |- | لولو | اٽو، گيهه ۽ کنڊ يا ڳڙ | مٺي ماني |- | ڪُٽي | ماني يا اٽو، گيهه ۽ مٺاڻ | گهريلو مٺاڻ |- | سيرو | سوجي يا اٽو، گيهه ۽ کنڊ | حلوو |- | کيرڻي | کير، چانور ۽ کنڊ | کير وارو مٺاڻ |- | سنڱرين جو مٺاڻ | پڪل سنڱريون، کنڊ/مصري ۽ گيهه | مقامي روايتي خوراڪ |} ===سنڌ جا مشروب=== سنڌ جي روايتي مشروبات ۾ '''لَسي'''، '''ڇاڇ'''، کير ۽ مختلف موسمي شربت شامل آهن. سنڌ جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب ٿڌن مشروبات جي استعمال جي پراڻي روايت رهي آهي. لسي ڏهي مان تيار ٿئي ٿي ۽ مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن ته ڇاڇ نسبتاً هلڪو ڏهي وارو مشروب آهي. '''ٿاڌل''' پڻ سنڌ سان مضبوط ثقافتي نسبت رکندڙ روايتي ٿڌو مشروب آهي. ان جون ترڪيبون علائقي ۽ خاندان موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر عام طور ٻجن، بادام، مصالحن ۽ مٺاڻ کي پيهي پاڻي يا کير سان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ گرميءَ جي موسم ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي ٿڌن شربتن ۽ ٿاڌل جو استعمال عام رهيو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #0277BD;" |+ style="background:#0277BD; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا روايتي مشروب''' |- ! style="background:#B3E5FC;" | مشروب ! style="background:#B3E5FC;" | بنياد ! style="background:#B3E5FC;" | عام استعمال |- | لسي | ڏهي، پاڻي، لوڻ يا کنڊ | اونهارو ۽ کاڌي سان |- | ڇاڇ | ڏهي ۽ پاڻي | روزاني استعمال |- | ٿاڌل | ٻج، بادام، مصالحا ۽ مٺاڻ | اونهارو ۽ خاص موقعا |- | کير | کير | روزاني استعمال |- | شربت | پاڻي، کنڊ ۽ مختلف خوشبودار جزا | اونهارو ۽ مهمانيون |} ===سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== [[File:Tenualosa illisha.jpg|thumb|270px|[[پلو (مڇي)|پلو]] (''Tenualosa ilisha'')؛ سنڌو درياهه ۽ سنڌ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکندڙ مڇي.]] [[File:Sindhi Fish Curry.JPG|thumb|270px|'''سنڌي مڇيءَ جي ڪَري'''؛ سنڌي کاڌن ۾ مڇي مختلف مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي.]] '''[[پلو (مڇي)|پلو]]''' سنڌ جي خوراڪي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل مڇين مان هڪ آهي. هن جو سائنسي نالو ''[[Tenualosa ilisha]]'' آهي ۽ اها هلسا جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] جي مڇين بابت فهرست ۾ پاڪستان لاءِ هن جنس جو مقامي نالو '''پلو/پلا''' درج ٿيل آهي.<ref name="FAOHilsa">{{cite book |title=FAO Species Catalogue: Clupeoid Fishes of the World |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Rome |url=https://www.fao.org/4/ac482e/ac482e30.pdf |access-date=25 August 2026}}</ref> پلو سمنڊ ۽ سنڌو درياهه جي ماحولياتي نظام سان ڳنڍيل لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي آهي. اها نسل وڌائڻ لاءِ سامونڊي علائقي کان درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن مٿي چڙهندي آهي. سنڌ ۾ ان جي ثقافتي اهميت رڳو خوراڪ تائين محدود نه رهي آهي؛ پلو سنڌو درياهه، [[جهولي لال]]/زنده پير سان لاڳاپيل لوڪ روايتن ۽ سنڌي ثقافتي علامتن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/><ref name="DawnPalla">{{cite news |title=The palla, the shrine, the catch and the cook |url=https://www.dawn.com/news/1204243 |work=Dawn |date=31 August 2015 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پلي کي ڪيترن طريقن سان پچايو وڃي ٿو. ان کي مصالحا لڳائي '''تريل پلو''' ٺاهيو وڃي ٿو، ٻاڦ تي پچايو وڃي ٿو، ڪوئلن يا گرم واريءَ/مٽيءَ جي گرميءَ سان سيڪيو وڃي ٿو، روايتي ٻوڙ ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو يا چانورن سان پچايو وڃي ٿو. '''پلو پلاءُ''' ۽ '''پلو چانور''' مشهور صورتون آهن. سنڌو ڪناري جي مهاڻن بابت دستاويزي رپورٽن ۾ پلي کي واريءَ ۾ پچائڻ، تئي تي ترڻ، باربيڪيو ڪرڻ، ٻوڙ ٺاهڻ ۽ چانورن سان پچائڻ جا طريقا درج ٿيل آهن؛ پلي جا آنا پڻ خوراڪي لذت طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="DawnPalla"/><ref name="DawnPallaCulture">{{cite news |title=Society: Love, Lore and Livelihood |url=https://www.dawn.com/news/1710714 |work=Dawn |date=18 September 2022 |access-date=25 August 2026}}</ref> پلي جي مقبوليت سنڌ جي مهمان نوازي سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ بابت دستاويزي رپورٽن ۾ ان کي مائٽن ۽ مهمانن ڏانهن سوکڙي طور موڪلڻ ۽ ٻوڏ/پاڻيءَ جي موسم دوران گهريلو کاڌن ۽ سرڪاري دعوتن ۾ پيش ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DawnPalla"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ پلي جا مشهور طعام''' |- ! style="background:#B2DFDB;" | طعام ! style="background:#B2DFDB;" | تياريءَ جو بنيادي طريقو ! style="background:#B2DFDB;" | خاصيت |- | '''تريل پلو''' | مصالحا لڳائي تيل يا تئي تي ترڻ | سڀ کان عام طريقن مان هڪ |- | '''پلو پلاءُ''' | پلي کي چانورن ۽ مصالحن سان تيار ڪرڻ | روايتي چانورن وارو طعام |- | '''پلو چانور''' | تريل يا پڪل پلو چانورن سان | سنڌ ۾ مشهور گڏيل طعام |- | '''پلي جو ٻوڙ''' | پلو، بصر، ٽماٽو ۽ مصالحا | ٻوڙ واري صورت |- | '''سيڪيل پلو''' | ڪوئلن، باهه يا روايتي گرميءَ تي سيڪڻ | روايتي پچائڻ جو طريقو |- | '''ٻاڦيل پلو''' | مصالحا لڳائي ٻاڦ تي پچائڻ | مڇيءَ جي روايتي تياري |- | '''پلي جا آنا''' | ترڻ يا ٻين طريقن سان پچائڻ | موسمي لذت |} ==نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== سنڌ ۾ [[ذريعا ابلاغ|ذريعن ابلاغ]] ۽ [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] جو شعبو پاڪستان جي اهم مواصلاتي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن، اشاعتي ادارن، اشتهارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا جي سرگرمين جو پڻ وڏو مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ نجي ٽيليويزن، ريڊيو، ايف ايم نشريات، ڪيبل ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميڊيا خدمتون موجود آهن. پاڪستان ۾ نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا جي نشريات ۽ ورڇ وارين خدمتن جي ريگيوليشن [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] (پيمرا) جي ذميواري آهي، جنهن جي ريگيوليٽري دائري ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، ڪيبل ٽيليويزن، آءِ پي ٽي وي ۽ ٻين نشرياتي يا ورڇ وارين خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ٽيليويزن=== [[File:PTV Inauguration 1964.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جي شروعاتي دور جي نشريات جو منظر؛ پي ٽي وي جو [[ڪراچي]] مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪيو.]] [[File:PTV logo 1964-1972.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جو 1964ع کان 1972ع تائين استعمال ٿيندڙ تاريخي نشان؛ پي ٽي وي ڪراچي مرڪز 1967ع ۾ قائم ٿيو.]] [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] جو ڪراچي مرڪز سنڌ ۾ ٽيليويزن نشريات جي تاريخ جو اهم ادارو آهي. پاڪستان ٽيليويزن موجب ڪراچي مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪئي ۽ اهو پنهنجي عمارت ۽ اليڪٽرانڪ پيداوار جي فني سهولتن سان قائم ٿيندڙ پي ٽي وي جي شروعاتي مڪمل مرڪزن مان هڪ هو. مرڪز ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، تفريح، موجوده معاملن ۽ راندين جا پروگرام تيار ٿيندا رهيا آهن. پي ٽي وي ڪراچي سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ خبرون ۽ ٻيا پروگرام نشر ڪندو رهيو آهي.<ref name="PTVKarachi">{{cite web |url=https://www.ptv.com.pk/ptvcorporate/introduction |title=Introduction – PTV Karachi |publisher=Pakistan Television Corporation |access-date=25 August 2026 |archive-date=20 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230520105524/https://www.ptv.com.pk/ptvCorporate/Introduction |url-status=dead}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن نشريات وقت سان گڏ سرڪاري ٽيليويزن کان نجي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل چينلن تائين وڌيون آهن. پيمرا سان لاڳاپيل موجوده ٽيليويزن آڊيئنس ميژرمينٽ فهرست ۾ [[ڪي ٽي اين نيوز]]، [[مهران ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي نيوز]]، [[ڌرتي ٽي وي]] ۽ [[آواز ٽي وي]] سميت ڪيترائي علائقائي چينل درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/assets/uploads/tam/TAM_Tariff_Medialogic.pdf |title=Television Audience Measurement Tariff and Channel List |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٽيليويزن جي واڌ سنڌي ٻوليءَ ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، ادب، ثقافت، سياسي بحث ۽ علائقائي مسئلن کي اليڪٽرانڪ ميڊيا تي وڌيڪ جاءِ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پيمرا نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا لاءِ سيٽلائيٽ ٽيليويزن کي الڳ لائسنس يافته نشرياتي خدمت طور منظم ڪري ٿي. سيٽلائيٽ ٽيليويزن جا لائسنس خبرون ۽ موجوده معاملا، تفريح، رانديون، تعليم، زراعت، صحت ۽ علائقائي ٻولين سميت مختلف شعبن لاءِ جاري ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/faqstv/ |title=Frequently Asked Questions – Satellite Television |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ريڊيو=== [[File:Radio Pakistan - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ريڊيو پاڪستان]] جي تاريخي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ ۾ سرڪاري ريڊيو نشريات جي اهم مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ريڊيو نشريات جي تاريخ پاڪستان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيل آهي. [[پاڪستان براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|ريڊيو پاڪستان]] جي سرڪاري تاريخ موجب ڪراچي اسٽيشن 31 جولاءِ 1948ع، حيدرآباد اسٽيشن 17 آگسٽ 1955ع، خيرپور اسٽيشن 21 مارچ 1983ع، لاڙڪاڻو اسٽيشن 24 سيپٽمبر 1995ع، مٺي اسٽيشن 19 سيپٽمبر 2005ع ۽ ڀٽ شاهه اسٽيشن 13 ڊسمبر 2008ع تي قائم ٿي.<ref name="PBCStationsHistory">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/programmes |title=Programmes – PBC Stations |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي موجوده نيٽ ورڪ ۾ سنڌ لاءِ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور، لاڙڪاڻو، مٺي ۽ ڀٽ شاهه جا مرڪز شامل آهن. سرڪاري لائيو اسٽريمنگ فهرست ۾ حيدرآباد ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز، ايف ايم 101 حيدرآباد، ايف ايم 101 ڪراچي، ايف ايم 93 ڪراچي، ايف ايم 101 لاڙڪاڻو، ايف ايم 101 مٺي، ايف ايم 101 خيرپور، ڪراچي ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز ۽ ڀٽ شاهه ايف ايم 101.4 شامل آهن.<ref name="PBCLiveSindh">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/live-streaming |title=Live Streaming |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي مرڪزن تان سنڌي سميت مختلف ٻولين ۾ خبرون، موسيقي، ادب، زراعت، تعليم، ثقافت ۽ عوامي آگاهي جا پروگرام نشر ٿين ٿا. ريڊيو پاڪستان موجب اپريل 1993ع ۾ ڪراچي اسٽيشن تان ايف ايم بينڊ تي موسيقيءَ جو چينل شروع ڪيو ويو، جيڪو ملڪ ۾ سرڪاري ايف ايم نشريات جي شروعاتي ترقيءَ جو حصو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/fm-station |title=FM Station |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> جولاءِ 2014ع ۾ حيدرآباد اسٽيشن تي 100 ڪلوواٽ جو ڊجيٽل ميڊيم ويو ٽرانسميٽر پڻ نصب ڪيو ويو، جيڪو 1008 ڪلوهرٽز تي سنڌ جي وڏن شهرن تائين نشريات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/chronology-of-pbc |title=Chronology of PBC |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ====ريڊيو پاڪستان جا سنڌ ۾ اهم مرڪز==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #6A1B9A;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ ريڊيو پاڪستان جا اهم نشرياتي مرڪز'''<ref name="PBCStationsHistory"/><ref name="PBCLiveSindh"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | مرڪز ! style="background:#E1BEE7;" | قيام ! style="background:#E1BEE7;" | موجوده اهم نشرياتي خدمت |- | [[ڪراچي]] | 31 جولاءِ 1948ع | ايف ايم 93، ايف ايم 101، ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز |- | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 17 آگسٽ 1955ع | ايف ايم 101، ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز |- | [[خيرپور]] | 21 مارچ 1983ع | ايف ايم 101 |- | [[لاڙڪاڻو]] | 24 سيپٽمبر 1995ع | ايف ايم 101 |- | [[مٺي]] | 19 سيپٽمبر 2005ع | ايف ايم 101 |- | [[ڀٽ شاهه]] | 13 ڊسمبر 2008ع | ايف ايم 101.4 |} ===اخبارون ۽ ڇپائي ميڊيا=== سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا اهم مرڪز رهيا آهن. سنڌي ڇپائي ميڊيا صوبي جي ٻولي، ادب، سياست، سماجي معاملن ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڇپيل اخبارن سان گڏ ڪيترن ئي ادارن هاڻي ويب سائيٽن، اي پيپر، وڊيو ۽ سماجي ميڊيا ذريعي پڻ مواد جي ورڇ شروع ڪئي آهي، جنهن سبب روايتي ڇپائي ۽ ڊجيٽل صحافت جي وچ ۾ فرق آهستي آهستي گهٽجي رهيو آهي. ===ٽيلي ڪميونيڪيشن=== سنڌ جو ٽيلي ڪميونيڪيشن نظام فڪسڊ ٽيليفون، موبائل سيلولر نيٽ ورڪ، فائبر آپٽڪ رابطن، موبائل براڊبينڊ ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ خدمتن تي ٻڌل آهي. ڪراچي جي وڏي آبادي، واپاري ۽ مالي سرگرمين ۽ قومي ۽ بين الاقوامي رابطن سبب صوبي جي ٽيلي ڪميونيڪيشن استعمال جو وڏو حصو شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته سنڌ جي ڳوٺاڻن ۽ پري وارن علائقن ۾ ڊجيٽل رابطي جي توسيع لاءِ وفاقي سطح تي يونيورسل سروس فنڊ جا منصوبا پڻ هلايا ويا آهن. [[يونيورسل سروس فنڊ]] جي براڊبينڊ فار سسٽينبل ڊولپمينٽ پروگرام تحت غيرخدمت يافته ۽ گهٽ خدمت يافته علائقن تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ لاءِ سنڌ ۾ پڻ منصوبا شروع ڪيا ويا. 2019ع ۾ دادو ۽ حيدرآباد وارن منصوبن تحت دادو لاٽ جي 481 موزن ۾ لڳ ڀڳ 12 لک ۽ حيدرآباد لاٽ جي 964 موزن ۾ لڳ ڀڳ 26 لک آبادي تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ جو منصوبو شامل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.usf.org.pk/storage/publications/1637424408-usfpdf.pdf |title=Digital Connectivity Bulletin |publisher=Universal Service Fund |access-date=25 August 2026}}</ref> ===موبائل فون ۽ انٽرنيٽ=== [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي پاڪستان سوشل اينڊ لونگ اسٽينڊرڊز ميژرمينٽ سروي 2019–20 موجب سنڌ ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي مان 49 سيڪڙو ماڻهن وٽ موبائل فون جي مالڪي هئي؛ ساڳئي سروي ۾ ملڪ جي سطح تي اها شرح 45 سيڪڙو هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ موبائل فون جي مالڪي 67 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 29 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PSLM201920ICT">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/PSLM_2019_20_District_Level.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2019–20, District Level |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2021 |access-date=25 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ 10 سال يا وڌيڪ عمر وارن ماڻهن مان 22 سيڪڙو گذريل ٽن مهينن دوران انٽرنيٽ استعمال ڪيو هو، جيڪا ان سروي ۾ صوبن مان سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ اها شرح 27 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 16 سيڪڙو هئي. ضلعي سطح تي وڏي تفاوت پڻ موجود هئي؛ ڪراچي اوڀر ۾ انٽرنيٽ استعمال جي شرح 55 سيڪڙو تائين پهتل هئي، جڏهن ته ٿرپارڪر ۾ اها رڳو 2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. اهڙي فرق مان سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ موجود ڊجيٽل ورهاست ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PSLM201920ICT"/> ====ڊجيٽل رسائي جا چونڊ انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00838F;" |+ style="background:#00838F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ موبائل ۽ انٽرنيٽ استعمال، 2019–20'''<ref name="PSLM201920ICT"/> |- ! style="background:#B2EBF2;" | اشارو ! style="background:#B2EBF2;" | سنڌ ! style="background:#B2EBF2;" | پاڪستان |- | 10+ عمر جي ماڻهن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''49٪''' | 45٪ |- | مردن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''67٪''' | 65٪ |- | عورتن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''29٪''' | 25٪ |- | 10+ عمر جي ماڻهن جو گذريل ٽن مهينن ۾ انٽرنيٽ استعمال | '''22٪''' | 19٪ |- | مردن جو انٽرنيٽ استعمال | '''27٪''' | 24٪ |- | عورتن جو انٽرنيٽ استعمال | '''16٪''' | 14٪ |} ===شهري ۽ ڳوٺاڻي ڊجيٽل ورهاست=== سنڌ ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي هڪجهڙي نه آهي. ڪراچي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ موبائل ۽ براڊبينڊ جو استعمال نسبتاً وڌيڪ آهي، جڏهن ته ٿر، ڪاڇي ۽ ٻين پري وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيٽ ورڪ جي پهچ، بجلي، ڊجيٽل اوزارن جي قيمت ۽ معاشي حالتون رسائي کي متاثر ڪن ٿيون. 2019–20ع جي پي بي ايس انگن ۾ ڪراچي اوڀر ۾ موبائل فون جي مالڪي 73 سيڪڙو ۽ انٽرنيٽ استعمال 55 سيڪڙو هو، جڏهن ته بدين ۾ موبائل فون جي مالڪي 29 سيڪڙو ۽ ٿرپارڪر ۾ انٽرنيٽ استعمال 2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Finding_Report_of_PSLM_District_Level_Survey_2019-20.pdf |title=Key Findings Report, PSLM District Level Survey 2019–20 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=25 August 2026}}</ref> ===اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليشن=== [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] 2002ع واري قانوني ڍانچي تحت نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا کي سهولت ڏيڻ ۽ ريگيوليٽ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. پيمرا جو دائرو قومي، صوبائي، ضلعي، مقامي ۽ مخصوص سامعين لاءِ قائم ٿيندڙ براڊڪاسٽ ميڊيا ۽ ڊسٽريبيوشن سروسز تائين پکڙيل آهي.<ref name="PEMRAAbout">{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جا [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[سکر]] ۾ علائقائي دفتر موجود آهن، جيڪي سنڌ جي مختلف حصن ۾ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليٽري انتظام سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/ |title=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جي لائسنسنگ نظام ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ڪيبل ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|آءِ پي ٽي وي]]، موبائل ٽيليويزن، ٽيلي پورٽ ۽ ٻين اليڪٽرانڪ ميڊيا خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/regulations/ |title=Regulations |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===نشرياتي ۽ مواصلاتي ڍانچي جي اهميت=== سنڌ ۾ ميڊيا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن جو ڍانچو رڳو تفريح ۽ ذاتي رابطي تائين محدود نه آهي؛ اهو تعليم، واپار، بئنڪنگ، سرڪاري خدمتن، آفتن بابت اطلاع، صحت بابت آگاهي، زراعت، روزگار، سياسي رابطي ۽ ثقافتي اظهار لاءِ پڻ اهم ذريعو آهي. خاص ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن صوبي جي ٻولي، موسيقي، لوڪ ادب، صوفي روايتن ۽ علائقائي خبرن کي وڏي سامعين تائين پهچائڻ لاءِ نئون ميدان مهيا ڪيو آهي. == مشهور شخصيتون == سنڌ مختلف دورن ۾ سياست، ادب، تاريخ، تصوف، سائنس، تعليم، فن، موسيقي، فلم ۽ راندين سان لاڳاپيل ڪيترين قومي ۽ بين الاقوامي شهرت يافته شخصيتن جو مرڪز رهيو آهي. هيٺ ڏنل فهرستن ۾ بنيادي طور اهي شخصيتون شامل آهن، جيڪي سنڌ ۾ ڄايون، سنڌ سان گهري تاريخي يا علمي وابستگي رکن ٿيون، يا جن جي قومي ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ ۾ سنڌ اهم مرڪز رهيو آهي. === سياستدانن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سياسي شخصيتون |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! شخصيت ! دور / حيثيت ! نمايان سياسي وابستگي يا ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[محمد علي جناح]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1876–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني پاڪستان؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1928–1979 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | صدر ۽ وزيراعظم پاڪستان؛ باني [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بينظير ڀٽو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953–2007 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[جي. ايم. سيد]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1904–1995 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الله بخش سومرو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1900–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم؛ [[اتحاد پارٽي (سنڌ)|اتحاد پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[سر عبدالله هارون]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1872–1942 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تحريڪ پاڪستان جو اڳواڻ؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سر غلام حسين هدايت الله]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1879–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ پهريون گورنر |- | style="background:#CFE2F3;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ايوب کهڙو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1901–1980 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ وزيراعليٰ؛ مسلم ليگ |- | style="background:#D9EAF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير الاهي بخش]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1890–1975 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ؛ تحريڪ پاڪستان |- | style="background:#CFE2F3;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شيخ عبدالمجيد سنڌي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1889–1978 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌ جي سياست جو اڳواڻ |- | style="background:#D9EAF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1901–1970 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري اڳواڻ؛ [[سنڌ هاري ڪميٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رسول بخش پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1930–2018 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست ۽ کاٻي ڌر جو اڳواڻ؛ [[عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[فاضل راهو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1934–1987 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري ۽ جمهوري تحريڪن جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عبدالواحد آريسر]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–2015 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بشير خان قريشي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1959–2012 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد خان جوڻيجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1932–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[غلام مصطفيٰ جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1931–2009 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | نگران وزيراعظم پاڪستان؛ سنڌ جو وزيراعليٰ؛ [[نيشنل پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1933–2021 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ گورنر؛ پيپلز پارٽي؛ [[سنڌ نيشنل فرنٽ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 19 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مير رسول بخش ٽالپر]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1920–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | گورنر سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 20 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[پير علي محمد راشدي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1905–1987 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سياستدان، سفارتڪار، صحافي ۽ ليکڪ |- | style="background:#D9EAF7;" | 21 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1909–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | پير پاڳارو؛ [[حر تحريڪ]] جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 22 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شاهه احمد نوراني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1926–2003 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومي مذهبي سياستدان؛ [[جمعيت علماءِ پاڪستان]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 23 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الطاف حسين]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني [[متحده قومي موومينٽ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 24 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عظيم احمد طارق]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين، مهاجر قومي موومينٽ |- | style="background:#D9EAF7;" | 25 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[قائم علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1933– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽي ڀيرا وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 26 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ميان سومرو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1950– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | نگران وزيراعظم؛ چيئرمين سينيٽ؛ گورنر سنڌ |- | style="background:#D9EAF7;" | 27 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[آصف علي زرداري]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1955– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | صدر پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 28 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رضا رباني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1953– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | اڳوڻو چيئرمين سينيٽ؛ ارڙهين آئيني ترميم جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 29 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[شيرين رحمان|شيري رحمان]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1960– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وفاقي وزير، سفير ۽ سينيٽر؛ پيپلز پارٽي |- | style="background:#CFE2F3;" | 30 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1988– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين پيپلز پارٽي؛ اڳوڻو پرڏيهي وزير |- | style="background:#D9EAF7;" | 31 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سسئي پليجو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1976– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | اڳوڻي صوبائي وزير ۽ سينيٽر |- | style="background:#CFE2F3;" | 32 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[اياز لطيف پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1968– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست سياستدان؛ [[قومي عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 33 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مراد علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1962– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} === مؤرخن ۽ سنڌ شناسن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#674EA7; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان مؤرخ ۽ سنڌ شناس |- style="background:#8E7CC3; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان ڪم / تصنيف |- | style="background:#EADCF8;" | 1 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1727–1788 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء''، ''مڪلي نامه'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 2 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مير محمد معصوم بکري]] | style="background:#D9EAD3;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ''تاريخ معصومي'' |- | style="background:#EADCF8;" | 3 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير طاهر محمد نسياني]] | style="background:#E2F0D9;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تاريخ طاهري'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 4 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ديوان ڪوڙيمل چندنمل کلناڻي]] | style="background:#D9EAD3;" | 19هين–20هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي تاريخ، تعليم ۽ ادب بابت ڪم |- | style="background:#EADCF8;" | 5 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1875–1953 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''قديم سنڌ''؛ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 6 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي متنن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#EADCF8;" | 7 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[پير حسام الدين راشدي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1911–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#DDD1EA;" | 8 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#D9EAD3;" | 1917–2011 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻولي ۽ ثقافت؛ ''سنڌ اسٽڊيز'' |- | style="background:#EADCF8;" | 9 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[جي. ايم. سيد]] | style="background:#E2F0D9;" | 1904–1995 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت تصنيفون |- | style="background:#DDD1EA;" | 10 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAD3;" | 1925–2007 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخ، تاريخي جاگرافي، آثار قديمه ۽ سنڌو ماٿريءَ تي تحقيق |- | style="background:#EADCF8;" | 11 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ممتاز حسين پٺاڻ]] | style="background:#E2F0D9;" | 20هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ؛ ٽالپر دور تي تحقيق |- | style="background:#DDD1EA;" | 12 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مبارڪ علي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1941– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڏکڻ ايشيا ۽ سنڌ جي تاريخ بابت علمي ڪم |} === سائنسدانن ۽ فني ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سائنسدان ۽ فني ماهر |- style="background:#6AA84F; color:white;" ! نمبر ! نالو ! شعبو ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E2F0D9;" | 1 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[محمد حسين پنهور|ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAF7;" | زرعي انجنيئرنگ، ماحوليات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | زميني پاڻي، آبپاشي، زراعت ۽ سنڌ جي ماحولياتي تاريخ تي تحقيق |- | style="background:#C6E0B4;" | 2 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[پرويز هودڀائي]] | style="background:#CFE2F3;" | نيوڪليائي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | پاڪستاني نظرياتي طبعيات دان ۽ علمي ليکڪ |- | style="background:#E2F0D9;" | 3 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[تسنيم زهرا حسين]] | style="background:#D9EAF7;" | نظرياتي طبعيات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | طبعيات دان، سائنس ليکڪ ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#C6E0B4;" | 4 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[نرگس ماولوالا]] | style="background:#CFE2F3;" | فلڪياتي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڪشش ثقل جي لهرن جي تحقيق؛ ڪراچي ۾ پرورش ۽ تعليم |- | style="background:#E2F0D9;" | 5 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[سليم الزمان صديقي]] | style="background:#D9EAF7;" | نامياتي ڪيميا | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڪراچي ۾ سائنسي ادارن جي ترقي؛ قدرتي شين جي ڪيميا جو اڳواڻ |} === تعليمي ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#A64D79; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان تعليمي ماهر |- style="background:#C27BA0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان خدمتون |- | style="background:#F4CCCC;" | 1 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[حسن علي آفندي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1830–1895 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو باني |- | style="background:#EAD1DC;" | 2 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[علامه آءِ. آءِ. قاضي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1886–1968 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | فلسفي، تعليمي ماهر؛ [[سنڌ يونيورسٽي]] جو وائيس چانسلر |- | style="background:#F4CCCC;" | 3 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[ايلسا قاضي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1884–1967 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | شاعر، اديب، استاد ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ جي مترجم |- | style="background:#EAD1DC;" | 4 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | عالم، محقق ۽ تعليمي منتظم |- | style="background:#F4CCCC;" | 5 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#E2F0D9;" | 1917–2011 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ شناس، لسانيات دان، محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 6 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[غلام مصطفيٰ شاهه]] | style="background:#D9EAD3;" | 1918–1999 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | تعليمي ماهر؛ وائيس چانسلر سنڌ يونيورسٽي؛ وفاقي تعليم وارو وزير |- | style="background:#F4CCCC;" | 7 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[غلام علي الانا]] | style="background:#E2F0D9;" | 1930–2020 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | لسانيات دان، سنڌي ٻوليءَ جو محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 8 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[محمد ابراهيم جويو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1915–2017 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | استاد، اديب، مترجم ۽ جديد سنڌي فڪري تحريڪ جي اهم شخصيت |} === اديبن ۽ شاعرن جي فهرست === سنڌي ادب جي تاريخ ۾ صوفي شاعري، ڪلاسيڪي بيت ۽ وائي، جديد شاعري، ناول، مختصر ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ترجمي جون مضبوط روايتون موجود آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين علمي ادارن طرفان شاهه عبداللطيف، سچل سرمست، سامي، مرزا قليچ بيگ ۽ جديد سنڌي اديبن جي ڪم جا ڪيترائي تنقيدي ۽ تحقيقي ايڊيشن شايع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان اديب ۽ شاعر |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ادبي ميدان ! نمايان حيثيت / ڪم |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | ''[[شاهه جو رسالو]]''؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ صوفي ڪلام |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[سامي (شاعر)|سامي]]''' | 1743–1850 | ويدانت، شاعري | style="text-align:right;" | ''سامي جا سلوڪ''؛ سنڌي ويدانت شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | 15هين–16هين صدي | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي معروف صوفي شاعرن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | شاهه عبداللطيف کان اڳ واري سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 6 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[مرزا قليچ بيگ]]''' | 1853–1929 | ناول، تاريخ، ترجمو، لسانيات | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر جي بنيادي شخصيتن مان هڪ؛ سوين تصنيفون ۽ ترجما |- | style="background:#F3E5F5;" | 7 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]''' | 1875–1953 | تاريخ، لسانيات، نثر | style="text-align:right;" | ''قديم سنڌ''، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#E1BEE7;" | 8 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]''' | 1885–1954 | افسانو، مضمون، تحقيق | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر ۽ ادبي تنقيد جي اوائلي شخصيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 9 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[محمد ابراهيم جويو]]''' | 1915–2017 | مضمون، ترجمو، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي فڪري ۽ ادبي تحريڪ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 10 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[شيخ اياز]]''' | 1923–1997 | شاعري، نثر | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي سڀ کان اثرائتين شخصيتن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 11 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[نارائڻ شيام]]''' | 1922–1989 | شاعري | style="text-align:right;" | ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي جديد شاعريءَ جو وڏو نالو |- | style="background:#E1BEE7;" | 12 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[پوپٽي هيراننداڻي]]''' | 1924–2005 | افسانو، ناول، خودنوشت | style="text-align:right;" | هندستاني سنڌي ادب جي اهم عورت اديب |- | style="background:#F3E5F5;" | 13 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[تنوير عباسي]]''' | 1934–1999 | شاعري، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ لطيفيات جو محقق |- | style="background:#E1BEE7;" | 14 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[نسيم کرل]]''' | 1939–1978 | مختصر ڪهاڻي | style="text-align:right;" | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي نمايان ليکڪن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 15 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امر جليل]]''' | 1936– | افسانو، ڪالم، ناول | style="text-align:right;" | سنڌي مختصر ڪهاڻي ۽ صحافتي نثر جو قومي شهرت يافته ليکڪ |- | style="background:#E1BEE7;" | 16 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[علي بابا (ليکڪ)|علي بابا]]''' | 1940–2016 | افسانو، ڊرامو | style="text-align:right;" | سنڌي افسانوي ادب ۽ ٽيليويزن ڊرامن جو مشهور ليکڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 17 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امداد حسيني]]''' | 1940–2022 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ گيت جو اهم شاعر |- | style="background:#E1BEE7;" | 18 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سراج الحق ميمڻ]]''' | 1933–2013 | ناول، صحافت، لسانيات | style="text-align:right;" | ''پڙاڏو سوئي سڏ'' سميت ناول؛ سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق |- | style="background:#F3E5F5;" | 19 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[آغا سليم]]''' | 1935–2016 | ناول، افسانو، تحقيق | style="text-align:right;" | سنڌي ناول، تصوف ۽ شاهه لطيف تي ڪم |- | style="background:#E1BEE7;" | 20 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[حسن درس]]''' | 1966–2011 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان هڪ |} <ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library – Literature and Latifiyat |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڳائڻن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C2185B; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان ڳائڻا ۽ ڳائڻيون |- style="background:#E91E63; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! صنف ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 1 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | 1954– | صوفي، ڪافي، غزل | style="text-align:right;" | بين الاقوامي شهرت يافته صوفي ڳائڻي؛ نشانِ امتياز، هلالِ امتياز |- | style="background:#F8BBD0;" | 2 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[مائي ڀاڳي]]''' | 1920–1986 | ٿري ۽ سنڌي لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | ٿر جي لوڪ موسيقيءَ جي سڀ کان مشهور آوازَن مان هڪ |- | style="background:#FCE4EC;" | 3 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[جيجي زرينه بلوچ]]''' | 1934–2005 | لوڪ، قومي گيت | style="text-align:right;" | ڳائڻي، اداڪاره ۽ سياسي-ثقافتي ڪارڪن |- | style="background:#F8BBD0;" | 4 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[علڻ فقير]]''' | 1932–2000 | صوفي ۽ لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | شاهه لطيف ۽ ٻين صوفي شاعرن جي ڪلام جو مشهور ڳائڻو |- | style="background:#FCE4EC;" | 5 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[محمد جمن]]''' | 1935–1990 | ڪافي، لوڪ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ ريڊيو موسيقيءَ جو قومي شهرت يافته ڳائڻو |- | style="background:#F8BBD0;" | 6 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[استاد محمد يوسف]]''' | 1940–1997 | ڪافي، ڪلاسيڪي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ شاهه جي ڪلام جو مشهور فنڪار |- | style="background:#FCE4EC;" | 7 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[منظور سخيراڻي]]''' | 1959– | لوڪ، جديد سنڌي گيت | style="text-align:right;" | جديد سنڌي موسيقيءَ جو مشهور آواز |- | style="background:#F8BBD0;" | 8 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[جلال چانڊيو]]''' | 1944–2001 | لوڪ، يڪتارو | style="text-align:right;" | سنڌي يڪتاري واري لوڪ ڳائڻ جي مشهور شخصيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 9 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[صنم ماروي]]''' | 1986– | صوفي، لوڪ | style="text-align:right;" | قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي معروف سنڌي صوفي ڳائڻي |- | style="background:#F8BBD0;" | 10 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[شازيه خشڪ]]''' | 1970– | سنڌي، بلوچي، سرائڪي لوڪ | style="text-align:right;" | پاڪستان ۽ پرڏيهي ملڪن ۾ سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي نمائندگي |- | style="background:#FCE4EC;" | 11 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[حميرا چنا]]''' | 1966– | غزل، لوڪ، فلمي | style="text-align:right;" | قومي سطح جي ڳائڻي؛ ڪيترن پاڪستاني ٻولين ۾ ڳائڻ |- | style="background:#F8BBD0;" | 12 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[روبي علي]]''' | معاصر | لوڪ، صوفي | style="text-align:right;" | سنڌي لوڪ ۽ صوفي موسيقيءَ ۾ سڃاتل آواز |} === موسيقارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان موسيقار |- style="background:#8E24AA; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[استاد منظور علي خان]]''' | سنڌي ڪلاسيڪي موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪلاسيڪي راڳ جي وڏي استاد ۽ گهراڻي جو باني |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[استاد محمد جمن]]''' | ڪافي، ساز ۽ راڳ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافيءَ جي موسيقي ۽ ريڊيو روايت ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[غلام حسين ڪليري]]''' | شاهه جو راڳ | style="text-align:right;" | ڀٽ شاهه جي روايتي شاهه جي راڳ جي نمايان فنڪارن مان |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | صوفي موسيقي، ڪمپوزيشن | style="text-align:right;" | ڳائڻ سان گڏ صوفي موسيقيءَ جي ترتيب ۽ عالمي پيشڪش |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[الن فقير|علڻ فقير]]''' | لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي ڪلام جي منفرد لوڪ پيشڪش |} === اداڪارن ۽ فلمي شخصيتن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان اداڪار ۽ فلمي شخصيتون |- style="background:#E64A19; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 1 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[وحيد مراد]]''' | 1938–1983 | فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني سينيما جي سڀ کان مشهور اداڪارن ۽ پروڊيوسرن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 2 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[مصطفيٰ قريشي]]''' | 1940– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | حيدرآباد سان تعلق؛ پاڪستاني فلم جو قومي شهرت يافته اداڪار |- | style="background:#FBE9E7;" | 3 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[محمد علي (اداڪار)|محمد علي]]''' | 1931–2006 | فلم | style="text-align:right;" | حيدرآباد ريڊيو سان فني سفر جي شروعات؛ پاڪستاني فلم جو وڏو اداڪار |- | style="background:#FFCCBC;" | 4 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[طلعت حسين]]''' | 1940–2024 | ٽيليويزن، فلم، ٿيٽر | style="text-align:right;" | ڪراچي جي ڊرامائي ۽ براڊڪاسٽنگ دنيا سان گهري وابستگي |- | style="background:#FBE9E7;" | 5 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[عمر شريف]]''' | 1960–2021 | ٿيٽر، مزاح، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني اسٽيج ڪاميڊي جو بين الاقوامي مشهور نالو |- | style="background:#FFCCBC;" | 6 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[انور مقصود]]''' | 1935– | ٽيليويزن، ڊراما، طنز | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي ٽيليويزن ۽ ادبي ثقافت سان لاڳاپيل قومي شخصيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 7 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[بشريٰ انصاري]]''' | 1956– | اداڪاري، ڳائڻ، مزاح | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ قومي ٽيليويزن جي وڏي شخصيت |- | style="background:#FFCCBC;" | 8 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[همايون سعيد]]''' | 1971– | ٽيليويزن، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول اداڪار ۽ پروڊيوسر؛ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت |- | style="background:#FBE9E7;" | 9 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[ماهره خان]]''' | 1984– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جي عالمي سطح تي سڃاتل اداڪارائن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 10 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[سڪينه سمون]]''' | 1960ع واري ڏهاڪي– | اداڪاري، هدايتڪاري | style="text-align:right;" | سنڌي ۽ اردو ٽيليويزن جي نمايان اداڪاره ۽ هدايتڪاره |- | style="background:#FBE9E7;" | 11 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[سلطانه صديقي]]''' | 1950– | ٽيليويزن، پروڊڪشن | style="text-align:right;" | حيدرآباد ڄاول؛ پاڪستاني ٽيليويزن پروڊيوسر ۽ ميڊيا ايگزيڪيوٽو |} === عالمن، صوفين ۽ مذهبي مفڪرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان عالم، صوفي ۽ مذهبي مفڪر |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | وفات تقريباً 1551ع | تصوف، قضا، شاعري | style="text-align:right;" | سنڌ جي اوائلي مشهور صوفي عالمن ۽ شاعرن مان هڪ |- | style="background:#B2DFDB;" | 2 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم نوح]]''' | 1506–1590 | تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | هالا جي مخدوم خاندان ۽ سنڌي صوفي روايت جي اهم شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم اڳواڻ |- | style="background:#B2DFDB;" | 4 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]''' | 1692–1761 | فقه، حديث، تفسير | style="text-align:right;" | ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي سڀ کان نمايان اسلامي عالمن مان هڪ |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]''' | وفات 1748ع | فلسفو، تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | ٺٽي جي علمي روايت جو اهم عالم؛ شاهه ولي الله سان علمي رابطا |- | style="background:#B2DFDB;" | 6 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | تصوف، فڪر | style="text-align:right;" | سنڌ جي صوفي فڪر ۽ روحاني ادب جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | تصوف | style="text-align:right;" | وحدت الوجود ۽ بين المذهبي روحاني شاعريءَ لاءِ مشهور |- | style="background:#B2DFDB;" | 8 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مولانا عبيدالله سنڌي]]''' | 1872–1944 | اسلامي فڪر، سياست | style="text-align:right;" | ديوبندي عالم، انقلابي مفڪر ۽ سنڌ سان مضبوط علمي وابستگي |- | style="background:#E0F2F1;" | 9 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[علامه آءِ. آءِ. قاضي]]''' | 1886–1968 | فلسفو، دين، تعليم | style="text-align:right;" | اسلامي ۽ مغربي فڪر جي تقابلي مطالعي ۽ تعليم ۾ نمايان |- | style="background:#B2DFDB;" | 10 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[علامه غلام مصطفيٰ قاسمي]]''' | 1916–2003 | اسلامي علوم، سنڌي ادب | style="text-align:right;" | عالم، محقق، مترجم ۽ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل علمي شخصيت |} === رانديگرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان رانديگر |- style="background:#1976D2; color:white;" ! نمبر ! رانديگر ! راند ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E3F2FD;" | 1 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[حنيف محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو اوائلي عظيم بيٽسمين؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[جاويد ميانداد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 3 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[ظهير عباس]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[مشتاق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | اڳوڻو پاڪستاني ڪپتان؛ محمد ڀائرن مان هڪ؛ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 5 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[صادق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ اوپنر؛ ڪراچي ڪرڪيٽ سان ڊگهي وابستگي |- | style="background:#BBDEFB;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[وسيم باري]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي سطح جو وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 7 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[اقبال قاسم]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[توصيف احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني آف اسپنر |- | style="background:#E3F2FD;" | 9 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[راشد لطيف]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#BBDEFB;" | 10 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[معين خان]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ورلڊ ڪپ فاتح وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 11 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[شاهد آفريدي]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان ڊگهي وابستگي؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي آل رائونڊر |- | style="background:#BBDEFB;" | 12 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[سرفراز احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ 2017 چيمپيئنز ٽرافي فاتح |- | style="background:#E3F2FD;" | 13 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[دانش ڪنيريا]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ ليگ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 14 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسين شاهه]]''' | باڪسنگ | style="text-align:right;" | پاڪستان لاءِ 1988ع سيول اولمپڪس ۾ باڪسنگ جو برونز تمغو |- | style="background:#E3F2FD;" | 15 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[سهيل عباس]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ بين الاقوامي هاڪي جي عظيم پينلٽي ڪارنر ماهرن مان هڪ |- | style="background:#BBDEFB;" | 16 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسن سردار]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ 1984ع اولمپڪ گولڊ ميڊلسٽ ۽ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |} === فنڪارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#EF6C00; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان بصري فنڪار |- style="background:#FB8C00; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FFF3E0;" | 1 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[صادقين]]''' | خطاطي، مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ ڊگهي فني سرگرمي؛ پاڪستان جي عالمي شهرت يافته مصورن ۽ خطاطن مان |- | style="background:#FFE0B2;" | 2 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[گلجي]]''' | مصوري، خطاطي | style="text-align:right;" | ڪراچي سان گهري وابستگي رکندڙ بين الاقوامي شهرت يافته مصور |- | style="background:#FFF3E0;" | 3 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[علي امام (مصور)|علي امام]]''' | مصوري، آرٽ تعليم | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي جديد فن تحريڪ ۽ انڊس گيلري جو اهم نالو |- | style="background:#FFE0B2;" | 4 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[لبنى آغا]]''' | جديد مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني-آمريڪي جديد فنڪاره |- | style="background:#FFF3E0;" | 5 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[جميل نقش]]''' | مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ فني ڪيريئر قائم ڪندڙ عالمي سڃاتل پاڪستاني مصور |} == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] <references group="lower-alpha"/> 00ql0ep0wsi5i020ld4f2yjoh7ay60o 425768 425767 2026-10-28T11:22:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 425768 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = ڪراچي جو افق | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ|رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاھجھاني مسجد ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|Sindh}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|سندھ}}) [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي. سنڌ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي ماڻهن]] جو تاريخي وطن آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌو ماٿري]] جي اهم علائقن مان هڪ رهي آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان سنڌ پاڪستان جو ٽيون نمبر وڏو صوبو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. سنڌ جي اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اتر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] جون رياستون [[راجسٿان]] ۽ [[گجرات]]، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. صوبي جي جاگرافيءَ ۽ آباديءَ تي [[سنڌو درياهه]] جو نمايان اثر آهي. سنڌ جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ڀارت جي راجسٿان ۽ گجرات تائين پکڙيل ريگستاني علائقي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته صوبي جي اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. سنڌ جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ خشڪ آهي، جنهن ۾ اونهارا سخت گرم ۽ سيارا نسبتاً معتدل رهن ٿا. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي، جيڪو پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جي اهم معاشي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي، جتي ڪيترين ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي بئنڪن ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن. پاڪستان جا ٻه اهم سامونڊي بندرگاهه، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، پڻ سنڌ ۾ واقع آهن. صوبي جي معيشت ۾ [[زراعت]] کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن تحت مختلف [[فصل]]، [[ميوو|ميوا]] ۽ [[ڀاڄي|ڀاڄيون]] پيدا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ هڪ اهم مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي قديم ۽ متنوع [[سنڌي ثقافت|ثقافت]]، ادب، موسيقي ۽ [[تصوف]] جي روايتن جي ڪري مشهور آهي. صوبي ۾ ڪيترن ئي مشهور صوفي بزرگن جون [[مزار]]ون موجود آهن، جيڪي وڏي انگ ۾ عقيدتمندن ۽ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. سنڌ ۾ پاڪستان جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ [[پاڪستان ۾ هندو ڌرم|هندن]] جي آباديءَ جو تناسب سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> صوبي جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] جي آبادي نسلي، لساني ۽ مذهبي لحاظ کان انتهائي متنوع آهي. شهر ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] کان علاوه [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجر]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[پشتون ماڻهو|پشتون]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]]، [[برمي ماڻهو|برمي]] ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن. مهاجرن جو وڏو انگ [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت مان لڏي ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> ڪراچي جي نسلي ۽ سياسي پيچيدگين سبب مختلف دورن ۾ شهر ۾ نسلي ۽ فرقيواراڻا تڪرار پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ٻه ماڳ واقع آهن: [[موهن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو تاريخي قبرستان|مڪلي جون تاريخي يادگارون]]. موهن جو دڙو [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم قديم شهري ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان مڪلي جو تاريخي قبرستان دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> [[برطانوي راڄ]] دوران سنڌ انتظامي طور [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ ڪري [[سنڌ صوبو (1936–1955)|هڪ الڳ صوبو]] قائم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو، جيڪو 1 اپريل 1936ع کان عمل ۾ آيو. ساڳئي قانون تحت [[برما]] کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪرڻ جا انتظام پڻ ڪيا ويا. 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. == نالي جي معنيٰ == {{Main|سنڌ جي نالي جو اشتقاق}} '''سنڌ''' جو نالو [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ''سنڌو'' (Sindhu) جو استعمال درياهه، پاڻيءَ جي وڏي وهڪري يا سمنڊ جي معنيٰ ۾ ٿيو آهي.{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} قديم دور ۾ [[ڪابل درياهه]]، گومتي (گومل) ۽ ٻيون نديون سنڌو درياهه جي نظام جو حصو هيون. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي موجب، سنڌو درياهه جي وڏي وهڪري ۽ ويڪري پيٽ سبب قديم آريائي روايت ۾ ان لاءِ ''سنڌو'' جو نالو استعمال ٿيو.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> سنڌ جي نالي جي اشتقاق بابت عالمن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي لفظ ''سنڌ'' کي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] اصل سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، ڀارت وگيان جي عالم پادري هيرس جو خيال هو ته سنڌو درياهه جو نالو آريائي آمد کان اڳ موجود دراوڙي آباديءَ رکيو هو ۽ سندن ٻوليءَ ۾ ''سند'' يا ''سندو'' جي معنيٰ ندي يا درياهه هئي. ملڪاڻي موجب، آرين انهيءَ لفظ کي ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' جي صورت ڏني ۽ پوءِ درياهه سان لاڳاپيل ملڪ پڻ سنڌ سڏجڻ لڳو.<ref>ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125</ref> ٻئي طرف ڪيترن ٻولي ماهرن لفظ کي سنسڪرت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. مونيئر وليمز پنهنجي سنسڪرت لغت ۾ ''سنڌو'' جون معنائون ندي، درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جي حوالي سان ڏنيون آهن.<ref>williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.</ref> ايڊورڊ ٿارنٽن پڻ 1844ع ۾ ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' کي سنسڪرت لفظ قرار ڏيندي ان جي معنيٰ سمنڊ يا پاڻيءَ جو وڏو مجموعو بيان ڪئي.<ref>Thornton, edward, op. cit. p. 199</ref> [[اليگزينڊر ڪننگهام]] موجب، يوناني مصنفن هن علائقي لاءِ ''سنڊو'' جهڙيون صورتون استعمال ڪيون، جيڪي سنسڪرت جي ''سنڌو'' سان لاڳاپيل هيون. هن مطابق سنسڪرت ۾ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ ''سئنڌَو'' (Saindhava) يا ''سئنڌو'' (Saindhu) جا لفظ استعمال ٿيندا هئا.<ref>ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.</ref> ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ ''سَئندَو'' جي معنيٰ سنڌوءَ جي ڪناري تي رهندڙ ماڻهن طور بيان ڪئي آهي.<ref>آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا ''سنڌي'' نالي جي لساني ارتقا کي ''سنڌو'' ۽ ''سئنڌو'' جهڙين قديم صورتن سان ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''سئنڌو'' يا ''سئنڌوئي'' جهڙيون صورتون صوتياتي تبديلين کان پوءِ ''سنڌي'' جي موجوده صورت تائين پهتيون.<ref>الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> سراج ميمڻ لفظ ''سنڌ'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي تشريح سنسڪرت جي ڌاتن ۽ صوتياتي تبديلين جي بنياد تي ڪئي آهي. هن ''سنڌ''، ''سنڌو''، ''سِڌو'' ۽ ''سَنڌ'' جهڙين صورتن کي هڪ وسيع لساني سلسلي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> دين محمد ڪلهوڙي پڻ لفظ جي اصل بابت هڪ الڳ تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب، ''سنڌو'' جو تعلق سنسڪرت جي ''ند'' سان ٿي سگهي ٿو، جنهن سان اڳياڙي ۽ پڇاڙي ملڻ کان پوءِ ''سنڌو'' جي صورت وجود ۾ آئي. هيءَ تشريح ٻين اشتقاقي نظرين مان هڪ آهي.<ref>سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.</ref> ايڊون برائنٽ ۽ فرانسس برائنٽ جي حوالي سان پڻ لفظ ''سنڌ'' کي [[قديم دراوڙي ٻولي|قديم دراوڙي]] لساني پس منظر سان ڳنڍڻ جو نظريو پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> [[قديم يونان|قديم يوناني]] ليکڪن وٽ سنڌو درياهه جو نالو مختلف يوناني صورتن ۾ آيو، جن مان پوءِ ''انڊس'' جي صورت رائج ٿي. قديم [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ ابتدائي /س/ آواز جي /ه/ ۾ تبديليءَ سبب ''سنڌو'' مان ''هندو'' جهڙي صورت پيدا ٿي، جنهن سان اڳتي هلي ''هند'' ۽ ''انڊيا'' جا نالا پڻ تاريخي ۽ لساني طور لاڳاپيل رهيا. اڳوڻي انگريزي استعمال ۾ صوبي جو نالو ''Sind'' پڻ لکيو ويندو هو، جڏهن ته موجوده سرڪاري انگريزي صورت ''Sindh'' آهي. [[پاڪستان]] جي نالي جي تشڪيل ۾ استعمال ٿيل اکر ''س'' سنڌ جي نمائندگي ڪري ٿو. [[چوڌري رحمت علي]] 1933ع جي پنهنجي پمفليٽ ''نائو آر نيور'' ۾ پاڪستان جي نالي جي وضاحت ڪندي سنڌ کي ان نالي جي جزن مان هڪ طور شامل ڪيو هو.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref> === سنڌ بابت تاريخي ۽ تحقيقي رايا === سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، علمي روايتن ۽ تاريخي حدن بابت مختلف دورن جي مؤرخن ۽ محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. انهن مان ڪيترائي بيان مخصوص تاريخي ڪتابن، مقالن يا روايتي تاريخ نگاريءَ تي ٻڌل آهن ۽ جديد علمي تحقيق ۾ انهن جي تشريح يا قبوليت هڪجهڙي ناهي. ڪجهه مسلم مؤرخن ۽ علمي روايتن ۾ سنڌ کي علم، حڪمت ۽ فڪري سرگرمين جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. ابن صبيعه سان منسوب بيانن ۾ سنڌين وٽ علم ۽ حڪمت جي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابو معشر]] سان منسوب روايتن ۾ سنڌين جي فلسفي، حڪمت ۽ علم سان دلچسپي بيان ڪئي وئي آهي. ''اخبار الحڪماءِ'' جي حوالي سان پڻ سنڌ کي علم ۽ حڪمت سان لاڳاپيل خطي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref> اهڙين روايتن ۾ سنڌ جي علمي اثر بابت وسيع دعوائون پڻ ملن ٿيون، پر انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي نتيجن بدران انهن ماخذن ۾ موجود تاريخي روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو. سنڌ جي وچئين دور جي علمي مرڪزن ۾ [[ٺٽو]] ۽ [[مڪلي]] خاص اهميت رکن ٿا. سنڌي تاريخ نگاريءَ جي ڪجهه ماخذن موجب، جنگين ۽ پرڏيهي حملن دوران ٺٽي ۽ ڀرپاسي جي درسگاهن ۽ ڪتب خانن کي نقصان پهتو، جنهن سان مقامي علمي ورثو متاثر ٿيو.<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref> === سنڌ ۽ بلوچستان بابت تاريخي نظريا === سنڌ ۽ موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي تاريخي، سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن بابت مختلف مؤرخن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. تاريخ جي مختلف دورن ۾ سنڌ، مڪران، قلات، لسٻيلو ۽ سيوي يا سبي مختلف سلطنتن، مقامي رياستن ۽ انتظامي وحدتن جو حصو رهيا آهن؛ تنهنڪري انهن علائقن جون سياسي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته بلوچ قبيلن جي مڪران ۽ بلوچستان ڏانهن لڏپلاڻ مختلف تاريخي مرحلن ۾ ٿي ۽ انهن کان اڳ خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت سميت مختلف آباديون رهنديون هيون.<ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ''تاريخ تمدن سنڌ'' ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي تاريخي لاڳاپن بابت وسيع تصور پيش ڪيو آهي. هن ڪجهه دورن جي حوالي سان بلوچستان ۽ خراسان کي ''اقليم سنڌ'' سان لاڳاپيل علائقن طور بيان ڪيو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref> اهڙيون تشريحون مخصوص تاريخ نگاريءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون ۽ مختلف تاريخي دورن جون سياسي يا جاگرافيائي حدون موجوده صوبائي سرحدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. بلوچ قوم جي اصل ۽ لڏپلاڻ بابت پڻ مختلف نظريا موجود آهن. احمد يار بلوچ سان منسوب بيان موجب بلوچن جي بلوچستان ڏانهن آمد مرحليوار ٿي ۽ سندن لڏپلاڻ کي حلب ۽ شام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref> صادق علي بلوچ زابلستان کي بلوچن جي قديم وطنن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref> موسيٰ خان جلال زئي بلوچن جي ڪرمان کان مڪران ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي جلال خان کي ان روايت سان ڳنڍيو آهي.<ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref> پيڪولين جي حوالي سان پڻ اها روايت بيان ڪئي وئي آهي ته ڪيترائي بلوچ پنهنجو نسلي سلسلو عربن سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب کي پنهنجي قديم وطنن مان هڪ سمجهن ٿا.<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> اهي بلوچ اصل بابت موجود ڪيترن روايتي ۽ تاريخ نگاريءَ وارن نظرين مان آهن ۽ انهن بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ڪامران اعظم جنجوعه جي بيان موجب بلوچن جي ابتدائي تاريخ بابت ڪجهه روايتون کين عربستان، دجله ۽ فرات جي ماٿرين، حلب ۽ ايران سان ڳنڍين ٿيون. هڪ روايت موجب، حلب کان ڪرمان ڏانهن لڏپلاڻ دوران بلوچ مختلف قبيلائي گروهن ۾ ورهايل هئا.<ref>ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48؛ ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref> موجوده بلوچستان ۾ [[مهرڳڙهه]] جهڙا انتهائي قديم آثار قديمه جا ماڳ پڻ واقع آهن، جيڪي ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي آبادين جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ [[مڪران]]، [[لسٻيلو]]، [[قلات]] ۽ [[سبي]] الڳ سياسي ۽ انتظامي سڃاڻپون رکندا رهيا. لسٻيلي ۽ قلات جي تاريخ ۾ سما، ڄام ۽ بروهي حڪمران گهراڻن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ ڪجهه انتظامي حدون تبديل ڪيون ويون. موجوده [[نصيرآباد ڊويزن]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي انتظامي وابستگي پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ڪجهه سنڌي ماخذن ۾ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي سميت علائقن جي سنڌ سان اڳوڻي انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} === قبل از تاريخي دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} سنڌو ماٿريءَ جي وسيع علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا قديم ترين آثار لڳ ڀڳ 7000 ق.م. جا ملن ٿا، جن مان [[مهرڳڙهه]] خاص اهميت رکي ٿو. مهرڳڙهه، جيڪو موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي ۽ مستقل آبادين مان هڪ شمار ٿئي ٿو ۽ اڳتي هلي وجود ۾ ايندڙ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي ثقافتي پس منظر سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref> === سنڌو تهذيب جو دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} [[فائل:IVC Map.png|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا اهم ماڳ]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|250px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جا آثار]] [[فائل:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|250px|ساڄو|موهن جي دڙي جي [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏي غسل خاني]] ۽ ڀرپاسي وارن آثارن جو منظر]] سنڌو ماٿري جي تهذيب، جنهن کي هڙاپائي تهذيب پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي وڏين قديم تهذيبن مان هڪ هئي. ان جي ترقيءَ جو سلسلو ڪيترن مرحلن مان گذريو، جڏهن ته ان جو پختو شهري مرحلو عام طور تقريباً 2600 ق.م. کان 1900 ق.م. تائين شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society'', Cambridge University Press, 2010.</ref> هن تهذيب جو دائرو موجوده [[سنڌ]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ اتر اولهه [[ڀارت]] جي وسيع علائقن تائين پکڙيل هو. سنڌو تهذيب جا اهم شهري مرڪز [[موهن جو دڙو]]، [[هڙاپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[راکي ڳڙهي]] ۽ [[گنويري والا]] هئا، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا ماڳ سنڌو تهذيب جي شهري ارتقا کان اڳ ۽ ان جي شروعاتي مرحلن جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective'', AltaMira Press.</ref> ==== شهري رٿابندي ==== سنڌو تهذيب پنهنجي منظم شهري رٿابنديءَ جي ڪري نمايان هئي. موهن جي دڙي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ رستا منظم نموني ترتيب ڏنل هئا، عمارتن ۾ پڪين ۽ ڪچين سرن جو استعمال ٿيندو هو ۽ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ پيچيده نظام موجود هو. ڪيترن گهرن ۾ کوهه، غسل جون جايون ۽ نالين سان ڳنڍيل نيڪاليءَ جون سهولتون پڻ موجود هيون.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref><ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> [[موهن جو دڙو]] هن تهذيب جي شهري منصوبابنديءَ جو سڀ کان نمايان مثال آهي. شهر کي مختلف شهري حصن ۾ ورهايو ويو هو ۽ ان جون عمارتون گهڻو ڪري سرن سان تعمير ٿيل هيون. شهر جون گهٽيون هڪ منظم ترتيب ۾ هڪ ٻئي کي ڪٽينديون هيون ۽ نيڪاليءَ جو نظام رهائشي عمارتن کي وڏين نالين سان ڳنڍيندو هو.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> موهن جي دڙي جو [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏو غسل خانو]] سنڌو تهذيب جي مشهور عمارتن مان هڪ آهي. اهو سرن سان ٺهيل هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض هو، جنهن کي پاڻي روڪڻ لاءِ خاص تعميراتي طريقن سان تيار ڪيو ويو هو. ان جي صحيح سماجي يا مذهبي استعمال بابت يقيني ڄاڻ موجود ناهي، پر آثار قديمه جي ماهرن ان کي شهر جي اهم عوامي عمارتن مان شمار ڪيو آهي.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref> ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌو تهذيب جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال، دستڪاري ۽ واپار تي هو. ڪڻڪ، جَوَ ۽ ٻيا فصل پوکيا ويندا هئا، جڏهن ته ڪپهه جي استعمال جا پڻ قديم ثبوت مليا آهن. سنڌو تهذيب جا واپاري لاڳاپا [[ميسوپوٽيميا]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين علائقن سان قائم هئا. آثار قديمه مان ملندڙ مهرون، تور جا معياري وٽ، قيمتي پٿر ۽ ٻيون شيون انهن واپاري رابطن جي شاهدي ڏين ٿيون.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> ==== فن ۽ دستڪاري ==== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل مشهور پٿر جو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو]] سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڌاتوڪاري، ٺڪر جي ٿانون، زيورن، مهرن، پٿر جي ڪاريگري ۽ مجسما سازيءَ ۾ مهارت رکندا هئا. موهن جي دڙي مان مليل ڪانسي جي ننڍڙي عورتاڻي مورتي، جيڪا عام طور ”ناچڻي“ جي نالي سان مشهور آهي، ۽ پٿر جو مشهور مرداڻو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو، هن تهذيب جي فن جا مشهور مثال آهن. انهن روايتي نالن مان انهن شخصيتن جي حقيقي سماجي حيثيت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌو لکت ==== [[فائل:Shiva Pashupati.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل سنڌو تهذيب جي مهر، جنهن تي [[سنڌو لکت]] جون نشانيون موجود آهن]] سنڌو تهذيب جي ماڻهن هڪ نشانين تي ٻڌل [[سنڌو لکت|لکت جو نظام]] استعمال ڪيو. هي لکت مهرن، ننڍين تختين، ٿانون ۽ ٻين شين تي ملي آهي. ان ۾ سوين مختلف نشانيون سڃاتيون ويون آهن، پر اڄ تائين ان کي حتمي طور پڙهڻ يا سمجهڻ ممڪن نه ٿي سگهيو آهي.<ref>Parpola, Asko, ''Deciphering the Indus Script''.</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script.</ref> سنڌو لکت اڃا تائين اڻ پڙهيل هئڻ سبب هن تهذيب جي سياسي نظام، حڪمرانن، ٻولي ۽ مذهبي عقيدن بابت ڄاڻ گهڻو ڪري آثار قديمه مان حاصل ٿيل مادي ثبوتن تي ٻڌل آهي. ==== آبادي ==== سنڌو تهذيب جي مجموعي آباديءَ بابت صحيح انگ موجود ناهي ۽ مختلف محققن جا اندازا مختلف آهن. آثار قديمه جي تحقيق مان ايترو واضح ٿئي ٿو ته پختي هڙاپائي دور ۾ ڪيترائي وڏا شهري مرڪز ۽ سوين ننڍيون آباديون موجود هيون.<ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', Chapter on Demography.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> موهن جو دڙو پنهنجي دور جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ هو ۽ ان جي آثارن جو علائقو سوين هيڪٽرن تائين پکڙيل آهي. ==== زوال ۽ شهري نظام جي تبديلي ==== تقريباً 1900 ق.م. کان پوءِ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي ۾ تدريجي زوال شروع ٿيو. وڏن شهرن جي اهميت گهٽجڻ لڳي، معياري مهرن ۽ وزنن جو استعمال گهٽ ٿيو، ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ تبديليون آيون ۽ آباديءَ جو هڪ حصو ننڍين آبادين ۽ ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو.<ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', AltaMira Press.</ref> هن تبديليءَ کي هاڻي عام طور ڪنهن هڪ اوچتي تباهي يا زلزلي جو نتيجو نه سمجهيو ويندو آهي. جديد تحقيق ۾ ڪمزور ٿيندڙ چوماسي، ڊگهن خشڪ دورن، درياهن جي وهڪرن ۽ رستن ۾ تبديلين، واپاري نظام جي تبديلي ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي عنصرن کي ممڪن سببن طور بحث هيٺ آندو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ انهن تبديلين جا اثر به مختلف وقتن ۽ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا.<ref>Edwin Bryant (2001). ''The Quest for the Origins of Vedic Culture''. pp. 159–60.</ref> شهري مرڪزن جي زوال باوجود سنڌو تهذيب جي آبادي مڪمل طور ختم نه ٿي. 1900 ق.م. کان پوءِ به ڪيترن علائقن ۾ مقامي ثقافتي روايتون جاري رهيون ۽ آبادي ننڍين ۽ وڌيڪ منتشر آبادين ڏانهن منتقل ٿي. ان ڪري آثار قديمه جي جديد تحقيق ۾ سنڌو تهذيب جي پڄاڻيءَ کي اوچتي ”تباهي“ بدران ڊگهي عرصي واري شهري، معاشي ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جي عمل طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. === ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور === {{Main|ويدڪ دور|سپت سنڌو|سنڌو-سئوويرا}} [[فائل:Rigveda MS2097.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[رگ ويد]] جي هڪ قلمي نسخي جا ورق؛ رگ ويد قديم سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل ندين جي ذڪر ڪندڙ شروعاتي ادبي ماخذن مان هڪ آهي]] [[فائل:Rohri.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو درياهه]] جي ڪناري تي موجود [[روهڙي]]؛ قديم روڙڪ يا رورڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ روهڙي واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي]] [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي پختي شهري مرحلي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ آبادين، معيشت ۽ مادي ثقافت ۾ تدريجي تبديليون آيون. ٻئي هزارين سال ق.م. جي پوئين حصي ۽ پهرين هزارين سال ق.م. جي شروعاتي صدين بابت ڄاڻ آثار قديمه سان گڏ [[ويد|ويدڪ]]، ٻڌ ۽ ٻين قديم ادبي روايتن مان پڻ ملي ٿي. هن دور ۾ سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي ۽ واپاري دنيا جو حصو رهيا. ==== سپت سنڌو ==== [[رگ ويد]] ۾ ''سپت سنڌو'' نالي هڪ جاگرافيائي اصطلاح ملي ٿو، جنهن جي لفظي معنيٰ عام طور ”ستن ندين وارو علائقو“ ڪئي وڃي ٿي. هي اصطلاح سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي درياهي خطي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. ويدڪ متنن ۾ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] کي هڪ اهم ۽ طاقتور درياهه طور بيان ڪيو ويو آهي. سپت سنڌو سان لاڳاپيل ندين جي قطعي فهرست بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ويدڪ نالن مان ''شتدرو'' کي عام طور [[ستلج درياهه|ستلج]]، ''پرشڻي'' کي [[راوي درياهه|راوي]]، ''اسڪني'' کي [[چناب درياهه|چناب]]، ''وتستا'' کي [[جهلم درياهه|جهلم]] ۽ ''وپاشا'' کي [[بياس درياهه|بياس]] سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌو پاڻ پڻ ويدڪ جاگرافيءَ جو مرڪزي درياهه هو. مختلف عالمن ستين نديءَ جي سڃاڻپ ۽ خود ''سپت سنڌو'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن هڪ مقرر ست-ندي فهرست تائين محدود ڪرڻ احتياط طلب آهي.<ref>Macdonell, Arthur Anthony; Keith, Arthur Berriedale, ''Vedic Index of Names and Subjects'', London, 1912.</ref><ref>Witzel, Michael, "Early Sanskritization: Origins and Development of the Kuru State", ''Electronic Journal of Vedic Studies'', 1995.</ref> ويدڪ ادب ۾ ''سنڌو'' لفظ درياهه جي نالي سان گڏ هڪ وسيع جاگرافيائي تصور طور پڻ استعمال ٿيو. پوئين ويدڪ ۽ قديم سنسڪرت ادب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين علائقن سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا]] ۽ ٻين سياسي ۽ قبائلي نالن جو ذڪر وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو. ==== سنڌو ۽ سئوويرا ==== پهرين هزارين سال ق.م. دوران هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا|سنڌو ۽ سئوويرا]] جو ذڪر پوئين ويدڪ، شروعاتي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]]، [[جين ڌرم|جين]] ۽ سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty'', University of Calcutta.</ref><ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> قديم ماخذن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ڪڏهن الڳ علائقن يا ماڻهن طور ۽ ڪڏهن گڏيل نالي ''سنڌو-سئوويرا'' سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> سنڌو-سئوويرا جو مرڪز هيٺين [[سنڌو ماٿري]] ۾ هو. تاريخي تحقيق موجب ''سنڌو'' جو علائقو سنڌو درياهه ۽ [[سليمان جبل|سليمان جبلن]] جي وچ واري حصي سان، جڏهن ته ''سئوويرا'' کي سنڌوءَ جي اوڀر ۽ هيٺين ماٿريءَ جي ڪجهه حصن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن حدن جي صحيح نوعيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي ۽ قديم ادبي جاگرافيءَ کي موجوده سياسي سرحدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India'', University of Calcutta.</ref> ==== روڙڪ ۽ واپار ==== [[روڙڪ]] (رورڪ يا رورُڪا) سئوويرا جو هڪ اهم قديم شهر ۽ روايتي طور ان جي گاديءَ جو هنڌ ڄاڻايو ويو آهي. ڪيترن محققن روڙڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ [[روهڙي]] واري علائقي سان سڃاتو آهي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref><ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India''.</ref> شروعاتي ٻڌ ادب ۾ روڙڪ کي هڪ اهم واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. سنڌو درياهه جي آبي رستن ۽ زميني واپاري راهن جي ڪري هيٺين سنڌو ماٿري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اولهه طرف ويندڙ واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> بعد جي ٻڌ ماخذن ۾ پڻ سئوويرا سان سامونڊي ۽ زميني واپار جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ اهميت ظاهر ڪن ٿا.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989.</ref> ==== مهاڀارت ۾ سنڌ ==== [[مهاڀارت]] ۾ ''سنڌو'' ۽ ''سئوويرا'' جو ڪيترن هنڌن تي گڏ ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت ۾ [[جئدرٿ]] کي سنڌو، سئوويرا ۽ شِوي ماڻهن يا علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جئدرٿ [[ڪورو سلطنت|ڪورو]] شهزادي دُشالا جو مڙس ۽ ڪوروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورون جو اتحادي هو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> [[فائل:India 500 BCE.jpg|thumb|250px|کاٻو|تقريباً 500 ق.م. ۾ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جنهن ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي اڀرندي سرحد ۽ سنڌو ماٿريءَ جا قديم علائقا ڏيکاريل آهن]] [[اسڪو پارپولا]] جي مطالعي موجب مهاڀارت ۾ سنڌو ۽ سئوويرا جا نالا اڪثر گڏ ''سنڌو-سئوويرا'' جي صورت ۾ اچن ٿا، جنهن مان ٻنهي علائقن ۽ ماڻهن جي ويجهن سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو اشارو ملي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> مهاڀارت جي جاگرافيائي بيانن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ''ڀارت ورش'' جي اتر اولهه وارن علائقن ۽ ماڻهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. مهاڀارت جو موجوده متن ڪيترين صدين دوران مرتب ٿيو؛ ان ڪري ان ۾ بيان ٿيل سياسي جاگرافيءَ کي سڌي طرح ڪنهن هڪ مخصوص تاريخي سال جي سياسي نقشي طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. جديد تحقيق مهاڀارت جي آخري تشڪيل کي تقريباً 400 ق.م. کان 400ع تائين هلندڙ هڪ ڊگهي ادبي عمل سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن [[هخامنشي سلطنت]] سنڌوءَ جي ڪجهه علائقن تائين پنهنجو اقتدار وڌايو ۽ ''[[هندوش]]'' نالي هڪ انتظامي علائقو فارسي سلطنت جي ماخذن ۾ ظاهر ٿيو. ان سان سنڌ جي تاريخ جو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسي دور]] شروع ٿيو. === هخامنشي فارسي دور === {{Main|هخامنشي سلطنت|هندوش}} [[فائل:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|300px|ساڄو|[[دارا اول]] جي دور ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جو وڌ ۾ وڌ ڦهلاءُ؛ سلطنت اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن تائين پکڙيل هئي]] [[فائل:Darius I the Great's inscription.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[دارا اول]] جي دور جا هخامنشي شاهي ڪتبا سلطنت جي تابع ملڪن بابت اهم بنيادي ماخذ آهن]] ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[سنڌو ماٿري]] جا ڪجهه علائقا [[هخامنشي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. [[دارا اول]] جي دور ۾، لڳ ڀڳ 518 ق.م. ڌاري، هخامنشين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو. قديم فارسي شاهي ڪتبن ۾ هن اوڀرئين علائقي جو نالو ''هندوش'' (Hinduš) ملي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن واڌ غالباً مرحليوار ٿي. [[بهستون ڪتبو|بهستون ڪتبي]] ۾ [[گنڌارا]] جو نالو موجود آهي، پر ''هندوش'' ان فهرست ۾ شامل ناهي؛ دارا جي پوئين ڪتبن ۾ هندوش جو نالو ظاهر ٿئي ٿو. ان بنياد تي ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته گنڌارا تي فارسي اقتدار سنڌوءَ جي هيٺين علائقن کان اڳ قائم ٿيو ۽ پوءِ دارا پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== دارا اول ۽ سنڌوءَ جي مهم ==== [[هيروڊوٽس]] موجب، دارا اول [[ڪاريانڊا جو اسڪائليڪس|اسڪائليڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سامونڊي مهم موڪلي، جنهن سنڌو درياهه کان سفر شروع ڪري سمنڊ وسيلي اولهه طرف علائقن جي جاچ ڪئي. هيروڊوٽس ان مهم کان پوءِ دارا طرفان ”هندستانين“ کي تابع ڪرڻ ۽ سمنڊ کي فارسي جهازن لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book IV, 44.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن مهم جي صحيح رستي ۽ مقصد بابت جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي، پر ان کي هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] ڏانهن سياسي ۽ سامونڊي واڌ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. دارا جي شاهي ڪتبن مان ''هندوش'' جي هخامنشي سلطنت سان وابستگيءَ جا سڌا ثبوت ملن ٿا. دارا جي نقش رستم واري ''ڊي اين اي'' ڪتبي ۽ ٻين شاهي ڪتبن ۾ هندوش کي سندس حڪمرانيءَ هيٺ ملڪن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=DARIUS iii. Darius I the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/darius-iii/}}</ref> ==== انتظام ۽ خراج ==== دارا اول هخامنشي سلطنت جي انتظامي ۽ محصولاتي نظام کي منظم ڪيو ۽ مختلف تابع علائقن کان مقرر خراج وصول ڪرڻ جو نظام قائم ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID TAXATION |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-taxation/}}</ref> هيروڊوٽس جي بيان موجب ”هندستاني“ سندس خراج واري نظام جي ويهين ضلعي ۾ شامل هئا ۽ سون جي مٽيءَ جي صورت ۾ 360 ٽيلنٽ ساليانو خراج ادا ڪندا هئا، جيڪو سندس بيان ڪيل سلطنت جي خراجن مان سڀ کان وڏو هو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book III, 94–95.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> بهرحال، هيروڊوٽس جا انگ ۽ سندس انتظامي ورهاست جديد تحقيق ۾ بحث هيٺ آهن؛ تنهنڪري هن ”ويهين ضلعي“ کي سڌي طرح هخامنشي سلطنت جي ويهين ''ساتراپي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> [[سوسا]] ۾ دارا جي محل جي تعمير بابت شاهي ڪتبي ۾ پڻ هندوش جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب محل جي تعمير لاءِ استعمال ڪيل [[عاج]] هندوش سميت اوڀر وارن علائقن مان آندو ويو، جڏهن ته گنڌارا مان مخصوص ڪاٺ آندو ويو هو. اهڙا ثبوت سنڌو ماٿري ۽ سلطنت جي مرڪزي علائقن جي وچ ۾ سامان ۽ وسيلن جي منتقليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ جا سپاهي ==== [[فائل:Apadana Palace Indians.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي نقش نگاريءَ ۾ ڏيکاريل هندوش جو وفد، جيڪو [[هخامنشي سلطنت]] جي اوڀرئين علائقن جي نمائندگي ڪري ٿو]] هخامنشي فوج ۾ سلطنت جي مختلف تابع قومن ۽ علائقن جا فوجي دستا شامل ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ARMY i. Pre-Islamic Iran |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/}}</ref> هيروڊوٽس موجب، [[خشايارشا اول]] جي 480 ق.م. واري يوناني مهم دوران سندس لشڪر ۾ هندستاني فوجي دستا پڻ شامل هئا. هو انهن سپاهين کي ڪپهه جي پوشاڪ، ڪمند مان ٺهيل ڪمانن ۽ لوهه جي نوڪن وارن تيرن سان هٿياربند بيان ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII, 65–66.</ref> انهن ”هندستاني“ دستن ۾ ڪيترا سپاهي خاص طور موجوده سنڌ مان هئا، اهو قديم ماخذن مان يقيني طور طئي نٿو ڪري سگهجي؛ تنهنڪري انهن سڀني کي سڌو سنئون ”سنڌي سپاهي“ قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سميت ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذن ۾ هخامنشي فوج سان سنڌي سپاهين ۽ جنگي هاٿين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="سيلاني">ڪتاب: ''سنڌ گهمندڙ سيلاني''، سنڌي ادبي بورڊ.</ref> البت، [[خشايارشا اول]] جي يونان تي 480 ق.م. واري حملي ۾ سنڌ مان آندل جنگي هاٿين جي استعمال جو واضح ثبوت هيروڊوٽس جي بيان مان نٿو ملي. ان ڪري اهڙي دعويٰ کي يقيني تاريخي واقعي بدران پوئين تاريخ نگاريءَ ۾ موجود روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII.</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> ==== فارسي اثر ==== هخامنشي اقتدار سنڌو ماٿريءَ کي هڪ اهڙي سلطنتي نظام سان ڳنڍيو، جيڪو اولهه ۾ [[اناطوليا]] ۽ [[مصر]] کان وٺي اوڀر ۾ سنڌوءَ تائين پکڙيل هو. [[پرسيپولس]] مان مليل انتظامي تختين ۾ گنڌارا، هندستان ۽ اراخوسيا سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ شاهي عملدارن جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سلطنت جي مرڪز ۽ اوڀرئين علائقن جي وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ جو ثبوت ڏين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[فائل:The Apadana Staircase with the Procession of the Vassals (4686171639).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش نگاري؛ هتي [[هخامنشي سلطنت]] جي مختلف تابع علائقن جا وفد ڏيکاريل آهن]] هخامنشي دور کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ فارسي انتظامي ۽ ثقافتي اثرن جي هڪ اهم مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. [[آرامي ٻولي]] هخامنشي سلطنت ۾ وڏي پيماني تي انتظامي رابطي لاءِ استعمال ٿيندي هئي، ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي استعمال کي بعد ۾ [[خروشٺي لکت]] جي ارتقا جي تاريخي پس منظر سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>Salomon, Richard, ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages'', Oxford University Press, 1998.</ref> ==== هخامنشي اقتدار جي پڄاڻي ==== سنڌو ماٿريءَ تي هخامنشي اقتدار جي صحيح مدت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. جي فارسي ۽ يوناني ماخذن مان اوڀرئين علائقن سان هخامنشي لاڳاپن جو ذڪر جاري رهي ٿو. [[دارا ٽيون|دارا ٽئين]] جي فوج ۾ پڻ هندستاني فوجي دستن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هخامنشي سلطنت جا سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن سان سياسي يا فوجي لاڳاپا برقرار هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[سڪندر اعظم]] جي 327–325 ق.م. واري سنڌو ماٿريءَ جي مهم وقت هخامنشي شاهي انتظام جو سڌو وجود نظر نٿو اچي. ان وقت سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمران ۽ سياسي وحدتون موجود هيون. اهڙيءَ ريت سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هخامنشي دور کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[مقدوني سلطنت|مقدوني]] اثر جو مرحلو شروع ٿيو. === يوناني ۽ سلوقي دور === {{Main|سڪندر اعظم|سڪندر اعظم جي هندستاني مهم|سلوقي سلطنت}} [[فائل:Alexander's expedition down the Hydaspes and the Indus to the Indian Ocean. Fleuron T142758-2.png|thumb|300px|ساڄو|[[سڪندر اعظم]] جي هائيڊاسپس کان [[سنڌو درياهه]] وسيلي سمنڊ تائين مهم جو تاريخي نقشو]] چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[سڪندر اعظم]] 330 ق.م. ڌاري هخامنشي سلطنت جي مرڪزي علائقن تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اوڀر طرف پنهنجي فوجي مهم جاري رکي ۽ 327–326 ق.م. ۾ [[هندوڪش]] پار ڪري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Books IV–V.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Alexander the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سڪندر جي پيش قدمي ==== 326 ق.م. ۾ سڪندر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي. [[ٽيڪسيلا]] جي حڪمران [[امڀي]] سڪندر سان اتحاد ڪيو، جڏهن ته [[پورس]] سندس مزاحمت ڪئي. ساڳئي سال [[جهلم درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيڊاسپس چيو ويو آهي، جي ڪناري تي [[هائيڊاسپس جي جنگ]] لڳي. سڪندر پورس کي شڪست ڏني، پر پوءِ کيس سندس علائقي جو حڪمران برقرار رکيو ۽ سندس اختيار هيٺ وڌيڪ علائقا پڻ ڏنا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V.</ref><ref>Curtius Rufus, ''Histories of Alexander the Great'', Book VIII.</ref> [[فائل:Porus alexander coin.png|thumb|190px|کاٻو|سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيل چانديءَ جو سڪو؛ هڪ پاسي گهوڙي سوار ۽ هاٿي تي ويٺل جنگجو ڏيکاريل آهن]] هائيڊاسپس جي جنگ سان لاڳاپيل هڪ مشهور چانديءَ جو سڪو، جيڪو سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيو ويو، روايتي طور سڪندر ۽ پورس جي جنگ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڪي جي هڪ پاسي گهوڙي سوار کي هاٿي تي سوار ٻن شخصن ڏانهن حملو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>Holt, Frank L., ''Alexander the Great and the Mystery of the Elephant Medallions'', University of California Press, 2003.</ref> سڪندر اڳتي [[بياس درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيفاسس چيو ويو آهي، تائين پهتو. هتي سندس فوجين وڌيڪ اوڀر طرف وڌڻ کان انڪار ڪيو. نتيجي ۾ سڪندر واپس موٽيو ۽ سندس فوج سنڌو درياهه جي نظام وسيلي ڏکڻ طرف رواني ٿي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V, 25–29.</ref> ==== سنڌ ۾ سڪندر جي مهم ==== 325 ق.م. ۾ سڪندر سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌندي موجوده سنڌ جي علائقن ۾ داخل ٿيو. يوناني ماخذن ۾ هن وقت هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترن مقامي حڪمرانن ۽ سياسي وحدتن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ [[ميوسيڪانس]]، [[آڪسيڪانس]] ۽ [[سامبس]] سان منسوب علائقا شامل هئا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 15–17.</ref> انهن مقامي حڪمرانن مان ڪن سڪندر جي بالادستي قبول ڪئي، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي. سڪندر انهن علائقن ۾ پنهنجي انتظامي اختيار کي قائم ڪرڻ لاءِ مقامي حڪمرانن ۽ مقدوني عملدارن کي مقرر يا بحال ڪيو. هخامنشي انتظامي روايت جي اثر هيٺ انهن علائقن لاءِ يوناني ماخذن ۾ ''ساتراپي'' ۽ ''ساتراپ'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب، سنڌ جي هن حصي ۾ ميوسيڪانس، سامبس ۽ آڪسيڪانس جهڙا مقامي حڪمران موجود هئا. سڪندر سامبس کي به هڪ انتظامي عهدي تي مقرر ڪيو، جڏهن ته پوءِ [[ايجينور جو پيٿون]] کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن جو ساتراپ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> يوناني ماخذن ۾ ''سنڊيمانا'' نالي هڪ شهر جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن کي سامبس جي گاديءَ جو هنڌ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 16.</ref> هن شهر جي صحيح موجوده سڃاڻپ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. ==== سنڌوءَ کان عربي سمنڊ تائين ==== سڪندر جي مهم جو هڪ اهم مقصد سنڌو درياهه کان سمنڊ تائين زميني ۽ سامونڊي رستن جي جاچ پڻ هو. سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تائين پهچڻ کان پوءِ سندس فوج ۽ بحري ٻيڙو درياهه جي ڊيلٽا ڏانهن وڌيا. يوناني ماخذن ۾ [[پٽالا]] نالي شهر ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 17–20.</ref> سڪندر پٽالا واري علائقي ۾ بندرگاهن ۽ سامونڊي رستن جي جاچ ڪرائي. پوءِ سندس بحري ٻيڙي کي [[نيارڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ کان [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] وسيلي اولهه طرف موڪليو ويو. نيارڪس جي سفر جو احوال [[آريان]] جي ''انڊيڪا'' ۾ محفوظ آهي.<ref>Arrian, ''Indica'', 18–42.</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان [[گيدروسيا]]، يعني موجوده [[مڪران]]، مان خشڪيءَ رستي اولهه طرف روانو ٿيو. هي سفر سندس مهم جي سڀ کان ڏکين مرحلن مان هڪ ثابت ٿيو ۽ فوج کي پاڻي ۽ خوراڪ جي کوٽ سبب وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 23–27.</ref> ==== سڪندر کان پوءِ ==== [[سڪندر اعظم]] 323 ق.م. ۾ [[بابل]] ۾ وفات ڪئي. سندس موت کان پوءِ سندس وسيع سلطنت لاءِ سندس جرنيلن، جن کي [[ديادوخي]] چيو وڃي ٿو، وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد شروع ٿي. سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر طرفان قائم ڪيل مقدوني انتظام پڻ گهڻو عرصو مستحڪم نه رهي سگهيو. سڪندر سنڌوءَ جي هيٺين علائقن ۾ [[ايجينور جو پيٿون]] سميت مقدوني عملدار مقرر ڪيا هئا، پر سڪندر جي وفات کان پوءِ علائقي تي مقدوني اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI.</ref><ref>Heckel, Waldemar, ''Who's Who in the Age of Alexander the Great'', Blackwell, 2006.</ref> ان ئي دور ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ طاقت حاصل ڪري [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي. قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته چندرگپت سڪندر جي جانشينن جي قبضي هيٺ رهيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پڻ پنهنجو اقتدار وڌايو. ==== سلوقس ۽ چندرگپت ==== [[فائل:Seleuco I Nicatore.JPG|thumb|180px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جو مجسمو؛ هو [[سلوقي سلطنت]] جو باني هو]] [[فائل:SeleucosCoin.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جي دور جو سڪو]] سڪندر جي جانشينن مان [[سلوقس اول نيڪيٽر]] بابل، ايران ۽ وچ ايشيا جي وڏي حصي تي اقتدار قائم ڪري [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو. لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ سلوقس سنڌو ماٿريءَ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ڏانهن پنهنجي اقتدار کي ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت چندرگپت موريا جي طاقت قائم ٿي چڪي هئي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> سلوقس ۽ چندرگپت وچ ۾ ٿيندڙ تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن هڪ معاهدو ڪيو. قديم ماخذن موجب سلوقس پنهنجي اوڀرئين سرحد سان لاڳاپيل ڪجهه علائقا چندرگپت جي اختيار هيٺ اچڻ قبول ڪيا، جڏهن ته چندرگپت کيس 500 جنگي هاٿي ڏنا.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> انهن علائقن جي صحيح حدن بابت جديد عالمن ۾ بحث موجود آهي، تنهنڪري سنڌ جي هر حصي کي ڪنهن مقرر وقت تائين سڌي سلوقي حڪومت هيٺ قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. هن معاهدي کان پوءِ سلوقي ۽ موريا درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ڏکڻ ايشيا بابت ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا صرف بعد جي مصنفن وٽ محفوظ اقتباس موجود آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ٽين صدي ق.م. جي شروعات تائين سنڌو ماٿريءَ جو وڏو حصو [[موريا سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل ٿي چڪو هو، جنهن سان سنڌ جي قديم تاريخ ۾ [[موريا سلطنت|موريا دور]] جي شروعات ٿي. === موريا سلطنت جو دور === {{Main|موريا سلطنت}} [[فائل:Mauryas map.svg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 250 ق.م. ۾ [[موريا سلطنت]] جو نقشو؛ اولهه ۾ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[سڪندر اعظم]] جي وفات کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ مقدوني اقتدار گهڻو وقت مستحڪم نه رهي سگهيو. چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي ۽ اڳوڻن مقدوني قبضي هيٺ آيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو.<ref>Justin, ''Epitome of Pompeius Trogus'', Book XV.</ref><ref>Romila Thapar, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== چندرگپت موريا ۽ سلوقس ==== لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ [[سلوقس اول نيڪيٽر]] پنهنجي سلطنت کي اوڀر طرف وڌائيندي سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ چندرگپت موريا سان جنگ ڪئي. ان تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلوقس پنهنجي اوڀرئين علائقن تي دعويٰ جو هڪ حصو چندرگپت جي حق ۾ ڇڏي ڏنو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=SELEUCUS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/seleucus-kings/}}</ref> قديم ماخذن ۾ هن معاهدي هيٺ منتقل ٿيل علائقن جون صحيح سرحدون واضح ناهن، پر جديد تحقيق عام طور [[گنڌارا]] ۽ سنڌو ماٿريءَ کي چندرگپت جي اقتدار هيٺ آيل علائقن ۾ شمار ڪري ٿي. ڪجهه ماخذ [[پاروپاميسادي]]، [[اراخوسيا]] ۽ [[گيدروسيا]] جي ڪجهه حصن کي پڻ معاهدي سان ڳنڍين ٿا، جيتوڻيڪ انهن علائقن جي صحيح سياسي حيثيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iv. Political and Cultural Relations: Seleucid, Parthian, Sasanian Periods |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iv-relations/}}</ref> معاهدي جي نتيجي ۾ سلوقس کي 500 جنگي هاٿي مليا، جن بعد ۾ 301 ق.م. جي [[ايپسس جي جنگ]] ۾ سندس فوجي ڪاميابيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Demetrius'', 28.</ref> قديم ماخذن ۾ ٻنهي حڪمران گهراڻن وچ ۾ شاديءَ سان لاڳاپيل ٺاهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر ان جي صحيح نوعيت واضح ناهي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref> هن سياسي ٺاهه کان پوءِ موريا ۽ سلوقي سلطنتن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم رهيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا ڪجهه حصا بعد جي يوناني ۽ رومي مصنفن جي لکڻين ۾ محفوظ رهيا آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ==== موريا انتظام ==== موريا سلطنت قديم ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وسيع سياسي سلطنتن مان هڪ هئي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جڏهن ته [[ٽيڪسيلا]] اتر اولهه جي هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> سنڌو ماٿريءَ جي سلطنت ۾ شموليت سان سنڌ هڪ اهڙي وسيع سياسي ۽ واپاري نظام سان ڳنڍجي وئي، جيڪو اتر اولهه ۾ ايراني سرحدي علائقن کان وٺي [[گنگا]] جي ماٿري ۽ برصغير جي ٻين حصن تائين پکڙيل هو. سنڌو درياهه زميني ۽ آبي آمدرفت لاءِ هڪ اهم رستو هو، جنهن وسيلي اتر اولهه ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي علائقن وچ ۾ رابطا قائم هئا. چندرگپت کان پوءِ سندس پٽ [[بندوسار]] موريا تخت تي ويٺو. بندوسار جي حڪومت بابت معلومات نسبتاً محدود آهي، پر سندس دور ۾ موريا سلطنت جي وڏي حصي تي مرڪزي اقتدار برقرار رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== اشوڪ جو دور ==== [[فائل:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[اشوڪ]] جي دور جو هڪ يادگاري ٿنڀو؛ اشوڪ پنهنجي فرمانن کي پٿرن ۽ ٿنڀن تي اڪرايو]] بندوسار کان پوءِ [[اشوڪ]] لڳ ڀڳ 268 ق.م. ۾ موريا تخت تي ويٺو. سندس حڪومت موريا سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي دور آهي. اشوڪ جا پٿريلا ۽ ٿنڀي فرمان سندس سلطنت جي مختلف علائقن مان مليا آهن، جن ۾ سندس ''ڌم'' بابت پاليسي، حڪومتي اصول، مذهبي رواداري، سماجي ذميوارين ۽ جاندارن ڏانهن عدم تشدد بابت هدايتون شامل آهن.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> تقريباً 260 ق.م. ۾ [[ڪلنگا جنگ]] کان پوءِ اشوڪ جي حڪومتي پاليسيءَ ۾ نمايان تبديلي آئي. سندس تيرهين وڏي پٿريلي فرمان ۾ ڪلنگا جي جنگ سبب ٿيل انساني نقصان تي افسوس جو اظهار ۽ فوجي فتح بدران ''ڌم جي فتح'' کي ترجيح ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> اشوڪ پاڻ [[ٻڌ ڌرم]] جو پيروڪار بڻيو ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ ٻڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڦهلاءَ کي اهم هٿي ملي. تنهن هوندي به سندس ''ڌم'' کي صرف ٻڌ مذهبي عقيدن جو سرڪاري نفاذ سمجهڻ درست ناهي؛ اشوڪ جي فرمانن ۾ مختلف مذهبي گروهن جي عزت، سماجي ذميواري، والدين ۽ بزرگن جي احترام ۽ جاندارن سان مناسب سلوڪ تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> ==== اتر اولهه ۾ اشوڪ جا فرمان ==== [[فائل:Ashoka Rock Edicts Shahbazgarhi by Nisar.JPG|thumb|250px|ساڄو|[[شاهباز ڳڙهي]] ۾ [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪ جا پٿريلا فرمان]]؛ اهي [[خروشٺي لکت]] ۾ لکيل موريا دور جي اهم لکتن مان آهن]] موريا سلطنت جي اتر اولهه وارن علائقن مان اشوڪ جي حڪمرانيءَ جا اهم لکت وارا ثبوت مليا آهن. موجوده [[خيبر پختونخواهه]] جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] مان اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان مليا آهن، جيڪي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] سان لکيل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM i. In Pre-Islamic Times |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-i/}}</ref> وڌيڪ اولهه ۾ [[قنڌار]] مان اشوڪ جا [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[آرامي ٻولي|آرامي]] ٻولين ۾ فرمان پڻ مليا آهن. انهن فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا سلطنت جي اتر اولهه واري سرحدي علائقي ۾ مختلف ٻولين ۽ ثقافتن جا ماڻهو آباد هئا ۽ شاهي پيغام مقامي آباديءَ جي ٻولين ۽ لکتن مطابق جاري ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> سنڌ مان هن وقت تائين اشوڪ جو اهڙو مشهور محفوظ شاهي فرمان معلوم نه ٿيو آهي، جيڪو شاهباز ڳڙهي، مانسهره يا قنڌار جي فرمانن جي برابر هجي. ان ڪري سنڌ اندر اشوڪ جي انتظام ۽ ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ بابت معلومات گهڻو ڪري وسيع موريا سياسي ۽ آثار قديمه واري پس منظر مان اخذ ڪئي وڃي ٿي. ==== ٻڌ ڌرم ==== اشوڪ جي سرپرستيءَ سان [[ٻڌ ڌرم]] جي واڌ ويجهه کي وڏي هٿي ملي. ٻڌ روايتن موجب سندس دور ۾ مختلف علائقن ڏانهن مذهبي مبلغ موڪليا ويا، جڏهن ته سندس پنهنجا فرمان پڻ سلطنت جي سرحدن کان ٻاهر رهندڙ يونانين، ڪمبوجن ۽ ٻين ماڻهن جو ذڪر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM iv. Buddhist Sites in Afghanistan and Central Asia |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-iv/}}</ref> سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي پيماني تي آثار قديمه واري موجودگي خاص طور بعد جي صدين ۾ واضح ٿئي ٿي. [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ [[ڪاهو جو دڙو]] جهڙا ٻڌ آثار سنڌ ۾ ٻڌ روايت جي ڊگهي تاريخ جا ثبوت آهن؛ البت انهن بعد وارن ماڳن کي سڌي طرح اشوڪ جي حڪومت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ آثار قديمه جا ثبوت گهربل آهن. ==== موريا سلطنت جو زوال ==== اشوڪ جي وفات، جيڪا عام طور 232 ق.م. جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وڃي ٿي، کان پوءِ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. سندس جانشين وسيع سلطنت تي ساڳيو مرڪزي ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ مختلف علائقا مرڪزي اقتدار کان پري ٿيڻ لڳا.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> تقريباً 185 ق.م. ۾ موريا خاندان جي آخري حڪمران [[برهدرتھ موريا]] کي سندس فوجي سپهه سالار [[پشيمتر شونگ]] قتل ڪري ڇڏيو. پشيمتر ان کان پوءِ [[شونگ سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن سان موريا خاندان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Shunga dynasty |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref>Thapar, Romila, ''The Mauryas Revisited'', K.P. Bagchi.</ref><ref>Majumdar, R. C., ''Ancient India''.</ref> شونگن جي سياسي طاقت بنيادي طور اتر ۽ وچ هندستان جي ڪجهه حصن تائين محدود رهي. سنڌ ۽ اتر اولهه وارا علائقا ان دوران مختلف سياسي تبديلين مان گذريا ۽ ٻي صدي ق.م. ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت|يوناني-باختري]] ۽ پوءِ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] قوتن جي اوڀر طرف توسيع هن خطي جي سياسي تاريخ ۾ نئون مرحلو آندو. === هند-يوناني ۽ يوناني-باختري دور === {{Main|هند-يوناني بادشاهت|يوناني-باختري بادشاهت}} [[فائل:IndoGreekMap.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[هند-يوناني بادشاهت]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] [[فائل:Coin of Demetrius I of Bactria.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ڊيميٽريوس اول]] جو سڪو؛ سندس دور ۾ يوناني-باختري اقتدار هندوڪش جي ڏکڻ طرف وڌيو]] [[موريا سلطنت]] جي زوال کان اڳ ئي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت]] جي توسيع شروع ٿي چڪي هئي. باختر ۾ يوناني حڪمرانن ٽين صدي ق.م. جي وچ ڌاري [[سلوقي سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪئي هئي. ٻي صدي ق.م. جي شروعات ۾ يوناني-باختري حڪمران [[ڊيميٽريوس اول]] هندوڪش پار ڪري ڏکڻ طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو. هن توسيع سان [[گنڌارا]]، [[ٽيڪسيلا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا ٻيا علائقا يوناني حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ آيا.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques: Catalogue Raisonné'', Bibliothèque Nationale, Paris, 1991.</ref><ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> هندوڪش جي اتر ۾ رهندڙ يوناني حڪمرانن لاءِ عام طور ''يوناني-باختري''، جڏهن ته هندوڪش جي ڏکڻ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي حڪومت ڪندڙ سندن شاخن لاءِ ''هند-يوناني'' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو. ٻنهي سياسي روايتن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق هو، پر انهن کي هڪ ئي مسلسل بادشاهت سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڊيميٽريوس اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== [[ڊيميٽريوس اول]] ٻي صدي ق.م. جي شروعات جو هڪ اهم يوناني-باختري حڪمران هو. سندس سڪن تي هاٿيءَ جي کل جهڙو مٿو ڍڪڻ ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي عام طور سندس ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل فتوحات جي علامت طور تعبير ڪيو ويو آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> [[فائل:Demetrius Greek Invasion of India.png|thumb|250px|ساڄو|[[ڊيميٽريوس اول]] سان منسوب هند-يوناني توسيع جو نقشو]] ڊيميٽريوس جي فتوحات جي صحيح حدن بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. قديم ادبي ماخذ محدود آهن ۽ هن دور جي سياسي تاريخ جو وڏو حصو [[سڪو|سڪن]]، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي بنياد تي ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ان ڪري ڊيميٽريوس طرفان موجوده سنڌ جي مڪمل فتح کي يقيني تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. ==== اپولوڊوٽس اول ۽ سنڌو ماٿري ==== [[اپولوڊوٽس اول]] شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن مان هڪ هو ۽ سندس سڪا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي مليا آهن. سندس سڪن تي هڪ پاسي يوناني ۽ ٻئي پاسي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] استعمال ڪئي وئي. اهڙي ٻه-ٻوليائي سڪي سازي هند-يوناني حڪمرانن جي مقامي سياسي ۽ معاشي ماحول سان موافقت جو هڪ اهم مثال آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> اپولوڊوٽس اول جي اقتدار جي جاگرافيائي حدن بابت پڻ بحث موجود آهي. سڪن جي ورڇ ۽ بعد جي ڪلاسيڪي جاگرافيائي روايتن جي بنياد تي ڪجهه محقق سندس اقتدار يا اثر کي ڏکڻ طرف سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل واپاري علائقن تائين پهتل سمجهن ٿا.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> بهرحال، سنڌ جي مختلف حصن تي هند-يوناني سياسي ڪنٽرول جي نوعيت ۽ مدت بابت ثبوت اڻپورا آهن. قديم يوناني ۽ رومي جاگرافيائي روايتن ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ماخذن ۽ سڪن جي شاهديءَ کي گڏ ڪري ڪجهه مؤرخن هند-يوناني سياسي ۽ تجارتي اثر کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ تائين پهتل قرار ڏنو آهي، پر ان کي سڄي سنڌ تي هڪجهڙي ۽ مسلسل حڪومت سمجهڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ==== سڪا ۽ ثقافتي ميلاپ ==== [[فائل:Map of the Indo-Greeks.png|thumb|300px|کاٻو|هند-يوناني حڪمرانن ۽ سندن سياسي اثر سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] هند-يوناني تاريخ جي مطالعي لاءِ سڪا سڀ کان اهم ماخذن مان آهن. ڪيترن حڪمرانن جا لکيل تاريخي احوال محفوظ نه رهيا آهن، تنهنڪري سندن حڪومتن جي ترتيب، حدن ۽ باهمي لاڳاپن کي سڪن جي ذخيرن، هڪ ٻئي مٿان ٻيهر ڇاپيل سڪن، سڪي سازيءَ جي نشانين ۽ انهن جي جاگرافيائي ورڇ جي مدد سان ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن [[اگٿوڪليس]]، [[پينٽيليون]] ۽ اپولوڊوٽس اول جي سڪن ۾ يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نمايان آهي. خاص طور ٻه-ٻوليائي سڪن تي سامهون يوناني لکت ۽ پٺيان پراڪرت ٻوليءَ جي خروشٺي لکت استعمال ٿيندي هئي. هند-يوناني علائقن ۾ مقامي وزن جي معيار مطابق سڪا پڻ جاري ڪيا ويا، جيڪي مقامي واپار ۽ آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> انهن سڪن تي يوناني ديوتائن ۽ بادشاهن جي تصويرن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين مقامي علامتن جو استعمال به ملي ٿو. هي سڪي سازي هيليني ۽ ڏکڻ ايشيائي فني، لساني ۽ مذهبي روايتن جي رابطي جو اهم آثار قديمه وارو ثبوت آهي. ==== ميناندر اول ==== [[ميناندر اول]]، جنهن کي ٻڌ روايت ۾ ''ملندا'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هند-يوناني حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس حڪومت عام طور لڳ ڀڳ 165 کان 130 ق.م. جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ميناندر جي سڪن جو وڏو تعداد ۽ انهن جي وسيع جاگرافيائي ورڇ سندس حڪومت جي سياسي ۽ معاشي اهميت ظاهر ڪري ٿي. هند-يوناني حڪمرانن مان ميناندر کي قديم ڏکڻ ايشيائي ادب ۾ پڻ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ٻڌ ڪتاب ''[[ملندا پنه]]'' ۾ بادشاهه ملندا ۽ ٻڌ راهب [[ناگسينا]] جي وچ ۾ فلسفيانه سوالن ۽ جوابن جو احوال ڏنو ويو آهي. ملندا کي عام طور ميناندر اول سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪتاب ۾ ٻڌ فلسفي، نفس، سڃاڻپ، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نروان بابت بحث شامل آهن. بهرحال، ''ملندا پنه'' کي ميناندر جي حڪومت جو همعصر سياسي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ بدران هڪ بعد ۾ مرتب ٿيل ٻڌ فلسفيانه متن طور ڏٺو وڃي ٿو. ميناندر جي سلطنت جي صحيح سرحدن بابت اختلاف موجود آهي. سندس سڪن جي وڏي ورڇ مان پنجاب، گنڌارا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سندس وسيع اثر ظاهر ٿئي ٿو، پر سنڌ جي سموري علائقي تي سندس سڌي حڪومت جو قطعي ثبوت موجود ناهي.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ==== باختر ۾ يوناني اقتدار جو خاتمو ==== ميناندر جي دور سان لڳ ڀڳ ساڳئي وقت [[يوڪريٽيڊس اول]] باختر ۾ هڪ طاقتور يوناني حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت دوران باختر ۽ هند-يوناني علائقن جي مختلف يوناني حڪمران گهراڻن وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> [[هيليوڪليس اول]]، جيڪو لڳ ڀڳ 145 کان 130 ق.م. تائين حڪومت ڪندو رهيو، باختر جو آخري اهم يوناني حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ٻي صدي ق.م. جي وچ ڌاري ۽ پڇاڙيءَ ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[يوئچي]] ۽ ٻين خانه بدوش گروهن جي دٻاءَ هيٺ يوناني-باختري اقتدار ختم ٿيڻ لڳو. لڳ ڀڳ 130 ق.م. تائين باختر ۾ يوناني سياسي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> باختر ۾ يوناني حڪومت جي خاتمي باوجود هندوڪش جي ڏکڻ ۾ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] حڪمرانن جي حڪومت جاري رهي. مختلف هند-يوناني خاندانن پنجاب ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي حصن تي پهرين صدي ق.م. تائين حڪومت ڪئي، جڏهن ته [[هند-سٿي]] يا [[سڪا]] حڪمرانن جي توسيع سان سندن سياسي طاقت آهستي آهستي محدود ٿيندي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> === هند-سٿي دور === {{Main|هند-سٿي|سڪا}} [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|ساڄو|[[هند-سٿي]] حڪمرانن سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو؛ سنڌو ماٿري، گنڌارا، پنجاب ۽ اولهه هندستان جا علائقا ڏيکاريل آهن]] ٻي ۽ پهرين صدي ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[سڪا]] يا سٿي قبيلن اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. قديم فارسي ماخذن ۾ انهن خانه بدوش ايراني قبيلن لاءِ ''سڪا''، جڏهن ته يوناني ماخذن ۾ ''سٿين'' جو نالو استعمال ٿيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ حڪومت ڪندڙ انهن سڪا حڪمرانن ۽ سندن خاندانن کي عام طور ''هند-سٿي'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> هند-سٿين جي آمد ڪنهن هڪ حملي يا هڪ ئي وقت ٿيل فتح جو نتيجو نه هئي، پر وچ ايشيا ۾ ڪيترين خانه بدوش قومن جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هڪ ڊگهو عمل هو. چيني تاريخي ماخذن موجب [[يوئچي]] جي اولهه طرف لڏپلاڻ سان سڪا گروهن تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کان پوءِ انهن مان ڪجهه گروهه ڏکڻ طرف منتقل ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== سڪا قبيلن جي ڏکڻ طرف لڏپلاڻ ==== سڪا قبيلن جون مختلف شاخون مختلف رستن وسيلي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيون. انهن مان ڪجهه پامير ۽ قراقرم جي جبلن مان گذري [[گلگت]]، ڪشمير ۽ گنڌارا ڏانهن پهتا، جڏهن ته ٻين گروهن جو تعلق [[سيستان]] سان رهيو. سيستان جو نالو پڻ تاريخي طور ''سڪستان''، يعني ”سڪن جي ملڪ“ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> [[مائوس]] جي دور سان لاڳاپيل ڪتبا چلاس ۽ گلگت واري علائقي مان پڻ مليا آهن، جيڪي سڪا حڪمرانن جي هن اترئين رستي سان آمد جا آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> ==== مائوس ==== [[فائل:Drachma of Maues LACMA M.84.110.7 (1 of 2).jpg|thumb|220px|کاٻو|[[مائوس]] جي دور جو چانديءَ جو درهم، لاس اينجلس ڪائونٽي ميوزيم آف آرٽ جي مجموعي مان]] [[مائوس]]، جنهن جو نالو سڪن ۽ ڪتبن ۾ ''موگا'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، ڏکڻ ايشيا جو پهريون اهم هند-سٿي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. سندس حڪومت جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر جديد تحقيق عام طور کيس تقريباً 120 کان 85 ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> لڳ ڀڳ 85 ق.م. ڌاري مائوس [[ٽيڪسيلا]] تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ لاءِ ”بادشاهن جو وڏو بادشاهه“ جهڙو لقب استعمال ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> سندس اقتدار [[گنڌارا]]، هزاره ۽ ڪشمير جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هو، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ هند-يوناني حڪمران به ساڳئي وقت موجود رهيا. ان ڪري هند-سٿين جي اڀار سان سموري هند-يوناني حڪومت هڪ ئي وقت ختم نه ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> مائوس جي سڪن مان يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. ڪيترن سڪن تي [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] گڏ استعمال ٿيل آهي. سڪن تي يوناني ديوتائن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي نشانين جو استعمال پڻ ملي ٿو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History'', Classical Numismatic Group.</ref> ==== سنڌ ۾ هند-سٿي اثر ==== هند-سٿي تاريخ ۾ سنڌو ماٿريءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هند-سٿي حڪمرانن جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين جو دائرو وقت سان گڏ گنڌارا ۽ پنجاب کان سنڌوءَ جي وچين ۽ هيٺين علائقن ڏانهن وڌيو. [[ازيس اول]] سان لاڳاپيل سڪا ٽيڪسيلا، پشڪلاوتي ۽ ''وچين سنڌو واري صوبي'' جي ٽن اهم سڪي سازيءَ جي مرڪزن سان ڳنڍيا ويا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> سنڌ ۾ هند-سٿي اقتدار جي صحيح شروعات، سياسي حدن ۽ مختلف حڪمرانن جي حڪومت بابت معلومات اڻپوري آهي. ان دور جي تاريخ گهڻو ڪري سڪن، ڪتبن ۽ بعد جي يوناني ۽ رومي جاگرافيائي ماخذن جي بنياد تي ٻيهر جوڙي وئي آهي. تنهنڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪنهن هڪ هند-سٿي حڪمران جي مسلسل مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|کاٻو|هند-سٿين جي سياسي توسيع سان لاڳاپيل اهم مرڪز؛ نقشي ۾ سنڌوءَ جي هيٺين علائقي ۾ ''ميناگرا'' پڻ ڏيکاريل آهي]] قديم يوناني-رومي ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ واري علائقي کي ''سٿيا'' سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ''[[ميناگرا]]'' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو. ان شهر جي صحيح آثار قديمه واري سڃاڻپ اڃا يقيني ناهي، پر ان بيان مان پهرين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ هيٺين سنڌو ماٿريءَ ۽ سڪا سياسي موجودگيءَ جي وچ ۾ تعلق جو اشارو ملي ٿو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ [[عربي سمنڊ]] تائين رسائي سبب هيٺين سنڌ ڊگهي فاصلي واري واپار لاءِ اهم هئي. سنڌوءَ جي آبي رستي وسيلي اتر اولهه جا علائقا سامونڊي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا. ==== ازيس ۽ هند-يوناني اقتدار جو زوال ==== [[ازيس اول]] هند-سٿي تاريخ جي اهم حڪمرانن مان هڪ هو. لڳ ڀڳ پهرين صدي ق.م. جي وچ ڌاري هن مغربي پنجاب ۽ گنڌارا جي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. سندس هٿان [[هپوسٽريٽس]] جي شڪست کان پوءِ مغربي پنجاب ۾ هند-يوناني سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ازيس جي سلطنت جو مرڪز پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هو. سندس سڪا گنڌارا ۾ پشڪلاوتي، ٽيڪسيلا ۽ وچين سنڌوءَ واري علائقي ۾ جاري ڪيا ويا. انهن سڪن تي اڳوڻي هند-يوناني روايت موجب يوناني ۽ خروشٺي لکتون جاري رهيون، پر بادشاهه جي تصوير بدران گهوڙي تي سوار حڪمران هند-سٿي سڪن جي نمايان علامت بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> هند-يوناني اقتدار جو خاتمو هڪ ئي وقت نه ٿيو. سڪا حڪمرانن جي اڀار باوجود ڪجهه هند-يوناني بادشاهتون پنجاب جي ٻين حصن ۾ قائم رهيون. لڳ ڀڳ 10ع ڌاري [[راجوولا]] جي دور ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ آخري اهم هند-يوناني سياسي مرڪز پڻ ختم ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڪشهرات ۽ سنڌ ==== هند-سٿي سياسي تاريخ جي هڪ ٻي اهم شاخ [[ڪشهرات]] ساتراپن جي هئي. اهي شروعات ۾ هزاره ۽ گنڌارا سان لاڳاپيل هئا، پر پوءِ سندن هڪ شاخ ڏکڻ طرف سنڌ ۽ [[گجرات]] ڏانهن منتقل ٿي. بعد ۾ [[نهپان]] جي دور ۾ ڪشهرات اقتدار اولهه ۽ وچ هندستان جي وڌيڪ علائقن تائين پکڙيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> انهيءَ ڏکڻ طرف سياسي توسيع سنڌ کي گنڌارا، گجرات ۽ اولهه هندستان جي وسيع واپاري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو. بعد ۾ گجرات ۽ اولهه هندستان ۾ سڪا نسل سان لاڳاپيل [[اولهه جا ساتراپ]] ڪيترين صدين تائين هڪ اهم سياسي قوت رهيا. ==== انتظام ۽ ثقافتي تسلسل ==== هند-سٿي حڪمرانن اڳوڻين هخامنشي ۽ هند-يوناني سياسي روايتن مان ڪيترائي عنصر اختيار ڪيا. سندن حڪومت ۾ ''ساتراپ'' ۽ ''مهاساتراپ'' جهڙا لقب استعمال ٿيا، جڏهن ته سڪن تي يوناني ۽ خروشٺي ٻولين جو استعمال جاري رهيو. اهڙيءَ طرح هند-سٿي دور مڪمل ثقافتي تبديلي بدران يوناني، ايراني ۽ ڏکڻ ايشيائي روايتن جي باهمي ميلاپ جو دور پڻ هو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History''.</ref> هند-سٿي حڪمرانن جي دور ۾ [[ٻڌ ڌرم]]، مقامي مذهبي روايتون ۽ يوناني-ايراني فني اثر هڪ ٻئي سان گڏ موجود رهيا. گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سڪن ۽ آثارن ۾ هن ثقافتي رابطي جا نشان نظر اچن ٿا. پهرين صدي ق.م. ۽ پهرين صدي عيسويءَ دوران هند-سٿي سياسي نظام آهستي آهستي مختلف ساتراپن ۽ مقامي حڪمرانن ۾ ورهائجڻ لڳو. ان دوران [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمران اڀريا، جڏهن ته پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشن سلطنت]] جي توسيع سان اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ هند-سٿي سياسي بالادستيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> === ڪوشان سلطنت جو دور === {{Main|ڪوشان سلطنت}} [[فائل:Map of the Kushan Empire.png|thumb|300px|ساڄو|[[ڪوشان سلطنت]] جو نقشو؛ سلطنت جو مرڪزي علائقو [[باختر]]، [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تائين پکڙيل هو]] پهرين صدي عيسويءَ دوران اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪوشان سلطنت]] هڪ وڏي سياسي قوت طور اڀري. ڪوشان اصل ۾ [[يوئچي]] سان لاڳاپيل هڪ حڪمران گروهه هئا، جيڪي وچ ايشيا مان لڏي [[باختر]] ۾ آباد ٿيا هئا. چيني تاريخي ماخذن موجب يوئچي پنجن وڏين سياسي وحدتن ۾ ورهايل هئا، جن مان ڪوشان شاخ آهستي آهستي ٻين تي بالادستي قائم ڪري هڪ وڏي سلطنت جو بنياد وڌو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== ڪجولا ڪڊفيسس ۽ سنڌ ==== [[ڪجولا ڪڊفيسس]] ڪوشان خاندان جو پهريون اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هن پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يوئچي جي مختلف شاخن کي پنهنجي اقتدار هيٺ متحد ڪيو ۽ پوءِ هندوڪش جي ڏکڻ طرف پنهنجي سلطنت کي وڌايو. ڪوشان سڪن ۽ چيني تاريخي روايتن موجب سندس فتوحات [[بيگرام]]، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]] ۽ سنڌ تائين پهتيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشانن جي توسيع کان اڳ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ڪجهه حصا [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ هئا. هند-پارٿي حڪمران پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سيستان]] کان سنڌو درياهه تي سنڌ تائين پکڙيل علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، پر پهرين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪوشانن سندن ڪيترن اتر اولهه وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-PARTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-parthian-dynasty-1/}}</ref> سنڌ ۾ ڪوشان اقتدار جي صحيح حدن ۽ انتظامي نوعيت بابت آثار قديمه ۽ لکت وارا ثبوت گنڌارا ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان ڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪوشانن جي هر دور ۾ مسلسل سڌي مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. تنهن هوندي به سنڌو ماٿريءَ جي سياسي ۽ واپاري نظام تي ڪوشان اثر اهم رهيو. ==== سنڌو ماٿري ۽ واپار ==== ڪوشان سلطنت جي جاگرافيائي حيثيت ان کي وچ ايشيا، ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ اهم واپاري واسطو بڻايو. سلطنت جا علائقا [[ريشم رستو|ريشم رستي]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته سنڌو درياهه اتر اولهه جي اندرين علائقن کي [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ قدرتي واپاري رستو هو. سنڌو درياهه وسيلي مال هيٺين سنڌ تائين پهچي سامونڊي واپاري رستن سان ڳنڍجي سگهندو هو. پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ [[بارباريڪون]] نالي بندرگاهه جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام وچ ۾ اهم مرڪز هو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> هن دور جي وسيع تجارتي نظام وسيلي سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا اتر ۾ گنڌارا ۽ وچ ايشيا، اولهه ۾ ايراني دنيا ۽ سامونڊي رستن وسيلي [[رومي سلطنت]] سان ٿيندڙ واپار سان ڳنڍيل رهيا. ==== ويما ڪڊفيسس ==== ڪجولا کان پوءِ ڪوشان اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[ويما ڪڊفيسس]] جي حڪومت دوران ڪوشان سڪي سازيءَ ۾ اهم تبديليون آيون. سندس دور ۾ ڪوشانن سون جا سڪا جاري ڪرڻ شروع ڪيا، جڏهن ته ٽامي جا سڪا پڻ وڏي مقدار ۾ جاري ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشان سڪن مان سلطنت جي ثقافتي ۽ لساني تنوع جو پڻ پتو پوي ٿو. شروعاتي سڪن تي يوناني ۽ [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ٻولين سان گڏ [[خروشٺي لکت]] استعمال ٿيندي هئي، جڏهن ته بعد ۾ [[باختري ٻولي]] کي يوناني لکت ۾ لکڻ جو رواج نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ڪنشڪ جو دور ==== [[فائل:Kanishka I with Nana.jpg|thumb|240px|کاٻو|[[ڪنشڪ اول]] جو سون جو سڪو؛ پٺئين پاسي ديوي [[نانا]] ڏيکاريل آهي]] [[ڪنشڪ اول]] ڪوشان سلطنت جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ بابت ڊگهي عرصي تائين اختلاف رهيو آهي، پر جديد تحقيق جو هڪ اهم حصو سندس دور جي شروعات تقريباً 127ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>Falk, Harry (2001), “The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas”, ''Silk Road Art and Archaeology'', 7, pp. 121–136.</ref> ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشان سلطنت وچ ايشيا، باختر، گنڌارا ۽ اتر هندستان جي وسيع علائقن تي پکڙيل هڪ اهم طاقت هئي. سندس اهم سياسي مرڪزن ۾ [[پشاور|پروشاپور]] ۽ [[مٿرا]] شامل هئا. ڪنشڪ خاص طور [[ٻڌ ڌرم]] جي سرپرستيءَ سان مشهور آهي. سندس دور ۾ گنڌارا ۽ مٿرا ٻڌ فن ۽ مذهبي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ٻڌ روايت ۾ ڪنشڪ کي ٻڌ ڌرم جي وڏي سرپرست طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سندس سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪوشان شاهي مذهبي ثقافت گهڻ رخي هئي.<ref>Rosenfield, John M., ''The Dynastic Arts of the Kushans'', University of California Press, 1967.</ref> ڪنشڪ جي سڪن تي ٻڌ مذهبي شخصيتن سان گڏ ايراني، يوناني ۽ ڏکڻ ايشيائي ديوتائن جون تصويرون پڻ ملن ٿيون. انهن ۾ [[نانا]]، مائو، ميترو ۽ اوئشو جهڙيون شخصيتون شامل آهن. هي سڪا ڪوشان سلطنت جي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع جا اهم تاريخي ثبوت آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ٻڌ ڌرم ۽ سنڌ ==== ڪوشان دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جي ترقيءَ جو اهم زمانو هو. خاص طور [[گنڌارا]] ۾ ٻڌ خانقاهن، اسٽوپن ۽ مجسما سازيءَ کي وڏي ترقي ملي. گنڌارا فن ۾ يوناني-رومي، ايراني ۽ مقامي ڏکڻ ايشيائي فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ پڻ قديم ۽ وچئين دور جي شروعات تائين ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگيءَ جا آثار مليا آهن. [[ڪاهو جو دڙو]]، [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ ٻين ماڳن مان سنڌ جي ٻڌ ماضيءَ جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به انهن سڀني آثارن کي سڌي طرح ڪنشڪ جي حڪومت يا ڪوشان شاهي سرپرستيءَ سان منسوب ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترن ماڳن جي تاريخ بعد جي صدين سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ کي سنڌو ماٿريءَ جي وسيع مذهبي ۽ تجارتي رابطن جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. اتر ۾ گنڌارا ۽ ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين ويندڙ واپاري رستن مذهبي خيالن، ماڻهن ۽ فني روايتن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. ==== سماج ۽ آبادي ==== هن دور جي سنڌ ۾ مختلف مقامي ۽ لڏي آيل گروهه آباد هئا. بعد جي لساني ۽ تاريخي مطالعي ۾ [[آهير]] سميت مختلف گروهن جي سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Beames1970">{{cite book |author=John Beames |title=A Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ |accessdate=22 March 2011 |year=1970 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref> بهرحال، اهڙن قبيلن جي موجودگيءَ کي ڪوشانن جي لڏپلاڻ يا سندن حڪمرانيءَ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مخصوص تاريخي ثبوت گهربل آهن. ==== ڪوشان سلطنت جو زوال ۽ ساساني توسيع ==== ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات تائين ڪوشان سلطنت جي سياسي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي. [[واسوديو اول]] جي حڪومت جي پڇاڙيءَ کان پوءِ ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن تي نئين قائم ٿيل [[ساساني سلطنت]] جو دٻاءُ وڌيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> [[اردشير اول]] ۽ سندس جانشين [[شاپور اول]] جي دور ۾ ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، خاص طور [[باختر]]، تي پنهنجو اثر وڌايو. ڪوشان سڪن جي جديد مطالعي موجب واسوديو اول جي دور جي پڇاڙيءَ تائين باختر ساساني توسيع سبب ڪوشانن جي هٿن مان نڪري ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ساساني بالادستي هيٺ اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ [[ڪوشانشاهه]] يا هند-ساساني حڪمرانن جو سلسلو اڀريو، جن جي سڪي سازيءَ ۾ ڪوشان ۽ ساساني ٻنهي روايتن جا عنصر موجود هئا. ان هوندي به ڪوشان خاندان جي حڪومت هڪدم ختم نه ٿي؛ سلطنت جي اوڀر وارن حصن ۾ بعد وارا ڪوشان حڪمران ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين موجود رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> سنڌ جي ٽين صدي عيسويءَ واري سياسي تاريخ بابت ثبوت محدود ۽ پيچيدا آهن. ساساني شهنشاهن سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو، پر موجوده سنڌ جي سموري علائقي تي سڌي ساساني حڪومت جي تاريخ ۽ نوعيت بابت احتياط ضروري آهي. بعد جي صدين ۾ سنڌ ۾ مقامي، ڪوشان-ساساني ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اثر هيٺ نوان سياسي نظام اڀريا. === ساساني دور === {{Main|ساساني سلطنت}} [[فائل:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ساساني سلطنت]] پنهنجي وسيع سياسي دائري جي دور ۾]] [[ساساني سلطنت]] جي قيام ۽ [[ڪوشان سلطنت]] جي ڪمزور ٿيڻ سان ٽين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ ايراني اثر جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[اردشير اول]] 224ع ۾ [[پارٿي سلطنت]] کي شڪست ڏئي ساساني سلطنت قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> ساساني سلطنت جي اوڀر طرف توسيع هڪ ئي وقت يا هڪجهڙي انتظامي صورت ۾ نه ٿي. ٽين صديءَ دوران ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، [[سيستان]]، [[مڪران]]، باختر ۽ گنڌارا ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو. سنڌ ۽ هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان ساساني لاڳاپن جا پڻ تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ثبوت موجود آهن، پر سنڌ جي سموري موجوده ايراضيءَ کي سڄي ساساني دور ۾ هڪ مستقل سڌي صوبي طور بيان ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== اردشير اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== ساساني روايتن ۽ بعد جي اسلامي تاريخي ماخذن موجب [[اردشير اول]] پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اوڀر طرف فوجي مهمون ڪيون. [[طبري]] جي بيان موجب اردشير سيستان، گرگان، ابرشهر، مرو، بلخ ۽ خوارزم ڏانهن وڌيو، جڏهن ته ڪوشان، توران ۽ مڪران جي حڪمرانن سندس بالادستي قبول ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> بهرحال، انهن بعد جي ادبي روايتن کي ساساني اوڀرئين فتوحات جي صحيح سرحدن جو قطعي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو. سڪن، ڪتبن ۽ ٻين آثار قديمه جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ساساني اقتدار اوڀر ۾ مختلف وقتن تي سڌي حڪومت، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي سياسي وحدتن جي صورت ۾ ڪم ڪندو رهيو. ==== شاپور اول ۽ سنڌ ==== [[فائل:Gold coin of Shapur I, Ctesiphon mint.jpg|thumb|230px|کاٻو|[[شاپور اول]] جو سون جو سڪو؛ شاپور جي دور ۾ ساساني اقتدار اوڀر طرف وڌيو]] [[شاپور اول]] (حڪومت 240–270ع) جي دور ۾ ساساني سلطنت اولهه ۽ اوڀر ٻنهي طرفن ۾ وڏي سياسي طاقت بڻجي وئي. شاپور جي [[ڪعبه زردشت]] واري مشهور ڪتبي ۾ سندس سلطنت جي اوڀرئين حدن سان لاڳاپيل علائقن ۾ ڪوشان ملڪ ۽ ''هند'' جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Huyse, Philip, ''Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt'', London, 1999.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن ڪتبي ۾ استعمال ٿيل ''هند'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت تفسير ۾ احتياط ضروري آهي، پر ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان گڏ اهو ساساني سلطنت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ ۾ ٽين صدي عيسويءَ کان مضبوط سياسي لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب شاپور اول جي دور ۾ ''هندستان'' ۽ [[نرسي]] جي دور ۾ سنڌ سان لاڳاپيل ساساني انتظام جا ثبوت موجود آهن. ساڳي ماخذ موجب آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ ۾ ايراني سياسي موجودگيءَ جا ثبوت ملن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ڪوشان شاهه ۽ اوڀرئين انتظام ==== [[فائل:Coin of Hormizd I Kushanshah, British Museum.jpg|thumb|220px|ساڄو|[[هرمز اول ڪوشان شاهه]] جو سڪو؛ [[برٽش ميوزيم]] جي مجموعي مان]] ساسانين اڳوڻي ڪوشان علائقن جي انتظام لاءِ هڪ مخصوص سياسي نظام پڻ قائم ڪيو، جنهن جي حڪمرانن کي ''[[ڪوشان شاهه]]'' چيو ويندو هو. اهي حڪمران ٽين کان چوٿين صدي عيسويءَ دوران اوڀر ايران، افغانستان ۽ گنڌارا جي حصن تي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs/}}</ref> ''ڪوشان شاهه'' جي لقب جو پهريون پڪ سان تاريخ ڏنل ذڪر تقريباً 293ع جي [[پائڪولي ڪتبو|پائڪولي ڪتبي]] ۾ ملي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ ساساني بالادستي هيٺ مقامي يا نيم خودمختيار شاهي انتظام موجود هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ڪوشان شاهن جي سڪن تي ساساني شاهي تاج ۽ آتشدان جهڙيون ايراني علامتون، جڏهن ته اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جا ڪجهه عنصر پڻ ملن ٿا. اهڙي سڪي سازيءَ کي جديد تحقيق ۾ ''ڪوشان-ساساني'' سڪي سازي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS ii. Kushano-Sasanian Coinage |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-02-coinage/}}</ref> چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ ساساني شهنشاهه [[شاپور ٻيون]] اوڀر ۾ مرڪزي اقتدار ٻيهر مضبوط ڪيو. سڪن جي شاهديءَ موجب 320ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي يا 330ع واري ڏهاڪي تائين گنڌارا جا ڪجهه علائقا سڌي ساساني حڪومت هيٺ اچي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ==== سنڌ، مڪران ۽ سامونڊي واپار ==== ساساني دور ۾ سنڌ جي اهميت رڳو زميني سرحدي علائقي طور نه، پر [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار سان ڳنڍيل خطي طور پڻ هئي. [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ وسيلي سنڌ جا بندرگاهه ايراني نار، مڪران، هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري ۽ هندي سمنڊ جي ٻين تجارتي مرڪزن سان ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ساساني سلطنت لاءِ [[مڪران]] ۽ سنڌوءَ جو ڇوڙ خاص سامونڊي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا. انهن رستن وسيلي ايران کان سنڌ ۽ اڳتي ڏکڻ ايشيا تائين واپاري جهازن جي آمدرفت ممڪن هئي. سنڌ ان لحاظ کان ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ زميني ۽ سامونڊي رابطي جو اهم علائقو رهي. ==== رتو ڪوٽ ==== سنڌ ۾ ساساني موجودگيءَ سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان هڪ ''[[رتو ڪوٽ]]'' آهي. اهو قلعو [[ڪراچي]] جي ويجهو [[گهارو]] واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي ڇوڙ سان لاڳاپيل هڪ ٻيٽ تي واقع آهي. قلعي جي چورس رٿا ۽ گول ڪنڊيدار برج ساساني فوجي اڏاوت سان مشابهت رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> آثار قديمه جي تحقيق ۾ رتو ڪوٽ کي ممڪن ساساني بنياد قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان جي تعمير کي [[بهرام پنجون|بهرام پنجين]] يا سندس ڪنهن جانشين جي دور سان ڳنڍڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref>Kervran, Monique, “Forteresses, entrepôts et commerce: une histoire à suivre depuis les ports du Sind et de la Makran jusqu'au Golfe Persique”, 1994, pp. 335–338.</ref> قلعي جي جاگرافيائي جاءِ پڻ اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌوءَ جي ڇوڙ ڀرسان اهڙي فوجي چوڪي ايران کان سنڌ ڏانهن ايندڙ سامونڊي واپاري جهازن جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي نگرانيءَ لاءِ موزون هئي. ''انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' پڻ رتو ڪوٽ جي هن امڪاني سامونڊي ۽ حڪمت عملي واري ڪردار ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== بهرام گور ۽ ديبل جي روايت ==== بعد جي فارسي ۽ اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[بهرام پنجون]]، جنهن کي ''بهرام گور'' پڻ چيو وڃي ٿو، کي سنڌ ۽ هندستان سان ڳنڍيندڙ قصا ملن ٿا. [[طبري]] ۽ ثعالبي سميت بعد جي ماخذن ۾ هڪ روايت آهي ته سنڌ جي حڪمران بهرام کي [[ديبل]]، مڪران ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڏنا هئا.<ref>Ṭabari, tr. Bosworth, ''The History of al-Ṭabarī'', Vol. V, pp. 100–102.</ref> جديد تحقيق انهن روايتن کي لفظي طور تاريخي حقيقت نه ٿي سمجهي، پر رتو ڪوٽ جهڙا ساساني طرز جا آثار ان دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ تي ساساني سياسي ۽ تجارتي دلچسپيءَ جا آزاد آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ساساني سڪا ۽ ثقافتي اثر ==== ساساني ۽ ڪوشان-ساساني سڪن جي اوڀر طرف ورڇ ايران، افغانستان، گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي معاشي ۽ سياسي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ذريعو آهي. ساساني سڪن جي هڪ پاسي عام طور شهنشاهه جي مخصوص تاج سان تصوير، جڏهن ته ٻئي پاسي [[زرتشتي]] آتشدان ۽ ان جي ٻنهي پاسن کان محافظ ڏيکاريا ويندا هئا. ساساني سياسي ۽ واپاري رابطن سان ايراني فني، سڪي سازيءَ ۽ انتظامي روايتن جا اثر سنڌو ماٿريءَ تائين پهتا. بهرحال، اهڙن ثقافتي اثرن کي سنڌ جي مڪمل ”فارسيائيزيشن“ طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ مقامي ڏکڻ ايشيائي، ايراني ۽ سامونڊي ثقافتي رابطن جو سنگم رهي. ==== وچ ايشيائي حملا ۽ ساساني اقتدار ۾ تبديليون ==== چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ دوران وچ ايشيا مان ايندڙ نون سياسي گروهن ساساني سلطنت جي اوڀرئين سرحدن تي دٻاءُ وڌايو. چوٿين صديءَ جي وچ ڌاري خانه بدوش حملن سان ڪوشان شاهن جي سياسي نظام کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ [[ڪيداري]] حڪمران باختر ۽ گنڌارا جي ڪجهه حصن ۾ اڀريا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> پنجين صديءَ ۾ [[هيفتالي]] وچ ايشيا ۽ اوڀر ايران ۾ هڪ طاقتور قوت بڻيا. 484ع ۾ ساساني شهنشاهه [[پيروز اول]] هيفتالين خلاف جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان ساساني سلطنت جي اوڀرئين پاليسيءَ کي سخت ڌڪ رسيو. پر هيفتالي حملن کان پوءِ **سنڌ سان ساساني لاڳاپا مڪمل طور ختم نه ٿيا**. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعا آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ سان سياسي ۽ واپاري لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ڇهين صديءَ ۾ [[خسرو اول]] جي دور ۾ ساساني سلطنت ٻيهر مضبوط ٿي ۽ وچ ايشيا ۾ هيفتالي اقتدار خلاف [[اولھ ترڪ خاقانيت|اولھ ترڪن]] سان گڏ ڪارروائي ڪئي. ساڳئي دور ۾ ايران ۽ هندي سمنڊ جي وچ ۾ سامونڊي واپار پڻ جاري رهيو. ==== ساساني دور جي پڄاڻي ==== ستين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ساساني سلطنت [[بازنطيني سلطنت]] سان ڊگهن جنگين ۽ اندروني سياسي بحران سبب ڪمزور ٿي وئي. 630ع واري ڏهاڪي کان [[عرب مسلمانن جي فارس جي فتح|عرب مسلمانن جي فتوحات]] ساساني سلطنت جي مرڪزي علائقن کي تيزيءَ سان ختم ڪري ڇڏيو ۽ 651ع ۾ آخري ساساني شهنشاهه [[يزدگرد ٽيون]] جي وفات سان ساساني شاهي حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> سنڌ ۾، بهرحال، سياسي ارتقا ايران کان مختلف هئي. هتي مقامي حڪمران گهراڻا موجود رهيا ۽ ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ ۾ [[راءِ گهراڻو]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ جي اهم سياسي قوتن طور سامهون آيا. ان ڪري سنڌ جي تاريخ ۾ ساساني اثر کان مقامي گهراڻن ڏانهن منتقليءَ کي ڪنهن هڪ مقرر تاريخ تي ٿيل مڪمل اقتدار جي تبديلي بدران هڪ ڊگهي ۽ پيچيده سياسي عمل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. === گپتا ۽ هُن دور === {{Main|گپتا سلطنت|هُن}} [[فائل:Gupta Empire at peak.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[گپتا سلطنت]] ۽ ان جي ڀرپاسي جون سياسي قوتون؛ سنڌو ماٿريءَ جا اتر اولهه وارا علائقا گپتن جي مرڪزي علائقي کان ٻاهر ڏيکاريل آهن]] چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ وارو دور سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ پيچيده تبديلين جو زمانو هو. هن عرصي ۾ اوڀر ۽ وچ اتر هندستان ۾ [[گپتا سلطنت]] هڪ وڏي طاقت طور اڀري، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ ان جي اولهه وارن علائقن ۾ [[ساساني سلطنت]]، آخري [[ڪوشان]] حڪمرانن، [[ڪيداري]]، [[الچون هُن|الچون هنن]] ۽ مختلف مقامي حڪمرانن جو اثر موجود رهيو. انهيءَ ڪري سنڌ کي هن سڄي عرصي دوران گپتا سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ پڪا تاريخي ثبوت موجود ناهن. ==== گپتا سلطنت ۽ سنڌو ماٿري ==== [[گپتا سلطنت]] جو بنياد ٽين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ پيو. [[چندرگپت اول]] ۽ خاص طور سندس جانشين [[سامدرگپت]] جي دور ۾ گپتا اقتدار گنگا جي ميدان کان ٻاهر ڪيترن علائقن تائين وڌيو. سامدرگپت جي سياسي فتوحات ۽ ٻين حڪمرانن سان لاڳاپن بابت اهم ترين همعصر ماخذ [[الهه آباد ستون|الهه آباد ستون جو ڪتبو]] آهي. [[فائل:SamudraguptaCoin.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[سامدرگپت]] جو سون جو سڪو]] الهه آباد ستون واري ڪتبي ۾ اتر اولهه سان لاڳاپيل ''ديوپتر-شاهي-شاهانوشاهي''، سڪا ۽ ٻين حڪمرانن جو ذڪر اچي ٿو. انهن کي گپتا سلطنت جي مرڪزي صوبن جي حڪمرانن طور نه، پر سامدرگپت سان سفارتي يا بالادستيءَ جا لاڳاپا رکندڙ ٻاهرين سياسي قوتن طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Fleet, J. F., ''Inscriptions of the Early Gupta Kings and their Successors'', Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. III, Calcutta, 1888.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهيءَ شاهديءَ مان گپتا شهنشاهن جي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، پر ان مان موجوده سنڌ تي سندن سڌي صوبائي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌ ۾ ساساني اثر ==== چوٿين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال سمجهڻ لاءِ [[ساساني سلطنت]] جي اوڀرئين توسيع پڻ اهم آهي. [[شاپور ٻيون|شاپور ٻئي]] جي حڪومت سان لاڳاپيل وچ فارسي ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساساني سلطنت جي اوڀرئين سياسي دائري ۾ سنڌ، [[سيستان]] ۽ توران شامل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ŠĀPUR II |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii/}}</ref> ساساني ۽ مقامي اقتدار جي صحيح نوعيت مختلف وقتن ۽ علائقن ۾ مختلف رهي هوندي. تنهنڪري چوٿين صديءَ جي سنڌ کي گپتا ۽ ساساني سلطنتن جي وچ ۾ سادي نموني ورهايل علائقو سمجهڻ بدران، مختلف مقامي ۽ علائقائي قوتن سان لاڳاپيل سرحدي سياسي خطي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== چندرگپت ٻيون ۽ اولهه طرف گپتا توسيع ==== [[چندرگپت ٻيون]] جي دور ۾ گپتا سلطنت اولهه طرف وڏي توسيع ڪئي. هن [[اولهه جا ساتراپ|اولهه جي سڪا ساتراپن]] کي شڪست ڏئي مالوا، گجرات ۽ ڀرپاسي جا علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيا. ان سان گپتن کي اولهه هندستان جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن تائين رسائي حاصل ٿي. اولهه ۾ گپتا توسيع باوجود سنڌ جي سڌي فتح يا ان کي گپتا صوبي طور شامل ڪرڻ بابت معتبر همعصر ثبوت واضح ناهن. ان ڪري گجرات ۽ مالوا تي گپتا فتح کي پاڻمرادو سنڌ جي فتح سان برابر قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== ڪيداري ۽ اتر اولهه ۾ تبديليون ==== چوٿين صدي عيسويءَ دوران [[ڪيداري]] نالي وچ ايشيائي حڪمران گروهه باختر، ڪابل ۽ گنڌارا جي سياسي منظرنامي ۾ اڀريو. ڪيدارين اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جون ڪيتريون روايتون اختيار ڪيون ۽ سندن سڪا پڻ ڪوشان نموني سان ويجهي مشابهت رکن ٿا. اتر پنجاب ۾ آخري ڪوشان حڪمرانن کان پوءِ ڪيداري سڪن جو ظاهر ٿيڻ سياسي اقتدار جي تبديليءَ جو اهم سڪي وارو ثبوت آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهن تبديلين سبب سنڌو ماٿريءَ جي اترين واپاري ۽ سياسي رابطن تي پڻ اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌ جي اندر ڪيدارين جي سڌي حڪومت جي حدن بابت ثبوت محدود آهن. ==== هُنن جو اڀار ==== [[فائل:Map of the Alkhon Huns and conquests.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[الچون هُن]] جي سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا ڏانهن سندن توسيع جو نقشو]] پنجين صدي عيسويءَ ۾ وچ ايشيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف هُن گروهه اهم سياسي قوت بڻيا. قديم هندستاني ماخذن ۾ انهن لاءِ عام طور ''هُوڻ'' جو نالو استعمال ٿيو، جنهن ڪري مختلف ڪيداري، الچون ۽ هيفتالي گروهن جي سڃاڻپ هميشه واضح ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي وچ ڌاري [[الچون هُن]] ڪابل ۽ ڪاپيسا کان اوڀر طرف وڌي [[گنڌارا]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيدارين کي پوئتي ڌڪيائون. سندن شروعاتي طاقتور حڪمرانن مان [[خنگيلا]] تقريباً 430/440ع کان 470ع تائين سرگرم رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> الچون سڪن تي شروعات ۾ ساساني سڪي سازيءَ جا واضح اثر موجود هئا. بادشاهه جي تصوير سان گڏ پٺئين پاسي ساساني طرز جو آتشدان جاري رهيو، جڏهن ته وقت سان گڏ برهمي لکت ۽ ڏکڻ ايشيائي مذهبي علامتون پڻ شامل ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> ==== گپتا سلطنت تي هُنن جو دٻاءُ ==== [[ڪمارگپت اول]] جي حڪومت جي آخري سال، تقريباً 454–455ع ۾، گپتا سلطنت کي هُن حملي کي منهن ڏيڻو پيو. ولي عهد [[اسڪندگپت]] ان حملي کي روڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس حڪومت دوران اتر اولهه کان حملا جاري رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تورامانا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ الچون هُن وڌيڪ اوڀر طرف وڌيا. تقريباً 500ع تائين سندن فوجون گپتا سلطنت جي مرڪزي علائقن تائين پهچي ويون هيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> تورامانا کان پوءِ [[مهرڪولا]] تقريباً 515–528ع دوران هُنن جو سڀ کان نمايان حڪمران ٿيو. سندس دور ۾ هُن اقتدار اتر اولهه کان اتر هندستان جي ڪيترن حصن تائين پکڙيل هو. مهرڪولا کان پوءِ هندستان ۾ الچون سياسي طاقت ڪمزور ٿي ۽ انهن مان ڪجهه گروهه ٻيهر ڪابل ۽ غزني طرف موٽي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> سنڌ تي الچون يا هيفتالي حڪمرانيءَ جي صحيح نوعيت بابت شاهدي اتر پنجاب ۽ گنڌارا جي ڀيٽ ۾ گهٽ واضح آهي. تنهنڪري سنڌ کي سڄي پنجين صديءَ دوران ڪنهن هڪ ''سفيد هُن سلطنت'' جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== مقامي سياسي قوتن جو اڀار ==== پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ دوران گپتا، ساساني، ڪيداري ۽ هُن قوتن ۾ ٿيندڙ تبديلين سان سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پڻ بدلجندي رهي. سنڌ بابت هن عبوري دور جا همعصر لکت وارا ماخذ محدود آهن، جنهن ڪري بعد جي مقامي گهراڻن جي ابتدا ۽ سندن صحيح تاريخ بابت مڪمل تسلسل قائم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڇهين صديءَ تائين سنڌ ۾ هڪ مقامي شاهي گهراڻو اڀريو، جنهن کي بعد جي اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[راءِ گهراڻو]] چيو ويو آهي. راءِ گهراڻي بابت سڀ کان مشهور تفصيلي بيان گهڻو پوءِ مرتب ٿيل ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل شروعاتي تاريخن ۽ سياسي حدن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي جي حڪومت سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم مقامي سياسي مرحلن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ ستين صديءَ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار ۾ آيو. ==== هرشاوردن ۽ سنڌ ==== ستين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ [[هرشاوردن]] هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت گنگا ۽ جمنا جي ميدانن ۾ وڏي سياسي قوت هئي، پر سنڌ کي هرشا جي سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ واضح همعصر ثبوت موجود ناهن. چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪيو ۽ سنڌ کي پنهنجي مقامي حڪمران ۽ ٻڌ مذهبي مرڪزن سان هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي علائقي طور بيان ڪيو. ان ڪري هرشا جي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر ۽ سنڌ تي سندس سڌي حڪومت ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === راءِ گهراڻي جو دور === {{Main|راءِ گهراڻو}} [[فائل:Rai Dynasty of Sindh under Rai Shasi II The Last.png|thumb|300px|ساڄو|[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي دور سان منسوب سنڌ جي رياست جو نقشو]] '''[[راءِ گهراڻو]]''' سنڌ جو هڪ قبل از اسلام حڪمران گهراڻو هو، جنهن بابت معلومات گهڻو ڪري ''[[چچ نامو]]'' ۽ ان تي دارومدار رکندڙ بعد جي فارسي تاريخي روايتن مان ملي ٿي. روايتي تاريخ نگاريءَ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي تقريباً ڇهين صدي عيسويءَ کان ستين صديءَ جي شروعات تائين رکيو وڃي ٿو، پر گهراڻي جي قيام جي صحيح تاريخ، ان جي حڪمرانن جي حڪومت جا سال ۽ سلطنت جون قطعي سرحدون همعصر ڪتبن يا ٻين سڌن تاريخي ثبوتن مان معلوم ناهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> راءِ گهراڻي جي اڀار واري زماني ۾ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پيچيده هئي. اڳين صدين دوران سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا مختلف حصا [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]]، [[ساساني سلطنت|ساساني]] ۽ وچ ايشيائي حڪمران گروهن جي سياسي اثر هيٺ رهيا هئا. پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪيداري]] ۽ [[الچون هُن]] جهڙين قوتن جي اڀار سان اڳوڻيون سياسي بناوتون تبديل ٿيون. انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌ ۾ راءِ حڪمرانن جي هڪ مقامي بادشاهت جو ذڪر ملي ٿو. ==== تاريخي ماخذ ==== راءِ گهراڻي بابت سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو. موجوده ''چچ نامو'' تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[علي ڪوفي]] سان منسوب هڪ فارسي متن آهي. روايتي طور علي ڪوفي دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اڳوڻي عربي ڪتاب جو فارسي ترجمو ڪيو هو. جديد تحقيق ۾، بهرحال، متن جي بڻ، ان جي پراڻن ماخذن ۽ ان ۾ محفوظ ٿيل شروعاتي سنڌ جي تاريخي مواد جي نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ڪجهه جديد محقق ''چچ نامي'' کي تيرهين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل اصل فارسي تصنيف سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا محقق ان ۾ اڳوڻن عربي ۽ مقامي سنڌي تاريخي ماخذن مان محفوظ ٿيل مواد جي موجودگيءَ جو دفاع ڪن ٿا. انهيءَ سبب راءِ گهراڻي بابت ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن کي استعمال ڪندي ماخذ جي دير سان ترتيب ۽ ٻين آزاد ثبوتن جي کوٽ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبن ۽ سڪن جي کوٽ سبب هن دور جي سياسي تاريخ مڪمل طور ٻيهر جوڙڻ ڏکيو آهي. سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليل ڪجهه سڪن کي راءِ حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر اهڙي سڃاڻپ تي ماهرن جو اتفاق ناهي. ==== گاديءَ جو هنڌ ۽ سياسي مرڪز ==== ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ حڪمرانن جي حڪومت جو مرڪز [[اروڙ]] هو، جيڪو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ويجهو هڪ اهم شهر هو. اروڙ بعد ۾ پڻ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم رهيو ۽ [[راجا چچ]] ۽ [[راجا ڏاهر]] سان لاڳاپيل روايتن ۾ نمايان جاءِ والاري ٿو. [[اروڙ]] جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ کي ڳنڍيندڙ رستن تي اهم مقام ڏنو. سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زميني رستن وسيلي سنڌ جا اندروني علائقا [[ملتان]]، [[مڪران]] ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل هئا. ==== سلطنت جون حدون ==== ''چچ نامي'' ۾ راءِ گهراڻي جي سنڌ کي هڪ وڏي بادشاهت طور پيش ڪيو ويو آهي. ان روايت موجب راءِ سلطنت جي مرڪزي علائقي ۾ سنڌو ماٿري شامل هئي، جڏهن ته ان جو سياسي اثر اتر طرف [[ملتان]]، اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ٻين سرحدي علائقن تائين پهتل هو. متن ۾ رياست جي مختلف حصن ۽ سرحدي انتظام جو پڻ ذڪر ملي ٿو. بهرحال، انهن بيانن کي جديد قومي يا صوبائي سرحدن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ مناسب ناهي. راءِ گهراڻي جي سموري دور لاءِ اهڙي وسيع علائقي تي مسلسل ۽ هڪجهڙي مرڪزي حڪومت جي تصديق ڪندڙ آزاد همعصر ثبوت محدود آهن. ==== حڪومت ۽ انتظام ==== راءِ رياست جي انتظام بابت ڄاڻ جو وڏو حصو پڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿو. ان ۾ سنڌ کي مرڪزي بادشاهت سان گڏ مختلف علائقائي انتظامي مرڪزن واري رياست طور پيش ڪيو ويو آهي. سرحدي علائقن ۾ مقامي حاڪمن ۽ فوجي عملدارن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته حڪومت مرڪز ۽ علائقائي اختيارين جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه رياست جي مواصلات، زراعت ۽ واپار لاءِ بنيادي اهميت رکندو هو. آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو هئي، جڏهن ته دريائي ۽ زميني رستا اندروني شهرن کي سامونڊي ۽ بين العلاقائي واپار سان ڳنڍيندا هئا. راءِ گهراڻي کي مڪمل طور جديد معنيٰ ۾ مرڪزي ۽ منظم بيروڪريٽڪ رياست قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. تنهنڪري انتظام، محصول ۽ فوج بابت بعد جي ماخذن ۾ ڏنل تفصيلن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت راءِ دور جي معيشت لاءِ اهم هئي. [[سنڌو درياهه]] زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو مکيه ذريعو هو، جڏهن ته هيٺين سنڌ جا رستا [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي سنڌ جا رابطا ايراني دنيا سان ۽ اتر طرف سنڌو ماٿري وسيلي پنجاب ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ واپاري رستن سان قائم هئا. قديم ۽ اوائلي وچئين دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ وارا بندرگاهه هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو حصو رهيا هئا. ان وسيع تجارتي پسمنظر سبب راءِ دور جي سنڌ کي پڻ ڏکڻ ايشيا ۽ ايراني دنيا جي وچ واري اهم علائقي طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ راءِ گهراڻي جي مخصوص واپاري پاليسين بابت سڌا ثبوت تمام گهٽ آهن. ==== مذهب ۽ سماج ==== ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] سنڌ ۾ اڳين صدين کان موجود هو ۽ ڪيترن هنڌن تي ٻڌ خانقاهون ۽ مذهبي برادريون قائم هيون. ان سان گڏ برهمڻي ۽ ٻين مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار پڻ موجود هئا. ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ حڪمرانن ۽ سندن رعيت جي مذهبي سڃاڻپ بابت مختلف تفصيل ملن ٿا. بعد ۾ ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪندڙ چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] سنڌ ۾ ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪو ان ڳالهه جو آزاد ثبوت آهي ته عرب فتح کان اڳ سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگي جاري هئي. تنهن هوندي به راءِ حڪمرانن جي مخصوص مذهبي پاليسي يا جديد مفهوم واري ''مذهبي رواداري'' بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي پاليسيءَ لاءِ همعصر انتظامي دستاويز موجود ناهن. ==== راءِ حڪمران ==== ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ گهراڻي جا پنج حڪمران بيان ڪيا وڃن ٿا. سندن نالن جون صورتون مختلف ترجمن ۽ جديد تصنيفن ۾ مختلف ملن ٿيون. حڪمرانن جي روايتي ترتيب هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. انهن حڪمرانن لاءِ جديد تصنيفن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص حڪومت جا سال ڏنا وڃن ٿا، پر اهي تاريخون همعصر ڪتبن، سڪن يا ٻين آزاد ماخذن سان يقيني طور ثابت ٿيل ناهن. ان ڪري انهن کي قطعي تاريخن بدران روايتي حڪمرانيءَ جي ترتيب طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== راءِ ساهيرس ٻيو ==== ''چچ نامي'' جي بيان ۾ [[راءِ ساهيرس ٻيو]] بعد وارن راءِ حڪمرانن مان اهم حڪمران طور سامهون اچي ٿو. روايت موجب سندس دور ۾ سنڌ کي ٻاهرين فوجي خطري کي منهن ڏيڻو پيو. ان واقعي جا تفصيل بنيادي طور ''چچ نامي'' تي دارومدار رکن ٿا ۽ انهن جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي. راءِ ساهيرس ٻئي کان پوءِ [[راءِ ساهسي ٻيو]] تخت تي ويٺو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ==== راءِ ساهسي ٻيو ۽ چچ جو عروج ==== [[راءِ ساهسي ٻيو]] جي دور بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً وڌيڪ تفصيلي روايت ملي ٿي. ان موجب [[راجا چچ|چچ]] هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ شروعات ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ سرڪاري ڪم سان وابسته ٿيو. پنهنجي قابليت سبب هو درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل ڪندو ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. راڻي ۽ درٻاري سياست سان لاڳاپيل واقعن کان پوءِ چچ سنڌ جو تخت حاصل ڪيو. هن اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ هڪ نئين حڪمران خاندان جو بنياد وڌو. هن روايت جي تفصيلن، خاص طور چچ جي تخت حاصل ڪرڻ ۽ راڻيءَ سان سندس تعلق بابت، بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي. متن جي دير سان ترتيب سبب جديد تاريخ نگاري انهن واقعن کي مڪمل طور آزاد ۽ همعصر شاهديءَ سان ثابت ٿيل واقعا نٿي سمجهي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات ۽ [[راجا چچ]] جي اقتدار حاصل ڪرڻ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روايتي chronology ۾ هي اقتدار جي تبديلي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات، اڪثر تقريباً 632ع، ۾ رکي وڃي ٿي، پر ان سال کي قطعي همعصر تاريخ سمجهڻ بدران روايتي تاريخ طور پيش ڪرڻ گهرجي. چچ جي تخت نشينيءَ سان سنڌ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ٿيو. چچ کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر]] ۽ پوءِ سندس خاندان جا ٻيا فرد سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمران ٿيا. آخرڪار [[راجا ڏاهر]] هن گهراڻي جو آخري اهم حڪمران ٿيو، جنهن جي حڪومت 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران ختم ٿي. ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻو سنڌ جي قبل از اسلام سياسي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل آهي جيڪو قديم سلطنتن ۽ اٺين صديءَ جي عرب فتح جي وچ ۾ اچي ٿو. هن دور ۾ سنڌو ماٿري هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي خطي طور برقرار رهي، جنهن جا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، مڪران ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان لاڳاپا موجود هئا. بهرحال، راءِ دور جي تاريخ لکڻ ۾ ماخذن جي کوٽ هڪ بنيادي مسئلو آهي. گهراڻي بابت تفصيلي روايت ڪيترين صدين پوءِ موجوده صورت اختيار ڪندڙ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جڏهن ته راءِ حڪمرانن سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبا ۽ سڪا اڃا تائين دستياب ناهن. ڪجهه سڪن کي راءِ گهراڻي سان ڳنڍڻ جون جديد تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر انهن نسبتُن تي ماهرن جو اتفاق موجود ناهي. انهيءَ ڪري راءِ گهراڻي جي حڪمرانن، صحيح تاريخن، انتظام ۽ سلطنت جي سرحدن بابت ڪيترين روايتي دعوائن کي تاريخي امڪان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === برهمڻ گهراڻي جو دور === {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(تقريباً 632ع – 712ع)'' [[فائل:Sindh 700ad.jpg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 700ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور واري سنڌ ۽ ڀرپاسي جون سياسي قوتون]] [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن کي عام طور '''[[برهمڻ گهراڻو]]'''، '''چچ گهراڻو''' يا '''چچ خاندان''' چيو وڃي ٿو. هن خاندان جو بنياد [[راجا چچ]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ، سندس فوجي مهمن ۽ سندس جانشينن بابت سڀ کان تفصيلي روايت ''[[چچ نامو]]'' ۾ محفوظ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' جي موجوده فارسي صورت [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 13هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ مرتب ڪيو. روايتي بيان موجب اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو هو. جديد تحقيق ۾ متن جي بڻ ۽ ان ۾ موجود قديم مواد جي نوعيت بابت مختلف رايا آهن، پر اهو قبل از اسلام سنڌ، چچ خاندان ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فتح بابت سڀ کان اهم تفصيلي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو مکيه سياسي مرڪز [[اروڙ]] هو. ان دور ۾ سنڌو ماٿريءَ ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سامونڊي ڪناري تي [[ديبل]] جهڙا شهر پڻ سياسي، مذهبي يا تجارتي اهميت رکندا هئا. اتر طرف [[ملتان]] هڪ اهم علائقائي مرڪز هو. ''چچ نامي'' ۾ چچ جي حڪومت ۽ فوجي مهمن کي موجوده سنڌ کان ٻاهر اتر ۽ اولهه وارن سرحدي علائقن تائين بيان ڪيو ويو آهي، پر انهن حدن کي جديد رياستي سرحدن وانگر مقرر سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت هن دور ۾ خاص اهميت رکي ٿي. [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جون شاخون آبپاشي، زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو بنياد هيون، جڏهن ته [[ديبل]] جهڙا سامونڊي مرڪز سنڌ کي [[عربي سمنڊ]] جي واپاري نظام سان ڳنڍيندا هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي ايران ۽ عرب دنيا ڏانهن زميني ۽ سامونڊي رابطا موجود هئا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ==== چچ جو اقتدار ۾ اچڻ ==== [[File:Map of the Chachas circa 650 CE.png|thumb|300px|left|تقريباً 650ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ هيٺ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو.]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب [[راجا چچ|چچ]] اروڙ سان تعلق رکندڙ هڪ برهمڻ هو، جيڪو راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي انتظام سان وابسته ٿيو ۽ آهستي آهستي درٻار ۾ اثر حاصل ڪيائين. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي صورتحال ۾ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ اڳوڻي حڪمران جي بيوهه راڻي سوهندي سان شادي ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' موجب چچ کي اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ مختلف مقامي ۽ سرحدي حڪمرانن کي پنهنجي تابع ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلائڻيون پيون. روايت ۾ سندس مهمن جو دائرو [[سيوستان]]، [[برهمڻ آباد]]، اتر سنڌ ۽ مڪران جي سرحدن تائين بيان ڪيو ويو آهي. انهن مهمن جي نتيجي ۾ هن راءِ گهراڻي کان مليل رياستي ڍانچي تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ جي فتوحات ۽ سندس سلطنت جي حدن بابت گهڻو تفصيل ''چچ نامي'' مان ملي ٿو؛ آزاد همعصر ڪتبن ۽ ٻين ماخذن جي کوٽ سبب انهن تفصيلن کي تاريخي روايت جي حيثيت سان پيش ڪيو وڃي ٿو. ==== مذهب ۽ سماج ==== ستين صديءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] ۽ برهمڻي مذهبي روايتون ٻئي موجود هيون، جڏهن ته مختلف شهرن ۽ علائقن ۾ انهن جي سماجي اثر جي نوعيت مختلف هئي. ''چچ نامو'' پاڻ به قبل از اسلام سنڌ جي ٻڌ ۽ برهمڻ حڪمران خاندانن بابت مواد محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو سفر ڪيو. سندس سفرنامي ۾ سنڌ اندر ٻڌ خانقاهن، راهبن ۽ ٻين مذهبي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چچ گهراڻي جي شروعاتي دور ۾ ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو هو.<ref>{{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World |url=https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsua |publisher=Trübner & Co. |year=1884}}</ref> ==== عربن سان شروعاتي رابطا ==== سنڌ ۽ عرب دنيا جا تجارتي رابطا اسلام کان اڳ به موجود هئا. ستين صديءَ ۾ اسلامي خلافت جي اوڀر طرف توسيع کان پوءِ عرب فوجون [[مڪران]] تائين پهتيون. ''چچ نامو'' ۽ عربي تاريخي روايتون مڪران ۽ سنڌ جي سرحد تي شروعاتي عرب فوجي سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> [[راشدون خلافت]] جي دور ۾ مڪران فتح ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي اندر وڌيڪ اڳڀرائي محدود رهي. بعد ۾ [[اموي خلافت]] جي دور ۾ مڪران عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين جو اهم سرحدي مرڪز بڻيو، جنهن سنڌ سان عرب سياسي رابطن کي وڌيڪ سڌو بڻايو. ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي تاريخ ۽ حڪومت جي صحيح سالن بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. روايتي ترتيب هيٺين ريت ڏني وڃي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! حڪمران ! روايتي دورِ حڪومت ! مختصر بيان |- | [[راجا چچ]] | تقريباً 632ع–671ع | گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيائين. |- | [[راجا چندر]] | تقريباً 671ع–679ع | چچ جو ڀاءُ، جنهن چچ جي وفات کان پوءِ حڪومت سنڀالي. |- | [[راجا ڏاهر]] | تقريباً 679ع–712ع | چچ جو پٽ ۽ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ سنڌ تي اموي فوجي فتح ٿي. |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ ۽ ڏاهر جي وچ واري جانشينيءَ جي صورتحال سادي نه هئي. چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[راجا چندر|چندر]] اقتدار ۾ آيو. چندر کان پوءِ چچ جي پٽن، خاص طور [[راجا ڏاهر|ڏاهر]]، گهراڻي جي حڪومت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف علائقن تي خاندان جي ٻين فردن جي اختيار جو ذڪر پڻ ''چچ نامي'' ۾ ملي ٿو. ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[فائل:Raja dahir.jpg|thumb|220px|ساڄو|هڪ هندستاني حڪمران جي ويهين صديءَ جي شروعات واري تصوير، جيڪا اڳ [[راجا ڏاهر]] سان منسوب ڪئي ويندي رهي آهي]] [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران هو. هو [[راجا چچ]] جو پٽ هو ۽ ستين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي وڏي حصي تي سندس اقتدار قائم ٿيو. سندس دور تائين [[اموي خلافت]] مڪران تائين پنهنجو اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ سنڌ ان جي اوڀرئين سرحد سان لڳندڙ اهم سياسي خطو بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ سنڌ خلاف اموي مهم جا مختلف سبب بيان ٿيل آهن. ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب سري لنڪا کان ايندڙ هڪ سامونڊي جهاز کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڀرسان ڦريو ويو ۽ ان واقعي کان پوءِ عراق جي اموي گورنر [[حجاج بن يوسف]] ۽ ڏاهر جي وچ ۾ تڪرار وڌيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ هن واقعي کي حملي جو واحد سبب سمجهڻ بدران اموي خلافت جي مڪران تائين اڳڀرائي، سرحدي سياست ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رستن جي وسيع پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== سنڌ تي اموي فتح ==== {{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ جي فتح}} 711ع يا 712ع ۾ [[حجاج بن يوسف]] جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان اموي سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. سندس فوج مڪران مان اڳتي وڌي پهرين [[ديبل]] جو گهيرو ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ديبل کان پوءِ عرب فوج [[نيرون ڪوٽ]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن وڌي. ڏاهر پنهنجي فوج گڏ ڪري سنڌوءَ جي علائقي ۾ عرب لشڪر جو مقابلو ڪيو. 712ع ۾ ٻنهي فوجن جي فيصلاڪن جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو. سندس موت کان پوءِ به سنڌ جي فتح فوري طور مڪمل نه ٿي؛ محمد بن قاسم کي [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ پوءِ [[ملتان]] سميت مختلف مرڪزن تي الڳ فوجي ڪارروايون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ڏاهر جي موت ۽ سندس خاندان جي مختلف سياسي مرڪزن جي شڪست کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو [[اموي خلافت]] جي انتظام هيٺ آيو. ان سان برهمڻ گهراڻي جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ [[عرب سنڌ|عرب حڪمرانيءَ]] جو دور شروع ٿيو. ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم سياسي مرحلن مان هڪ هو. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جا مختلف سياسي مرڪز هڪ مقامي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته سنڌ جا زميني ۽ سامونڊي رابطا مڪران، ايراني دنيا، عرب سمنڊ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن سان جاري رهيا. هن دور جي تاريخ جي تعمير ۾ هڪ بنيادي مسئلو ماخذن جي نوعيت آهي. ''چچ نامو'' برهمڻ گهراڻي ۽ عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان مهيا ڪري ٿو، پر ان جي موجوده صورت واقعن کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿي. ان جي باوجود، ان ۾ سنڌ جي مقامي برهمڻي تاريخي روايت سان گڏ عرب فتح بابت اهڙو مواد پڻ محفوظ آهي جيڪو [[البلاذري]]، [[طبري]]، [[يعقوبي]] ۽ ٻين شروعاتي اسلامي مؤرخن جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> 712ع واري اموي فتح سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي. تنهن هوندي به ان کي سنڌ جي اڳوڻي سماجي ۽ ثقافتي نظام جي هڪدم خاتمي طور نه ڏٺو وڃي؛ فتح کان پوءِ به ڪيترائي مقامي انتظامي، زرعي، شهري ۽ مذهبي ڍانچا برقرار رهيا ۽ نئين عرب انتظام سان مختلف صورتن ۾ هم آهنگ ٿيا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. === عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> سنڌ کي ٽن سرڪارن ۾ ورھايو ويو جن مان [[ٺٽو سرڪار]] ۽ [[سيوھڻ سرڪار]] [[ٺٽو صوبو]] جو حصو ھيون ۽ اتر واري [[بکر سرڪار]] [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جو حصو رھي. اھي سرڪارون پرڳڻن ۾ ورھايل ھيون. === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خدا آباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خدا آباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خدا آباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلھوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خدا آباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلھوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلھوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلھوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"/> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli"/>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان ۾: ون يونٽ کان اڳ وارو دور === ''(1947ع–1955ع)'' [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ آزاديءَ کان پوءِ 1955ع تائين سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري طور ڪم ڪندي رهي]] [[فائل:NJV High School, Karachi 11.jpg|thumb|250px|کاٻو|[[اين جي وي هاءِ اسڪول]] جي عمارت، جتي سنڌ جي شروعاتي قانون ساز اداري جون گڏجاڻيون پڻ ٿينديون رهيون]] 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ، برطانوي هندستان جي صوبي مان نئين [[ڊومينين آف پاڪستان]] جو هڪ صوبو بڻجي وئي. ان وقت سنڌ جو آئيني ۽ انتظامي ڍانچو بنيادي طور [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جاري رهيو. صوبي ۾ گورنر تاج يا پوءِ پاڪستان جي وفاقي سربراهه جو نمائندو هو، جڏهن ته روزمره صوبائي حڪومت [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏي وزير]] ۽ سندس ڪابينا هلائيندي هئي. [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] قانون ساز اداري طور برقرار رهي ۽ آزاديءَ کان پوءِ لڏپلاڻ، آبادڪاري، زمين، تعليم، ماليات ۽ صوبائي انتظام جهڙن مسئلن کي منهن ڏنو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ وقت [[محمد ايوب کهڙو]] سنڌ جو پهريون وڏو وزير بڻيو، جڏهن ته اڳوڻو وڏو وزير [[غلام حسين هدايت الله]] صوبي جو پهريون پاڪستاني گورنر مقرر ٿيو. آزاديءَ کان 1955ع تائين سنڌ جي سياست ۾ حڪومتن جي تيز تبديلي، گورنرن جي مداخلت، پارٽي اندر اختلافن، مهاجرن جي آبادڪاري، ڪراچي جي آئيني حيثيت ۽ وفاق–صوبو لاڳاپن جا مسئلا نمايان رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ سماجي تبديليون ==== [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] سنڌ جي آبادي، شهري سماج ۽ معاشي بناوت ۾ تمام وڏي تبديلي آندي. سنڌ پنجاب يا بنگال وانگر سرحدي طور ورهائي نه وئي، پر آباديءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي سبب صوبي هڪ قسم جي آباديءَ واري ورهاڱي مان گذريو. هندستان جي مختلف علائقن، خاص طور اتر هندستان، دهلي، يوپي، حيدرآباد دکن ۽ ٻين شهري مرڪزن مان وڏي انگ ۾ مسلمان مهاجر سنڌ پهتا، جڏهن ته سنڌ جي هندن ۽ سکن جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو.<ref>{{cite journal |title=Sindh, 1947 and Beyond |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |year=2016 |doi=10.1080/00856401.2016.1244752}}</ref><ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021 |chapter=Partition, Migration, and ‘Sons of the Soil’}}</ref> شروعات ۾ سنڌ جا ڪيترائي هندو، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، پنهنجي اباڻي هنڌن تي رهڻ جي اميد رکندا هئا، پر 1947ع جي آخر ۽ جنوري 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۽ ٻين هنڌن تي فرقيواراڻي بيچيني ۽ عدم تحفظ وڌڻ کان پوءِ لڏپلاڻ تيزيءَ سان وڌي. جديد تحقيق موجب سنڌ مان هندن جي وڏي لڏپلاڻ سماجي خوف، ملڪيت جي غيريقيني صورتحال، اقتصادي دٻاءَ ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Afzal |first1=Nasreen |last2=Burdi |first2=Mukhtiar Ahmed |title=Deliberations on Exodus of Hindu Community from Sindh |journal=Ma’arif Research Journal |year=2020 |pages=21–36}}</ref> ٻئي طرف هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي آبادڪاري نئين صوبائي ۽ وفاقي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن انتظامي مسئلن مان هڪ بڻجي وئي. رهائش، کاڌي، روزگار، زمين ۽ ڇڏيل ملڪيتن جي ورڇ لاءِ ڪيمپون ۽ بحاليءَ جا انتظام قائم ڪيا ويا. ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ نئين آباديءَ جي اچڻ سان شهرن جي لساني، تعليمي، انتظامي ۽ معاشي بناوت تيزيءَ سان بدلجي وئي.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |volume=32 |issue=2 |year=2019}}</ref> خاص طور [[ڪراچي]] ۾ تبديلي انتهائي تيز هئي. ورهاڱي کان اڳ شهر جي واپار، تعليم ۽ پيشاور زندگيءَ ۾ سنڌي هندو ۽ ٻيون غير مسلم برادريون نمايان هيون؛ سندن وڏي لڏپلاڻ ۽ اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجرن جي اچڻ سان شهر چند سالن اندر هڪ نئين مهاجر اڪثريتي شهري سماج ۾ تبديل ٿي ويو. هن تبديليءَ سان سنڌ جي شهري سياست، روزگار، ملڪيت، ٻولي ۽ نمائندگيءَ بابت نوان سياسي سوال پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== ڪراچي جي سنڌ کان علحدگي ==== [[ڪراچي]] آزاديءَ وقت هڪ ئي وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ پاڪستان جي وفاقي گادي هئي. وفاقي حڪومت جلد ئي شهر کي سڌي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ جي تجويز ڏني. 24 مئي 1948ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ڪراچي کي وفاقي گادي قرار ڏيڻ واري تجويز منظور ڪئي، جڏهن ته 23 جولاءِ 1948ع کان ''پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ آف دي فيڊرل ڪيپيٽل) آرڊر 1948ع'' تحت ڪراچي ۽ ڀرپاسي جي مقرر علائقي کي سنڌ کان ڌار ڪري [[وفاقي گادي وارو علائقو، پاڪستان|وفاقي گادي وارو علائقو]] بڻايو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref><ref>{{cite court |litigants=Muhammad Abbas v. Essa E. H. Jaffer |reporter=PLD |opinion=Karachi 1 |year=1970}}</ref> ڪراچي جي علحدگي سنڌ جي آزاديءَ کان پوءِ واري سياست جي سڀ کان اهم وفاقي–صوبائي تڪرارن مان هڪ بڻجي وئي. ڪيترن سنڌي نمائندن علحدگيءَ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو بندرگاهه، مالي مرڪز، صنعتي شهر ۽ تاريخي گادي هئي. وفاقي حڪومت ان جي ابتڙ دليل ڏنو ته نئين ملڪ جي قومي گادي لاءِ الڳ انتظام، وسيع وفاقي اختيار ۽ وڏي مالي سرمائي جي ضرورت هئي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ڪراچي ڌار ٿيڻ کان پوءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سنڌ حڪومت جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو ۽ صوبائي ادارن جو وڏو حصو اتي منتقل ٿيو. هن تبديليءَ جو سنڌ جي سياسي سڃاڻپ ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي بحث تي ڊگهي مدي وارو اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== صوبائي سياست ۽ حڪومتون ==== 1947ع کان 1955ع تائين سنڌ ۾ سياسي عدم استحڪام نمايان رهيو. [[محمد ايوب کهڙو]] آگسٽ 1947ع کان اپريل 1948ع تائين وڏو وزير رهيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[پير الاهي بخش]]، [[محمد يوسف عبدالله هارون]] ۽ [[قاضي فضل الله عبيدالله]] جون حڪومتون قائم ٿيون. ايوب کهڙو مارچ 1951ع ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، پر ڊسمبر 1951ع ۾ صوبي ۾ گورنر راڄ لاڳو ڪيو ويو، جيڪو مئي 1953ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1953ع ۾ سنڌ ۾ نئين صوبائي چونڊ ٿي ۽ نئين اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[پيرزادو عبد الستار]] 1953ع کان 1954ع تائين وڏو وزير رهيو؛ ان کان پوءِ ايوب کهڙو ٽيون ڀيرو وڏو وزير ٿيو ۽ ون يونٽ جي قيام تائين عهدي تي رهيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 1953ع واري چوٿين اسيمبليءَ جو باقاعده دور سيپٽمبر 1953ع کان مارچ 1955ع تائين رهيو.<ref>{{cite web |title=Fourth Assembly, 1953–1955 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_4th_assembly.pdf |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ]] شروعاتي سالن ۾ مرڪزي جماعت رهي، پر ان جي اندر شخصي ۽ گروهي اختلاف وڌندا رهيا. [[جي. ايم. سيد]] ۽ ٻين سنڌي سياستدانن صوبائي خودمختياري، ڪراچي، زمين ۽ سنڌي سياسي نمائندگيءَ بابت مرڪزي پاليسين تي تنقيد ڪئي. 1953ع کان 1955ع تائين جي. ايم. سيد سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ طور درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Former Opposition Leaders |url=https://pas.gov.pk/former-opposition-leaders |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1947ع–1948ع | style="background:#eef5e9;" | آزاديءَ کان پوءِ پهريون وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پير الاهي بخش]] | style="background:#eaf2f8;" | 1948ع–1949ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد يوسف عبدالله هارون]] | style="background:#f4f8fc;" | 1949ع–1950ع | style="background:#eef5e9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[قاضي فضل الله عبيدالله]] | style="background:#eaf2f8;" | 1950ع–1951ع | style="background:#e2f0d9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1951ع | style="background:#eef5e9;" | ٻيو دور |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''گورنر راڄ، ڊسمبر 1951ع – مئي 1953ع''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پيرزادو عبد الستار]] | style="background:#eaf2f8;" | 1953ع–1954ع | style="background:#e2f0d9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1954ع–1955ع | style="background:#eef5e9;" | ٽيون دور؛ [[ون يونٽ]] تائين |} <ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا گورنر، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | دور |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام حسين هدايت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | 14 آگسٽ 1947ع – 4 آڪٽوبر 1948ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[شيخ دين محمد]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | آڪٽوبر 1948ع – نومبر 1952ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ميان امين الدين]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | نومبر 1952ع – مئي 1953ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | مئي 1953ع – آگسٽ 1953ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[حبيب ابراهيم رحمت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | آگسٽ 1953ع – جون 1954ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | جون 1954ع – 14 آڪٽوبر 1955ع |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== قانون ساز ادارا ==== سنڌ جي صوبائي قانون ساز اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ به برطانوي دور کان ورثي ۾ مليل آئيني فريم ورڪ تحت ڪم ڪندي رهي. 1946ع ۾ چونڊيل اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي صوبائي قانون ساز اداري طور جاري رهي. سنڌ اسيمبلي لڏپلاڻ، بحالي، زمين، محصول، تعليم ۽ صوبائي انتظام سان لاڳاپيل مسئلن تي قانون سازي ۽ بحث جو مرڪز هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ اسيمبليءَ جي سربراهي پڻ تبديل ٿيندي رهي. [[سيد ميران محمد شاهه]] 1948ع تائين اسپيڪر رهيو، جڏهن ته [[آغا بدرالدين خان دراني]] 1949ع کان 1951ع تائين ۽ [[مير غلام علي ٽالپر]] 1953ع کان 1955ع تائين اسپيڪر رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ==== [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت، ڪراچي؛ هيءَ عمارت پاڪستان جي قيام وقت سنڌ چيف ڪورٽ جو مرڪز هئي]] آزاديءَ وقت صوبي جو اعليٰ عدالتي ادارو '''سنڌ چيف ڪورٽ''' هو. هي عدالت 15 اپريل 1940ع ۾ اڳوڻي جوڊيشل ڪمشنر ڪورٽ کي ترقي ڏئي قائم ڪئي وئي هئي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ به صوبي لاءِ اعليٰ سول ۽ فوجداري عدالت طور ڪم ڪندي رهي.<ref>{{cite web |title=History of Sindh High Court |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> 1947ع ۾ [[حاتم بي طيبجي]] سنڌ چيف ڪورٽ جو چيف جج بڻيو. ان وقت عدالت ۾ ڊينس نيل او سليوان، ٽي. وي. ٿاڌاڻي، جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن، حسن علي جي. آغا ۽ منڪشا رستمجي مهر سميت جج شامل هئا. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري تاريخ موجب هي ادارو آزاديءَ کان پوءِ به پنهنجي عدالتي تسلسل سان قائم رهيو ۽ ون يونٽ ٺهڻ کان پوءِ ان جو ادارتي ڍانچو اولهه پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> هن دور ۾ عدالتي نظام اڃا برطانوي هندستان کان ورثي ۾ مليل قانونن، سول ۽ فوجداري ضابطن ۽ عدالتي ڍانچي تي وڏي حد تائين قائم هو. پاڪستان جي مستقل آئين جي غير موجودگيءَ سبب 1935ع واري ايڪٽ ۽ پاڪستان جي عبوري آئيني حڪمن تحت وفاقي ۽ صوبائي ادارا ڪم ڪندا رهيا. ==== تعليم، ٻولي ۽ ثقافتي تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تعليمي ۽ لساني منظرنامي ۾ پڻ تيز تبديليون آيون. سنڌي هندو استادن، ليکڪن، ناشرن ۽ پڙهيل شهري طبقي جي وڏي لڏپلاڻ سان سنڌي علمي ۽ ادبي ادارن کي نقصان رسيو، جڏهن ته هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن جي آمد سان خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو تعليم ۽ ادب کي نئون ادارتي بنياد مليو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ڪراچي سنڌ کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي شهري ۽ سرڪاري حيثيت بابت تڪرار وڌيو. ٻوليءَ جي تاريخ تي تحقيق موجب 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ذريعن وارا اسڪول موجود هئا، پر ايندڙ سالن ۾ اردو ذريعي تعليم تيزيءَ سان وڌي. هي تبديليون اڳتي هلي سنڌي ٻولي ۽ صوبائي سڃاڻپ بابت سياسي تحريڪن جي اهم پسمنظر بڻيون.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> [[سنڌ يونيورسٽي]]، جيڪا 1947ع ۾ ڪراچي ۾ قائم ٿي هئي، ڪراچي جي وفاقي انتظام هيٺ وڃڻ کان پوءِ حيدرآباد منتقل ڪئي وئي. ان سان حيدرآباد سنڌ جي اعليٰ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجڻ لڳو. ٻئي طرف 1951ع ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] قائم ٿيڻ سان وفاقي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ نئون اعليٰ تعليمي ادارو وجود ۾ آيو. سنڌي ادب ۽ ثقافت لاءِ هي دور هڪ ئي وقت نقصان ۽ نئين تنظيم جو زمانو هو. هندستان ڏانهن لڏي ويل سنڌي هندو اديبن ۽ دانشورن سنڌي ادب جون نيون مرڪزون بمبئي، ڪڇ، راجسٿان ۽ ٻين هنڌن تي قائم ڪيون، جڏهن ته پاڪستان ۾ سنڌي اديبن، استادن ۽ سياسي ڪارڪنن سنڌي ٻولي، لوڪ ادب ۽ تاريخي سڃاڻپ جي تحفظ کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي. ==== زمين، معيشت ۽ شهري تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ ڇڏيل شهري گهرن، دڪانن، ڪارخانن ۽ زرعي ملڪيتن جو سوال سنڌ جي سياسي معيشت جو مرڪزي مسئلو بڻيو. هندستان لڏي ويل غير مسلم مالڪن جي ملڪيتن کي ''ايويڪيو پراپرٽي'' جي قانوني زمري هيٺ آندو ويو ۽ انهن مان وڏي حصي کي هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي بحاليءَ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ملڪيت جي ورڇ، دعوائن ۽ شهري زمين جي استعمال سنڌ جي شهرن جي سماجي ۽ اقتصادي بناوت تي ڊگهو اثر وڌو.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |year=2019}}</ref> ڪراچي جي وفاقي گادي بڻجڻ سان وفاقي سرڪاري ملازمن، سفارتخانن، واپاري ڪمپنين، بئنڪن ۽ صنعتي ادارن جي تيز واڌ ٿي، پر ان سان گڏ سنڌ حڪومت شهر جي وڏي محصولي ۽ معاشي بنياد کان محروم ٿي. ان مسئلي سنڌ جي سياسي اڳواڻن ۾ مالي خودمختياري ۽ وفاقي مرڪز سان وسيلن جي ورڇ بابت خدشا پيدا ڪيا.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ زرعي معيشت، زمينداري ۽ آبپاشي صوبي جي معاشي ڍانچي جا مرڪزي عنصر رهيا. پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ زرعي پيداوار ۽ آبپاشي منصوبن کي وڏي اهميت حاصل رهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ واپار، ننڍي صنعت، بينڪنگ ۽ بندرگاهي سرگرمين جو ڪردار تيزيءَ سان وڌيو. ==== خيرپور رياست ==== ان وقت جي سياسي جاگرافيءَ ۾ [[خيرپور رياست]] کي سنڌ صوبي کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. خيرپور هڪ [[پاڪستان جون نوابي رياستون|نوابي رياست]] طور پاڪستان سان الحاق ڪيو، پر 1947ع کان 1955ع تائين انتظامي طور سنڌ صوبي جو حصو نه هئي. 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت خيرپور سميت اولهه پاڪستان جون نوابي رياستون ۽ صوبا نئين [[اولهه پاڪستان]] صوبي ۾ ضم ڪيا ويا. ===== ون يونٽ ڏانهن اڳڀرائي ===== 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وفاقي سطح تي اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن کي هڪ انتظامي وحدت ۾ گڏ ڪرڻ جي تجويز مضبوط ٿي. ان منصوبي جو مقصد سرڪاري طور اولهه ۽ اوڀر پاڪستان جي وچ ۾ آئيني برابري پيدا ڪرڻ، انتظامي خرچ گهٽائڻ ۽ اولهه پاڪستان لاءِ هڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ ٻڌايو ويو، پر سنڌ ۾ ان جي مخالفت صوبائي سڃاڻپ، ٻولي، زمين، وسيلن ۽ خودمختياريءَ جي خدشن جي بنياد تي ٿي. 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪئي وئي ۽ ان کي پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبي، بلوچستان سان لاڳاپيل علائقن ۽ نوابي رياستن سان گڏ [[اولهه پاڪستان]] جي نئين صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. ان سان 1936ع کان قائم سنڌ جي الڳ صوبائي حڪومت ۽ قانون ساز اداري جو پهريون مرحلو ختم ٿيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ وارو دور === {{Main|ون يونٽ}} ''(14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع)'' 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو، بلوچستان سان لاڳاپيل انتظامي علائقا ۽ اولهه پاڪستان جون مختلف رياستون ۽ علائقا گڏ ڪري '''[[اولهه پاڪستان]]''' نالي هڪ صوبو قائم ڪيو ويو. ان سان سنڌ جي 1936ع کان قائم الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ [[سنڌ اسيمبلي]] پڻ تحليل ٿي وئي. نئين صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[لاهور]] مقرر ڪيو ويو. مرڪزي حڪومت طرفان هن منصوبي جا بنيادي مقصد انتظامي خرچ گهٽائڻ، اولهه پاڪستان جي مختلف انتظامي وحدتن کي هڪ نظام هيٺ آڻڻ ۽ آباديءَ ۾ وڏي [[اوڀر پاڪستان]] ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ سياسي برابري قائم ڪرڻ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=1998}}</ref> [[فائل:West Pakistan Map.gif|thumb|300px|کاٻو|[[ون يونٽ]] تحت 1955ع کان 1970ع تائين قائم [[اولهه پاڪستان]] صوبو، جنهن ۾ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪري ان کي اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو هو.]] ون يونٽ جو قانوني بنياد ''ايسٽيبلشمينٽ آف ويسٽ پاڪستان ايڪٽ, 1955'' هو، جيڪو ٻي [[پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] 30 سيپٽمبر 1955ع تي منظور ڪيو. نئين سياسي بندوبست هيٺ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان کي وفاقي قانونسازيءَ ۾ برابر نمائندگي ڏيڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ اوڀر پاڪستان جي آبادي ملڪ جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئي. 1956ع جي آئين ۾ به پاڪستان کي اوڀر پاڪستان ۽ اولهه پاڪستان جي ٻن وڏين صوبائي وحدتن تي ٻڌل وفاق طور ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Callard |first=Keith |title=Pakistan: A Political Study |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-AVW-616 |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1957}}</ref> ==== سنڌ جي صوبائي ادارن جو خاتمو ==== ون يونٽ قائم ٿيڻ سان سنڌ جو الڳ گورنر، وڏو وزير، صوبائي ڪابينا ۽ قانون ساز اسيمبلي ختم ٿي ويا ۽ انهن جا اختيار اولهه پاڪستان جي صوبائي حڪومت ۽ اسيمبلي ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ جا علائقا انتظامي طور اولهه پاڪستان جي نظام ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن ڪري 1955ع کان 1970ع تائين سنڌ جو ڪو الڳ وڏو وزير يا گورنر نه هو. سنڌ سان لاڳاپيل نمائندا ان عرصي ۾ [[اولهه پاڪستان جي صوبائي اسيمبلي]] ۽ مرڪزي ادارن ۾ ڪم ڪندا رهيا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1956ع ۾ اولهه پاڪستان جي عبوري صوبائي اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[خان عبدالجبار خان]]، جيڪو ڊاڪٽر خان صاحب جي نالي سان مشهور هو، اولهه پاڪستان جو پهريون وڏو وزير ٿيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[سردار عبدالراشد خان]] ۽ پوءِ [[نواب مظفر علي خان قزلباش]] وڏا وزير رهيا. 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪري آئين منسوخ ڪيو ۽ مرڪزي توڙي صوبائي قانون ساز ادارا تحليل ڪيا؛ نتيجي ۾ اولهه پاڪستان جي وڏي وزير جو عهدو به ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== اولهه پاڪستان جا وڏا وزير ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي وابستگي / حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[خان عبدالجبار خان|ڊاڪٽر خان صاحب]] | style="background:#f4f8fc;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 16 جولاءِ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | مسلم ليگ؛ بعد ۾ [[ريپبلڪن پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[سردار عبدالراشد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 16 جولاءِ 1957ع – 18 مارچ 1958ع | style="background:#e2f0d9;" | ريپبلڪن پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مظفر علي خان قزلباش|نواب مظفر علي خان قزلباش]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 مارچ 1958ع – 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | ريپبلڪن پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''7 آڪٽوبر 1958ع تي مارشل لا کان پوءِ وڏي وزير جو عهدو ختم ڪيو ويو''' |} ==== اولهه پاڪستان جا گورنر ==== ون يونٽ واري دور ۾ سنڌ لاءِ الڳ گورنر بدران اولهه پاڪستان جو گورنر مقرر ٿيندو هو. [[مشتاق احمد گرماڻي]] نئين صوبي جو پهريون گورنر هو. بعد ۾ اختر حسين، [[نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] ۽ [[محمد موسيٰ خان]] سميت مختلف شخصيتن اولهه پاڪستان جي گورنر طور ڪم ڪيو. 1958ع کان پوءِ فوجي حڪومت سبب صوبائي انتظام وڌيڪ مرڪزي نوعيت اختيار ڪري ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حڪومتي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[مشتاق احمد گرماڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 27 آگسٽ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | پارلياماني دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | سيپٽمبر 1957ع – 12 اپريل 1960ع | style="background:#e2f0d9;" | پارلياماني دور؛ پوءِ مارشل لا |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[امير محمد خان|نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 اپريل 1960ع – 18 سيپٽمبر 1966ع | style="background:#eef5e9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد موسيٰ خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 سيپٽمبر 1966ع – 20 مارچ 1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[يوسف هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 20 مارچ 1969ع – 25 مارچ 1969ع | style="background:#eef5e9;" | مختصر عبوري دور |} ==== عدالتي تبديليون ==== ون يونٽ سان سنڌ جي عدالتي ڍانچي ۾ پڻ اهم تبديلي آئي. پاڪستان جي قيام وقت موجود '''سنڌ چيف ڪورٽ''' 1955ع تائين سنڌ جي اعليٰ عدالت هئي. ''ھاء ڪورٽ آف ويسٽ پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1955''، جيڪو 14 آڪٽوبر 1955ع کان لاڳو ٿيو، تحت سنڌ چيف ڪورٽ ۽ اولهه پاڪستان جي ٻين اعليٰ عدالتي ادارن جي ججن کي نئين '''[[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]]''' جي ڍانچي ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌ لاءِ ڪراچي ۾ عدالتي بينچ ڪم ڪندي رهي، پر سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت واري ادارتي حيثيت ون يونٽ جي خاتمي تائين برقرار نه رهي.<ref>{{cite book |title=High Court of West Pakistan (Establishment) Order, 1955 |year=1955}}</ref> [[فائل:Sindh High Court.JPG|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ سنڌ جي تاريخي اعليٰ عدالت جي عمارت؛ جتي ون يونٽ دوران [[ويسٽ پاڪستان ھاء ڪورٽ]] جي ججن جون بينچون ويھنديون ۽ سنڌ جو ضلعي عدالتي نظام ان نئين ھاء ڪورٽ جي ڍانچي هيٺ آيو.]] هن دور کان ٿورو اڳ پاڪستان جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم عدالتي واقعو پڻ سنڌ ۾ پيش آيو هو. 1954ع ۾ گورنر جنرل [[ملڪ غلام محمد]] پهرين آئين ساز اسيمبلي تحليل ڪئي ته ان جي صدر [[مولوي تميز الدين خان]] ان فيصلي کي سنڌ چيف ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو. سنڌ چيف ڪورٽ سندس حق ۾ فيصلو ڏنو، پر وفاقي عدالت بعد ۾ اهو فيصلو رد ڪري ڇڏيو. هي مقدمو پاڪستان جي آئيني ۽ عدالتي تاريخ ۾ انتظاميا، مقننه ۽ عدليه جي اختيارن بابت هڪ اهم ڪيس بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ سنڌ جي انتظامي حيثيت ==== ڪراچي 1948ع کان سنڌ کان الڳ وفاقي گاديءَ وارو علائقو هو، تنهنڪري ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت اهو سڌو سنئون سنڌ جي صوبائي انتظام هيٺ نه هو. 1958ع ۾ اڳوڻو وفاقي گاديءَ وارو علائقو اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. ان دوران وفاقي گاديءَ کي پهرين عارضي طور [[راولپنڊي]] ۽ پوءِ نئين تعمير ٿيندڙ [[اسلام آباد]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ڪراچي جي انتظامي حيثيت ۾ انهن تبديلين سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ شهري سياست تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ان جي تجويز واري مرحلي کان ئي موجود هئي. مخالف ڌرين جو بنيادي دليل هو ته سنڌ کي اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪرڻ سان صوبي جي تاريخي سڃاڻپ، صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت فيصلا ڪرڻ جا الڳ ادارتي اختيار ختم ٿي ويندا. ٻئي پاسي [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ [[پير علي محمد راشدي]] جهڙن اڳواڻن ون يونٽ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو ته گڏيل انتظام سان خرچ گهٽبا، معاشي ترقي تيز ٿيندي ۽ ننڍن علائقن کي وڏي انتظامي وحدت اندر ترقيءَ جا وڌيڪ موقعا ملندا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[جي. ايم. سيد]] ون يونٽ جي اهم سنڌي مخالفن مان هو. هن مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪري ون يونٽ مخالف سياسي محاذ ٺاهڻ ۾ حصو ورتو ۽ اولهه پاڪستان جي اسيمبلي اندر پڻ پراڻن صوبن جي بحاليءَ جو مطالبو ڪيو. [[حيدر بخش جتوئي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] پڻ ون يونٽ جي مخالفت کي پنهنجي هاري تحريڪ، زميني حقن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مطالبن سان ڳنڍيو. حڪومت طرفان ون يونٽ مخالف تحريڪ سان لاڳاپيل مختلف سياسي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن کي وقت بوقت گرفتار يا نظربند پڻ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ون يونٽ جي مخالفت رڳو پارلياماني سياست تائين محدود نه رهي، پر شاگردن، اديبن، هارين، صحافين ۽ ثقافتي تنظيمن تائين پکڙجي وئي. نتيجي ۾ صوبائي خودمختياري ۽ سنڌ جي تاريخي وحدت جو سوال 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست جو اهم موضوع بڻجي ويو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي تحريڪ ==== ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم نشان بڻجي وئي. سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ سنڌي اديبن ۽ دانشورن کي خدشو هو ته تعليم، سرڪاري ملازمتن ۽ انتظام ۾ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ڪمزور ٿيندي. [[سنڌي ادبي سنگت]] سميت مختلف ادبي تنظيمن سنڌيءَ جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت برقرار رکڻ لاءِ مهم هلائي. سنڌي پريس پڻ ٻوليءَ جي مسئلي کي صوبائي خودمختياري ۽ ثقافتي حقن سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1996}}</ref> [[File:Sindhi.svg|thumb|220px|left|ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت جو سوال سنڌ جي ثقافتي سياست جو اهم موضوع بڻيو.]] هن دور ۾ سنڌي ادب ۾ پڻ سياسي ۽ سماجي شعور نمايان ٿيو. شاعرن، اديبن ۽ دانشورن سنڌ جي ٻولي، تاريخ، زمين، ثقافت ۽ صوبائي حقن بابت لکيو. اهڙي ماحول ۾ [[شيخ اياز]] سميت جديد سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪيترن ليکڪن جي شاعري ۽ نثر ۾ سنڌي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ سياسي آزاديءَ جا موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. ون يونٽ خلاف تحريڪ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ سياسي تحريڪ سان گڏ ثقافتي ۽ ادبي تحريڪ جي صورت پڻ اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== زمين، آبپاشي ۽ سماجي تبديليون ==== 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي زرعي معيشت ۾ وڏيون تبديليون آيون. [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جهڙن آبپاشي منصوبن سان نئين زرعي زمين آباد ٿي. انهن زمينن جي ورهاست، آبادڪاري ۽ ٻاهرين علائقن جي ماڻهن کي زمين ڏيڻ سنڌ جي ون يونٽ مخالف سياست جو اهم مسئلو بڻيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ حيدر بخش جتوئي جهڙن اڳواڻن مطالبو ڪيو ته سرڪاري ۽ بئراجي زمينن ۾ مقامي بي زمين هارين کي اوليت ڏني وڃي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ صنعتڪاري، شهري آبادي ۽ اندروني لڏپلاڻ ۾ واڌ آئي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ بندرگاهي مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ، تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. انهن معاشي ۽ آباديءَ وارين تبديلين سان سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ واري سماج ۾ نوان سياسي ۽ طبقاتي لاڳاپا پيدا ٿيا. ==== 1958ع جو مارشل لا ۽ ايوب خان وارو دور ==== 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ [[محمد ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ايوب خان اقتدار سنڀالي صدر بڻيو. 1956ع جو آئين منسوخ ٿيڻ سان پارلياماني ادارا ختم ٿيا، پر ون يونٽ برقرار رهيو. 1962ع جي آئين تحت سياسي ادارا ٻيهر قائم ٿيا، پر اولهه پاڪستان هڪ ئي صوبو رهيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ايوب خان جي دور ۾ سنڌ ۾ صنعتي ترقي، آبپاشي، روڊن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن ۾ واڌ ٿي، پر ساڳئي وقت صوبائي خودمختياري، زمينن جي ورهاست، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت شڪايتون سياسي بحث جو حصو رهيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ون يونٽ جي خاتمي جو مطالبو سنڌ جي مخالف ڌر جي اهم مطالبن مان هڪ بڻجي چڪو هو. ==== شاگرد تحريڪ ۽ 4 مارچ ==== 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي شاگرد سياست ۾ پڻ صوبائي ۽ تعليمي حقن جا مطالبا وڌيا. '''4 مارچ 1967ع''' وارو شاگرد احتجاج سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. حيدرآباد ۽ ڄامشوري سان لاڳاپيل شاگردن ۽ پوليس وچ ۾ ٿيل ٽڪراءَ کان پوءِ 4 مارچ سنڌي شاگرد سياست ۽ ون يونٽ مخالف تحريڪ جي علامتي تاريخن مان هڪ بڻجي ويو. بعد وارن سالن ۾ سنڌي سياسي ۽ شاگرد حلقن هن واقعي کي سنڌ جي صوبائي، تعليمي ۽ ثقافتي حقن جي جدوجهد سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ==== ون يونٽ جو خاتمو ۽ سنڌ جي بحالي ==== 1968ع–1969ع جي ملڪ گير سياسي تحريڪ دوران ون يونٽ خلاف مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. مارچ 1969ع ۾ [[محمد ايوب خان]] جي اقتدار ڇڏڻ کان پوءِ جنرل [[يحيٰ خان]] اقتدار سنڀاليو. نئين فوجي حڪومت اولهه پاڪستان جي هڪ صوبي واري ڍانچي کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. '''1 جولاءِ 1970ع''' تي ون يونٽ باضابطه طور ختم ڪيو ويو ۽ سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو ۽ بلوچستان الڳ صوبائي وحدتن طور قائم ٿيا. اهڙيءَ طرح سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحاليءَ سان صوبي لاءِ ٻيهر الڳ گورنر، انتظامي مشينري ۽ ٻين صوبائي ادارن جي جوڙجڪ ڪئي وئي. ڊسمبر 1970ع جي عام چونڊن کان پوءِ نئين سياسي بندوبست جو عمل اڳتي وڌيو، جڏهن ته 1973ع جي آئين سان سنڌ جي صوبائي اسيمبلي ۽ پارلياماني حڪومت کي نئين وفاقي آئيني ڍانچي هيٺ مستقل بنياد مليو. ==== ون يونٽ دور جون سنڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff;" | واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 30 سيپٽمبر 1955ع | style="background:#eef5e9;" | آئين ساز اسيمبلي ''Establishment of West Pakistan Act'' منظور ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#e2f0d9;" | ون يونٽ لاڳو؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ۽ سنڌ اسيمبلي ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1956ع | style="background:#eef5e9;" | نئين آئين تحت سنڌ اولهه پاڪستان صوبي جو حصو رهي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1957ع–1958ع | style="background:#e2f0d9;" | اولهه پاڪستان اسيمبلي اندر ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو وڌيڪ مضبوط ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | مارشل لا؛ صوبائي پارلياماني حڪومت ۽ وڏي وزير جو عهدو ختم. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1962ع | style="background:#e2f0d9;" | نئون آئين لاڳو؛ ون يونٽ برقرار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 مارچ 1967ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۾ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپيل اهم واقعو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1968ع–1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان خلاف تحريڪ سان گڏ سنڌ ۾ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو تيز. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1969ع | style="background:#eef5e9;" | يحيٰ خان اقتدار سنڀاليو ۽ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#e2f0d9;" | '''اولهه پاڪستان صوبو ختم؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال.''' |} ==== تاريخي اثر ==== ون يونٽ جو دور سنڌ جي جديد سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيندڙ دورن مان هڪ هو. انتظامي طور سنڌ پندرهن سالن تائين هڪ وڏي صوبي جو حصو رهي، جڏهن ته سياسي سطح تي ان دور صوبائي خودمختياري، وفاقيت، قدرتي وسيلن، پاڻي، زمين، سرڪاري ملازمتن ۽ ٻوليءَ بابت بحث کي وڌيڪ نمايان ڪيو. ون يونٽ جي مخالفت سنڌ ۾ مختلف سياسي، هاري، شاگرد ۽ ادبي تحريڪن کي هڪ گڏيل صوبائي حقن واري سوال سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref><ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> 1970ع ۾ سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ اهي مسئلا نئين صوبائي سياست ۾ به برقرار رهيا. سنڌ جي موجوده اسيمبلي پڻ پنهنجي تاريخي بيان ۾ 1955ع جي ون يونٽ سبب سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ ۽ 1970ع ۾ ان جي بحاليءَ کي صوبي جي آئيني تاريخ جا اهم مرحلا قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ کان پوءِ 1972ع تائين === ''(1 جولاءِ 1970ع – 1972ع)'' [[ون يونٽ]] جي خاتمي سان '''1 جولاءِ 1970ع''' تي سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ٿي. صدر جنرل [[يحيٰ خان]] جي حڪومت طرفان جاري ڪيل ''ويسٽ پاڪستان (ڊزوليشن) آرڊر, 1970'' تحت [[اولهه پاڪستان]] جو گڏيل صوبو ختم ڪري سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ اتر اولهه سرحدي صوبو ٻيهر قائم ڪيا ويا. ان انتظامي تبديلي سان سنڌ جون الڳ صوبائي سرحدون ۽ سرڪاري ادارا بحال ٿيا، جڏهن ته اولهه پاڪستان جي صوبائي خدمتن، اثاثن، سرڪاري ملازمن ۽ انتظامي ذميوارين کي نون صوبن ۾ ورهائڻ جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi}}</ref> [[فائل:Pakistan-Sindh-location-map.svg|thumb|250px|کاٻو|1970ع ۾ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي طور بحال ٿي.]] سنڌ جي بحاليءَ سان [[ڪراچي]] ٻيهر صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ صوبائي حڪومت جو مرڪز بڻيو. ون يونٽ کان اڳ ڪراچي ڪجهه عرصي تائين وفاقي گاديءَ وارو علائقو رهيو هو، پر وفاقي گادي راولپنڊي ۽ پوءِ [[اسلام آباد]] منتقل ٿيڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي سنڌ سان انتظامي وابستگي بحال ٿي. ان ڪري 1970ع واري صوبائي بحالي سنڌ جي رڳو سياسي سرحدن جي بحالي نه هئي، پر ڪراچي ۽ باقي سنڌ کي هڪ ئي صوبائي انتظام هيٺ ٻيهر آڻڻ وارو اهم ادارتي مرحلو پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== صوبائي انتظام جي بحالي ==== سنڌ جي بحاليءَ وقت ملڪ ۾ [[مارشل لا]] لاڳو هو ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت موجود نه هئي. تنهنڪري پهرين مرحلي ۾ صوبي جو انتظام گورنر ۽ صوبائي سرڪاري مشينري وسيلي هلايو ويو. سنڌ جي سرڪاري رڪارڊ موجب '''نواب افتخار حسين خان ممدوٽ''' 1 جولاءِ 1970ع تي بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو ۽ 22 ڊسمبر 1971ع تائين عهدي تي رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1970ع جي بحاليءَ کان پوءِ سنڌ لاءِ الڳ سيڪريٽريٽ، صوبائي کاتا ۽ انتظامي ڍانچو ٻيهر ترتيب ڏنو ويو. اولهه پاڪستان جي گڏيل انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ صوبائي ملازمن ۽ کاتن جي ورهاست پڻ ڪئي وئي. ان عمل سان تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، بلديات ۽ ٻين صوبائي معاملن جي انتظامي ذميواري ٻيهر سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيڻ شروع ٿي.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> ==== 1970ع جون عام چونڊون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ [[قانوني فريم ورڪ آرڊر، 1970ع]] تحت پاڪستان ۾ بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي پهريون ڀيرو سڌيون عام چونڊون ڪرايون ويون. سنڌ کي قومي اسيمبليءَ ۾ '''27 عام سيٽون''' ڏنيون ويون، جڏهن ته سنڌ صوبائي اسيمبليءَ لاءِ '''60 عام سيٽون''' مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> 7 ڊسمبر 1970ع تي قومي اسيمبليءَ جون ۽ 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون. [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۽ پنجاب ۾ اهم سياسي قوت طور سامهون آئي. قومي اسيمبليءَ جي سنڌ وارين 27 سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 سيٽون حاصل ڪيون. سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 سيٽون کٽيون؛ ان ڪري اها سڀ کان وڏي جماعت ته بڻجي وئي، پر پنهنجي سر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي. بعد ۾ آزاد ميمبرن ۽ ٻين جي حمايت سان پارٽي صوبائي حڪومت ٺاهڻ جي قابل ٿي.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> اهي چونڊون سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم هيون، ڇاڪاڻ ته 1955ع کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ جي ماڻهن پنهنجي بحال ٿيل صوبي جي قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ نمائندا چونڊيا. چونڊن مان سنڌ اندر هڪ پيچيده سياسي نقشو پڻ سامهون آيو: پيپلز پارٽيءَ کي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن سنڌي آبادي وارن علائقن ۾ مضبوط حمايت حاصل ٿي، جڏهن ته ڪراچي ۽ ٻين شهري حلقن ۾ مذهبي ۽ ٻين سياسي جماعتن پڻ سيٽون حاصل ڪيون. ==== 1971ع جو بحران ۽ سنڌ ==== 1970ع جي چونڊن کان پوءِ وفاقي سطح تي [[عوامي ليگ]] قومي اسيمبليءَ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سڀ کان وڏي جماعت بڻجي اڀري. اقتدار جي منتقليءَ بابت عوامي ليگ، پيپلز پارٽي ۽ فوجي حڪومت وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران 1971ع ۾ شدت اختيار ڪئي. اوڀر پاڪستان ۾ فوجي ڪارروائي، گهرو ويڙهه ۽ پوءِ [[هندستان-پاڪستان جنگ 1971ع|پاڪستان-هندستان جنگ]] کان پوءِ 16 ڊسمبر 1971ع تي اوڀر پاڪستان الڳ ٿي [[بنگلاديش]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |year=1974}}</ref> ملڪ جي ورهاڱي سنڌ جي سياسي صورتحال تي سڌو اثر وڌو. 20 ڊسمبر 1971ع تي جنرل يحيٰ خان اقتدار [[ذوالفقار علي ڀٽو]] حوالي ڪيو. ڀٽو، جنهن جو سياسي بنياد سنڌ سان پڻ مضبوط هو، پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. ان کان پوءِ وفاق ۽ صوبن ۾ چونڊيل ادارن ڏانهن اقتدار منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ==== سنڌ جا گورنر، 1970ع–1972ع ==== سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ شروعاتي عرصي ۾ صوبي جو انتظام گورنرن جي ذريعي هليو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست موجب نواب افتخار حسين خان ممدوٽ کان پوءِ ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل گورنر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي / انتظامي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ|نواب افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 جولاءِ 1970ع – 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر؛ فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[رحمان گل|ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل]] | style="background:#eaf2f8;" | 22 ڊسمبر 1971ع – 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | عبوري انتظام؛ ذوالفقار علي ڀٽو جي شروعاتي دور ۾ گورنر |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#f4f8fc;" | 29 اپريل 1972ع کان | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت ڏانهن منتقليءَ واري دور جو گورنر |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه جي ٻيهر تنظيم ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي اعليٰ عدالتي نظام کي پڻ ٻيهر منظم ڪيو ويو. ون يونٽ دوران سنڌ [[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]] جي دائري هيٺ هئي. ''ھاء ڪورٽس (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1970'' تحت 1 جولاءِ 1970ع کان اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ ختم ٿي ۽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل '''[[سنڌ ۽ بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي مقرر ٿيو. نئين عدالت کي پنهنجي علائقائي دائري اندر اڳوڻي اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ وارا اصل، اپيليٽ ۽ ٻيا عدالتي اختيار منتقل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=About High Court |url=https://bhc.gov.pk/beta/introduction/about |website=High Court of Balochistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت؛ 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جو مرڪزي صدر مقام قائم ٿيو.]] گڏيل هاءِ ڪورٽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ 30 نومبر 1976ع تائين ڪم ڪندي رهي، جنهن کان پوءِ ٻنهي صوبن لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Introduction of Sindh High Court, Karachi |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چونڊيل صوبائي حڪومت جو قيام ==== 1970ع ۾ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊجي چڪا هئا، پر 1971ع جي قومي بحران سبب صوبائي پارلياماني حڪومت فوري طور قائم نه ٿي سگهي. 1972ع ۾ سياسي اقتدار چونڊيل نمائندن ڏانهن منتقل ٿيڻ سان سنڌ ۾ پڻ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. '''1 مئي 1972ع''' تي [[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. هو 1955ع ۾ ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جو پهريون وڏو وزير هو ۽ بحال ٿيل صوبي جي پهرين چونڊيل حڪومت جو سربراهه بڻيو.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers, Government of Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ 1970ع ۾ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جي حيثيت بحال ٿي.]] [[فائل:Sindh Provincial Assembly 1970.svg|thumb|300px|ساڄو|[[پاڪستان جون عام چونڊون، 1970ع|1970ع جي چونڊن]] کان پوءِ [[سنڌ اسيمبلي]] جي پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] 28 سيٽن سان سڀ کان وڏي جماعت بڻجي.]] ممتاز ڀٽي جي حڪومت سان سنڌ ۾ صوبائي ڪابينا ۽ پارلياماني انتظام ٻيهر فعال ٿيو. نئين حڪومت کي ون يونٽ کان ورثي ۾ مليل انتظامي ڍانچي جي ٻيهر ترتيب، صوبائي ملازمن جي ورهاست، تعليم، ٻولي، زمين، آبپاشي ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي اختلافن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== سياسي ۽ سماجي تبديليون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي سياست ۾ '''صوبائي خودمختياري''' ۽ '''سنڌي سڃاڻپ''' وڌيڪ نمايان ٿي. ون يونٽ مخالف تحريڪ دوران جيڪي سوال ــ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، زمينن جي ورهاست، پاڻيءَ جا حق، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي ۽ سنڌ جي وسيلن تي صوبائي اختيار ــ اڀريا هئا، سي هاڻي بحال ٿيل صوبائي ادارن جي پاليسيءَ جا عملي مسئلا بڻجي ويا. ساڳئي وقت سنڌ جي آباديءَ جو سماجي ۽ لساني ڍانچو پيچيده هو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي وڏي انگ ۾ موجود هئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن ننڍن شهرن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي اڪثريت ۾ هئي. 1970ع جي چونڊن ۾ به اها سماجي ۽ سياسي ورڇ ڪنهن حد تائين نظر آئي. پيپلز پارٽيءَ جي سياسي طاقت سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط هئي، جڏهن ته ڪراچيءَ جي ڪيترن حلقن ۾ جماعت اسلامي، جمعيت علماءِ پاڪستان ۽ ٻين جماعتن جو اثر موجود هو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سياست ==== صوبي جي بحاليءَ کان پوءِ [[سنڌي ٻولي]] جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت جو سوال ٻيهر صوبائي سياست جي مرڪز ۾ آيو. ون يونٽ دوران سنڌي اديبن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن ٻوليءَ جي تحفظ کي سنڌ جي صوبائي سڃاڻپ سان ڳنڍيو هو. بحال ٿيل سنڌ اسيمبليءَ کي هاڻي ان سوال تي قانونسازي ڪرڻ جو آئيني ۽ سياسي موقعو مليو. 1972ع ۾ ممتاز ڀٽو جي حڪومت '''''سنڌ (ٽيچنگ, پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج) ايڪٽ, 1972''''' منظور ڪرايو. قانون تحت سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ ان جي سرڪاري استعمال کي وڌائڻ لاءِ قانوني بندوبست ڪيو ويو ۽ سنڌي ۽ اردو کي تعليمي نصاب ۾ پڙهائڻ بابت شقون شامل ڪيون ويون. سرڪاري آفيسن، عدالتن ۽ اسيمبليءَ ۾ سنڌيءَ جي مرحليوار استعمال لاءِ پڻ گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |publisher=Government of Sindh |year=1972}}</ref> ٻوليءَ واري قانون تي خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اردو ڳالهائيندڙ حلقن ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو. جولاءِ 1972ع ۾ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ احتجاج ۽ سنڌي-اردو لساني ڇڪتاڻ تشدد ۾ تبديل ٿي. بعد ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت ۽ صوبائي قيادت ٻنهي ٻولين جي حيثيت بابت وضاحتون ۽ مفاهمتي قدم کنيا. هي واقعو سنڌ جي شهري سياست، سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين جي لاڳاپن ۽ بعد واري لساني سياست تي ڊگهي مدي وارو اثر ڇڏيندڙ واقعو بڻيو. ==== ثقافتي بحالي ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت سان لاڳاپيل ادارن ۽ تحريڪن لاءِ پڻ نئون سياسي ماحول پيدا ٿيو. [[سنڌي ادبي بورڊ]]، [[سنڌي ادبي سنگت]]، يونيورسٽين، رسالن ۽ سنڌي پريس وسيلي سنڌي تاريخ، لوڪ ادب، شاعري ۽ ٻوليءَ بابت سرگرميون وڌيون. ون يونٽ مخالف دور ۾ سنڌي ادب اندر پيدا ٿيل قومي، سماجي ۽ سياسي موضوع 1970ع کان پوءِ به جاري رهيا. [[شيخ اياز]]، [[محمد ابراهيم جويو]] ۽ ٻين اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپيل ادبي تحريڪ ۾ سنڌي ٻولي، تاريخي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ ثقافتي خودمختياري اهم موضوع رهيا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي صوبائي بحالي سياسي اداري جي بحاليءَ سان گڏ ثقافتي سڃاڻپ جي ٻيهر اظهار جو مرحلو پڻ ثابت ٿي. ===== 1970ع کان 1972ع تائين اهم واقعا ===== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#eef5e9;" | ون يونٽ ختم؛ '''سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال''' ۽ نواب افتخار حسين خان ممدوٽ گورنر مقرر. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 7 ڊسمبر 1970ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون؛ سنڌ جي 27 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 حاصل ڪيون. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 17 ڊسمبر 1970ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جون چونڊون؛ 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 کٽي سڀ کان وڏي جماعت بڻجي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي سياسي بحران ۽ هندستان-پاڪستان جنگ؛ صوبائي چونڊيل حڪومت جي قيام ۾ دير. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 16 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | اوڀر پاڪستان جي علحدگي ۽ [[بنگلاديش]] جو قيام. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 20 ڊسمبر 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل سنڌ جو گورنر بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] سنڌ جو گورنر مقرر. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 مئي 1972ع''' | style="background:#eef5e9;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو؛ ون يونٽ کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت بحال.''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، واڌاري ۽ استعمال بابت قانون منظور؛ ان کان پوءِ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |} ==== تاريخي اهميت ==== 1970ع کان 1972ع وارو مختصر عرصو سنڌ جي جديد تاريخ ۾ '''ادارتي بحاليءَ ۽ سياسي منتقليءَ''' جو دور هو. 1955ع ۾ ختم ڪيل سنڌ جي صوبائي وحدت ٻيهر قائم ٿي، ڪراچي صوبي جي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور واپس آيو، سنڌ جي الڳ انتظامي مشينري ۽ قانون ساز اداري جي بحاليءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ اعليٰ عدليه کي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جي صورت ۾ نئون ڍانچو ڏنو ويو. 1970ع جي چونڊن سنڌ کي لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ پنهنجي الڳ صوبائي نمائندگي ڏني، جڏهن ته 1972ع ۾ ممتاز علي ڀٽي جي حڪومت جي قيام سان پارلياماني صوبائي حڪومت عملي طور بحال ٿي. ساڳئي وقت ٻولي، شهري ۽ ٻهراڙي نمائندگي، زمين، روزگار ۽ صوبائي وسيلن بابت سوال نئين سنڌي سياست جا مرڪزي موضوع بڻيا. ان ڪري هي دور هڪ طرف ون يونٽ واري مرڪزيت کان صوبائي خودمختياريءَ ڏانهن منتقلي هو، ته ٻئي طرف سنڌ جي ايندڙ ڏهاڪن جي لساني، سماجي ۽ شهري سياست جي جوڙجڪ جو بنيادي مرحلو پڻ هو. === 1972ع کان 1988ع تائين وارو دور === ''(1972ع–1988ع)'' [[فائل:Zulfikar Ali Bhutto Portrait (cropped).jpg|thumb|220px|ساڄو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سنڌ ۽ پاڪستان جي سياست تي سندس [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو گهرو اثر رهيو.]] 1972ع کان 1988ع تائين سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ ڪيترن مختلف مرحلن مان گذري. شروعاتي دور ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي چونڊيل صوبائي حڪومت، [[1973ع جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت صوبائي پارلياماني ادارن جي قيام ۽ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت کي وڌائڻ جي ڪوششن سان نمايان رهيو. 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ اسيمبلي تحليل ٿي ۽ تقريباً اٺن سالن تائين صوبائي پارلياماني حڪومت معطل رهي. 1983ع ۾ [[تحريڪ بحالي جمهوريت|تحريڪ بحالي جمهوريت]] سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڏي عوامي مزاحمت جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته 1985ع جي غيرجماعتي چونڊن سان صوبائي اسيمبلي ۽ وڏي وزير جو عهدو ٻيهر بحال ٿيو. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ آباديءَ جي تبديلي، افغان جنگ جا اثر، لساني سياست ۽ نئين شهري جماعتن جي اڀار سنڌ جي سياسي ڍانچي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== ممتاز علي ڀٽو جي حڪومت ==== [[ممتاز علي ڀٽو]] 1 مئي 1972ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ اها سنڌ جي پهرين چونڊيل صوبائي حڪومت هئي. سندس حڪومت کي صوبائي انتظام جي ٻيهر جوڙجڪ، سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي، تعليم، زمين ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي توازن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== 1973ع جو آئين ۽ صوبائي ادارا ==== 10 اپريل 1973ع تي قومي اسيمبلي نئون آئين منظور ڪيو ۽ 14 آگسٽ 1973ع تي [[1973ع جو آئين|آئين]] نافذ ٿيو. ان سان پاڪستان ۾ وفاقي پارلياماني نظام قائم ٿيو ۽ سنڌ کي ٻين صوبن سان گڏ هڪ آئيني وفاقي وحدت جي حيثيت ملي. آئين تحت صوبائي اسيمبلي قانونسازيءَ جو ادارو، وڏو وزير صوبائي حڪومت جو سربراهه ۽ گورنر آئيني سربراهه بڻيو. باقي اختيارن جي اصول تحت ڪيترائي اهڙا معاملا جيڪي وفاقي فهرست ۾ شامل نه هئا، صوبن جي دائري ۾ آيا.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> 1973ع جي آئين سان [[سنڌ اسيمبلي]] کي صوبائي قانون ساز اداري جي مستحڪم آئيني حيثيت ملي. صوبي جي ڪابينا اسيمبليءَ ڏانهن جوابده هئي، جڏهن ته گورنر وزيراعظم جي صلاح تي صدر طرفان مقرر ٿيندو هو. سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ صوبائي خودمختياري، پاڻي، قدرتي وسيلا، ٻولي ۽ انتظامي اختيار هاڻي آئيني فريم ورڪ اندر سياسي بحث جا موضوع بڻيا. آئين صوبائي ٻولين جي واڌاري لاءِ پڻ گنجائش رکي. ان ڪري 1972ع وارو سنڌي ٻولي ايڪٽ 1973ع جي آئيني فريم ورڪ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي واڌاري لاءِ اهم قانوني بنياد بڻيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> ==== غلام مصطفىٰ جتوئي جي حڪومت ==== ڊسمبر 1973ع ۾ [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] ممتاز علي ڀٽو کان پوءِ سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ 5 جولاءِ 1977ع تائين عهدي تي رهيو. سندس دور ۾ پيپلز پارٽيءَ جي صوبائي حڪومت سنڌ جي انتظامي ڍانچي، تعليم، آبپاشي، ترقياتي منصوبن ۽ ٻهراڙيءَ جي سياسي تنظيم تي ڌيان ڏنو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي وفاقي حڪومت طرفان صنعتن، بئنڪن، تعليمي ادارن ۽ ٻين شعبن جي قوميائي پاليسين جا اثر سنڌ تي به پيا. ڪراچي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز هو، انهن پاليسين جو اهم مرڪز بڻيو. قوميائي سان رياست جو صنعت ۽ بئنڪنگ ۾ ڪردار وڌيو، پر خانگي ڪاروباري حلقن ۾ ان بابت تنقيد پڻ پيدا ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan: Background Notes |publisher=U.S. Department of State |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/pakistan/151007.htm}}</ref> ==== 1977ع جون چونڊون ۽ فوجي قبضو ==== مارچ 1977ع ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون ٿيون. پيپلز پارٽي وڏي اڪثريت حاصل ڪئي، پر مخالف ڌر جي [[پاڪستان قومي اتحاد]] چونڊن ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي جا الزام لڳايا ۽ نتيجن کي رد ڪيو. احتجاج ۽ حڪومت-مخالف تحريڪ وڌڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي فوج جي سربراهه جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] ''آپريشن فيئر پلي'' ذريعي حڪومت ختم ڪري مارشل لا لاڳو ڪيو. قومي ۽ صوبائي اسيمبليون تحليل ڪيون ويون ۽ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] جي وڏ وزارت ختم ٿي ۽ صوبو گورنر ۽ مارشل لا انتظام هيٺ اچي ويو. 1977ع کان 1985ع تائين سنڌ ۾ ڪو چونڊيل وڏو وزير يا فعال صوبائي اسيمبلي موجود نه هئي. ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1972ع–1988ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 مئي 1972ع – 20 ڊسمبر 1973ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]؛ بحال ٿيل سنڌ جو پهريون چونڊيل وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 ڊسمبر 1973ع – 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''مارشل لا ۽ صوبائي پارلياماني حڪومت جي معطلي، 5 جولاءِ 1977ع – 6 اپريل 1985ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[سيد غوث علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 6 اپريل 1985ع – 6 اپريل 1988ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي 1985ع جي چونڊن کان پوءِ وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر علي غلام قاضي]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 1988ع – 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري سياسي مرحلي ۾ وڏو وزير؛ بعد ۾ نگران حيثيت |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Chief Ministers of Sindh}}</ref> ==== گورنرن ۽ فوجي انتظام جو دور ==== 1972ع کان 1977ع تائين سنڌ ۾ مير رسول بخش ٽالپر، بيگم رعنا لياقت علي خان ۽ ٻين گورنرن صوبائي آئيني سربراهن طور ڪم ڪيو. 1977ع جي فوجي قبضي کان پوءِ گورنر جو عهدو فوجي انتظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو ۽ ڪيترن رٽائرڊ يا حاضر سروس فوجي آفيسرن کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | لڳ ڀڳ دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#eaf2f8;" | 1972ع–1973ع | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل پيپلز پارٽي حڪومت |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رعنا لياقت علي خان|بيگم رعنا لياقت علي خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1973ع–1976ع | style="background:#e2f0d9;" | آئيني صوبائي گورنر |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[نواب دلاور خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 1976ع–1977ع | style="background:#eef5e9;" | ڀٽو دور جو آخري مرحلو |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[عبدالقادر شيخ|جسٽس عبدالقادر شيخ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1977ع–1978ع | style="background:#e2f0d9;" | مارشل لا جي شروعاتي دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[ايس. ايم. عباسي|ليفٽيننٽ جنرل ايس. ايم. عباسي]] | style="background:#eaf2f8;" | 1978ع–1984ع | style="background:#eef5e9;" | فوجي انتظام |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[جهانداد خان|ليفٽيننٽ جنرل جهانداد خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1984ع–1987ع | style="background:#e2f0d9;" | فوجي / عبوري سياسي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 1987ع–جون 1988ع | style="background:#eef5e9;" | ضياءُ دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | جون–سيپٽمبر 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري دور |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Governors of Sindh}}</ref> ==== عدليه ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ ==== 1970ع کان سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل هاءِ ڪورٽ ڪم ڪندي رهي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي هو. 1976ع ۾ آئيني ۽ عدالتي انتظامي تبديليءَ کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون ۽ ڪراچي ۾ موجود عدالت '''[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]''' جي نالي سان سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh}}</ref> 1973ع جي آئين تحت سنڌ هاءِ ڪورٽ کي آئيني درخواستن، سول ۽ فوجداري اپيلن ۽ ماتحت عدليه تي نگراني جا اختيار حاصل هئا. 1977ع کان پوءِ مارشل لا ۽ آئيني حڪمن سبب اعليٰ عدليه جو سياسي ۽ آئيني ڪردار پيچيده ٿي ويو؛ 1973ع جو آئين معطل رهيو ۽ فوجي حڪومت طرفان ڪيترائي آئيني حڪم جاري ڪيا ويا. 1985ع ۾ آئين ترميمن سان بحال ٿيو، جنهن سان صوبائي ۽ وفاقي عدالتون ٻيهر تبديل ٿيل آئيني ڍانچي اندر ڪم ڪرڻ لڳيون.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== 1979ع ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي ۽ سنڌ ==== 4 اپريل 1979ع تي اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي قتل جي ڪيس ۾ ڦاهي ڏني وئي. ڀٽو جو تعلق لاڙڪاڻي سان هو ۽ پيپلز پارٽي سنڌ ۾ وڏي عوامي حمايت رکندي هئي؛ ان ڪري سندس ڦاسي سنڌ جي سياسي نفسيات ۽ وفاق سان لاڳاپن تي گهرو اثر وڌو. سنڌ جي ڪيترن سياسي حلقن ۾ ضياءُ حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ ڀٽو خاندان پيپلز پارٽيءَ جي مزاحمتي سياست جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Chandio |first=Amir Ali |title=Politics of Sindh under Zia Government}}</ref> [[فائل:Bhutto 1974.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1979ع ۾ سندس ڦاسيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف سياسي مخالفت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي.]] ==== تحريڪ بحالي جمهوريت ==== {{Main|تحريڪ بحالي جمهوريت}} 1981ع ۾ پيپلز پارٽي ۽ ٻين مخالف جماعتن [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد مارشل لا جو خاتمو، 1973ع جي آئين جي بحالي ۽ آزاد چونڊون ڪرائڻ هو. شروعات ۾ تحريڪ جي سرگرمي محدود رهي، پر آگسٽ 1983ع ۾ شروع ڪيل سول نافرمانيءَ جي مهم سنڌ، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾، وڏي عوامي تحريڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ سان گڏ [[عوامي تحريڪ]] ۽ مختلف کاٻي ڌر جي تنظيمن هارين، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 14 آگسٽ 1983ع کان سول نافرماني تيز ٿي ۽ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ جلوس، گرفتاريون ۽ پوليس يا فوج سان ٽڪراءَ ٿيا. تحقيق موجب هڪ مهيني اندر هزارين سياسي ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا ۽ سنڌ ملڪ ۾ ايم آر ڊي جو سڀ کان وڌيڪ سرگرم مرڪز بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> ضياءُ حڪومت تحريڪ کي سختيءَ سان دٻايو، جڏهن ته مخالف ڌر ان کي صوبائي خودمختياري، جمهوري حقن ۽ سياسي نمائندگيءَ جي وسيع مسئلن سان ڳنڍيو. سنڌ ۾ ايم آر ڊي جي شدت ان حقيقت سان پڻ لاڳاپيل هئي ته ڀٽو جي ڦاسيءَ کان پوءِ پيپلز پارٽيءَ لاءِ صوبي ۾ وڏي همدردي موجود هئي ۽ فوجي حڪومت ۾ سنڌين جي سياسي نمائندگي بابت شڪايتون وڌيون هيون.<ref>{{cite book |last=Haqqani |first=Husain |title=Pakistan: Between Mosque and Military |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> ==== 1985ع جون غيرجماعتي چونڊون ==== 1984ع جي صدارتي ريفرنڊم کان پوءِ جنرل ضياءُ الحق 1985ع ۾ قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جون چونڊون پارٽي وابستگيءَ کان سواءِ ڪرايون. ايم آر ڊي جي جماعتن، جن ۾ پيپلز پارٽي شامل هئي، انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. ان جي باوجود چونڊن سان سنڌ اسيمبلي تقريباً اٺن سالن کان پوءِ ٻيهر وجود ۾ آئي ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> 1985ع ۾ 1973ع جو آئين ''روائيول آف دي ڪانسٽيٽيوشن آرڊر'' ۽ پوءِ [[اٺين ترميم]] سان بحال ڪيو ويو. ان ترميم صدر جي اختيارن کي نمايان طور وڌايو ۽ وفاقي سياسي نظام ۾ صدارتي مداخلت جي گنجائش وڌائي، جڏهن ته صوبائي پارلياماني ادارا پڻ ٻيهر ڪم ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== شهري سنڌ، لڏپلاڻ ۽ نئين لساني سياست ==== 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي جي آبادي ۽ سماجي بناوت تيز رفتاريءَ سان تبديل ٿي. [[سوويت-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان مان وڏي تعداد ۾ پناهگير پاڪستان آيا ۽ انهن مان هڪ حصو ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ آباد ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ملڪ جي ٻين صوبن مان پڻ روزگار لاءِ ڪراچي ڏانهن لڏپلاڻ جاري رهي. شهري آباديءَ، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ روزگار تي دٻاءَ سان گڏ هٿيارن ۽ منشيات جي واپار ۾ واڌ بابت پڻ رپورٽون سامهون آيون. انهن عنصرن ڪراچيءَ ۾ مختلف نسلي ۽ لساني برادرين وچ ۾ سياسي مقابلي ۽ تشدد کي وڌايو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press}}</ref> 1978ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اردو ڳالهائيندڙ شاگردن جي تنظيم [[آل پاڪستان مهاجر اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن]] قائم ٿي. 1984ع ۾ ان سان لاڳاپيل قيادت [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي شهري سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، جي وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. ان جي اڀار سان سنڌ جي سياست ۾ سنڌي-مهاجر ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي تقسيم وڌيڪ ادارتي صورت اختيار ڪئي. 1985ع ۽ 1986ع دوران ڪراچيءَ ۾ ٽرانسپورٽ، زمين ۽ آباديءَ جي مقابلي سان لاڳاپيل لساني تڪرار وڌيا. 1986ع ۾ اردو ڳالهائيندڙ ۽ پشتون آبادين وچ ۾ شديد فسادن سان شهر جي سياسي صورتحال وڌيڪ خراب ٿي. اهڙن واقعن ۽ شهري عدم تحفظ مهاجر قومي موومينٽ جي عوامي بنياد وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. ==== تعليم، ثقافت ۽ سنڌي سڃاڻپ ==== 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ادب، صحافت، شاعري ۽ ثقافتي تنظيمن ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. [[سنڌي ادبي سنگت]]، سنڌي رسالن، اخبارن ۽ يونيورسٽين سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بحث کي جاري رکيو. 1972ع واري ٻولي ايڪٽ سنڌيءَ کي تعليمي ۽ صوبائي ادارن ۾ وڌيڪ قانوني جاءِ ڏني، جيتوڻيڪ ان جي عملي نفاذ جو درجو مختلف ادارن ۽ دورن ۾ مختلف رهيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> [[شيخ اياز]]، [[ابراهيم جويو]]، [[رسول بخش پليجو]] ۽ ٻين اديبن ۽ سياسي دانشورن سان لاڳاپيل فڪري ماحول ۾ سنڌي ٻولي، زمين، عورتن جي حقن، هارين، وفاقيت ۽ جمهوريت بابت لکڻ وڌيو. مارشل لا جي دور ۾ سنسرشپ ۽ سياسي پابندين باوجود سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ مزاحمتي موضوع نمايان رهيا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي مخالفت هڪ ٻئي سان ويجهيون ٿي ويون. سنڌي لوڪ ورثي، اجرڪ، ٽوپي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري ۽ تاريخي شخصيتن کي سياسي ۽ ثقافتي علامتن طور وڌيڪ استعمال ڪيو ويو. ==== سماجي ۽ معاشي تبديليون ==== هن دور ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ آبپاشي رهيو، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ صنعت، واپار ۽ خدمتن جو شعبو وڌندو رهيو. [[گڊو بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ سنڌو درياهه جي آبپاشي نظام سنڌ جي زراعت لاءِ بنيادي اهميت رکندا هئا. ٻهراڙيءَ ۾ زمين جي غيربرابر ورڇ، هارين جي حقن ۽ وڏن زميندارن جي سياسي اثر بابت بحث جاري رهيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن زرعي سڌارن، هارين جي حقن ۽ سرڪاري زمينن جي ورڇ جا مطالبا جاري رکيا. شهري سنڌ ۾ صنعتي واڌ سان گڏ غيررسمي آبادين، ٽرانسپورٽ، پاڻي، رهائش ۽ روزگار جا مسئلا وڌيا. ڪراچيءَ جي تيز آباديءَ واري واڌ صوبائي سياست ۾ وسيلن، بلدياتي ادارن ۽ نمائندگيءَ بابت نوان تڪرار پيدا ڪيا. ==== 1988ع ۽ فوجي دور جي پڄاڻي ==== 29 مئي 1988ع تي صدر ضياءُ الحق وزيراعظم [[محمد خان جوڻيجو]] جي وفاقي حڪومت ۽ قومي اسيمبلي کي برطرف ڪيو. ان جا اثر صوبائي سياست تي پڻ پيا ۽ سنڌ ۾ غوث علي شاهه جي حڪومت ختم ٿي. [[اختر علي غلام قاضي]] مختصر عرصي لاءِ وڏي وزير ۽ پوءِ نگران انتظام جو حصو رهيو. 17 آگسٽ 1988ع تي جنرل ضياءُ الحق جهاز حادثي ۾ مارجي ويو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ عام چونڊن جو رستو هموار ٿيو. 16 نومبر 1988ع جي قومي چونڊن ۽ پوءِ صوبائي چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۾ ٻيهر وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي. 2 ڊسمبر 1988ع تي [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو، جنهن سان سنڌ ۾ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. ==== 1972ع–1988ع جون اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1 مئي 1972ع | style="background:#eef5e9;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] چونڊيل وڏي وزير طور حڪومت سنڀالي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ بابت قانون منظور ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1973ع | style="background:#eef5e9;" | 1973ع جو وفاقي پارلياماني آئين نافذ؛ سنڌ جي صوبائي ادارن کي نئون آئيني بنياد مليو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | ڊسمبر 1973ع | style="background:#e2f0d9;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1976ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ کي ورهائي الڳ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] قائم ڪئي وئي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | ضياءُ الحق جو فوجي قبضو؛ سنڌ اسيمبلي ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 اپريل 1979ع | style="background:#eef5e9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي ڦاهي ڏني وئي؛ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1981ع | style="background:#e2f0d9;" | [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1983ع | style="background:#eef5e9;" | ايم آر ڊي جي سول نافرمانيءَ واري تحريڪ؛ سنڌ ان جو سڀ کان اهم مرڪز بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1984ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم، جنهن سان شهري سنڌ جي سياست ۾ نئين قوت جو اڀار ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1985ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي چونڊون؛ سنڌ اسيمبلي بحال ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير ٿيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1986ع | style="background:#e2f0d9;" | ڪراچيءَ ۾ شديد لساني ۽ شهري تڪرار؛ شهري سياسي تنظيمن جي اثر ۾ واڌ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 29 مئي 1988ع | style="background:#eef5e9;" | جوڻيجو حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ جي سياسي انتظام ۾ ٻيهر عبوري تبديليون. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 17 آگسٽ 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | جنرل ضياءُ الحق جي وفات؛ نئين عام چونڊن لاءِ رستو هموار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 2 ڊسمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. |} === 1988ع کان هاڻوڪي دور تائين === 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ چونڊيل حڪومتن جي بحالي، مرڪزي حڪومتن جي برطرفين، گورنر راڄ، فوجي حڪومت، مڪاني حڪومتن جي نون تجربن، [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ وڌندڙ صوبائي خودمختياري، ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي ڊگهي صوبائي بالادستي جهڙا مرحلا شامل آهن. ساڳئي عرصي دوران [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جي شهري سياست، لساني ۽ جماعتِي مقابلي، اندروني لڏپلاڻ، آباديءَ جي تيز واڌ، تعليم ۽ صحت جي صوبائي پاليسين، سنڌي ٻوليءَ جي ادارتي واڌاري ۽ بار بار ٿيندڙ ٻوڏن سنڌ جي سماجي ۽ معاشي بناوت تي گهرو اثر وڌو. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 55.7 ملين ٿي چڪي هئي، جيڪا 2017ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 7.8 ملين وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ 1988ع کان پوءِ صوبائي پارلياماني سياست جو مرڪزي ادارو]] [[فائل:Karachi Skyline.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] جو جديد شهري منظر؛ 1988ع کان پوءِ شهر سنڌ جي آبادي، صنعت، واپار ۽ سياسي تبديلين جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو]] ==== جمهوري حڪومتن جي بحالي، 1988ع–1990ع ==== جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي وفات کان پوءِ نومبر 1988ع ۾ عام چونڊون ٿيون ۽ پاڪستان ۾ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. سنڌ ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي ۽ [[قائم علي شاهه]] 2 ڊسمبر 1988ع تي وڏو وزير بڻيو. شروعاتي طور پيپلز پارٽي ۽ [[مهاجر قومي موومينٽ]] وچ ۾ سياسي تعاون قائم ٿيو، جنهن جو مقصد خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي نمائندگيءَ جي مسئلن کي گڏيل سياسي بندوبست ذريعي حل ڪرڻ هو. بهرحال، ٻنهي جماعتن وچ ۾ نوڪرين، مڪاني حڪومت، امن امان ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف جلد وڌي ويا.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> 1990ع ۾ صدر [[غلام اسحاق خان]] وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت برطرف ڪئي ۽ سنڌ اسيمبلي پڻ ختم ڪئي وئي. قائم علي شاهه جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ [[آفتاب شعبان ميراڻي]] مختصر عرصي لاءِ وڏو وزير رهيو ۽ پوءِ [[ڄام صادق علي]] نگران ۽ بعد ۾ چونڊيل وڏي وزير طور اقتدار ۾ آيو. 1990ع جي چونڊن ۾ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي اڪيلي جماعت رهي، پر ڄام صادق علي مخالف جماعتن، آزاد ميمبرن ۽ مهاجر قومي موومينٽ جي حمايت سان حڪومت قائم ڪئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ==== 1990ع واري ڏهاڪي جي سياسي ۽ امن امان واري صورتحال ==== 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، شديد سياسي ۽ لساني تشدد، جماعتن جي هٿياربند ڌڙن، ڏوهاري نيٽ ورڪن ۽ رياستي ڪارروائين سبب متاثر ٿيو. سنڌ جي شهري سياست ۾ مهاجر قومي موومينٽ هڪ اهم قوت بڻجي وئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي، مختلف سنڌي قومپرست جماعتون ۽ مقامي سياسي خاندان اثرانداز رهيا. سنڌي قومپرست سياست ۾ [[جي. ايم. سيد]]، [[رسول بخش پليجو]]، [[قادر مگسي]] ۽ ٻين اڳواڻن صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، ٻولي ۽ سنڌ جي وسيلن بابت تحريڪون جاري رکيون. 1992ع ۾ وفاقي حڪومت طرفان سنڌ ۾ وڏي فوجي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ڪارروائي شروع ڪئي وئي، جيڪا شروعاتي طور ڏوهارين ۽ ڌاڙيلن خلاف هئي پر بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ مهاجر قومي موومينٽ جي تنظيمي ڍانچي ۽ هٿياربند ڌڙن خلاف پڻ وڌي. ان دور ۾ انساني حقن جي تنظيمن سياسي گرفتارين، تشدد ۽ غيرقانوني حراست بابت خدشا ظاهر ڪيا.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ڄام صادق علي جي وفات کان پوءِ [[مظفر حسين شاهه]] مارچ 1992ع ۾ وڏو وزير ٿيو. 1993ع جي چونڊن کان پوءِ [[عبدالله شاهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ حڪومت قائم ڪئي. سندس دور ۾ ڪراچيءَ ۾ پوليس ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جون ڪارروايون تيز ٿيون. 1996ع ۾ وفاقي سطح تي بينظير ڀٽو جي ٻي حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ حڪومت پڻ ختم ڪئي وئي ۽ [[ممتاز علي ڀٽو]] نگران وڏو وزير مقرر ٿيو. 1997ع جي چونڊن کان پوءِ [[لياقت علي جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. آڪٽوبر 1998ع ۾ سنڌ ۾ گورنر راڄ لاڳو ٿيو، جنهن سان چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي. 12 آڪٽوبر 1999ع تي جنرل [[پرويز مشرف]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ سميت ملڪ جا چونڊيل ادارا معطل ٿي ويا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== فوجي حڪومت ۽ مڪاني حڪومتن جي نئين جوڙجڪ، 1999ع–2008ع ==== 1999ع کان 2002ع تائين سنڌ ۾ صوبائي اسيمبلي ۽ چونڊيل وڏو وزير موجود نه هئا ۽ صوبي جو انتظام فوجي حڪومت جي مقرر ڪيل گورنر ۽ صوبائي انتظامي مشينري ذريعي هليو. جنرل مشرف جي حڪومت 2001ع ۾ ملڪ ۾ نئون مڪاني حڪومت وارو نظام لاڳو ڪيو، جنهن تحت ضلعن، تعلقن ۽ يونين ڪائونسلن ڏانهن ڪجهه انتظامي ۽ مالي اختيار منتقل ڪيا ويا. ڪراچيءَ کي نئين نظام تحت '''سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي''' ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سان شهر جي مڪاني انتظام، انفراسٽرڪچر، روڊن ۽ ميونسپل خدمتن ۾ وڏي ادارتي تبديلي آئي. سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ ضلعي ناظمن ۽ مڪاني ڪائونسلن جو نظام قائم ٿيو. هن نظام جي حامين ان کي مقامي سطح تي اختيارن جي منتقلي قرار ڏنو، جڏهن ته مخالفن جو خيال هو ته ان سان صوبائي حڪومت جا ڪيترائي اختيار وفاقي فوجي حڪومت جي ٺاهيل مقامي ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. 2002ع جي عام چونڊن کان پوءِ سنڌ اسيمبلي ٻيهر بحال ٿي. [[علي محمد مهر]] ڊسمبر 2002ع ۾ وڏو وزير بڻيو ۽ 2004ع ۾ سندس جاءِ [[ارباب غلام رحيم]] ورتي. هن دور ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] ۽ مهاجر قومي موومينٽ، جيڪا بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] سڏجڻ لڳي، سنڌ جي صوبائي ۽ شهري سياست ۾ اهم اتحادي جماعتون رهيون.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 2007ع–2008ع: جمهوري منتقلي ==== 2007ع جي آخر ۾ پاڪستان جي سياسي بحران سنڌ تي گهرو اثر وڌو. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[بينظير ڀٽو]] راولپنڊي ۾ قتل ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ شديد احتجاج، باهه لڳائڻ، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري ملڪيتن کي نقصان ۽ عام زندگيءَ ۾ خلل پيدا ٿيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ واضح اڪثريت حاصل ڪئي ۽ [[قائم علي شاهه]] اپريل 2008ع ۾ ٻيهر وڏو وزير بڻيو. ان کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ ڊگهي عرصي تائين مرڪزي صوبائي جماعت بڻجي وئي ۽ 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي چونڊن کان پوءِ حڪومت ٺاهيندي رهي.<ref>{{cite web |title=Past Assemblies |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ارڙهين ترميم ۽ وڌندڙ صوبائي خودمختياري ==== 2010ع ۾ [[ارڙهين آئيني ترميم]] پاڪستان جي وفاقي ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آندي. گڏيل قانون ساز فهرست ختم ٿيڻ سان تعليم، صحت، ثقافت، سماجي ڀلائي، ماحول ۽ ڪيترن ٻين شعبن بابت اختيار وڌيڪ وڏي حد تائين صوبن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ لاءِ هي تبديلي خاص اهميت واري هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صوبائي حڪومت کي انهن شعبن ۾ پنهنجي پاليسين ۽ ادارن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جو وسيع اختيار مليو. ارڙهين ترميم کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ صحت، تعليم، مڪاني حڪومت، ثقافت، عورتن ۽ ٻارن جي حقن ۽ سماجي تحفظ بابت وڏي تعداد ۾ نوان قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ منظور ٿيل قانونن ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ'''، '''سنڌ مينٽل هيلٿ ايڪٽ'''، '''سنڌ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز ڪنٽرول، علاج ۽ تحفظ ايڪٽ'''، '''سنڌ نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ ايڪٽ''' ۽ '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ''' شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |website=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013ع]] تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪميٽي ۽ يونين ڪائونسل جهڙا مڪاني ادارا قانوني ڍانچي ۾ آندا ويا. بعد ۾ 2015ع ۽ پوءِ 2023ع ۾ مڪاني چونڊن ذريعي نيون مڪاني ڪائونسلون قائم ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ۽ قانوني ادارا ==== [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] هن سڄي دور ۾ صوبي جي اعليٰ آئيني، سول ۽ فوجداري عدالت رهي. عدالت جي ڪراچيءَ ۾ مکيه سيٽ سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت مختلف هنڌن تي سرڪٽ بينچن يا رجسٽري انتظامن ذريعي عدالتي رسائي وڌائي وئي. صوبائي ماتحت عدليه ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن عدالتن، سول عدالتن، فيملي عدالتن ۽ ٻين خصوصي عدالتن تي مشتمل رهي. 1994ع ۾ '''سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي''' کي قانوني بنياد ڏنو ويو، جنهن جو مقصد ججن ۽ عدالتي عملدارن جي تربيت ۽ عدالتي انتظام جي معيار کي بهتر ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Judicial Academy Act |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=1994 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شهري تشدد کان پوءِ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل ڪيسن لاءِ خصوصي عدالتن جو استعمال پڻ وڌيو. 2007ع جي عدالتي بحران ۽ وڪيلن جي تحريڪ ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار، ڪراچي بار ۽ ٻين وڪيل تنظيمن فعال ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ عدليه جي بحاليءَ واري قومي تحريڪ جو اثر سنڌ جي عدالتي ۽ سياسي ماحول تي پڻ پيو. ==== سياسي حڪومتون ۽ وڏا وزير ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل حڪومتن سان گڏ ڪيترائي نگران دور ۽ گورنر راڄ جا مرحلا آيا. سرڪاري سنڌ حڪومت جي فهرست موجب هن عرصي جا وڏا وزير هيٺين ريت رهيا آهن:<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / جماعت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 2 ڊسمبر 1988ع – 25 فيبروري 1990ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[آفتاب شعبان ميراڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 26 فيبروري 1990ع – 5 آگسٽ 1990ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ڄام صادق علي]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 1990ع – 5 مارچ 1992ع | style="background:#eef5e9;" | شروعات ۾ نگران؛ پوءِ اتحادي حڪومت |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مظفر حسين شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 مارچ 1992ع – 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | اتحادي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي مدد شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ–آڪٽوبر 1993ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[عبدالله شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | آڪٽوبر 1993ع – نومبر 1996ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 1996ع – فيبروري 1997ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[لياقت علي جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | فيبروري 1997ع – آڪٽوبر 1998ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff;" | '''گورنر راڄ ۽ پوءِ فوجي حڪومت، 1998ع–2002ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي محمد مهر]] | style="background:#f4f8fc;" | ڊسمبر 2002ع – جون 2004ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ارباب غلام رحيم]] | style="background:#eaf2f8;" | جون 2004ع – نومبر 2007ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ (ق) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 2007ع – اپريل 2008ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 2008ع – مارچ 2013ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[زاهد قربان علوي]] | style="background:#f4f8fc;" | مارچ–مئي 2013ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | مئي 2013ع – جولاءِ 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ 2016ع – مئي 2018ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[فضل الرحمان]] | style="background:#eaf2f8;" | جون–آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 2018ع – آگسٽ 2023ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مقبول باقر]] | style="background:#eaf2f8;" | آگسٽ 2023ع – فيبروري 2024ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 فيبروري 2024ع – هاڻوڪو | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |} <ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع تائين [[مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي ۽ سندس موجوده حڪومت پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي 2008ع کان جاري صوبائي سياسي بالادستيءَ جو تسلسل آهي.<ref>{{cite web |title=Our Team |url=https://cm.sindh.gov.pk/chief-ministers-team |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 1988ع کان سنڌ جا گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |+ '''1988ع کان سنڌ جا گورنر''' |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | نمبر ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو سنڀالڻ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو ڇڏڻ ! style="background:#c55a11; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / مختصر نوٽ |- | style="background:#eaf2f8;" | 18 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 5 جنوري 1987ع | style="background:#eef5e9;" | 23 جون 1988ع | style="background:#fdf2e9;" | 1988ع جي شروعات تائين عهدي تي رهيو |- | style="background:#d6eaf8;" | 19 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 24 جون 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر؛ ضياءُ الحق جي دور جي پڇاڙي |- | style="background:#eaf2f8;" | 20 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[قادرالدين احمد|جسٽس قادرالدين احمد]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | 18 اپريل 1989ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ جج؛ جمهوري منتقليءَ وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 21 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[فخرالدين جي. ابراهيم|جسٽس فخرالدين جي. ابراهيم]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 اپريل 1989ع | style="background:#e2f0d9;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ جج ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#eef5e9;" | 18 جولاءِ 1993ع | style="background:#fdf2e9;" | پهريون دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 23 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[حڪيم محمد سعيد]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#fbe5d6;" | تعليمي، سماجي ۽ طبي شخصيت |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#eef5e9;" | 21 مئي 1995ع | style="background:#fdf2e9;" | ٻيو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 24 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪمال الدين اظفر]] | style="background:#f4f8fc;" | 22 مئي 1995ع | style="background:#e2f0d9;" | 16 مارچ 1997ع | style="background:#fbe5d6;" | سياستدان ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 25 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[معين الدين حيدر|ليفٽيننٽ جنرل (ر) معين الدين حيدر]] | style="background:#eaf2f8;" | 17 مارچ 1997ع | style="background:#eef5e9;" | 17 جون 1999ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر |- | style="background:#d6eaf8;" | 26 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ممنون حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جون 1999ع | style="background:#e2f0d9;" | 12 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ پاڪستان جو صدر بڻيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 27 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عظيم دائودپوٽو|ايئر مارشل عظيم دائودپوٽو]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#eef5e9;" | 24 مئي 2000ع | style="background:#fdf2e9;" | فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 28 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ميان سومرو]] | style="background:#f4f8fc;" | 25 مئي 2000ع | style="background:#e2f0d9;" | 26 ڊسمبر 2002ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ سينيٽ چيئرمين ۽ نگران وزيراعظم رهيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 29 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عشرت العباد خان|ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 27 ڊسمبر 2002ع | style="background:#eef5e9;" | 10 نومبر 2016ع | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 14 سال؛ سنڌ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8;" | 30 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[سعيد الزمان صديقي|جسٽس (ر) سعيد الزمان صديقي]] | style="background:#f4f8fc;" | 11 نومبر 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 جنوري 2017ع | style="background:#fbe5d6;" | اڳوڻو چيف جسٽس پاڪستان |- | style="background:#eaf2f8;" | 31 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد زبير]] | style="background:#eaf2f8;" | 2 فيبروري 2017ع | style="background:#eef5e9;" | 3 آگسٽ 2018ع | style="background:#fdf2e9;" | مسلم ليگ (ن) جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 32 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[عمران اسماعيل]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | 18 اپريل 2022ع | style="background:#fbe5d6;" | پاڪستان تحريڪ انصاف جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#fff2cc;" | — | style="background:#fff2cc; text-align:right; padding:7px;" | [[آغا سراج دراني]] | style="background:#fff2cc;" | 20 اپريل 2022ع | style="background:#fff2cc;" | 9 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#ffe699;" | '''قائم مقام گورنر'''؛ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#eaf2f8;" | 34 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪامران ٽيسوري|محمد ڪامران خان ٽيسوري]] | style="background:#eaf2f8;" | 10 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#eef5e9;" | 12 مارچ 2026ع | style="background:#fdf2e9;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] سان لاڳاپيل؛ سنڌ جو 34هون گورنر |- | style="background:#d9ead3;" | 35 | style="background:#d9ead3; text-align:right; padding:7px;" | '''[[محمد نهال هاشمي|سيد محمد نهال هاشمي]]''' | style="background:#d9ead3;" | '''13 مارچ 2026ع''' | style="background:#d9ead3;" | '''عهدي تي موجود''' | style="background:#b6d7a8;" | '''سنڌ جو موجوده ۽ 35هون گورنر؛ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] سان لاڳاپيل''' |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Jailed PA speaker becomes acting Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1685798 |work=Dawn |date=20 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Tessori sacked as PML-N stalwart Nehal Hashmi made Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1981494 |work=Dawn |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گورنر ==== گورنر 1973ع جي آئين تحت صوبي جو آئيني سربراهه آهي ۽ صدر طرفان وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ٿيندو آهي. 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ عدالتي، فوجي، سياسي ۽ ڪاروباري پسمنظر رکندڙ مختلف شخصيتون گورنر رهيون. خاص طور [[عشرت العباد خان]] ڊسمبر 2002ع کان نومبر 2016ع تائين لڳ ڀڳ چوڏهن سال گورنر رهيو، جيڪو سنڌ جي تاريخ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018ع کان 2022ع تائين [[عمران اسماعيل]]، پوءِ 2022ع کان مارچ 2026ع تائين [[ڪامران ٽيسوري]] گورنر رهيو. 13 مارچ 2026ع تي [[محمد نهال هاشمي]] سنڌ جي 35هين گورنر طور حلف کنيو ۽ 2026ع تائين عهدي تي موجود آهي.<ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ شهري سياست ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تبديلين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي تيز آباديءَ، اندروني ۽ بين الصوبائي لڏپلاڻ، غيررسمي آبادين، زمين، پاڻي، ٽرانسپورٽ، روزگار ۽ مڪاني حڪومت جي اختيارن بابت مسئلن سبب شهري سياست پيچيده ٿي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مهاجر قومي موومينٽ ۽ بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ وڏي چونڊيل قوت رهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي مڪاني حڪومت واري دور ۾ ڪراچي ۾ ميئر يا ناظم جي اداري کي وڏي سياسي اهميت ملي. بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، پاڪستان پيپلز پارٽي، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جماعتن شهر جي چونڊيل ۽ مڪاني سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2013ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي منظوري سان رينجرز ۽ پوليس جون ٽارگيٽيڊ ڪارروايون تيز ٿيون. انهن ڪاررواين سان منظم سياسي ۽ ڏوهاري تشدد ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي اختيارن، سياسي گرفتارين ۽ شهري نمائندگيءَ بابت بحث جاري رهيو. [[فائل:Sindh Assembly 2018.svg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي 2018ع واري پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي اڪثريت سان صوبائي حڪومت قائم ڪئي]] ==== آبادي ۽ شهريڪاري ==== 1981ع کان پوءِ سنڌ جي آباديءَ ۾ تيز واڌ جاري رهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ جي آبادي 1981ع ۾ لڳ ڀڳ 19.0 ملين، 1998ع ۾ 30.4 ملين، 2017ع ۾ 47.9 ملين ۽ 2023ع ۾ تقريباً 55.7 ملين ٿي وئي. سرڪاري آدمشماري هن تيز واڌ کي قدرتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ لڏپلاڻ ۽ آباديءَ جي رفتار سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي هن آباديءَ جي واڌ جو سڀ کان اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تيزيءَ سان آبادي وڌي. شهريڪاريءَ سان صنعت، واپار، مالي خدمتن ۽ تعميراتي سرگرمين ۾ واڌ ٿي، پر پاڻي، صفائي، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ شهري منصوبابنديءَ تي پڻ دٻاءُ وڌيو. ==== تعليم ==== 1990ع کان پوءِ سنڌ جي تعليم ۾ سرڪاري اسڪولن جي توسيع، خانگي تعليمي شعبي جي تيز واڌ، يونيورسٽين جي تعداد ۾ اضافو ۽ اعليٰ تعليم جي ادارتي پکيڙ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ اسڪول ۽ اعليٰ تعليم جي وڏي پاليسي ذميواري صوبي ڏانهن منتقل ٿي. 2013ع ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ''' منظور ڪيو ويو، جنهن 5 کان 16 سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم بابت قانوني ذميواري مقرر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان دور ۾ سرڪاري يونيورسٽين ۽ ميڊيڪل، انجنيئرنگ، قانون ۽ ڪاروباري تعليم جي ادارن ۾ پڻ واڌ ٿي. تعليم ۾ واڌ باوجود شهري ۽ ٻهراڙي، مردن ۽ عورتن ۽ مختلف ضلعن وچ ۾ وڏا فرق برقرار رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 10 سالن يا ان کان مٿي عمر جي ماڻهن جي خواندگي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.21 سيڪڙو. شهري علائقن ۾ اها شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ صرف 38.14 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 Sindh – Education |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> تازن سالن ۾ اسڪولن جي انتظام کي وڌيڪ مقامي سطح تي منتقل ڪرڻ، استادن جي تربيت، اسڪول ڪلسٽرنگ، نصاب ۽ ڊيٽا بنياد تي منصوبابنديءَ لاءِ به سڌارا ڪيا ويا. يونيسيف موجب هڪ پائلٽ پروگرام هيٺ 14 ضلعن ۾ 400 اسڪولن کي 20 ڪلسٽرن ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فيصلن ۽ بجيٽ اختيارن کي اسڪولن جي ويجهو منتقل ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |publisher=UNICEF |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== صحت ==== صحت جي شعبي ۾ 1990ع کان پوءِ بنيادي صحت مرڪزن، ضلعي اسپتالن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، حفاظتي ٽڪن ۽ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن جي پروگرامن ۾ واڌ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ صحت جو وڏو انتظامي ۽ قانون ساز اختيار سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کان پوءِ صوبي ڪيترائي مخصوص صحت قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ذهني صحت، ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز، عضون جي پيوندڪاري، نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ، ماءُ جي کير ۽ ٻارن جي غذائيت بابت قانون منظور ڪيا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع جي سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي موجب ٻارن جي موت جي شرح 2014ع جي 104 في 1,000 زنده ڄمڻ کان گهٽجي 46 في 1,000 ٿي، جڏهن ته ماهر صحت عملي جي موجودگيءَ ۾ ٿيندڙ ولادتون 65 سيڪڙو کان وڌي لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو ٿيون. ساڳي سروي مطابق ٻارن جي قد ۾ واڌ جي گهٽتائي يعني stunting ۾ نمايان سڌارو نه ٿيو ۽ 20–24 سالن جي عورتن مان لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو 18 سالن کان اڳ شادي ڪري چڪو هو.<ref>{{cite web |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |publisher=UNICEF |date=16 July 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2020ع جي [[ڪووڊ-19 وبا]] سنڌ جي صحت جي نظام لاءِ نئون وڏو امتحان هئي. اسپتالن ۾ آئسوليشن، ٽيسٽنگ، ايمرجنسي بسترا، ويڪسينيشن ۽ وبائي نگرانيءَ جا نظام وڌايا ويا، جڏهن ته لاڪ ڊائون ۽ تعليمي ادارن جي بندش سان روزگار ۽ تعليم پڻ متاثر ٿيا. ==== ثقافت، سنڌي ٻولي ۽ ورثي جو تحفظ ==== 1990ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ ٻولي ۽ ثقافت جي ادارتي تحفظ ۾ واڌ ٿي. 1991ع ۾ '''[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترق == جاگرافي == {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ جو قدرتي منظر]] [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|250px|ساڄو|سنڌ جو نقشو]] سنڌ [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ جي ڪل ايراضي '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' (تقريباً 54,407 چورس ميل) آهي.<ref>{{cite web |title=Social Indicators of Pakistan 2021 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/social_statistics/publications/Social_Indicators_of_Pakistan_2021.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 23° کان 29° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67° کان 71° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اولهه ۽ اتر اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اوڀر ۾ [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا ڀارتي علائقا، ڏکڻ اوڀر ۾ [[رڻ ڪڇ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهن. صوبي جو مرڪزي جغرافيائي عنصر [[سنڌو درياهه]] آهي، جنهن جي هيٺين ماٿريءَ سنڌ جي زرعي ميدانن، آبادين ۽ تاريخي شهري مرڪزن جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ [[هيٺيون سنڌو طاس|هيٺين سنڌو طاس]] جو اهم حصو آهي. سنڌو درياهه اتر کان ڏکڻ طرف وهندي سڄي صوبي کي تقريباً ٻن وڏن حصن ۾ ورهائي ٿو ۽ آخر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] وسيلي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ ٻوڏن ذريعي جمع ٿيل واري، گاد ۽ چيڪي مٽيءَ سان سنڌ جا وسيع اليويل ميدان وجود ۾ آيا آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === طبعي بناوت === [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو منظر؛ اولهه سنڌ جو جابلو خطو سنڌ جي اهم طبعي علائقن مان هڪ آهي]] [[فائل:Mangrove Forest Sindh.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌو ڊيلٽا]] ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ هي سامونڊي ٻيلن وارو نظام سنڌ جي ساحلي ماحوليات جو اهم حصو آهي]] طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ کي عام طور چار وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر ۽ لاڳاپيل جابلو خطو]]، وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جو وسيع اليويل ميدان، اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] ۽ ان سان لاڳاپيل وارياسي علائقا، ۽ ڏکڻ ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي پٽي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اولهه سنڌ جي جابلو علائقي ۾ کيرٿر، پٻ ۽ لڪي سان لاڳاپيل ٽڪرين ۽ جبلن جا سلسلا ملن ٿا. وچ وارو علائقو سنڌوءَ جي قديم ۽ موجوده ٻوڏن سان ٺهيل هموار ميدانن تي مشتمل آهي. اوڀر طرف ٿر ۽ نارا وارياسي خطا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ڊيلٽائي ميدان، لوڻياٺ زمين، کاريون ڍنڍون، سامونڊي کاريون ۽ [[مينگروو]] ٻيلن جا علائقا ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي زمين جو وڏو حصو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي پاڻي پاليسي موجب صوبي ۾ سنڌو طاس جي ڪئنالن هيٺ ايندڙ ايراضي تقريباً '''5 ملين هيڪٽر''' آهي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو بڻجي ٿي؛ باقي وڏي ايراضي ريگستان، ڪوهستان، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻين برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/SindhWaterPolicy |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي معيشت ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو بنيادي ڪردار آهي. انهن بئراجن ۽ ڪئنالن وسيلي سنڌوءَ جو پاڻي صوبي جي وسيع ميداني علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ کي سنڌ جي وسيع ڪئنال نظام ڏانهن ورهائيندڙ اهم آبپاشي ڍانچو]] === روايتي جاگرافيائي ڀاڱا === سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ ۾ صوبي کي مختلف روايتي علائقن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * [[سرو، سنڌ|سرو]] — اتر سنڌ؛ * [[سنڌ جو وچولو|وچولو]] — وچ سنڌ؛ * [[لاڙ، سنڌ|لاڙ]] — هيٺين ۽ ڏاکڻي سنڌ؛ * [[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] — اولهه وارو جابلو ۽ نيم خشڪ خطو؛ * [[ٿر]] ۽ ٻين وارياسي علائقن تي مشتمل ريگستاني سنڌ. هي ورهاست جديد انتظامي ضلعن بدران تاريخي، ثقافتي، آبي ۽ طبعي خصوصيتن تي ٻڌل آهي.<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref> === سنڌوءَ جو ميداني علائقو === سنڌو درياهه جو ميداني علائقو سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ آباد ۽ زرعي طور اهم حصن مان آهي. هي ميدان درياهه جي هزارين سالن جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان ٺهيو آهي. مختلف هنڌن تي هن ميداني نظام ۾ پراڻا درياهي پيٽ، مياندر، قدرتي بند، هيٺاهين کڏون ۽ ٻوڏ وارا ڪچا علائقا ملن ٿا. سنڌ ۾ '''ڪچو''' انهن علائقن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي درياهه جي حفاظتي بندن ۽ مکيه وهڪري جي وچ ۾ واقع آهن ۽ وڏي ٻوڏ وقت پاڻي هيٺ اچي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ بندن کان ٻاهر واري نسبتاً مستقل آبادي ۽ آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' سڏيو وڃي ٿو. اولهه واري پاسي، خاص طور دادو، ڄامشورو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڪجهه علائقن ۾، کيرٿر جبلن کان ايندڙ برساتي نالن ۽ سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وچ وارو هيٺاهون علائقو '''ڪڇو''' يا '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Topography of Dadu District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-dadu/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ريگستان === [[فائل:Thar desert in cloudy weather.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جو جهڙالي موسم ۾ منظر؛ چوماسي کان پوءِ ٿر جي نباتاتي بناوت عارضي طور تبديل ٿي وڃي ٿي]] [[فائل:The Thar Desert.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جون وارياسي ڀٽون]] سنڌ جي اوڀر ۽ اتر اوڀر حصن ۾ وسيع خشڪ ۽ نيم خشڪ وارياسي علائقا موجود آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ 62 سيڪڙو جاگرافيائي ايراضي ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ ٻين خشڪ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]] ۽ [[اڇڙو ٿر]] آهن. اهي پاڻ ۾ جاگرافيائي طور ڳنڍيل وارياسي نظام جو حصو آهن ۽ ڪن ماخذن ۾ نارا ۽ اڇڙو ٿر کي وڏي ٿر ريگستاني نظام جا علائقائي حصا پڻ سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! ريگستان ! لڳ ڀڳ ايراضي ! اهم علائقا ! خاصيتون |- | [[ٿر ريگستان]] | وسيع بين الاقوامي ريگستان؛ سنڌ ان جي اولهه حصي تي مشتمل آهي | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | هندستان جي [[راجستان]] تائين پکڙيل وڏي ٿر ريگستاني نظام جو حصو؛ وارياسي ڀٽون، موسمي چراگاهه ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت |- | [[نارا ريگستان]] | تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' | خيرپور، سانگهڙ ۽ اوڀر سنڌ جا ڀرپاسي وارا حصا | تقريباً 26°–28° اتر ۽ 68°–70° اوڀر وچ ۾ واقع نيم خشڪ وارياسو خطو؛ وارياسي ڀٽون ۽ هيٺاهيون ''پٽ'' نما زمينون<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> |- | [[اڇڙو ٿر]] | تقريباً '''4,800 چورس ڪلوميٽر''' | خاص طور [[سانگهڙ ضلعو]]، [[کپرو تعلقو]]، ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل علائقا | اڇي يا هلڪي رنگ جي واري سبب ''اڇڙو ٿر'' سڏجي ٿو؛ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ لوڻياٺ زميني پاڻي هن علائقي جون اهم خاصيتون آهن<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> |} === ٿر ريگستان === [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ سرحد پار [[راجستان]] جي وڏي ٿر ريگستان جو تسلسل آهي. سنڌ اندر ان جو وڏو حصو ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ضلعن ۾ آهي. علائقي جي سطح تي ڊگهيون وارياسي ڀٽون، وچ وارا هيٺاهان ميدان ۽ برساتي چراگاهه عام آهن. ٿر ۾ مستقل درياهه موجود ناهن ۽ پاڻيءَ جو وڏو حصو برسات، کوهن ۽ زيرزمين ذخيرن مان حاصل ٿئي ٿو. چوماسي جي سٺي برسات دوران ريگستان جي ڪيترن حصن ۾ گاهه، جڙي ٻوٽيون ۽ موسمي فصل پيدا ٿين ٿا، جڏهن ته گهٽ برسات وارن سالن ۾ ڏڪار جا خطرا وڌي وڃن ٿا. === نارا ريگستان === [[نارا ريگستان]] سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي پٽيءَ ۾ واقع آهي. سائنسي مطالعي موجب اهو تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 26° کان 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68° کان 70° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ اچي ٿو. هتي اوچائي عام طور 50 کان 115 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> نارا جي منظرنامي ۾ مستحڪم ۽ حرڪت ڪندڙ وارياسي ڀٽون، انهن جي وچ ۾ هيٺاهيون واديون ۽ ''پٽ'' نالي هموار علائقا ملن ٿا. نارا ڪئنال ۽ ان جي شاخن ويجهن علائقن ۾ آبادڪاري ۽ آبپاشيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === اڇڙو ٿر === [[اڇڙو ٿر]]، جنهن کي ''اڇو ريگستان'' پڻ چيو وڃي ٿو، خاص طور سانگهڙ ضلعي جي اوڀر واري حصي ۽ کپرو تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ان جو نالو واريءَ جي هلڪي يا اڇي رنگ سبب پيو. جديد رپورٽن موجب هي ريگستان تقريباً 4,800 چورس ڪلوميٽر تائين پکڙيل آهي ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل وارياسي علائقن تائين وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> اڇڙي ٿر ۾ زيرزمين پاڻيءَ جو وڏو حصو لوڻياٺ آهي ۽ آبادي گهڻو ڪري برساتي پاڻي، کوهن ۽ مالداريءَ تي دارومدار رکي ٿي. [[چوٽياري ذخيرو]] هن ريگستان جي اولهه واري ڪناري سان لاڳاپيل اهم آبي علائقن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Socio Economic Assessment Study |url=https://www.wwf.org.pk/foreverindus/pdf/socioeconomic_assessment_07.pdf |publisher=WWF-Pakistan |year=2008 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبل ۽ جابلو علائقا === سنڌ جا وڏا جابلو علائقا بنيادي طور صوبي جي اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهن. اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ انهن سان لاڳاپيل پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان جا پهاڙي علائقا آهن، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون واقع آهن. حيدرآباد ڀرسان [[گنجو ٽڪر]] هڪ الڳ پٿريلو ريج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === کيرٿر جبلن جو سلسلو === [[فائل:Kirthar Mountains.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]]؛ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جابلو پٽي]] [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]] سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ نمايان قدرتي حد ٺاهين ٿا. هي سلسلو اتر کان ڏکڻ طرف سوين ڪلوميٽر پکڙيل آهي ۽ سنڌ اندر قمبر شهدادڪوٽ، دادو، ڄامشورو ۽ ڪراچيءَ جي اولهه وارن جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. کيرٿر ۾ گهڻو ڪري چن پٿر، واري پٿر ۽ ٻين تلڇٽي پٿرن جا سلسلا ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي ارضياتي دستاويزن موجب صوبي جي اولهه ۾ کيرٿر ۽ پٻ جا جبل، اتر طرف لڪي سلسلو ۽ ڪوهستاني علائقا سنڌ جي اهم پٿريلي بناوتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بلند مقام ==== [[فائل:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|230px|ساڄو|[[ڪتي جي قبر]]، کيرٿر سلسلي جي اتر سنڌ واري بلند جابلو علائقي ۾ واقع چوٽي]] سنڌ اندر کيرٿر سلسلي جي بلند ترين حصن بابت مختلف ماخذن ۾ مختلف نالا ۽ ماپون ڏنيون ويون آهن. قمبر شهدادڪوٽ واري کيرٿر علائقي ۾ '''ڪُتي جي قبر''' نالي چوٽيءَ جي اوچائي تقريباً 2,065–2,100 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته دادو واري حصي ۾ ڪجهه وڌيڪ بلند چوٽين جون پڻ رپورٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Topography of Kamber-Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري ڪنهن هڪ چوٽيءَ کي بنا مضبوط سرڪاري سروَي جي سنڌ جي قطعي ''بلند ترين چوٽي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. ==== گورک هِل ==== [[فائل:Gorakh Hill.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[گورک هل]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۾ لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر اوچائيءَ تي واقع جابلو ماڳ]] [[گورک هل]] دادو ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جي هڪ بلند پليٽو تي واقع آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان تقريباً '''5,688 فوٽ''' (1,734 ميٽر) آهي.<ref>{{cite news |title=A lesser hill station |url=https://www.dawn.com/news/1692232/a-lesser-hill-station |work=Dawn |date=30 May 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> گورک سنڌ جي سڀ کان مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ آهي ۽ ان جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي ٿڌي رهي ٿي. === ڪارونجهر === [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]]] [[ڪارونجهر]] جون ٽڪريون [[ننگرپارڪر]]، ٿرپارڪر ضلعي ۾ واقع آهن. اهي ٿر جي وارياسي منظرنامي جي وچ ۾ گرينائيٽ جي قديم پٿريلي اڀارن طور نمايان آهن. سنڌ حڪومت جي ارضياتي منصوبن ۾ ڪارونجهر کي ننگرپارڪر جي گرينائيٽ سان لاڳاپيل هڪ مخصوص ارضياتي خطو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪارونجهر جون ٽڪريون رڳو طبعي جغرافيائي لحاظ کان نه، پر ٿرپارڪر جي تاريخ، مذهبي ماڳن، لوڪ روايتن ۽ مقامي ثقافت جي حوالي سان پڻ اهم آهن. === گنجو ٽڪر === [[گنجو ٽڪر]] [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان واقع هڪ پٿريلو ريج آهي. اهو کيرٿر جهڙو ڊگهو جبلن جو سلسلو نه، پر سنڌوءَ جي ميداني علائقي مان اڀرندڙ هڪ مقامي پٿريلي بناوت آهي. گنجو ٽڪر حيدرآباد جي طبعي ۽ تاريخي منظرنامي جو حصو رهيو آهي. === ارضيات === سنڌ جي ارضيات ۾ وڏي تنوع موجود آهي. اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ کيرٿر، پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان واري پٽيءَ ۾ ڪريٽيشس کان پليوسين دور تائين مختلف تلڇٽي پٿر ملن ٿا. انهن ۾ پٻ واري پٿر، راڻي ڪوٽ گروپ، لڪي، کيرٿر، ناري، گاج ۽ منڇر فارميشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي جي وچين حصي تي نسبتاً نئين دور جي سنڌوءَ جي اليويل مٽي غالب آهي، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ ننگرپارڪر جي ڪارونجهر علائقي ۾ قديم گرينائيٽ پٿر ملن ٿا. سنڌ جي ارضياتي بناوت تيل، قدرتي گئس، ڪوئلي، چن پٿر، گرينائيٽ ۽ ٻين معدني وسيلن جي موجودگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. === ميداني علائقا === [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ سنڌوءَ جي ڪنارن تي آباد ميداني علائقا سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ شهري ارتقا ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.]] سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي قديم وهڪرن جي آندل اليويل لٽ سان ٺهيل وسيع ميداني علائقن تي مشتمل آهي. هي ميدان اتر کان ڏکڻ تائين صوبي جي مرڪزي حصي ۾ پکڙيل آهن ۽ سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي شهرن جو بنيادي خطو آهن. سنڌوءَ جي بار بار وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان چيڪي، لٽائتي ۽ وارياسي مٽيءَ جا مختلف قسم وجود ۾ آيا آهن، جن مان گهڻا آبپاشي هيٺ انتهائي زرعي اهميت رکن ٿا. سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وڏي حصي ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سان ڳنڍيل ڪئنالن جو وسيع نظام موجود آهي. هي آبپاشي نظام ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، ڀاڄين ۽ ٻين فصلن جي پوک لاءِ بنيادي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ واري مرڪزيت جو وڏو حصو انهيءَ هيٺين سنڌو ميدان سان لاڳاپيل آهي. [[فائل:Indus river Sukkur barrage sunset.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[سکر بئراج]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ بئراج سنڌ جي ڪئنالي آبپاشي نظام جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي.]] ==== ڪچو ۽ پڪو ==== سنڌو درياهه سان لڳو لڳ حفاظتي بندن جي اندر واقع ٻوڏ واري ميدان کي عام طور '''ڪچو''' چيو وڃي ٿو. ڪچي جا علائقا درياهه جي پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت ٻوڏ هيٺ اچي سگهن ٿا ۽ ٻوڏ کان پوءِ اتي نئين زرخيز لٽ جمع ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري ڪچي ۾ موسمي زراعت، چراگاهه ۽ درياهي ٻيلن جا علائقا ملن ٿا. حفاظتي بندن کان ٻاهر واري مستقل آبادي ۽ وڏي آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' چيو وڃي ٿو. پڪي جا ميدان ٻوڏ کان نسبتاً محفوظ آهن ۽ سنڌ جي مستقل زرعي، شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادين جو وڏو حصو هتي واقع آهي. === ڪاڇو === [[فائل:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ ٻنهي جي وچ ۾ ڪئنالن، ٻوڏ وارن ميدانن ۽ زرعي زمينن جو جڙيل آبي نظام نظر اچي ٿو]] [[ڪاڇو]] سنڌ جي اولهه واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ سنڌوءَ جي مرڪزي ميدانن جي وچ ۾ واقع هڪ وسيع نيم خشڪ پهاڙي پيرن وارو ميداني خطو آهي. اهو خاص طور [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] جي اولهه وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي. ڪاڇي جي مٽي سنڌوءَ جي سڌي اليويل لٽ بدران گهڻو ڪري کيرٿر جبلن مان ايندڙ موسمي نين، برساتي وهڪرن ۽ ٻوڏن جي آندل گاد، بجري ۽ واريءَ سان ٺهي ٿي. انهيءَ ڪري ڪاڇي جي زميني بناوت سنڌوءَ جي هموار ميدان کان وڌيڪ اڻبرابر ۽ مختلف قسم جي آهي. [[فائل:Women in Sindh.jpg|thumb|280px|ساڄو|اولهه سنڌ جو نيم خشڪ منظر؛ ڪاڇي ۽ ڪوهستان سان لاڳاپيل علائقن ۾ پاڻيءَ جي دستيابي وڏي حد تائين برساتي وهڪرن ۽ ذخيرن تي دارومدار رکي ٿي]] ڪاڇو عام طور خشڪ خطو آهي، پر چوماسي يا کيرٿر ۾ تيز برساتن دوران [[نائي گاج]]، نائي نلي، نائي انگائي ۽ ٻين موسمي نين ۾ وهڪرا پيدا ٿين ٿا. اهي نيون جبلن مان گاد ۽ پاڻي کڻي ڪاڇي جي هيٺاهين ميدانن ۾ پکڙجن ٿيون. مناسب برسات وارن سالن ۾ اهي وهڪرا زمين کي زرخيز بڻائين ٿا ۽ جوئر سميت مختلف خريف فصلن جي پوک ممڪن بڻائين ٿا.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ مستقل ڪئنالي آبپاشي محدود آهي، تنهنڪري زرعي سرگرميءَ جو وڏو حصو برسات، نين جي پاڻي ۽ زيرزمين پاڻيءَ تي دارومدار رکي ٿو. مقامي طور نين جي وهڪري کي ننڍن مٽيءَ جي بندن يا ''واڪرن'' ذريعي مختلف زرعي علائقن ڏانهن موڙڻ جو روايتي طريقو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |title=Water resource management in 'kutcha' areas |url=https://www.dawn.com/news/25070/water-resource-management-in-kutcha-areas |work=Dawn |date=5 March 2002 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ آبادي سنڌوءَ جي مرڪزي ميدان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۽ وڌيڪ پکڙيل آهي. ڪيترن هنڌن تي مالداري، برساتي زراعت ۽ موسمي لڏپلاڻ مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. تيز برساتن دوران کيرٿر مان ايندڙ اوچتا ٻوڏ وهڪرا روڊن، ڳوٺن ۽ زرعي زمينن کي پڻ متاثر ڪندا آهن؛ 2023ع ۽ 2024ع ۾ نائي گاج ۽ ٻين نين جي ٻوڏن سبب ڪاڇي جا ڪيترائي ڳوٺ عارضي طور زميني رابطن کان ڪٽجي ويا هئا.<ref>{{cite news |title=Major drains across Kachho belt flooded amid downpour |url=https://www.dawn.com/news/1763877 |work=Dawn |date=10 July 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Flooding in Sindh's Gaj River submerges roads in 200 Kachho villages after heavy rain in Kirthar range |url=https://www.dawn.com/news/1855992 |work=Dawn |date=31 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪاڇو کان منڇر ڍنڍ تائين === [[فائل:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان سان لاڳاپيل مهاڻن جي روايتي آبي زندگي]] [[فائل:Lake Manchar (2003).jpg|thumb|250px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو ميداني علائقو.]] ڪاڇي جو ڏاکڻو ۽ اوڀر وارو حصو [[منڇر ڍنڍ]] سان ويجهي جغرافيائي وابستگي رکي ٿو. منڇر سنڌوءَ جي اولهه طرف هڪ قدرتي هيٺاهين ۾ واقع آهي ۽ ان جي اولهه ۾ کيرٿر جبل، ڏکڻ ۾ لڪي ٽڪريون ۽ اوڀر ۾ سنڌوءَ جو ميداني علائقو آهي.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[نائي گاج]] سميت کيرٿر مان ايندڙ ڪيترائي موسمي وهڪرا ڪاڇي مان گذري آخرڪار منڇر ڍنڍ تائين پهچن ٿا. نائي گاج منڇر لاءِ تاريخي طور اهم مٺي پاڻيءَ جي ذريعن مان هڪ رهي آهي.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> منڇر جو پاڻي سنڌو درياهه سان پڻ ڳنڍيل آهي؛ ڍنڍ ڊنسٽر ۽ اڙل واهن وسيلي سنڌوءَ سان پاڻيءَ جي ڏي وٺ ڪندي رهي آهي. ان ڪري ڪاڇي، منڇر ۽ سنڌوءَ جو ميداني نظام هڪ ٻئي سان جڙيل قدرتي آبي ۽ زميني نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڏاکڻا ميداني ۽ ڊيلٽائي علائقا === سنڌوءَ جو مرڪزي ميدان ڏکڻ طرف آهستي آهستي هيٺاهين ۽ وڌيڪ هموار ٿيندو وڃي ٿو ۽ آخرڪار [[سنڌو ڊيلٽا]] جي وسيع ميداني نظام ۾ تبديل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ پراڻا درياهي پيٽ، سامونڊي کاريون، لوڻياٺ زمين، ٽائڊل کاريون ۽ مينگروو وارا علائقا گڏ ملن ٿا. هيٺين سنڌ جي ميدانن ۾ درياهي لٽ ۽ سامونڊي عمل ٻنهي جو اثر موجود آهي. ڊيلٽا ۾ پاڻيءَ ۽ گاد جي مقدار ۾ تبديليون زمين جي بناوت، ساحلي ڪٽاءَ، لوڻياٺ ۽ مينگروو ٻيلن جي پکيڙ تي سڌو اثر وجهن ٿيون. === سامونڊي پٽي === {{Main|سنڌ جو سامونڊي ڪنارو|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Coast of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ڀرسان [[عربي سمنڊ]] جو ساحلي منظر؛ سنڌ جي سامونڊي پٽي صوبي جي ڏاکڻي حد بڻائي ٿي.]] سنڌ جو سامونڊي ڪنارو [[عربي سمنڊ]] جي اترئين حصي سان لڳل آهي. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ ڪوسٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] موجب صوبي جي ساحلي پٽي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''350 ڪلوميٽر''' آهي. هي سامونڊي خطو انتظامي طور [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جي ساحلي علائقن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://scda.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Coastal Development Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ساحلي جاگرافيءَ کي وسيع طور ٻن مختلف حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: اولهه ۾ ڪراچيءَ سان لاڳاپيل نسبتاً پٿريلا، وارياسا ۽ شهري ساحل؛ ۽ اوڀر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو وسيع هيٺاهون علائقو، جيڪو درياهي شاخن، سامونڊي ڪريڪن، گپ وارن ميدانن، مينگروو ٻيلن ۽ ڊيلٽائي ٻيٽن تي مشتمل آهي. اوڀرئين پاسي هي سامونڊي نظام [[سر ڪريڪ]] تائين وڃي ٿو. === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو ڊيلٽا}} [[سنڌو ڊيلٽا]] سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ ٺهيل وسيع ڊيلٽائي نظام آهي. سنڌوءَ جي درياهي گاد، سامونڊي لهرن ۽ مدوجزر جي گڏيل عمل سان هتي ڪريڪ، گپ وارا ميدان، لوڻياٺ دلدل، مينگروو ٻيلا ۽ ننڍا وڏا ڊيلٽائي ٻيٽ وجود ۾ آيا آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب مينگروو ٻيلا خاص طور اهڙن سامونڊي مصبن ۽ مدوجزر وارن علائقن ۾ وڌن ٿا، جيڪي عام سامونڊي سطح ۽ بلند مد واري سطح جي وچ ۾ اچن ٿا.<ref name="SFD-mangroves"/> ڊيلٽا سنڌ جي سامونڊي حياتياتي تنوع ۽ مڇيگيريءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. مڇين ۽ جهينگن جون ڪيتريون تجارتي جنسون پنهنجي حياتيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ مينگروو ۽ ڪريڪ ماحول کي نرسري طور استعمال ڪن ٿيون. ساڳئي وقت هي علائقو مقامي مهاڻن ۽ ساحلي آبادين جي روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو آهي.<ref name="SFD-mangroves"/> === ٻيٽ === [[فائل:Manora Karachi.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[منهوڙو]]، ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري وٽ واقع تاريخي ٻيٽ]] [[فائل:Karachi, Charna Island.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[چرنا ٻيٽ]]، ڪراچيءَ جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۾ واقع سامونڊي ٻيٽ.]] [[فائل:Charna Island Karachi Arabian Sea.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[عربي سمنڊ]] ۾ [[چرنا ٻيٽ]] جو منظر.]] سنڌ جي سامونڊي پٽي، ڪراچيءَ جي بندرگاهي علائقي ۽ سنڌو ڊيلٽا ۾ ڪيترائي ٻيٽ، ٽاپو نما زميني ٽڪرا ۽ مدوجزر سان ٺهندڙ گپ وارا ٻيٽ موجود آهن. انهن جي شڪل ۽ ايراضي سامونڊي لهرن، گاد جي جمع ٿيڻ، ساحلي ڪٽاءَ ۽ درياهي وهڪرن سبب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي. ڪراچيءَ ڀرسان مشهور سامونڊي ٻيٽن ۽ ٽاپن ۾ [[منهوڙو]]، [[بابا ٻيٽ]]، [[ڀٽ ٻيٽ]]، [[بُنڊل ٻيٽ]] ۽ [[بُڊو ٻيٽ]] شامل آهن. منهوڙو ڪراچي بندرگاهه جي داخلي حصي وٽ واقع تاريخي آباديءَ وارو ٻيٽ آهي، جڏهن ته بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ قديم مهاڻن جي آبادين سان لاڳاپيل آهن. بُنڊل ۽ بُڊو ٻيٽ ڪورنگي ۽ ڦٽي ڪريڪ واري ڊيلٽائي نظام سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن جي چوڌاري سامونڊي گپ وارا ميدان ۽ مينگروو ماحول موجود آهي. سنڌو ڊيلٽا جي اوڀرئين حصي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا ڊيلٽائي ٻيٽ ۽ گپ وارا ٽاپا موجود آهن. اهي سامونڊي پکين، مڇين، جهينگن ۽ ٻين جاندارن لاءِ رهائش ۽ خوراڪ جا علائقا مهيا ڪن ٿا ۽ ڪيترن هنڌن تي مينگروو نباتات سان ڍڪيل آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> ساحلي ٻيٽن ۽ ڊيلٽائي علائقن جي ماحولياتي حالت جو دارومدار سنڌوءَ مان ايندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد، سامونڊي مدوجزر، لوڻياٺ ۽ انساني سرگرمين تي آهي. ان ڪري سنڌ جي ٻيٽن کي رڳو الڳ زميني ٽڪرن بدران وسيع [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي ماحولياتي نظام جي حصي طور ڏٺو وڃي ٿو. == آبهوا == {{Main|سنڌ جي آبهوا}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|ساڄو|[[جيڪب آباد ضلعو]]، جيڪو مٿين سنڌ جي انتهائي گرم ۽ خشڪ آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي.]] سنڌ جي آبهوا مجموعي طور '''گرم، خشڪ کان نيم خشڪ''' نوعيت جي آهي، پر [[عربي سمنڊ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[ٿر ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]]، اوچائي ۽ سمنڊ کان فاصلي سبب صوبي جي مختلف حصن جي گرمي پد، گهم ۽ برسات ۾ نمايان علائقائي فرق ملي ٿو. [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] جي خطري ۽ آفتن واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''128.8 ملي ميٽر''' آهي، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ موسمي گرمي پد سياري ۾ لڳ ڀڳ 27.08 °C کان خشڪ اونهاري ۾ 43.32 °C تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي آبهوا تي [[ڏکڻ ايشيائي چوماسو|ڏکڻ ايشيائي چوماسي]]، اولهندي موسمي نظامن، عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هوائن ۽ خشڪ براعظمي هوائن جو اثر پوي ٿو. برسات جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي دوران پوي ٿو، جڏهن ته سياري ۽ بهار ۾ اولهندي موسمي نظام ڪڏهن ڪڏهن اتر ۽ اولهه سنڌ ۾ برسات آڻين ٿا. سنڌ ۾ برسات نه رڳو مجموعي طور گهٽ آهي، پر سال کان سال ان ۾ تمام گهڻو ڦيرڦار پڻ ٿئي ٿو؛ انهيءَ ڪري صوبو هڪ ئي وقت [[ڏڪار]]، تيز وسڪارن، شهري ٻوڏن ۽ درياهي ٻوڏن جهڙن متضاد موسمي خطرن کي منهن ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === علائقائي موسمي فرق === روايتي سنڌي جاگرافيءَ ۾ آبهوا جي فرق کي سمجهڻ لاءِ سنڌ کي '''[[سرو، سنڌ|سرو]]'''، '''[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]''' ۽ '''[[لاڙ، سنڌ|لاڙ]]''' جي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. سرو مٿين سنڌ، وچولو وچ سنڌ ۽ لاڙ هيٺين يا ڏاکڻي سنڌ سان لاڳاپيل آهن. هي ورهاست جديد موسميات جي رسمي درجابندي نه، پر سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي علائقائي ورهاست آهي. '''مٿين سنڌ'''، خاص طور [[جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، سمنڊ کان پري هجڻ سبب انتهائي گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهن. هتي مئي ۽ جون دوران گرمي پد اڪثر 45 °C کان مٿي وڃي ٿو ۽ انتهائي گرم لهرن دوران 50 °C کان به وڌي سگهي ٿو. جيڪب آباد ۾ تاريخي طور 52 °C کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment – Jacobabad |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/603581508344261114/pdf/SFG3674-EA-P154987-Box405303B-PUBLIC-Disclosed-10-18-17.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|کاٻو|سنڌ ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هنڌ؛ مٿين سنڌ ملڪ جي انتهائي گرم علائقن مان هڪ آهي.]] '''وچ سنڌ''' ۾ [[سکر]]، [[نوابشاهه|شهيد بينظير آباد]]، [[سانگهڙ]]، [[مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جهڙا علائقا شامل آهن. هتي به اونهارو تمام گرم رهي ٿو، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه طرف وڌڻ سان عربي سمنڊ مان ايندڙ هوائن جو اثر وڌڻ لڳي ٿو. اونهاري ۾ ڏينهن گرم ۽ خشڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته رات جو گرمي پد ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي سگهي ٿو. '''هيٺين سنڌ''' يا لاڙ، جنهن ۾ [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جا ساحلي علائقا شامل آهن، عربي سمنڊ جي سامونڊي اثر هيٺ آهي. هتي اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد عام طور مٿين سنڌ کان گهٽ رهي ٿو، پر هوا ۾ گهم وڌيڪ هجڻ ڪري محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سامونڊي هير ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد جي فرق کي پڻ محدود ڪري ٿي. [[گورک هل]]، کيرٿر جي بلند علائقن ۽ ٻين اوچن هنڌن جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن کان مختلف آهي. اوچائي سبب هتي سياري ۾ گرمي پد تمام گهٽ ٿي سگهي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي ٿو. === موسمياتي کاتو === {{Main|پاڪستان موسميات کاتو}} سنڌ ۾ موسم جي سرڪاري نگراني [[پاڪستان موسميات کاتو]] ڪري ٿو. کاتو صوبي جي مختلف موسمي مرڪزن تان گرمي پد، برسات، هوا جي رخ ۽ رفتار، گهم، فضائي دٻاءَ ۽ ٻين موسمي عنصرن بابت انگ اکر گڏ ڪري ٿو. سنڌ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، جيڪب آباد، نوابشاهه، سکر، لاڙڪاڻو، بدين، ڇور ۽ ٻين هنڌن تي موسمي مشاهدي سان لاڳاپيل مرڪز موجود رهيا آهن. موسميات کاتو چوماسي، گرمي جي لهرن، سامونڊي طوفانن، تيز برساتن، خشڪ سالي ۽ ٻين انتهائي موسمي حالتن بابت اڳڪٿيون ۽ خبرداريون جاري ڪري ٿو. صوبي اندر اهڙين خبردارين کي آفتن جي تياري ۽ هنگامي انتظام لاءِ [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] ۽ ضلعي انتظاميا پڻ استعمال ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Provincial Disaster Management Authority Sindh |url=https://pdma.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون موسمون === سنڌ ۾ روايتي طور سيارو، بهار، اونهارو ۽ چوماسي وارو عرصو سڃاتو وڃي ٿو، پر صوبي جي خشڪ ۽ گرم آبهوا سبب اونهارو ٻين موسمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگهو ۽ نمايان آهي. '''سيارو''' عام طور ڊسمبر کان فيبروري تائين رهي ٿو. ساحلي علائقن ۾ سيارو نرم هوندو آهي، جڏهن ته مٿين سنڌ ۽ کيرٿر جي بلند علائقن ۾ راتيون گهڻو ٿڌيون ٿي سگهن ٿيون. اتر سنڌ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿڌيون براعظمي هوائون گرمي پد ۾ تيز گهٽتائي آڻين ٿيون. '''بهار''' نسبتاً مختصر موسمي مرحلو آهي، جيڪو فيبروري جي آخر کان مارچ تائين نمايان رهي ٿو. مارچ کان گرمي تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿئي ٿي ۽ اپريل تائين صوبي جي گهڻن اندرين علائقن ۾ گرم موسم قائم ٿي وڃي ٿي. '''اونهارو''' اپريل کان سيپٽمبر تائين سنڌ جي سڀ کان نمايان موسم آهي. مئي ۽ جون عام طور سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ هن عرصي دوران ڏينهن جو گرمي پد 45 °C کان مٿي وڃڻ عام آهي، جڏهن ته شديد گرمي جي لهرن ۾ جيڪب آباد، سبي سان لڳندڙ سرحدي علائقن ۽ شهيد بينظير آباد جهڙن هنڌن تي انتهائي گرمي رڪارڊ ٿي سگهي ٿي. سنڌو طاس بابت عالمي بئنڪ جي مطالعي ۾ پڻ جيڪب آباد، ڪشمور ۽ شڪارپور کي اونهاري ۾ سنڌ جي گرم ترين علائقن مان ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Groundwater in Pakistan's Indus Basin: Present and Future Prospects |publisher=World Bank |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/9fecf962-d3ad-5cec-909e-af3e7539dc02/download |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چوماسي وارو عرصو''' عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ سرگرم رهي ٿو. هن عرصي ۾ گرمي ڪجهه گهٽجي ٿي، پر هوا ۾ گهم وڌي سگهي ٿي. چوماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ سال کان سال وڏو فرق اچي ٿو. === سنڌ جو چوماسو === [[فائل:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|300px|ساڄو|آگسٽ 2022ع ۾ سيٽلائيٽ تان ڏٺل سنڌ ۾ وڏي پيماني واري ٻوڏ؛ غيرمعمولي چوماسي برساتن صوبي جي وسيع حصن کي پاڻي هيٺ آندو.]] سنڌ ۾ چوماسي جي برسات جو بنيادي ذريعو [[هندي سمنڊ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لاڳاپيل ڏکڻ اولهه چوماسي جو نظام آهي. پاڪستان جي ڏاکڻي ۽ اوڀرئين حصن ۾ اونهاري جي چوماسي جو اهم عرصو جون کان سيپٽمبر تائين رهي ٿو، جڏهن ته سنڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات عام طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي موسمي نظامن سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> چوماسي جي اثر جي شدت سڄي سنڌ ۾ هڪجهڙي ناهي. ڏکڻ اوڀر سنڌ، خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، چوماسي جي نظامن مان نسبتاً وڌيڪ برسات حاصل ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه سنڌ مجموعي طور وڌيڪ خشڪ آهن. ٿر ۾ چوماسي جي برسات ماحولياتي ۽ معاشي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ چراگاهن، برساتي زراعت، زيرزمين پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مالداريءَ جو وڏو حصو موسمي برسات سان ڳنڍيل آهي. سنڌ جي سراسري گهٽ برسات باوجود ڪجهه سالن ۾ چوماسي جا طاقتور نظام تمام گهڻي برسات آڻي سگهن ٿا. 2022ع ۾ غيرمعمولي چوماسي سنڌ جي وسيع ميداني علائقن ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏ پيدا ڪئي. اهڙيءَ طرح 2020ع ۾ ڪراچيءَ ۾ آگسٽ دوران لڳ ڀڳ 490 ملي ميٽر برسات رڪارڊ ٿيڻ سان ان وقت شهر لاءِ آگسٽ جي غيرمعمولي برسات جو رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan (MODIS 2020-10-11) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pakistan_(MODIS_2020-10-11).jpg |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Still submerged, nearly six months on from the initial flooding (5330445429).jpg|thumb|300px|کاٻو|2010ع جي غيرمعمولي چوماسي ۽ سنڌوءَ جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ جو پاڻي هيٺ آيل علائقو.]] چوماسي جون شديد برساتون سنڌ ۾ ٻن مختلف قسمن جي ٻوڏن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. سنڌوءَ جي مٿئين طاس مان ايندڙ وڏي وهڪري سان '''درياهي ٻوڏ''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ مختصر وقت اندر شديد برسات '''شهري ٻوڏ''' پيدا ڪري سگهي ٿي. کيرٿر ۽ ڪوهستاني علائقن ۾ شديد برساتن سان نين ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو وهڪرو وڌڻ سبب '''اوچتي ٻوڏ''' پڻ اچي سگهي ٿي. === برسات === سنڌ پاڪستان جي گهٽ برسات وارن صوبن مان هڪ آهي. صوبائي خطري واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 128.8 ملي ميٽر آهي.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي موسمي انگن ۾ جيڪب آباد جهڙن خشڪ علائقن لاءِ سالياني برسات لڳ ڀڳ 110 ملي ميٽر ۽ بدين لاءِ لڳ ڀڳ 222 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي؛ انهن علائقن جي سالياني برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر واري چوماسي دوران پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/478491468146962443/pdf/E15030vol-08.pdf |publisher=World Bank |year=2007 |access-date=24 August 2026}}</ref> بهرحال، سراسري انگ سنڌ جي برساتي نظام جي انتهائي ڦيرڦار کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن. ڪنهن سال ٿر ۽ ٻين علائقن ۾ ڏڪار جهڙيون حالتون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ته ڪنهن ٻئي سال ساڳين علائقن ۾ معمول کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ برسات پئجي سگهي ٿي. === سامونڊي اثر === [[عربي سمنڊ]] سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي آبهوا کي معتدل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين جهڙن علائقن ۾ سامونڊي هير اونهاري دوران ڏينهن جي انتهائي گرمي کي مٿين سنڌ جي ڀيٽ ۾ محدود رکي ٿي، پر ساڳئي وقت گهم وڌائي ٿي. ان ڪري ساحلي سنڌ ۾ مطلق گرمي پد جيڪب آباد يا شهيد بينظير آباد کان گهٽ هجڻ باوجود محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جو اثر اندرئين سنڌ ڏانهن وڌندي آهستي آهستي گهٽجي ٿو. نتيجي طور اتر سنڌ ۾ ڏينهن ۽ رات، توڙي اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد جو فرق ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. === گرمي جون لهرون === سنڌ ۾ [[گرمي جي لهر|گرمي جون لهرون]] اهم موسمي ۽ صحت عامه جو خطرو آهن. خاص طور مئي ۽ جون ۾ مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترن ڏينهن تائين 46–49 °C يا ان کان وڌيڪ گرمي برقرار رهي سگهي ٿي. [[ڪراچي ۾ 2015ع جي گرمي جي لهر]] دوران وڏي پيماني تي جاني نقصان ٿيو، جنهن کان پوءِ گرمي جي لهرن لاءِ اڳواٽ خبرداري، اسپتالن جي تياري، ٿڌڪار مرڪزن ۽ عوامي آگاهيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سامونڊي طوفان === سنڌ جي ساحلي پٽي [[عربي سمنڊ]] ۾ ٺهندڙ [[مداري طوفان|مداري طوفانن]] ۽ شديد سامونڊي موسمي نظامن کان پڻ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙن نظامن سان تيز هوائون، شديد برسات، سامونڊي لهرن جي چاڙهه ۽ هيٺاهين ساحلي علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿئي ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين ساحلي طوفانن جي خطري سان لاڳاپيل اهم ضلعا آهن. 2024ع جي چوماسي دوران عربي سمنڊ ۾ پيدا ٿيل غيرمعمولي سامونڊي نظام ۽ طوفان '''اسنا''' سنڌ جي ساحلي ۽ ڏاکڻي علائقن جي برسات تي اثر وڌو؛ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي موجب آگسٽ جي پوئين اڌ ۾ صوبي جي ڪيترن حصن ۾ ڳري برسات ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon 2024 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2025/03/11/monsoon-2024-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=11 March 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا جي تبديلي === [[موسمي تبديلي]] سنڌ جي آبهوا ۽ انتهائي موسمي واقعن تي وڌندڙ اثر وجهي رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 1981ع کان 2022ع تائين جي گرمي پد ۽ برسات جي انگن جي تجزيي موجب مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ گرمي پد ۾ نمايان واڌ جو رجحان ڏٺو ويو آهي، جڏهن ته مجموعي برسات ۾ پڻ تبديلي ۽ خاص طور مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ واڌ جو رجحان رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=29 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> موسمي تبديليءَ سان سنڌ لاءِ شديد گرمي، ڊگهيون گرمي جون لهرون، غير يقيني چوماسي، مختصر وقت ۾ شديد برسات، شهري ۽ درياهي ٻوڏ، ڏڪار، ساحلي طوفان ۽ سامونڊي سطح ۾ واڌ جهڙا خطرا اهم بڻجي رهيا آهن. انهن تبديلين جا اثر زراعت، آبپاشي، پيئڻ جي پاڻي، مالداري، صحت عامه، ساحلي آبادين ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جي ماحولياتي نظام تي پئجي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا ۽ قدرتي نباتات === سنڌ جي قدرتي نباتات صوبي جي خشڪ آبهوا، مٽيءَ جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ مٿين سنڌ جي خشڪ علائقن ۾ ڏڪار برداشت ڪندڙ ٻوٽا ۽ ڪنڊيدار وڻڪار غالب آهن. [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[ٻير]]، [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]] جهڙا ٻوٽا مختلف خشڪ ۽ وارياسي ماحولن ۾ ملن ٿا. [[سنڌو درياهه]] جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ جي وڌيڪ دستيابي سبب وڻڪار نسبتاً وڌيڪ گهاٽي آهي، جڏهن ته سنڌو ڊيلٽا ۽ ساحلي کارين علائقن ۾ لوڻياٺ پاڻيءَ سان هم آهنگ [[مينگروو]] ٻيلن جي واڌ ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت سنڌ ۾ نباتات جي ورڇ رڳو گرمي پد سان نه، پر برسات، زميني پاڻي، درياهي ٻوڏ، مٽيءَ جي لوڻياٺ ۽ آبپاشيءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نباتات ۽ حياتيات == {{Main|سنڌ جي نباتات|سنڌ جي حيوانات}} [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img04.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ ''يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا''؛ اولهه سنڌ جي خشڪ جابلو نباتات جو مثال.]] سنڌ جي نباتات ۽ جهنگلي حيات ان جي انتهائي متنوع طبعي ماحول سان جڙيل آهي. صوبي ۾ [[سنڌو درياهه]] جا دريائي ٻيلا ۽ ڪچي جا علائقا، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[نارا ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان جا خشڪ جابلو علائقا، آبپاشي وارا ميدان، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، [[سنڌو ڊيلٽا]] جا کاري پاڻيءَ وارا ڪريڪ ۽ [[عربي سمنڊ]] جو سامونڊي ماحول شامل آهن. انهن مختلف ماحولياتي نظامن سبب صوبي ۾ خشڪ علائقن جي ٻوٽن کان وٺي مينگروو، آبي نباتات، دريائي ٿڻائتن، ريگستاني هرڻن، لڏپلاڻ ڪندڙ پکين، سامونڊي ڪُمين، مڇين ۽ ٻين آبي جيوت تائين وڏي حياتياتي ورائٽي ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جيوجاگرافيائي طور ڏکڻ ايشيا جي خشڪ ۽ نيم خشڪ اولهه وارن علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري هتي هندستاني برصغير، ايراني-بلوچستاني ۽ سامونڊي عربي علائقن سان لاڳاپيل نباتاتي ۽ حيواني عنصر گڏ ملن ٿا. سنڌو درياهه ۽ ان جون آبي زمينون وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ پڻ اهم رهائش ۽ سياري جا ماڳ آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه ماحولياتي نظام === سنڌ جي حياتياتي تنوع کي عام طور پنجن وڏن ماحولياتي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: سنڌوءَ جا دريائي ۽ ٻوڏ وارا ٻيلا، ٿر ۽ نارا جا ريگستاني علائقا، کيرٿر ۽ ڪوهستان جو جابلو خطو، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، ۽ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪنارو. هر ماحولياتي نظام پنهنجي مخصوص نباتات ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ تقريباً 3,087 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. پارڪ خشڪ جبلن، وادين، جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي چشمن تي مشتمل آهي ۽ سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا ۽ ٻين خشڪ علائقي جي جانورن لاءِ اهم محفوظ رهائش آهي.<ref>{{cite web |title=Kirthar National Park |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kirthar_National_Park |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو قدرتي منظر؛ پارڪ سنڌ جي اهم خشڪ جابلو ماحولياتي نظامن مان هڪ آهي.]] === نباتات === سنڌ جي گهڻي ايراضي خشڪ يا نيم خشڪ هجڻ ڪري قدرتي نباتات عام طور گرمي، گهٽ برسات، لوڻياٺ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ برداشت ڪندڙ وڻن، جهنگن، ٻوٽن ۽ گاهن تي مشتمل آهي. ان جي ابتڙ سنڌوءَ جي ڪچي، واهن جي ڪنارن، آبپاشي وارن علائقن ۽ ڍنڍن جي ڀرسان نسبتاً گهاٽي وڻڪار ملي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني ۽ ڪچي علائقن ۾ [[ٻٻر]]، لئي، ڪنڊي ۽ ٻين دريائي ۽ خشڪ علائقي جي وڻن جي موجودگي تاريخي طور اهم رهي آهي. ريگستاني علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار]]، [[ڦوڳ]]، کپ، ٻير ۽ ٻيا خشڪ سال برداشت ڪندڙ ٻوٽا عام آهن. کيرٿر ۽ ڪوهستان ۾ ڪنڊيدار جهنگ، ''Euphorbia'' جون جنسون ۽ خشڪ جابلو ٻوٽا ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ سان گڏ سنڌ ۾ [[نم]]، [[انب]]، [[ڄمون]]، [[گدامڙي]]، [[سھانجڻو]]، [[بڙ]]، [[پپل]]، کجور، ڪيلا، امرود ۽ چيڪو جهڙا مقامي يا پوکيل وڻ پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. انهن مان ڪيترائي قدرتي جهنگلي نباتات بدران باغباني يا شهري وڻڪاريءَ جو حصو آهن. ==== سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا |- style="background:#66BB6A; color:white; text-align:center;" ! سنڌي نالو ! سائنسي نالو ! مکيه ماحول ! حيثيت / اهميت |- | [[ڪنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ٿر، نارا ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو اهم وڻ؛ ڇانوَ، چارو ۽ ٻارڻ |- | [[ٻٻر]] | ''Vachellia nilotica'' (''Acacia nilotica'') | دريائي ميدان، ڪچو ۽ آبپاشي وارا علائقا | ڪاٺ، ڇانوَ ۽ دريائي ٻيلن ۾ اهم وڻ |- | لئي / آسري | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياٺ، دريائي ۽ خشڪ زمين | لوڻ برداشت ڪندڙ مقامي وڻ |- | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ نيم خشڪ علائقا | ريگستاني ٻوٽو؛ ميوا ۽ روايتي استعمال |- | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | ٿر ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو وڻ |- | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | سامونڊي، لوڻياٺ ۽ خشڪ علائقا | ڏندن جي صفائي ۽ روايتي استعمال لاءِ مشهور |- | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ميدان ۽ خشڪ علائقا | ڦر ڏيندڙ مقامي يا پوکيل وڻ |- | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | آباد ۽ شهري علائقا | ڇانوَ ۽ روايتي دوائن لاءِ عام |- | [[ديوي (وڻ)|ديوي / ولائتي ڪنڊي]] | ''Prosopis juliflora'' | شهري، بنجر ۽ دريائي علائقا | متعارف ڪرايل ۽ ڪيترن علائقن ۾ تيزيءَ سان پکڙجندڙ جارح نسل |- | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪريڪ | سنڌ جي مينگروو وڻڪار جي غالب جنس |} === ٻيلا === {{Main|سنڌ جا ٻيلا}} سنڌ جي ٻيلن ۽ قدرتي نباتات جي ورڇ تي صوبي جي خشڪ ۽ نيم خشڪ آبهوا، [[سنڌو درياهه]]، ٻوڏن، آبپاشي نظام، سامونڊي لوڻياٺ ماحول ۽ مختلف زميني بناوتن جو گهرو اثر پوي ٿو. گهٽ برسات ۽ نيم گرم آبهوا سبب سنڌ جا ٻيلا پاڪستان جي وڌيڪ برسات وارن علائقن جي ٻيلن کان نوعيت ۾ مختلف آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي جا مکيه ٻيلائي نظام '''دريائي ٻيلا'''، '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ '''[[مينگروو]] ٻيلا''' آهن؛ ان کان سواءِ چراگاهي علائقا، سماجي ٻيلڪاري، شهري ٻيلڪاري ۽ روڊن ۽ واهن جي ڪنارن تي وڻڪاري پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://sindhforests.gov.pk/page-faq |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=12 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512071908/https://sindhforests.gov.pk/page-faq |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي قدرتي وڻڪار ۾ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[لئي]]، [[ٻير]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]] ۽ ٻيا خشڪ آبهوا سان مطابقت رکندڙ وڻ ۽ ٻوٽا شامل آهن. سامونڊي پٽي ۽ ڪريڪن ۾ لوڻياٺ پاڻي برداشت ڪندڙ مينگروو نباتات ملي ٿي، جڏهن ته ڍنڍن، ڍورن ۽ ٻين آبي علائقن ۾ آبي ۽ نيم آبي ٻوٽن جون مختلف جنسون ملن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Fauna and Flora of Sindh |url=https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=25 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260825165728/https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |url-status=dead}}</ref> ==== دريائي ٻيلا ==== [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي ٻوڏ واري ڪچي ۾ موجود ٻيلن کي '''دريائي ٻيلا''' يا مقامي طور '''ڪچي جا ٻيلا''' چيو وڃي ٿو. انهن ٻيلن جي قدرتي واڌ تاريخي طور سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه، ٻوڏ ۽ درياهي پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي ۾ کاتي جي انتظام هيٺ دريائي ٻيلن جو رقبو تقريباً '''241,198 هيڪٽر''' آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=21 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821161849/https://sindhforests.gov.pk/ |url-status=dead}}</ref> دريائي ٻيلن ۾ تاريخي طور [[ٻٻر]] (''Vachellia nilotica''؛ اڳ ''Acacia nilotica'') سميت درياهي ميدانن سان مطابقت رکندڙ وڻن ۽ ٻوٽن جون جنسون ملنديون رهيون آهن. اهي ٻيلا جهنگلي جيوت لاءِ رهائش، مال لاءِ چارو، ڪاٺ ۽ مقامي آباديءَ لاءِ ٻين قدرتي وسيلن جي فراهميءَ سان گڏ درياهي ڪنارن جي استحڪام، گاد جي جمود ۽ ٻوڏ واري ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿا. دريائي ٻيلن جي صحت جو سڌو تعلق سنڌو درياهه جي قدرتي ٻوڏن ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان آهي. بئراجن، حفاظتي بندن، درياهي وهڪري ۾ تبديلي، غيرقانوني ڪاٽ ۽ زمين تي قبضي سبب ڪيترن دريائي ٻيلن جي قدرتي ٻيهر واڌ متاثر ٿي آهي. ==== آبپاشي وارا ٻيلا ==== سنڌ ۾ جديد بئراج ۽ ڪئنال نظام جي قيام کان پوءِ سرڪاري زمينن تي منظم '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ وڻڪاريون قائم ڪيون ويون. 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ آبپاشي نظام جي وڏي پيماني تي توسيع ٿي، جنهن کان پوءِ [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جي ڪمانڊ علائقن ۾ پڻ وڻڪاريءَ لاءِ پاڻي مختص ڪيو ويو.<ref name="SFD-irrigated">{{cite web |title=Irrigated Plantations |url=https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824092911/https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |url-status=dead}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب آبپاشي وارن سرڪاري ٻيلن جو رقبو لڳ ڀڳ '''82,195 هيڪٽر''' آهي ۽ انهن کي محفوظ سرڪاري ٻيلن جي حيثيت ڏني وئي آهي. انهن ۾ [[ٻٻر]]، [[يوڪلپٽس]]، [[ٽالهي]] يا شيشم (''Dalbergia sissoo'')، سيمر ۽ ٻين وڻن جون جنسون پوکيون وڃن ٿيون.<ref name="SFD-irrigated"/> آبپاشي وارن ٻيلن جو مقصد رڳو ڪاٺ جي پيداوار نه، پر زمين جي تحفظ، واٽر ٽيبل جي انتظام، هوا روڪڻ، ماحولياتي بهتري ۽ مقامي جهنگلي حيات لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ پڻ آهي. انهن ٻيلن جي ڪارڪردگي پاڻيءَ جي باقاعده فراهميءَ سان ڳنڍيل هجڻ ڪري واهن جي پاڻيءَ ۾ کوٽ يا غير يقيني ورڇ سندن واڌ تي اثر وجهي سگهي ٿي. ==== مينگروو ٻيلا ==== {{Main|سنڌ جا مينگروو ٻيلا|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Mangrove-Keti Bundar.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪيٽي بندر]] جا مينگروو؛ لوڻياٺ سامونڊي پاڻي، جزر مد ۽ درياهي گاد سان ٺهيل ڊيلٽائي ماحول]] سنڌ جا [[مينگروو]] ٻيلا [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي ڪريڪن ۽ [[ڪراچي]] جي ڪجهه ساحلي علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي پاڪستان جي مينگروو وڻڪار جو سڀ کان وڏو حصو ٺاهين ٿا ۽ دنيا جي نمايان خشڪ آبهوا وارن مينگروو نظامن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem |url=https://iucn.org/story/202507/international-day-conservation-mangrove-ecosystem-message-mr-mahmood-akhtar-cheema |publisher=IUCN |date=26 July 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب سنڌو ڊيلٽا جو مجموعي مينگروو ماحولياتي خطو تقريباً '''600,000 هيڪٽر''' تي مشتمل آهي. هي انگ سڄي ڊيلٽائي مينگروو ماحولياتي علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ ان کي لازمي طور موجوده گهاٽي وڻڪار جي اصل ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="SFD-mangroves">{{cite web |title=Mangroves |url=https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726151431/https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |url-status=dead}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مينگروو جي غالب جنس '''اڇو تمر''' (''ايويسينيا مرينا'') آهي. سنڌ ٻيلي کاتي ۽ تاريخي رامسر دستاويزن ۾ ''رائزو فورا ميوڪروناٽا''، ''سيريوپس ٽيگل'' ۽ ''ايجيسيراس ڪارنيڪيوليٽم'' پڻ سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو نباتات ۾ درج ٿيل آهن؛ بهرحال انهن جي موجوده قدرتي ورڇ ۽ مقدار ''ايويسينيا مرينا'' جي ڀيٽ ۾ تمام محدود آهي.<ref name="SFD-mangroves"/><ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> مينگروو ٻيلا مڇين، جهينگن، ڪيڪڙن، پکين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن لاءِ خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ جا علائقا مهيا ڪن ٿا. اهي سامونڊي لهرن، طوفاني چاڙهه ۽ ساحلي ڪٽاوَ خلاف قدرتي رڪاوٽ طور ڪم ڪن ٿا، سامونڊي تلڇٽ کي مستحڪم ڪن ٿا ۽ ڪاربان جي ڊگهي مدي واري ذخيرن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=World Environment Day – Defenders of the Coast |url=https://www.wwfpak.org/take_action/world_environment_day |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو ماحول جي صحت جو گهرو تعلق سنڌو درياهه مان سمنڊ تائين پهچندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد سان آهي. درياهي وهڪري ۾ گهٽتائي، وڌندڙ سامونڊي لوڻياٺ، سمنڊ جي زمين ڏانهن چاڙهه، صنعتي ۽ شهري آلودگي، چرڻ، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ جو استعمال ۽ ساحلي ترقي هن ماحولياتي نظام لاءِ اهم خطرا رهيا آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> سنڌ ٻيلا ۽ جهنگلي حيات کاتو، [[آءِ يو سي اين]]، [[ورلڊ وائيڊ فنڊ فار نيچر|ڊبليو ڊبليو ايف]] ۽ مقامي برادريون مختلف دورن ۾ مينگروو بحالي، ٻيهر وڻڪاري ۽ ساحلي ماحول جي بحاليءَ جا منصوبا هلائينديون رهيون آهن. 2026ع ۾ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقن ۾ پڻ نئين مينگروو بحاليءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Mangrove restoration begins on Karachi coast |url=https://iucn.org/story/202606/mangrove-restoration-begins-karachi-coast |publisher=IUCN |date=5 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چراگاهي ۽ خشڪ علائقن جي وڻڪار ==== سنڌ جا سڀئي قدرتي وڻڪار وارا علائقا روايتي معنى ۾ گهاٽا ٻيلا نه آهن. [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]]، [[ڪاڇو]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان ۾ خشڪ جهنگ، ڪنڊيدار وڻڪار، موسمي گاهه ۽ چراگاهه وسيع ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. انهن علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]]، [[ٻير]]، لئي، ڦوڳ، کپ ۽ ٻيون خشڪ سال برداشت ڪندڙ جنسون مقامي ماحول جو بنيادي حصو آهن. اهي خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه جهنگلي حيات، خاص طور [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، ريگستاني پکين ۽ مالداريءَ لاءِ اهم آهن. چراگاهن تي حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪاٺ جي ڪٽائي، خشڪي ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديلي قدرتي نباتات تي دٻاءُ وڌائين ٿا. ==== سماجي ۽ شهري ٻيلڪاري ==== سنڌ ٻيلي کاتي جي ذميوارين ۾ سرڪاري ٻيلن کان علاوه سماجي ٻيلڪاري، خانگي زمينن تي وڻڪاري، واهن ۽ روڊن جي ڪنارن تي وڻ لڳائڻ ۽ شهري علائقن ۾ سبز علائقن جي واڌ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ شهري وڻڪاري گرميءَ جي شدت گهٽائڻ، هوا جي معيار بهتر ڪرڻ، مٽي ۽ ڌوڙ کي روڪڻ ۽ شهري جيوتن لاءِ ننڍيون رهائشون مهيا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. بهرحال شهري وڻڪاريءَ ۾ مقامي ۽ ماحول سان مطابقت رکندڙ جنسن جي چونڊ اهم آهي؛ غير مقامي تيزيءَ سان پکڙجندڙ جنسون، جهڙوڪ [[ديوي (وڻ)|ديوي]] (''Prosopis juliflora'')، ڪجهه علائقن ۾ مقامي نباتات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون. ==== ٻيلن جي انتظام ۽ تحفظ ==== سنڌ جي ٻيلن جو سرڪاري انتظام [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي ذميواري آهي. کاتو دريائي، آبپاشي ۽ مينگروو ٻيلن جي انتظام، نئين وڻڪاري، ٻيهر ٻيلڪاري، ٻيلن جي زمين جي تحفظ، غيرقانوني ڪاٽ جي روڪٿام ۽ جهنگلي حيات سان لاڳاپيل رهائشن جي بهتريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي ٻيلن کي پاڻيءَ جي کوٽ، درياهي ٻوڏن ۾ گهٽتائي، غيرقانوني ڪاٽ، سرڪاري زمينن تي قبضي، حد کان وڌيڪ چرڻ، باهه، سامونڊي چاڙهه، آلودگي ۽ موسمي تبديليءَ کان خطرا آهن. انهن مسئلن سبب ٻيلن جي انتظام ۾ صرف وڻ لڳائڻ بدران درياهي وهڪرن، آبي نظام، مقامي جيوت، زمين جي استعمال ۽ مقامي برادرين جي روزگار کي گڏيل نموني ڏسڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ٻيلائي نظام |- style="background:#66BB6A; color:white;" ! ٻيلائي نظام ! اهم هنڌ ! اندازي / سرڪاري ايراضي ! اهم نباتات ! ماحولياتي اهميت |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | دريائي ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌوءَ جي ڪچي جا علائقا | style="background:#E0F2F1;" | تقريباً 241,198 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | ٻٻر، لئي ۽ دريائي وڻڪار | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ٻوڏ وارو ماحول، جهنگلي حيات، ڪاٺ ۽ چراگاهه |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | آبپاشي وارا ٻيلا | style="background:#DCEDC8;" | بئراجن ۽ ڪئنالن جي ڪمانڊ علائقن ۾ | style="background:#B2DFDB;" | تقريباً 82,195 هيڪٽر | style="background:#FFECB3;" | ٻٻر، ٽالهي، يوڪلپٽس، سيمر | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | منظم وڻڪاري، ڪاٺ، زمين ۽ ماحولياتي تحفظ |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | مينگروو ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌو ڊيلٽا، ڪريڪ ۽ ڪراچي ساحل | style="background:#E0F2F1;" | ڊيلٽائي ماحولياتي خطو تقريباً 600,000 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | اڇو تمر غالب؛ ٻيون مينگروو جنسون محدود | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ساحلي تحفظ، مڇين ۽ جهينگن جون نرسريون، ڪاربان |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه | style="background:#DCEDC8;" | ٿر، نارا، ڪاڇو، کيرٿر ۽ ڪوهستان | style="background:#B2DFDB;" | متفرق ۽ وسيع علائقو | style="background:#FFECB3;" | ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ٻير، ڦوڳ | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مالداري، ريگستاني ۽ جابلو جيوت جي رهائش |} <ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=21 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821161849/https://sindhforests.gov.pk/ |url-status=dead}}</ref> <ref name="SFD-irrigated"/> <ref name="SFD-mangroves"/> === حيوانات === {{Main|سنڌ جي حيوانات}} سنڌ جي جهنگلي حيات ۾ ريگستاني ۽ جابلو ٿڻائتا، سنڌو درياهه سان وابسته آبي ٿڻائتا، سامونڊي جيوت، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي، سرڻا، مڇيون ۽ آبي بي مهر جاندار شامل آهن. سنڌ جي جيوت جي ورڇ ۾ پاڻيءَ جي دستيابي بنيادي عنصر آهي: کيرٿر ۽ ٿر ۾ خشڪ علائقن سان موافق جاندار، سنڌوءَ ۽ ڍنڍن ۾ آبي جيوت، جڏهن ته ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪناري تي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ سان موافق جاندار ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ٿڻائتا ==== [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img09.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ يوريل؛ کيرٿر سنڌ جي اهم جابلو جهنگلي حياتي رهائشن مان هڪ آهي.]] سنڌ جي نمايان جهنگلي ٿڻائتن ۾ [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، [[ڪارو هرڻ]]، [[ڦاڙهو]]، جهنگلي سوئر، بگھڙ، [[گدڙ]]، [[لومڙ]]، [[پٽي دار چراخ]]، جهنگ ٻلو، [[ڪاراڪل]]، نورئڙو، سيڙهه ۽ مختلف قسمن جا چمڙا ۽ ڪُئا شامل آهن. انهن جي موجوده ورڇ هڪجهڙي ناهي؛ ڪيترن نسلن جون مضبوط آباديون مخصوص محفوظ علائقن تائين محدود آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ آئيبيڪس]] (''Capra aegagrus blythi'') سنڌ جي کيرٿر جبلن سان نمايان طور وابسته آهي. کيرٿر نيشنل پارڪ ۽ ان سان لاڳاپيل محفوظ علائقا سنڌ آئيبيڪس ۽ يوريل جي تحفظ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. تاريخي طور سنڌ ۾ [[ايشيائي چيتو]] ۽ ٻين وڏن گوشت خور جانورن جو ذڪر ملي ٿو، پر چيتو سنڌ مان گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو آهي. پراڻن ذريعن ۾ پلنگ جي سنڌ اندر موجودگيءَ جا بيان ملن ٿا، پر موجوده مستند آباديءَ بابت دعوائون جديد سروي کان سواءِ احتياط سان ڪرڻ گهرجن. ==== سنڌو ٻلهڻ ==== {{Main|سنڌو درياهه جي ٻلهڻ}} [[فائل:Indus river Dolphin , The National Aquatic Animal of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'')، سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ جو انتهائي مخصوص ٿڻائتو.]] [[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'') سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ ٻلهڻ آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان نمايان ۽ تحفظ جي لحاظ کان اهم جاندارن مان هڪ آهي. بئراجن ۽ ڊيمن جي تعمير تاريخي طور ان جي رهائش کي الڳ الڳ درياهي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، جنهن سبب ان جي اچ وڃ محدود ٿي ۽ آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan National Report to UNCED 1992 |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1991-001.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] جي وچ وارو درياهي حصو سنڌو ٻلهڻ جي اهم ترين رهائشن مان آهي ۽ ان جي تحفظ لاءِ محفوظ علائقو قائم ڪيو ويو. تحفظ، شڪار جي پابندي، بچاءَ جي ڪاررواين ۽ آباديءَ جي نگرانيءَ سان تاريخي گهٽتائيءَ کان پوءِ ان جي تعداد ۾ بهتري رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite report |title=Report of the Workshop on the Conservation of the Ganges River Dolphin and Indus River Dolphin |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/SSC-OP-023.pdf |publisher=IUCN Species Survival Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ٻلهڻ جون اکيون انتهائي ننڍيون ۽ بصري صلاحيت محدود آهي؛ اهو گدلي درياهي پاڻيءَ ۾ رستو ڳولڻ ۽ خوراڪ پڪڙڻ لاءِ بنيادي طور آواز جي بازگشت، يعني ايڪولوڪيشن، استعمال ڪري ٿو. === پکي === سنڌ جي سنڌو ماٿري، ڍنڍون، ڌٻڻيون، سامونڊي ڪريڪ ۽ ريگستاني علائقا مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائش آهن. سنڌ [[مرڪزي ايشيائي فلائي وي]] سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جي رستن تي واقع هجڻ ڪري سياري دوران وچ ۽ اتر ايشيا کان وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جا پکي سنڌ جي ڍنڍن، ڊيلٽا ۽ ٻين آبي زمينن ڏانهن اچن ٿا. [[هاليجي ڍنڍ]] ڏکڻ پاڪستان جي اهم پکين جي افزائش، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ وارن هنڌن مان هڪ آهي. رامسر جي جائزي موجب اها تاريخي طور 50,000 کان 100,000 پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Haleji Lake – Ramsar Site |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RAM/RAM_018_PK_en.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪينجهر ڍنڍ]] پڻ بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين آهي. رامسر جي فهرست موجب اها نسل وڌائڻ، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ لاءِ اهم آهي ۽ تاريخي ڳڻپ ۾ 140,000 تائين پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عام يا موسمي طور ملندڙ پکين ۾ مختلف بدڪون، هنج، ڪونجون، ٻگهه، ڪانئرا، پيڻ، پاڻي ڪڪڙيون، ٽٽيهر، سينڊ پائپر، باز، عقاب، سرڻيون، ڳجهون، تتر، چڪور، مور ۽ ٻيا ريگستاني ۽ آبي پکي شامل آهن. [[هوبره تلور]] ٿر ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ سياري جو لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي. ان کي شڪار، رهائش جي تبديلي ۽ ٻين دٻائن سبب تحفظ جي ضرورت آهي. === رڙهندڙ جانور === سنڌ جي سرڻن ۾ نانگ، سانڊا، ڳوهن، اسڪنڪ، زميني ۽ مٺي پاڻيءَ جا ڪڇون، سامونڊي ڪُميون ۽ [[واڳون]] شامل آهن. خشڪ ٿر ۽ کيرٿر کان وٺي نارا جي آبي زمينن ۽ سامونڊي ڪنارن تائين مختلف رهائشن سبب سرڻن جي به نمايان تنوع ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[واڳون]] (''Crocodylus palustris'') سنڌ جي ڪجهه ڍنڍن، نارن، تلائن ۽ محفوظ آبي علائقن ۾ ملي ٿو. ان کي فقط هاليجي ڍنڍ تائين محدود سمجهڻ درست ناهي؛ تاريخي ۽ جديد تحفظ واري ادب ۾ نارا واري نظام سميت سنڌ جي ٻين آبي علائقن ۾ به ان جي موجودگي درج ٿيل آهي.<ref>{{cite report |title=Crocodiles: An Action Plan for their Conservation |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/1992-008.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[انڊين ڪوبرا]]، ڪريٽ ۽ وائپر خاندانن جون زهريليون جنسون پڻ ملن ٿيون. پراڻين عوامي روايتن ۾ نانگن بابت ڪيترائي غير سائنسي بيان ملن ٿا؛ مثال طور سمهندڙ ماڻهوءَ جو ''ساهه چوسڻ''. اھا ڪنهن بہ نانگ جي حياتياتي خاصيت نه آهي. ==== سامونڊي ڪُميون ==== ڪراچيءَ جي [[هاڪس بي]] ۽ [[سينڊزپٽ]] سميت سنڌ جا ڪجهه سامونڊي ڪنارا سامونڊي ڪُمين لاءِ اهم آهن. موجوده نگرانيءَ ۾ [[سائي سامونڊي ڪُمي]] (''Chelonia mydas'') سنڌ جي سامونڊي ڪنارن تي باقاعده آنا ڏيندڙ نمايان جنس آهي.<ref>{{cite web |title=Marine turtles |url=https://www.wwfpak.org/our_work_/biodiversity/marine_turtles/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊبليو ڊبليو ايف-پاڪستان]] [[هاڪس بي]] کي پاڪستان جي اهم سائي سامونڊي ڪُمي جي آنا لاهڻ واري ساحلن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سامونڊي ڪُمين کي مڇيگيريءَ جي ڄارن ۾ اتفاقي ڦاسڻ، گم ٿيل يا ڇڏيل ڄارن، پلاسٽڪ، ساحلي ترقي، روشنيءَ جي آلودگي ۽ آنن لاھڻ واري جاء جي بگاڙ کان خطرا آهن.<ref>{{cite web |title=WWF Blog – Green turtle nesting at Hawks Bay |url=https://www.wwfpak.org/knowledge_hub_/wwf_blog/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> زيتوني رڊلي ڪُمي (''Lepidochelys olivacea'') پاڪستاني سامونڊي پاڻيءَ ۾ ملي سگهي ٿي. === مڇيون ۽ آبي حيات === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي مڇين جي حيات ٻن وڏن نظامن سان لاڳاپيل آهي: سنڌو درياهه، ڍنڍن ۽ واهن جي مٺي پاڻيءَ واري ماهيگيري، ۽ [[عربي سمنڊ]]، سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪن جي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ واري ماهيگيري. ڊيلٽا جا مينگروو ڪريڪ ڪيترين مڇين، جهينگن ۽ ڪرسٽيشين جي ننڍپڻ ۽ افزائش لاءِ نرسري رهائش مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سامونڊي مڇين ۾ پاپليٽ، سرمئي، سارڊين، سول، بمبئي ڊڪ، ٽونا، ميڪرَل ۽ ٻيون تجارتي جنسون شامل آهن، جڏهن ته سنڌو ۽ مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۾ موراکو، ڪرڙو، ٿيلهو، سنگهاري ۽ ٻين مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون. ==== پلو ==== [[پلو]] يا هلسا (''Tenualosa ilisha'') سنڌ جي سڀ کان مشهور مڇين مان آهي. هي سامونڊي ۽ مهاجر مڇي آهي، جيڪا افزائش لاءِ عربي سمنڊ مان سنڌو درياهه ڏانهن مٿي چڙهي ٿي. سنڌوءَ ۾ بئراجن جي تعمير، درياهي وهڪري جي گهٽتائي، پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديلي ۽ مهاجرت جي رستي ۾ رڪاوٽن پلي جي تاريخي ورڇ ۽ پيداوار تي اثر وڌو آهي. سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي مناسب وهڪري جو برقرار رهڻ پلي، ٻين مهاجر مڇين، جهينگن ۽ سامونڊي-دريائي ماحول جي صحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. === ڍنڍون ۽ آبي زمينون === سنڌ جون ڍنڍون، ڍورا، ڪريڪ ۽ دريائي ٻوڏ وارا علائقا مڇين، آبي نباتات، مگرن، ڪُمين ۽ وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جي پکين لاءِ اهم رهائش آهن. بين الاقوامي اهميت وارين سنڌ جي آبي زمينن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، [[ڊريگهه ڍنڍ]]، [[ديھ اڪرو-II]]، [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ [[سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو]] سميت ڪيترائي رامسر ماڳ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منڇر ڍنڍ]] تاريخي طور سنڌ جي سڀ کان اهم مٺي پاڻيءَ جي ماهيگيري ۽ آبي حياتي نظامن مان رهي آهي، پر پاڻيءَ جي معيار، نيڪاليءَ جي لوڻياٺ پاڻي، ڏڪار ۽ درياهي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب ان جي ماحولياتي حالت سخت دٻاءَ هيٺ رهي آهي. === حياتياتي تحقيق جي تاريخ === سنڌ جي جهنگلي حيات بابت سائنسي دستاويزڪاري 19هين صديءَ دوران وڌيڪ منظم ٿي. اليگزينڊر برنس، وليم ٿامس بلئنفورڊ، ايلن آڪٽيوين هيوم، فرانسس ڊي، جيمس اي مري، يوجين اوٽس، ايڊورڊ هيملٽن ايٽڪن ۽ بعد ۾ ڪلاڊ بي ٽائيسهرسٽ ۽ ٻين فطرتدانن سنڌ ۽ ڀرپاسي جي پکين، ٿڻائتن، مڇين ۽ سرڻن بابت مشاهدا ۽ فهرستون تيار ڪيون. انهن شروعاتي ڪمن مان ڪيترائي نوآبادياتي دور جي جيوگرافيائي ۽ فطري تاريخ جي مطالعي جو حصو هئا. 20هين صديءَ ۾ پاڪستاني يونيورسٽين ۽ تحقيقاتي ادارن سنڌ جي مڇين، ڪرسٽيشين، پيراسائٽولوجي، حشرات ۽ ٻين جاندارن تي وڌيڪ تحقيق ڪئي. پراڻن تاريخي انگن، جهڙوڪ ٿڻائتن يا پکين جي ''ڪل جنسن'' جي تعداد، کي موجوده حياتياتي فهرست سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪسانومي، ورڇ ۽ تحفظ واري حيثيت ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن.<ref>ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه، 1982ع.</ref> === جهنگلي حيات جو تحفظ === سنڌ ۾ حياتياتي تنوع جي تحفظ لاءِ نيشنل پارڪ، وائلڊ لائيف سينڪچري، گيم رزرو، رامسر آبي زمينون ۽ نسل مخصوص محفوظ علائقا قائم ڪيا ويا آهن. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جابلو حيات، سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو دريائي ٻلهڻ، جڏهن ته هاليجي، ڪينجهر ۽ سنڌو ڊيلٽا آبي پکين، مڇين، مينگروو ۽ سامونڊي حيات جي تحفظ لاءِ اهم آهن. حياتياتي تنوع کي مکيه خطرا رهائش جي تباهي ۽ ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ، پاڻيءَ جي کوٽ، درياهه جي قدرتي وهڪري ۾ تبديلي، آلودگي، غيرقانوني شڪار ۽ واپار، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ، ناگوار پرڏيهي جنسون، شهري توسيع ۽ [[موسمي تبديلي]] آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي گهٽتائي، سامونڊي چاڙهه ۽ ساحلي ٻوڏ زمين، زراعت، مينگروو ۽ مقامي ماهيگير برادرين تي گڏيل اثر وجهن ٿا. WWF-Pakistan ۽ IUCN جديد تحفظ منصوبن ۾ مينگروو بحالي، سامونڊي جيوت، مڇين جي نرسري علائقن ۽ مقامي برادرين جي شموليت تي زور ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Participatory Conservation Plans for the Indus Delta |url=https://www.wwfpak.org/?384599/Speakers-term-conservation-plans-essential-for-the-protection-of-threatened-wildlife-and-coastal-resources= |publisher=WWF-Pakistan |date=3 April 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> == سياسي نظام == {{Main|سنڌ حڪومت|سنڌ جي سياست}} [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جو مرڪز.]] سنڌ جو سياسي ۽ حڪومتي نظام [[پاڪستان جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت وفاقي پارلياماني نظام جو حصو آهي. سنڌ پاڪستان جي چئن وفاقي صوبن مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنهنجي چونڊيل [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير]]، صوبائي ڪابينا، [[سنڌ جو گورنر|گورنر]]، صوبائي انتظاميه ۽ آئين ۽ وفاقي قانونن تحت قائم عدالتي ۽ مڪاني ادارا موجود آهن. آئين جي آرٽيڪل 129 موجب صوبي جو انتظامي اختيار گورنر جي نالي ۾ صوبائي حڪومت استعمال ڪري ٿي، جيڪا وڏي وزير ۽ صوبائي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي ۽ وڏي وزير جي ذريعي ڪم ڪندي آهي. آرٽيڪل 130 تحت وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪابينا گورنر کي سندس آئيني ڪمن جي ادائگيءَ ۾ مدد ۽ صلاح فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1431341153_169.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |at=Articles 129–130 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سطح تي قانون ساز اختيار [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] وٽ، انتظامي اختيار وڏي وزير ۽ ڪابينا وٽ، جڏهن ته عدالتي اختيار [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۽ ماتحت عدالتن سميت آئيني عدالتي نظام وٽ آهي. مڪاني سطح تي ميٽروپوليٽن، ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جا ادارا صوبائي قانونن تحت ڪم ڪن ٿا. === صوبائي حڪومتي نظام === سنڌ حڪومت جو انتظامي مرڪز [[ڪراچي]] ۾ آهي. وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ صوبائي ڪابينا مختلف کاتن جهڙوڪ گهرو، قانون، ماليات، تعليم، صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، زراعت، توانائي، منصوبابندي ۽ ترقي، صنعت، معدنيات ۽ ٽرانسپورٽ کي سنڀالي ٿي. صوبي جو چيف سيڪريٽري سول انتظاميه جو اعليٰ ترين بيوروڪريٽڪ عملدار آهي ۽ صوبائي سيڪريٽريٽ ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Government of Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ [[سيد مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ کيس موجوده وڏي وزير طور درج ڪري ٿي، جڏهن ته موجوده ڪابينا ۾ صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، گهرو ۽ قانون، تعليم، ٽرانسپورٽ، توانائي، زراعت ۽ ٻين کاتن جا صوبائي وزير شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sindh Cabinet |url=https://cm.sindh.gov.pk/sindh-cabinet |publisher=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Syed Murad Ali Shah Cabinet.jpg|[[سيد مراد علي شاهه]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير سنڌ]] <!-- گورنر سيد نهال هاشمي جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- اسپيڪر سيد اويس قادر شاهه جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- چيف جسٽس جسٽس ظفر احمد راجپوت جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> </gallery> === گورنر === {{Main|سنڌ جو گورنر}} [[سنڌ جو گورنر]] وفاقي آئيني عهديدار آهي. آئين جي آرٽيڪل 101 تحت گورنر کي صدر، وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ڪري ٿو. عام پارلياماني حالتن ۾ گورنر گهڻو ڪري آئيني ۽ رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته روزاني صوبائي حڪومت وڏي وزير ۽ ڪابينا هلائين ٿا. مارچ 2026ع ۾ [[سيد محمد نهال هاشمي]] کي سنڌ جو 35هون گورنر مقرر ڪيو ويو. صدر پاڪستان 12 مارچ 2026ع تي وزيراعظم جي صلاح تي سندس مقرري منظور ڪئي ۽ 13 مارچ تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کانئس حلف ورتو.<ref>{{cite web |title=President approves appointment of Nehal Hashmi as Governor of Sindh |url=https://www.radio.gov.pk/12-03-2026/president-approves-appointment-of-nehal-hashmi-as-governor-sindh |publisher=Radio Pakistan |date=12 March 2026 |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=Nehal Hashmi takes oath as Governor of Sindh |url=https://radio.gov.pk/13-03-2026/nehal-hashmi-sworn-in-as-sindh-governor |publisher=Radio Pakistan |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === وڏو وزير === {{Main|سنڌ جو وڏو وزير}} وڏو وزير سنڌ جي چونڊيل صوبائي حڪومت جو سربراهه آهي. آئين جي آرٽيڪل 130 تحت صوبائي اسيمبلي پنهنجي ميمبرن مان وڏي وزير کي چونڊي ٿي. وڏو وزير ڪابينا جي سربراهي ڪري ٿو، صوبائي پاليسيءَ جي عام رخ جو تعين ڪري ٿو ۽ مختلف وزارتن ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ جو ذميوار هوندو آهي. 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[سيد مراد علي شاهه]] ٻيهر وڏي وزير طور چونڊيو ويو ۽ 2026ع تائين عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ صوبائي اسيمبلي === {{Main|سنڌ صوبائي اسيمبلي}} [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي.]] سنڌ صوبائي اسيمبلي صوبي جي هڪ ايواني قانون ساز اداري آهي. پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 106 تحت سنڌ اسيمبلي ۾ '''168 ميمبر''' آهن، جن مان '''130 عام سيٽون'''، '''29 عورتن لاءِ مخصوص سيٽون''' ۽ '''9 غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص سيٽون''' آهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |at=Article 106 seat allocation |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> عام سيٽن تي ميمبر سڌي چونڊ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته عورتن ۽ غير مسلمانن لاءِ مخصوص سيٽون سياسي جماعتن کي عام سيٽن تي سندن چونڊيل ميمبرن جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. اسيمبلي قانون سازي، صوبائي بجيٽ جي منظوري، حڪومت کان سوال، قراردادون، قائم ڪميٽيون، قانون ساز بل ۽ سرڪاري پاليسين جي پارلياماني نگرانيءَ جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي. موجوده اسيمبلي 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ان جو مدو "2024 – till date" درج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر === اسپيڪر اسيمبلي جي اجلاس جي صدارت، ايوان جي نظم، پارلياماني ضابطن جي تشريح ۽ اسيمبلي سيڪريٽريٽ جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي آئيني عهديدار آهي. اسپيڪر جي غيرموجودگيءَ ۾ ڊپٽي اسپيڪر ايوان جي صدارت ڪري ٿو. 25 فيبروري 2024ع تي [[سيد اويس قادر شاهه]] سنڌ اسيمبلي جو اسپيڪر چونڊيو ويو. سنڌ اسيمبلي موجب هن 111 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سندس مقابلي واري اميدوار کي 36 ووٽ مليا. ساڳئي تاريخ کان [[اينٿوني نويد]] ڊپٽي اسپيڪر طور عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Speaker – Syed Awais Qadir Shah |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر === سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي جي اسپيڪر جو عهدو 1937ع ۾ سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور قانون ساز اداري جي قيام کان پوءِ وجود ۾ آيو. سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري تاريخي فهرست موجب پهريون اسپيڪر '''ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني''' هو؛ ان ڪري سيد ميران محمد شاهه کي پهريون اسپيڪر لکڻ درست ناهي.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#4A235A; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ قانون ساز / صوبائي اسيمبلي جا اسپيڪر |- ! style="background:#6C3483; color:white;" | نمبر ! style="background:#2874A6; color:white;" | اسپيڪر ! style="background:#148F77; color:white;" | مدت ! style="background:#B9770E; color:white;" | تاريخي نوٽ |- | style="background:#F4ECF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني]] | style="background:#E8F6F3;" | 28 اپريل 1937ع – 15 فيبروري 1938ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | سنڌ قانون ساز اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد ميران محمد شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1938ع – 1948ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | مختلف اسيمبلين ۾ ٽن مرحلن دوران اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو |- | style="background:#F4ECF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 8 مارچ 1949ع – 29 ڊسمبر 1951ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پاڪستان جي قيام کان پوءِ واري صوبائي اسيمبلي جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[مير غلام علي ٽالپر]] | style="background:#D5F5E3;" | 14 سيپٽمبر 1953ع – 21 مارچ 1955ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ وارو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[پير قربان علي شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 26 مارچ 1955ع – 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ آخري اسپيڪر |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | ون يونٽ سبب سنڌ صوبائي اسيمبلي موجود نه رهي، 14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غلام رسول خان کيهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 2 مئي 1972ع – 30 مارچ 1977ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ بحال ٿيل سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 31 مارچ 1977ع – 4 جولاءِ 1977ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 1977ع جي مارشل لا کان اڳ مختصر دور |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | صوبائي پارلياماني سرگرمين جو مارشل لا وارو وقفو، 1977ع – 1985ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[عبدالله حسين هارون]] | style="background:#D5F5E3;" | 6 اپريل 1985ع – 31 مارچ 1986ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1985ع جي غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 6 اپريل 1986ع – 1 ڊسمبر 1988ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد عبدالله شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1 ڊسمبر 1988ع – 5 نومبر 1990ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1988ع کان پوءِ بحال ٿيل جمهوري دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[عبدالرزاق خان]] | style="background:#E8F6F3;" | 5 نومبر 1990ع – 19 آڪٽوبر 1993ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | نائين اسيمبلي واري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غوث بخش خان مهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 1993ع – 1997ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ڏهين اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نواب مرزا (وڪيل)|نواب مرزا]] | style="background:#E8F6F3;" | 1997ع – 1998ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | يارهين اسيمبليءَ جي شروعاتي دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 2002ع – 2007ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ٻيو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نثار احمد کهڙو]] | style="background:#E8F6F3;" | 2008ع – 2013ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 2008ع کان پوءِ واري جمهوري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#D5F5E3;" | 2013ع – 2018ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 2018ع – 2023ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ٻيو مسلسل اسيمبلي دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد اويس قادر شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 25 فيبروري 2024ع – موجوده | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | موجوده اسپيڪر |} <ref>{{cite web |title=Speaker’s of Sindh Legislative Assembly |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/Speakers.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Speaker |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === موجوده سياسي جوڙجڪ === سنڌ جي موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي. سنڌ اسيمبلي جي 2026ع واري سرڪاري پارٽي-جوڙجڪ موجب پيپلز پارٽي وٽ 117 ميمبر، [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] وٽ 37، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] وٽ 5، آزاد ميمبر 3 ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] وٽ هڪ ميمبر درج آهي.<ref>{{cite web |title=Party Composition – 2024 till date |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#922B21; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ اسيمبلي جي موجوده پارٽي جوڙجڪ |- ! style="background:#B03A2E; color:white;" | سياسي جماعت / حيثيت ! style="background:#1F618D; color:white;" | موجوده ميمبر ! style="background:#117A65; color:white;" | پارلياماني حيثيت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | style="background:#D6EAF8;" | 117 | style="background:#D5F5E3;" | حڪومتي اڪثريت |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | style="background:#AED6F1;" | 37 | style="background:#ABEBC6;" | مخالف ڌر جي وڏي جماعت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | style="background:#D6EAF8;" | 5 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | آزاد | style="background:#AED6F1;" | 3 | style="background:#ABEBC6;" | آزاد ميمبر |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | style="background:#D6EAF8;" | 1 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |} <ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === وفاق سان تعلق === سنڌ پاڪستان جي وفاقي نظام جو آئيني صوبو آهي. وفاق ۽ صوبي جي اختيارن جي ورڇ 1973ع جي آئين، خاص طور وفاقي قانون ساز فهرست ۽ [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ صوبن ڏانهن منتقل ڪيل معاملن جي بنياد تي طئي ٿئي ٿي. تعليم، صحت، زراعت، مڪاني حڪومت، ثقافت ۽ ڪيترائي سماجي ۽ انتظامي شعبا بنيادي طور صوبائي اختيار هيٺ آهن، جڏهن ته دفاع، پرڏيهي معاملا، ڪرنسي، بين الصوبائي ۽ بين الاقوامي واپار جا ڪيترائي پهلو ۽ وفاقي ٽيڪسيشن وفاق جي اختيار ۾ آهن. وفاق ۽ صوبن وچ ۾ گڏيل نوعيت جي معاملن لاءِ [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] اهم آئيني ادارو آهي. پاڻي، بجلي، قدرتي گئس ۽ بين الصوبائي معاملن جهڙا سوال وفاقي-صوبائي سياست ۾ سنڌ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. سنڌ کي وفاقي آمدنيءَ مان حصو [[قومي مالياتي ايوارڊ]] تحت ملي ٿو، جڏهن ته صوبو پنهنجي ٽيڪسن ۽ غير ٽيڪسي آمدنيءَ جا ذريعا پڻ رکي ٿو. قدرتي گئس، تيل، پاڻيءَ جي ورڇ، بندرگاهن، توانائي منصوبن ۽ مالي وسيلن جي ورڇ سنڌ ۽ وفاق جي لاڳاپن ۾ وقت بوقت سياسي بحث جا اهم موضوع رهيا آهن. === چونڊ نظام === سنڌ ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نگرانيءَ هيٺ ٿين ٿيون. 2023ع جي آخري حلقه بندي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري جي سرڪاري نتيجن جي بنياد تي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=30 November 2023 |access-date=24 August 2026 |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> === قومي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ لاءِ [[قومي اسيمبلي پاڪستان|قومي اسيمبلي]] جون '''61 عام سيٽون''' مختص آهن. ان کان علاوه سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ عورتن جون '''14 مخصوص قومي اسيمبلي سيٽون''' صوبي جي عام سيٽن تي حاصل ڪيل پارٽي نمائندگيءَ جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. قومي اسيمبلي ۾ غير مسلمانن جون 10 مخصوص سيٽون سڄي پاڪستان لاءِ گڏيل قومي فهرست تي آهن، اهي صوبي وار مقرر ناهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي 55,696,147 آباديءَ جي بنياد تي سنڌ جي قومي اسيمبلي جي هڪ عام تڪ لاءِ سراسري آبادي quota تقريباً '''913,052''' مقرر ٿي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206132213/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |url-status=dead}}</ref> === صوبائي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ صوبائي اسيمبلي جون '''130 عام چونڊ تڪ''' آهن. عورتن لاءِ 29 ۽ غير مسلمانن لاءِ 9 مخصوص سيٽن سان اسيمبلي جي ڪل آئيني طاقت 168 ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> 2023ع جي حلقه بنديءَ لاءِ سنڌ جي هڪ صوبائي عام تڪ جو سراسري آبادي ڪوٽا تقريباً '''428,432''' ماڻهو هئي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206132213/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |url-status=dead}}</ref> === مڪاني حڪومتي نظام === {{Main|سنڌ ۾ مڪاني حڪومت}} سنڌ ۾ مڪاني حڪومت جو بنيادي قانوني ڍانچو '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع''' ۽ ان ۾ وقت بوقت ڪيل ترميمن تي ٻڌل آهي. هن قانون تحت صوبي ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي جهڙا مڪاني ادارا قائم ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مڪاني ادارن جا بنيادي ڪم شهري صفائي، مقامي رستا، گهٽيون، پارڪ، اسٽريٽ لائيٽ، قبرستان، بازارون، عوامي صحت جا ڪجهه مقامي پهلو، پاڻي ۽ نيڪال سان لاڳاپيل خدمتون، بلدياتي منصوبابندي، عمارتن ۽ عوامي جڳهن جي انتظام ۽ ٻين مڪاني سهولتن تائين پکڙيل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ ۾ ميٽروپوليٽن ۽ ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ لازمي ۽ اختياري ڪمن جون الڳ فهرستون ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 – Schedule II |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع ۾ سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جيڪي مڪاني ادارن جي جوڙجڪ ۽ انتظام سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Local Government (Third Amendment) Act, 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |date=2 October 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني ادارن جي موجوده جوڙجڪ === [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب سنڌ ۾ مختلف ضلعن ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي قائم آهن. ڪراچي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن سان گڏ 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن، جڏهن ته حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي اهم مڪاني حڪومتي ادارن جا قسم |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | سربراهه ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#EAF2F8;" | ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | style="background:#EEF5E9;" | وڏي ميٽروپوليٽن شهر | style="background:#F3E5F5;" | ميئر | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | وڏي شهري علائقي جي بلدياتي پاليسي، شهري خدمتون ۽ رابطا |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪارپوريشن | style="background:#E2F0D9;" | وڏا شهري علائقا | style="background:#EADCF0;" | ميئر / چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري بلدياتي انتظام ۽ مقامي خدمتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ضلعي ڪائونسل | style="background:#EEF5E9;" | ڳوٺاڻو ضلعي علائقو | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي ترقي ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | وچولي درجي جا شهر | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري صفائي، رستا، بازارون ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ٽائون ڪميٽي | style="background:#EEF5E9;" | ننڍا شهر ۽ قصبا | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | بنيادي مقامي بلدياتي خدمتون |- | style="background:#D6EAF8;" | يونين ڪائونسل / يونين ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | پاڙي يا ڳوٺن جي سطح | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | بنيادي مقامي نمائندگي ۽ ننڍي سطح جون خدمتون |} <ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون === [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] سنڌ جي سڀ کان وڏي بلدياتي اداري مان هڪ آهي. اها ڪراچيءَ جي ميٽروپوليٽن سطح جي بلدياتي معاملن، وڏن شهري رستن، پارڪن، ڪجهه ميونسپل سهولتن، شهري رابطا ۽ وڏي سطح جي بلدياتي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو سربراهه ميئر هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب ڪراچي ضلعي نظام ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments – Karachi |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> === ميونسپل ڪارپوريشنون === سنڌ ۾ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت وڏن شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ هڪ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن درج آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ 7 ميونسپل ڪارپوريشنون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> ميونسپل ڪارپوريشنن جا ڪم عام طور شهري صفائي، رستن ۽ گهٽين جي مرمت، پارڪن، عوامي جڳهن، بازارن، اسٽريٽ لائيٽ، ڪجهه مقامي صحت ۽ ماحولياتي خدمتن، بلدياتي منصوبابندي ۽ مقامي ٽيڪسن ۽ فيسن جي انتظام تائين پکڙيل آهن. === ترقياتي اٿارٽيون === سنڌ جي وڏي شهري توسيع ۽ رهائشي رٿابندي لاءِ مختلف ترقياتي اٿارٽيون قائم ڪيون ويون آهن. انهن جو ڪم عام بلدياتي ادارن کان مختلف هوندو آهي؛ ترقياتي اٿارٽيون شهرن يا علائقن جي ماسٽر پلاننگ، نون رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن، زمين جي ترقي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري توسيع تي ڌيان ڏين ٿيون. [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] 1957ع ۾ قائم ٿي ۽ ڪراچي امپروومينٽ ٽرسٽ جي جاءِ ورتائين. اداري جو تاريخي مقصد ڪراچيءَ جي ماسٽر پلان تحت ترقي، نون ٽائون شپ ۽ رهائشي اسڪيمن جي قيام ۽ شهري زمين جي ترقي هو.<ref>{{cite web |title=How KDA was Established |url=https://kda.gos.pk/Docs/CMS/file/Khadim%20Magazine/October-2018/054-Karachi%20Civic%20Centre.pdf |publisher=Karachi Development Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ٻين شهري ترقياتي ادارن ۾ حيدرآباد، ملير، لياري، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ترقياتي اٿارٽيون پڻ شامل آهن. [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] جي بحالي لاءِ 2013ع ۾ صوبائي قانون منظور ڪيو ويو، جڏهن ته [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] لاءِ پڻ ساڳئي سال بحالي ۽ ترميم وارو قانون منظور ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Lyari Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جون ڪجهه اهم ترقياتي اٿارٽيون |- ! style="background:#76448A; color:white;" | اٿارٽي ! style="background:#2874A6; color:white;" | علائقو ! style="background:#148F77; color:white;" | بنيادي ڪم |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماسٽر پلاننگ، رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن ۽ شهري زمين جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | شهري توسيع، رهائشي اسڪيمن ۽ ترقياتي رٿابندي |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي جو ملير ۽ اوڀر وارو علائقو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | رهائشي رٿابندي ۽ نون شهري علائقن جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | رهائشي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري بحاليءَ سان لاڳاپيل رٿائون |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | لاڙڪاڻو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | لاڙڪاڻي جي شهري رٿابندي ۽ ترقي |} === پاڻي ۽ نيڪال جون شهري ڪارپوريشنون === 2023ع ۾ سنڌ حڪومت ڪيترن وڏن شهرن لاءِ الڳ پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشن قانون منظور ڪيا. انهن ۾ حيدرآباد، ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد، لاڙڪاڻو ۽ سکر جون پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Acts 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا شهري پاڻي جي فراهمي، سيوريج ۽ نيڪال جي خدمتن کي بلدياتي نظام کان وڌيڪ مخصوص ادارياتي ڍانچي هيٺ منظم ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويا. === صوبائي اليڪشن ڪميشن === [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جو سنڌ لاءِ صوبائي دفتر ڪراچي ۾ قائم آهي. صوبائي اليڪشن ڪمشنر وفاقي اليڪشن ڪميشن جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهي ۽ صوبي ۾ قومي، صوبائي ۽ مڪاني چونڊن جي انتظام، ووٽر فهرستن، حلقه بندين، چونڊ عملي ۽ چونڊ ضابطن جي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سنڌ جو موجوده صوبائي اليڪشن ڪمشنر '''اعجاز انور چوهان''' آهي.<ref>{{cite web |title=ECP Officers – Provincial Election Commissioner Sindh |url=https://ecp.gov.pk/index.php/notifications/officers |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> صوبائي اليڪشن ڪمشنر سنڌ جو دفتر پاڪستان سيڪريٽريٽ، بلاڪ 44-اي، شاهراهه عراق، صدر، ڪراچي ۾ واقع آهي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن جا ريجنل ۽ ضلعي اليڪشن ڪمشنر پڻ درج آهن.<ref>{{cite web |title=Telephone Numbers and Office Addresses – Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251204211744/https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |url-status=dead}}</ref> === سياسي تنظيمون === سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قومي، صوبائي، شهري ۽ علائقائي سياسي جماعتن جو اهم ڪردار رهيو آهي. موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي، جڏهن ته [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] ۽ ٻيون جماعتون پڻ مختلف علائقن ۾ سياسي نمائندگي رکن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سياسي ڌارا ۾ قومپرست ۽ علائقائي تنظيمن پڻ تاريخي ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن جو اثر خاص طور سنڌي ٻولي، صوبائي خودمختياري، پاڻي، زمين، وسيلن جي ورڇ، مڪاني حڪومت ۽ وفاق–صوبائي لاڳاپن جهڙن مسئلن تي سياسي بحث ۾ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ سياسي تنظيمون مختلف نوعيت جون آهن: ڪجهه قومي سطح جون جماعتون آهن، ڪجهه شهري يا علائقائي بنيادن تي ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قومپرست يا نظرياتي تحريڪون چونڊ سياست کان ٻاهر پڻ سرگرم رهيون آهن. سڀني تنظيمن جي چونڊ يا پارلياماني حيثيت هڪجهڙي ناهي؛ ان ڪري انهن کي موجوده اسيمبلي جي جماعتن سان گڏ هڪ ئي درجي ۾ رکڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. === سول سوسائٽي ۽ غير سرڪاري تنظيمون === سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمون ۽ سول سوسائٽي جا ادارا تعليم، صحت، غربت گهٽائڻ، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، انساني حقن، آفتن جي امداد، ماحوليات، ڳوٺاڻي ترقي، پاڻي ۽ صفائي، قانوني مدد ۽ سماجي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا. غير سرڪاري تنظيمن جو قانوني ڍانچو مختلف قانونن تحت ٿي سگهي ٿو، جن ۾ سوسائٽيز رجسٽريشن، ڪمپني قانون تحت غير منافع بخش تنظيمون، ٽرسٽ ۽ رضاڪاراڻيون سماجي ڀلائي تنظيمون شامل آهن. صوبائي سطح تي سماجي ڀلائي ۽ لاڳاپيل سرڪاري ادارا اهڙين تنظيمن جي رجسٽريشن ۽ نگرانيءَ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. سنڌ ۾ سول سوسائٽي جو ڪردار خاص طور 2010ع ۽ 2022ع جهڙين وڏين ٻوڏن، صحت جي هنگامي حالتن، تعليم، عورتن جي حقن ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ جي منصوبن ۾ نمايان رهيو آهي. ڪيترين مقامي ۽ قومي تنظيمن سرڪاري ادارن، بين الاقوامي ڊونرن ۽ مقامي برادرين سان گڏجي سماجي خدمتون ۽ بحاليءَ جا منصوبا هلائي رهيا آهن. === غير سرڪاري تنظيمن جا اهم شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمن جا اهم ڪم |- ! style="background:#148F77; color:white;" | شعبو ! style="background:#2874A6; color:white;" | عام سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | تعليم | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | اسڪول، غير رسمي تعليم، شاگردن جي مدد، استاد تربيت |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | صحت | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ڪلينڪ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ويڪسينيشن، طبي ڪيمپون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | غربت ۽ روزگار | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | مهارتي تربيت، مائڪرو فنانس، ننڍا ڪاروبار ۽ ڳوٺاڻي ترقي |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | انساني حق | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | قانوني مدد، عورتن، ٻارن ۽ اقليتن جا حق |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماحوليات | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | پاڻي، مينگروو، آبهوا، قدرتي وسيلن جو تحفظ |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | آفتن جي امداد | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ٻوڏ، ڏڪار ۽ ٻين آفتن دوران امداد ۽ بحالي |} == انتظامي ورهاست == {{Main|سنڌ جون انتظامي ورهاستون}} [[فائل:Pakistan Sindh districts map.svg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جا ضلعا؛ نقشي ۾ ضلعن کي سندن لاڳاپيل ڊويزنن موجب مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويو آهي.]] سنڌ [[پاڪستان]] جي چئن صوبن مان هڪ آهي ۽ انتظامي طور ڊويزنن، ضلعن، تعلقن يا تحصيلن، سب ڊويزنن ۽ ان کان هيٺين انتظامي ۽ مڪاني يونٽن ۾ ورهايل آهي. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ وقت سنڌ ۾ '''6 ڊويزنون، 30 ضلعا ۽ 138 تعلقا يا تحصيلون''' موجود هيون. ان کان هيٺ 272 قانونگو حلقا/سپروائيزري تپيدار سرڪل، 1,455 پٽوار سرڪل/تپا/يونين ڪائونسلون ۽ 5,690 ديهون يا ڳوٺاڻيون آباديون درج ڪيون ويون.<ref name="SindhCensusReport2023">{{cite report |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> انتظامي لحاظ کان هر ڊويزن جي سربراهي [[ڪمشنر]] ڪندو آهي، جڏهن ته ضلعي انتظام جو مرڪزي عملدار [[ڊپٽي ڪمشنر]] هوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر ضلعي سطح تي مختلف صوبائي کاتن ۽ انتظامي سرگرمين جي هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ڪل آبادي '''55,696,147''' هئي، جيڪا 2017ع جي 47,854,510 جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي. صوبي جي آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 2017ع کان 2023ع دوران 2.57 سيڪڙو رهي. سنڌ جي 30,056,739 آبادي شهري ۽ 25,639,408 ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي، يعني صوبي جي لڳ ڀڳ '''53.97 سيڪڙو آبادي شهري''' هئي.<ref name="SindhCensus2023">{{cite report |title=Population and Housing Census 2023: Provincial Census Report – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊويزنون === [[فائل:Sindh-Divisions-Map.png|thumb|300px|کاٻو|سنڌ جون 6 انتظامي ڊويزنون ۽ انهن جا مرڪز. ڀنڀور ڊويزن اڃان عمل ۾ ناھي ۽ اھا حيدرآباد ڊويزن جو حصو آھي]] سنڌ جون ڇهه انتظامي ڊويزنون [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]، [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر ڊويزن|سکر]] آهن. آباديءَ جي لحاظ کان ڪراچي سڀ کان وڏي ڊويزن آهي؛ 2023ع ۾ ان جي آبادي 20.38 ملين کان وڌيڪ هئي، جيڪا سنڌ جي ڪل آباديءَ جي ٽئين حصي کان به وڌيڪ هئي.<ref name="SindhCensus2023" /> شهري آباديءَ جي تناسب ۾ پڻ ڊويزنن جي وچ ۾ وڏو فرق آهي. 2023ع ۾ ڪراچي ڊويزن جي '''92.57 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي، جڏهن ته حيدرآباد ۾ 37.28 سيڪڙو، سکر ۾ 33.92 سيڪڙو، لاڙڪاڻي ۾ 30.63 سيڪڙو، شهيد بينظيرآباد ۾ 29.27 سيڪڙو ۽ ميرپورخاص ڊويزن ۾ 19.38 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان لحاظ کان ڪراچي کان سواءِ سنڌ جون باقي سڀ ڊويزنون آباديءَ جي بناوت ۾ اڪثريتي طور ڳوٺاڻيون آهن.<ref name="SindhCensus2023" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#174A7E; color:white; font-size:115%;" | '''سنڌ جون انتظامي ڊويزنون — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#4472C4; color:white;" ! ڊويزن ! انتظامي مرڪز ! ضلعا ! آبادي 2023ع ! آبادي 2017ع ! شهري آبادي % |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[ڪراچي]] | 7 | 20,382,881 | 16,024,894 | 92.57% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 9 | 11,659,246 | 10,596,049 | 37.28% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[لاڙڪاڻو]] | 5 | 7,093,706 | 6,190,926 | 30.63% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سکر ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[سکر]] | 3 | 6,010,041 | 5,542,270 | 33.92% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[نوابشاهه]] | 3 | 5,930,649 | 5,275,426 | 29.27% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ميرپور خاص ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[ميرپورخاص]] | 3 | 4,619,624 | 4,224,945 | 19.38% |- style="background:#FFF2CC; font-weight:bold;" | سنڌ | [[ڪراچي]] | 30 | 55,696,147 | 47,854,510 | 53.97% |} <ref name="SindhCensus2023" /> === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} سنڌ جا 30 ضلعا ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. موجوده انتظامي ڍانچي ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] سڀ کان وڌيڪ، يعني ست ضلعا رکي ٿي، جڏهن ته حيدرآباد ڊويزن ۾ نو، لاڙڪاڻي ۾ پنج ۽ ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر ڊويزنن ۾ ٽي ٽي ضلعا شامل آهن.<ref name="SindhCensusReport2023" /> ڪراچي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گذريل ڏهاڪن دوران نمايان تبديليون آيون آهن. موجوده ڪراچي ڊويزن [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]، [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]، [[ملير ضلعو|ملير]] ۽ [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] ضلعن تي مشتمل آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ انهن ستن ضلعن کي الڳ انتظامي يونٽن طور شمار ڪيو ويو.<ref name="PBSdistrict2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جا ضلعا — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! ڊويزن ! ضلعو ! صدر مقام ! آبادي 2023ع |- | 1 || style="background:#D9EAF7;" rowspan="9"| [[حيدرآباد ڊويزن]] || [[بدين ضلعو|بدين]] || [[بدين]] || 1,947,081 |- | 2 || [[دادو ضلعو|دادو]] || [[دادو، پاڪستان|دادو]] || 1,742,320 |- | 3 || [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] || 2,432,540 |- | 4 || [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي]] || 1,117,308 |- | 5 || [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] || [[مٽياري]] || 849,383 |- | 6 || [[سجاول ضلعو|سجاول]] || [[سجاول]] || 839,292 |- | 7 || [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] || [[ٽنڊو الهيار]] || 922,012 |- | 8 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] || [[ٽنڊو محمد خان]] || 726,119 |- | 9 || [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] || [[ٺٽو]] || 1,083,191 |- | 10 || style="background:#E2F0D9;" rowspan="7"| [[ڪراچي ڊويزن]] || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] || [[ڪراچي]] || 3,822,325 |- | 11 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] || [[ڪراچي]] || 3,950,031 |- | 12 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] || [[ڪراچي]] || 2,329,764 |- | 13 || [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] || [[ڪراچي]] || 2,679,380 |- | 14 || [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] || [[ڪياماڙي]] || 2,068,451 |- | 15 || [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || [[ڪورنگي]] || 3,128,971 |- | 16 || [[ملير ضلعو|ملير]] || [[ملير]] || 2,403,959 |- | 17 || style="background:#FCE4D6;" rowspan="5"| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] || [[جيڪب آباد]] || 1,174,097 |- | 18 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] || [[قمبر]] || 1,514,869 |- | 19 || [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || 1,233,957 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || 1,784,453 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] || [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] || 1,386,330 |- | 22 || style="background:#E4DFEC;" rowspan="3"| [[ميرپور خاص ڊويزن]] || [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || 1,681,386 |- | 23 || [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] || [[مٺي]] || 1,778,407 |- | 24 || [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] || [[عمرڪوٽ]] || 1,159,831 |- | 25 || style="background:#FFF2CC;" rowspan="3"| [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] || [[نوشھروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] || [[نوشهروفيروز]] || 1,777,082 |- | 26 || [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] || [[سانگهڙ]] || 2,308,465 |- | 27 || [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] || [[نوابشاهه]] || 1,845,102 |- | 28 || style="background:#DDEBF7;" rowspan="3"| [[سکر ڊويزن]] || [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] || [[ميرپور ماٿيلو]] || 1,772,609 |- | 29 || [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] || [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] || 2,597,535 |- | 30 || [[سکر ضلعو|سکر]] || [[سکر]] || 1,639,897 |} <ref name="PBSdistrict2023" /> === انتظامي ڍانچو === صوبائي حڪومت کان هيٺ ڊويزن انتظامي هم آهنگيءَ جو وڏو علائقائي درجو آهي. ڊويزن جي سربراهي ڪمشنر ۽ ضلعي جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر ڪندو آهي. ضلعي کان هيٺ تعلقا يا تحصيلون ۽ سب ڊويزنون قائم آهن، جڏهن ته زميني محصول ۽ رڪارڊ جي انتظام لاءِ سپروائيزري تپيدار سرڪل، تپا ۽ ديهون استعمال ٿين ٿيون.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ۾ '''5,690 ڳوٺاڻيون آباديون/ديهون''' درج ڪيون ويون. انهن مان 1,756 جي آبادي 5,000 يا ان کان وڌيڪ ۽ 2,292 جي آبادي 2,000 کان 4,999 ماڻهن جي وچ ۾ هئي. هي انتظامي ۽ آباديءَ وارو ڍانچو سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن جي وسيع پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ورهاست === سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ صوبن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ صوبي جي 55.70 ملين آباديءَ مان 30.06 ملين شهري ۽ 25.64 ملين ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي. شهري آباديءَ جو صوبائي تناسب 2017ع جي 51.89 سيڪڙو مان وڌي 2023ع ۾ 53.97 سيڪڙو ٿيو.<ref name="SindhCensus2023" /> شهريت جي ورڇ صوبي اندر انتهائي غير برابر آهي. ڪراچي ڊويزن تقريباً مڪمل طور شهري آهي، جڏهن ته ٿرپارڪر، سجاول ۽ سنڌ جي ڪيترن اترين ۽ وچولي ضلعن ۾ آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو. ان ڪري سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ هڪ طرف ڪراچي جهڙو وڏي آباديءَ وارو شهري ميٽروپوليٽن علائقو ۽ ٻئي طرف سنڌوءَ جي زرعي ميدانن، ڊيلٽا، ڪاڇي ۽ ٿر جا گهٽ شهري آباديءَ وارا وسيع علائقا شامل آهن.<ref name="PBSdistrict2023" /> === سنڌ جا وڏا شهر === {{Main|سنڌ جا شهر}} [[ڪراچي]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهري مرڪز ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان کان پوءِ حيدرآباد سنڌ جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه، جيڪب آباد، خيرپور، شڪارپور ۽ ٻين شهرن جو علائقائي واپار، تعليم، صحت، صنعت ۽ ضلعي انتظام ۾ اهم ڪردار آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ شهري آباديءَ جا انگ '''شهري آبادي (urban locality)''' جي سرڪاري حدن مطابق گڏ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن کي ضلعي جي ڪل آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_province.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === انتظامي ورهاست جي تاريخ === سنڌ جي انتظامي سرحدن ۽ ضلعن جي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. آباديءَ ۾ واڌ، شهري پکيڙ ۽ انتظامي ضرورتن سبب پراڻن ضلعن مان نوان ضلعا قائم ڪيا ويا. خاص طور ڪراچي جي تيز شهري واڌ سبب ان جي ضلعي ڍانچي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون آيون ۽ موجوده وقت ۾ ڪراچي ڊويزن ستن ضلعن تي مشتمل آهي. [[ڪياماڙي ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي ضلعن جو مجموعي تعداد 30 ٿي ويو، جنهن کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده ضلعي ڍانچي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} == زرعي معيشت== {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} [[فائل:Hyderabad (Wheat Farms).jpg|thumb|300px|ساڄو|[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان ڪڻڪ جا زرعي کيت؛ سنڌ جي آبپاشي وارن ميدانن ۾ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي.]] سنڌ جي معيشت، خوراڪي نظام ۽ ڳوٺاڻي سماج ۾ [[زراعت]] بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي جو زرعي نظام گهڻو ڪري [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان ڳنڍيل بئراجن ۽ ڪئنالن تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته [[ٿر ريگستان|ٿر]]، [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ برساتي زراعت ۽ مالداري پڻ اهم آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ '''4.87 ملين هيڪٽر''' زمين پوک هيٺ اچي ٿي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ٻئي زرعي موسمون آهن. ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ڪمند صوبي جا وڏا فصل آهن، جڏهن ته ٻاجهري، جوئر، مڪئي، چڻا، دالون، سرنهن، ڪينولا، سورج مُکي، تر، گوار، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. باغبانيءَ ۾ [[انب]]، [[کجور]]، [[ڪيلو]]، امرود، چيڪو، پپيتو ۽ ٻيا ميوا اهم آهن. مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ سنڌ جي وسيع زرعي معيشت جا اهم لاڳاپيل شعبا آهن.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/agriculture-statistics |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ ۾ ڏنل زرعي انگن موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ تقريباً '''1.20 ملين هيڪٽر'''، چانور 708,983 هيڪٽر، ڪمند 279,694 هيڪٽر ۽ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي. ساڳئي ذريعي موجب ڪڻڪ جي پيداوار لڳ ڀڳ 4.04 ملين ٽن، چانورن جي 2.42 ملين ٽن ۽ ڪمند جي 18.34 ملين ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي مربوط زرعي آدمشماري موجب پاڪستان جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، ڪپهه جو 28 سيڪڙو ۽ چانورن جو 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ صوبي کي پاڪستان جي چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي علائقا ۽ فصلن جي ورڇ === سنڌ ۾ فصلن جي جاگرافي مٽي، آبپاشي، گرمي پد، لوڻياٺ ۽ برسات جي مقدار مطابق مختلف آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي درجابندي موجب مٿين سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ شڪارپور وارن علائقن ۾ چانور نمايان فصل آهي، جڏهن ته سکر ۽ خيرپور ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، سرنهن ۽ سورج مُکي جهڙا نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصل پوکيا وڃن ٿا. وچ سنڌ، خاص طور شهيد بينظير آباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ ۽ ڀرپاسي جي ميدانن ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هيٺين سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان، بدين، ٺٽي ۽ ڀرپاسي جا آبپاشي وارا علائقا ڪمند ۽ چانورن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ميرپورخاص، ٽنڊوالهيار ۽ سانگهڙ ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ باغباني نمايان آهي. ٿر ۽ ڪاڇي جهڙن برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن ۾ ٻاجهري، جوئر، گوار، تر ۽ ارنڊي جهڙا خشڪي برداشت ڪندڙ فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ مٿين سنڌ جي آبپاشي وارن علائقن ۾ ڪڻڪ اهم ربيع فصل آهي.]] === اهم فصل === سنڌ جا چار مکيه تجارتي ۽ خوراڪي فصل [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪپهه]] ۽ [[ڪمند]] آهن. ڪڻڪ ربيع جو بنيادي خوراڪي فصل آهي، جڏهن ته چانور ۽ ڪپهه خريف ۾ پوکيا وڃن ٿا. ڪمند ڊگهي عرصي وارو نقدآور فصل آهي ۽ سنڌ جي کنڊ صنعت لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2e7d32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم فصل |- ! style="background:#1b5e20; color:white; padding:7px;" | فصل ! style="background:#33691e; color:white; padding:7px;" | زرعي موسم ! style="background:#558b2f; color:white; padding:7px;" | اهم علائقا ! style="background:#827717; color:white; padding:7px;" | بنيادي استعمال / اهميت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪڻڪ]] | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سکر، گهوٽڪي، خيرپور، سانگهڙ، شهيد بينظير آباد ۽ ٻيا آبپاشي وارا ضلعا | style="background:#fffde7; text-align:right;" | بنيادي خوراڪي اناج |- | style="background:#c8e6c9;" | [[چانور]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪ ۽ برآمد |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪپهه]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سانگهڙ، ميرپورخاص، مٽياري، ٽنڊوالهيار، شهيد بينظير آباد ۽ خيرپور | style="background:#fffde7; text-align:right;" | ڪپڙي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال |- | style="background:#c8e6c9;" | [[ڪمند]] | style="background:#dcedc8;" | سالياني / خريف سان لاڳاپيل | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | گهوٽڪي، بدين، ٽنڊو محمد خان، ٺٽو، سجاول، حيدرآباد ۽ ڀرپاسي | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | کنڊ ۽ لاڳاپيل صنعت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ٻاجهري]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ٻين برساتي علائقن | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪ، چارو؛ خشڪي برداشت ڪندڙ فصل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[جوئر]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | ٿر، ڪاڇو ۽ مختلف نيم خشڪ علائقا | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | اناج ۽ جانورن جو چارو |- | style="background:#e8f5e9;" | [[سرنهن]] ۽ ڪينولا | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | مٿين ۽ وچين سنڌ | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪي تيل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[سورج مُکي]] | style="background:#dcedc8;" | مختلف پوک جا دور | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | بدين، سانگهڙ ۽ ٻين آبپاشي علائقن | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪي تيل |} <ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪڻڪ === [[ڪڻڪ]] سنڌ جو سڀ کان اهم ربيع فصل ۽ بنيادي خوراڪي اناج آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ 1,202,475 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ پيداوار 4,043,166 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ملڪ جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو رکي ٿي.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === چانور === [[فائل:Recently sown paddy fields in Sindh, Pakistan, December 2010 (5331068220).jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ تازو پوکيل چانورن جا کيت.]] [[چانور]] سنڌ جو اهم خريف ۽ برآمدي فصل آهي. اهو خاص طور سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري مٿين سنڌ ۽ هيٺين سنڌ جي ڪجهه آبپاشي علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو. 2020–21ع ۾ چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق ملڪ جي چانورن هيٺ مجموعي ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪپهه === [[ڪپهه]] سنڌ جي صنعتي زراعت لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها صوبي ۽ ملڪ جي ڪپڙي، ڌاڳي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿي. 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ سرڪاري انگن ۾ پيداوار 1,861,785 ڳٺا ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق پاڪستان جي ڪپهه هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو تقريباً 28 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪمند === [[ڪمند]] سنڌ جي اهم نقدآور فصلن مان آهي ۽ صوبي جي کنڊ جي ڪارخانن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. 2020–21ع ۾ ڪمند 279,694 هيڪٽر تي پوکيو ويو ۽ پيداوار 18,335,533 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب صوبي جو پاڪستان جي ڪمند جي قومي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 29 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === باغباني === سنڌ جي مختلف آبهوا ۽ آبپاشي علائقن سبب باغبانيءَ ۾ وڏي تنوع موجود آهي. [[ميرپورخاص]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا انب، [[خيرپور]] کجور، جڏهن ته ٺٽو، سجاول، ٽنڊو محمد خان ۽ ٻين هيٺين سنڌ جي علائقن ۾ ڪيلي جي باغباني نمايان آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صوبائي رپورٽ موجب 2021–22ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار '''386,973 ٽن'''، ڪيلي جي '''123,263 ٽن''' ۽ کجور جي '''219,925 ٽن''' هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڀاڄين ۽ مصالحن ۾ بصر، ٽماٽو، ڀينڊي، مرچ، ميها، واڱڻ ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا. عمرڪوٽ ۽ ميرپورخاص واري پٽي خاص طور ڳاڙهي مرچ جي پوک لاءِ مشهور آهي. === خشڪ ۽ برساتي زراعت === [[فائل:Beautful field of Bajhra and korar in kertee.jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي خشڪ علائقي ۾ ٻاجهري ۽ مقامي نباتات؛ [[ٿر]] ۾ زراعت جو وڏو حصو چوماسي جي برسات تي دارومدار رکي ٿو.]] سنڌ جي سڄي زراعت ڪئنالي آبپاشي هيٺ ناهي. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪاڇو ۽ ڪوهستان جي ڪيترن حصن ۾ برساتي يا ''باراني'' زراعت ڪئي وڃي ٿي. ٿر ۾ سٺي چوماسي کان پوءِ ٻاجهري، گوار، تر، جوئر ۽ ٻين خشڪي برداشت ڪندڙ فصلن جي پوک ٿيندي آهي. ڪاڇي ۾ کيرٿر مان ايندڙ موسمي نين جي پاڻيءَ ۽ گاد سان موسمي زراعت ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> برسات جي وڏي سالياني ڦيرڦار سبب انهن علائقن جي زرعي پيداوار آبپاشي وارن ميدانن کان وڌيڪ غير يقيني آهي. ڏڪار وارن سالن ۾ فصلن سان گڏ مالداري پڻ متاثر ٿئي ٿي. === مالداري ۽ پولٽري === {{Main|سنڌ ۾ مالداري}} مالداري سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت، خوراڪي تحفظ ۽ گهريلو آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي. صوبي ۾ مينهون، ڳئون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ پولٽري وڏي پيماني تي پاليو وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جو [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو|لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي خوراڪي تحفظ، روزگار، غربت گهٽائڻ ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ سان ڳنڍيل شعبا قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://livestock.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Livestock & Fisheries Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي صوبائي آدمشماري رپورٽ موجب 2020–21ع دوران سنڌ ۾ تقريباً 15.8 ملين جانورن کي ويڪسين ڏني وئي، جنهن مان صوبي ۾ جانورن جي صحت جي خدمتن جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Section 2.22 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر، نارا ۽ ڪوهستان جهڙن خشڪ علائقن ۾ مالداري فصلن جي ڀيٽ ۾ گهريلو معيشت جو وڌيڪ اهم حصو ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جانور موسمي چراگاهن ۽ مقامي نباتات کي استعمال ڪري سگهن ٿا. === ماهيگيري === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي زرعي ۽ قدرتي وسيلن واري معيشت ۾ سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري پڻ اهم آهي. صوبي وٽ [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، سنڌو درياهه، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ڪيترائي ٻيا آبي ذخيرا موجود آهن. مڇي ۽ جهينگي جي پيداوار ساحلي آبادين، مهاڻن ۽ پروسيسنگ ۽ برآمدي صنعت لاءِ روزگار فراهم ڪري ٿي. سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو ماهيگيريءَ کي خوراڪي ۽ برآمدي پيداوار، روزگار ۽ ڳوٺاڻي معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم شعبي طور سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Livestock & Fisheries Department |url=https://livestock.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي تحقيق، ٻج ۽ جديد ٽيڪنالاجي === سنڌ ۾ زرعي تحقيق ۽ توسيع جو مقصد بهتر ٻج، فصلن جون نيون جنسون، بيمارين ۽ جيتن جي روڪٿام، پيداوار ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي وڌيڪ مؤثر استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. زراعت کاتي جي ماتحت '''[[سنڌ ايگريڪلچر ريسرچ]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچر ايڪسٽينشن]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچرل انجنيئرنگ]]'''، '''[[سنڌ آن فارم واٽر مينيجمينٽ]]'''، '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]'''، '''[[سنڌ ڪين ڪمشنر]]''' ۽ [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] جهڙا ادارا ۽ شعبا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Work of Each Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/work-of-each-dept |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]''' ضلعي وار خريف ۽ ربيع فصلن جي پوکيل ايراضي، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار جا تخمينا تيار ڪري ٿي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ ۾ ڪڻڪ، ڪپهه ۽ چانورن بابت پوکيل ايراضيءَ جا تخمينا نمونياتي سروي ذريعي تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ آخري صوبائي انگ '''[[پروونشل ايگريڪلچر اسٽيٽسٽڪس ڪوآرڊينيشن بورڊ]]''' کان منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/web/?page_id=10374 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي پاليسي ۽ تبديليون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ زراعت بابت اهم پاليسي ۽ انتظامي ذميواريون صوبائي حڪومت ڏانهن منتقل ٿيون. سنڌ حڪومت ان پسمنظر ۾ '''سنڌ ايگريڪلچر پاليسي 2018–2030''' تيار ڪئي، جيڪا فصلن سان گڏ مالداري، ماهيگيري ۽ ٻيلن کي پڻ وسيع زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جو حصو سمجهي ٿي. پاليسيءَ ۾ پيداوار وڌائڻ، خوراڪي ۽ غذائي تحفظ، موسمي پائيداري، جديد ٽيڪنالاجي، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ پاڻيءَ جي مؤثر استعمال تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> زرعي مشينري، بهتر ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن ۽ جديد آبپاشي طريقن جي استعمال سان پيداوار وڌائڻ جا موقعا پيدا ٿيا آهن، پر انهن تائين رسائي سڀني آبادگارن لاءِ هڪجهڙي ناهي. ننڍن آبادگارن لاءِ قرض، معياري ٻج، مشينري، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڻيءَ تائين رسائي اڃا اهم پاليسي مسئلا آهن. === زمينداري ۽ آبادگاري === سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي ملڪيت تاريخي طور غيربرابر رهي آهي. وڏا زميندار، وچولا آبادگار، ننڍا زمين مالڪ ۽ بي زمين هاري صوبي جي ڳوٺاڻي سماجي ڍانچي جا مختلف حصا آهن. زمين جي ملڪيت، هاري–زميندار لاڳاپا، زرعي اجرت، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ قرض تائين رسائي سنڌ جي زرعي سياست ۽ ڳوٺاڻي سماج جا ڊگهي عرصي وارا مسئلا رهيا آهن. ميڪانيڪي زراعت ۽ شهري لڏپلاڻ سان ڳوٺاڻي مزدوريءَ جي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون آهن، پر فصل پوکڻ، ڪپهه چونڊڻ، ڀاڄين، باغن ۽ مالداريءَ ۾ عورتن ۽ خانداني مزدوريءَ جو ڪردار اڃا اهم آهي. === موسمي تبديلي ۽ زرعي خطرا === سنڌ جي زراعت گرمي جي لهرن، ڏڪار، غير يقيني چوماسي، درياهي ۽ برساتي ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زمين جي لوڻياٺ ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي کان متاثر ٿئي ٿي. خاص طور 2010ع، 2011ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن فصلن، چوپائي مال، آبپاشي ڍانچي ۽ ڳوٺاڻي آبادين کي وڏي نقصان پهچايو. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ سورج مُکي جو فصل؛ پاڻيءَ جي محدود دستيابي وارن علائقن ۾ تيلدار ۽ نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن جي اهميت وڌي رهي آهي.]] سنڌ جي زرعي پاليسيءَ ۾ انهيءَ سبب فصلن جي تنوع، گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن، جديد آبپاشي، بهتر ٻج، پاڻيءَ جي بچت ۽ موسمي خطري جي انتظام تي زور وڌيو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم زرعي ادارا === سنڌ جي زرعي نظام ۾ ڪيترائي ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا. '''[[زراعت، سپلاءِ ۽ اگهن وارو کاتو]]''' فصلن، زرعي تحقيق، توسيع، ٻجن، مارڪيٽن ۽ آن فارم واٽر مينيجمينٽ سان لاڳاپيل آهي؛ '''[[سنڌ آبپاشي کاتو]]''' بئراجن، ڪئنالن، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي انتظام جو ذميوار آهي؛ '''[[لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]]''' مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي سنڀالي ٿو؛ جڏهن ته '''[[سنڌ خوراڪ کاتو]]''' خوراڪي ذخيرن ۽ خاص طور ڪڻڪ جي خريداري ۽ انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Government Departments |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم صوبائي ادارو آهي. ان کان سواءِ زرعي تحقيقاتي ادارا، [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]]، [[سنڌ ڪين ڪمشنر]]، [[سنڌ مارڪيٽنگ ۽ ڪراپ رپورٽنگ سروس]] جهڙا ادارا مختلف فني ۽ انتظامي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == صنعت == {{Main|سنڌ جي معيشت|سنڌ ۾ صنعت}} [[فائل:SITE Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سائٽ، ڪراچي|سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ، ڪراچي]]؛ سنڌ جي قديم ۽ وڏن منظم صنعتي علائقن مان هڪ]] [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] جو ڪنٽينر ٽرمينل؛ بندرگاهي رسائي سنڌ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جو اهم بنياد آهي]] سنڌ پاڪستان جي سڀ کان اهم صنعتي، واپاري ۽ مالي علائقن مان هڪ آهي. صوبي جي صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مرڪوز آهي، پر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[ٽنڊو آدم]]، [[شهيد بينظير آباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]] ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ صنعتي مرڪز ۽ منظم صنعتي اسٽيٽون قائم آهن. سنڌ جي پيداواري معيشت ۾ ڪپڙي، خوراڪ ۽ مشروبات، دواسازي، ڪيميائي شين، ڀاڻ، پيٽروليم، گاڏين، لوهه ۽ اسٽيل، سيمينٽ، رٻڙ ۽ پلاسٽڪ، چمڙي، انجنيئرنگ ۽ صارفين جي شين جون صنعتون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Manufacturing Sector |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] موجب ملڪ جي وڏي پيماني واري پيداواري يونٽن جو لڳ ڀڳ '''34 سيڪڙو''' سنڌ ۾ واقع آهي. سنڌ جي صنعتي حيثيت ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، قومي شاهراهن، ريلوي، هوائي اڏي ۽ وڏي شهري منڊيءَ جو بنيادي ڪردار آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان وڏي پيماني واري صنعت بابت '''ماهانه صنعتي پيداوار ۽ روزگار سروي''' جاري ڪئي وڃي ٿي. هي سروي صنعتي پيداوار، روزگار ۽ پيداوار جي مقدار ۾ تبديلي بابت صوبائي انگ اکر فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: سنڌ جو صنعتي ۽ مالي مرڪز === [[ڪراچي]] سنڌ ۽ پاڪستان جي صنعتي، مالي، بندرگاهي ۽ ڪاروباري سرگرمين جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر ۾ [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ صنعتي علائقو]]، ڪورنگي، لانڍي، اتر ڪراچي، فيڊرل بي ايريا، بن قاسم ۽ پورٽ قاسم جهڙا وڏا صنعتي ڪلسٽر موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ لميٽيڊ 1947ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي، جنهن جو مقصد زمين، رستا، پاڻي، بجلي، گئس، ريلوي، گودامن، نيڪال ۽ ٻين سهولتن سان منظم صنعتي علائقا قائم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي. موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي ضم ٿيڻ سان ٺهي، جڏهن ته ان جو ڪارپوريٽ مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Stock Exchange Limited |url=https://www.psx.com.pk/ |publisher=Pakistan Stock Exchange |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچيءَ جي صنعتي ۽ تجارتي اهميت جو هڪ وڏو سبب ٻن وڏن سامونڊي بندرگاهن جي ويجهڙائي آهي. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب [[ڪراچي بندرگاهه]] پاڪستان جي مجموعي واپار جو اڌ کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿو ۽ اتي ڪنٽينر، خشڪ سامان ۽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> === پيداواري صنعت === سنڌ جي پيداواري صنعت ۾ وڏي پيماني ۽ ننڍي پيماني ٻئي قسم جون صنعتون شامل آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري صنعت کي انهن ڪارخانن جي صورت ۾ ماپي ٿو، جيڪي فيڪٽريز قانون تحت رجسٽر ٿيل يا رجسٽريشن جا اهل آهن. قومي وڏي پيماني واري پيداوار ۾ ڪپڙي، لباس، خوراڪ، پيٽروليم، ڪيميائي شين، دواسازي، سيمينٽ، اسٽيل ۽ گاڏين جا شعبا اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2025–26ع دوران پاڪستان جي وڏي پيماني واري صنعتي پيداوار مجموعي طور 4.98 سيڪڙو وڌي. قومي سطح تي گاڏين، خوراڪ، لباس، پيٽروليم، سيمينٽ ۽ برقي اوزارن ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته ڪپڙي، ڪيميائي شين، دواسازي ۽ لوهه ۽ اسٽيل جي ڪجهه شعبن ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي. اهي انگ سڄي پاڪستان جا آهن، پر سنڌ جي صنعتي ڍانچي ۾ به اهي سڀئي شعبا اهم هجڻ سبب قومي رجحان صوبي جي صنعت لاءِ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries for June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم پيداواري شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي شعبا |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | شعبو ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | اهم صنعتي مرڪز ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | اهم پيداوار / سرگرمي |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڌاڳو، ڪپڙو، لباس، گهرن جو ڪپڙو، جننگ ۽ پروسيسنگ |- | style="background:#d6eaf8;" | لوهه ۽ اسٽيل | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | بن قاسم، ڪراچي ۽ ٻين صنعتي علائقن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | اسٽيل جون شيون، ري رولنگ، انجنيئرنگ ۽ ڌاتوءَ جي تياري |- | style="background:#eaf2f8;" | گاڏين جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ آٽو پارٽس |- | style="background:#d6eaf8;" | دواسازي | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي، ڪورنگي، لانڍي ۽ سائٽ | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | گوريون، ڪيپسول، شربت، انجيڪشن ۽ ٻيون دوائون |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪيميائي ۽ ڀاڻ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، بن قاسم، گهوٽڪي ۽ ٻين صنعتي مرڪزن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڀاڻ، تيزاب، صابڻ، ڊٽرجنٽ، صنعتي ڪيميائي شيون |- | style="background:#d6eaf8;" | پيٽروليم ۽ ريفائننگ | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ساحلي صنعتي علائقا | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | ريفائننگ، ٻارڻ، لبريڪنٽ ۽ پيٽروليم شين جي اسٽوريج |- | style="background:#eaf2f8;" | سيمينٽ ۽ غير ڌاتي معدنيات | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڄامشورو، نوري آباد ۽ ٻين چن پٿر وارن علائقن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | سيمينٽ، ماربل، پٿر ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#d6eaf8;" | خوراڪ ۽ مشروبات | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | سڄي سنڌ؛ خاص طور ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ خيرپور | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | کنڊ، چانور، تيل، کجور، ميوا، مشروبات، کير ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ |- | style="background:#eaf2f8;" | رٻڙ ۽ پلاسٽڪ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ٽائر، پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو ۽ صنعتي سامان |- | style="background:#d6eaf8;" | چمڙي ۽ لباس | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ٻين شهري مرڪزن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل شيون |} === ڪپڙي جي صنعت === [[ڪپڙي جي صنعت]] سنڌ جي سڀ کان اهم پيداواري شعبن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ '''600 کان وڌيڪ ٽيڪسٽائيل ملون''' آهن، جن سان 300,000 کان وڌيڪ مزدور لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh at a Glance |url=https://business.gos.pk/ |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار، ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهي سهولتن، جننگ ۽ اسپننگ صنعت، ڪپڙو ٺاهڻ، رنگائي، ڇپائي، لباس ۽ گهرن جي ڪپڙي جي ڪارخانن سبب ٽيڪسٽائيل جي مڪمل پيداوار زنجير موجود آهي. ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد ۽ نوري آباد هن صنعت جا اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite web |title=Textile Industry |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت پاڪستان جي برآمداتي معيشت جو وڏو حصو آهي، تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن سان ويجهڙائي صوبي جي ٽيڪسٽائيل يونٽن کي خام مال جي درآمد ۽ تيار مال جي برآمد ۾ لاجسٽڪ فائدو ڏئي ٿي. === اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت === [[فائل:Pakistan Steel Mills.png|thumb|200px|ساڄو|[[پاڪستان اسٽيل ملز]] جو نشان؛ ڪراچي جي بن قاسم علائقي ۾ قائم ملڪ جو تاريخي وڏو گڏيل اسٽيل پلانٽ]] سنڌ جي اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت جو سڀ کان مشهور ادارو [[پاڪستان اسٽيل ملز]] آهي، جيڪو ڪراچيءَ جي بن قاسم واري علائقي ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو ملڪ ۾ ڳري اسٽيل صنعت جو بنيادي سرڪاري منصوبو هو، پر ان جون پيداواري ڪارروايون '''2015ع کان بند''' آهن.<ref>{{cite web |title=National Assembly Question on Pakistan Steel Mills |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/6970931f0c9c1_583.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۽ 2026ع ۾ وفاقي حڪومت پاڪستان اسٽيل ملز جي بحالي يا ساڳئي علائقي ۾ نئين اسٽيل پلانٽ جي قيام لاءِ روسي ۽ ٻين سيڙپڪارن سان ڳالهيون شروع ڪيون. فيبروري 2026ع ۾ صنعت ۽ پيداوار واري وفاقي وزارت ٻڌايو ته بحاليءَ لاءِ هڪ روڊ ميپ تيار ڪيو ويو ۽ ڪيترن سيڙپڪارن دلچسپي ظاهر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Comprehensive Roadmap Finalized for Pakistan Steel Mills Revival |url=https://moip.gov.pk/NewsDetail/ZDg0OGU3YzItYmVlMS00M2MxLWI3YTktMTFjOWIxMTJmZGY2 |publisher=Ministry of Industries and Production |date=9 February 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان اسٽيل کان سواءِ ڪراچيءَ ۾ اسٽيل ري رولنگ، شيٽ، پائپ، تار، ڌاتوءَ جي ٺهيل شين، انجنيئرنگ ۽ مشينري سان لاڳاپيل ڪيترائي خانگي ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. === گاڏين جي صنعت === سنڌ ۾ گاڏين جي اسمبلي ۽ آٽو پارٽس جي صنعت خاص طور ڪراچي ۽ بن قاسم جي صنعتي علائقن ۾ مرڪوز آهي. صوبي ۾ ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ مختلف آٽو پارٽس ٺاهيندڙ يا اسمبل ڪندڙ ادارا ڪم ڪن ٿا. پاڪستان جي گاڏين واري صنعت 2024–25ع ۽ 2025–26ع ۾ اڳئين گهٽتائي کان پوءِ ٻيهر واڌ ڏٺي. وفاقي اقتصادي سروي موجب جولاءِ–مارچ 2024–25ع ۾ گاڏين جي شعبي جي قومي پيداوار 40 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته PBS موجب مڪمل مالي سال 2025–26ع ۾ قومي آٽو موبائيل پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25: Manufacturing and Mining |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance, Government of Pakistan |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quantum Index of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> اقتصادي سروي موجب ڪراچيءَ ۾ نئين برقي گاڏين جي اسمبلي پلانٽ سميت برقي ۽ هائبرڊ گاڏين ۾ سيڙپڪاري پڻ وڌي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25 |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === دواسازي جي صنعت === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي دواسازي جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. ڪورنگي، لانڍي، سائٽ ۽ ٻين صنعتي علائقن ۾ ڪيترائي قومي ۽ گهڻ قومي دواسازي جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صنعتي سروي ۾ دواسازي هڪ الڳ وڏي پيماني واري صنعتي درجي طور شامل آهي، جنهن ۾ گوريون، شربت، انجيڪشن، ڪيپسول ۽ مرهم جهڙيون شيون ماپيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع ۾ قومي وڏي پيماني واري دواسازي جي پيداوار ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي، پر سنڌ ۾ موجود وڏو پيداواري بنياد صوبي کي هن شعبي ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪيميائي ۽ ڀاڻ جي صنعت === ڪيميائي صنعت ۾ تيزاب، صنعتي ڪيميائي شيون، صابڻ، ڊٽرجنٽ، رنگ، پلاسٽڪ جي خام مال ۽ ٻين شين جي پيداوار شامل آهي. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي وڏي پيماني واري صنعتي سروي ۾ ڪيميائي ۽ ڀاڻ صوبي جي اهم صنعتي درجن مان آهن.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اترين ۽ ساحلي صنعتي علائقن ۾ ڀاڻ، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميڪل صنعتن جي موجودگي قدرتي گئس، بندرگاهي سهولتن ۽ زرعي منڊي سان لاڳاپيل آهي. === پيٽروليم ۽ ريفائننگ === سنڌ ۾ ڪراچي ۽ سامونڊي صنعتي پٽي پيٽروليم درآمد، اسٽوريج، ريفائننگ ۽ ورڇ جو وڏو مرڪز آهي. ڪراچي بندرگاهه وٽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ برٿ آهن ۽ بندرگاهه ذريعي خام تيل ۽ پيٽروليم شين جي وڏي مقدار جي آمدرفت ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|ڪراچيءَ جو تيل بندرگاهه؛ سنڌ جي ريفائننگ، پيٽروليم ۽ ڪيميائي صنعت لاءِ بندرگاهي ڍانچو اهم آهي]] === سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد === سنڌ ۾ چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ ٻين معدنيات جي دستيابيءَ سبب سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد جي صنعت ترقي ڪئي آهي. ڄامشورو، نوري آباد ۽ ڀرپاسي جا ارضياتي علائقا هن صنعت لاءِ اهم خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري پيداوار ۾ سيمينٽ کي ''غير ڌاتي معدني شين'' جي درجي ۾ ماپي ٿو. قومي سطح تي مالي سال 2025–26ع ۾ سيمينٽ جي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.4 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === رٻڙ ۽ پلاسٽڪ === ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين صنعتي شهرن ۾ پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو سامان، صنعتي جزا، رٻڙ جون شيون ۽ ٽائر ٺاهڻ جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. پلاسٽڪ صنعت جو گهرو تعلق خوراڪ، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، تعمير، گاڏين ۽ صارفين جي شين جي صنعتن سان آهي. === چمڙي جي صنعت === سنڌ جي چمڙي واري صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ جانورن جي کلن جي صفائي ۽ پروسيسنگ، چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل چمڙي جون شيون شامل آهن. ڪراچي بندرگاهه ۽ برآمداتي انفراسٽرڪچر سبب هن صنعت کي بين الاقوامي مارڪيٽن تائين رسائي ملي ٿي. === سافٽويئر ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي === [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سنڌ جي روايتي پيداواري صنعت کان مختلف خدمتي صنعت آهي، پر جديد صنعتي معيشت ۾ ان جو ڪردار وڌي رهيو آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو آءِ ٽي ۽ سافٽويئر مرڪز آهي، جتي سافٽويئر ڪمپنيون، مالي ٽيڪنالاجي ادارا، آن لائين واپار، ڪال سينٽر، ٽيڪنالاجي شروعاتي ڪمپنيون ۽ ڊجيٽل خدمتون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب ڪراچي ۾ يونيورسٽين، ٽيليڪميونيڪيشن، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيڪنالاجي ماحول جي موجودگي آءِ ٽي شعبي جي واڌ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Information and Technology |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي بنيادن واري صنعت === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي پيداواري صنعت جو هڪ وڏو حصو زرعي خام مال سان ڳنڍيل آهي. چانور، ڪپهه، ڪمند، ڪڻڪ، کجور، ميوا، ڀاڄيون، کير ۽ تيلدار فصل مختلف زرعي پروسيسنگ صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي کي پاڪستان جي زرعي پيداوار ۾ هڪ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي، ۽ ان ڪري زرعي شين ۾ وڌيڪ قدر شامل ڪرڻ، خوراڪ جي پروسيسنگ، پيڪنگ، ٿڌي ذخيرن ۽ برآمدي پروسيسنگ کي صنعتي توسيع جا اهم شعبا سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪپهه جننگ ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعت ==== سنڌ جي ڪپهه جي پيداوار ڪيترن ضلعن ۾ جننگ ڪارخانن کي خام مال فراهم ڪري ٿي. جننگ کان پوءِ ڪپهه جو ريشو اسپننگ، ويونگ، رنگائي ۽ لباس جي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻج مان تيل ۽ جانورن جي خوراڪ سان لاڳاپيل ضمني شيون پيدا ٿين ٿيون. ==== چانورن جا ڪارخانا ==== مٿين ۽ هيٺين سنڌ جي چانور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ رائس ملون چانورن جي ڇل ڪڍڻ، درجابندي، پالش، پيڪنگ ۽ برآمد لاءِ تياري جو ڪم ڪن ٿيون. لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو چانور جي پيداوار ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اهم علائقا آهن. ==== کنڊ جي صنعت ==== سنڌ جي ڪمند پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ ڪيترائي کنڊ جا ڪارخانا قائم آهن. هي صنعت ڪمند مان کنڊ سان گڏ مولاسس، بگاس ۽ ٻين ضمني شين جي پيداوار ڪري ٿي. بگاس کي ڪجهه ڪارخانن ۾ بجلي يا ٻاڦ پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== خوراڪ جي پروسيسنگ ==== سنڌ ۾ اٽي، کائڻ واري تيل، بسڪيٽن، مشروبات، کير، مصالحا، منجمد خوراڪ، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ ۽ پيڪنگ جون صنعتون موجود آهن. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] خاص طور کجور، ميون، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي پروسيسنگ لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماهيگيري ۽ سامونڊي خوراڪ جي صنعت === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي عربي سمنڊ واري سامونڊي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، درياهن ۽ ڍنڍن سبب سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري صوبي جي اهم پيداواري ۽ برآمداتي سرگرمي آهي. مڇي ۽ جهينگي جي صفائي، منجمد ڪرڻ، پيڪنگ ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪارخانا خاص طور ڪراچي جي مڇي بندرگاهه ۽ ساحلي صنعتي علائقن ڀرسان مرڪوز آهن. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري مواد مطابق سنڌ پاڪستان جي سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي مڇي وسيلن جو وڏو حصو رکي ٿي، پر اهڙن سيڪڙن جا انگ مختلف سالن ۽ طريقن مطابق تبديل ٿي سگهن ٿا؛ ان ڪري ماهيگيريءَ جي تازي پيداوار لاءِ سرڪاري ماهيگيري ۽ PBS انگن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ننڍيون، غير رسمي ۽ هنري صنعتون === وڏي پيماني واري صنعت کان سواءِ سنڌ ۾ ننڍيون، گهرن تي ٻڌل ۽ غير رسمي صنعتون پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهن. انهن ۾ هٿ جي ڪپڙي، ڀرت، اجرڪ، رلي، ڪاٺ جو ڪم، ڌاتوءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانو، چمڙي جون شيون، فرنيچر، خوراڪ جي ننڍي پروسيسنگ، ورڪشاپون ۽ شهري مرمتي خدمتون شامل آهن. [[ڪراچي]] ۾ غير رسمي معيشت روزگار جو هڪ وڏو ذريعو رهي آهي. World Bank جي مطالعي موجب 2011ع جي هڪ اندازي ۾ شهر جي مجموعي روزگار جو تقريباً 67 سيڪڙو غير رسمي شعبي سان لاڳاپيل هو؛ ان ۾ خدمتن سان گڏ ننڍي پيداواري ۽ ڪاروباري سرگرميون پڻ شامل هيون.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي پيداوار روزگار ۽ ننڍن ڪاروبارن جي تعداد جي لحاظ کان اهم آهي، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي، في ڪارڪن پيداوار ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت کان گهڻو ننڍي آهي. === هنري صنعت === {{Main|سنڌي دستڪاري}} سنڌ جي هنري صنعت صوبي جي ثقافتي معيشت جو اهم حصو آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، [[رلي]]، ڀرت، هٿ سان ٺهيل ڪپڙو، مٽيءَ جا ٿانو، نيري ٽائلن جو ڪم، ڪاٺ تي نقش نگاري، ٽوڪريون ۽ چمڙي جون روايتي شيون مختلف علائقن سان لاڳاپيل آهن. هنري صنعت گهڻو ڪري ننڍي يا گهرن تي ٻڌل پيداوار جي صورت ۾ هلي ٿي ۽ عورتن، ڳوٺاڻن ڪاريگرن ۽ خانداني ڪاروبارن لاءِ روزگار جو ذريعو آهي. سياحت، شهري مارڪيٽن، آن لائين واپار ۽ برآمد سان هن شعبي لاءِ نوان مارڪيٽ رابطا پيدا ٿيا آهن. === صنعتي اسٽيٽون ۽ زون === [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس لميٽيڊ]] صوبي جي مختلف شهرن ۾ منظم صنعتي اسٽيٽون هلائي ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب ان جا صنعتي علائقا ڪراچي، سپر هاءِ وي، نوري آباد، ڪوٽڙي، حيدرآباد، ٽنڊو آدم، نوابشاهه، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Office Contacts |url=https://site.com.pk/?page_id=927 |publisher=Sindh Industrial Trading Estates Limited |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#7030a0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون |- ! style="background:#5b2c6f; color:white; padding:7px;" | نالو ! style="background:#2874a6; color:white; padding:7px;" | هنڌ ! style="background:#148f77; color:white; padding:7px;" | نوعيت ! style="background:#b9770e; color:white; padding:7px;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ ڪراچي]] | style="background:#eaf2f8;" | ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | منظم صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | ڪپڙو، ڪيميائي، انجنيئرنگ، خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ مختلف پيداوار |- | style="background:#ebdef0;" | ڪورنگي–لانڍي صنعتي علائقا | style="background:#d6eaf8;" | ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | وڏا شهري صنعتي ڪلسٽر | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، چمڙو، دواسازي، کاڌ خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ گاڏين جا حصا |- | style="background:#f4ecf7;" | پورٽ قاسم صنعتي علائقو | style="background:#eaf2f8;" | بن قاسم، ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | بندرگاهي صنعتي علائقو | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | اسٽيل، آٽو، ڪيميائي، توانائي، پيٽروليم ۽ ڳري صنعت |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] | style="background:#d6eaf8;" | لانڍي، ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | برآمداتي پروسيسنگ زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | لباس، اليڪٽرانڪس، ڪيميائي، خوراڪ، آءِ ٽي ۽ برآمداتي پيداوار |- | style="background:#f4ecf7;" | [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] | style="background:#eaf2f8;" | خيرپور | style="background:#e8f6f3;" | خاص اقتصادي زون | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | زرعي خوراڪ، کجور، پيڪنگ، ڀاڻ ۽ هلڪي انجنيئرنگ |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] | style="background:#d6eaf8;" | ٺٽو ضلعو | style="background:#d5f5e3;" | سي پيڪ ترجيحي اقتصادي زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | اسٽيل، گاڏيون، ڪيميائي، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، اليڪٽرانڪس ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#f4ecf7;" | نوري آباد صنعتي اسٽيٽ | style="background:#eaf2f8;" | ڄامشورو ضلعو | style="background:#e8f6f3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | سيمينٽ، خوراڪ، انجنيئرنگ ۽ مختلف صنعتون |- | style="background:#ebdef0;" | ڪوٽڙي صنعتي اسٽيٽ | style="background:#d6eaf8;" | ڄامشورو / ڪوٽڙي | style="background:#d5f5e3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ڪپڙو، خوراڪ، ڪيميائي ۽ هلڪي صنعت |} <ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص اقتصادي زون === [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] خاص اقتصادي زونن ۽ صنعتي ڪلسٽرن جي ترقي لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] 140 ايڪڙ تي قائم ڪيو ويو ۽ خاص طور زرعي خوراڪ، کجور، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ، پيڪنگ ۽ هلڪي انجنيئرنگ لاءِ رٿيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] لاءِ سنڌ حڪومت ٺٽي ضلعي ۾ 1,530 ايڪڙ زمين مختص ڪئي. هي سي پيڪ جي صنعتي تعاون وارن ترجيحي منصوبن مان هڪ آهي ۽ پورٽ قاسم کان تقريباً 22 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رٿيل شعبن ۾ اسٽيل فائونڊري، گاڏيون ۽ آٽو پارٽس، ڪيميائي ۽ دواسازي، اليڪٽرانڪس، ٽيڪسٽائيل، گودام، تعميراتي مواد ۽ صارفين جون شيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Dhabeji Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/dsez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ۽ سکر ۾ نون صنعتي انڪليوز تي پڻ ڪم اڳتي وڌايو، جن ۾ زرعي پروسيسنگ، انجنيئرنگ شين ۽ هلڪي صنعتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur & Hyderabad Industrial Enclaves |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-hyderabad-industrial-enclaves-are-central-to-sindhs-economic-future-these-projects-will-strengthen-the-provinces-industrial-base-particularly-in-agro-processing-engineeri/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |date=23 October 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون === [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] لانڍي صنعتي علائقي جي ڀرسان واقع آهي. [[ايڪسپورٽ پروسيسنگ زونز اٿارٽي]] موجب پهريون ۽ ٻيو مرحلو گڏجي 305 ايڪڙ تي مشتمل آهن، جڏهن ته ٽيون مرحلو وڌيڪ 80 ايڪڙ تي ترقي هيٺ آهي.<ref>{{cite web |title=EPZA at a Glance |url=https://epza.gov.pk/epza-at-a-glance/ |publisher=Export Processing Zones Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> زون جي پهرين مرحلي ۾ لباس سڀ کان نمايان صنعت رهي آهي، جڏهن ته اليڪٽرانڪس، ڪيميائي شيون ۽ ٻيون برآمداتي صنعتون پڻ موجود آهن. 2024–25ع دوران ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون مان برآمدات تقريباً '''672.93 ملين آمريڪي ڊالر''' هيون.<ref>{{cite report |title=Project Background – Karachi Export Processing Zone |url=https://epza.gov.pk/wp-content/uploads/2025/09/RFPFIN1.pdf |publisher=Export Processing Zones Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بندرگاهون، لاجسٽڪس ۽ صنعتي واپار === [[فائل:Kharachi Port (cropped).JPG|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ سامونڊي واپاري سهولتون.]] [[فائل:Karachi port trust.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] سان لاڳاپيل بندرگاهي علائقو.]] [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] سنڌ جي صنعت کي بين الاقوامي سامونڊي واپار سان ڳنڍين ٿا. انهن بندرگاهن ذريعي پيٽروليم، ڪيميائي شيون، ڪوئلو، مشينري، اسٽيل، اناج، ڪنٽينر ۽ مختلف صنعتي خام مال ۽ تيار ٿيل شيون منتقل ٿين ٿيون. پورٽ قاسم جي ڀرسان 12,000 ايڪڙ کان وڌيڪ صنعتي ۽ تجارتي زمين صنعتي سرگرمين لاءِ مخصوص ڪئي وئي آهي، جنهن سبب بن قاسم وارو خطو ڳري صنعت، گاڏين، اسٽيل، توانائي ۽ ڪيميائي پيداوار جو اهم مرڪز بڻيو آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي روزگار ۽ غير رسمي شعبي جو ڪردار === سنڌ جي صنعت وڏي پيماني واري ڪارخانن سان گڏ ننڍن ڪاروبارن، ورڪشاپن ۽ غير رسمي پيداوار تي پڻ ٻڌل آهي. ڪراچيءَ بابت [[عالمي بينڪ]] جي تحقيق موجب شهر ملڪ جي مينيوفيڪچرنگ روزگار جي اهم مرڪزن مان آهي، پر غير رسمي روزگار پڻ وڏي پيماني تي موجود آهي.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي صنعتن ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن ۽ ننڍين يونٽن جو تعداد گهڻو ٿي سگهي ٿو، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت غالب رهي ٿي. غير رسمي شعبي جي مڪمل پيداوار بابت جامع صوبائي انگ محدود آهن. === صنعتي پاليسي ۽ چئلينج === سنڌ جي صنعت کي وڏي مقامي منڊي، بندرگاهن، قدرتي وسيلن، زرعي خام مال ۽ شهري مهارتن جا فائدا حاصل آهن، پر توانائي جي قيمت، پاڻيءَ جي کوٽ، انفراسٽرڪچر جي سار سنڀال، ٽرانسپورٽ، صنعتي آلودگي، مهارتن جي کوٽ ۽ ڪاروباري ضابطن جا مسئلا مقابلي جي صلاحيت تي اثرانداز ٿين ٿا. [[عالمي بينڪ]] جي سنڌ جابز اينڊ ڪامپيٽيٽوِنس پروگرام جي تجزيي ۾ پراڻي صنعتي انفراسٽرڪچر، ڪاروباري ضابطن، مهارتن جي عدم مطابقت ۽ ڪارخانن جي گهٽ پيداوار کي سنڌ جي صنعتي مقابلي لاءِ اهم رڪاوٽون ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Sindh Jobs and Competitiveness Program for Results |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/728841517924219411/pdf/PID-Sindh-Jobs-and-Competitiveness-Program-for-Results-Feb-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت خاص اقتصادي زونن، برآمداتي پروسيسنگ زون، ڪاروباري ضابطن جي ڊجيٽلائزيشن ۽ صنعتي انفراسٽرڪچر جي بحالي کي سيڙپڪاري ۽ پيداوار وڌائڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == معدنيات ۽ قدرتي وسيلا == {{Main|سنڌ جا قدرتي وسيلا|سنڌ ۾ معدنيات}} [[فائل:CAPELLA C02 SM SLC HH 20210202112819 20210202112823 - Thumbnail image.png|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ڪوئلي جو ميدان]]، [[اسلام ڪوٽ تعلقو]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]؛ سيٽلائيٽ تصوير.]] سنڌ معدني ۽ توانائي وسيلن جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي ارضياتي بناوت ۾ [[ٿر ريگستان]] جي [[لگنائيٽ]] ڪوئلي، سنڌو طاس جي تلڇٽي بناوتن ۾ [[قدرتي گئس]] ۽ خام تيل، اولهه سنڌ ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]] ۽ شيل، جڏهن ته [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] علائقي ۾ گرينائيٽ جا ذخيرا شامل آهن. ان کان سواءِ سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، مختلف قسم جي مٽي ۽ تعميراتي پٿر پڻ سنڌ جي صنعتي معدنيات ۾ شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2021–22ع جي معدني شماريات ۾ صوبي جي 9 ضلعن مان لڳ ڀڳ 20 قسمن جي معدنيات جي کوٽائي يا پيداوار درج ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا معدني وسيلا توانائي، سيمينٽ، تعميراتي مواد، ڪيميائي صنعت، ڀاڻ، شيشي، سيرامڪس، بجلي پيدا ڪرڻ ۽ ٻين پيداواري شعبن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. معدنيات جي کوٽائي، ليز، رائلٽي ۽ پيداوار بابت انگ [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل صوبائي ادارن وٽ گڏ ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] ارضياتي نقشا، معدني سروي، ڊرلنگ ۽ وسيلن جي ڳولا جو قومي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://gsp.gov.pk/who-we-are/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوئلو === {{Main|سنڌ ۾ ڪوئلو|ٿر ڪوئلي جو ميدان}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Tharparkar.svg|thumb|250px|کاٻو|سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جو هنڌ؛ [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] هن ضلعي ۾ واقع آهي.]] سنڌ پاڪستان جي اهم ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. صوبي جا نمايان ڪوئلي جا ميدان [[ٿر ڪوئلي جو ميدان|ٿر]]، [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان|لاڪڙا]]، سونڊا، جهرڪ، اونگر، ميٽنگ–جهمپير ۽ بدين–ميرپورخاص واري پٽيءَ ۾ واقع آهن. [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] موجب لاڪڙا جو وڏو ڪوئلي وارو ميدان 1962ع ۾ دريافت ڪيو ويو، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سونڊا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به وڏي پيماني تي ڪوئلي جي وسيلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Brief Review of the Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/Mineral-wealth-of-Pakistan-1991.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] سنڌ جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو وسيلو آهي. اهو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ٿر ريگستان]] ۾ واقع آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ذخيري جي وڏي پيماني واري سڃاڻپ 1991ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان ۽ آمريڪي اداري [[يو ايس ايڊ]] جي گڏيل تحقيق سان ٿي.<ref>{{cite web |title=GSP Achievements – Thar Coal |url=https://gsp.gov.pk/gsp-achievements/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ارضياتي سروي جي تخمينن موجب ٿر ڪوئلي جي ميدان ۾ '''175 ارب ٽنن کان وڌيڪ''' ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن. هتان جو ڪوئلو بنيادي طور [[لگنائيٽ]] قسم جو آهي. ڪوئلي جون تهون مختلف هنڌن تي ٿولهه ۽ کوٽائي ۾ فرق رکن ٿيون، ۽ ٿر جو ذخيرو پاڪستان جي سڀ کان وڏن مقامي توانائي وسيلن مان شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 21هين صديءَ ۾ ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي شروع ٿيڻ سان هي وسيلو پاڪستان جي بجلي پيدا ڪرڻ واري شعبي ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. مختلف بلاڪن ۾ کليل کاڻين سان گڏ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر قائم ڪيا ويا آهن. ان سان گڏ زميني پاڻيءَ جي استعمال، هوا جي معيار، زمين جي استعمال، مقامي آبادين ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن سبب ماحولياتي انتظام پڻ هن شعبي جو اهم مسئلو بڻيو آهي. ==== لاڪڙا ۽ سونڊا جا ڪوئلي جا ميدان ==== [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان]] [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع سنڌ جي پراڻن تجارتي ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جي تحقيق سان لاڪڙا، سونڊا، جهرڪ، اونگر ۽ انڊس ايسٽ علائقن ۾ ڪوئلي جون تهون سڃاتيون ويون آهن. ٿر جي وڏي پيماني واري کليل کاڻ جي ابتڙ لاڪڙا ۾ تاريخي طور نسبتاً ننڍي پيماني تي زيرزمين کاڻين ذريعي ڪوئلو ڪڍيو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بدين–ميرپورخاص ڪوئلي وارو علائقو ==== [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] جي بدين ڪوئلي واري منصوبي هيٺ بدين ۽ ميرپورخاص جي لڳ ڀڳ '''2,500 چورس ڪلوميٽر''' اڻ ڳوليل علائقي ۾ 15 بور هول ڪيا ويا. سڀني بور هولن ۾ مختلف کوٽائين تي ڪوئلي جون تهون مليون ۽ مجموعي طور 78 تهون رڪارڊ ٿيون. ڪيميائي تجزيي موجب هي ڪوئلو پڻ لڳنائيٽ درجي جو آهي ۽ معيار ۾ ٿر جي ڪوئلي سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ڳولايل بلاڪ لاءِ لڳ ڀڳ '''33.893 ملين ٽن ثابت ٿيل'''، '''305.082 ملين ٽن اشارتي''' ۽ '''4,219.498 ملين ٽن تخميني''' ڪوئلي جا وسيلا ڄاڻايا ويا آهن. اهي معدني وسيلن جا درجا آهن؛ سموري مقدار کي اقتصادي طور قابلِ کوٽائي ذخيرو قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === قدرتي گئس === [[فائل:Qadirpur gas field.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ سنڌ جي اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ.]] سنڌ پاڪستان جي اهم [[قدرتي گئس]] پيدا ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي ارضياتي بناوتن ۾ ڪيترائي گئس فيلڊ ۽ ڳولا بلاڪ موجود آهن، خاص طور [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]، [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن ۾. سنڌ جي مشهور گئس فيلڊن ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]]، مزاراڻي، ميانو، ساوان، لطيف، تاججل، شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، آدم، آدم ويسٽ، فضل، ڪبير، هداڦ، رحمان ۽ رزق شامل آهن. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جي موجوده فيلڊ فهرست ۾ سنڌ ۾ ڪنڌڪوٽ، مزاراڻي، هالا بلاڪ، گمبٽ سائوٿ ۽ شاهه بندر سميت ڪيترن گئس فيلڊن جي پيداوار ۽ ترقيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[قادرپور گئس فيلڊ]] گهوٽڪي ضلعي ۾ واقع پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ آهي، جتي [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] گئس جي پيداوار ۽ پروسيسنگ جا پلانٽ هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Qadirpur Gas Field/Plant, District Ghotki, Sindh |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/tender-file/SOR-TOR-QP-1-3744.pdf |publisher=Oil and Gas Development Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گمبٽ سائوٿ، هالا ۽ مزاراڻي ==== [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جو گمبٽ سائوٿ–هالا–مزاراڻي اثاثو سنڌ جي موجوده گئس پيداوار ۽ ڳولا جو اهم مرڪز آهي. گمبٽ سائوٿ بلاڪ ۾ شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، ڪبير ۽ هداڦ جهڙا فيلڊ شامل آهن، جڏهن ته هالا بلاڪ ۾ آدم، آدم ويسٽ ۽ فضل شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Hala/Gambat South/Mazarani |url=https://www.ppl.com.pk/content/halagambat-southmazarani |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ گمبٽ سائوٿ، سانگهڙ ۾ گئس پروسيسنگ فيسليٽي-II جي خام گئس سنڀالڻ جي گنجائش 55 مان وڌائي '''60 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن''' ڪئي. ڪمپني موجب ان سان لڳ ڀڳ 5 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني اضافي گئس، 35 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ ۽ هڪ ميٽرڪ ٽن روزاني ايل پي جي جي اضافي پيداوار ممڪن ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL achieves Capacity and Production Enhancement at Gambat South GPF-II |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-achieves-capacity-and-production-enhancement-gambat-south-gpf-ii |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=11 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> جنوري 2025ع ۾ شاهه داد ايڪس-1 کوهه تي فني مداخلت کان پوءِ گئس جو وهڪرو 2.2 مان وڌي 8.4 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Boosting production at Shahdad X-1 |url=https://www.ppl.com.pk/content/boosting-production-shahdad-x-1-ppl-ramps-gas-flow-84-mmscfd-gambat-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=24 January 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | فيلڊ / بلاڪ ! style="background:#548235; color:white;" | علائقو ! style="background:#7030a0; color:white;" | اهميت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قادرپور گئس فيلڊ]] | style="background:#eef5e9;" | گهوٽڪي | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] | style="background:#e2f0d9;" | ڪشمور | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | پي پي ايل جو اهم هلندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | مزاراڻي | style="background:#eef5e9;" | وچ سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پراڻو پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | ميانو | style="background:#e2f0d9;" | سنڌ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | سانوڻ | style="background:#eef5e9;" | سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | شاهه دادپور | style="background:#e2f0d9;" | سانگهڙ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | گمبٽ سائوٿ بلاڪ جو اهم پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | آدم / آدم ويسٽ | style="background:#eef5e9;" | هالا بلاڪ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | هالا گئس پروسيسنگ نظام سان ڳنڍيل |} <ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Partner-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/partner-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === تيل ۽ ڪنڊينسيٽ === سنڌ ۾ قدرتي گئس سان گڏ خام تيل ۽ [[ڪنڊينسيٽ]] جي پيداوار پڻ ٿئي ٿي. تيل ۽ گئس جي ڳولا خاص طور هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي پٿرن ۾ ڪئي ويندي آهي. بدين، سانگهڙ، ٽنڊو محمد خان، حيدرآباد، دادو، ڄامشورو ۽ ٻين علائقن ۾ مختلف دورن دوران هائيڊروڪاربان جا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. هيٺين سنڌ، خاص طور [[بدين ضلعو|بدين]] وارو علائقو، پاڪستان جي پراڻن تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ رهيو آهي. بدين ۽ ڀرپاسي جي بلاڪن ۾ ڪيترن ئي ڪمپنين طرفان روايتي تيل ۽ گئس جي ڳولا ڪئي وئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ تيل سان گڏ ڪنڊينسيٽ پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ پڻ موجود آهن. گمبٽ سائوٿ جي ڪجهه کوهن مان گئس سان گڏ ڪنڊينسيٽ به حاصل ٿئي ٿو. مثال طور پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيض ايڪس-1 ڊيپ کي پيداوار تي آڻڻ کان پوءِ ان مان تقريباً '''3.6 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني گئس''' ۽ '''750 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ''' جي پيداوار شروع ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL commissions Faiz X-1 Deep |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-commissions-faiz-x-1-deep-output-36-mmscfd-gas-750-bpd-condensate |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ هائيڊروڪاربان جا اهم ڳولا ۽ پيداوار وارا علائقا بدين بيسن، سانگهڙ–گمبٽ سائوٿ، هالا، ميانو–ساوان، دادو–کيرٿر ۽ ڪوٽڙي بلاڪن سان لاڳاپيل آهن. پي پي ايل جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ گمبٽ سائوٿ، شاهه بندر، نوشهروفيروز، ڪوٽڙي ۽ گمبٽ-II سميت ڪيترائي بلاڪ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Exploration South |url=https://www.ppl.com.pk/content/exploration-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي ۽ غير ڌاتي معدنيات === سنڌ ۾ ڪوئلي ۽ هائيڊروڪاربان کان سواءِ ڪيترين غير ڌاتي صنعتي ۽ تعميراتي معدنيات جا ذخيرا پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]]، سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، شيل، مختلف مٽي ۽ تعميراتي پٿر شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي معدني شماريات ۾ اهڙين معدنيات جي ضلعي وار پيداوار ۽ کوٽائي جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چن پٿر''' سنڌ جي سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ اهم خام مال آهي ۽ خاص طور کيرٿر، لڪي، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ڀرپاسي جي تلڇٽي علائقن ۾ ملي ٿو. '''جپسم''' سيمينٽ، پلستر ۽ ٻين صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته '''سليڪا واري''' شيشي، فائونڊري ۽ ڪجهه سيرامڪ صنعتن لاءِ اهم آهي. '''چائنا ڪلي''' ۽ ٻين سيرامڪ مٽين جا ذخيرا خاص طور سنڌ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو استعمال سيرامڪس، ٽائلس ۽ ٻين صنعتي شين ۾ ٿي سگهي ٿو. هر معدني ذخيري جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت علائقي ۽ ارضياتي حالتن مطابق مختلف آهي. === گرينائيٽ === {{Main|ڪارونجهر}} [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]].]] سنڌ ۾ گرينائيٽ جو سڀ کان نمايان علائقو [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] ٽڪرين ۾ آهي. ڪارونجهر جا گرينائيٽ پٿر سنڌ جي گهڻي ڀاڱي تلڇٽي ارضيات کان مختلف ۽ تمام پراڻا آهن. گرينائيٽ تعميراتي ۽ سينگار واري پٿر طور اقتصادي اهميت رکي ٿو، پر ڪارونجهر ساڳئي وقت تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم علائقو آهي. ڪارونجهر ۾ گرينائيٽ جي کوٽائي بابت ماحولياتي ۽ قانوني تڪرار پڻ رهيا آهن. قدرتي منظرنامي، پاڻيءَ جي وسيلن، تاريخي جين مندرن ۽ جهنگلي حيات جي تحفظ سبب هن علائقي ۾ معدني کوٽائي کي ماحولياتي ۽ ثقافتي تحفظ سان گڏ جانچيو ويندو آهي. === کاڻون === سنڌ ۾ کاڻن جي نوعيت معدني وسيلن مطابق مختلف آهي. ٿر ۾ ڪوئلو وڏي پيماني تي کليل کاڻ ذريعي ڪڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته لاڪڙا ۽ ڪجهه ٻين پراڻن ڪوئلي وارن علائقن ۾ تاريخي طور زيرزمين کاڻون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن. چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ تعميراتي پٿر عام طور کليل ڪواريُن مان ڪڍيا وڃن ٿا. صوبي ۾ کاڻن ۽ معدني ليزن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب معدني پيداوار، ليزن، رائلٽي ۽ کوٽائيءَ بابت بنيادي ڊيٽا [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ کان ورتي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#6b4f2a; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا |- ! style="background:#806000; color:white;" | علائقو ! style="background:#7f6000; color:white;" | ضلعو / خطو ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | اهم وسيلو ! style="background:#548235; color:white;" | نوعيت |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | لگنائيٽ ڪوئلو | style="background:#e2f0d9;" | وڏي پيماني تي کليل کاڻ ۽ بجلي پيداوار |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | [[لاکڙا ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو | style="background:#bdd7ee;" | ڪوئلو | style="background:#c6e0b4;" | پراڻو تجارتي ڪوئلي وارو علائقو |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | سونڊا–جهرڪ | style="background:#fff2cc;" | ٺٽو / ڄامشورو | style="background:#ddebf7;" | ڪوئلو ۽ تلڇٽي معدنيات | style="background:#e2f0d9;" | معدني ڳولا ۽ امڪاني وسيلا |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | بدين–ميرپورخاص | style="background:#ffe699;" | بدين، ميرپورخاص | style="background:#bdd7ee;" | لگنائيٽ | style="background:#c6e0b4;" | جديد ڊرلنگ سان وڏي ڪوئلي واري وسيلن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ڪارونجهر]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | گرينائيٽ | style="background:#e2f0d9;" | ثقافتي ۽ ماحولياتي تحفظ سان لاڳاپيل معدني علائقو |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | کيرٿر–لڪي پٽي | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو، دادو ۽ ڀرپاسي | style="background:#bdd7ee;" | چن پٿر، جپسم، شيل | style="background:#c6e0b4;" | سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ خام مال |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === معاشي اهميت === سنڌ جا معدني ۽ توانائي وسيلا صوبي ۽ پاڪستان جي معيشت لاءِ اهم آهن. ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ، قدرتي گئس گهريلو ۽ صنعتي ٻارڻ، ڀاڻ ۽ پيٽروڪيميڪل صنعت، جڏهن ته خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ توانائي ۽ نقل و حمل سان لاڳاپيل صنعتن لاءِ استعمال ٿين ٿا. چن پٿر، جپسم، سليڪا، مٽي ۽ پٿر سيمينٽ، شيشي، سيرامڪس ۽ تعميراتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني وسيلن جي کوٽائي سان گڏ زمين جي بحالي، پاڻيءَ جي استعمال، کاڻين جي حفاظت، مزدورن جي سلامتي، مقامي آبادين جي روزگار ۽ ماحولياتي تحفظ جا معاملا پڻ اهم آهن. وڏي پيماني واري ڪوئلي، پٿر ۽ ٻين معدني منصوبن لاءِ سنڌ ۾ ماحولياتي جائزي ۽ منظوريءَ جون قانوني گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://epa.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Environmental Protection Agency, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ معدني ڳولا === [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ ارضياتي نقشا، جيوفزيڪل سروي، ڊرلنگ، ريموٽ سينسنگ، [[جاگرافيائي معلوماتي نظام|جي آءِ ايس]] ۽ معدني وسيلن جي تشخيص جو ڪم ڪري ٿو. اداري جي ڏاکڻي ڊويزن جو علائقائي دفتر ڪراچي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Contact Us |url=https://gsp.gov.pk/contact-us/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا لاءِ مقناطيسي، گريوٽي، برقي مزاحمتي، انڊيوسڊ پولرائيزيشن، اليڪٽرو ميگنيٽڪ ۽ جيوفزيڪل لاگنگ جهڙا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن کي معدنيات ۽ زميني پاڻيءَ جي وسيلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Geophysics |url=https://gsp.gov.pk/geophysics/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جا اهم تاريخي ۽ جديد ڊرلنگ منصوبا ٿر، لاڪڙا، سونڊا ۽ بدين ڪوئلي سان لاڳاپيل رهيا آهن. اداري جي ڊرلنگ ڊائريڪٽوريٽ ٿر ۽ سونڊا ۾ هيرا-ڪور ڊرلنگ، زيرزمين ڪوئلي جي گيسيفڪيشن لاءِ ڊرلنگ ۽ بدين ۾ جديد ڳولا ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Drilling Directorate |url=https://gsp.gov.pk/drilling-directorate/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان پنهنجي معدني ڳولا واري صلاحيت کي جديد بڻائڻ لاءِ ڊجيٽل ارضياتي سروي، جيوڪيميڪل نمونن، هوائي جيوفزڪس ۽ جي آءِ ايس بابت نئين تربيت ۽ ٽيڪنالاجي پروگرام شروع ڪيو. اداري موجب پراڻن ارضياتي انگن کي ڊجيٽل ڪرڻ، جديد جيوفزيڪل سروي ۽ بين الاقوامي معيارن مطابق معدني نقشا تيار ڪرڻ موجوده سڌارن جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=UK-Supported Capacity Building Initiative Launched at GSP |url=https://gsp.gov.pk/2026/04/16/uk-supported-capacity-building-initiative-launched-at-gsp-to-strengthen-geoscientific-capabilities/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |date=16 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا جي جديد طريقي ۾ رڳو نوان ذخيرا ڳولڻ بدران انهن جي مقدار، معيار ۽ اقتصادي قابلِ عمل هجڻ جي سائنسي تشخيص، ڊجيٽل ارضياتي ڊيٽا، ماحولياتي اثرن جي جائزي ۽ مستقبل جي ذميوار کوٽائيءَ لاءِ قابلِ اعتماد معلومات تي زور ڏنو وڃي ٿو. == توانائي == {{Main|سنڌ ۾ توانائي}} [[فائل:Jhimpir Wind Farm 2012.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[جھمپير ونڊ پاور پلانٽ|جھمپير ۾ هوائي بجلي گهر]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جو گهاڙو–جھمپير علائقو پاڪستان جي اهم هوائي توانائي مرڪزن مان هڪ آهي.]] سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي ۾ [[قدرتي گئس]]، خام تيل، [[ڪوئلو]]، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي جا وسيلا موجود آهن، جڏهن ته [[ڪراچي]] ۽ [[پورٽ قاسم]] پيٽروليم، ايل اين جي، بجلي پيداوار، گئس جي منتقلي ۽ صنعتي توانائي جي استعمال جا اهم مرڪز آهن. صوبي جي توانائي معيشت ۾ ٿر جو مقامي لگنائيٽ ڪوئلو، هيٺين سنڌو طاس جا تيل ۽ گئس جا فيلڊ، گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور، شمسي توانائي جا منصوبا ۽ ڪراچيءَ جو مربوط بجلي نظام شامل آهن. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ توانائي کاتو|توانائي کاتي]] جي اختيارن ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل ۽ قابلِ تجديد توانائي، ڪوئلي جي ترقي، ڪوئلي جي کاڻن جي نگراني، توانائي جي بچت ۽ وفاقي توانائي ادارن سان هم آهنگي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhenergy.gov.pk/about-us/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو توانائي ڍانچو مڪمل طور صوبائي نظام نه آهي؛ بجلي پيداوار، قومي گرڊ، بجلي جي خريد ۽ وڪري، تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيٽروليم جي قيمتن جا ڪيترائي پهلو وفاقي قانونن ۽ ادارن هيٺ اچن ٿا. ان جي باوجود ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ صوبي کي تيل ۽ گئس سميت توانائيءَ جي ڪيترن معاملن ۾ وڌيڪ ادارياتي ڪردار حاصل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ حڪومت 2013ع ۾ پنهنجي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ کي مضبوط ڪيو.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي پيداوار === سنڌ ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جا ذريعا مقامي ۽ درآمد ٿيل ڪوئلو، قدرتي گئس، ٻيهر گيس بڻايل ايل اين جي، تيل، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي شامل آهن. صوبي ۾ قومي گرڊ سان ڳنڍيل ڪيترائي وڏا بجلي گهر ٿرپارڪر، ڪراچي، پورٽ قاسم، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ٻين علائقن ۾ واقع آهن. [[نيپرا]] جي مالي سال 2024–25ع واري بجلي گهرن جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ چئن وڏن بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش '''2,640 ميگاواٽ''' هئي. انهن ۾ [[اينگرو پاورجن ٿر]] 660 ميگاواٽ، ٿر انرجي 330 ميگاواٽ، ٿل نووا پاور ٿر 330 ميگاواٽ ۽ ٿر ڪول بلاڪ-1 جو 1,320 ميگاواٽ بجلي گهر شامل هئا.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي رپورٽ ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سامونڊي صنعتي پٽيءَ ۾ درآمد ٿيل ڪوئلي تي هلندڙ [[پورٽ قاسم اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 1,320 ميگاواٽ ۽ [[لڪي اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 660 ميگاواٽ بجلي گهر پڻ درج آهن، جڏهن ته حب واري علائقي جو 1,320 ميگاواٽ چائنا پاور حب جنريشن منصوبو بلوچستان جي انتظامي حدن ۾ واقع هجڻ سبب سنڌ جي صوبائي پيداوار ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي ورڇ ۽ فراهمي === سنڌ ۾ بجلي جي ورڇ بنيادي طور ٽن وڏن ادارن جي دائري ۾ اچي ٿي: [[ڪي اليڪٽرڪ]]، [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]] ۽ [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]. انهن ٽنهي جون جاگرافيائي حدون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ==== ڪي اليڪٽرڪ ==== {{Main|ڪي اليڪٽرڪ}} [[ڪي اليڪٽرڪ]] پاڪستان جي واحد عمودي طور مربوط بجلي يوٽيلٽي آهي، جيڪا پنهنجي لائسنس يافته علائقي ۾ بجلي جي پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ جا ٽيئي ڪم سرانجام ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Company Profile |url=https://ke.com.pk/company-profile/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جو نيٽ ورڪ لڳ ڀڳ '''6,500 چورس ڪلوميٽر''' تي پکڙيل آهي ۽ ڪراچي سان گڏ سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن جهڙوڪ گهارو، ڌاٻيجي، حب، وندر، بيلا ۽ اٿل تائين خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://ke.com.pk/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ ڪي اليڪٽرڪ تقريباً 3.8 ملين گراهڪن کي بجلي فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Member Incharge Wafaqi Mohtasib visits KE Head Office |url=https://ke.com.pk/member-incharge-wafaqi-mohtasib-visits-ke-head-office-directs-company-to-continue-empathetic-customer-centric-behaviour/ |publisher=K-Electric |date=18 May 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== حيسڪو ==== {{Main|حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني}} [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]]، يا حيسڪو، سنڌ جي وڏي ڏاکڻي، وچولي ۽ اوڀر واري حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. نيپرا جي لائسنس رڪارڊ موجب حيسڪو جو دائرو ڪراچي ۽ سيپڪو جي علائقن کان سواءِ سنڌ جي باقي وڏي حصي تي مشتمل آهي؛ ان ۾ حيدرآباد، بدين، ٺٽو، سجاول، ٽنڊو الهيار، ٽنڊو محمد خان، سانگهڙ، مٽياري، شهيد بينظيرآباد، ڄامشورو، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جا علائقا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs – HESCO |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> حيسڪو جي سرڪاري دستاويزن موجب ان جو بنيادي آپريشنل علائقو سنڌ جي 13 ضلعن ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite report |title=Electricity Distribution Efficiency Improvement Project – HESCO ESMF |url=https://www.hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |publisher=Hyderabad Electric Supply Company |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404094712/http://hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== سيپڪو ==== {{Main|سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني}} [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]، يا سيپڪو، 2010ع ۾ حيسڪو جي ورهاست سان قائم ٿي ۽ 2011ع ۾ نيپرا کان بجلي ورڇ جو لائسنس حاصل ڪيائين.<ref>{{cite report |title=Distribution Licence Modification – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/06%20June/LPM%20filed%20by%20SEPCO%20in%20its%20Distribution%20Licence.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سيپڪو مٿين ۽ اتر سنڌ جي سکر، گهوٽڪي، خيرپور، ڪشمور–ڪنڌڪوٽ، جيڪب آباد، شڪارپور، لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، دادو ۽ نوشهروفيروز سميت ڏهن ضلعن جي وڏي حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. ان جو سروس ايريا لڳ ڀڳ '''56,300 چورس ڪلوميٽر''' ۽ 2025ع جي سيڙپڪاري منصوبي ۾ صارفين جو انگ لڳ ڀڳ 824 هزار ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Distribution Companies Integrated Investment Plan 2025-26 to 2029-30 – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/02%20Feb/Distribution%20Investment%20Plan%20of%20SEPCO.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ بجلي ورڇ جا اهم ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | نوعيت ! style="background:#C55A11; color:white;" | خاصيت |- | style="background:#D9EAF7;" | [[ڪي اليڪٽرڪ]] | style="background:#E2F0D9;" | ڪراچي ۽ ڀرپاسي | style="background:#F3E5F5;" | عمودي طور مربوط يوٽيلٽي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ |- | style="background:#EAF2F8;" | [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني|حيسڪو]] | style="background:#EBF1DE;" | وچ، ڏکڻ ۽ اوڀر سنڌ | style="background:#EADCF0;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | 13 ضلعن جو بنيادي سروس علائقو |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني|سيپڪو]] | style="background:#E2F0D9;" | اتر ۽ مٿين سنڌ | style="background:#F3E5F5;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | لڳ ڀڳ 56,300 چورس ڪلوميٽر سروس علائقو |} <ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽرانسميشن نظام === سنڌ جي وڏي حصي جي بجلي قومي ٽرانسميشن نظام وسيلي منتقل ٿئي ٿي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ ڪي اليڪٽرڪ پنهنجو ٽرانسميشن نيٽ ورڪ پڻ هلائي ٿي. صوبي ۾ هوائي، ڪوئلي ۽ ٻين بجلي گهرن مان بجلي منتقل ڪرڻ لاءِ 132، 220 ۽ 500 ڪلو وولٽ جون گرڊ اسٽيشنون ۽ ٽرانسميشن لائينون موجود آهن. [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] سنڌ حڪومت جي توانائي شعبي سان لاڳاپيل صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني آهي. ان 2017ع ۾ نوري آباد کان ڪراچيءَ جي ڪي ڊي اي-33 گرڊ اسٽيشن تائين تقريباً 99 ڪلوميٽر ڊگهي 132 ڪلو وولٽ ڊبل سرڪٽ ٽرانسميشن لائين مڪمل ڪئي، جيڪا پاڪستان ۾ صوبائي حڪومت طرفان تيار ڪيل پهرين اهڙي ٽرانسميشن لائينن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/stdc/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا وٽ ڪمپنيءَ جي صوبائي گرڊ لائسنس واري دستاويز ۾ جھمپير واري هوائي ڪوريڊور مان وڌيڪ بجلي قومي يا مقامي گرڊ تائين پهچائڻ لاءِ 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ ٽرانسميشن لائينن ۽ گرڊ اسٽيشنن جي واڌ کي اهم مقصد قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جو ڪوئلو === {{Main|ٿر ڪوئلي جو ميدان|سنڌ ۾ ڪوئلو}} [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان وڏي مقامي توانائي وسيلن مان هڪ آهي. [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] جي ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪرڻ واري فريم ورڪ موجب ٿر ۾ اندازاً '''175 ارب ٽن''' لگنائيٽ ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن.<ref>{{cite report |title=Thar Coal Pricing Framework |url=https://www.tceb.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Thar-Coal-Pricing-Framework-Amended-Final.pdf |publisher=Thar Coal and Energy Board, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي 21هين صديءَ ۾ وڏي پيماني تي شروع ٿي. [[سنڌ اينگرو ڪول مائننگ ڪمپني]] بلاڪ-II ۾ کليل کاڻ هلائي ٿي، جنهن جو پهريون مرحلو 10 جولاءِ 2019ع تي تجارتي طور فعال ٿيو ۽ شروعاتي طور 3.8 ملين ٽن سالياني ڪوئلي جي پيداوار لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite report |title=Sindh Engro Coal Mining Company Annual Report 2020 |url=https://www.engroenergy.com/app/media/2021/05/SECMC-AR-2020.pdf |publisher=Sindh Engro Coal Mining Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش مالي سال 2024–25ع ۾ 2,640 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪوئلي جي استعمال سان مقامي ٻارڻ تي بجلي پيداوار وڌي آهي، پر ساڳئي وقت زميني پاڻي، فضائي اخراج، راک، زمين جي استعمال، آباديءَ جي منتقلي ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوال به اهم آهن. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{Main|سنڌ ۾ معدنيات ۽ قدرتي وسيلا}} سنڌ جي هيٺين سنڌو طاس واري علائقي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي اهم تيل ۽ گئس فيلڊ واقع آهن. گهوٽڪي ۽ ڪشمور ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، سانگهڙ ۾ سنجهورو ۽ گمبٽ سائوٿ، حيدرآباد واري پٽي ۾ ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار، خيرپور، بدين ۽ ٻين علائقن ۾ تيل ۽ گئس جا فيلڊ موجود آهن. [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني]] جي 2023–24ع واري رپورٽ ۾ سنڌ جي قادرپور فيلڊ مان سراسري 124 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني وڪرو لائق گئس، سنجهورو مان 36 ملين ڪيوبڪ فوٽ گئس ۽ 2,013 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ، جڏهن ته حيدرآباد واري ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار فيلڊن مان تيل، گئس ۽ ايل پي جي جي اهم پيداوار درج ڪئي وئي.<ref>{{cite report |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDCL%20AR%202024-Urdu.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي پهرين اڌ ۾ او جي ڊي سي ايل سنڌ جي ٽنڊو الهيار ضلعي ۾ چڪر-1 ۽ خيرپور ضلعي ۾ بٽرسيم ايسٽ-1 نالي نيون تيل ۽ گئس جون دريافتون پڻ رپورٽ ڪيون.<ref>{{cite report |title=Half Yearly Report 2025-26 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDC%20HY%20Report%20December%202025-26.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ جو ڪم وفاقي ادارن ۽ ڳولا ڪندڙ ڪمپنين سان هم آهنگي، صوبائي مفادن جي نمائندگي ۽ تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيداوار سان لاڳاپيل معاملن ۾ سهولت فراهم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ايل اين جي === [[پورٽ قاسم]] پاڪستان ۾ درآمد ٿيل [[مائع قدرتي گئس]] جي داخلا جو بنيادي مرڪز آهي. پاڪستان جو پهريون ايل اين جي ٻيهر گيس بڻائڻ وارو ٽرمينل پورٽ قاسم تي قائم ٿيو ۽ 2015ع ۾ ايل اين جي درآمد شروع ٿي. [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] موجب هن ٽرمينل جي ٻيهر گيس بڻائڻ جي گنجائش 600 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني هئي.<ref>{{cite web |title=How SSGC’s RLNG Project will change Pakistan’s energy dynamics |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5561 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ پورٽ قاسم تي ٻيو ايل اين جي ٽرمينل به قائم ٿيو ۽ ٻنهي ٽرمينلن جي گڏيل ٻيهر گيس بڻائڻ جي اندازي مطابق صلاحيت تقريباً '''1.2 ارب ڪيوبڪ فوٽ روزاني''' تائين پهتي.<ref>{{cite web |title=New LNG Regasification Terminals |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5899 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سوئي سدرن گئس ڪمپني ايل اين جي کي ٻيهر گيس بڻائڻ کان پوءِ پورٽ قاسم کان سوان تائين وڏي قطر واري ٽرانسميشن پائيپ لائين نظام ذريعي قومي گئس نيٽ ورڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي. ڪمپني جي ٽرانسميشن رڪارڊ ۾ بن قاسم کان سوان تائين 42 انچ قطر ۽ لڳ ڀڳ 371 ڪلوميٽر ڊگهي آر ايل اين جي-2 پائيپ لائين جي ڊيزائن گنجائش 1,200 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Gas Transmission |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=5597 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سي اين جي === [[دٻايل قدرتي گئس]] سنڌ ۾ خاص طور شهري ٽرانسپورٽ ۽ گاڏين لاءِ متبادل ٻارڻ طور استعمال ٿيندي رهي آهي. سي اين جي اسٽيشنن کي قدرتي گئس يا آر ايل اين جي جي فراهمي قومي ۽ صوبائي گئس جي دستيابيءَ سان ڳنڍيل آهي. گئس جي کوٽ دوران [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] سنڌ ۾ سي اين جي اسٽيشنن لاءِ عارضي گئس بندش يا گئس هاليڊي جا شيڊول جاري ڪندي رهي ٿي.<ref>{{cite web |title=LNG and Gas Supply Updates |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=116 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سي اين جي شعبي جو حصو گذريل ڏهاڪن ۾ پيٽرول، ڊيزل، برقي گاڏين ۽ آر ايل اين جي جي قيمت ۽ دستيابي سان تبديل ٿيندو رهيو آهي؛ تنهنڪري سي اين جي اسٽيشنن جو قطعي انگ وقت سان بدلجندڙ انگ آهي. === پيٽروليم جي ترسيل ۽ ذخيرو === سنڌ ۾ پيٽروليم شين جي درآمد ۽ ورڇ جو وڏو حصو ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهن سان ڳنڍيل آهي. خام تيل، پيٽرول، ڊيزل، فرنس آئل ۽ ٻين پيٽروليم شين لاءِ سامونڊي ٽرمينل، اسٽوريج ٽينڪ، پائيپ لائينون ۽ روڊ ٽينڪر نيٽ ورڪ استعمال ٿين ٿا. پورٽ قاسم تي تيل، ايل پي جي، ايل اين جي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن، جنهن سبب هي علائقو پاڪستان جي اهم توانائي لاجسٽڪ مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي.<ref>{{cite web |title=LNG Operations and Port Qasim Energy Infrastructure |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5506 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي بندرگاهي ۽ ريفائنري ڍانچي مان پيٽروليم ملڪ جي ٻين علائقن ڏانهن پائيپ لائين، ريل ۽ روڊ ٽينڪرن ذريعي منتقل ٿئي ٿو. انهن ترسيل نظامن جا ڪيترائي حصا وفاقي ۽ خانگي تيل ڪمپنين جي ملڪيت يا انتظام هيٺ آهن. === قابلِ تجديد توانائي === سنڌ ۾ قابلِ تجديد توانائيءَ جا اهم ذريعا هوائي، شمسي، ڪچري مان توانائي ۽ ڪجهه تجويز ڪيل هوائي–شمسي گڏيل منصوبا آهن. صوبي جي ڏاکڻي ۽ سامونڊي پٽي، خاص طور [[جھمپير]]، [[گهاڙو]] ۽ ڀنڀور جي آس پاس، هوائي توانائيءَ لاءِ سازگار آهي. ==== هوائي توانائي ==== [[فائل:Jhimpir Wind Powerproject.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جھمپير]]، [[ٺٽو ضلعو]] ۾ هوائي بجلي جا ٽربائين.]] سنڌ جو گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور ملڪ جي هوائي بجلي پيداوار جو مرڪزي علائقو آهي. سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني جي نيپرا لائسنس دستاويز ۾ جھمپير ڪوريڊور جي مجموعي نظرياتي صلاحيت تقريباً '''50,000 ميگاواٽ''' ڄاڻائي وئي آهي؛ هي انگ امڪاني صلاحيت آهي، موجوده نصب ٿيل گنجائش نه آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي موجوده commissioned-project فهرست ۾ سنڌ جي جھمپير ۽ گهاڙو علائقن ۾ ڪيترائي فعال هوائي بجلي منصوبا درج آهن. انهن ۾ ايف ايف سي انرجي، زorlu انرجي، ٿري گورجز، فائونڊيشن ونڊ انرجي-I ۽ II، سيفائر ونڊ، ميٽرو پاور، ٽرائڪن بوسٽن، زيفر، لبرٽي، انڊس ونڊ، ماسٽر گرين، ايڪٽ-2، ناسدا ۽ ٻين جا منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Wind |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا جي جون 2025ع واري دستاويز موجب پاڪستان ۾ 36 هلندڙ هوائي بجلي منصوبن جي گڏيل گنجائش تقريباً '''1,845.475 ميگاواٽ''' هئي ۽ اهي بنيادي طور سنڌ جي گهاڙو–جھمپير ڪوريڊور ۾ واقع هئا.<ref>{{cite web |title=Wind Power Plants – Operational Capacity |url=https://nepra.org.pk/CAD-Database/CMS-CAD/Uploads/123456789123451751263125.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |date=16 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== شمسي توانائي ==== سنڌ ۾ تيز شمسي تابڪاري ۽ وسيع خشڪ علائقا شمسي توانائي لاءِ سازگار آهن. [[سنڌ سولر انرجي پراجيڪٽ]] عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد وڏي پيماني واري شمسي بجلي، سرڪاري عمارتن تي ورهايل شمسي نظام ۽ گهٽ يا بغير گرڊ رسائي وارن گهرن لاءِ شمسي نظام فراهم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Solar Energy Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |publisher=World Bank |date=14 June 2018 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260606082126/https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |url-status=dead}}</ref> منصوبي ۾ شروعاتي طور 400 ميگاواٽ تائين شمسي پارڪن جي ترقي، سرڪاري عمارتن تي گهٽ ۾ گهٽ 20 ميگاواٽ ورهايل شمسي بجلي ۽ '''200,000 گهرن''' لاءِ شمسي گهر نظام جي رٿ شامل هئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://ssep.gos.pk/about-us/ |publisher=Sindh Solar Energy Project, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري جائزي ۾ منصوبي جي نتيجي کي ''moderately unsatisfactory'' قرار ڏنو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رٿيل سڀئي نتيجا مڪمل طور حاصل نه ٿيا؛ تنهنڪري 400 ميگاواٽ ۽ 200,000 گهرن وارن انگن کي '''منصوبي جا هدف''' سمجهڻ گهرجي، نه ته مڪمل ٿيل موجوده گنجائش.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Sindh Solar Energy Project: Implementation Completion and Results Report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099052726184091329 |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان علاوه [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي commissioned-project فهرست موجب 2024ع ۾ سکر ۾ ٽي 50-50 ميگاواٽ شمسي بجلي منصوبا، يعني ايڇ اين ڊي ايس انرجي، ميريڊين انرجي ۽ هيليوس پاور، تجارتي طور فعال ٿيا.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Solar PV |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي جا اهم ادارا === سنڌ حڪومت جي توانائي واري ادارياتي ڍانچي ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل توانائي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ڊائريڪٽوريٽ ۽ ادارا قائم آهن. سنڌ حڪومت جي رولز آف بزنس موجب توانائي کاتي سان ڊائريڪٽوريٽ آف اليڪٽرڪ پاور، ڊائريڪٽوريٽ آف آئل اينڊ گئس، ڊائريڪٽوريٽ آف آلٽرنيٽو انرجي، [[سنڌ ڪول اٿارٽي]]، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول انرجي ڊولپمينٽ ۽ انسپيڪٽوريٽ آف ڪول مائنز لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Government Rules of Business – Energy Department |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Laws-Rules.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F1D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم توانائي ادارا |- ! style="background:#806000; color:white;" | ادارو ! style="background:#2E75B6; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[سنڌ توانائي کاتو]] | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | توانائي پاليسي، بجلي، تيل، گئس، ڪوئلو ۽ قابلِ تجديد توانائي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] | style="background:#DDEBF7;" | قانوني اٿارٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | سنڌ جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي ۽ لاڳاپيل منصوبن جي سهولت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] | style="background:#D9EAF7;" | خاص بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر ڪوئلي ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن لاءِ ون-اسٽاپ فيصلائتو ادارو ۽ ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪندڙ اٿارٽي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بجلي جي اعليٰ وولٽيج ٽرانسميشن ڍانچي جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ انرجي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | تيل، گئس، ٽرانسميشن، ڪوئلي ۽ قابلِ تجديد توانائي منصوبن ۾ صوبائي سيڙپڪاري |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | سنڌ رينيوبل انرجي ڪمپني | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | قابلِ تجديد توانائي منصوبن جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ پيٽروليم لميٽيڊ | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي تيل ۽ گئس ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | هائيڊروڪاربان جي ڳولا ۽ پيداوار ۾ صوبائي شرڪت |} <ref>{{cite web |title=Sindh Energy Holding Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/sehcl/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ڪول اٿارٽي === [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] 1993ع ۾ سنڌ اسيمبلي جي قانون تحت قائم ڪئي وئي. اٿارٽيءَ جو بورڊ سنڌ جي توانائي واري وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ صوبي جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي، سرڪاري منصوبابندي ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل ادارياتي هم آهنگيءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ڪوئلي جي تيز رفتار ترقيءَ لاءِ 2008ع ۾ [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] قائم ڪيو ويو ۽ 2011ع ۾ سنڌ اسيمبلي ان بابت باقاعده قانون منظور ڪيو. بورڊ ٿر ۾ ڪوئلي جي کاڻ ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن جي منظوري ۽ هم آهنگي، سيڙپڪاري منصوبن جي جائزي ۽ ڪوئلي جي قيمت طئي ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Thar Coal |url=https://sindhenergy.gov.pk/thar-coal/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي شعبي جا چئلينج === سنڌ جي توانائي شعبي کي هڪ طرف وڏا مقامي وسيلا ۽ قابلِ تجديد توانائي جي صلاحيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻئي طرف بجلي جي ورڇ ۾ نقصان، بلن جي وصولي، گرڊ جي گنجائش، لوڊشيڊنگ، گئس جي گهٽتائي، ماحولياتي اثر ۽ توانائي منصوبن جي مالي پائيداري اهم مسئلا آهن. نيپرا جي 2024–25ع واري ورڇ ڪمپنين جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب حيسڪو ۽ سيپڪو جي وصوليءَ جي شرح ترتيبوار '''74.80 سيڪڙو''' ۽ '''74.20 سيڪڙو''' رهي، جڏهن ته ڪي اليڪٽرڪ جي وصوليءَ جي شرح 90.56 سيڪڙو هئي. رپورٽ ٽرانسميشن ۽ ورڇ جي نقصان ۽ بجلي بندش جي مدت جي حوالي سان به حيسڪو، سيپڪو ۽ ڪي اليڪٽرڪ سميت ڪيترن ادارن جي ڪارڪردگي کي مقرر معيار کان گهٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Distribution Companies FY 2024-25 |url=https://www.nepra.org.pk/M%26E/PER/Distribution/2026/PER%202024-25%20Distribution%20Companies.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> هوائي ڪوريڊور ۾ وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجڻ باوجود ٽرانسميشن جي محدود گنجائش تاريخي طور هڪ وڏو مسئلو رهي آهي؛ ان ڪري نئين 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ گرڊ ۽ ٽرانسميشن لائينن کي سنڌ جي قابلِ تجديد توانائي جي وڌيڪ استعمال لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite report |title=NTDC Transmission Investment Plan – Evacuation of Power from Jhimpir and Gharo Wind Cluster |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/NTDC%20Revised%20Investment%20Plan.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> == آبپاشي نظام == {{Main|سنڌ ۾ آبپاشي}} [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز.]] [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[سنڌو درياهه]]؛ هيٺين سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم بئراج.]] سنڌ جو آبپاشي نظام [[سنڌو درياهه]] تي ٻڌل آهي ۽ دنيا جي وڏن ڪئنالي آبپاشي نظامن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. صوبي جي جديد آبپاشيءَ جو بنيادي ڍانچو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] تي مشتمل آهي، جن مان نڪرندڙ مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون، مائنر، واٽر ڪورس ۽ نيڪالي نظام سنڌ جي زرعي ميدانن تائين پاڻي پهچائين ٿا. [[سنڌ آبپاشي کاتو]] بئراجن، واهن، بندن، نيڪال، ٻوڏ جي انتظام، ذخيرن ۽ درياهي پاڻيءَ جي ورڇ جو مکيه صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده آن لائين ڪئنال ڊائريڪٽري موجب صوبي جي آبپاشي نظام ۾ '''14 مکيه واهه، 101 برانچ واهه، 369 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 907 مائنر''' درج ٿيل آهن؛ ان کان علاوه ٻيا ڪيترائي آبپاشي چينل پڻ نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Irrigation Channel Directory |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Channels |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تاريخي ارتقا === سنڌ ۾ آبپاشي جي روايت قديم زماني کان [[سنڌو درياهه]]، موسمي ٻوڏن، کوهن، واهن ۽ قدرتي نين سان لاڳاپيل رهي آهي. بئراجن جي تعمير کان اڳ سنڌ جي وڏي زرعي ايراضي ''انڊيشن ڪئنالن'' يا ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ واهن سان سيراب ٿيندي هئي، جن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه تي دارومدار رکندي هئي. ==== ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام ==== [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا دور]] ۾ سنڌ جي واهن جي کوٽائي ۽ مرمت کي رياستي سطح تي وڏي اهميت ڏني وئي. تاريخي سنڌي ذريعن موجب [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترائي نوان واهه کوٽايا يا پراڻا واهه بحال ڪيا ويا. انهن جو مقصد زرعي زمين وڌائڻ، آبادين کي پاڻي فراهم ڪرڻ ۽ زميني محصول جي بنياد کي مضبوط ڪرڻ هو. هن دور سان منسوب واهن ۾ [[گهاڙ واهه]] سان لاڳاپيل شاخون، [[نور واهه]]، [[شاهه جي ڪڙ]]، [[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]، [[نصرت واهه]]، [[مراد واهه]]، [[باگ واهه]] ۽ [[فيروز واهه]] شامل آهن. [[سرفراز واهه]] پڻ ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] سان منسوب آهي.<ref>عبدالله ورياهه، ”سنڌ جا قديم سڪا: سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2)“، ''مهراڻ''، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ، 1991ع.</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ واهن جي کوٽائي، صفائي ۽ مرمت کي زرعي خوشحاليءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. تنهن هوندي به انهن واهن جي تاريخ، اصل کوٽائي ۽ جديد واهن سان سندن سڌي تسلسل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري هر قديم واهه بابت الڳ تاريخي تحقيق ضروري آهي. === بئراجن وارو جديد دور === سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشيءَ ۾ وڏي تبديلي ويهين صديءَ ۾ مستقل بئراجن جي تعمير سان آئي. [[سکر بئراج]] 1932ع ۾ ڪم شروع ڪيو، [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ ۽ [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. انهن بئراجن پراڻي موسمي ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ آبپاشيءَ کي وڏي حد تائين منظم ۽ ضابطي هيٺ ڪئنالي نظام ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ٽي مکيه بئراج |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | بئراج ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | ڪم شروع ٿيڻ / مڪمل ٿيڻ ! style="background:#7030a0; color:white; padding:7px;" | مکيه واهن جو انگ ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | ڪمانڊ / آبپاشي ايراضي ! style="background:#806000; color:white; padding:7px;" | اهم واهه |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سکر بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1932ع | style="background:#f3e5f5;" | 7 | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]]، [[روهڙي ڪئنال]]، خيرپور ايسٽ، خيرپور ويسٽ، نارتھ ويسٽ، رائيس ۽ دادو ڪئنال |- | style="background:#d6eaf8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | style="background:#e2f0d9;" | 1955ع | style="background:#eadcf0;" | 4 | style="background:#fbe5d6;" | ڪل CCA تقريباً 3.084 ملين ايڪڙ | style="background:#ffe699; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]]، پنياري/اولڊ ڦليلي، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] |- | style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1962ع؛ افتتاح 1963ع | style="background:#f3e5f5;" | 4 | style="background:#fdf2e9;" | CCA تقريباً 2.234 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر، ڊيزرٽ پٽ فيڊر، گهوٽڪي فيڊر ۽ ريڻي ڪئنال |} <ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکر بئراج === {{Main|سکر بئراج}} [[سکر بئراج]] سنڌ جي جديد آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز آهي. ان جي تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. آبپاشي کاتي موجب بئراج جي اصل ڊيزائن ڊسچارج 1.5 ملين ڪيوسڪ هئي ۽ ان ۾ 66 بي آهن. هن مان ساڄي ڪناري تي نارتھ ويسٽ ڪئنال، رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي نارا ڪئنال، خيرپور فيڊر ايسٽ، روهڙي ڪئنال ۽ خيرپور فيڊر ويسٽ نڪرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> کاٻي ڪناري واري موجوده سرڪاري انگن موجب چار وڏن واهن جي گڏيل ڪل ڪمانڊ ايراضي تقريباً 5.44 ملين ايڪڙ آهي. [[نارا ڪئنال]] 226 ميل ۽ [[روهڙي ڪئنال]] تقريباً 208 ميل ڊگهو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گڊو بئراج === {{Main|گڊو بئراج}} [[فائل:2010 Pakistan flood Khewali by Landsat-5 2010-08-12 small.jpg|thumb|300px|ساڄو|2010ع جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[گڊو بئراج]]، [[ڪشمور]] ۽ ان مان نڪرندڙ واهه؛ سنڌوءَ جي وڏي ٻوڏ دوران.]] [[گڊو بئراج]] [[ڪشمور]] جي اتر اولهه ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي. ان جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو، تعمير 1962ع ۾ مڪمل ٿي ۽ مارچ 1963ع ۾ باضابطه افتتاح ٿيو. بئراج جي ڊيزائن ڊسچارج 1.2 ملين ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو مان ساڄي ڪناري تي بيگاري سنڌ فيڊر ۽ ڊيزرٽ پٽ فيڊر، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي گهوٽڪي فيڊر نڪري ٿو. [[ريڻي ڪئنال]] پڻ بئراج سان لاڳاپيل ٻوڏ واري ڪئنال طور ٺهيل آهي ۽ سرڪاري انگن موجب ان جي ڊيزائن ڊسچارج 10,000 ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو نظام سنڌ سان گڏ بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي کي پڻ پاڻي فراهم ڪري ٿو؛ ڊيزرٽ پٽ فيڊر وسيلي بلوچستان جو پاڻي حصو ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي بئراج === {{Main|ڪوٽڙي بئراج}} [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]]، [[ڄامشورو]] واري ڪناري کان ڏٺل.]] [[ڪوٽڙي بئراج]]، جنهن کي تاريخي طور غلام محمد بئراج پڻ چيو ويو، حيدرآباد جي اتر ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي ۽ 1955ع ۾ ڪم شروع ڪيو. بئراج مان ساڄي ڪناري تي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ۽ کاٻي ڪناري تي پنياري، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] نڪرن ٿا. سنڌ آبپاشي کاتي موجب انهن چئن مکيه ڪئنال نظامن جي گڏيل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ '''3.084 ملين ايڪڙ''' آهي.<ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪلري بگهار فيڊر [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو پڻ آهي. آبپاشي کاتي موجب ڪلري بگهار فيڊر اپر جي ڊيزائن ڊسچارج 9,100 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو ڪينجهر سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه واهه ۽ فيڊر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2874a6; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي بئراجن مان نڪرندڙ مکيه واهه |- ! style="background:#1f618d; color:white;" | بئراج ! style="background:#148f77; color:white;" | ڪنارو ! style="background:#7d6608; color:white;" | مکيه واهه / فيڊر |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | rowspan="2" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڊيزرٽ پٽ فيڊر |- | rowspan="2" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | گهوٽڪي فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ريڻي ڪئنال |- | rowspan="7" style="background:#d6eaf8;" | [[سکر بئراج]] | rowspan="3" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | نارتھ ويسٽ ڪئنال |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | رائيس ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | دادو ڪئنال |- | rowspan="4" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ايسٽ |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[روهڙي ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ويسٽ |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | ساڄو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]] |- | rowspan="3" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | پنياري / اولڊ ڦليلي |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڦليلي ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | [[اڪرم واهه]] |} <ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === دائمي ۽ غير دائمي آبپاشي === سنڌ جي ڪئنالن کي پاڻيءَ جي فراهميءَ جي نوعيت موجب دائمي ۽ غير دائمي نظامن ۾ ورهايو وڃي ٿو. دائمي واهن کي ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جڏهن ته غير دائمي واهن جو بنيادي استعمال خريف يا سنڌوءَ جي وڌيڪ وهڪري واري دور سان لاڳاپيل آهي. عملي پاڻيءَ جي فراهمي هر سال درياهي وهڪري، 1991ع جي واٽر اڪارڊ، ذخيرن جي حالت ۽ صوبائي ورڇ جي مطابق تبديل ٿيندي رهي ٿي. === پاڻيءَ بابت بين الصوبائي معاهدا === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرارن جي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. [[راءُ ڪميشن]] جي سفارشن کان پوءِ سنڌ ۽ پنجاب جي چيف انجنيئرن 28 سيپٽمبر 1945ع تي پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ '''سنڌ–پنجاب مسودي وارو معاهدو''' تيار ڪيو. هي هڪ حتمي توثيق ٿيل بين الصوبائي معاهدو نه بڻجي سگهيو، پر ورهاڱي کان اڳ پاڻيءَ جي ورڇ بابت اهم تاريخي دستاويز رهيو.<ref>{{cite book |title=Construction of Kalabagh Dam: Background Paper |publisher=PILDAT |year=2011}}</ref> 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ [[سنڌ طاس معاهدو]] ٿيو. ان تحت راوي، بياس ۽ ستلج جي پاڻيءَ جي استعمال جا بنيادي حق ڀارت کي، جڏهن ته سنڌو، جهلم ۽ چناب جي پاڻيءَ جا بنيادي حق پاڪستان کي مليا؛ معاهدي ۾ اولهندي دريائن تي ڀارت لاءِ ڪجهه مخصوص غير استعمالي ۽ محدود استعمال جا حق پڻ رکيا ويا.<ref>{{cite web |title=Indus Waters Treaty |url=https://www.worldbank.org/en/region/sar/brief/fact-sheet-the-indus-waters-treaty-1960-and-the-world-bank |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع === {{Main|پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع}} 1991ع ۾ چئن صوبن وچ ۾ سنڌو درياهي نظام جي پاڻيءَ جي ورڇ بابت نئون اڪارڊ ٿيو. اڪارڊ 16 مارچ 1991ع تي صوبن جي نمائندن قبول ڪيو ۽ 21 مارچ تي [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] ان جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Water Apportionment Accord 1991 |url=https://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |publisher=Indus River System Authority |access-date=24 August 2026 |archive-date=25 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725185651/http://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |url-status=dead}}</ref> اڪارڊ جي پيرا 2 ۾ صوبائي ورڇ هيٺين ريت ملين ايڪڙ فوٽ ۾ مقرر ڪئي وئي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | 1991ع جي پاڻي ورڇ واري اڪارڊ تحت مختص پاڻي |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | صوبو ! style="background:#548235; color:white;" | خريف (MAF) ! style="background:#7030a0; color:white;" | ربيع (MAF) ! style="background:#c55a11; color:white;" | ڪُل (MAF) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 37.07 | 18.87 | '''55.94''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | '''سنڌ''' | 33.94 | 14.82 | '''48.76''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[خيبر پختونخواهه]] | 3.48 | 2.30 | '''5.78''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 2.85 | 1.02 | '''3.87''' |} <ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان سواءِ خيبر پختونخواهه جي غير ماپيل سول ڪئنالن لاءِ 3.00 MAF جي الڳ ورڇ پڻ اڪارڊ ۾ ڏنل آهي. اڪارڊ جي پيرا 13 تحت پاڻيءَ جي ورڇ تي عملدرآمد لاءِ [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي؛ اٿارٽي ڊسمبر 1992ع ۾ پارليامينٽ جي قانون ذريعي قائم ٿي.<ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي کان هيٺ ماحولياتي وهڪرا === [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، مينگروو ٻيلن، ماهيگيري ۽ درياهي چينل جي ماحولياتي صحت لاءِ اهم آهي. 2004ع ۾ بين الاقوامي ماهرن جي مطالعي سنڌو ڊيلٽا لاءِ '''سڄو سال 5,000 ڪيوسڪ''' وهڪرو برقرار رکڻ ۽ پنجن سالن جي عرصي ۾ مجموعي '''25 MAF''' پاڻي خريف جي فلش وهڪري طور ڇڏڻ جي سفارش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Study on Water Requirements Downstream Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/23.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان سفارش جو مقصد سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي گهٽائڻ، مڇيگيري ۽ ڊيلٽائي ماحولياتي نظام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ درياهي وهڪري کي برقرار رکڻ هو. بعد وارن مطالعي ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ ۾ به 5,000 ڪيوسڪ واري بنيادي ماحولياتي وهڪري جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Ecological Assessment for Downstream Indus Impacts |url=https://www.aiib.org/en/projects/details/2024/_download/Pakistan/Ecological-Assessment-for-Downstream-Indus-Impacts-Biodiversity-Action-Plan.pdf |publisher=Asian Infrastructure Investment Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === نيڪالي نظام === سنڌ جي آبپاشي نظام سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ وڏي عرصي کان زرعي مسئلا رهيا آهن. آبپاشي کاتو سطحي نيڪال، ٽيوب ويلن، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جا منصوبا پڻ سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري جي زرعي علائقن مان کارو زميني ۽ نيڪاليءَ وارو پاڻي ڏکڻ طرف منتقل ڪرڻ لاءِ ٺاهيل وڏي نيڪالي نظام جو حصو آهي. منصوبي جو پهريون وڏو مرحلو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي بئنڪ، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان عمل هيٺ آيو ۽ 1997ع ۾ بند ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project |url=https://documents.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ايل بي او ڊي سان لاڳاپيل ٽائيڊل لنڪ ۽ ساحلي نيڪال واري نظام بابت 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ماحولياتي ۽ سماجي خدشا اڀريا. عالمي بئنڪ جي انسپيڪشن پينل مقامي آبادي، ٻوڏ جي خطري، ساحلي ڍنڍن ۽ ماحولياتي اثرن بابت جاچ ڪئي؛ ان کان پوءِ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا بحالي ۽ ساحلي تحفظ جا قدم تجويز ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project – Management Report |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري نيڪالي نظام سان لاڳاپيل ڊگهي مدي وارو منصوبو آهي، جنهن جا مختلف مرحلا قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻو، دادو ۽ ڄامشورو سميت اولهه سنڌ جي علائقن سان لاڳاپيل آهن. منصوبي جو مقصد کارو ۽ زرعي نيڪالي وارو پاڻي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن، خاص طور [[منڇر ڍنڍ]]، کان الڳ ڪري مناسب آئوٽ فال ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جا ڪجهه حصا اڃا مڪمل نه ٿيا آهن. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ عالمي بئنڪ جي سنڌ جي بحالي بابت ٽيڪنيڪل مشاورت ۾ به ساڄي ڪناري جي نيڪاليءَ جي محدود گنجائش ۽ رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين جي اڻپوري حالت کي اهم مسئلن مان شمار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Flood Recovery and Reconstruction Platform |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099022825073520714/pdf/P179981-cae3b8b1-4760-4c77-aabb-547025a2ab8a.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبپاشي ادارا ۽ انتظامي سڌارا === سنڌ ۾ آبپاشي جو بنيادي انتظام [[سنڌ آبپاشي کاتو]] سنڀالي ٿو. ان جي فيلڊ ڍانچي ۾ گڊو بئراج ريجن، سکر بئراج کاٻي ۽ ساڄي ڪناري جا ريجن، ڪوٽڙي بئراج ريجن، ڏاکڻي سنڌ جو نيڪالي ريجن، ننڍن ڊيمن وارو ادارو ۽ مختلف ترقياتي منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ آبپاشي انتظام ۾ آبادگارن جي شموليت وڌائڻ لاءِ ادارياتي سڌارا متعارف ڪرايا ويا. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] 1998ع ۾ قائم ٿي. ان سان گڏ ايريا واٽر بورڊ ۽ فارمر آرگنائيزيشنز قائم ڪيون ويون، جن کي چونڊيل ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي انتظام، سار سنڀال ۽ آبياڻي گڏ ڪرڻ ۾ ڪردار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Water Charging in Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/MetaMeta_Watercharging_Sindh.pdf |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === واهن ۽ شاخن جي لائيننگ === سنڌ جا ڪيترائي آبپاشي واهه مٽيءَ مان ٺهيل آهن، جنهن سبب پاڻيءَ جو سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ ۽ ٽيل اينڊ تائين پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ سنڌ حڪومت '''ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي ڪنڪريٽ لائيننگ''' جو منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي جو منظور ٿيل پي سي-ون تقريباً 13.828 ارب رپين جو هو ۽ 109 چونڊيل چينلن جي لڳ ڀڳ 860 ميل ڊگهي حصي کي لائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. آبپاشي کاتي جي موجوده منصوبي واري صفحي موجب 56 چينلن جي لائيننگ مڪمل، 32 تي ڪم جاري ۽ 21 چينل هڪ مرحلي تي اڃا ايوارڊ ٿيڻا هئا.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جديد پاڻي ۽ زرعي سڌارا === [[سنڌ واٽر اينڊ ايگريڪلچر ٽرانسفارميشن پراجيڪٽ]] 2022ع کان عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ وڏو منصوبو آهي. ان جو مقصد پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام کي بهتر ڪرڻ، آبپاشي خدمتن کي جديد بڻائڻ، زرعي پيداوار ۽ موسمي پائيداري وڌائڻ ۽ ننڍن آبادگارن جي مدد ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-water-and-agriculture-transformation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع جي عالمي بئنڪ جي عملدرآمد رپورٽ موجب منصوبي ۾ پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام، آبپاشي سڌارن، موسمي لحاظ کان موافق زراعت ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان متاثر ننڍن آبادگارن جي بحاليءَ جا حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Implementation Status and Results Report – Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099062326030513469 |publisher=World Bank |date=23 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئراجز امپروومينٽ پراجيڪٽ تحت گڊو ۽ سکر سميت پراڻن بئراجن جي بحالي، گيٽن، مشيني نظام ۽ ٻوڏ جي حفاظت کي بهتر ڪرڻ تي پڻ ڪم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Barrages Improvement Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099081826170036586 |publisher=World Bank |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٻوڏ جي حفاظت ۽ حفاظتي بند === سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند، لوپ بند ۽ اسپر ٻوڏ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ آباد زمينن ۽ شهرن کي بچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. آبپاشي کاتي جي بئراج ريجن وارين فهرستن ۾ گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي نظام سان لاڳاپيل سوين ميل بند شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2010ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن آبپاشي، نيڪالي ۽ حفاظتي بندن جي ڪمزورين کي نمايان ڪيو. 2022ع کان پوءِ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ تحت بندن، واهن، ڊرينن ۽ ننڍن ڊيمن جي مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي. عالمي بئنڪ موجب 208 وڏن ڀڃڪڙين کي بند يا مضبوط ڪيو ويو ۽ 205 ڪلوميٽر حفاظتي بند وڌيڪ پائيدار معيارن تي بحال ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Building Resilience, Uplifting Communities in South Asia |url=https://www.worldbank.org/en/results/2025/06/23/building-resilience-uplifting-communities-in-south-asia |publisher=World Bank |date=23 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڍنڍون ۽ آبي ذخيرا === سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام سان ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي آبي ذخيرا ڳنڍيل آهن. انهن مان [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ [[چوٽياريون ذخيرو]] خاص اهميت رکن ٿا. [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ذريعي ڪوٽڙي بئراج مان پاڻي ملي ٿو ۽ اها ڪراچيءَ سميت هيٺين سنڌ جي پيئڻ جي پاڻيءَ ۽ آبپاشي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ڪينجهر جي وڌ ۾ وڌ درج ڪيل سطح تي ان جي مقدار تقريباً 0.66 MAF آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[چوٽياريون ذخيرو]] نارا ڪئنال نظام سان ڳنڍيل پاڻيءَ جو ذخيرو آهي، جڏهن ته [[منڇر ڍنڍ]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري قدرتي ڍنڍ ۽ نيڪالي نظام سان لاڳاپيل اهم آبي جسم آهي. === ننڍا ڊيم ۽ برساتي پاڻي === سنڌ آبپاشي کاتي جي [[ننڍن ڊيمن جي تنظيم]] کيرٿر، ڪوهستان ۽ ٻين برساتي علائقن ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مقامي آبپاشي لاءِ ننڍا ڊيم ۽ ريٽينشن ويئر تعمير ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ سان لاڳاپيل وڏن ذخيرن ۾ [[حب ڊيم]] پڻ شامل آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد تي واقع آهي ۽ بنيادي طور ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جي فراهمي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم آهي. [[چوٽياريون ذخيرو]] سنڌ اندر نارا ڪئنال سان ڳنڍيل اهم آبپاشي ذخيرو آهي. === پاڻيءَ جي انتظام جا چئلينج === سنڌ جي آبپاشي نظام کي پاڻيءَ جي موسمي ۽ سالياني کوٽ، واهن جي پڇاڙيءَ تائين غيربرابر فراهمي، سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ، نيڪالي جي محدود گنجائش، پراڻي بئراج ۽ ڪئنال ڍانچي، ٻوڏ، موسمي تبديلي ۽ سنڌو ڊيلٽا لاءِ ماحولياتي وهڪري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. سنڌ جي 2023ع واري پاڻي پاليسي پاڻيءَ جي وسيلن کي زرعي استعمال کان وڌيڪ وسيع فريم ورڪ ۾ ڏسي ٿي، جنهن ۾ پيئڻ جو پاڻي، صنعت، ماحولياتي نظام، زميني پاڻي، ٻوڏ ۽ ڏڪار جي انتظام ۽ آبهوا جي تبديلي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/PagesContent/SindhWaterPolicy/SWP.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == واپار == {{Main|سنڌ جي معيشت|ڪراچي جي معيشت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي ڪنٽينر ٽرمينل؛ سنڌ جون بندرگاهون پاڪستان جي پرڏيهي واپار لاءِ بنيادي سامونڊي دروازا آهن.]] سنڌ پاڪستان جي واپار، بندرگاهي سرگرمين، مالياتي خدمتن ۽ برآمداتي صنعتن جو اهم مرڪز آهي. صوبي جي واپاري سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]]، وڏيون بئنڪون، واپاري ڪمپنيون، برآمداتي صنعتون ۽ وفاقي توڙي صوبائي واپاري ادارا موجود آهن.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', مالي سال 2024–25.</ref><ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years'', مالي سال 2024–25.</ref> سنڌ جو واپار صوبي جي صنعتي ۽ زرعي پيداوار سان گڏ پاڪستان جي ٻين صوبن جي درآمدي ۽ برآمدي مال جي گذرگاهه جي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي. ريلوي، قومي شاهراهن، ڪنٽينر ٽرمينلن، گودامن، سرد خانن ۽ بندرگاهن جي موجودگيءَ سبب ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو ملڪ جي سامونڊي لاجسٽڪس جو مکيه مرڪز بڻيل آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس پرڏيهي واپار جا انگ قومي سطح تي ماهوار، ٽه ماهي ۽ سالياني بنيادن تي مرتب ڪري ٿو. اهي انگ ڪسٽمز رڪارڊ ۽ درآمد ۽ برآمد جي دستاويزن تي ٻڌل هوندا آهن؛ ان ڪري صرف ڪراچي يا پورٽ قاسم مان روانو ٿيندڙ مال کي سنڌ جي پيداوار يا سنڌ جي پنهنجي برآمد قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics, ''External Trade Statistics'', 2026.</ref> === درآمد ۽ برآمد === سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن تان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، خوراڪي تيل، ڪيميائي شيون، مشينري، لوهه ۽ اسٽيل، ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين خام مالن جي وڏي مقدار درآمد ٿئي ٿي. برآمدي مال ۾ ڪپڙي ۽ تيار ٿيل لباس، چانور، سيمينٽ ۽ ڪلنڪر، چمڙو، سامونڊي خوراڪ، زرعي شيون، راندين ۽ انجنيئرنگ سان لاڳاپيل مصنوعات شامل ٿي سگهن ٿيون؛ انهن مان ڪيترين شين جي پيداوار سنڌ کان ٻاهر پڻ ٿيندي آهي. [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ڪراچي بندرگاهه مجموعي طور تقريباً '''53.951 ملين ٽن''' مال سنڀاليو، جنهن ۾ 41.675 ملين ٽن خشڪ مال ۽ 12.276 ملين ٽن مائع مال شامل هو. ساڳئي سال ڪنٽينر ٽرئفڪ تقريباً '''2.651 ملين ٽي اي يو''' رهي.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics: Overall Statistics and Cargo Throughput 2024–25''.</ref> [[پورٽ قاسم اٿارٽي]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ پورٽ قاسم جي مجموعي مال سنڀالڻ جي مقدار، ڪنٽينرن جي وزن سميت، تقريباً '''45.305 ملين ٽن''' هئي. ان مان غير ڪنٽينر درآمد ۽ برآمد 32.571 ملين ٽن، جڏهن ته ڪنٽينر ٿيل مال جو وزن لڳ ڀڳ 12.734 ملين ٽن هو. ان عرصي ۾ پورٽ قاسم جي ڪنٽينر ٽرمينل تان لڳ ڀڳ '''1.003 ملين ٽي اي يو''' ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years, 2024–25''.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#176B87; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ٻن وڏن بندرگاهن جي واپاري سرگرمي، 2024–25ع |- ! style="background:#1B6B93; color:white;" | بندرگاهه ! style="background:#2E8A99; color:white;" | مجموعي مال ! style="background:#4F709C; color:white;" | ڪنٽينر ٽرئفڪ ! style="background:#7A3E65; color:white;" | نمايان سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3;" | [[ڪراچي بندرگاهه]] | style="background:#EAF2F8;" | 53.951 ملين ٽن | style="background:#F4ECF7;" | 2.651 ملين ٽي اي يو | style="background:#FCEEF5; text-align:right;" | ڪنٽينر، خشڪ مال، پيٽروليم ۽ مائع بلڪ |- | style="background:#D5F5E3;" | [[پورٽ قاسم]] | style="background:#D6EAF8;" | 45.305 ملين ٽن | style="background:#E8DAEF;" | 1.003 ملين ٽي اي يو | style="background:#F5E6EE; text-align:right;" | ايل اين جي، پيٽروليم، ڪوئلو، اناج، چانور، سيمينٽ، ڪيميائي شيون ۽ ڪنٽينر |} <ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', 2024–25.</ref> <ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance'', 2024–25.</ref> === زرعي جنسن جو واپار === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي زرعي واپار ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، انب، ڪيلا، بصر، ٽماٽا، ڳاڙها مرچ، تيلدار فصل، ٻج ۽ مالداريءَ سان لاڳاپيل شيون شامل آهن. زرعي پيداوار جو هڪ حصو صوبي اندر استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته چانور، ڪپهه ۽ ڪپڙي جون شيون، کجور، ميوا، ڀاڄيون ۽ ڪجهه مصالحا ملڪي ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا. پورٽ قاسم جي سرڪاري انگن موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ان جي مختلف ٽرمينلن تان مجموعي طور گهٽ ۾ گهٽ '''1.774 ملين ٽن چانور''' برآمد ٿيا؛ ان ۾ ملٽي پرپز ٽرمينل تان 1.206 ملين ٽن ۽ فوجي اڪبر پورٽيا ٽرمينل تان 568 هزار ٽن شامل هئا. ساڳئي بندرگاهه تان ٻج، خوراڪي تيل ۽ ڀاڻ جي وڏي مقدار پڻ درآمد ڪئي وئي.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance: Import/Export Statistics 2024–25''.</ref> زرعي شين جي واپار ۾ فصل جي معيار، نمي، درجابندي، پيڪنگ، سرد زنجير، گودام، آمدرفت ۽ بين الاقوامي خوراڪي ۽ نباتاتي معيار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. صوبي ۾ باغباني ۽ تازين زرعي شين جي برآمد لاءِ سرد خانن، ڪنٽرول ٿيل ماحول وارن ذخيرن ۽ پروسيسنگ سهولتن جي واڌ تي پڻ ڌيان ڏنو ويو آهي. === زرعي مارڪيٽون === سنڌ ۾ زرعي پيداوار جي هول سيل خريد ۽ وڪري کي تاريخي طور '''زرعي پيداوار مارڪيٽن واري قانون''' ۽ ان هيٺ قائم مارڪيٽ ڪميٽين وسيلي منظم ڪيو ويندو رهيو آهي. قانون تحت حڪومت ڪنهن علائقي کي زرعي مارڪيٽ ايريا قرار ڏئي سگهي ٿي، ۽ مارڪيٽ ڪميٽيون واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ، نيلامي، وزن، ادائيگي ۽ مارڪيٽ جي انتظام سان لاڳاپيل ڪم انجام ڏين ٿيون.<ref>Government of Sindh, ''Agricultural Produce Markets Act, 1939/1940'', جيئن سنڌ ۾ لاڳو ۽ ترميم ٿيل.</ref> 2019ع واري ترميم ذريعي زرعي مارڪيٽن جي ڍانچي ۾ خانگي مارڪيٽن ۽ مارڪيٽ ڪمپنين لاءِ به قانوني گنجائش پيدا ڪئي وئي. ترميم ٿيل قانون ۾ ''جنرل مارڪيٽ''، ''نوٽيفائيڊ مارڪيٽ''، ''پرائيويٽ مارڪيٽ'' ۽ ''مارڪيٽ ڪمپني'' جهڙا تصور شامل ڪيا ويا.<ref>Provincial Assembly of Sindh, ''Agricultural Produce Markets (Amendment) Act, 2019'', شايع ٿيل 2020ع.</ref> سنڌ زراعت کاتي جي مارڪيٽنگ شعبي جا ڪم زرعي مارڪيٽن جو قيام، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جي نگراني ۽ مارڪيٽ ڪميٽين ذريعي واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ شامل آهن.<ref>Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh, ''Agriculture Marketing Functions''.</ref> === چيمبرز آف ڪامرس ۽ واپاري تنظيمون === سنڌ ۾ ڪاروباري برادريءَ جي نمائندگي لاءِ ڪيترائي چيمبر آف ڪامرس ۽ صنعت، واپاري انجمنون ۽ شعبي وار تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. اهي ادارا ڪاروباري پاليسي، ٽيڪس، برآمد، صنعت، انفراسٽرڪچر، توانائي ۽ سرڪاري ضابطن بابت حڪومت ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ رابطي جو ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] ملڪ جي وڏن واپاري چيمبرن مان هڪ آهي. اهو 1959ع ۾ ڪراچيءَ جي چار واپاري تنظيمن جي ضم ٿيڻ سان قائم ٿيو ۽ ڪراچي جي ڪاروباري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref>Karachi Chamber of Commerce and Industry, ''About KCCI''.</ref> [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپاري ۽ صنعتي شعبي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] مٿين سنڌ جي واپاري سرگرمين لاءِ اهم ادارو آهي؛ سکر چيمبر پنهنجي قيام جو سال 1962ع ڄاڻائي ٿو.<ref>Pakistan Scientific and Technological Information Centre, ''Chambers of Commerce & Industry of Pakistan''.</ref><ref>Sukkur Chamber of Commerce & Industry, ''About SCCI'', 2026.</ref> ان کان سواءِ لاڙڪاڻي، ميرپورخاص، خيرپور، دادو، شهيد بينظير آباد، گهوٽڪي ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ مقامي چيمبر يا واپاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] جو مرڪز پڻ ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي ڪري ٿو. ==== اهم واپاري ادارا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم واپاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#76448A; color:white;" | ادارو ! style="background:#2874A6; color:white;" | مرڪز ! style="background:#148F77; color:white;" | ڪردار |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | واپاري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3;" | حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپار ۽ صنعت جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | سکر | style="background:#E8F6F3;" | مٿين سنڌ جي واپاري ۽ صنعتي مفادن جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | پاڪستان ۾ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | برآمدات جي واڌاري، واپاري وفدن، نمائش ۽ بين الاقوامي مارڪيٽنگ |- | style="background:#EBDEF0;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپار جي منڊي |} === اسٽاڪ ايڪسچينج === [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|ساڄو|اڳوڻي [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۾ واپاري تقريب؛ موجوده [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ آهي.]] [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو رجسٽرڊ ۽ مرڪزي دفتر ڪراچي جي اسٽاڪ ايڪسچينج روڊ تي واقع آهي. موجوده ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي انضمام کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ حصص، بانڊن ۽ ٻين سيڪيورٽيز لاءِ پاڪستان جي مرڪزي منظم منڊي آهي.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''Corporate Information'', 2026.</ref> ايڪسچينج جو بنيادي ڪم سيڙپڪارن ۽ لسٽ ٿيل ڪمپنين لاءِ حصص ۽ ٻين منظور ٿيل مالي اوزارن جي خريد ۽ وڪري لاءِ منظم، شفاف ۽ ضابطي هيٺ مارڪيٽ فراهم ڪرڻ آهي. 30 جون 2025ع تائين پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج تي مختلف قسمن جا 17 مارڪيٽ انڊيڪس درج هئا.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''About Us'', 2025.</ref> === برآمدات جي واڌاري === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي برآمداتي واپار جي ادارياتي ڍانچي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو واپاري وفدن، بين الاقوامي نمائش، خريدارن ۽ وڪرو ڪندڙن جي ملاقاتن، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڪستاني شين جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿو. وفاقي واپاري پاليسيءَ ۾ ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان کي ملڪ جي بنيادي واپار واڌاري واري ادارن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد برآمد ڪندڙن کي نون مارڪيٽن تائين رسائي، نمائش ۽ برانڊنگ ۾ سهڪار ڏيڻ آهي.<ref>Ministry of Commerce, Government of Pakistan, ''Strategic Trade Policy Framework''.</ref> سنڌ جي اهم برآمداتي شعبن ۾ ڪپڙو ۽ لباس، چانور، چمڙي جون شيون، سامونڊي خوراڪ، سرجيڪل ۽ انجنيئرنگ شين جي ٽرانزٽ، زرعي پيداوار ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ شامل آهن، پر سرڪاري قومي واپار جا انگ عام طور صوبي جي اصل پيداوار موجب جدا نه ڪيا ويندا آهن. === واپاري ميلا ۽ نمائشون === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ قومي ۽ بين الاقوامي واپاري نمائش ۽ ميلن جو اهم مرڪز.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] سنڌ ۽ پاڪستان جو اهم واپاري نمائش مرڪز آهي، جتي ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، زرعي شين، دفاع، انجنيئرنگ، صحت، تعمير، گاڏين ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون ٿين ٿيون. ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان طرفان منعقد ٿيندڙ وڏين نمائش ۾ '''ايڪسپو پاڪستان'''، '''ٽيڪسٽائيل ايڪسپو''' ۽ '''فوڊ ايگ پاڪستان''' شامل آهن. 2025ع ۾ ٽئين بين الاقوامي فوڊ ۽ ايگريڪلچر نمائش '''فوڊ ايگ پاڪستان''' 25 کان 27 نومبر تائين ڪراچي ايڪسپو سينٽر ۾ منعقد ڪئي وئي.<ref>Trade Development Authority of Pakistan, ''FoodAg Pakistan 2025 – Exhibitors Brochure''.</ref> اهڙيون نمائشون مقامي ڪمپنين کي پرڏيهي خريدارن، درآمد ڪندڙن، ورهائيندڙن ۽ سيڙپڪارن سان ڪاروباري لاڳاپا قائم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون. === آبي بندرگاهون === {{Main|ڪراچي بندرگاهه|پورٽ قاسم}} [[فائل:Port Qasim.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[پورٽ قاسم]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي واپار جو ٻيو وڏو بندرگاهي مرڪز.]] سنڌ جي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ملڪ جي سامونڊي واپار، ماهيگيري ۽ بندرگاهي معيشت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ هلندڙ تجارتي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، واقع آهن. ڪراچي بندرگاهه تي ڪنٽينر، عام خشڪ مال، بلڪ ڪارگو ۽ پيٽروليم لاءِ الڳ سهولتون موجود آهن. 2024–25ع ۾ هتي 53.951 ملين ٽن مال ۽ 2.651 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics 2024–25''.</ref> پورٽ قاسم ڪراچي جي ڏکڻ اوڀر ۾ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ واقع آهي. بندرگاهه وٽ ڪنٽينر، ايل اين جي، تيل، ڪيميائي مواد، اناج ۽ ڀاڻ، ڪوئلو ۽ بلڪ ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل آهن. مالي سال 2024–25ع ۾ هتي 45.305 ملين ٽن مجموعي ڪارگو ۽ 1.003 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance 2024–25''.</ref> [[فائل:Bahra (ship, 2012), IMO 9595008, Port Qasim, Karachi, Pakistan 20170829 162927.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پورٽ قاسم]] وٽ واپاري جهاز؛ سامونڊي مال برداري سنڌ جي بين الاقوامي واپار جو بنيادي ذريعو آهي.]] === خشڪي وارا واپاري ۽ لاجسٽڪ مرڪز === سنڌ ۾ بندرگاهن کان ملڪ جي اندرين علائقن تائين مال پهچائڻ لاءِ روڊ، ريلوي، ڪنٽينر يارڊ، ڪسٽمز گودام ۽ اندروني ڪارگو ٽرمينل ڪم ڪن ٿا. ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم ٻنهي کي قومي شاهراهه ۽ پاڪستان ريلوي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ذريعي درآمدي ۽ برآمدي مال سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواهه ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچيءَ ۾ مختلف آف ڊاڪ ٽرمينل، ڪنٽينر يارڊ ۽ ڪسٽمز بانڊڊ سهولتون بندرگاهي مال جي ڪليئرنس ۽ اندروني منتقلي ۾ استعمال ٿين ٿيون. حيدرآباد ۽ سکر جهڙا مرڪزي شهر پڻ سنڌ جي اتر–ڏکڻ روڊ ۽ ريل واپاري محور تي اهم سامان ورهائڻ جا مرڪز آهن. ''خشڪي بندر'' جي اصطلاح کي هتي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڪنٽينر ٽرمينل يا ڪسٽمز اسٽيشن کي باضابطه طور سرڪاري ''ڊرائي پورٽ'' جو درجو حاصل ناهي. ان ڪري موجوده سرڪاري ڪسٽمز فهرست کان سواءِ ڪنهن مخصوص سنڌي شهر کي ڊرائي پورٽ قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === ڊجيٽل واپار ۽ مجازي اثاثا === ڪراچي پاڪستان جي بئنڪنگ، مالي ٽيڪنالاجي، آن لائين واپار ۽ ڊجيٽل ادائيگين جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. آن لائين پرچون، ڊجيٽل ادائيگيون، موبائل بئنڪنگ ۽ مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ سان سنڌ جي شهري واپاري نظام ۾ ڊجيٽل خدمتن جو ڪردار وڌيو آهي. مجازي اثاثن ۽ ڪرپٽو ڪرنسي بابت پاڪستان جو قانوني ڍانچو 2025–26ع ۾ وڏي تبديلي مان گذريو. '''مجازي اثاثن واري قانون 2026ع''' تحت [[پاڪستان ورچوئل ايسٽس ريگيوليٽري اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي مجازي اثاثن جون خدمتون فراهم ڪندڙ ادارا ۽ مجازي اثاثن جا جاري ڪندڙ ادارا لائسنس ڪرڻ، ضابطو آڻڻ ۽ نگراني ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Government of Pakistan, ''Virtual Assets Act, 2026''.</ref> قانون موجب مجازي اثاثن سان لاڳاپيل مخصوص ڪاروباري خدمتون لائسنس کان سواءِ هلائڻ جي اجازت ناهي، ۽ نئين ڪمپنيءَ کي اهڙي ڪاروبار لاءِ پهرين ريگيوليٽري اٿارٽي کان اعتراض نه هجڻ جو سرٽيفڪيٽ ۽ پوءِ لائسنس حاصل ڪرڻو پوي ٿو.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Virtual Assets Act, 2026'', sections 18–20.</ref> 2026ع ۾ مجازي اثاثن جي خدمتن بابت تفصيلي ضابطا پڻ عوامي صلاح مشوري لاءِ جاري ڪيا ويا. سنڌ يا ڪراچي ۾ ڪرپٽو اثاثن جي واپار جي مقدار بابت معتبر صوبائي سرڪاري انگ موجود نه هئڻ سبب هن شعبي جو صوبائي حصو قطعي انگن ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Draft Pakistan Virtual Asset Services Regulations, 2026''.</ref> == بئنڪاري ۽ مالياتي نظام == {{Main|پاڪستان ۾ بئنڪاري}} [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر، [[ڪراچي]]؛ پاڪستان جي مرڪزي بئنڪ ۽ بئنڪاري نظام جو بنيادي نگران ادارو.]] سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي بئنڪاري ۽ مالياتي نظام جو اهم مرڪز آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ملڪ جون ڪيتريون وڏيون تجارتي بئنڪون، مالياتي ادارا، انشورنس ڪمپنيون، اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنيون ۽ [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ شهر ۾ مرڪوز آهن. ان ڪري ڪراچي نه رڳو سنڌ پر پاڪستان جي بئنڪاري، سرمائي بازار، ڪارپوريٽ فنانس ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪزي شهر آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – March 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-march-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ بئنڪاري خدمتون سرڪاري ۽ خانگي تجارتي بئنڪن، اسلامي بئنڪن، مائڪرو فنانس بئنڪن، ترقياتي مالياتي ادارن، زرعي ۽ ننڍن ڪاروبارن جي قرض ڏيندڙ ادارن ۽ ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري خدمتن ذريعي فراهم ٿين ٿيون. بئنڪن ۽ مائڪرو فنانس بئنڪن جي لائسنسنگ، ضابطي ۽ نگرانيءَ جو بنيادي وفاقي اختيار [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] وٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – December 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-dec-2025 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] صوبي ۽ علائقي وار جمع پونجي، قرضن، زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا ۽ ٻين بئنڪاري انگن اکرن کي پڻ مرتب ڪري ٿو. اسٽيٽ بئنڪ جي جون 2026ع واري شمارياتي بليٽن ۾ بئنڪاري نظام سان گڏ پئسي ۽ قرض، سرمائي بازار، سرڪاري قرض ۽ ٻين مالياتي شعبن جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Statistical Bulletin – June 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistical-bulletin/412/statistical-bulletin-june-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي جو مالياتي مرڪز === ڪراچيءَ جي مالياتي اهميت جو هڪ بنيادي سبب ملڪ جي مرڪزي بئنڪ، اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ وڏن بئنڪاري ۽ ڪارپوريٽ ادارن جو هتي مرڪوز هجڻ آهي. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي ۽ رجسٽرڊ دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي، جتي لسٽ ٿيل ڪمپنين جي حصص ۽ ٻين منظور ٿيل سيڪيورٽيز جو واپار ٿئي ٿو. اهڙيءَ ريت شهر جو مالياتي نظام بئنڪنگ کان اڳتي سرمائي بازار، انشورنس، اثاثا انتظام، سيڙپڪاري، پرڏيهي ناڻي، ادائيگين ۽ ڪارپوريٽ مالي خدمتن تائين پکڙيل آهي. [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو ڪراچيءَ ۾ واقع مرڪزي واپاري علائقو؛ سرمائي بازار سنڌ جي مالياتي شعبي جو اهم حصو آهي.]] === سنڌ بئنڪ === {{Main|سنڌ بئنڪ}} '''[[سنڌ بئنڪ]]''' سنڌ حڪومت جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي. بئنڪ 29 آڪٽوبر 2010ع تي '''10 ارب رپين''' جي شروعاتي سرمائي سان قائم ڪئي وئي، جيڪو مڪمل طور [[سنڌ حڪومت]] طرفان فراهم ڪيو ويو، ۽ اپريل 2011ع ۾ مڪمل بئنڪاري ڪاروبار شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ جو نيٽ ورڪ صرف سنڌ تائين محدود ناهي. 2026ع ۾ بئنڪ جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان جون '''330 آن لائين شاخون''' پاڪستان جي 169 شهرن ۽ ڳوٺن ۾ قائم هيون، جن مان '''58 اسلامي بئنڪاري لاءِ مخصوص''' هيون. انتظامي طور 97 شاخون سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقي، 109 ڪراچي ۽ بلوچستان واري ڏاکڻي علائقي ۽ 124 پنجاب، اسلام آباد، خيبر پختونخواهه ۽ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير تي مشتمل اترئين علائقي ۾ ورهايل هيون.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي پڄاڻيءَ تي سنڌ بئنڪ جا مجموعي قرض ۽ اڳواٽ رقمون '''170.502 ارب رپيا'''، خالص قرض '''147.521 ارب رپيا''' ۽ گراهڪن جون جمع پونجي ۽ ٻيا اڪائونٽ '''342.091 ارب رپيا''' هئا. ساڳئي وقت بئنڪ جي مجموعي ايڪوٽي 33.548 ارب رپيا، ٽيڪس کان اڳ منافعو 6.367 ارب رپيا ۽ ٽيڪس کان پوءِ منافعو 3.355 ارب رپيا رهيو. بئنڪ جو سرمائي ڪفايت تناسب 25.04 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ عام تجارتي بئنڪاري سان گڏ زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا، صارف قرض، اسلامي بئنڪاري، جمع اڪائونٽ ۽ ٻين بئنڪاري خدمتن ۾ ڪم ڪري ٿي. بئنڪ جون سالياني ۽ عبوري مالي رپورٽون، سرمائي ڪفايت ۽ ليڪوڊٽي بابت ريگيوليٽري ظاهرناما پڻ باقاعدي شايع ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Financials |url=https://www.sindhbank.com.pk/financials/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ === '''[[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]]''' سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت مائڪرو فنانس بئنڪ آهي. اها 27 مارچ 2015ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 3 مئي 2016ع تي ڪراچيءَ مان مائڪرو فنانس ڪاروبار شروع ڪيائين. ان جي شروعاتي ادا ڪيل سرمائي 750 ملين رپيا هئي، جيڪا بعد ۾ وڌائي '''هڪ ارب رپيا''' ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي باقاعده لائسنس يافته مائڪرو فنانس بئنڪ طور درج ڪري ٿو. بئنڪ کي هاڻي ملڪ گير سطح تي مائڪرو فنانس خدمتون هلائڻ جي اجازت پڻ حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Microfinance Banks |url=https://www.sbp.org.pk/sbp-regulated-institutions/microfinance-banks |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ جو بنيادي مقصد گهٽ آمدني وارن گهراڻن، ننڍن ڪاروبارن ۽ خاص طور عورتن تائين رسمي مالي خدمتن جي رسائي وڌائڻ آهي. ان جي قرضن ۾ عورتن لاءِ '''سجاڳ عورت قرض'''، مالداري قرض، ماهيگيري قرض، زرعي قرض، ڪاروباري قرض، سون تي قرض ۽ رهائشي ۽ عام مقصدن جا قرض شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Microfinance Bank Limited |url=https://sindhmfb.com/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيٽ بئنڪ جي 2025ع واري مالياتي استحڪام جائزي ۾ سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي ملڪ جي فعال مائڪرو فنانس بئنڪن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Financial Stability Review 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/FSR/2025/Complete%20FSR%202025.pdf |publisher=State Bank of Pakistan |year=2026 |at=Annexure VIII |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوآپريٽو بئنڪاري === سنڌ ۾ ڪوآپريٽو قرضن جي تاريخ خاص طور زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽين سان لاڳاپيل رهي آهي. '''سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ لميٽيڊ''' صوبي جي ڪوآپريٽو قرض واري نظام جو مٿيون ادارو هو. [[فيڊرل بئنڪ فار ڪوآپريٽوز]] جي قيام کان پوءِ سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي 1977ع واري وفاقي ڪوآپريٽو بئنڪ قانون تحت صوبائي اپيڪس بئنڪ جي حيثيت حاصل ٿي. وفاقي بئنڪ سنڌ حڪومت جي مڪمل ضمانت تي ان وسيلي موسمي زرعي ۽ ٽريڪٽر قرض فراهم ڪندي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240804155535/https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |url-status=dead}}</ref> قرضن جي واپسيءَ ۾ مسئلن کان پوءِ وفاقي بئنڪ 1989ع کان سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي نوان قرض ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا. سنڌ حڪومت موجب بئنڪ جي بحالي يا ٻيهر فعال ڪرڻ بابت معاملو بعد ۾ صوبائي حڪومت آڏو آندو ويو ۽ '''20 جنوري 2004ع''' تي سنڌ ڪابينا اصولي طور بئنڪ کي تحليل ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي مائڪرو ڪريڊٽ بئنڪ قائم ڪرڻ جي تجويز منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240804155535/https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |url-status=dead}}</ref> ان ڪري سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي موجوده فعال تجارتي بئنڪ طور درج ڪرڻ بدران سنڌ جي '''تاريخي ڪوآپريٽو مالياتي نظام''' هيٺ بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. موجوده مائڪرو فنانس نظام ۾ [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] الڳ، اسٽيٽ بئنڪ کان لائسنس يافته ادارو آهي. === سرڪاري فنڊن جو انتظام === سنڌ حڪومت پنهنجي مخصوص فنڊن ۽ ڊگهي مدي وارن مالي اثاثن جي انتظام لاءِ پڻ الڳ ادارتي ڍانچو قائم ڪيو آهي. '''سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس''' 2013ع جي سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو، جنهن جو قانوني مقصد سنڌ حڪومت ۽ ان جي ادارن جي فنڊن جي سيڙپڪاريءَ جو مؤثر انتظام ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Fund Management House Act, 2013 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=SpecializedUnits%5CFMH%5CSindh+Fund+Management+House+Act%2C+2013.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |date=29 October 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي فنڊ انتظامي ڍانچي ۾ '''سنڌ صوبائي پينشن فنڊ''' ۽ '''سنڌ جنرل پروويڊنٽ انويسٽمينٽ فنڊ''' جهڙا وڏا فنڊ شامل آهن. انهن فنڊن جو مقصد مستقبل جي سرڪاري ذميوارين لاءِ سرمايو گڏ ڪرڻ ۽ ان کي مقرر سيڙپڪاري پاليسيءَ تحت منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Funds Managed by the Sindh Fund Management House |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-21-22%2FVOLUME+-+I.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري === سنڌ ۾ روايتي بئنڪ شاخن سان گڏ موبائل ۽ انٽرنيٽ بئنڪاري، اي ٽي ايم، پوائنٽ آف سيل، فوري ادائيگي ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاريءَ جو استعمال پڻ وڌيو آهي. اهي خدمتون خاص طور اهڙن علائقن ۾ مالي شموليت لاءِ اهم آهن، جتي روايتي بئنڪ شاخن تائين رسائي محدود آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] برانچ کان سواءِ بئنڪاري بابت ٽه ماهي انگ جاري ڪري ٿو. 2026ع ۾ پڻ انهن خدمتن بابت باقاعده ٽه ماهي رپورٽون جاري ٿي رهيون هيون، جيڪي ايجنٽن، اڪائونٽن ۽ ڊجيٽل ٽرانزيڪشنن جي قومي واڌ کي ماپين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Quarterly Branchless Banking Newsletters |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/quarterly-branchless-banking-newsletters |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا مالياتي ادارا === سنڌ ۾ موجود هر بئنڪ کي “سنڌ جو مالياتي ادارو” چوڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيتريون بئنڪون وفاقي قانون تحت قائم قومي ادارا آهن، جن جو سنڌ ۾ رڳو هيڊ آفيس يا شاخون آهن. هيٺ ڏنل فهرست ۾ سنڌ حڪومت سان سڌي ادارياتي وابستگي رکندڙ ادارن ۽ سنڌ ۾ واقع اهم قومي مالياتي ادارن جي نوعيت الڳ ڏيکاري وئي آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم بئنڪاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#2F75B5; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | ملڪيت / دائرو ! style="background:#7030A0; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سنڌ بئنڪ]] | style="background:#EAF2F8;" | تجارتي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | سنڌ حڪومت | style="background:#F3E5F5;" | تجارتي، زرعي، صارف ۽ اسلامي بئنڪاري |- | style="background:#BDD7EE;" | [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] | style="background:#D6EAF8;" | مائڪرو فنانس بئنڪ | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت | style="background:#EADCF0;" | گهٽ آمدني وارن گهراڻن، عورتن ۽ ننڍن ڪاروبارن جي مالي شموليت |- | style="background:#D9EAF7;" | سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#EAF2F8;" | تاريخي ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي ڪوآپريٽو نظام | style="background:#F3E5F5;" | زرعي ڪوآپريٽو قرض؛ بعد ۾ تحليل جي عمل هيٺ |- | style="background:#BDD7EE;" | سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس | style="background:#D6EAF8;" | سرڪاري فنڊ انتظام | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ حڪومت | style="background:#EADCF0;" | سرڪاري فنڊن ۽ سيڙپڪاريءَ جو انتظام |- | style="background:#D9EAF7;" | [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | مرڪزي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي / قومي | style="background:#F3E5F5;" | مالياتي پاليسي، ڪرنسي، بئنڪاري ضابطو ۽ مالياتي استحڪام |- | style="background:#BDD7EE;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | سرمائي بازار | style="background:#C6E0B4;" | قومي | style="background:#EADCF0;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپاري منڊي |} == خدمتن وارا شعبا == [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي]] پاڪستان جو اهم مالياتي، واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي؛ شهر ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سميت ڪيترن قومي مالياتي ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن.]] سنڌ جي معيشت ۾ [[خدمتن وارو شعبو]] واپار، بئنڪاري ۽ ماليات، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، تعليم، صحت، معلوماتي ٽيڪنالاجي، مواصلات، قانوني ۽ ٻين پيشاور خدمتن، ريئل اسٽيٽ، سياحت، مهمان نوازي ۽ سرڪاري انتظام تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو خدمتي مرڪز آهي، جتي ملڪ جا ڪيترائي اهم بئنڪاري، مالياتي، واپاري، بندرگاهي، هوابازي، صحت، تعليمي، قانوني، انجنيئرنگ ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ادارا مرڪوز آهن. [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[شهيد بينظيرآباد]]، [[ميرپورخاص]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تعليم، صحت، واپار، ٽرانسپورٽ، سرڪاري انتظام ۽ پيشاور خدمتون مقامي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذريعا آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي قومي حسابن ۾ خدمتن واري شعبي کي هول سيل ۽ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، رهائش ۽ خوراڪ جون خدمتون، معلومات ۽ مواصلات، ماليات ۽ انشورنس، ريئل اسٽيٽ، سرڪاري انتظام ۽ سماجي تحفظ، تعليم، انساني صحت ۽ سماجي ڪم ۽ ٻين خانگي خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مالي سال 2022–23ع ۾ قومي سطح تي خدمتن واري شعبي جو مجموعي قومي پيداوار ۾ حصو 58.41 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=National Census Report 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/National-Census-Report-2023.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Section 1.7.3, Services Sector |access-date=24 August 2026}}</ref> === صحت جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[فائل:Mariamman temple in JPMC karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڪراچي]] جي احاطي ۾ مريمّن مندر؛ اسپتال سنڌ جي وڏن تدريسي ۽ ٽئين درجي جي صحت مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[فائل:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] سان لاڳاپيل اسپتال، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خصوصي صحت ادارن مان هڪ.]] سنڌ ۾ صحت جون خدمتون سرڪاري، خانگي ۽ غير منافع بخش ادارن جي وسيع نظام ذريعي فراهم ٿين ٿيون. سرڪاري نظام ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون، ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز، ڳوٺاڻا صحت مرڪز، تعلقي ۽ ضلعي اسپتالون، تدريسي اسپتالون ۽ مخصوص بيمارين جا ادارا شامل آهن. [[سنڌ صحت کاتو]] صوبي ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ٽئين درجي جي صحت خدمتن سان گڏ ويڪسينيشن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ليڊي هيلٿ ورڪر پروگرام، هيپاٽائيٽس، ٽي بي ۽ ٻين عوامي صحت پروگرامن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ صحت کاتي جي ادارياتي ڄاڻ موجب صوبي جي سرڪاري صحت نظام ۾ هزارين ڊاڪٽر، نرسون، پيراميڊيڪل عملي ۽ ليڊي هيلٿ ورڪر ڪم ڪن ٿا. کاتي جي ڄاڻ ۾ 8 تدريسي اسپتالون، 20 مخصوص طبي ادارا، 16 ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون، 27 وڏيون اسپتالون، 50 تعلقي اسپتالون، 147 ڳوٺاڻا صحت مرڪز، 772 بنيادي صحت يونٽ، 1,499 ڊسپينسريون، 107 ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز ۽ 29 ميٽرنٽي هوم درج آهن.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل اسپتالون، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[قومي ادارو براءِ دل جون بيماريون]]، [[قومي ادارو براءِ ٻارن جون بيماريون]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال]] ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي ادارن ذريعي مخصوص ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون فراهم ٿين ٿيون. سنڌ صحت کاتو ضلعي وار صحت سهولتن جي حيثيت، بسترن، انتظام ۽ ڪم جي وقت بابت پڻ انگ شايع ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=District Wise Health Facilities |url=https://health.sindh.gov.pk/district-wise-health-facilities |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت جو شعبو ڊاڪٽرن ۽ نرسن کان سواءِ ڏندن جي ماهرن، فارماسسٽن، فزيوٿراپسٽن، ميڊيڪل ٽيڪنالاجسٽن، ليبارٽري عملي، پيراميڊيڪس، دائين، ليڊي هيلٿ ورڪرن ۽ صحت جي انتظامي عملي لاءِ پڻ روزگار جو اهم ذريعو آهي. === قانوني خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ عدليه}} [[فائل:The Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]، ڪراچي؛ عدالت جي تاريخي عمارت جو منظر.]] سنڌ ۾ قانوني خدمتن جو نظام عدالتن، وڪيلن، قانوني صلاحڪارن، سرڪاري قانون آفيسرن، پراسيڪيوشن، ڪارپوريٽ قانوني شعبن ۽ متبادل تڪراري حل جي خدمتن تي مشتمل آهي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] صوبي جي اعليٰ عدالت آهي، جڏهن ته ان جي ماتحت ضلعي ۽ سيشن عدالتون، سول عدالتون، جوڊيشل مئجسٽريٽن جون عدالتون ۽ مختلف خصوصي عدالتون ۽ ٽربيونل ڪم ڪن ٿا. ان کان علاوه ڪراچي ۾ سپريم ڪورٽ ۽ وفاقي شريعت عدالت جون رجسٽريون پڻ ڪم ڪن ٿيون. صوبي ۾ وفاقي ليبر واري قانون تحت [[اين آي آر سي]] جون بينچون پڻ ڪم ڪن ٿيون. وڪالت جي پيشي جي صوبائي ريگيوليٽري ڍانچي ۾ [[سنڌ بار ڪائونسل]] بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها قانون موجب وڪيلن جي داخلا، پيشاور ضابطن ۽ بار سان لاڳاپيل انتظامي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ [[ڪراچي بار ايسوسيئيشن]]، سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن ۽ مختلف ضلعن جون بار ايسوسيئيشنون پڻ قانوني پيشي جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Verified List of Advocates – Karachi Bar Association 2026 |url=https://app.sindhbarcouncil.org/KBA_Election_2026/Additional_List_Karachi_Bar_Association.pdf |publisher=Sindh Bar Council |date=6 May 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي وڏي ڪارپوريٽ معيشت سبب صوبي جي قانوني شعبي ۾ روايتي سول ۽ فوجداري وڪالت سان گڏ ڪمپني قانون، بئنڪاري، ٽيڪسيشن، سامونڊي واپار، دانشورانه ملڪيت، مزدور قانون، تجارتي معاهدن ۽ ثالثي جون خدمتون پڻ اهم آهن. === تعليم ۽ تدريس جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} سنڌ ۾ تعليم جو شعبو سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، فني ۽ ووڪيشنل ادارن، مدرسن ۽ ٻين تربيتي ادارن تي مشتمل آهي. تدريس سان گڏ هن شعبي ۾ تحقيق، تعليمي انتظام، نصاب سازي، امتحاني خدمتون، لائبريري ۽ تعليمي ٽيڪنالاجي پڻ شامل آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] ۽ صوبي جون طبي، انجنيئرنگ ۽ خانگي يونيورسٽيون اهم تعليمي ۽ تحقيقي مرڪز آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] جي موجوده فهرست ۾ سنڌ جون سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون ۽ انهن جا منظور ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref>{{cite web |title=HEC Recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506225913/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |url-status=dead}}</ref> اعليٰ تعليمي ادارا تدريس کان علاوه سائنسي تحقيق، ڪاروباري جدت ۽ صنعت سان علمي رابطي جون خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي منظور ٿيل تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسن واري فهرست ۾ سنڌ جون ڪيتريون يونيورسٽيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Established Offices of Research, Innovation and Commercialization |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803000128/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |url-status=dead}}</ref> === انجنيئرنگ، فني ۽ ووڪيشنل خدمتون === [[فائل:NED University White House.png|thumb|300px|کاٻو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي مرڪزي انتظامي عمارت، [[ڪراچي]].]] سنڌ ۾ انجنيئرنگ ۽ فني خدمتون تعمير، بجلي، توانائي، صنعت، آبپاشي، مواصلات، پيٽروليم، کان کني، بندرگاهن، انفراسٽرڪچر، ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر سميت ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن. ڪراچي ۽ ڄامشوري ۾ قائم وڏن انجنيئرنگ ادارن سان گڏ صوبي جي ٻين شهرن ۾ پڻ انجنيئرنگ يونيورسٽيون، پولي ٽيڪنڪ ۽ فني تربيت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي|سنڌ فني تعليم ۽ ووڪيشنل تربيت اٿارٽي]] صوبي جي سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارن جي انتظام ۽ تربيت جو اهم ادارو آهي. ان جي ادارن ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس، سافٽويئر، ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ، پاور، مائننگ، ميڪاٽرونڪس، تعمير، زرعي مشينري ۽ ٻين فني شعبن ۾ ڊپلوما ۽ مهارتي تربيت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Employment Through Skill – Technical and Vocational Training Programmes |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/AdmissionNoticeforAS2022_23.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع واري تعليمي سيشن ۾ اٿارٽيءَ چين جي فني ادارن سان گڏ ڪوئلي جي کاڻ، سول ۽ تعميراتي انجنيئرنگ، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، بجلي، زميني سروي، پاڻي جي تحفظ ۽ هائيڊرو پاور جهڙن شعبن ۾ گڏيل فني تعليم جا پروگرام پڻ پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme 2025–26 |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مواصلات === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي معلوماتي ٽيڪنالاجي، سافٽويئر، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل خدمتن جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر تياري، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشنون، ڪلائوڊ خدمتون، سائبر سيڪيورٽي، ڊيٽا پروسيسنگ، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ڪال سينٽر، اي ڪامرس ۽ مالي ٽيڪنالاجي شامل آهن. ڪراچيءَ ۾ يونيورسٽين، ٽيڪنالاجي ڪمپنين، بئنڪن، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن ۽ نون ڪاروباري ادارن جي وڏي موجودگيءَ سبب ڊجيٽل خدمتن لاءِ نسبتاً وسيع ماحول پيدا ٿيو آهي. حيدرآباد، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ معلوماتي ٽيڪنالاجي تعليم، فري لانسنگ ۽ ڊجيٽل خدمتن جي سرگرمي موجود آهي. === ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري === {{Main|سنڌ ۾ ٽرانسپورٽ}} سنڌ جي خدمتن واري معيشت ۾ ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداريءَ کي خاص اهميت حاصل آهي. صوبي جو ٽرانسپورٽ نظام روڊ، ريلوي، شهري بس سروس، هوابازي، سامونڊي بندرگاهن، مال برداري، گودامن ۽ لاجسٽڪس تي مشتمل آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] ملڪ جي سامونڊي واپار کي سنڌ جي روڊ ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن ۽ هوائي مال برداريءَ جو اهم مرڪز آهي. [[فائل:Greenline Metro Station Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي گرين لائين بس ريپڊ ٽرانزٽ|گرين لائين]] جي اسٽيشن، [[ڪراچي]]؛ شهر جي بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام جو حصو.]] ڪراچيءَ جي وڏي آبادي سبب شهري ٽرانسپورٽ صوبي جي خدمتي ڍانچي جو اهم حصو آهي. شهر ۾ روايتي بسون، مني بسون، ٽيڪسيون ۽ رڪشا سان گڏ بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام ۽ جديد بس خدمتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ منصوبن جو مقصد شهري پبلڪ ٽرانسپورٽ، بس ڪوريڊورن ۽ گڏيل ٽرانسپورٽ نظام کي وڌائڻ آهي. صوبي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ مسافرن سان گڏ زرعي پيداوار، صنعتي سامان ۽ واپاري شين کي مارڪيٽن، ريلوي اسٽيشنن، شهرن ۽ بندرگاهن تائين پهچائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. === پوليس ۽ امن امان جون خدمتون === {{Main|سنڌ پوليس}} [[فائل:Karachi local police Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ۾ مقامي پوليس جا اهلڪار؛ [[سنڌ پوليس]] صوبي ۾ عوامي تحفظ ۽ امن امان جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿي.]] '''[[سنڌ پوليس]]''' صوبي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، عوامي امن امان، ٽريفڪ انتظام، اهم هنڌن جي حفاظت ۽ هنگامي حالتن ۾ پوليس ڪارروائيءَ جو بنيادي صوبائي ادارو آهي. پوليس جو انتظام انسپيڪٽر جنرل آف پوليس جي سربراهيءَ هيٺ هلندو آهي ۽ صوبي جي مختلف پوليس رينجن، ضلعن، سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ذريعي ڪم ڪري ٿو. عام ضلعي پوليس کان علاوه سنڌ پوليس ۾ ڏوهن جي جاچ، ٽريفڪ، اسپيشل برانچ، ڪائونٽر ٽيررازم، ريپڊ رسپانس ۽ ٻين مخصوص ڪمن لاءِ الڳ يونٽ موجود آهن. ڪراچي جي آبادي، صنعتي مرڪزن، بندرگاهن، مالياتي ادارن ۽ وڏي شهري ڍانچي سبب هتي پوليسنگ جون ضرورتون صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن کان مختلف آهن. پوليس کان علاوه جيلن، پراسيڪيوشن، عدليه، سول ڊفينس ۽ ٻين ادارن جون خدمتون پڻ سنڌ جي انصاف ۽ عوامي تحفظ واري نظام جو حصو آهن. === سرڪاري انتظام ۽ عوامي خدمتون === صوبائي ۽ مڪاني حڪومتون سنڌ ۾ تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، روينيو، زمينن جي انتظام، بلدياتي خدمتن، منصوبابندي، ماحوليات، ٽرانسپورٽ، سماجي ڀلائي ۽ ٻين عوامي خدمتن لاءِ وڏي انتظامي افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪن ٿيون. صوبائي سيڪريٽريٽ سان گڏ ڪمشنري، ڊپٽي ڪمشنري، تعلقي ۽ مڪاني حڪومتن جا ادارا انتظامي خدمتن جو علائقائي نيٽ ورڪ ٺاهين ٿا. وڏن شهرن ۾ پاڻي ۽ نيڪال، صفائي، سالڊ ويسٽ مئنيجمينٽ، فائر بريگيڊ، پارڪن، شهري رٿابندي ۽ بلدياتي انفراسٽرڪچر جون خدمتون پڻ شهري خدمتن واري معيشت جو اهم حصو آهن. === هنگامي ۽ بچاءَ جون خدمتون === سنڌ ۾ طبي هنگامي حالتن، روڊ حادثن، باهه، ٻوڏن، عمارتن جي حادثن ۽ ٻين آفتن لاءِ ايمبولينس، فائر ۽ ريسڪيو خدمتون موجود آهن. وڏن شهرن ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ ڪيترائي غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿا. آفتن جي انتظام ۾ صوبائي ۽ ضلعي انتظاميا، صحت کاتو، پوليس ۽ ٻين لاڳاپيل ادارن جو گڏيل ڪردار آهي. === واپار، ماليات ۽ ڪاروباري خدمتون === {{See also|سنڌ ۾ واپار}} هول سيل ۽ پرچون واپار سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي خدمتن واري معيشت جو وسيع حصو آهي. ڪراچيءَ جون وڏيون واپاري منڊيون، درآمد ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪمپنيون، بندرگاهي ايجنٽ، مال بردار ڪمپنيون ۽ گودام قومي ۽ بين الاقوامي واپار سان ڳنڍيل آهن، جڏهن ته صوبي جي زرعي شهرن جون اناج، ڪپهه، چانور، ميون، ڀاڄين ۽ مال مويشي جون منڊيون ڳوٺاڻي پيداوار کي شهري مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿيون. بئنڪاري، انشورنس، حسابداري، آڊٽ، ٽيڪسيشن، صلاحڪاري، اشتهارسازي ۽ ريئل اسٽيٽ پڻ پيشاور ۽ ڪاروباري خدمتن جا اهم شعبا آهن. [[ڪراچي]] ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترن وڏن بئنڪن، انشورنس ۽ ڪارپوريٽ ادارن جي موجودگي سنڌ جي مالياتي خدمتن کي قومي اهميت ڏئي ٿي. === سياحت ۽ مهمان نوازي === {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} سنڌ جي سياحتي خدمتن ۾ هوٽلون، مهمان خانا، ريسٽورنٽ، ٽريول ايجنسيون، ٽور آپريٽر، ٽرانسپورٽ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. [[موهن جو دڙو]]، [[مڪلي]]، [[ٺٽو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[ڪارونجهر]]، [[ڀنڀور]] ۽ ڪراچيءَ جا ساحلي ۽ تاريخي ماڳ سنڌ جي سياحتي معيشت جا اهم وسيلا آهن. مذهبي ۽ ثقافتي سياحت پڻ اهم آهي؛ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ ٻين درگاهن ۽ ميلن ڏانهن وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا، جنهن سان مقامي ٽرانسپورٽ، رهائش، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍي واپار جون خدمتون ڳنڍيل آهن. === ذاتي، سماجي ۽ ٻين خدمتن جا شعبا === خدمتن واري معيشت جو هڪ وڏو حصو ننڍن ۽ غير رسمي ڪاروبارن تي مشتمل آهي. ان ۾ گاڏين جي مرمت، اليڪٽريشن، پلمبنگ، درزڪو ڪم، حجامت ۽ خوبصورتي جون خدمتون، گهريلو ڪم، ڪيٽرنگ، فوٽوگرافي، پرنٽنگ، مرمت ۽ سار سنڀال، سيڪيورٽي خدمتون ۽ ٻين ذاتي ۽ گهريلو خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن. غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ سنڌ جي سماجي خدمتن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اهي صحت، تعليم، غربت گهٽائڻ، هنگامي امداد، معذور ماڻهن جي مدد، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، صاف پاڻي ۽ ٻين سماجي شعبن ۾ سرڪاري خدمتن سان گڏ ڪم ڪن ٿا. == محنت ۽ روزگار == {{Main|سنڌ ۾ محنت ۽ روزگار}} سنڌ جي پورهيت منڊي صوبي جي شهري، صنعتي، زرعي ۽ خدمتي معيشت جي گڏيل بناوت سان لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جي وڏي صنعتي، واپاري، مالي ۽ خدمتي مرڪز طور سنڌ جي غير زرعي روزگار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جڏهن ته صوبي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت، مالداري، ماهيگيري، تعمير، ننڍي واپار ۽ غير رسمي ڪم روزگار جا اهم ذريعا آهن. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي '''ليبر فورس سروي 2024–25ع''' موجب 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ سنڌ جي مجموعي [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] '''51.9 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرڪت '''82.8 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''18.5 سيڪڙو''' هئي. 2020–21ع ۾ سنڌ جي مجموعي شرح 51.8 سيڪڙو، مردن جي 83.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 17.8 سيڪڙو هئي؛ ان ڪري عورتن جي شرڪت ۾ معمولي واڌ آئي، جڏهن ته صنفي فرق اڃا به وڏو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 3.2 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب 2024–25ع ۾ '''49.2 سيڪڙو''' هو؛ مردن ۾ اهو 79.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 16.8 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ليبر فورس ۽ روزگار جا اهم انگ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا چونڊ اهم انگ، 2024–25ع |- style="background:#2E75B6; color:white;" ! اشاري ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مختصر وضاحت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ليبر فورس شرڪت جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 51.9% | style="background:#E2F0D9;" | 82.8% | style="background:#FCE4EC;" | 18.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آبادي |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | روزگار-آبادي تناسب | style="background:#EBF1DE;" | 49.2% | style="background:#EBF1DE;" | 79.0% | style="background:#F8D7E4;" | 16.8% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | ڪم ڪندڙ آباديءَ جو تناسب |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | بيروزگاري جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 5.3% | style="background:#E2F0D9;" | 4.6% | style="background:#FCE4EC;" | 9.0% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | عورتن ۾ شرح مردن کان لڳ ڀڳ ٻيڻي |} <ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بيروزگاري ۽ نوجوان === سنڌ ۾ بيروزگاري 2020–21ع جي 3.8 سيڪڙو مان وڌي 2024–25ع ۾ '''5.3 سيڪڙو''' ٿي. ساڳئي عرصي ۾ مردن جي بيروزگاري 3.3 سيڪڙو مان 4.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 6.6 سيڪڙو مان '''9.0 سيڪڙو''' ٿي وئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ باوجود عورتن لاءِ روزگار تائين رسائي وڌيڪ محدود رهي آهي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> نوجوانن ۾ تعليم، روزگار ۽ تربيت کان ٻاهر رهڻ پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. 15 کان 24 ورهين جي نوجوانن مان سنڌ ۾ '''32.0 سيڪڙو''' 2024–25ع ۾ نه روزگار ۾، نه تعليم ۾ ۽ نه تربيت ۾ هئا، جڏهن ته 2020–21ع ۾ اها شرح 36.2 سيڪڙو هئي. عورت نوجوانن ۾ هي مسئلو وڌيڪ شديد آهي.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Section 8.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورتن جي پورهيت شرڪت ۽ صنفي فرق === سنڌ ۾ عورتن جي مزدور مارڪيٽ ۾ شرڪت مردن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي. 2024–25ع ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري عورتن جي ليبر فورس شرڪت 18.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته مردن جي 82.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عورتن جي روزگار جي نوعيت شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن ۾ مختلف آهي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو زراعت، ڪپهه چونڊڻ، مالداري، گهريلو پيداوار ۽ خانداني ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته شهري عورتون تعليم، صحت، ڪپڙي ۽ گارمينٽ، گهريلو ڪم، سرڪاري خدمتن، بئنڪاري ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون. ليبر فورس سروي موجب عورتن جو غير رسمي روزگار ۾ حصو پڻ تمام وڏو آهي. 2024–25ع ۾ سنڌ جي عورتن جي غير رسمي روزگار جو تناسب لڳ ڀڳ '''84.1 سيڪڙو''' هو، جيڪو مردن جي 73.2 سيڪڙو کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روزگار جي شعبي وار ورڇ === 2024–25ع ۾ سنڌ ۾ روزگار جو سڀ کان وڏو حصو زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ سان لاڳاپيل هو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن روزگار يافته ماڻهن مان '''31.9 سيڪڙو''' زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ ۾، '''17.4 سيڪڙو''' هول سيل ۽ پرچون واپار ۾، '''15.5 سيڪڙو''' پيداواري صنعت ۾ ۽ '''8.3 سيڪڙو''' تعميراتي شعبي ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh: Percentage Distribution of Employed Persons by Major Industry Divisions, Sex and Area 2024-25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#4F81BD; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ روزگار جي اهم شعبي وار ورڇ، 2024–25ع |- style="background:#5B9BD5; color:white;" ! شعبو ! روزگار جو حصو ! معاشي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيري | style="background:#E2F0D9;" | 31.9% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي معيشت جو سڀ کان وڏو روزگار ڏيندڙ شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | هول سيل ۽ پرچون واپار | style="background:#EBF1DE;" | 17.4% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | شهري ۽ غير رسمي روزگار جو اهم مرڪز |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | پيداواري صنعت | style="background:#E2F0D9;" | 15.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، ڪيميائي، انجنيئرنگ وغيره |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | تعمير | style="background:#EBF1DE;" | 8.3% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | وڏي پيماني تي غير رسمي ۽ مردن جو روزگار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ٽرانسپورٽ ۽ اسٽوريج | style="background:#E2F0D9;" | 5.8% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | بندرگاهن، روڊ ۽ شهري نقل و حمل سان لاڳاپيل |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | سرڪاري انتظام ۽ دفاع | style="background:#EBF1DE;" | 3.9% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | سرڪاري ملازمت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#E2F0D9;" | 3.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سرڪاري ۽ خانگي تدريسي شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | صحت ۽ سماجي خدمتون | style="background:#EBF1DE;" | 2.2% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | اسپتالون، ڪلينڪ ۽ سماجي خدمتون |} <ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === رسمي ۽ غير رسمي روزگار === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ ۾ غير رسمي روزگار غالب آهي. 2024–25ع ۾ نئين بين الاقوامي شمارياتي تعريف هيٺ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ '''17.5 ملين''' روزگار يافته ماڻهو هئا، جن مان تقريباً '''4.0 ملين، يعني 23 سيڪڙو''' رسمي روزگار ۾ ۽ '''13.5 ملين، يعني 77 سيڪڙو''' غير رسمي روزگار ۾ هئا.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 4.17 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي روزگار ۾ ننڍو واپار، تعميراتي ڪم، گهريلو ڪم، ٽرانسپورٽ، ننڍيون ورڪشاپون، ڪپڙي ۽ گارمينٽ جون غير رجسٽرڊ يونٽون، زرعي مزدوري ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن جو وڏو حصو شامل آهي. اهڙي روزگار ۾ اڪثر تحريري ملازمت جا معاهدا، سماجي تحفظ، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ٻين قانوني فائدن تائين رسائي محدود هوندي آهي. 2020–21ع کان 2024–25ع تائين سنڌ ۾ غير رسمي روزگار جو حصو تقريباً 69.7 سيڪڙو مان وڌي 76.4 سيڪڙو ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ جو وڏو حصو غير رسمي معيشت ۾ جذب ٿيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ روزگاري ۽ ڪم جا ڪلاڪ === [[گهٽ روزگاري]] انهن ماڻهن کي ظاهر ڪري ٿي جيڪي سروي واري هفتي ۾ 35 ڪلاڪن کان گهٽ ڪم ڪن ٿا، وڌيڪ ڪم ڪرڻ چاهين ٿا ۽ اضافي ڪم لاءِ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 2024–25ع جي ليبر فورس سروي ۾ گهٽ روزگاري کي علائقي، جنس، تعليم ۽ ملازمت جي حيثيت موجب الڳ ماپيو آهي.<ref>{{cite web |title=Labour Force Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/labour-force-statistics/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊگها ڪم جا ڪلاڪ به مزدور مارڪيٽ جو هڪ اهم مسئلو آهن. قومي Employment Trend Report موجب 50 ڪلاڪ يا وڌيڪ في هفتي ڪم ڪندڙ ماڻهن جو حصو 2024–25ع ۾ لڳ ڀڳ 39.8 سيڪڙو هو؛ سنڌ لاءِ ڪم جا ڪلاڪ صنعت ۽ پيشو موجب وڏي فرق سان ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ ۾ گهٽ اجرت === سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون، 2015ع]] تحت مقرر ڪئي وڃي ٿي. هن قانون تحت سنڌ حڪومت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] جي سفارش تي مختلف مهارتي درجن ۽ صنعتن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت جا اگهه مقرر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Act, 2015 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000105.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2026–27ع لاءِ سنڌ ۾ غير ماهر پورهيتن جي گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت '''43,000 رپيا''' مقرر ڪئي وئي، جيڪا 1 جولاءِ 2026ع کان لاڳو آهي. نئين شرح موجب نيم ماهر پورهيتن لاءِ 44,484 رپيا، ماهر پورهيتن لاءِ 53,350 رپيا ۽ انتهائي ماهر پورهيتن لاءِ 55,626 رپيا ماهوار گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Notifications |url=https://mwb.sindh.gov.pk/notifications?show=notification |publisher=Minimum Wages Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#806000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت، 2026–27ع |- style="background:#BF9000; color:white;" ! پورهيت جو درجو ! گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | غير ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 43,000 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | نيم ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 44,484 رپيا |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 53,350 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | انتهائي ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 55,626 رپيا |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبري ۽ قرضي پورهيو === سنڌ جي ڪجهه ڳوٺاڻن شعبن ۾ قرض، زمينداري لاڳاپن ۽ معاشي انحصار سان لاڳاپيل جبري يا قرضي پورهئي جا مسئلا تاريخي طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. انهن مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ اسيمبلي '''سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون، 2015ع''' منظور ڪيو، جنهن تحت قرض جي بدلي ۾ جبري يا جزوي جبري محنت کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Bonded Labour System (Abolition) Act, 2015 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000171.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2021ع ۾ هن قانون هيٺ ضابطا پڻ جاري ڪيا ويا، جن ۾ جبري پورهئي جي نگراني، ضلعي سطح جي ويجيلنس ڪميٽين ۽ متاثر پورهيتن جي سڃاڻپ ۽ بحاليءَ لاءِ انتظامي فريم ورڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Bonded Labour System (Abolition) Rules, 2021 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=RULE&Year=2021 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورت زرعي پورهيت === سنڌ ۾ عورتن جي زرعي محنت کي قانوني سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ '''سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ، 2019ع''' منظور ڪيو ويو. قانون عورت زرعي پورهيتن کي اجرت، صحت، سماجي تحفظ، سرڪاري زرعي خدمتن، لکيل معاهدي، يونين يا تنظيم ٺاهڻ، گڏيل سوديبازي ۽ صنفي امتياز کان تحفظ جا حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> هي قانون سڌي ملازمت، ٺيڪيدار وسيلي ڪم، خانداني پورهيت ۽ بغير اجرت خانداني زرعي ڪم ڪندڙ عورتن کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيت === [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ، 2018ع]] ذريعي گهر ۾ اجرت يا ٺيڪي تي ڪم ڪندڙ پورهيتن کي قانوني سڃاڻپ ڏني وئي. قانون تحت گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جي رجسٽريشن، سندن ملازمن ۽ ٺيڪيدارن جو رڪارڊ ۽ سماجي، طبي، زچگي، شادي ۽ وفات سان لاڳاپيل ڀلائي فائدن تائين رسائيءَ لاءِ صوبائي ڪائونسل قائم ڪرڻ جي گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Home-Based Workers Act, 2018 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-26-000035.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن لاءِ رجسٽريشن پڻ کولي، جنهن جو مقصد انهن کي باقاعده مزدور رڪارڊ ۽ سماجي تحفظ واري نظام سان ڳنڍڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪم واري هنڌ جي حفاظت === 2012ع جي [[بلديه ٽائون ڪارخاني جي باهه]] جهڙن صنعتي حادثن سنڌ ۾ ڪارخانن جي حفاظت ۽ مزدور تحفظ بابت وڏي بحث کي جنم ڏنو. سنڌ ۾ موجوده بنيادي قانون '''سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون، 2017ع''' آهي، جيڪو ڪم جي جڳهن تي حادثن، زخمن، بيمارين ۽ ٻين پيشورانه خطرن کان تحفظ لاءِ قانوني فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون سنڌ جي تقريباً سڀني ڪم جي جڳهن تي لاڳو ٿئي ٿو، سواءِ کاڻن جي، جن لاءِ الڳ قانوني انتظام موجود آهي. اهو ملازمن تي محفوظ ڪم جو ماحول، خطري جي روڪٿام، حفاظتي انتظام ۽ ڪم ڪندڙن جي صحت جي حفاظت جون ذميواريون رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽريڊ يونين ۽ صنعتي لاڳاپا === سنڌ ۾ مزدورن جي تنظيم، ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن، گڏيل سوديبازي، صنعتي تڪرارن ۽ مزدور-ملازم لاڳاپن جو بنيادي قانون '''سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013ع''' آهي. اهو مزدورن کي ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ، گڏيل سوديبازي ڪندڙ نمائندي جي چونڊ ۽ صنعتي تڪرارن جي قانوني حل جو فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Industrial Relations Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون زرعي ۽ ماهيگيريءَ جي ڪجهه مزدورن کي پڻ تنظيم سازي جي دائري ۾ آڻي ٿو. ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ۽ صنعتي لاڳاپن جي انتظام ۾ [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جو دفتر اهم صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Labour & Human Resources Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون === سنڌ ۾ صنعت، بئنڪاري، ٽرانسپورٽ، پورٽ، ريلوي، تعليم، صحت، زرعي مزدوري ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي رجسٽرڊ يونين ۽ مزدور فيڊريشن ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ صنعت يا اداري جي سطح جا يونين، گڏيل سوديبازي ڪندڙ ايجنٽ ۽ صوبي يا قومي سطح جون مزدور فيڊريشن شامل آهن. رجسٽرڊ يونينن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مستقل عدد بدران [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جي رجسٽريشن رڪارڊ کي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. ٽريڊ يونينن جو بنيادي ڪردار اجرت، ڪم جا ڪلاڪ، حفاظتي حالتون، ملازمت جي شرطن، برطرفي، سماجي تحفظ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت مزدورن جي نمائندگي ڪرڻ آهي. === ملازمن جون تنظيمون === سنڌ، خاص طور ڪراچيءَ ۾، صنعتڪارن ۽ ملازمن جون ڪيتريون نمائنده تنظيمون پڻ موجود آهن. [[ايمپلائرز فيڊريشن آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اها پاڪستاني ملازمن جي قومي نمائنده تنظيم طور [[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائرز]] سميت بين الاقوامي ادارن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=The Employers' Federation of Pakistan |url=https://efp.org.pk/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ صنعتي علائقن جي سطح تي [[سائيٽ ايسوسيئيشن آف انڊسٽري]]، [[ڪورنگي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]]، [[نارٿ ڪراچي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]] ۽ ٻين صنعتي ۽ واپاري تنظيمن جو پڻ مزدور پاليسي، اجرت، صنعتي تعلقات ۽ ڪاروباري ضابطن بابت ڪردار آهي. === سماجي تحفظ ۽ مزدور ڀلائي === سنڌ ۾ پورهيتن لاءِ سماجي تحفظ ۽ ڀلائيءَ جو سڀ کان اهم صوبائي ادارو [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] آهي. اهو ملازمن ۽ ڪم ڪندڙن جي رجسٽريشن، بيماري، زچگي، ڪم واري حادثي ۽ ٻين سماجي تحفظ جي فائدن سان لاڳاپيل خدمتون مهيا ڪري ٿو. پورهيتن جي رهائش، تعليمي ادارن، اسڪالرشپن، شادي ۽ وفات جي گرانٽن ۽ ٻين ڀلائي پروگرامن لاءِ [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] پڻ ڪم ڪري ٿو. سنڌ ۾ Workers Welfare Fund بابت صوبائي قانون 2014ع ۾ منظور ٿيو ۽ بعد ۾ ان ۾ ترميمون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Sindh Workers Welfare Fund Act, 2014 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === پورهيتن جي سماجي تحفظ جا اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ پورهيتن سان لاڳاپيل اهم ادارا |- style="background:#8064A2; color:white;" ! ادارو ! نوعيت ! بنيادي ڪم |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ]] | style="background:#EAF2F8;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | مزدور پاليسي، قانون، معائنو، صنعتي لاڳاپا ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] | style="background:#D6EAF8;" | انتظامي / ضابطي وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽريڊ يونين، مزدور قانونن تي عمل، معائنو ۽ شڪايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | ٽه ڌري بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | گهٽ ۾ گهٽ اجرتن بابت سفارشون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] | style="background:#D6EAF8;" | سماجي تحفظ وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | طبي علاج، زچگي، بيماري ۽ ڪم جي حادثن سان لاڳاپيل فائدا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | مزدور ڀلائي ادارو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | رهائش، تعليم، اسڪالرشپ، شادي ۽ وفات گرانٽ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | ليبر ڪورٽون | style="background:#D6EAF8;" | عدالتي فورم | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | صنعتي ۽ مزدور تڪرارن جو قانوني حل |} === سنڌ جا اهم مزدور قانون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ مزدور معاملا وڏي حد تائين صوبائي اختيار هيٺ اچڻ سبب سنڌ پنهنجي مزدور قانونن جو وسيع صوبائي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان ۾ صنعتي لاڳاپا، ڪارخانا، دڪان ۽ تجارتي ادارا، اجرتون، ڪم جون شرطون، سماجي تحفظ، گهرن اندر ڪم، زچگي، پيشورانه حفاظت ۽ جبري پورهئي جا قانون شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#9E480E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم مزدور قانون |- style="background:#C65911; color:white; text-align:center;" ! قانون ! سال ! بنيادي موضوع |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ]] | 2013ع | ٽريڊ يونين، گڏيل سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر فنڊ ايڪٽ]] | 2014ع | مزدور ڀلائي ۽ ويلفيئر فنڊ |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون]] | 2015ع | گهٽ ۾ گهٽ اجرت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ ادائگي اجرت وارو قانون | 2015ع | اجرت جي ادائگي ۽ ڪٽوتيون |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ ملازمت جون مستقل حڪمن وارو قانون | 2015ع | ملازمت جون شرطون ۽ برطرفي |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ دڪان ۽ تجارتي ادارا قانون | 2015ع | ڪم جا ڪلاڪ، موڪل ۽ تجارتي ادارا |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ فيڪٽريز ايڪٽ]] | 2015ع | ڪارخانن جي ضابطي ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون]] | 2015ع | جبري ۽ قرضي پورهئي جو خاتمو |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون]] | 2017ع | ڪم واري هنڌ جي حفاظت ۽ صحت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ]] | 2018ع | گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جا حق |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ زچگي فائدا قانون | 2018ع | عورت ملازمن جا زچگي فائدا |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ]] | 2019ع | عورت زرعي پورهيتن جا حق |} <ref>{{cite web |title=Sindh Code – Labour Legislation |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مزدور پاليسي ۽ جديد انتظام === سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ پورهيتن جي قانوني حقن، بهتر ڪم واري ماحول ۽ بين الاقوامي مزدور معيارن جي عملدرآمد کي پنهنجي بنيادي مقصدن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Labour & Human Resources Department |url=https://lhr.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي [[ليبر انسپيڪشن مئنيجمينٽ سسٽم]] تي پڻ ڪم جاري رکيو، جنهن جو مقصد مزدور معائنن جي رڪارڊ، نگراني ۽ قانوني تعميل کي ڊجيٽل ۽ وڌيڪ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Follow-up Meeting on Labour Inspection Management System |url=https://dglabour.gos.pk/category/feature/ |publisher=Director General of Labour Sindh |date=27 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم چئلينج === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا اهم چئلينج عورتن جي گهٽ معاشي شرڪت، نوجوانن جو تعليم ۽ روزگار کان ٻاهر رهڻ، غير رسمي روزگار جو وڏو حصو، مهارتن ۽ مارڪيٽ جي ضرورتن ۾ فرق، ڪم واري هنڌ جي حفاظت، گهٽ اجرت جي قانون تي عملدرآمد، گهرن اندر ۽ زرعي مزدورن جي رجسٽريشن، سماجي تحفظ جي محدود ڪوريج ۽ جبري پورهئي جي خاتمي سان لاڳاپيل آهن. خاص طور غير رسمي معيشت جي وڏي هجڻ سبب ڪيترائي ڪم ڪندڙ قانوني طور مقرر اجرت، تحريري معاهدي، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ڪم واري حادثي جي تحفظ تائين مڪمل رسائي نٿا رکن. ان ڪري موجوده مزدور پاليسيءَ لاءِ رڳو نوڪريون پيدا ڪرڻ بدران '''روزگار جي معيار، رسمِي ٿيڻ، سماجي تحفظ ۽ صنفي شموليت''' پڻ اهم مسئلا آهن. == غربت ۽ عدم مساوات == {{Main|سنڌ ۾ غربت|پاڪستان ۾ غربت}} سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي عدم مساوات صوبي جي تيز شهريت، زرعي معيشت، شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي اڻبرابر ترقي، تعليم ۽ صحت تائين مختلف رسائي، زمين ۽ روزگار جي بناوت، ماحولياتي خطري ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن سان گهرو تعلق رکن ٿا. [[ڪراچي]] ۽ ڪجهه وڏن شهري مرڪزن ۾ آمدني، روزگار ۽ خدمتن جا موقعا صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن جي ڀيٽ ۾ گهڻا آهن، جڏهن ته ٿر، لاڙ ۽ ٻوڏ متاثر سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ مالي غربت، غذائي کوٽ ۽ بنيادي سهولتن کان محرومي وڌيڪ نمايان آهي. [[عالمي بئنڪ]] جي ضلعي سطح جي غربت واري اندازن، جيڪي [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] 2018–19ع ۽ [[پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز مئنيجمينٽ سروي]] 2019–20ع تي ٻڌل آهن، موجب سنڌ جي مجموعي مالي غربت جي شرح تقريباً '''24.1 سيڪڙو''' هئي. ضلعن جي وچ ۾ اها شرح تمام مختلف هئي: سڀ کان گهٽ اندازي واري ضلعي ۾ تقريباً 4.3 سيڪڙو ۽ سڀ کان وڌيڪ ۾ 60.8 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Supplemental Report on Poverty |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقن ۾ غربت شهري علائقن کان نمايان طور وڌيڪ آهي. عالمي بئنڪ موجب صوبي جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''37 سيڪڙو''' غربت جي لڪير کان هيٺ رهندو هو، جڏهن ته سنڌ جو شهري–ڳوٺاڻو غربت فرق پاڪستان جي سڀ کان نمايان علائقائي تفاوتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مالي غربت === مالي غربت عام طور گهريلو واپرائڻ يا آمدنيءَ کي هڪ مقرر غربت جي لڪير سان ڀيٽي ماپي ويندي آهي. پاڪستان ۾ قومي غربت جي لڪير بنيادي خوراڪ ۽ غير خوراڪي ضرورتن تي ٻڌل آهي، جڏهن ته عالمي بئنڪ پڻ بين الاقوامي خريداري قوت جي برابريءَ تي ٻڌل غربت جون لڪيرون استعمال ڪري ٿي. مختلف غربت لڪيرن، سروي سالن ۽ طريقن سبب انگ هڪ ٻئي کان سڌي طرح برابر نه هوندا آهن؛ تنهنڪري سنڌ لاءِ هر انگ سان ماخذ ۽ سال لکڻ ضروري آهي. 2018–19ع جي بنيادي ضلعي اندازن موجب سنڌ جي غربت 24.1 سيڪڙو هئي. عالمي بئنڪ جي تازي صوبائي سماجي تحفظ واري جائزي ۾ سنڌ جي ڳوٺاڻي غربت لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا قومي ڳوٺاڻي سراسري کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099435110262212337/pdf/P17853203df4d20a0984e039a963f22e1b.pdf |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7F6000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت جا چونڊ اهم اشاريو |- style="background:#BF9000; color:white;" ! اشاريو ! شرح / حد ! ماخذ ۽ بنيادي سال ! وضاحت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | مجموعي مالي غربت | style="background:#E2F0D9;" | 24.1% | style="background:#D9EAF7;" | HIES 2018–19 / PSLM 2019–20 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | ضلعي ننڍي ايراضيءَ جي اندازن تي ٻڌل |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | ضلعي غربت جي حد | style="background:#C6E0B4;" | 4.3%–60.8% | style="background:#DDEBF7;" | ساڳيو بنيادي ڊيٽا | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | صوبي اندر وڏي علائقائي اڻبرابري |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي غربت | style="background:#E2F0D9;" | لڳ ڀڳ 37% | style="background:#D9EAF7;" | عالمي بئنڪ، سنڌ سماجي تحفظ جائزو | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | شهري علائقن کان نمايان وڌيڪ |} <ref>{{cite report |title=Monetary Poverty in Pakistan: Province and District Level Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهڻ رخي غربت === {{Main|گهڻ رخي غربت انڊيڪس}} [[گهڻ رخي غربت انڊيڪس]] رڳو آمدني بدران تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ڪيترين محرومين کي گڏ ماپي ٿو. پاڪستان جي قومي MPI ۾ تعليم، صحت، پاڻي، صفائي، بجلي، رهائش، پچائڻ جي ٻارڻ ۽ اثاثن سميت ڪيترائي اشاري استعمال ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=United Nations Development Programme |date=20 June 2016 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2014–15ع واري پهرين قومي MPI رپورٽ ۾ سنڌ جي ڪيترن ضلعن اندر شديد تفاوت ظاهر ٿيو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهري ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت نسبتاً گهٽ هئي، جڏهن ته عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ محرومي تمام گهڻي هئي. ساڳئي رپورٽ موجب عمرڪوٽ ۽ ڪشمور انهن ضلعن ۾ شامل هئا جتي وقت سان غربت جي شرح وڌڻ جا سڀ کان وڏا مثال نظر آيا.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=UNDP Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ PSLM 2019–20ع جي بنياد تي تيار ڪيل پوسٽ ڊزاسٽر جائزي موجب سنڌ ۾ گهڻ رخي غربت قومي اوسط کان مٿي هئي. محرومين ۾ تعليم سڀ کان وڏو حصو وجهندي هئي، جنهن کان پوءِ زندگيءَ جو معيار ۽ صحت جا اشاري ايندا هئا.<ref>{{cite report |title=Living Conditions and Multidimensional Poverty |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-12/Pakistan%20PDNA%20Supplemental%20Report%20-%20Final.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> تازي عالمي MPI 2024ع ۾ پاڪستان لاءِ قومي سطح تي 2017–18ع جي سروي تي ٻڌل گهڻ رخي غربت جي شرح 38.3 سيڪڙو ڏني وئي آهي؛ اهو انگ سنڌ جو صوبائي موجوده انگ نه آهي، تنهنڪري ان کي سنڌ جي تازي MPI طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite report |title=Multidimensional Poverty Index for Pakistan 2024 |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI2024/PAK.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === شهري ۽ ڳوٺاڻي تفاوت === سنڌ ۾ غربت جو سڀ کان نمايان سماجي ۽ جاگرافيائي فرق شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ آهي. ڪراچي صوبي جي صنعت، بئنڪاري، بندرگاهي واپار، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ خدمتن جو مرڪز آهي، جڏهن ته ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا زراعت، مالداري ۽ موسمي يا غير رسمي روزگار تي وڌيڪ دارومدار رکن ٿا. انهيءَ فرق سبب روزگار، آمدني، تعليم، صحت، پاڻي، صفائي ۽ ٽرانسپورٽ تائين رسائيءَ ۾ پڻ وڏي تفاوت پيدا ٿئي ٿي. عالمي بئنڪ جي جديد سنڌ سماجي تحفظ جائزي ۾ شهري–ڳوٺاڻي غربت فرق لڳ ڀڳ '''30 سيڪڙو پوائنٽن''' تائين ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي جائزي ۾ عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت جي تمام بلند سطحن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099092625085022301/pdf/P511459-e807c881-43e1-47ab-ae2e-aab3fb945be4.pdf |publisher=World Bank |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ضلعي تفاوت === سنڌ جي ضلعن ۾ غربت هڪجهڙي ورهايل ناهي. عالمي بئنڪ جي ننڍي ايراضيءَ واري اندازن موجب سنڌ جي ضلعن ۾ مالي غربت 4.3 سيڪڙو کان 60.8 سيڪڙو تائين پکڙيل هئي. ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ غربت جي اوسط شرح '''29.3 سيڪڙو''' هئي، جڏهن ته انهن ضلعن جي اندر شرح 15.0 کان 53.4 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Poverty Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[بدين ضلعو|بدين]] ۾ ٻوڏ کان اڳ غربت جي شرح 53.4 سيڪڙو تائين ڄاڻائي وئي، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سجاول، ميرپورخاص ۽ ٻين ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن ضلعن ۾ تعليم، پاڻي، صفائي ۽ غذائيت جي ڪيترن اشارن ۾ به وڏي محرومي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان جي ابتڙ ڪراچي جا ڪيترائي ضلعا مالي ۽ گهڻ رخي غربت جي لحاظ کان صوبي جي نسبتاً بهتر علائقن ۾ شمار ٿين ٿا، پر شهر اندر به ڪچي آبادين، غير رسمي رهائشي علائقن ۽ گهٽ آمدني وارن پاڙن ۾ غربت ۽ بنيادي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي. === آمدني ۽ واپرائڻ جي عدم مساوات === سنڌ جي معاشي عدم مساوات کي رڳو سراسري صوبائي آمدني سان ماپڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ جي وڏي معاشي پيداوار صوبي جي اوسط کي مٿي کڻي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن ۽ پٺتي پيل ضلعن ۾ گهريلو واپرائڻ ۽ آمدني تمام گهٽ ٿي سگهي ٿي. [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] واپرائڻ جي پنجن برابر قومي گروپن يا '''ڪوانٽائلن''' ذريعي گهريلو ڀلائيءَ جو جائزو وٺي ٿي. 2018–19ع ۾ سنڌ جي شهري آباديءَ جو 32.20 سيڪڙو سڀ کان مٿئين قومي واپرائڻ واري پنجين حصي ۾ هو، جڏهن ته 7.75 سيڪڙو سڀ کان هيٺين حصي ۾ هو. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جي ابتڙ غريب گروپن جي نمائندگي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2018–19 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/hies2018-19/hies_2018-19_writeup.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |at=Table 3 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024–25ع جي HIES ۾ پڻ واپرائڻ کي گهريلو ڀلائيءَ جو بنيادي پراڪسي طور استعمال ڪيو ويو آهي ۽ قومي quintiles سان صوبن جي سماجي ۽ معاشي فرقن جو تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/HIES-2024-25-Report-Final-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ موجوده سال جو هڪ واحد سرڪاري '''جني ڪوئفشنٽ''' باقاعده صوبائي اشاري طور شايع نه ٿيڻ سبب پراڻن جني انگن کي موجوده عدم مساوات جي سطح طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. قومي سطح تي عالمي بئنڪ موجب مالي سال 2023–24ع ۾ واپرائڻ تي ٻڌل جني انڊيڪس تقريباً 32 کان ٿورو مٿي رهيو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Poverty & Equity Brief – October 2024 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099658401062541791/pdf/IDU-55165e86-4c07-4822-96b9-01b81895854e.pdf |publisher=World Bank |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === انساني ترقي ۽ سماجي محرومي === غربت جو اثر آمدني کان وڌيڪ تعليم، صحت، غذائيت ۽ رهائشي حالتن تي پڻ پوي ٿو. [[پاڪستان نيشنل هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2017ع]] سنڌ جي ضلعن اندر انساني ترقيءَ ۾ وڏي تفاوت ڏيکاريو؛ ڪراچي ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي اشاري نسبتاً بهتر هئا، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٻين پٺتي پيل ضلعن ۾ تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار ۾ محرومي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Human Development Report |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/pakistan-national-human-development-report |publisher=UNDP Pakistan |date=24 April 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي HDI بابت پراڻن انگن کي موجوده انڊيڪس طور استعمال ڪرڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان لاءِ UNDP جو باقاعده عالمي HDI قومي سطح تي هر سال اپڊيٽ ٿئي ٿو، پر سنڌ لاءِ ساڳي طريقي سان تازو ساليانو صوبائي HDI شايع نٿو ٿئي. ان ڪري سنڌ جي موجوده انساني ترقيءَ جو جائزو تعليم، صحت، غربت، پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ روزگار جهڙن الڳ جديد اشارن سان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. === خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ غذائيت === غربت ۽ خوراڪ جي عدم تحفظ وچ ۾ گهرو تعلق آهي. 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ ۽ پوءِ ٿيل جائزي موجب ٻوڏ متاثر علائقن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهر moderate يا severe food insecurity جو شڪار هئا. صوبن مان سنڌ ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جو حصو '''22.3 سيڪڙو'''، يعني لڳ ڀڳ 3.9 ملين ماڻهن تائين ڄاڻايو ويو، جيڪو ملڪ جي بلند ترين صوبائي شرحن مان هڪ هو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/4a0114eb7d1cecbbbf2f65c5ce0789db-0310012022/original/Pakistan-Floods-2022-PDNA-Main-Report.pdf |publisher=Government of Pakistan, World Bank, Asian Development Bank, European Union and United Nations |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي غريب ۽ ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ ٻارن جي [[قد جي گهٽ واڌ|اسٽنٽنگ]] جا شرح پڻ تمام بلند آهن. عالمي بئنڪ موجب ڪيترن ضلعن ۾ اڌ کان وڌيڪ ٻار قد جي گهٽ واڌ جو شڪار هئا؛ خراب پاڻي، صفائي، غذائي کوٽ ۽ محدود صحت خدمتون ان سان لاڳاپيل اهم عنصر آهن.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ ۽ غربت === [[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] سنڌ جي غريب ۽ زرعي آباديءَ تي غير متناسب اثر وڌو. فصلن، مال مويشي، گهرن، آبپاشي، روڊن، اسڪولن ۽ صحت جي سهولتن جي تباهيءَ سان لکين خاندانن جي آمدني ۽ اثاثا متاثر ٿيا. پوسٽ ڊزاسٽر نيڊز اسيسمينٽ موجب ٻوڏ سبب سنڌ ۾ غربت جي شرح مختصر مدي ۾ '''8.9 کان 9.7 سيڪڙو پوائنٽ''' وڌڻ جو خطرو هو. قومي سطح تي ٻوڏ سان 8.4 کان 9.1 ملين وڌيڪ ماڻهن جي غربت ۾ وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Poverty Impact |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910201032325572/pdf/P17999100118d70520b99204e51eee8c9b2.pdf |publisher=World Bank |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون ضرورتون تقريباً '''7.9 ارب آمريڪي ڊالر''' ڄاڻايون ويون، جيڪي صوبن مان سڀ کان وڌيڪ هيون.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماحولياتي ۽ موسمي غربت === سنڌ ۾ غربت موسمي ۽ ماحولياتي خطري سان پڻ ڳنڍيل آهي. ٻوڏ، ڏڪار، گرميءَ جون لهرون، پاڻيءَ جي کوٽ، سامونڊي چاڙهه ۽ زمين جي لوڻياٺ خاص طور انهن خاندانن کي وڌيڪ متاثر ڪن ٿا جيڪي زراعت، مالداري، ماهيگيري ۽ غير رسمي روزگار تي دارومدار رکن ٿا. ٿر ۽ اڇڙي ٿر ۾ ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ، سنڌو ڊيلٽا ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، جڏهن ته ڪچي ۽ وچ سنڌ ۾ بار بار ٻوڏون گهريلو اثاثن ۽ روزگار کي نقصان پهچائين ٿيون. غريب گهراڻن وٽ بچت، بيمه، متبادل روزگار ۽ محفوظ رهائش گهٽ هجڻ سبب اهي ساڳئي آفت کان وڌيڪ نقصان برداشت ڪن ٿا. === سماجي تحفظ === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ ۽ شديد محروميءَ جي اثرن کي محدود ڪرڻ لاءِ وفاقي ۽ صوبائي سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام ڪم ڪن ٿا. وفاقي سطح تي [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] ۽ ان سان لاڳاپيل ڪفالت، تعليمي وظيفا ۽ غذائيت جا پروگرام غريب گهراڻن لاءِ نقد ۽ مشروط مدد فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي ۾ سماجي تحفظ جي ادارن ۽ پروگرامن کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ لاءِ '''سنڌ سوشل پروٽيڪشن اٿارٽي''' ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ابتدائي ٻاراڻي ترقي ۽ غريب خاندانن جي مدد سان لاڳاپيل پروگرام قائم ڪيا آهن. عالمي بئنڪ جي '''Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh''' منصوبي جو مقصد خاص طور غريب ۽ ڪمزور عورتن، ٻارن ۽ ٻوڏ متاثر آبادين تائين سماجي تحفظ جون خدمتون وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> قومي سطح تي [[نيشنل سوشيو اڪنامڪ رجسٽري]] سماجي تحفظ جي مستحق گهراڻن جي سڃاڻپ لاءِ بنيادي ڊيٽابيس آهي. عالمي بئنڪ موجب 2025ع تائين ان ۾ لڳ ڀڳ 40 ملين خاندان رجسٽر ٿيل هئا، پر غريب ترين 40 سيڪڙو گهراڻن مان اڃا به لکين خاندان رجسٽري کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite web |title=Mind the Gap: Addressing Exclusion in Pakistan’s Social Protection System |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2025/11/04/mind-the-gap-addressing-exclusion-in-pakistan-s-social-protection-system |publisher=World Bank |date=4 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === غربت سان لاڳاپيل اهم محروميون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي محروميءَ جا اهم رخ |- style="background:#8064A2; color:white;" ! محرومي ! وڌيڪ متاثر علائقا / گروهه ! بنيادي اثر |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | مالي غربت | style="background:#EAF2F8;" | ڳوٺاڻا ۽ ٻوڏ متاثر ضلعا | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | خوراڪ، رهائش ۽ بنيادي ضرورتن تي محدود خرچ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، لاڙ ۽ ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | اسڪول کان ٻاهر ٻار، گهٽ خواندگي ۽ محدود مهارتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | صحت ۽ غذائيت | style="background:#EAF2F8;" | غريب عورتون ۽ ٻار | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | اسٽنٽنگ، خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ محدود صحت رسائي |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | پاڻي ۽ صفائي | style="background:#D6EAF8;" | ڳوٺاڻا، ريگستاني ۽ ٻوڏ متاثر علائقا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بيماري، وقت جو نقصان ۽ صحت جا خطرا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روزگار | style="background:#EAF2F8;" | نوجوان، عورتون ۽ غير رسمي پورهيت | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | غير يقيني آمدني ۽ محدود سماجي تحفظ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسمي خطرو | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻوڏ واري پٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | فصل، گهر، مال مويشي ۽ روزگار جو نقصان |} === پاليسي چئلينج === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ جو مسئلو صرف آمدني وڌائڻ تائين محدود ناهي. ڳوٺاڻن ضلعن ۾ تعليم، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، صاف پاڻي، صفائي، زرعي پيداوار، زمين ۽ پاڻيءَ تائين رسائي، عورتن جي روزگار ۽ موسمي آفتن کان تحفظ گڏيل طور غربت کي متاثر ڪن ٿا. صوبي جي اقتصادي پيداوار جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز هجڻ باوجود ان جا فائدا صوبي جي سڀني علائقن ۽ سماجي گروهن تائين هڪجهڙي نموني نٿا پهچن. ان ڪري غربت گهٽائڻ لاءِ ضلعي سطح جي ڊيٽا، سماجي تحفظ جي بهتر هدف بندي، ڳوٺاڻي انساني سرمائي ۾ سيڙپڪاري، عورتن جي معاشي شموليت، پائيدار زراعت ۽ ٻوڏ ۽ ڏڪار خلاف وڌيڪ مزاحمتي انفراسٽرڪچر کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. == انفارميشن ٽيڪنالاجي == {{Main|سنڌ ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي}} سنڌ ۾ [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]]، سافٽويئر خدمتون، ڊجيٽل واپار، ٽيليڪميونيڪيشن، فري لانسنگ، مالي ٽيڪنالاجي ۽ نون ٽيڪنالاجي بنياد ڪاروبارن جو شعبو تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي ۽ خدمتي شعبن مان هڪ آهي. صوبي جو سڀ کان وڏو شهري ۽ معاشي مرڪز [[ڪراچي]] آءِ ٽي ڪمپنين، سافٽويئر هائوسن، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن، ڊجيٽل مالي خدمتن ۽ نون شروعاتي ادارن لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ آءِ ٽي پارڪ، انڪيوبيٽر ۽ وڌندڙ اسٽارٽ اپ ماحول موجود آهي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ وڏين يونيورسٽين ۽ فني ادارن جي موجودگي آءِ ٽي شعبي لاءِ تربيت يافته افرادي قوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology – A Rising Hub for Innovation |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو آءِ ٽي شعبو قومي ڊجيٽل معيشت سان ڳنڍيل آهي. وفاقي [[وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن]] موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 26 هزار کان وڌيڪ رجسٽرڊ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جون ڪمپنيون، 2.3 ملين کان وڌيڪ فري لانسر ۽ 100 کان وڌيڪ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود هئا، جڏهن ته قومي آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي خدمتن جون برآمدات 3.8 ارب آمريڪي ڊالرن کان مٿي پهتيون هيون. اهي قومي انگ آهن، پر ڪراچي ۽ سنڌ انهن سرگرمين ۾ اهم مرڪز طور شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل معيشت جو مرڪز === [[ڪراچي]] جي وڏي آبادي، ڪارپوريٽ شعبي، بئنڪاري ۽ مالياتي ادارن، بندرگاهن، يونيورسٽين ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ڍانچي سبب شهر آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل خدمتن لاءِ ملڪ جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي. سافٽويئر تياري، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشن، مالي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، سائبر سيڪيورٽي، ڪلائوڊ خدمتون، ڊيٽا پروسيسنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊجيٽل مارڪيٽنگ جهڙيون سرگرميون ڪراچيءَ جي آءِ ٽي معيشت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جو ڪاروباري پورٽل پڻ ڪراچيءَ کي صوبي جي آءِ ٽي ماحول جو مرڪزي مرڪز قرار ڏئي ٿو، جتي وڏين يونيورسٽين ۽ ادارن مان تربيت يافته افرادي قوت، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ آءِ ٽي ڪاروبارن کي سهارو ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/snd/awaiting-opportunity |title=معلومات ۽ ٽيڪنالاجي – جدت لاءِ وڌندڙ مرڪز |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ۽ آءِ ٽي خدمتون === سنڌ ۾ سافٽويئر صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر ڊولپمينٽ، آءِ ٽي صلاحڪاري، ڪاروباري سافٽويئر، ويب خدمتون، موبائل ايپليڪيشنون، ڊيٽا اينالٽڪس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت ۽ ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ شامل آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو ڪم ملڪ ۾ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جي ترقي، آءِ ٽي ڪمپنين جي عالمي مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪرڻ، سرٽيفڪيشن ۽ برآمداتي سهولتن کي فروغ ڏيڻ آهي. اداري موجب ملڪ ۾ 1.3 ملين چورس فوٽ کان وڌيڪ آءِ ٽي-فعال جڳهه سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ ليز ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ ۽ آءِ ٽي پارڪ === [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ شهر ۾ آءِ ٽي ۽ انجنيئرنگ افرادي قوت جي تربيت جو اهم ادارو.]] سنڌ ۾ آءِ ٽي ڪمپنين ۽ نون ڪاروبارن لاءِ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، گڏيل ڪم واريون جڳهيون ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيا ويا آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ آءِ ٽي-فعال عمارتون، انٽرنيٽ رابطي ۽ ڪجهه منصوبن ۾ ڪرائي جي سبسڊي جهڙيون سهولتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Software Technology Parks – Frequently Asked Questions |url=https://stp.techdestination.com/faqs/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جي منصوبن ۾ '''ڪراچي آءِ ٽي پارڪ''' پڻ شامل آهي. وزارت ان کي [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو جاري منصوبو قرار ڏئي ٿي، جنهن جي منظوري ايڪنڪ طرفان ڏني وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Establishment of IT Park at Karachi (PSEB) |url=https://www.moitt.gov.pk/ProjectDetail/NmU3ZGZiZjMtMjY2OC00ODA1LWIxN2MtMzFjODcwMTE0MDAy |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت جي اڳوڻي منصوبي واري دستاويز موجب ڪراچي آءِ ٽي پارڪ کي آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، گڏيل ڪم واري جڳهه ۽ جديد ڊجيٽل سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو. 2026ع ۾ پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جي خريداري ۽ عملي ڀرتي جي دستاويزن ۾ پڻ '''Establishment of IT Park Karachi''' کي فعال منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bidding Document – Establishment of IT Park Karachi |url=https://techdestination.com/rfp-doc/RFP-laptop-and-printer-for-it-park-karachi.pdf |publisher=Pakistan Software Export Board |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسٽارٽ اپس ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن === [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] سنڌ جي ٽيڪنالاجي ۽ اسٽارٽ اپ ماحول جو اهم ادارو آهي. اهو وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] جي منصوبي طور قائم ڪيو ويو. اگنائيٽ جي دستاويزن موجب ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر 2017–18ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي شروعاتي ڇهن سالن دوران 295 کان وڌيڪ اسٽارٽ اپس کي انڪيوبيٽ ڪيو ويو، جڏهن ته 130 کان وڌيڪ شروعاتي ادارا ابتدائي ڏهن بيچن مان گريجوئيٽ ٿيا.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع ۾ اگنائيٽ طرفان ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر جي ايندڙ پنجن سالن جي انتظام لاءِ نئون معاهدو ڪيو ويو. اداري موجب ان مرحلي ۾ صنعتي خودڪاري، مالي ٽيڪنالاجي، سائبر سيڪيورٽي ۽ عورتن جي اڳواڻيءَ هيٺ شروعاتي ادارن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. اگنائيٽ جي رپورٽ موجب سينٽر جي پهرين ڇهن سالن دوران 299 اسٽارٽ اپس کي سهارو ڏنو ويو، جن 9.1 ارب رپيا سيڙپڪاري حاصل ڪئي ۽ 8.7 ارب رپين جي آمدني پيدا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603092219/https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |url-status=dead}}</ref> ڪراچي کان ٻاهر، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پڻ نيشنل انڪيوبيشن سينٽر قائم ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي زراعت، مالداري، ڪپڙي، کنڊ، سيمينٽ ۽ ٻين صنعتن سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري جدت کي فروغ ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === آءِ ٽي تعليم ۽ ماهر افرادي قوت === سنڌ جون يونيورسٽيون آءِ ٽي صنعت لاءِ ڪمپيوٽر سائنس، سافٽويئر انجنيئرنگ، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس، سائبر سيڪيورٽي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انجنيئرنگ ۾ انساني وسيلا تيار ڪن ٿيون. ڪراچيءَ ۾ [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل ڊجيٽل ۽ صحت ٽيڪنالاجي پروگرام، ۽ مختلف سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون آءِ ٽي ۽ ڪمپيوٽنگ جي تعليم فراهم ڪن ٿيون. حيدرآباد ۽ ڄامشوري ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين ادارن جو پڻ فني افرادي قوت جي تربيت ۾ اهم ڪردار آهي. اعليٰ تعليمي ادارن ۾ ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تعليم سان گڏ تحقيق، جدت، انڪيوبيشن، صنعت سان رابطا ۽ نون ڪاروبارن جي ڪمرشلائيزيشن لاءِ تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسون پڻ ڪم ڪن ٿيون. === ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل رابطو === سنڌ ۾ آءِ ٽي شعبي جي واڌ جو دارومدار موبائل نيٽ ورڪن، براڊبينڊ، فائبر آپٽڪ رابطن، ڊيٽا سينٽرن ۽ انٽرنيٽ جي رسائي تي آهي. ڪراچي وڏي آبادي ۽ ڪاروباري مرڪز هجڻ سبب ملڪ جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ مارڪيٽن مان هڪ آهي. وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 201 ملين کان وڌيڪ موبائل سبسڪرائبر، 151 ملين کان وڌيڪ 3جي/4جي سبسڪرائبر ۽ 155 ملين کان وڌيڪ براڊبينڊ سبسڪرائبر هئا. اهي انگ قومي سطح جا آهن، پر سنڌ جي وڏن شهرن ۾ انهن خدمتن جو استعمال صوبي جي ڊجيٽل معيشت، آن لائين تعليم، بئنڪاري، اي ڪامرس ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> === فري لانسنگ ۽ آءِ ٽي برآمدات === فري لانسنگ سنڌ جي نوجوانن ۽ آءِ ٽي ماهرن لاءِ بين الاقوامي خدمتي برآمد جو اهم ذريعو بڻجي رهي آهي. پروگرامنگ، گرافڪ ڊيزائن، ڊجيٽل مارڪيٽنگ، مواد تياري، ويب ڊولپمينٽ، اي ڪامرس، ڊيٽا اينالٽڪس ۽ ٻين آن لائين خدمتن ذريعي مقامي ماهر پرڏيهي گراهڪن لاءِ ڪم ڪن ٿا. اپريل 2026ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] آءِ ٽي برآمد ڪندڙن ۽ فري لانسرن لاءِ پرڏيهي آمدني وصول ڪرڻ جا طريقا آسان ڪيا؛ ان تحت هر برآمدي ٽرانزيڪشن لاءِ الڳ ''فارم آر'' جي گهرج ختم ڪري هڪ ڀيرو اعلان ڪرڻ جو طريقو متعارف ڪرايو ويو ۽ بئنڪن لاءِ پروسيسنگ ۽ شڪايتن جي حل جا معيار مقرر ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=IT exporters, freelancers get relief |url=https://www.moitt.gov.pk/NewsDetail/Y2JlOTkwNDktYzI1NS00NzFkLWIxOGMtN2ExNDgzOTdkZDk3 |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |date=7 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ الڳ آءِ ٽي برآمداتي انگ باقاعده قومي انگن وانگر شايع نٿا ٿين؛ تنهنڪري پاڪستان جي مجموعي آءِ ٽي برآمدات کي سنڌ جي برآمدات طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === اي-گورننس ۽ سرڪاري ڊجيٽل خدمتون === سنڌ حڪومت مختلف کاتن ۾ درخواستن، رجسٽريشن، ادائيگين ۽ ڪاروباري اجازت نامن کي ڊجيٽل ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي. [[ڪمپٽيٽو اينڊ لائيوئبل سٽي آف ڪراچي پروجيڪٽ]] تحت '''سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ''' قائم ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مختلف سرڪاري ريگيوليٽري کاتن جي ڪاروباري رجسٽريشن، لائسنس ۽ اجازت نامن کي هڪ آن لائين پليٽ فارم تي گڏ ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Introduction – CLICK Project |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب هن منصوبي لاءِ 16 اهم ريگيوليٽري کاتن جي 130 کان وڌيڪ رجسٽريشنن، لائسنسن، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين اجازتن جي ڊجيٽل انضمام جي رٿابندي ڪئي وئي. 30 مئي 2024ع تي سنڌ ڪابينا ان جي رول آئوٽ ۽ عملي منصوبي جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Introduction – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ کي [[نادرا]]، [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن آف پاڪستان]]، ون لنڪ ۽ پاڪستان ميٽرولوجيڪل ڊپارٽمينٽ سان ڳنڍڻ لاءِ معاهدا ڪيا ويا، جن ۾ سڃاڻپ جي تصديق، موبائل تصديق، آن لائين ادائيگي ۽ اليڪٽرانڪ سرٽيفڪيشن جون سهولتون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=MoU Ceremony – Signing between SBOSS and external Aggregators |url=https://business.gos.pk/en/events/2 |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ انويسٽمينٽ ڊپارٽمينٽ ڊجيٽل تبديليءَ جي وڌيڪ منصوبن ۾ ڊيٽا اينالٽڪس، سرڪاري ۽ خانگي معلومات جي مٽاسٽا، اسٽارٽ اپ ۽ سيڙپڪارن جي ڊجيٽل ڳانڍاپي ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل تجزياتي نظام شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سائبر سيڪيورٽي ۽ جديد ٽيڪنالاجيون === سنڌ جي آءِ ٽي ماحول ۾ سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت، انٽرنيٽ آف ٿنگز، مالي ٽيڪنالاجي، روبوٽڪس ۽ صنعتي خودڪاري جهڙا شعبا وڌندڙ اهميت رکن ٿا. نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي جي نئين انتظامي مرحلي ۾ سائبر سيڪيورٽي، مالي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي خودڪاري کي ترجيحي شعبن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603092219/https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |url-status=dead}}</ref> 2025ع جي آءِ ٽي سي اين ايشيا ڪراچي نمائش ۾ اگنائيٽ جي سهڪار سان انٽرنيٽ آف ٿنگز، تعليمي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، مالي ٽيڪنالاجي، انٽرپرائز خودڪاري ۽ فليٽ مئنيجمينٽ جهڙن شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي اسٽارٽ اپ پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ڪاروبار ۽ اي ڪامرس === سنڌ ۾ ڊجيٽل ادائيگين، آن لائين مارڪيٽن، موبائل بئنڪاري ۽ اي ڪامرس جي واڌ سان روايتي واپار ۽ خدمتن ۾ به ڊجيٽل تبديلي آئي آهي. ڪراچيءَ ۾ بئنڪن، مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين، لاجسٽڪ ادارن ۽ آن لائين واپاري پليٽ فارمن جي وڏي موجودگيءَ سبب اي ڪامرس سان لاڳاپيل ادائيگي، گودام، آخري مرحلي جي ترسيل ۽ آن لائين مارڪيٽنگ جون خدمتون پڻ ترقي ڪري رهيون آهن. سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ جهڙيون سرڪاري ڊجيٽل خدمتون ڪاروباري رجسٽريشن ۽ اجازت نامن جي عمل کي آن لائين ڪرڻ جي ڪوشش جو حصو آهن، جنهن سان سرڪاري ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ ڊجيٽل رابطي کي وڌائڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Objectives – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/objectives |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽيڪنالاجي نمائشون ۽ صنعت سان رابطا === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ هتي آءِ ٽي، ٽيليڪميونيڪيشن، اسٽارٽ اپ ۽ جديد ٽيڪنالاجين سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون منعقد ٿين ٿيون.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] آءِ ٽي ۽ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل وڏين نمائش ۽ ڪاروباري گڏجاڻين جو اهم مرڪز آهي. آءِ ٽي سي اين ايشيا جهڙيون نمائشون سافٽويئر ڪمپنين، اسٽارٽ اپس، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن، سيڙپڪارن ۽ جديد ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي هڪ گڏيل پليٽ فارم فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل ماحول سان لاڳاپيل ڪجهه اهم ادارا |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | سطح ! style="background:#7030A0; color:white;" | مرڪز / علائقو ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي | style="background:#F3E5F5;" | پاڪستان؛ ڪراچي ۾ منصوبا | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | آءِ ٽي برآمدات، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، ڪمپنين ۽ ماهرن جي سهائتا |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ انڪيوبيشن منصوبا | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | اسٽارٽ اپس، جدت، تربيت ۽ نئين ٽيڪنالاجي |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#F3E5F5;" | ڪراچي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | اسٽارٽ اپ انڪيوبيشن، سيڙپڪاري، فني رهنمائي ۽ ڪاروباري واڌ |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | نيشنل انڪيوبيشن سينٽر حيدرآباد | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#EADCF0;" | حيدرآباد | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | علائقائي صنعت، زراعت ۽ ٽيڪنالاجي بنياد اسٽارٽ اپس جي مدد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي | style="background:#F3E5F5;" | سنڌ | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڪاروباري رجسٽريشن، اجازت نامن ۽ ادائيگين جي ڊجيٽل انضمام |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | ڪراچي آءِ ٽي پارڪ | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبو | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، ڊجيٽل ڍانچو ۽ ٽيڪنالاجي ماحول |} <ref>{{cite web |title=Projects |url=https://moitt.gov.pk/Projects |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === چئلينج ۽ مستقبل === سنڌ جي آءِ ٽي شعبي کي وڏي شهري مارڪيٽ، تعليمي ادارن ۽ ڪارپوريٽ معيشت جا فائدا حاصل آهن، پر ڊجيٽل رابطي جي علائقائي اڻبرابري، بجليءَ جي تسلسل، مهارتن جي کوٽ، سائبر سيڪيورٽي، عالمي معيارن جي سرٽيفڪيشن، سيڙپڪاري تائين رسائي ۽ شهري علائقن کان ٻاهر آءِ ٽي روزگار جي محدود موقعن جهڙا مسئلا پڻ موجود آهن. انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي مستقبل جي واڌ لاءِ ڪراچي کان ٻاهر حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ٻين شهرن ۾ ڊجيٽل تربيت، گڏيل ڪم واريون جڳهيون، براڊبينڊ، انڪيوبيشن ۽ اعليٰ فني تعليم جي توسيع اهم سمجهي وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي ڊجيٽل تبديليءَ جي منصوبن ۾ ڊيٽا تي ٻڌل انتظام، آن لائين سرڪاري خدمتون، مصنوعي ذهانت ۽ سرڪاري ۽ خانگي ڊيٽا جي بهتر مٽاسٽا کي پڻ مستقبل جي ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> == ثقافت == {{Main|سنڌي ثقافت}} [[فائل:Children in a village, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077775).jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي علائقي جا ٻار، 2012ع]] [[فائل:Temple in Sant Nenuram ashram.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنت نينورام آشرم]]، [[اسلام ڪوٽ]]؛ سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جو هڪ مثال.]] [[سنڌي ثقافت]] سنڌ جي هزارين سالن جي تاريخ، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، سنڌي ٻولي ۽ ادب، صوفي فڪر، لوڪ روايتن، موسيقي، لباس، دستڪاري، فنِ تعمير، ميلن، مذهبي روايتن ۽ ڳوٺاڻي توڙي شهري طرزِ زندگيءَ مان تشڪيل ورتي آهي. [[موهن جو دڙو]] کان وٺي [[مڪلي]]، [[ڀنڀور]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌ جي جديد شهرن تائين مختلف دورن جا آثار صوبي جي ثقافتي تسلسل ۽ تبديليءَ جا مثال آهن. يونيسڪو موهن جي دڙي کي ڏکڻ ايشيا جي ٽئين هزار سال قبل مسيح جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته مڪلي جا تاريخي آثار چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ فني تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ثقافت مختلف تاريخي دورن ۽ آباديءَ جي گروهن جي رابطي سان ترقي ڪئي آهي. قديم سنڌو تهذيب، ٻڌ ۽ جين روايتن، هندو ثقافتي روايتن، اسلامي دور، صوفي سلسلن، فارسي ۽ وچ ايشيائي اثرن ۽ پوءِ نوآبادياتي ۽ جديد شهري ثقافت سنڌ جي فن، ٻولي، فنِ تعمير، لباس ۽ سماجي رسمن تي مختلف اثر ڇڏيا آهن. ان ڪري سنڌي ثقافت کي ڪنهن هڪ تاريخي دور تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مسلسل ارتقا پذير ثقافتي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Archaeology, Art and Religion in Sindh |url=https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=1 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250101130059/https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |url-status=dead}}</ref> === سنڌيت === '''سنڌيت''' سنڌ سان لاڳاپيل گڏيل تاريخي، لساني ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ان جي اهم عنصرن ۾ [[سنڌي ٻولي]]، سنڌ جي تاريخي يادگيري، مقامي رسمون، ادب، موسيقي، [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ داستان، صوفي شاعري، مذهبي ماڳ ۽ سنڌ جي جاگرافيءَ سان وابستگي شامل آهن. سنڌيت جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين ۾ سنڌ سان گڏيل ثقافتي وابستگيءَ جي اظهار طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[تصوف]] سنڌ جي ادبي ۽ روحاني ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]] ۽ ٻين صوفي شاعرن ۽ بزرگن سان لاڳاپيل شاعري، راڳ، ميلا ۽ درگاهون سنڌ جي زنده ثقافتي روايت جو حصو آهن. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪردارن، ريگستان، درياهه، سمنڊ، سفر، محبت، جدائي ۽ روحاني جستجو کي گڏيل علامتي صورت ڏني وئي آهي. سنڌ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ روحاني ماڳ مختلف برادرين جي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[اڏيرو لال]]، [[منگهوپير]]، [[سيوهڻ]]، [[ساڌ ٻيلو]]، [[سنت نينورام آشرم]] ۽ [[ننگرپارڪر]] جا جين مندر سنڌ جي گهڻ مذهبي تاريخ ۽ ثقافتي منظرنامي جا مثال آهن. اهڙن ماڳن بابت موجود لوڪ روايتن ۽ عقيدن کي تاريخي حقيقتن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين شخصيتن بابت مختلف مذهبي برادرين جون روايتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. === ثقافتي ورثو === {{Main|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Archaeological Ruins at Moenjodaro-108221.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثي وارو ماڳ.]] سنڌ جو مادي ثقافتي ورثو قبل تاريخي آبادين کان وٺي وچئين دور جي مقبرن، مسجدن، قلعن، مندرن، درگاهن، بندرگاهن ۽ نوآبادياتي عمارتن تائين پکڙيل آهي. [[موهن جو دڙو]] 1980ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. يونيسڪو موجب هي ماڳ سنڌو تهذيب جي وڏي شهري مرڪز جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جي منظم گهٽين، نيڪال جي نظام، کوهن ۽ سرن جي عمارتن مان قديم شهري منصوبابنديءَ جي اعليٰ سطح ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Tomb of Isa Khan Tarkhan II.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ عيسيٰ خان ترخان ٻئي جو مقبرو؛ مڪلي جي قبرستان ۾ سنڌ جي مختلف حڪمران گهراڻن جي فنِ تعمير جا مثال موجود آهن.]] [[مڪلي جو قبرستان]] 1981ع کان يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. ٺٽي ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن ۾ پکڙيل هن وڏي تاريخي قبرستان ۾ اندازاً پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين هتي حڪمرانن، بزرگن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا تعمير ٿيا، جن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن جي اڏاوت، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ مختلف تعميري اسلوبن جو امتزاج ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻين اهم تاريخي ماڳن ۾ [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]]، [[ننگرپارڪر جا جين مندر]] ۽ مختلف تاريخي درگاهون شامل آهن. ڀنڀور، رني ڪوٽ، شاهجهان مسجد ۽ چوڪنڊي قبرستان يونيسڪو جي پاڪستان واري عارضي عالمي ورثي جي فهرست ۾ پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Properties submitted on the Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === لباس === [[فائل:Sindhi Ajrak.jpg|thumb|300px|ساڄو|روايتي [[اجرڪ]]؛ سنڌ جي نمايان ڪپڙي ۽ ثقافتي علامتن مان هڪ.]] سنڌي روايتي لباس علائقي، جنس، برادري ۽ شهري يا ڳوٺاڻي پس منظر موجب مختلف صورتون رکي ٿو. مردن جي روايتي لباس ۾ شلوار يا سٿڻ، قميص، ڪُرتو، پٽڪو يا [[سنڌي ٽوپي]] ۽ [[اجرڪ]] شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته عورتن جي لباس ۾ شلوار قميص، چولو، گهگهو، رئو يا چادر ۽ مختلف علائقائي ڀرت جا نمونا ملن ٿا. [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، عمرڪوٽ ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ لباس جا رنگ، ڪٽ، ڀرت ۽ زيورن جا نمونا مقامي برادرين موجب مختلف آهن. '''اجرڪ''' سنڌ جي سڀ کان نمايان ثقافتي علامتن مان هڪ آهي. اهو روايتي طور بلاڪ ڇپائي، قدرتي يا روايتي رنگن ۽ گهڻ مرحلي واري رنگ سازيءَ سان تيار ٿيندڙ ڪپڙو آهي. ڳاڙهو، نيرو، ڪارو ۽ اڇو اجرڪ جي روايتي رنگن ۾ نمايان آهن. اجرڪ روزاني لباس سان گڏ مهمان نوازي، اعزاز، شادي، ثقافتي تقريبن ۽ تحفي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي. '''سنڌي ٽوپي''' به سنڌي لباس ۽ سڃاڻپ جي مشهور علامت آهي. مختلف علائقن ۾ ان جي ڀرت، آئيني ڪم، رنگ ۽ بناوت جا نمونا مختلف ٿي سگهن ٿا. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي جديد دور ۾ ثقافتي ڏينهن، ادبي ميلن ۽ ٻين اجتماعي تقريبن ۾ سنڌي سڃاڻپ جي اظهار طور وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. === دستڪاري ۽ روايتي هنر === سنڌ ۾ ڪپڙي جي ڇپائي، ڀرت، ڪاشيءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪاٺ جو جنڊي ڪم، کجيءَ ۽ گاهه مان ٺهيل شيون، رلي، چمڙي جو ڪم، زيور سازي ۽ قالين يا کٿا ٺاهڻ سميت ڪيترائي روايتي هنر موجود آهن. [[هالا]] خاص طور ڪاشيءَ جي ٿانون، ٽائلس، اجرڪ، ڪاٺ جي جنڊي ڪم ۽ ٻين دستڪارين لاءِ مشهور رهيو آهي. '''رلي''' مختلف رنگن ۽ ڇپيل يا سادن ڪپڙن جي ٽڪرن کي سلائي، پيوندڪاري ۽ ڀرت ذريعي گڏ ڪري ٺاهيل روايتي ڪپڙو آهي. سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور ٿر ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ رلي ٺاهڻ عورتن جي گهريلو هنر ۽ جمالياتي اظهار جي اهم صورت رهي آهي. ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ جي مختلف برادرين ۾ هٿ جي ڀرت، آئيني ڪم، زيورن ۽ رنگين ڪپڙن جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن دستڪارين جي تياري ۽ وڪري سان ڪيترين ڳوٺاڻين عورتن ۽ ڪاريگر خاندانن جي آمدني پڻ لاڳاپيل آهي. === موسيقي === {{Main|سنڌي موسيقي}} سنڌي موسيقيءَ ۾ صوفي، ڪلاسيڪي، نيم ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ جديد موسيقي جون روايتون شامل آهن. سنڌي شاعري ۽ موسيقيءَ جو تعلق خاص طور [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام سان نمايان آهي. سندس شاعري روايتي طور مختلف '''سُرن''' ۾ ڳائي وڃي ٿي ۽ [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه جي راڳ جي روايت اڄ تائين جاري آهي. سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ [[يڪتارو]]، دنبورو، [[الگوزو]]، نڙ، دُهل، ڍولڪ، چنگ ۽ مٽيءَ مان ٺهيل [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا. علائقي ۽ موسيقيءَ جي صنف مطابق سازن ۽ ڳائڻ جي انداز ۾ فرق ملي ٿو. ==== بورينڊو ==== [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' سنڌ جو روايتي مٽيءَ مان ٺهيل ڦوڪ وارو موسيقي ساز آهي، جيڪو خاص طور ٿري ڳوٺاڻي ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اهو کوکلو گولائيءَ وارو ساز آهي، جنهن ۾ آواز لاءِ سوراخ هوندا آهن؛ ان کي مٽيءَ مان ٺاهي سج ۾ سڪايو ۽ پوءِ بٺيءَ ۾ پچايو ويندو آهي. روايتي طور مرد ان کي وڄائيندا آهن، جڏهن ته عورتون مٽيءَ جي رنگ سان ان جي سينگار ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="UNESCO-Boreendo">{{cite web |title=Boreendo, Bhorindo: ancient dying folk musical instrument, its melodies, knowledge, and skills |url=https://ich.unesco.org/en/USL/boreendo-bhorindo-ancient-dying-folk-musical-instrument-its-melodies-knowledge-and-skills-02328 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ [[يونيسڪو]] بورينڊو، ان جي ڌنن ۽ ان سان لاڳاپيل ڄاڻ ۽ هنر کي '''تڪڙي تحفظ جي ضرورت رکندڙ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست''' ۾ شامل ڪيو. يونيسڪو موجب هي ساز ٿري برادريءَ جي ڳوٺاڻي زندگي ۽ فطرت سان گهرو تعلق رکي ٿو ۽ روايتي طور سياري جي باهين ڀرسان گڏجاڻين، شادين ۽ ميلن ۾ وڄايو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل ڄاڻ اڳ خاندانن اندر عملي تربيت ذريعي منتقل ٿيندي هئي، پر هاڻي اسڪولن، ثقافتي ميلن ۽ ٻين تعليمي ذريعن سان ان جي بقا جون ڪوششون پڻ ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="UNESCO-Boreendo"/> سنڌ حڪومت بورينڊو سان لاڳاپيل روايت کي 2022ع ۾ سنڌ جي صوبائي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو هو. يونيسڪو جي 2025ع واري فيصلي ۾ نوجوان نسل کي تربيت ڏيڻ، برادريءَ جي شموليت ۽ هن هنر جي تعليمي منتقليءَ تي خاص زور ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 20.COM 7.A.3 |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/20.COM/7.A.3 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |date=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === لوڪ ادب ۽ لوڪ ورثو === سنڌ جي لوڪ ادب ۾ داستان، ڏند ڪٿائون، ڳجهارتون، لوڪ گيت، بيت، وايون، چوڻيون ۽ زباني روايتون شامل آهن. انهن مان ڪيترائي داستان سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ پڻ محفوظ ٿيا آهن. [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[مومل راڻو]]، [[سهڻي ميهار]]، [[ليلا چنيسر]]، [[نوري ڄام تماچي]] ۽ [[سورٺ راءِ ڏياچ]] سنڌ جي مشهور عشقيه ۽ رزميه لوڪ داستانن ۾ شمار ٿين ٿا. [[شاهه جو رسالو]] انهن لوڪ روايتن کي سنڌي ادبي ۽ روحاني فڪر سان ڳنڍڻ جو سڀ کان اثرائتو ڪلاسيڪي مثال آهي. شاهه عبداللطيف ڪيترين روايتي عورت ڪردارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ محبت، وطن سان وابستگي، جدوجهد، وفاداري ۽ روحاني تلاش جي علامتن طور استعمال ڪيو. === ميلا ۽ ثقافتي تقريبون === سنڌ ۾ مذهبي، موسمي، لوڪ ۽ جديد ثقافتي ميلا منعقد ٿين ٿا. [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين صوفي بزرگن جا عرس موسيقي، ڌمال، شاعري، مذهبي رسمن ۽ عوامي گڏجاڻين سان لاڳاپيل آهن. هندو برادرين جا ميلا ۽ مندرن سان لاڳاپيل تقريبون، خاص طور ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ۾، سنڌ جي ثقافتي ڪئلينڊر جو ٻيو اهم حصو آهن. '''سنڌي ثقافتي ڏينهن''' جديد دور ۾ اجرڪ، سنڌي ٽوپي، موسيقي، شاعري ۽ ٻين ثقافتي علامتن جي اجتماعي اظهار جي وڏي تقريب بڻجي چڪو آهي. موجوده صورت ۾ ان جي شروعات 2009ع ۾ سنڌي ٽوپي ڏينهن سان لاڳاپيل عوامي سرگرمين کان ٿي، جنهن کان پوءِ هر سال ڊسمبر ۾ مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ثقافتي پروگرام منعقد ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/505780 |title=Sindh celebrates first ever 'Sindhi Topi Day' |publisher=Dawn |date=6 December 2009 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ثقافتي ادارا ۽ تحفظ === سنڌ ۾ آثارِ قديمه، عجائب گهرن، تاريخي عمارتن ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جي تحفظ جي بنيادي صوبائي ذميواري [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي]] وٽ آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ موهن جي دڙي ۽ مڪلي سميت سنڌ ۾ موجود ڪيترن ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي انتظامي ۽ مالي ذميواري سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> يونيسڪو پڻ سنڌ حڪومت سان گڏ موهن جي دڙي ۽ مڪلي جي تحفظ، فني تربيت، آفتن جي خطري کي گهٽائڻ ۽ ورثي جي انتظام بابت ڪم ڪري رهيو آهي. 2026ع ۾ يونيسڪو پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي تحفظ لاءِ صوبائي ۽ وفاقي ادارن سان فني سهڪار، صلاحيت وڌائڻ ۽ پائيدار انتظام کي پنهنجي اهم سرگرمين ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Protecting World Heritage of Pakistan for sustainable development |url=https://www.unesco.org/en/articles/protecting-world-heritage-pakistan-sustainable-development |publisher=UNESCO |date=25 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ثقافتي ورثي جا اهم شعبا |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! شعبو ! نمايان مثال ! مرڪزي علائقا ! ثقافتي اهميت |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | آثارِ قديمه | style="background:#E8EAF6;" | [[موهن جو دڙو]]، [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي]] | style="background:#E3F2FD;" | لاڙڪاڻو، ٺٽو، خيرپور | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | قديم شهري ۽ تاريخي تهذيبن جا آثار |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تاريخي فنِ تعمير | style="background:#C5CAE9;" | [[مڪلي]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#BBDEFB;" | ٺٽو، ڪراچي | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | مقبرا، مسجدون، پٿر جي اُڪر ۽ ڪاشي |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روايتي ڪپڙو | style="background:#E8EAF6;" | [[اجرڪ]]، رلي، ڀرت | style="background:#E3F2FD;" | هالا، ٿر، عمرڪوٽ ۽ ٻيا علائقا | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | لباس، سڃاڻپ ۽ دستڪاري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسيقي | style="background:#C5CAE9;" | شاهه جو راڳ، الگوزو، يڪتارو، [[بورينڊو]] | style="background:#BBDEFB;" | ڀٽ شاهه، ٿرپارڪر ۽ سڄي سنڌ | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي ۽ لوڪ موسيقيءَ جون زنده روايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | لوڪ ادب | style="background:#E8EAF6;" | سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، نوري ڄام تماچي | style="background:#E3F2FD;" | سڄي سنڌ | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | زباني روايت، شاعري ۽ اجتماعي يادگيري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مذهبي ۽ روحاني ورثو | style="background:#C5CAE9;" | ڀٽ شاهه، سيوهڻ، اڏيرو لال، ننگرپارڪر | style="background:#BBDEFB;" | سنڌ جا مختلف علائقا | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي، هندو، جين ۽ ٻين تاريخي روايتن جا ماڳ |} == قديم آثار ۽ تاريخي ورثو == {{Main|سنڌ جا آثار قديمه|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[فائل:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جو اهم ورثو.]] سنڌ آثارِ قديمه ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان [[ڏکڻ ايشيا]] جي اهم ترين علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ قبل تاريخي شڪاري ۽ آبادڪاريءَ جي ماڳن کان وٺي شروعاتي زرعي ۽ شهري ثقافتن، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، ان جي پوئين مرحلن، ٻڌ ۽ جين مذهبي مرڪزن، اوائلي اسلامي بندرگاهن ۽ شهرن، وچئين دور جي قبرستانن، مسجدن، قلعن ۽ تعميري يادگارن تائين ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل مادي ورثو محفوظ آهي. سنڌ جا آثار ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو ماٿري قديم دور کان واپار، زراعت، شهري آبادڪاري، دستڪاري، مذهبي رابطن ۽ سامونڊي واپار جو اهم علائقو رهي آهي. سنڌ جا ٻه ماڳ، '''[[موهن جو دڙو]]''' ۽ '''[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]'''، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل آهن. موهن جو دڙو 1980ع ۾ عالمي ورثي طور درج ٿيو، جڏهن ته مڪلي 1981ع ۾ شامل ٿيو.<ref name="UNESCO-Mohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="UNESCO-Makli">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن ۾ [[ڀنڀور]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[ننگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو، ۽ 2026ع ۾ شامل ڪيل [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]] ۽ [[عمرڪوٽ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Tentative Lists |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قبل تاريخي ۽ شروعاتي شهري آثار === سنڌ ۾ شروعاتي زرعي، تانبن-پٿر واري ۽ شهري ثقافتن جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[آمري]]، [[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]] ۽ سنڌ جي ٻين شروعاتي آبادين مان اهڙا آثار مليا آهن، جيڪي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي مڪمل شهري مرحلي کان اڳ واري سماجي ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا. ==== آمري ==== [[آمري]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي ويجهو واقع هڪ اهم قديم دڙو آهي. هن ماڳ جو ذڪر اين. جي. مجمدار 1929ع ۾ ڪيو، جڏهن ته 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه واري مهم جي ژان ماري ڪاسال هتي منظم کوٽايون ڪيون. کوٽاين مان اهڙا ثقافتي تهه مليا، جيڪي سنڌو تهذيب کان اڳ واري آمري ثقافت، پختي هڙاپائي دور ۽ بعد وارن آبادڪاري مرحلن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Amri Mound, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آمري جي شروعاتي مٽيءَ جي ٿانون، رهائشي بناوتن ۽ ٻين آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ مڪمل هڙاپائي شهرن کان اڳ به مستقل ڳوٺاڻيون ۽ نيم شهري آبادڪاريون موجود هيون. ==== ڪوٽ ڏيجي جو دڙو ==== {{Main|ڪوٽ ڏيجي ثقافت}} '''ڪوٽ ڏيجي جو قديم دڙو''' [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] ۾ خيرپور شهر کان لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي ماڳ 1958ع ۾ ڊاڪٽر ايف. اي. خان جي کوٽاين کان پوءِ شروعاتي هڙاپائي دور جي هڪ مخصوص ثقافتي مرحلي لاءِ مشهور ٿيو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هتان مٽيءَ جي سرن جون عمارتون، مضبوط دفاعي ڀت، نفيس ٺهيل ٿانوَ ۽ اهڙا آرائشي نمونا مليا جيڪي بعد ۾ پختي هڙاپائي ثقافت ۾ پڻ نظر اچن ٿا.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هن ماڳ کي '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' سان نه ملائڻ گهرجي. قديم دڙو هزارين سال پراڻو آثارِ قديمه جو ماڳ آهي، جڏهن ته موجوده ٽالپر دور وارو ڪوٽ ڏيجي قلعو ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] ٺهرايو هو.<ref>{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur-2/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ماڳ === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} ==== موهن جو دڙو ==== [[فائل:Great Bath of Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]] جو مشهور [[وڏو غسل خانو]]؛ قديم شهر جي شهري منصوبابندي ۽ پڪل سرن جي تعمير جو مثال.]] [[موهن جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي ۽ دنيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آثارن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب هي ماڳ ٽئين هزار سال ق.م جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان آهي. شهر ۾ منظم گهٽيون، پڪل سرن جون عمارتون، کوهه، نيڪال جو وسيع نظام، غسل خانا ۽ وڏيون عوامي عمارتون مليون آهن.<ref name="UNESCO-Mohenjo"/> موهن جو دڙو 1922ع ۾ آثار قديمه جي سائنسي دنيا جي ڌيان ۾ آيو. ان جي کوٽاين مان مهرون، وزن، مٽي ۽ پٿر جا مجسما، ڌاتوءَ جون شيون، زيور، دستڪاري جا اوزار ۽ ٻين شين جو وڏو ذخيرو مليو. انهن آثارن مان سنڌو تهذيب جي شهري انتظام، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي. ==== چانهو جو دڙو ==== [[چانهو جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو هڪ اهم شهري ۽ دستڪاري مرڪز هو، جيڪو موجوده سنڌ ۾ موهن جي دڙي کان ڏکڻ طرف واقع آهي. هتي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اين. جي. مجمدار ۽ پوءِ ارنيسٽ ميڪي جي اڳواڻيءَ ۾ کوٽايون ٿيون. ماڳ مان موتين، خاص طور ڪارنيليئن جي موتين، مهرن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ ٻين صنعتن جا ثبوت مليا آهن، جنهن سبب ان کي سنڌو تهذيب جي اهم پيداواري مرڪزن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. چانهو جو دڙو ٻين وڏن هڙاپائي شهرن جي ڀيٽ ۾ نمايان قلعي بند مٿانهين حصي کان سواءِ آباد هو، جنهن ڪري ان جي شهري بناوت سنڌو تهذيب جي اندروني تنوع کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== لکين جو دڙو ==== [[لکين جو دڙو]] [[سکر]] جي صنعتي علائقي ويجهو واقع سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. جديد بچاءَ وارين کوٽاين مان پختي هڙاپائي دور، لڳ ڀڳ 2600–1900 ق.م، جا مٽيءَ جا ٿانوَ، اسٽِيٽائٽ جي دستڪاريءَ جو ملبو ۽ آبادڪاريءَ جا تهه مليا آهن. وڌيڪ هيٺين کوٽاين مان شروعاتي هڙاپائي يا ڪوٽ ڏيجي مرحلي سان مشابهت رکندڙ مواد پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |title=Lakhian jo Daro, SITE, Sukkur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhian-jo-daro-site-sukkur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي ماڳ ان ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته موجوده سکر–روهڙي واري علائقي ۾ به سنڌو تهذيب جي وڏي ۽ پيچيده شهري آبادڪاري موجود هئي. === سنڌو تهذيب کان پوءِ جا آثار === ==== جهڪر جو دڙو ==== [[جهڪر جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي کان پوءِ واري ثقافتي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهي. 1928ع ۾ اين. جي. مجمدار هتي کوٽايون ڪيون. هن ماڳ تان مليل مواد جي بنياد تي آثار قديمه ۾ '''جهڪر مرحلي''' يا '''جهڪر ثقافت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو، جيڪو سنڌ ۾ پوئين هڙاپائي دور جي ثقافتي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. ==== لوهم جو دڙو ==== [[لوهم جو دڙو]]، دادو واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري سان لاڳاپيل قديم ماڳ آهي. اين. جي. مجمدار هتي به 1930ع واري ڏهاڪي ۾ کوٽائي ڪئي. هتان مليل پڪل مٽيءَ جا مجسما ۽ پوئين هڙاپائي ثقافت سان لاڳاپيل مواد سنڌو تهذيب کان پوءِ سنڌ جي آبادڪاريءَ جي تسلسل بابت ڄاڻ مهيا ڪن ٿا. === ٻڌ دور جا آثار === سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا آثار خاص طور ميرپورخاص، ٿر، لاڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ۾ مليا آهن. اسٽوپا، ٽيراڪوٽا مجسما، مذهبي تختيون ۽ ٻڌ تصويرون ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿيون ته اوائلي عيسوي صدين کان وچئين دور تائين ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي منظرنامي جو اهم حصو رهيو. ==== ڪاهو جو دڙو ==== [[ڪاهو جو دڙو]]، جنهن کي '''ميرپورخاص اسٽوپا''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[ميرپورخاص]] ۾ واقع هڪ اهم ٻڌ آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هتان وڏي سرن جي اسٽوپا، پڪل مٽيءَ جا ٻڌ مجسما ۽ مذهبي تصويري ٽڪرا مليا آهن. ماڳ کي عام طور پنجين کان ڇهين صدي عيسويءَ جي ٻڌ فني روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هتان مليل ٽيراڪوٽا مجسمن ۾ ٻڌ تصويرن سان گڏ ٻيا مذهبي نقش به موجود آهن، جيڪي سنڌ جي ان دور جي گهڻ رخي مذهبي ۽ فني ماحول بابت اهم شاهدي مهيا ڪن ٿا. === جين آثار === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ۽ [[ڪارونجهر]] واري علائقي ۾ جين مذهب سان لاڳاپيل مندرن، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي آبادين جو هڪ اهم مجموعو محفوظ آهي. [[گوري مندر]]، [[ويراواهه جا جين مندر]]، ننگرپارڪر بازار وارو مندر ۽ [[ڀوڏيسر]] جا آثار هن ثقافتي منظرنامي جا حصا آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي ۽ جديد علمي مطالعي موجب ٿرپارڪر جي جين فنِ تعمير تي گجرات ۽ راجستان سان ويجهن ثقافتي لاڳاپن جا اثر نظر اچن ٿا؛ مندرن ۾ پٿر جي نفيس ڪاريگري، ٿنڀ، گنبذ ۽ ديواري تصويرون ملن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Rana |first=Asif Mahmood |title=Examination of Jaina Paintings of Bazaar Temple, Nagarparkar |url=https://saj.sindhculture.gov.pk/images/SAJ/Vol6No12020/07_Examination_of_Jaina_Paintings.pdf |journal=Sindh Antiquities Journal |publisher=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department, Government of Sindh |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' 2016ع کان پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === اوائلي اسلامي آثار === ==== ڀنڀور ==== {{Main|ڀنڀور}} [[ڀنڀور]] [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[گهارو ڪريڪ]] جي اترين ڪناري تي، ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع قديم بندرگاهي شهر آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هن ماڳ جي آبادڪاريءَ جو سلسلو پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين ملي ٿو، جڏهن ته ظاهر ٿيل شهري آثار خاص طور اوائلي اسلامي دور جا محفوظ مثال آهن.<ref name="BanbhoreSindh">{{cite web |title=Banbhore Fort, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/banbhore-sindh/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Grand Mosque at Banbhore.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڀنڀور]] ۾ اوائلي اسلامي مسجد جا آثار.]] شهر جي قلعي بند حصي، رهائشي پاڙن، پاڻيءَ جي ذخيري ۽ صنعتي علائقي مان ڪپڙي جي پروسيسنگ، شيشي، چمڪدار ٿانون ۽ ڌاتوءَ جي ڪم جا ثبوت مليا آهن. اهي آثار ڀنڀور کي سنڌو ماٿريءَ جي اندروني علائقن ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپاري دنيا جي وچ ۾ اهم واسطو ثابت ڪن ٿا.<ref name="BanbhoreSindh"/> ڀنڀور کي روايتي طور عرب ذريعن ۾ ذڪر ٿيل بندرگاهه '''[[ديبل]]''' سان سڃاتو ويندو آهي، جتي 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي مهم دوران جنگ ٿي؛ پر ديبل جي قطعي سڃاڻپ بابت آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ۾ بحث موجود رهيو آهي. ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا متن ۾ ڀنڀور کي ''ديبل سان سڃاتو ويندو آهي'' لکڻ، ''ڀنڀور ئي ديبل هو'' واري قطعي دعويٰ کان وڌيڪ احتياطي آهي. ڀنڀور 2004ع کان '''پورٽ آف بنڀور''' جي نالي سان يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Port of Banbhore |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1885/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== برهمڻ آباد ۽ منصوره ==== [[برهمڻ آباد]] ۽ [[منصوره، سنڌ|منصوره]] سان لاڳاپيل وڏا آثار موجوده [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ [[شهدادپور]] کان لڳ ڀڳ 13–18 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي هن ماڳ کي '''برهمڻ آباد (منصوره)''' جي نالي سان درج ڪيو آهي ۽ هتان مسجد، رهائشي بناوتن، سڪن، زيورن ۽ ٻين آثارن جي دريافت جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="BrahmanabadMansura">{{cite web |title=Brahmanabad (Mansura) |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/ancient-city-remains-brahmanabad-mansura/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منصوره]] عرب دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي ۽ سياسي گادي هئي. بهرحال برهمڻ آباد ۽ منصوره جي صحيح جاگرافيائي نسبت بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث رهيو آهي؛ ڪجهه روايتن ۾ منصوره کي پراڻي برهمڻ آباد سان يا ان جي ڀرسان سڃاتو ويو آهي، جڏهن ته ٻين مطالعي ۾ ٻنهي کي الڳ آبادين طور سمجهڻ جا دليل ڏنا ويا آهن. تنهنڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>{{cite journal |last=Panhwar |first=M. H. |title=Locations of Brahmanka, Patala, Demetrias, Min-Naggra, Brahmano, Brahmanva, Brahmanabad, Dalurai and Mansura |journal=Sindh Quarterly |volume=11 |issue=1 |year=1983}}</ref> === وچئين دور جا تاريخي آثار === ==== مڪلي جو قبرستان ==== {{Main|مڪلي جو قبرستان}} [[مڪلي]]، [[ٺٽو]] ڀرسان، دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب تقريباً 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. اهي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين [[سما گهراڻو|سمن]]، [[ارغون گهراڻو|ارغونن]]، [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] ۽ مغل دور سان لاڳاپيل آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> هتان جي عمارتن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن، نيري ڪاشي، گنبذن ۽ مختلف سنڌي، گجراتي، فارسي ۽ مغل تعميري اثرن جو ميلاپ ملي ٿو. [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي]]، عيسيٰ خان ترخان، جان بابا ۽ ديوان شرفا خان جا مقبرا مڪلي جي نمايان يادگارن مان آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> ==== چوڪنڊي قبرستان ==== [[چوڪنڊي قبرستان]] ڪراچيءَ جي اوڀر ۾ واقع پٿر جي سينگاريل قبرن جو اهم تاريخي مجموعو آهي. يونيسڪو جي عارضي فهرست موجب قبرستان تقريباً ٻه چورس ميل ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ گهڻيون قبرون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ سان تعلق رکن ٿيون. قبرن تي هٿيار، گهوڙي سوار، زيور ۽ هندسي يا نباتاتي نقش اُڪريل آهن.<ref>{{cite web |title=Chaukhandi Tombs, Karachi |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1287 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي آثار === سنڌ جا ڪيترائي تاريخي قلعا آثار قديمه ۽ تعميري ورثي جو اهم حصو آهن. انهن مان سڀئي قديم دور جا نه آهن، پر صوبي جي وچئين ۽ اوائلي جديد سياسي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ==== رني ڪوٽ ==== {{Main|رني ڪوٽ قلعو}} [[رني ڪوٽ قلعو]] موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي کيرٿر واري علائقي ۾ واقع وڏي دفاعي اڏاوت آهي. سنڌ حڪومت موجب ان جي ديوار لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جڏهن ته يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾ تقريباً 35 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=Rani Kot (Fort), Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/rani-kot-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rani Kot Fort, Dadu |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> قلعي جي قطعي شروعات بابت مختلف روايتون آهن، پر سنڌ آثار قديمه کاتو موجوده وڏي تعمير کي بنيادي طور اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين ۽ ٽالپر حڪمرانن سان ڳنڍي ٿو. تنهنڪري ان کي بنا وضاحت جي ''قديم سنڌو تهذيب جو قلعو'' يا تمام قديم دور سان منسوب ڪرڻ صحيح ناهي. ==== ڪوٽ ڏيجي، عمرڪوٽ ۽ نئون ڪوٽ جا قلعا ==== [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي بعد وارن تاريخي دورن جا اهم دفاعي يادگار آهن. مارچ 2026ع ۾ پاڪستان انهن ٽنهي سنڌي قلعن کي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Tentative Lists – Pakistan |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=18 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ واقع اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F2A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ |- style="background:#8B6B3E; color:white;" ! نمبر ! ماڳ ! ضلعو / هنڌ ! بنيادي دور ! نوعيت ! حيثيت / اهميت |- | style="background:#FCE4D6;" | 1 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[موهن جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ٽيون هزار سال ق.م | سنڌو تهذيب جو شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو؛ سنڌو تهذيب جو اهم ترين محفوظ شهري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 2 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[آمري]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | چوٿون–ٽيون هزار سال ق.م | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | آمري / شروعاتي هڙاپائي ثقافت |- | style="background:#FCE4D6;" | 3 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | شروعاتي هڙاپائي دور | قلعي بند قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ڪوٽ ڏيجي ثقافت جو معياري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 4 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[چانهو جو دڙو]]''' | شهيد بينظيرآباد وارو علائقو | سنڌو تهذيب | شهري / صنعتي ماڳ | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | موتين ۽ دستڪاريءَ جو اهم مرڪز |- | style="background:#FCE4D6;" | 5 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لکين جو دڙو]]''' | [[سکر ضلعو]] | شروعاتي ۽ پختو هڙاپائي | وڏو قديم دڙو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سکر علائقي جو اهم سنڌو تهذيب وارو ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 6 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[جهڪر جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | پوئين هڙاپائي دور | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | جهڪر ثقافت جو نالي وارو ماڳ |- | style="background:#FCE4D6;" | 7 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لوهم جو دڙو]]''' | دادو وارو علائقو | پوئين هڙاپائي دور | قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سنڌو تهذيب کان پوءِ واري تسلسل جو ثبوت |- | style="background:#F8CBAD;" | 8 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڪاهو جو دڙو]]''' | [[ميرپورخاص ضلعو]] | تقريباً 5هين–6هين صدي عيسوي | ٻڌ اسٽوپا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽيراڪوٽا ٻڌ فن لاءِ مشهور |- | style="background:#FCE4D6;" | 9 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڀنڀور]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 1 صدي ق.م–13 صدي عيسوي | بندرگاهه / قلعي بند شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ديبل سان روايتي سڃاڻپ؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 10 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[برهمڻ آباد]]–[[منصوره، سنڌ|منصوره]]''' | [[سانگهڙ ضلعو]] | قديم کان عرب دور | شهري آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | عرب سنڌ جي گادي سان لاڳاپيل؛ سڃاڻپ بابت علمي بحث |- | style="background:#FCE4D6;" | 11 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[گوري مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامي جو حصو |- | style="background:#F8CBAD;" | 12 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڀوڏيسر جا مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مذهبي آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ڪارونجهر–ننگرپارڪر جي جين ورثي جو حصو |- | style="background:#FCE4D6;" | 13 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ويراواهه جا جين مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#F8CBAD;" | 14 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[مڪلي جو قبرستان]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 14هين–18هين صدي | قبرستان / مقبرا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو |- | style="background:#FCE4D6;" | 15 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[چوڪنڊي قبرستان]]''' | [[ڪراچي]] | خاص طور 17هين–18هين صدي | پٿر جون سينگاريل قبرون | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 16 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[رني ڪوٽ قلعو]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | موجوده بناوت خاص طور 19هين صدي | دفاعي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | تقريباً 34–35 ڪلوميٽر ديوار؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 17 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | 18هين صديءَ جي پڇاڙي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 18 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[عمرڪوٽ قلعو]]''' | [[عمرڪوٽ ضلعو]] | وچئين / اوائلي جديد دور | تاريخي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 19 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[نئون ڪوٽ قلعو]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 19هين صدي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر جي دروازي طور مشهور؛ 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |} === عالمي ورثي جي حيثيت === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا يونيسڪو عالمي ۽ عارضي ورثي وارا ماڳ |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! ماڳ ! حيثيت ! داخلا جو سال ! بنيادي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[موهن جو دڙو]] | style="background:#E2F0D9;" | '''عالمي ورثو''' | 1980ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌو تهذيب جو شهري آثار |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[مڪلي جو قبرستان]] | style="background:#C6E0B4;" | '''عالمي ورثو''' | 1981ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[رني ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | تاريخي دفاعي قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | مغل دور جي مسجد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سينگاريل پٿر جون قبرون |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڀنڀور]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2004ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قديم ۽ اوائلي اسلامي بندرگاهه |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2016ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | جين مندر، مسجدون، ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[عمرڪوٽ قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قلعو |} <ref>{{cite web |title=Pakistan – World Heritage List and Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === آثارن جي تحفظ ۽ انتظام === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ اندر موجود ڪيترن قومي آثارن ۽ ثقافتي ورثي وارن ماڳن جو انتظامي ۽ مالي اختيار [[سنڌ حڪومت]] ڏانهن منتقل ٿيو. [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو]] ۽ ان جو [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي]] موهن جو دڙو، مڪلي، ڀنڀور، برهمڻ آباد–منصوره، آمري، ڪوٽ ڏيجي ۽ ٻين صوبائي آثارن جي تحفظ، کوٽائي، دستاويزڪاري، عجائب گهرن ۽ بحاليءَ جا ڪم سنڀالين ٿا.<ref>{{cite web |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> موهن جو دڙو ۽ مڪلي کي لوڻياٺ، گرميءَ ۾ تيز تبديلي، برسات، نمي، زميني پاڻي، قدرتي ڪٽاوَ، انساني مداخلت ۽ آفتن کان مسلسل خطرا آهن. 2022ع جي شديد چوماسي کان پوءِ يونيسڪو موهن جو دڙو ۽ مڪلي لاءِ هنگامي مشن موڪليا، جڏهن ته مڪلي لاءِ 2023–2028ع وارو نئون انتظامي منصوبو ۽ 2023–2030ع وارو آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ وارو منصوبو پڻ اڳتي وڌايو ويو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta – State of Conservation |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/9078/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> قديم دڙن لاءِ شهري توسيع، زرعي زمين ۾ تبديلي، غيرقانوني کوٽائي، سرن ۽ پٿرن جي کڻائي ۽ محدود سائنسي دستاويزڪاري به اهم خطرا آهن. ان ڪري جديد آثار قديمه جي پاليسي صرف کوٽائيءَ بدران '''تحفظ، غير تباهي واري سروي، ڊجيٽل دستاويزڪاري، مقامي برادرين جي شموليت ۽ آفتن خلاف مزاحمت''' تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. == ٻوليون == [[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Sindhi as a first language in 1998.png|thumb|300px|ساڄو|پاڪستان ۾ [[سنڌي ٻولي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي تاريخي ضلعي وار ورڇ؛ نقشو 1998ع جي آدمشماري جي انگن تي ٻڌل آهي.]] [[سنڌ]] لساني لحاظ کان پاڪستان جي گهڻ ٻوليائي صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي تاريخي ۽ اڪثريتي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي، جڏهن ته [[اردو]]، [[پشتو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[هندڪو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻيون ٻوليون پڻ مختلف برادرين پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. سنڌ جي لساني بناوت ۾ نمايان شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق موجود آهي، جيڪو تاريخي لڏپلاڻ، شهري آباديءَ جي واڌ، واپار ۽ روزگار لاءِ ملڪ جي ٻين حصن کان ٿيندڙ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب سنڌ جي 55,638,409 ماڻهن مان '''33,462,299'''، يعني '''60.14 سيڪڙو'''، سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو. اردو '''22.30 سيڪڙو''' سان ٻئي، پشتو '''5.31 سيڪڙو''' سان ٽئين ۽ پنجابي '''4.07 سيڪڙو''' سان چوٿين نمبر تي هئي. ان کان پوءِ بلوچي 2.17 سيڪڙو، سرائيڪي 1.64 سيڪڙو ۽ هندڪو 1.49 سيڪڙو آباديءَ جون مادري ٻوليون هيون.<ref name="PBS-Sindh2023"/><ref name="PBS-MotherTongue">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌي ٻولي === {{Main|سنڌي ٻولي}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' سنڌ جي تاريخي، ثقافتي ۽ اڪثريتي ٻولي آهي. لسانياتي درجي بنديءَ موجب سنڌي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] گروهه سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا جو تعلق برصغير جي پراڻين هند-آريائي ۽ وچين هند-آريائي لساني مرحلن سان آهي. صدين کان سنڌ جو ايران، عرب دنيا، وچ ايشيا ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان سياسي، مذهبي ۽ واپاري رابطو رهڻ سبب سنڌيءَ جي لغت تي خاص طور [[سنسڪرت]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] جا اثر پيا؛ جديد دور ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ وڏي تعداد ۾ لفظ داخل ٿيا آهن. سنڌي پنهنجي صوتياتي نظام جي ڪري هند-آريائي ٻولين ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻوليءَ ۾ ڏندن وارا، مورڌني، وسرڳي ۽ ٻين قسمن جي وينجن سان گڏ '''امپلاسيو''' آواز پڻ موجود آهن. سنڌيءَ جو بنيادي نحوي نمونو [[فاعل-مفعول-فعل]] آهي، جڏهن ته اسم ۽ ضمير جنس، عدد ۽ حالت سان لاڳاپيل صرفياتي تبديليون ڏيکارين ٿا. سنڌيءَ جا ڪيترائي علائقائي لهجا ۽ ٻولياتي قسم آهن. انهن جي درجي بندي مختلف لساني مطالعي ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي، پر '''وچولي'''، '''لاڙي'''، '''سِريلي'''، '''ٿري''' ۽ '''ڪڇي''' سنڌيءَ سان لاڳاپيل نمايان علائقائي صورتن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. معياري ادبي سنڌيءَ جو بنياد گهڻي ڀاڱي وچولي لهجي سان لاڳاپيل آهي. === سنڌي رسم الخط === پاڪستان ۾ سنڌي عام طور عربي-فارسي بنياد تي ٺهيل '''[[سنڌي رسم الخط]]''' ۾ لکي وڃي ٿي. موجوده معياري صورت ۾ سنڌي الفابيٽ ۾ '''52 اکر''' آهن ۽ ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن جي نمائندگي لاءِ عربي-فارسي رسم الخط ۾ اضافي اکر شامل ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي دور ۾ سرڪاري ۽ تعليمي مقصدن لاءِ سنڌي لکڻيءَ جي معياربندي ڪئي وئي. هندستان ۾ سنڌي لکڻ لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط سان گڏ [[ديوناگري]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. تاريخي طور سنڌي واپاري برادرين ۾ [[خداوادي رسم الخط|خداوادي]] ۽ ٻين واڻڪي صورتن جو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهڙي طرح سنڌيءَ جي تاريخ گهڻ-رسم الخط واري ادبي ۽ تجارتي روايت رکي ٿي. === سنڌيءَ جي قانوني حيثيت === سنڌيءَ جي سرڪاري استعمال ۽ تدريس کي قانوني بنياد '''سنڌ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، واڌاري ۽ استعمال) ايڪٽ، 1972ع''' ذريعي ڏنو ويو. اهو بل سنڌ اسيمبليءَ 7 جولاءِ 1972ع تي منظور ڪيو، گورنر 16 جولاءِ تي منظوري ڏني ۽ 17 جولاءِ 1972ع تي سنڌ حڪومت جي گزيٽ ۾ شايع ٿيو. قانون جي تمهيد ۾ واضح ڪيو ويو ته سنڌي اڳ ئي سنڌ حڪومت جي آفيسن ۽ کاتن ۾ استعمال ٿيندي هئي ۽ قانون جو مقصد سنڌيءَ جي تدريس، واڌاري ۽ استعمال لاءِ قدم مقرر ڪرڻ هو.<ref name="SindhiAct1972">{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |url=https://sl.sindhila.org/assets/pdf/act-1972.pdf |publisher=Government of Sindh |date=17 July 1972 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن قانون ۾ پوءِ 1990ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، تحقيق، معياري بڻائڻ ۽ استعمال کي هٿي ڏيڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف ادارتي قدم کنيا، جن مان [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] اهم ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Boli Act |url=https://sindhila.org/newsite/home/act?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === اردو ٻولي === '''[[اردو]]''' سنڌ ۾ سنڌيءَ کان پوءِ سڀ کان وڏي مادري ٻولي آهي. اردو ڳالهائيندڙ آبادي خاص طور شهري سنڌ، بالخصوص [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجرن جي وڏي پيماني تي سنڌ جي شهرن ڏانهن آمد صوبي جي لساني بناوت ۾ اهم تبديلي آندي. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''12,409,745''' ماڻهن اردوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي مجموعي آباديءَ جو '''22.30 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تناسب '''40.39 سيڪڙو''' هو، جڏهن ته ڳوٺاڻن سنڌ ۾ اهو '''1.12 سيڪڙو''' هو. 2017ع ۾ اردو صوبي جي 18.20 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> اردو پاڪستان جي قومي ٻولي هجڻ ڪري سنڌ ۾ وفاقي انتظام، ميڊيا، بين الصوبائي رابطي، واپار ۽ تعليم جي ڪيترن شعبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. === پشتو ٻولي === '''[[پشتو]]''' 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ٽئين وڏي مادري ٻولي هئي. صوبي ۾ '''2,955,893''' ماڻهن پشتوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي مجموعي آباديءَ جو '''5.31 سيڪڙو''' هئا. پشتو ڳالهائيندڙ آبادي گهڻي ڀاڱي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي؛ آدمشماري موجب شهري سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙن جو تناسب 9.00 سيڪڙو، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙ آباديءَ جي واڌ بنيادي طور ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران [[خيبر پختونخوا]]، اڳوڻن قبائلي علائقن ۽ افغانستان کان ٿيندڙ معاشي ۽ ٻين لڏپلاڻن سان لاڳاپيل رهي آهي. === پنجابي ٻولي === '''[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]''' پڻ سنڌ جي اهم ٻولين مان آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ '''2,265,471''' ماڻهن پنجابيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪي سنڌ جي آباديءَ جو '''4.07 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ پنجابي ڳالهائيندڙ آبادي 6.44 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.29 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پنجابي ڳالهائيندڙ برادريون سنڌ جي وڏن شهري، صنعتي ۽ زرعي علائقن ۾ آباد آهن. 2017ع کان 2023ع تائين صوبي جي مجموعي آباديءَ ۾ پنجابي مادري ٻولي رکندڙن جو تناسب 5.31 سيڪڙو مان گهٽجي 4.07 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === بلوچي ٻولي === '''[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]''' سنڌ جي تاريخي لساني منظرنامي جو اهم حصو آهي. سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وچ ۾ صدين کان آبادي، قبيلائي، سياسي ۽ واپاري لاڳاپا رهيا آهن ۽ بلوچ برادريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد رهيون آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''1,208,147''' ماڻهن بلوچيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''2.17 سيڪڙو''' هئا. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جو تناسب 1.76 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 2.53 سيڪڙو هو. 2017ع ۾ بلوچي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو صوبائي تناسب 2.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سرائيڪي ٻولي === '''[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]''' سنڌ جي اترين علائقن ۽ ٻين شهرن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. سنڌ جي اترين ضلعن جا ڏکڻ پنجاب ۽ سرائيڪي وسيب سان تاريخي، معاشي ۽ جاگرافيائي رابطا رهيا آهن، جڏهن ته لڏپلاڻ سبب سرائيڪي ڳالهائيندڙ سنڌ جي وڏن شهرن ۾ پڻ آباد آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''913,418''' ماڻهن سرائيڪيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''1.64 سيڪڙو''' هئا. شهري علائقن ۾ ان جو تناسب 2.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.50 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === هندڪو ۽ براهوي === 2023ع جي آدمشماري ۾ '''830,581''' سنڌ واسين، يعني '''1.49 سيڪڙو''' آباديءَ، [[هندڪو]] کي مادري ٻولي قرار ڏنو. هندڪو ڳالهائيندڙن جو تناسب شهري سنڌ ۾ 2.21 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 0.65 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> [[براهوي ٻولي|براهوي]] سنڌ جي '''265,769''' ماڻهن، يعني 0.48 سيڪڙو آباديءَ، جي مادري ٻولي هئي. براهوي ٻين وڏين سنڌي ٻولين کان لسانياتي لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌ ۾ براهوي ڳالهائيندڙن جو تناسب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.70 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 0.28 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌ ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻيون ٻوليون === سنڌ جي لساني تنوع ۾ [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[ميواتي ٻولي|ميواتي]]، [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] ۽ ٻيون ننڍيون ٻولياتي برادريون پڻ شامل آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شينا، بلتي، ميواتي، ڪلاشا ۽ ڪوهستاني کي پهريون ڀيرو جدا مادري ٻوليءَ جي اختيار طور شامل ڪيو ويو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ انهن کان سواءِ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]، [[پارڪري ڪولي ٻولي|پارڪري ڪولي]] ۽ ٻين مقامي يا برادري-بنياد ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري شايع ٿيل صوبائي مجموعي جدول ۾ انهن مان ڪيترين ٻولين کي الڳ صوبائي category بدران ''ٻيون ٻوليون'' ۾ گڏ ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري انهن لاءِ الڳ صوبائي سيڪڙو انهيءَ جدول مان اخذ نٿو ڪري سگهجي.<ref name="PBS-MotherTongue"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻو لساني فرق === سنڌ جي لساني جاگرافيءَ جي سڀ کان نمايان خصوصيت شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي '''92.12 سيڪڙو''' آبادي سنڌيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اهو تناسب '''32.84 سيڪڙو''' هو. ان جي ابتڙ اردو شهري سنڌ جي '''40.39 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، پر ڳوٺاڻن سنڌ ۾ صرف '''1.12 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پشتو، پنجابي، سرائيڪي ۽ هندڪو پڻ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ شهري سنڌ ۾ وڌيڪ تناسب رکن ٿيون. هي فرق خاص طور ڪراچي ۽ ٻين وڏن صنعتي شهرن جي ملڪ جي مختلف حصن کان آباديءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ واري تاريخي ڪردار سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌي ٻولي اٿارٽي === {{Main|سنڌي ٻولي اٿارٽي}} '''[[سنڌي ٻولي اٿارٽي|سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' سنڌ حڪومت جو هڪ خودمختيار علمي ادارو آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، تحقيق، تدريس، اصطلاح سازي ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ استعمال لاءِ ڪم ڪري ٿو. ادارو [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت ۽ نوادرات کاتي جي انتظامي دائري هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام بورڊ آف گورنرس ذريعي هلندو آهي.<ref name="SLA">{{cite web |title=Sindhi Language Authority |url=https://sindhila.org/newsite/?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اٿارٽيءَ جو پهريون بورڊ آف گورنرس '''1991ع''' ۾ نامياري عالم [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي چيئرمئن شپ هيٺ قائم ڪيو ويو. اداري پنهنجي قيام کان پوءِ لغتن، تحقيقي ڪتابن، ٻوليءَ بابت رسالي '''سنڌي ٻولي'''، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ڊجيٽل اوزارن سميت مختلف علمي ۽ فني منصوبن تي ڪم ڪيو آهي. اٿارٽي موجب ''سنڌي ٻولي'' تحقيقي رسالو پهريون ڀيرو 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 2008ع کان باقاعدي شايع ٿيندو رهيو آهي.<ref name="SLA"/> === مادري ٻولي موجب آبادي === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ جي ڪُل آبادي '''55,638,409''' هئي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مادري ٻوليءَ بابت نتيجن موجب ورڇ هيٺين ريت هئي:<ref name="PBS-Sindh2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب — 2023ع |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! مادري ٻولي ! ڳالهائيندڙ ! صوبي جي آباديءَ جو سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 33,462,299 | style="background:#C8E6C9;" | '''60.14%''' | 92.12% | 32.84% |- | style="background:#E0F2F1;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 12,409,745 | style="background:#BBDEFB;" | '''22.30%''' | 1.12% | 40.39% |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[پشتو]] | 2,955,893 | 5.31% | 1.00% | 9.00% |- | style="background:#E0F2F1;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 2,265,471 | 4.07% | 1.29% | 6.44% |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 1,208,147 | 2.17% | 1.76% | 2.53% |- | style="background:#E0F2F1;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 913,418 | 1.64% | 0.50% | 2.62% |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 830,581 | 1.49% | 0.65% | 2.21% |- | style="background:#E0F2F1;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 265,769 | 0.48% | 0.70% | 0.28% |- | 9 | style="text-align:right;" | [[ميواتي ٻولي|ميواتي]] | 57,059 | 0.10% | 0.06% | 0.14% |- | 10 | style="text-align:right;" | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | 53,249 | 0.10% | 0.02% | 0.16% |- | 11 | style="text-align:right;" | [[بلتي ٻولي|بلتي]] | 27,193 | 0.05% | 0.003% | 0.09% |- | 12 | style="text-align:right;" | [[شينا ٻولي|شينا]] | 22,273 | 0.04% | 0.01% | 0.07% |- | 13 | style="text-align:right;" | [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] | 14,885 | 0.03% | 0.004% | 0.05% |- | 14 | style="text-align:right;" | [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] | 777 | 0.001% | 0.001% | 0.002% |- | 15 | style="text-align:right;" | '''ٻيون ٻوليون''' | 1,151,650 | 2.07% | 0.77% | 3.18% |} {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب، 2023ع<ref name="PBS-Sindh2023"/> |label1=[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1=60.14 |color1=#F39C12 |label2=[[اردو]] |value2=22.30 |color2=#2980B9 |label3=[[پشتو]] |value3=5.31 |color3=#27AE60 |label4=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4=4.07 |color4=#C0392B |label5=[[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value5=2.17 |color5=#8E44AD |label6=[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6=1.64 |color6=#16A085 |label7=[[هندڪو]] |value7=1.49 |color7=#D35400 |label8=[[براهوي ٻولي|براهوي]] |value8=0.48 |color8=#7D3C98 |label9=ٻيون ٻوليون |value9=2.40 |color9=#95A5A6 }} === 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ جو ڀيٽائتو جائزو === {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ وڏين مادري ٻولين جو تناسب، 2017ع–2023ع |- style="background:#5C6BC0; color:white;" ! مادري ٻولي ! 2017ع ! 2023ع ! تبديلي (سيڪڙو پوائنٽ) |- | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 61.60% | 60.14% | −1.46 |- | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 18.20% | 22.30% | +4.10 |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | [[پشتو]] | 5.46% | 5.31% | −0.15 |- | style="background:#FFEBEE; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 5.31% | 4.07% | −1.24 |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 2.00% | 2.17% | +0.17 |- | style="background:#E0F7FA; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 2.23% | 1.64% | −0.59 |- | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 1.58% | 1.49% | −0.09 |- | style="background:#EFEBE9; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 0.73% | 0.48% | −0.25 |} <ref name="PBS-Sindh2023"/> == مذهب == {{See also|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ ۾ هندومت|سنڌ ۾ تصوف}} [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار، [[ڀٽ شاهه]]؛ سنڌ جي صوفي مذهبي ۽ ثقافتي روايت جو اهم مرڪز.]] [[فائل:Hindu Temple, Sadh Belo, Sukkur.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ساڌ ٻيلو]]، [[سکر]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع سنڌ جي اهم هندو مذهبي مرڪزن مان هڪ.]] [[سنڌ]] مذهبي لحاظ کان تاريخي طور گهڻ مذهبي خطو رهيو آهي. سنڌو ماٿريءَ جي قديم مذهبي روايتن کان پوءِ هتي [[هندومت]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين مت]]، [[اسلام]]، [[عيسائيت]]، [[سک مت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] سان لاڳاپيل برادريون مختلف دورن ۾ موجود رهيون آهن. موجوده دور ۾ اسلام سنڌ جو اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي هندو آبادي رکندڙ صوبن مان آهي ۽ هتي عيسائي، سک، پارسي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون پڻ تاريخي آباديون موجود آهن.<ref name="PBSReligion2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب، مذهب بابت جواب ڏيندڙ سنڌ جي '''55,638,409''' ماڻهن مان '''50,126,428'''، يعني '''90.09 سيڪڙو'''، مسلمان هئا. هندو جاتي 6.43 سيڪڙو، شيڊيولڊ ڪاسٽس 2.38 سيڪڙو، عيسائي 0.98 سيڪڙو، احمدي 0.03 سيڪڙو، سک 0.01 سيڪڙو ۽ پارسي تقريباً 0.003 سيڪڙو هئا. غير مسلم آبادي مجموعي طور 9.91 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي مذهبي جاگرافيءَ ۾ واضح شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي 85.45 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اها شرح 94.06 سيڪڙو هئي. هندو جاتيءَ جو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ 9.73 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 3.61 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 4.48 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 0.59 سيڪڙو هئا. عيسائين جو تناسب شهري سنڌ ۾ 1.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.24 سيڪڙو هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === اسلام === {{Main|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ تي عربن جي فتح}} سنڌ ۾ اسلام جي موجودگي جو تعلق اٺين صديءَ جي عرب فتح کان اڳ واري سامونڊي واپار سان پڻ جوڙيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌ جي بندرگاهن جا عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا. بهرحال، سنڌ ۾ اسلامي سياسي اقتدار جو مستقل قيام 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح سان ٿيو. [[راجا ڏاهر]] جي شڪست کان پوءِ ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد ۽ ملتان سميت سنڌو ماٿريءَ جا اهم حصا عرب اقتدار هيٺ آيا. ابتدائي اسلامي انتظام ۾ مقامي هندن ۽ ٻڌن کي مختلف هنڌن تي پنهنجي مذهبي ادارن ۽ رسم رواج جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جڏهن ته انهن تي اسلامي رياست جي مالي ۽ قانوني نظام جا ضابطا لاڳو ٿيا. سنڌ ۾ اسلام قبول ڪرڻ وارو عمل هڪ ئي وقت يا هڪ ئي سبب سان نه ٿيو، پر ڪيترن صدين تائين سياسي، سماجي، معاشي، مذهبي ۽ روحاني رابطن وسيلي تدريجي طور وڌندو رهيو. [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت بابت بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن ۽ سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلڻ ۽ ڪجهه ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. ''چچ نامي'' ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ راجا ڏاهر جي پٽ [[جيسيه]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت پڻ روايت موجود آهي؛ پر اهڙين روايتن جي تفصيل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري انهن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ماخذن ۾ آيل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === تصوف === {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} سنڌ جي اسلامي تاريخ ۾ [[تصوف]] کي خاص اهميت حاصل آهي. وچئين دور کان صوفي خانقاهون، درگاهون، سماع، ڪافي ۽ مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ جا اهم حصا بڻيا. قادري، سهروردي، چشتي ۽ نقشبندي روايتن جا مختلف سلسلا سنڌ ۾ سرگرم رهيا، جڏهن ته مقامي صوفي روايتن ڪيترن هنڌن تي فارسي-اسلامي فڪر کي سنڌي ٻولي، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقامي ثقافت سان ملائي هڪ مخصوص مذهبي ماحول پيدا ڪيو.<ref>{{cite journal |title=On the History of Sufism in Australia |journal=Journal of Sufi Studies |publisher=Brill |volume=11 |year=2022 |pages=115–135}}</ref> سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]]، [[مخدوم نوح]]، [[شاهه عنايت شهيد]] ۽ ٻين بزرگن جا نالا شامل آهن. انهن جون درگاهون مذهبي زيارت سان گڏ سنڌي موسيقي، شاعري، لوڪ ثقافت ۽ اجتماعي سڃاڻپ جا پڻ مرڪز رهيون آهن. [[مڪلي جو قبرستان]] ۾ حڪمرانن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جا سوين تاريخي مقبرا موجود آهن. يونيسڪو مڪلي کي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ غيرمعمولي شاهدي قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === هندومت === {{Main|سنڌ ۾ هندومت}} [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[ساڌ ٻيلو]] جي هندو مذهبي عمارت، [[سکر]].]] هندومت سنڌ جي سڀ کان پراڻين زنده مذهبي روايتن مان هڪ آهي. سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور ۾ هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ جين مت مختلف وقتن تي اهم مذهبي روايتون رهيون. عرب فتح کان پوءِ به هندو آبادي سنڌ جي سماجي، تجارتي ۽ زرعي زندگيءَ جو اهم حصو رهي. 1941ع جي آدمشماري موجب ان وقت جي سنڌ ۾ 4,840,795 ماڻهن مان 1,279,530، يعني تقريباً '''26.4 سيڪڙو'''، هندو هئا، جڏهن ته مسلمان آبادي 71.5 سيڪڙو هئي.<ref name="Sindh1941">{{cite book |title=Census of India, 1941: Sind |year=1941 |at=Table on Religion}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي شهري هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته هندستان مان مسلمان مهاجر سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ اچي آباد ٿيا. ان سان سنڌ جي مذهبي ۽ لساني آباديءَ جي بناوت ۾ بنيادي تبديلي آئي. 2023ع ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''هندو جاتي''' ۽ '''شيڊيولڊ ڪاسٽس''' کي جدا مردم شماري categories طور ڳڻيو. هندو جاتيءَ جو انگ '''3,575,848''' يا 6.43 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس '''1,325,559''' يا 2.38 سيڪڙو هئا. ٻنهي سرڪاري categories کي گڏ ڪرڻ سان انگ لڳ ڀڳ 4.90 ملين يا 8.81 سيڪڙو ٿئي ٿو، پر سرڪاري مردم شماريءَ ۾ اهي الڳ ڏيکاريل آهن.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي هندو آبادي خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ ٻين اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. [[ساڌ ٻيلو]]، [[راماپير مندر، ٽنڊو الهيار|راماپير مندر]]، عمرڪوٽ جا مندر ۽ ٿر جا مختلف مذهبي ماڳ سنڌ جي هندو مذهبي ورثي جا اهم مرڪز آهن. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن جدا صوبائي قانون ذريعي هندو شادين جي رجسٽريشن لاءِ '''[[سنڌ هندو ميريج ايڪٽ 2016ع]]''' منظور ڪيو؛ ان ۾ 2018ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Hindus Marriage Act, 2016 |url=https://humanrights.sindh.gov.pk/hr-acts |publisher=Human Rights Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جين مت === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[فائل:Gori Temple (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[گوري مندر]]، [[ننگرپارڪر]]؛ سنڌ جي تاريخي جين مذهبي ورثي جو نمايان مثال.]] [[جين مت]] سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي مذهبي تاريخ جو اهم حصو رهيو آهي، خاص طور ٿرپارڪر، ننگرپارڪر ۽ گجرات سان ڳنڍيل واپاري علائقن ۾. [[ننگرپارڪر جا جين مندر]]، [[گوري مندر]]، ڀوڏيسر ۽ ويراواهه جا آثار سنڌ ۾ جين برادرين جي ڊگهي تاريخ جا مادي ثبوت آهن. ننگرپارڪر جا جين مندر وچئين دور کان اوائلي جديد دور تائين مختلف مرحلن ۾ تعمير ٿيا ۽ انهن ۾ گجرات، راجستان ۽ مقامي سنڌي تعميراتي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا. 2016ع ۾ '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي جين آباديءَ جو تقريباً سمورو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، تنهنڪري 2023ع جي مردم شماري ۾ جين مت کي سنڌ لاءِ الڳ category طور نه ڏيکاريو ويو. ان جي باوجود جين مندر سنڌ جي مذهبي ۽ آثار قديمه واري ورثي ۾ اهم جڳهه رکن ٿا. === سنڌ ۾ عيسائيت === {{Main|سنڌ ۾ عيسائيت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img43 StPatrick Cathedral.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي عيسائي مذهبي عمارتن مان هڪ.]] سنڌ ۾ عيسائيت جي تاريخ کي رڳو 1843ع جي برطانوي فتح سان شروع ڪرڻ درست ناهي، پر ان جي قديم تاريخ بابت دعوائن کي روايت ۽ تاريخي ثبوت جي وچ ۾ فرق سان پيش ڪرڻ ضروري آهي. عيسائي روايتن ۽ ٽئين صديءَ جي اپوڪريفل متن ''اعمال توما'' ۾ رسول [[سينٽ ٿامس]] کي هند-پارٿي حڪمران [[گونڊوفارس]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪندي بيان ڪيو ويو آهي. گونڊوفارس پهرين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ موجوده پاڪستان جي حصن تي حڪمران هو.<ref>{{cite journal |last=Fleet |first=J. F. |title=St. Thomas and Gondophernes |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=37 |issue=2 |year=1905 |pages=223–236 |doi=10.1017/S0035869X00033049}}</ref> بهرحال جديد علمي تحقيق سينٽ ٿامس جي اتر اولهه هندستان يا سنڌو ماٿريءَ واري سفر کي مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو نٿي سمجهي. ''اعمال توما'' جي ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي گونڊوفارس جو نالو اچڻ اهم آهي، پر متن ۾ افسانوي ۽ مذهبي عناصر پڻ موجود آهن؛ تنهنڪري “سينٽ ٿامس سنڌ ۾ آيو ۽ گونڊوفارس کي عيسائي بڻايو” کي قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |title=Networks and social cohesion in ancient Indian Ocean trade: geography, ethnicity, religion |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2013}}</ref><ref>{{cite journal |title=The South Indian Tradition of the Apostle Thomas |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |publisher=Cambridge University Press}}</ref> قديم هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن وسيلي شام، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي عيسائي برادرين جو هندستان سان رابطو موجود هو، تنهنڪري سنڌ ۽ ان جي بندرگاهن تائين ابتدائي عيسائي واپارين يا مسافرن جي پهچ ممڪن هئي؛ پر سنڌ ۾ پهرين صديءَ جي منظم عيسائي جماعت جا سڌا آثار قديمه جا ثبوت محدود آهن. سنڌي تاريخي ادب ۾ فادر اڪيلس ميرسمن جي تحقيق موجب انگريزن جي فتح کان اڳ به ڪراچيءَ ۾ وقت بوقت ڪئٿولڪ پادرين جي آمد جو ذڪر ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني مذهبي جماعت سان لاڳاپيل پادرين جي مذهبي خدمت بابت روايت ڏني وئي آهي. 1840ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ مستقل ڪئٿولڪ ۽ پوءِ پروٽيسٽنٽ مشن وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Meersman |first=Achilles |title=Did the British Introduce Christianity into Sind? |journal=Journal of the Sind Historical Society |note=Reprinted in Sindh Observer: Selections from the Journal of Sindh Historical Society, ed. Mubarak Ali |pages=99–100}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عيسائي مشنن ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ اسڪول، ڪاليج، اسپتالون ۽ سماجي ادارا قائم ڪيا. [[ڪراچي آرچ ڊائوسيس]] 20 مئي 1948ع تي قائم ٿيو ۽ 15 جولاءِ 1950ع تي آرچ ڊائوسيس جي حيثيت حاصل ڪيائين؛ ان جو مرڪزي گرجاگهر [[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]] آهي.<ref>{{cite web |title=Archdiocese of Karachi |url=https://www.catholicsinpakistan.org/dioceses/karachi/ |publisher=Catholics in Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''546,968''' عيسائي هئا، جيڪي مذهب بابت جواب ڏيندڙ آباديءَ جو '''0.98 سيڪڙو''' هئا. انهن مان وڏي آبادي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ رهي ٿي.<ref name="PBSReligion2023"/> === سک مت === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ واپار، فوجي ۽ مذهبي رابطن سبب [[سک مت]] سان لاڳاپيل جماعتون نوآبادياتي دور کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ ۾ موجود رهيون. سکر، شڪارپور، ڪراچي ۽ ٻين شهرن ۾ سک ۽ نانڪ پنٿي واپاري برادريون تاريخي طور آباد رهيون. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ ننڍيون سک برادريون موجود رهيون ۽ ڪجهه شهرن ۾ گردوارا ۽ مذهبي ادارا قائم رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''5,182''' ماڻهن سک مت کي پنهنجو مذهب ڄاڻايو، جيڪو صوبي جي ڳڻيل مذهبي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''0.01 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === پارسي ۽ زرتشتي برادري === [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] يا [[پارسي]] برادري سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، جي شهري، تجارتي ۽ فلاحي تاريخ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي دور دوران بمبئي، گجرات ۽ ٻين علائقن مان پارسي خاندان ڪراچي لڏي آيا ۽ بندرگاهي واپار، صنعت، شهري حڪومت، تعليم ۽ خيراتي ادارن ۾ سرگرم ٿيا. [[جمشيد نسروانجي مهتا]]، جيڪو ڪراچي جو مشهور ميئر ۽ سماجي ڪارڪن هو، سنڌ جي پارسي برادريءَ جي نمايان شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. پارسي برادريءَ ڪراچيءَ ۾ اسڪولن، اسپتالن، رهائشي ۽ خيراتي ادارن جي قيام ۾ پڻ حصو ورتو. 2023ع جي آدمشماري ۾ سنڌ ۾ '''1,763''' پارسي رڪارڊ ٿيا، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو تقريباً '''0.003 سيڪڙو''' هئا.<ref name="PBSReligion2023"/> === مذهبي آبادي، 2023ع === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! نمبر ! مذهب / مردم شماري category ! آبادي ! سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E8F5E9;" | 1 | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | '''[[اسلام]]''' | 50,126,428 | '''90.09%''' | 85.45% | 94.06% |- | style="background:#FFF3E0;" | 2 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | '''[[هندومت|هندو جاتي]]''' | 3,575,848 | '''6.43%''' | 9.73% | 3.61% |- | style="background:#FDEDEC;" | 3 | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | '''[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]]''' | 1,325,559 | '''2.38%''' | 4.48% | 0.59% |- | style="background:#EAF2F8;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عيسائيت]]''' | 546,968 | '''0.98%''' | 0.24% | 1.62% |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[احمديه]] | 18,266 | 0.03% | 0.02% | 0.04% |- | style="background:#FFF9C4;" | 6 | style="background:#FCF3CF; text-align:right;" | [[سک مت]] | 5,182 | 0.01% | 0.01% | 0.01% |- | style="background:#F2F3F4;" | 7 | style="background:#E5E7E9; text-align:right;" | [[پارسي]] | 1,763 | 0.003% | 0.001% | 0.005% |- | style="background:#F8F9F9;" | 8 | style="text-align:right;" | ٻيا | 38,395 | 0.07% | 0.07% | 0.07% |} <ref name="PBSReligion2023"/> {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع<ref name="PBSReligion2023"/> |label1=[[اسلام]] |value1=90.09 |color1=#2E8B57 |label2=هندو جاتي |value2=6.43 |color2=#F39C12 |label3=[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]] |value3=2.38 |color3=#E67E22 |label4=[[عيسائيت]] |value4=0.98 |color4=#3498DB |label5=[[احمديه]] |value5=0.03 |color5=#8E44AD |label6=[[سک مت]] |value6=0.01 |color6=#F4D03F |label7=پارسي ۽ ٻيا |value7=0.08 |color7=#95A5A6 }} {{clear}} === مذهبي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي === هيٺ ڏنل جدول 1872ع کان 2023ع تائين مختلف آدمشمارين ۾ سنڌ جي مذهبي آباديءَ جو تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. نوآبادياتي دور جي آدمشمارين ۾ مذهبي درجي بندي موجوده آدمشمارين کان مختلف هئي؛ مثال طور ڪن سالن ۾ نانڪ پنٿين، قبائلي مذهبي گروهن يا جينن کي هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيو ويو هو. تنهنڪري مختلف سالن جي انگن جو سڌو مقابلو انهن وضاحتي حاشين کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ گهرجي. <div style="overflow-x:auto; border:1px solid #AAB7B8; padding:0.2em;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:92%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ مذهب، 1872ع–2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! rowspan="2" style="min-width:125px;" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" | 1872ع<ref name="sindh1872">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |jstor=saoa.crl.25057641 |access-date=16 November 2024 |title=Census of the Bombay Presidency, taken on the 21. February 1872. |year=1872 |volume=2 |pages=76 (part 1) & 112–138 (part 2) |publisher=Bombay, 1875. |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921175249/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1872|1872ع جا انگ [[برطانوي هندستان ۾ آدمشماري|آدمشماري]] جي انهن ضلعن ــ [[ڪراچي ضلعو (سنڌ)|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ضلعو (سنڌ)|حيدرآباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو]] ــ ۽ [[خيرپور رياست]] جي مجموعي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن. خيرپور رياست ۾ مذهبي وابستگي الڳ نه ڳڻي وئي هئي.}} ! colspan="2" | 1881ع<ref name="sindh1881">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=3 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1881|1881ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1891ع<ref name="sindh1891">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |archive-date=8 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408203225/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1891|1891ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1901ع<ref name="sindh1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207080045/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1901|1901ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1911ع<ref name="sindh1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |archive-date=8 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208045130/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1911|1911ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1921ع<ref name="sindh1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=6 May 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022430/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1921|1921ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1931ع<ref name="sindh1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=5 May 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022514/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1931|1931ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1941ع ! colspan="2" | 1951ع<ref name="sindh1951">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|title=CPopulation According to Religion, Tables-6, Pakistan – Census 1951|access-date=21 July 2024|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013102/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|url-status=live}}</ref>{{rp|22–26}}{{efn|name=Sindh1951|[[وفاقي گادي وارو علائقو (ڪراچي)]] پڻ شامل آهي.}} ! colspan="2" | 1998ع<ref name="sindh1998">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|title=Population Distribution by Religion, 1998 Census|access-date=23 January 2023|archive-date=23 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250923095306/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="sindh2017">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|title=TABLE 9 – POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=23 January 2023|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013148/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="2017 Census">{{cite web |title=Religious Demographics of Pakistan 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf |archive-date=29 August 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="sindh2023">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=7th Population and Housing Census – Detailed Results Table-9 Population by sex, religion and rural/urban|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=6 August 2024|archive-date=3 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203030321/https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census – 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |access-date=21 July 2024 |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212115052/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=live }}</ref> |- style="background:#D2B4DE;" ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % |- style="background:#E8F5E9;" ! style="text-align:right;" | [[اسلام]] [[فائل:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,712,266{{efn|[[سني اسلام|سني]]: 1,700,468<br>[[شيعو اسلام|شيعا]]: 11,798}} | {{Percentage|1712266|2192415|2}} | 1,989,630 || {{Percentage|1989630|2542976|2}} | 2,318,180 || {{Percentage|2318180|3003711|2}} | 2,609,337 || {{Percentage|2609337|3410223|2}} | 2,822,756 || {{Percentage|2822756|3737223|2}} | 2,562,700 || {{Percentage|2562700|3472508|2}} | 3,017,377 || {{Percentage|3017377|4114253|2}} | 3,462,015 || {{Percentage|3462015|4840795|2}} | 5,535,645 || {{Percentage|5535645|6047748|2}} | 27,796,814 || {{Percentage|27796814|30439893|2}} | 43,234,107 || {{Percentage|43234107|47854510|2}} | 50,126,428 || {{Percentage|50126428|55638409|2}} |- style="background:#FFF3E0;" ! style="text-align:right;" | [[هندومت]] [[فائل:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|1872ع جي آدمشماريءَ ۾ قبائلي مذهبي گروهه، جين ۽ نانڪ پنٿي پڻ هن درجي ۾ شامل هئا؛ 1881ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي، 1891ع ۾ قبائلي، ۽ 1901ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي پڻ هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيا ويا.}} | 475,848{{efn|جاتي هندو: 390,435<br>[[پاڪستان ۾ شيڊيولڊ ڪاسٽس|شيڊيولڊ ڪاسٽس]]، قبائلي ۽ جين: 61,514<br>نانڪ پنٿي (سک): 23,899}} | {{Percentage|475848|2192415|2}} | 544,848 || {{Percentage|544848|2542976|2}} | 674,371 || {{Percentage|674371|3003711|2}} | 787,683 || {{Percentage|787683|3410223|2}} | 877,313 || {{Percentage|877313|3737223|2}} | 876,629 || {{Percentage|876629|3472508|2}} | 1,055,119 || {{Percentage|1055119|4114253|2}} | 1,279,530 || {{Percentage|1279530|4840795|2}} | 482,560 || {{Percentage|482560|6047748|2}} | 2,280,842 || {{Percentage|2280842|30439893|2}} | 4,176,986 || {{Percentage|4176986|47854510|2}} | 4,901,407 || {{Percentage|4901407|55638409|2}} |- style="background:#EAF2F8;" ! style="text-align:right;" | [[عيسائيت]] [[فائل:Christian cross.svg|15px]] | 3,329{{efn|[[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]: 1,670<br>[[چرچ آف انگلينڊ]]: 1,142<br>مقامي عيسائي (مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ سرياني): 359<br>پريسبيٽيرين: 156<br>يوناني آرٿوڊوڪس: 2}} | {{Percentage|3329|2192415|2}} | 6,082 || {{Percentage|6082|2542976|2}} | 7,768 || {{Percentage|7768|3003711|2}} | 7,825 || {{Percentage|7825|3410223|2}} | 10,917 || {{Percentage|10917|3737223|2}} | 11,734 || {{Percentage|11734|3472508|2}} | 15,152 || {{Percentage|15152|4114253|2}} | 20,304 || {{Percentage|20304|4840795|2}} | 22,601 || {{Percentage|22601|6047748|2}} | 294,885 || {{Percentage|294885|30439893|2}} | 408,301 || {{Percentage|408301|47854510|2}} | 546,968 || {{Percentage|546968|55638409|2}} |- style="background:#F2F3F4;" ! style="text-align:right;" | [[زرتشتي مذهب]] [[فائل:Faravahar.svg|15px]] | 870{{efn|شاهنشاهي فرقي جا: 712<br>قديمي فرقي جا: 158}} | {{Percentage|870|2192415|2}} | 1,063 || {{Percentage|1063|2542976|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3003711|2}} | 2,000 || {{Percentage|2000|3410223|2}} | 2,411 || {{Percentage|2411|3737223|2}} | 2,913 || {{Percentage|2913|3472508|2}} | 3,537 || {{Percentage|3537|4114253|2}} | 3,841 || {{Percentage|3841|4840795|2}} | 5,046 || {{Percentage|5046|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,763 || {{Percentage|1763|55638409|3}} |- style="background:#FFFDE7;" ! style="text-align:right;" | [[ٻڌ ڌرم]] [[فائل:Dharma Wheel (2).svg|15px]] | 67 || {{Percentage|67|2192415|3}} | 9 || {{Percentage|9|2542976|3}} | 2 || {{Percentage|2|3003711|3}} | 0 || {{Percentage|0|3410223|3}} | 21 || {{Percentage|21|3737223|3}} | 41 || {{Percentage|41|3472508|3}} | 53 || {{Percentage|53|4114253|3}} | 111 || {{Percentage|111|4840795|3}} | 670 || {{Percentage|670|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#E8EAF6;" ! style="text-align:right;" | [[يهوديت]] [[فائل:Star of David.svg|15px]] | 35 || {{Percentage|35|2192415|3}} | 153 || {{Percentage|153|2542976|2}} | 210 || {{Percentage|210|3003711|2}} | 428 || {{Percentage|428|3410223|2}} | 595 || {{Percentage|595|3737223|2}} | 671 || {{Percentage|671|3472508|2}} | 985 || {{Percentage|985|4114253|2}} | 1,082 || {{Percentage|1082|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF8E1;" ! style="text-align:right;" | [[جين مت]] [[فائل:Jain Prateek Chihna.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,191 || {{Percentage|1191|2542976|2}} | 923 || {{Percentage|923|3003711|2}} | 921 || {{Percentage|921|3410223|2}} | 1,349 || {{Percentage|1349|3737223|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3472508|2}} | 1,144 || {{Percentage|1144|4114253|2}} | 3,687 || {{Percentage|3687|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF9C4;" ! style="text-align:right;" | [[سک مت]] [[فائل:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 720 || {{Percentage|720|3003711|2}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census|1901ع جي آدمشماريءَ ۾ سک آباديءَ کي هندو درجي ۾ ڳڻيو ويو هو.}} || {{N/a}} | 12,339 || {{Percentage|12339|3737223|2}} | 8,036 || {{Percentage|8036|3472508|2}} | 19,172 || {{Percentage|19172|4114253|2}} | 32,627 || {{Percentage|32627|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 5,182 || {{Percentage|5182|55638409|2}} |- style="background:#EFEBE9;" ! style="text-align:right;" | قبائلي مذهب | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census}} || {{N/a}} | 9,224 || {{Percentage|9224|3737223|2}} | 8,186 || {{Percentage|8186|3472508|2}} | 204 || {{Percentage|204|4114253|2}} | 37,598 || {{Percentage|37598|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#F3E5F5;" ! style="text-align:right;" | [[احمديه]] [[فائل:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 43,524 || {{Percentage|43524|30439893|2}} | 21,661 || {{Percentage|21661|47854510|2}} | 18,266 || {{Percentage|18266|55638409|2}} |- style="background:#ECEFF1;" ! style="text-align:right;" | ٻيا | 0 || {{Percentage|0|2192415|2}} | 0 || {{Percentage|0|2542976|2}} | 3 || {{Percentage|3|3003711|2}} | 2,029 || {{Percentage|2029|3410223|2}} | 298 || {{Percentage|298|3737223|2}} | 64 || {{Percentage|64|3472508|3}} | 1,510 || {{Percentage|1510|4114253|2}} | 0 || {{Percentage|0|4840795|2}} | 1,226 || {{Percentage|1226|6047748|2}} | 23,828 || {{Percentage|23828|30439893|2}} | 13,455 || {{Percentage|13455|47854510|2}} | 38,395 || {{Percentage|38395|55638409|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D5F5E3; font-weight:bold;" ! جواب ڏيندڙ ڪل آبادي ! 2,192,415 ! {{Percentage|2192415|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,047,748 ! {{Percentage|6047748|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,638,409 ! {{Percentage|55638409|55696147|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" ! ڪل آبادي ! 2,322,765 ! {{Percentage|2322765|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,054,474 ! {{Percentage|6054474|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,696,147 ! {{Percentage|55696147|55696147|2}} |} </div> == تعليم == {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} [[فائل:University of Sindh Gate.jpg|thumb|270px|[[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|270px|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم انجنيئرنگ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[فائل:Aga Khan University .jpg|thumb|270px|[[آغا خان يونيورسٽي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خانگي طبي ۽ تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] سنڌ ۾ تعليم جو نظام ابتدائي، پرائمري، مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي اسڪولي تعليم کان وٺي ڪاليجي، فني، پيشاورانه ۽ [[اعليٰ تعليم]] تائين پکڙيل آهي. صوبي ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ خانگي اسڪول، ڪاليج، يونيورسٽيون، ديني مدرسا، غير رسمي تعليمي مرڪز ۽ فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا. اسڪولي تعليم جو بنيادي انتظام سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ وٽ آهي، جڏهن ته اعليٰ تعليم، يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن لاءِ صوبائي ۽ وفاقي سطح تي الڳ ريگيوليٽري ۽ انتظامي ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206155811/https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20(2).pdf |url-status=dead}}</ref> [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 25-الف موجب پنجن کان سورهن سالن جي عمر تائين هر ٻار لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪرڻ رياست جي ذميواري آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ تعليم جي انتظام ۾ صوبن جو ڪردار وڌيڪ وسيع ٿيو. سنڌ ۾ ان آئيني حق کي عملي قانوني بنياد ڏيڻ لاءِ ''سنڌ رائيٽ آف چلڊرين ٽو فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ، 2013ع'' منظور ڪيو ويو، جنهن تحت پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو قانوني ڍانچو قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |title=Sindh Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2013 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |date=11 March 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[نوابشاهه]] ۽ [[ٽنڊو ڄام]] ۾ عام تعليم سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، ڪاروباري انتظام، ڪمپيوٽنگ، فن، ڊيزائن، حياتياتي سائنس ۽ ٻين تخصصي شعبن جون يونيورسٽيون ۽ تحقيقي ادارا قائم آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] سنڌ جي ڪيترين سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن کي تسليم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426065204/https://www.hec.gov.pk/english/universities/pages/recognised.aspx |url-status=dead}}</ref> === خواندگي === {{See also|پاڪستان ۾ تعليم}} [[فائل:Literacy Rate by Pakistani District - 2017 Census.svg|thumb|270px|2017ع جي آدمشماري موجب پاڪستان جي ضلعن ۾ خواندگيءَ جي شرح؛ سنڌ جي ضلعن ۾ پڻ نمايان علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچن ٿا.]] 2023ع جي [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|آدمشماري]] موجب سنڌ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي، جيڪا 2017ع ۾ 54.57 سيڪڙو هئي. 2023ع ۾ مردن جي خواندگي 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.21 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي خوانده آباديءَ جو انگ 22,431,392 هو.<ref name="SindhCensusEducation2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |title=Provincial Census Report 2023 — Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |pages=73–74 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي تعليمي صورتحال ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن جي وچ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2023ع ۾ شهري سنڌ جي خواندگيءَ جي شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙي سنڌ ۾ اها 38.14 سيڪڙو هئي. ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مردن جي خواندگي 48.06 سيڪڙو ۽ عورتن جي 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اهي شرحون ترتيبوار 76.27 ۽ 67.80 سيڪڙو هيون.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> قومي سطح تي 2023ع ۾ پاڪستان جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 60.65 سيڪڙو هئي. صوبن مان پنجاب 66.25 سيڪڙو، سنڌ 57.54 سيڪڙو، خيبر پختونخوا 51.09 سيڪڙو ۽ بلوچستان 42.01 سيڪڙو تي هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/National%20Census%20Report-2023.pdf |title=National Census Report 2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |page=145 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== خواندگيءَ جي شرح، 2017ع ۽ 2023ع ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#345995; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ ۾ خواندگيءَ جي شرح (10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر)'''<ref name="SindhCensusEducation2023"/> |- style="background:#E8EEF7;" ! rowspan="2" | علائقو ! colspan="3" | 2017ع ! colspan="3" | 2023ع |- style="background:#D9E6F5;" ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- ! style="background:#EDF7ED;" | سڄي سنڌ | 54.57٪ | 62.52٪ | 45.95٪ | style="background:#DFF2DF; font-weight:bold;" | 57.54٪ | 64.23٪ | 50.21٪ |- ! style="background:#FFF4E5;" | ٻهراڙي | 35.19٪ | 46.91٪ | 22.64٪ | style="background:#FFE9CC; font-weight:bold;" | 38.14٪ | 48.06٪ | 27.52٪ |- ! style="background:#EAF4FC;" | شهري | 70.43٪ | 75.13٪ | 65.28٪ | style="background:#DDEFFC; font-weight:bold;" | 72.26٪ | 76.27٪ | 67.80٪ |} </div> === اسڪولي تعليم === [[فائل:Back to school after six months interruption.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي پرائمري اسڪول ۾ شاگرد؛ صوبي جي اسڪولي نظام ۾ پرائمري تعليم بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] [[فائل:Studying for the chance to become a teacher.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردياڻي؛ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعليم تائين رسائي هڪ اهم تعليمي مسئلو آهي.]] سنڌ حڪومت جي ''اينيوئل اسڪول سينسس 2023–24ع'' موجب صوبي ۾ '''40,978 سرڪاري اسڪول''' رڪارڊ ڪيا ويا. انهن مان 36,225 پرائمري، 1,581 مڊل، 1,027 ايليمينٽري، 1,654 ثانوي ۽ 491 اعليٰ ثانوي اسڪول هئا. ان مطابق سرڪاري اسڪولي ڍانچي جو لڳ ڀڳ 88.4 سيڪڙو حصو پرائمري سطح تي مشتمل هو.<ref name="ASC2023-24">{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |page=16 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206155811/https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20(2).pdf |url-status=dead}}</ref> پرائمري کان پوءِ مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي ادارن جو نسبتاً گهٽ انگ، خاص طور ٻهراڙي ۽ پري پيل علائقن ۾، شاگردن جي ايندڙ تعليمي سطح تائين جسماني رسائيءَ کي محدود ڪري سگهي ٿو. ان ڪري اسڪولن جي سطح وار غيرمتوازن ورڇ سنڌ جي تعليمي رٿابنديءَ جو هڪ اهم مسئلو آهي. ==== سرڪاري اسڪولن جي سطح موجب ورڇ ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#287271; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جا سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''<ref name="ASC2023-24"/> |- style="background:#D9F0EF;" ! سطح ! اسڪولن جو تعداد ! ڪل اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | style="text-align:right; background:#EDF8F7;" | پرائمري | 36,225 | 88.4٪ |- | style="text-align:right; background:#F2F8E9;" | مڊل | 1,581 | 3.9٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF4E6;" | ايليمينٽري | 1,027 | 2.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FDEBEC;" | ثانوي | 1,654 | 4.0٪ |- | style="text-align:right; background:#EEEAF8;" | اعليٰ ثانوي | 491 | 1.2٪ |- style="background:#D5E8E8; font-weight:bold;" ! ڪل ! 40,978 ! 100٪ |} === اسڪولي بنيادي سهولتون === سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ پيئڻ جي پاڻي، بجلي، ٽوائلٽ ۽ بائونڊري وال جهڙين بنيادي سهولتن جي کوٽ تعليمي معيار ۽ اسڪول ۾ ٻارن جي برقرار رهڻ تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي. 2023–24ع جي انگن موجب 40,978 سرڪاري اسڪولن مان 26,006 ۾ پيئڻ جو پاڻي، 13,013 ۾ بجلي، 17,136 ۾ ٽوائلٽ ۽ 20,913 ۾ بائونڊري وال موجود هئي.<ref name="SindhAssemblyEducation">{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1997 |title=Questions and Answers — Education Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#7B5E57; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ بنيادي سهولتون'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#EFE5E2;" ! بنيادي سهولت ! سهولت رکندڙ اسڪول ! ڪل سرڪاري اسڪول ! لڳ ڀڳ دستيابي |- | style="text-align:right; background:#E7F5FF;" | پيئڻ جو پاڻي | 26,006 | 40,978 | 63.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF3BF;" | بجلي | 13,013 | 40,978 | 31.8٪ |- | style="text-align:right; background:#E6FCF5;" | ٽوائلٽ | 17,136 | 40,978 | 41.8٪ |- | style="text-align:right; background:#F3F0FF;" | بائونڊري وال | 20,913 | 40,978 | 51.0٪ |} === ڪراچي ۾ اسڪولي تعليم === [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري تعليمي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ڪراچي ريجن جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي طور '''440,473 شاگرد''' داخل هئا، جن مان 207,042 ڇوڪرا ۽ 233,431 ڇوڪريون هيون.<ref name="SindhAssemblyEducation"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#4A6FA5; color:white; padding:7px;" | '''ڪراچي جي سرڪاري اسڪولن ۾ داخلا، 2023–24ع'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#E5EDF7;" ! ضلعو ! اسڪول ! ڇوڪرا ! ڇوڪريون ! ڪل داخلا |- | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | 337 | 39,984 | 48,391 | 88,375 |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | 180 | 25,528 | 28,135 | 53,663 |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 206 | 21,946 | 22,573 | 44,519 |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 221 | 40,156 | 47,042 | 87,198 |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 601 | 36,832 | 33,477 | 70,309 |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | 139 | 22,193 | 31,137 | 53,330 |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | 185 | 20,403 | 22,676 | 43,079 |- style="background:#D8E5F3; font-weight:bold;" ! ڪل ! 1,869 ! 207,042 ! 233,431 ! 440,473 |} === تعليم تائين رسائي ۽ اهم چئلينج === سنڌ ۾ اسڪولي نظام جي توسيع باوجود اسڪول تائين رسائي، داخلا کان پوءِ تعليم جاري رکڻ، سکيا جو معيار، صنفي اڻبرابري، بنيادي سهولتن جي کوٽ ۽ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ فرق اهم چئلينج رهيا آهن. سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19ع سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو؛ ان ۾ 20,540 گهرن جو نمونو شامل هو ۽ نتيجا شهري، ٻهراڙي ۽ ضلعي سطح تائين تيار ڪيا ويا.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/documents/sindh-multiple-indicator-cluster-survey-2018-19 |title=Sindh – Multiple Indicator Cluster Survey 2018–19 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |date=16 July 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> تعليمي رسائيءَ ۾ تفاوت معاشي حيثيت، جنس، رهائش جي هنڌ، اسڪول جي فاصلي، ٽرانسپورٽ، بنيادي سهولتن ۽ گهريلو حالتن سان ڳنڍيل آهي. ان ڪري سنڌ ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان صرف داخلا وڌائڻ بدران پٺتي پيل، غريب، ٻهراڙي ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻارن تائين تعليم پهچائڻ تي پڻ رهيو آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> === اسڪول کان ٻاهر ٻار === [[File:Providing shelter for flood-affected families as they return home (5330424997).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر هڪ ٻار؛ اسڪولن جي تباهي ۽ تعليمي سامان جي ضايع ٿيڻ تعليم تائين رسائيءَ کي متاثر ڪندڙ سببن مان آهن.]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو وڏو انگ تعليمي شعبي جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. 2022ع ۾ [[يونيسيف]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ لڳ ڀڳ '''65 لک''' ڄاڻايو هو. هن مسئلي ۾ اهي ٻار شامل آهن جيڪي اسڪول ۾ ڪڏهن داخل نه ٿيا، ۽ اهي پڻ جيڪي داخلا کان پوءِ تعليم اڌ ۾ ڇڏي ويا.<ref name="SSDMS">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/new-digital-application-helps-monitor-student-attendance-sindh |title=New digital application helps monitor student attendance in Sindh |date=16 March 2022 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ شاگردن جي حاضريءَ جي نگراني، متبادل سکيا، غير رسمي تعليم، اسڪولن جي بنيادي سهولتن جي بهتري ۽ والدين سان رابطو جهڙا قدم استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="SchoolMonitoringSindh">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/mobile-app-helps-reduce-school-dropout-pakistans-sindh-province |title=Mobile App helps reduce school dropout in Pakistan’s Sindh province |date=28 September 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڇوڪرين جي تعليم === سنڌ ۾ ڇوڪرين جي تعليم تائين رسائيءَ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻهراڙي سنڌ جي عورتن جي خواندگي صرف 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري عورتن ۾ اها 67.80 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> ڳوٺاڻن ۽ گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ اسڪول جو فاصلو، ٽرانسپورٽ، غربت، ثانوي اسڪولن جي محدود دستيابي ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ ڇوڪرين جي تعليم تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر آهن. ان ڪري غير رسمي ۽ متبادل سکيا وارن منصوبن ۾ ڇوڪرين کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. 2019ع ۾ سنڌ حڪومت، [[جاپان انٽرنيشنل ڪوآپريشن ايجنسي]] ۽ [[يونيسيف]] جي سهڪار سان 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا، جن جو مقصد 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ هو؛ انهن مان اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref name="NFE2019">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/government-japan-sindhs-school-education-literacy-department-and-unicef-inaugurate |title=Government of Japan, Sindh’s School Education & Literacy Department and UNICEF inaugurate non-formal education centres |date=1 March 2019 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === غير رسمي تعليم === {{Main|غير رسمي تعليم}} غير رسمي تعليم انهن ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ متبادل رستو مهيا ڪري ٿي، جيڪي رسمي اسڪولي نظام ۾ داخل نه ٿيا هجن يا تعليم اڌ ۾ ڇڏي چڪا هجن. اهڙن پروگرامن ۾ تيز رفتار نصاب، لچڪدار وقت ۽ سرگرمين تي ٻڌل سکيا وسيلي شاگردن کي بنيادي تعليم مڪمل ڪرڻ ۽ ٻيهر رسمي تعليمي نظام سان ڳنڍجڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو. 2019ع ۾ سنڌ ۾ 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا ويا، جن ذريعي 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو.<ref name="NFE2019"/> ڪراچي جي ڀرپاسي ۽ ڏکڻ سنڌ جي محروم آبادين ۾ قائم 80 غير رسمي تعليمي مرڪزن مان لڳ ڀڳ 2,400 شاگرد فائدو وٺندا رهيا، جن ۾ اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/interactive-teaching-methods-help-students-learn-better-non-formal-education-centre |title=Interactive teaching methods help students learn better at Non-Formal Education Centre in Pakistan |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] غير رسمي تعليم بابت الڳ قومي شماريات پڻ جاري ڪري ٿو، جن ۾ ''پاڪستان نان-فارمل ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس 2022–23ع'' شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/Publications |title=Pakistan Non-Formal Education Statistics Reports 2022–23 |date=25 October 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسڪولن جي نگراني ۽ ڊجيٽل انتظام === سنڌ حڪومت اسڪولي نظام جي نگراني لاءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال وڌايو آهي. سنڌ اسڪول مانيٽرنگ سسٽم ذريعي 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن ۽ لڳ ڀڳ 120,000 استادن بابت حاضري، درسي ڪتابن، اسڪولي سهولتن ۽ عمارتن جي حالت جهڙي معلومات گڏ ڪئي وئي آهي.<ref name="SchoolMonitoringSindh"/> 2022ع ۾ [[سنڌ اسڪول ڊيلي مانيٽرنگ سسٽم]] نالي هڪ وڌيڪ ڊجيٽل نظام متعارف ڪيو ويو، جنهن جو مقصد شاگردن جي روزاني حاضري رڪارڊ ڪرڻ ۽ غيرحاضريءَ جي صورت ۾ والدين، سنڀاليندڙن ۽ اسڪول انتظاميا کي اطلاع ڏيڻ هو. شروعاتي مرحلي ۾ اهو هر ضلعي مان هڪ اسڪول سميت 30 سرڪاري اسڪولن ۾ آزمائشي طور لاڳو ڪيو ويو.<ref name="SSDMS"/> ڊجيٽل نگرانيءَ سان گڏ استادن جي بايوميٽرڪ حاضري، اسڪولي انفراسٽرڪچر، داخلا ۽ تعليمي وسيلن جي انتظام لاءِ پڻ ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي آهي. يونيسيف موجب يورپي يونين جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي سڌارن واري پروگرام ۾ 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن بابت انتظامي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جو نظام استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکيا جو معيار ۽ جائزو === تعليمي رسائي سان گڏ شاگردن جي حقيقي سکيا جا نتيجا پڻ سنڌ جي تعليمي نظام جو اهم معيار آهن. [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] اسڪولي شاگردن جي سکيا کي ماپڻ لاءِ [[نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ]] منعقد ڪري ٿو. 2023ع جي جائزي کان پوءِ اداري سنڌ لاءِ الڳ ''نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ 2023 فائنڊنگز فار سنڌ'' رپورٽ مئي 2024ع ۾ جاري ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/PublicationDetail/YWFlNzdiMTUtNzcxOS00ZjI0LWFjODYtYzg4ZTU5OWNmYTg5 |title=National Achievement Test (NAT) 2023 Findings for Sindh |date=31 May 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اهڙن جائزي جو مقصد اسڪولن جي تعداد يا داخلا کان اڳتي وڌي پڙهڻ، رياضي، سائنس ۽ ٻين بنيادي صلاحيتن ۾ شاگردن جي حقيقي ڪارڪردگي ماپڻ آهي. === سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن === {{Main|سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن}} [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] سنڌ حڪومت جو نيم خودمختيار تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1992ع جي سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ايڪٽ تحت قائم ٿيو. ان جو مقصد سرڪاري-خانگي ڀائيواري، ڪميونٽي جي شموليت ۽ متبادل تعليمي ماڊلن ذريعي معياري تعليم تائين رسائي وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جا اهم پروگرام '''فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز'''، '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' ۽ '''پيپلز اسڪول پروگرام''' شامل آهن. فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز پروگرام اڳوڻن ايس اي ايف اسسٽڊ اسڪولز، رورل پرائيويٽ اسڪولز، ايگزسٽنگ اسڪول سپورٽ پروگرام ۽ مڊل ۽ هاءِ اسڪول پروگرام کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جي سهڪار هيٺ هلندڙ اسڪولن کي مالي مدد سان گڏ درسي مواد، استاد تربيت، شاگردن جي جائزي ۽ اسڪول مانيٽرنگ جون خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2025–26ع ۾ سڀني ضلعن ۾ نوان فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪول قائم ڪرڻ لاءِ پڻ درخواستون گهرايون ويون.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/public/files/1749787515_0.pdf |title=Request for Proposal 2025–2026: Establishment and Operation of First Phase of New Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' تحت خانگي شعبي، غير سرڪاري تنظيمن، ڪميونٽي گروهن ۽ شهرين کي سرڪاري اسڪولن جي تعليمي ۽ انتظامي بهتريءَ ۾ حصو وٺڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته فائونڊيشن فني سهڪار ۽ نگراني فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/aasps |title=Adopt-a-School Program |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص تعليم === {{Main|سنڌ ۾ خاص تعليم}} سنڌ ۾ معذوري رکندڙ ٻارن ۽ بالغن لاءِ تعليم، تربيت ۽ بحاليءَ جون خدمتون [[معذور ماڻهن جي بااختياري وارو کاتو، سنڌ|معذور ماڻهن جي بااختياري واري کاتي]] وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. کاتي وٽ صوبي جي ڪيترن ضلعن ۾ خاص تعليم، پيشاورانه تربيت ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مرڪز موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري فهرست موجب اهڙا ادارا ڪراچي، حيدرآباد، ڄامشورو، ٽنڊو محمد خان، ٽنڊو الهيار، مٽياري، دادو، ٺٽو، بدين، شهيد بينظيرآباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ، لاڙڪاڻو، شڪارپور، ڪشمور، جيڪب آباد، قمبر شهدادڪوٽ، ميرپورخاص، عمرڪوٽ، ٿرپارڪر، سکر، خيرپور ۽ گهوٽڪي سميت ڪيترن ضلعن ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/institutions/ |title=List of Institutions |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا بصارت، ٻڌڻ، جسماني، ذهني ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مخصوص تعليمي ۽ بحالي خدمتون مهيا ڪن ٿا. [[ڪوٽڙي]] ۾ خاص تعليم جي استادن لاءِ '''اسپيشل ايجوڪيشن ٽيچرز ٽريننگ اڪيڊمي سنڌ''' پڻ قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === فني ۽ ووڪيشنل تعليم === {{Main|سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي}} [[File:Commercial College.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي]] ۾ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف ڪمرشل ايجوڪيشن؛ سنڌ ۾ فني ۽ پيشاورانه تعليم روزگار ۽ صنعت لاءِ عملي مهارتون پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.]] سنڌ ۾ سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل تعليم جو وڏو حصو [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽيوٽا) جي انتظام هيٺ آهي. اٿارٽي صوبي ۾ ٽيڪنيڪل ۽ پيشاورانه تعليم جي ادارن، ڪاليجن، اسڪولن ۽ تربيت مرڪزن کي منظم ڪري ٿي؛ ان جو مرڪزي دفتر [[ڪراچي]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/BoG/BoG3M-WP.pdf |title=Sindh Technical Education & Vocational Training Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيوٽا جي ادارن ۾ گورنمينٽ ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، پولي ٽيڪنڪ، مونوٽيڪنڪ، ٽيڪنيڪل اسڪول، ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ ۽ ڪمرشل ايجوڪيشن جا ادارا شامل آهن. انهن ۾ ٽن سالن جو [[ڊپلوما آف ايسوسيئيٽ انجنيئرنگ]]، ٽيڪنيڪل اسڪول سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما اِن ڪامرس، قابليت تي ٻڌل تربيت ۽ مختلف مختصر مدي وارا مهارتي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/Admission_2021_22/TSC_PROSPECTUS_2021.pdf |title=STEVTA Programmes and Courses |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> فني تعليم ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪس، آٽو اينڊ ڊيزل، ريفريجريشن ۽ ٽيڪسٽائيل جهڙن روايتي شعبن سان گڏ ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، سافٽ ويئر، گرافڪ ڊيزائن، ويب ڊيزائن، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس ۽ سائبر سيڪيورٽي جهڙا جديد شعبا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1443.pdf |title=Institutes, Technologies, Trades, Programs and Intake Capacity – District-wise |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي تعليمي سيشن ۾ اسٽيوٽا چين جي تعليمي ادارن سان گڏ ٽن سالن جي '''ماڊرن سائنو-پاڪ ڊوئل ڊپلوما/ڊگري جوائنٽ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن پروگرام''' لاءِ پڻ داخلا شروع ڪئي، جنهن جو نمونو ٻه سال سنڌ ۾ ۽ هڪ سال چين ۾ تعليم ۽ تربيت تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |title=CCTE Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme, Academic Session 2025–2026 |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تعليم بابت شماريات ۽ پاليسي جا ذريعا === سنڌ جي تعليم بابت مختلف دورن جي انگن اکرن کي ڀيٽڻ وقت انتظامي شماريات، آدمشماري ۽ گهريلو سروي جي تعريفن ۽ طريقن ۾ فرق جو خيال رکڻ ضروري آهي. اسڪولن، شاگردن، استادن ۽ بنيادي سهولتن بابت انگ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ ۽ سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ مان حاصل ٿين ٿا، جڏهن ته خواندگي ۽ آباديءَ بابت انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] ۽ سماجي اشارا سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي مان حاصل ٿين ٿا. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي تعليم بابت اهم شمارياتي ذريعا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! ذريعو ! ادارو ! بنيادي موضوع ! اهم/تازي رپورٽ |- | اينيوئل اسڪول سينسس | اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ | سرڪاري اسڪول، داخلا، استاد ۽ سهولتون | 2023–24 |- | پاڪستان جي آدمشماري | [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] | خواندگي، آبادي ۽ شهري-ڳوٺاڻي ورڇ | 2023 |- | پاڪستان ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | قومي ۽ صوبائي تعليمي شماريات | 2023–24 |- | نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | شاگردن جي سکيا جا نتيجا | 2023 |- | سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي | سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس / [[يونيسيف]] | ٻار، عورتون، تعليم ۽ سماجي اشارا | 2018–19 |- | غير رسمي تعليم جون شماريات | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | غير رسمي سکيا ۽ خواندگي | 2022–23 |} </div> === تعليم ۽ پائيدار ترقي === سنڌ ۾ تعليم جي ترقي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 4]] سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي، جنهن جو مقصد سڀني لاءِ جامع، برابريءَ تي ٻڌل ۽ معياري تعليم ۽ سڄي زندگي سکيا جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پاڪستان 2015ع ۾ پائيدار ترقيءَ جا مقصد اختيار ڪيا، جڏهن ته پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو آئيني بنياد آرٽيڪل 25-الف سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/reports/every-child-learns |title=Every Child Learns |publisher=UNICEF Pakistan |date=May 2019 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن مقصد جي حاصلات لاءِ رڳو اسڪولن جو تعداد وڌائڻ بدران اسڪول کان ٻاهر ٻارن کي تعليم ۾ آڻڻ، ڇوڪرين ۽ پٺتي پيل آباديءَ جي رسائي وڌائڻ، شاگردن کي اسڪول ۾ برقرار رکڻ، سکيا جا نتيجا بهتر ڪرڻ، استادن جي ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ اسڪولن ۾ محفوظ ۽ مناسب بنيادي سهولتون مهيا ڪرڻ پڻ اهم آهن. {{clear}} ===اعليٰ تعليم=== [[File:Silver Jubilee Gate Karachi University.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي يونيورسٽي]] جو سلور جوبلي گيٽ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي وڏين سرڪاري تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] [[File:MUET Admin Building.jpg|thumb|270px|[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي انتظامي عمارت، [[ڄامشورو]].]] [[File:Sukkur IBA University Academic Block III.jpg|thumb|270px|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جو اڪيڊمڪ بلاڪ III، [[سکر]].]] سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جو نظام سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، ڊگري ڏيندڙ ادارن ۽ تخصصي طبي، انجنيئرنگ، زرعي، قانوني، ڪاروباري، فني ۽ تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] وفاقي سطح تي تسليم ٿيل يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جو رڪارڊ برقرار رکي ٿي، جڏهن ته صوبائي سطح تي [[سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] اعليٰ تعليمي ادارن جي معيار، تحقيق ۽ ادارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪم ڪري ٿي.<ref name="HECRecognised">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426065204/https://www.hec.gov.pk/english/universities/pages/recognised.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن تحت چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي سرڪاري ۽ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگيءَ جي نگراني ۽ جائزي سان گڏ نون ادارن کي ڊگريون جاري ڪرڻ جو چارٽر ڏيڻ بابت سنڌ حڪومت کي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اعليٰ تعليم تاريخي طور [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ گهڻي مرڪوز رهي آهي، پر يونيورسٽين ۽ انهن جي علائقائي ڪيمپسن جي قيام سان ان جو دائرو [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]]، [[عمرڪوٽ]]، [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ٻين علائقن تائين وڌيو آهي.<ref name="HECCampuses">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |title=HEC Recognized Campuses |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506225913/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي پراڻن ۽ وڏن عام تعليمي ادارن ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۽ [[سنڌ يونيورسٽي]] شامل آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ٻنهي کي سرڪاري ۽ تسليم ٿيل يونيورسٽين طور درج ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |title=University of Karachi |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511093945/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |title=University of Sindh |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=19 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519193433/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |url-status=dead}}</ref> ====سنڌ جون سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ جي سرڪاري اعليٰ تعليمي نظام ۾ عام يونيورسٽين سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، فن، ڊيزائن، ٽيڪنالاجي ۽ ويٽرنري سائنس جا تخصصي ادارا شامل آهن. [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] سنڌ حڪومت طرفان چارٽر ڪيل سرڪاري ۽ هائير ايجوڪيشن ڪميشن طرفان تسليم ٿيل يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |title=Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto University of Law |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=13 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260213140705/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |url-status=dead}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#264653;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون اهم سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#DCECEF;" ! نمبر ! يونيورسٽي / ادارو ! شهر ! بنيادي شعبو ! نوعيت |- | 1 || [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] || [[سکر]] || فن، آرڪيٽيڪچر ۽ ورثو || صوبائي سرڪاري |- | 2 || [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] || [[سکر]] || عام / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 3 || [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] || [[سکر]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 4 || [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 5 || [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] || [[ٽنڊو ڄام]] || زراعت || صوبائي سرڪاري |- | 6 || [[سنڌ يونيورسٽي]] || [[ڄامشورو]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 7 || [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڄامشورو]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 8 || [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] || [[ڄامشورو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 9 || [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ڊيزائن || صوبائي سرڪاري |- | 10 || [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] || [[خيرپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 11 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] || [[خيرپور]] || ٽيڪنالاجي ۽ مهارتون || صوبائي سرڪاري |- | 12 || [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] || [[گمبٽ]] || طب ۽ صحت || سرڪاري ڊگري ڏيندڙ ادارو |- | 13 || [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[نوابشاهه]] || انجنيئرنگ ۽ سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 14 || [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] || [[نوابشاهه]] || طب / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 15 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 16 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] || [[سڪرنڊ]] || ويٽرنري سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 17 || [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[لاڙڪاڻو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 18 || [[شيخ اياز يونيورسٽي]] || [[شڪارپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 19 || [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] || [[ڀٽ شاهه]] || عام / صوفي اڀياس || صوبائي سرڪاري |- | 20 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 21 || [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي || صوبائي سرڪاري |- | 22 || [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 23 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ سماجي سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 24 || [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 25 || [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 26 || [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 27 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] || [[ڪراچي]] || قانون || صوبائي سرڪاري |- | 28 || [[ڪراچي يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 29 || [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || عام || '''وفاقي سرڪاري''' |} </div> <small>'''نوٽ:''' يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جي حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ فهرست کي سنڌ ۽ وفاقي هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ادارن جي رڪارڊ سان ملائي رکڻ گهرجي.<ref name="HECRecognised"/></small> ====سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ ۾ خانگي اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي طب، انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ، ڪاروباري انتظام، فن، آرڪيٽيڪچر ۽ سماجي سائنسن جا ڪيترائي خانگي ادارا قائم آهن. [[حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي اعليٰ تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن خانگي شعبي جي چارٽر يافته ادارن بابت رڪارڊ برقرار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ |title=Sindh Higher Education Commission |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A4C93;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#EDE5F5;" ! نمبر ! ادارو ! شهر ! اهم شعبو |- | 1 || [[آغا خان يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب، صحت ۽ تحقيق |- | 2 || [[همدرد يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / صحت / فارميسي |- | 3 || [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] || [[ڪراچي]] || فن ۽ آرڪيٽيڪچر |- | 4 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ سماجي سائنس |- | 5 || [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ |- | 6 || [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 7 || [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 8 || [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || ڪمپيوٽنگ، انجنيئرنگ ۽ بزنس |- | 9 || [[اقراء يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / بزنس / ڪمپيوٽنگ |- | 10 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 11 || [[گرين وِچ يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام |- | 12 || [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] || [[ڪراچي]] || عام / عورتن لاءِ |- | 13 || [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 14 || [[انڊس يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / انجنيئرنگ |- | 15 || [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 16 || [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] || [[ڪراچي]] || بزنس |- | 17 || [[اِلما يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ميڊيا ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 18 || [[سليم حبيب يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || سائنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ |- | 19 || [[سهيل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || صحت ۽ حياتياتي سائنس |- | 20 || [[اسرا يونيورسٽي]] || [[حيدرآباد]] || عام / طب ۽ صحت |- | 21 || [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ثقافت |} </div> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي 2023–24ع جي اسڪالرشپ رڪارڊ ۾ اقراء يونيورسٽي، گرين وِچ يونيورسٽي، سهيل يونيورسٽي، ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي، سر سيد يونيورسٽي، باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي، جناح يونيورسٽي فار وومين، ضياءُالدين يونيورسٽي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، محمد علي جناح يونيورسٽي، سليم حبيب يونيورسٽي، انڊس ويلي اسڪول، انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ، ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي، انڊس يونيورسٽي، اِلما يونيورسٽي ۽ همدرد يونيورسٽي خانگي ادارن طور درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/scholarships/ |title=Scholarships — Public and Private Sector Universities/DAIs |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====علائقائي ڪيمپس==== اعليٰ تعليم جي رسائي وڌائڻ لاءِ سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين جا مکيه ڪيمپس کان ٻاهر پڻ ڪيمپس قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ڪيمپسن جي فهرست موجب [[سنڌ يونيورسٽي]] جا [[ميرپورخاص]]، [[بدين]] ۽ [[دادو]] ۾؛ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[خيرپور]] ۾؛ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جا [[گهوٽڪي]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] ۾؛ [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[لاڙڪاڻو]] ۾؛ ۽ [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جو [[عمرڪوٽ]] ۾ ڪيمپس موجود آهي.<ref name="HECCampuses"/> [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جا [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[خيرپور]] ۾ پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref name="HECCampuses"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ چونڊ يونيورسٽين جا علائقائي ڪيمپس''' |- style="background:#B2DFDB;" ! يونيورسٽي ! مکيه هنڌ ! ٻيا تسليم ٿيل ڪيمپس |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]] |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | [[خيرپور]] |- | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور]] | [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] |- | [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[نوابشاهه]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر]] | [[ڪنڌڪوٽ]]، [[خيرپور]] |- | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[ٽنڊو ڄام]] | [[عمرڪوٽ]] |} ===طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم=== {{Main|سنڌ ۾ طبي تعليم}} [[File:Dow Medical College (31714721).jpeg|thumb|270px|[[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ڪراچي]].]] سنڌ پاڪستان ۾ طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم جو هڪ اهم مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليج، ڊينٽل ڪاليج، طبي يونيورسٽيون، نرسنگ ڪاليج ۽ الائيڊ هيلٿ سائنسز جا ادارا موجود آهن. [[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]] سنڌ جي تسليم ٿيل سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليجن ۽ انهن جي منظور ٿيل داخلا گنجائش بابت فهرستون برقرار رکي ٿي.<ref name="PMDCPublic">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PublicMedicalColleges |title=Public Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="PMDCPrivate">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PrivateMedicalColleges |title=Private Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري طبي تعليم جا اهم مرڪز [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[سکر]]، [[گمبٽ]] ۽ [[خيرپور]] آهن. انهن ۾ [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[سنڌ ميڊيڪل ڪاليج]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]، [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]]، [[گمبٽ ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[خيرپور ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPublic"/> خانگي طبي تعليم گهڻو ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[ٽنڊو محمد خان]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي طبي ادارا موجود آهن. اهم ادارن ۾ [[آغا خان يونيورسٽي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[باقائي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ضياءُالدين ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت نيشنل ميڊيڪل ڪاليج]]، [[جناح ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، [[اسرا يونيورسٽي]] جي طبي فيڪلٽي، [[انڊس ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[محمد ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPrivate"/> ====نرسنگ ۽ الائيڊ هيلٿ تعليم==== طبي تعليم سان گڏ سنڌ ۾ نرسنگ، مڊوائفري، فزيوٿراپي، ميڊيڪل ليبارٽري ٽيڪنالاجي، ريڊيولوجي، آپريشن ٿيٽر ٽيڪنالاجي، تنفسي علاج، غذائيت ۽ ٻين الائيڊ هيلٿ شعبن جي تعليم پڻ ڏني وڃي ٿي. سرڪاري ۽ خانگي طبي يونيورسٽيون، تدريسي اسپتالون ۽ صحت سائنسن جا ادارا انهن شعبن ۾ ڊگري ۽ ڊپلوما پروگرام پيش ڪن ٿا. نرسنگ ۽ مڊوائفري جي ادارن جي سڃاڻپ ۽ پيشاورانه ضابطي لاءِ قومي سطح تي [[پاڪستان نرسنگ ۽ مڊوائفري ڪائونسل]] ذميوار آهي، جڏهن ته سنڌ جا ڪيترائي سرڪاري نرسنگ ادارا صحت کاتي يا طبي يونيورسٽين سان لاڳاپيل آهن. ===تحقيق ۽ تحقيقي ادارا=== [[File:LEJ Science Information Center.jpg|thumb|270px|[[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] جو لطيف ابراهيم جمال نيشنل سائنس انفارميشن سينٽر، [[ڪراچي يونيورسٽي]].]] سنڌ ۾ سائنسي، طبي، زرعي، سماجي ۽ ثقافتي تحقيق جو وسيع ادارياتي ڍانچو موجود آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو تحقيقي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ڄامشورو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]] ۽ [[ڏوڪري]] ۾ پڻ تخصصي تحقيقاتي ادارا ۽ يونيورسٽي مرڪز قائم آهن. سنڌ جي يونيورسٽين ۾ تحقيق جي سرگرمين کي هائير ايجوڪيشن ڪميشن ۽ سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تحقيق، معيار ۽ ادارتي جائزي جي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگي ۽ تحقيقي پيداوار بابت ادارتي ڊيٽا گڏ ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز==== [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] سنڌ جي اهم سائنسي تحقيقاتي مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي بنيادي ادارن ۾ [[حسين ابراهيم جمال ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري]] ۽ [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] شامل آهن. اداري ۾ ڪيمسٽري، حياتياتي سائنسن، ماليڪيولر ميڊيسن، دوا سازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ تحقيق ۽ اعليٰ درجي جي تربيت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="ICCBS">{{cite web |url=https://iccs.edu/page-about-us |title=About ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=1 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260401083405/https://iccs.edu/page-about-us |url-status=dead}}</ref> اداري جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان کي [[عالمي صحت تنظيم]] جي سهڪاري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جي ڪيٽيگري-2 مرڪز جهڙيون بين الاقوامي حيثيتون حاصل رهيون آهن ۽ ان کي اسلامي ترقياتي بئنڪ طرفان بهترين سائنسي اداري جو انعام ٻه ڀيرا ملي چڪو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iccs.edu/page-summer-internship |title=Summer Internship Program – ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=16 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516073821/https://iccs.edu/page-summer-internship |url-status=dead}}</ref> [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] جو ڌيان بيمارين جي ماليڪيولر بنيادن، تشخيص، علاج ۽ بچاءَ جي طريقن بابت تحقيق تي آهي. مرڪز بنيادي سائنس، طبي تحقيق ۽ دوا سازيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو قائم ڪرڻ لاءِ حياتياتي، ڪيميائي ۽ ڪمپيوٽيشنل طريقا استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |title=Dr. Panjwani Center for Molecular Medicine and Drug Research |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524004950/https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |url-status=dead}}</ref> ====تحقيق، جدت ۽ صنعت سان لاڳاپا==== سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين ۾ تحقيق کي صنعت، دانشورانه ملڪيت، جدت ۽ ڪاروباري استعمال سان ڳنڍڻ لاءِ [[آفيس آف ريسرچ، انوويشن اينڊ ڪمرشلائيزيشن]] قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي فهرستن ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] ۽ [[آغا خان يونيورسٽي]] سميت سنڌ جا ڪيترائي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |title=Offices of Research, Innovation and Commercialization – Established ORICs |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803000128/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |url-status=dead}}</ref> هائير ايجوڪيشن ڪميشن يونيورسٽين ۾ بزنس انڪيوبيشن سينٽر پڻ تسليم ڪري ٿي. سنڌ ۾ اهڙا مرڪز [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۽ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سميت مختلف ادارن ۾ قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |title=Established and Recognized Business Incubation Centers |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=20 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820051135/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |url-status=dead}}</ref> ===زرعي تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Faculty Of Agricultural Engineering, Tandojam.JPG|thumb|270px|[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] جي زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي؛ سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو اهم مرڪز.]] [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] صوبي ۾ زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم ادارو آهي. يونيورسٽيءَ ۾ فصلن، زمين ۽ پاڻي، باغباني، ٻوٽن جي تحفظ، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي سائنس، خوراڪ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ان جي [[عمرڪوٽ]] ڪيمپس کي پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.<ref name="HECCampuses"/> سنڌ ۾ منظم سرڪاري زرعي تحقيق جي تاريخ ويهين صديءَ جي شروعات تائين وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي زرعي کاتي موجب 1904ع ۾ [[ميرپورخاص]] ۾ گهڻ-فصلي تحقيقاتي اسٽيشن قائم ڪئي وئي، جيڪا 1926ع ۾ [[سڪرنڊ]] منتقل ٿي. 1955ع ۾ زرعي تحقيق جو مرڪز [[ٽنڊو ڄام]] منتقل ٿيو. 1962ع ۾ زرعي تحقيق کي زرعي ڪاليج کان الڳ ڪري باقاعده تحقيقاتي اداري جي صورت ڏني وئي ۽ 1987ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ جنرل ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ قائم ڪيو ويو.<ref name="AgriResearchSindh">{{cite web |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46 |title=Agriculture Research Wing Sindh Tandojam |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٽنڊو ڄام]] زرعي تحقيق جو مرڪزي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]]، [[ڏوڪري]]، [[ڪنري]]، [[ڪوٽڏيجي]]، [[پنگريو]]، [[دادو]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻين علائقن ۾ مخصوص فصلن ۽ زرعي مسئلن بابت تحقيقاتي ادارا ۽ اسٽيشنون قائم آهن.<ref name="AgriResearchSindh"/> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3A7D44;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سرڪاري زرعي تحقيقاتي ادارا''' |- style="background:#DDEEDD;" ! ادارو ! هنڌ ! تحقيق جو بنيادي شعبو |- | ڪپهه تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪپهه |- | ڪمند تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪمند |- | تيلدار ٻجن جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || تيلدار فصل |- | فصلن جي سائنس جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || زرعي فصل |- | فزيالاجي ۽ بايوٽيڪنالاجي تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جي فزيالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي |- | ٻوٽن جي بيمارين جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جون بيماريون |- | ٻوٽن جي تحفظ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || جيت ۽ فصلن جو تحفظ |- | مٽي ۽ ماحول تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽي ۽ ماحول |- | مٽيءَ جي زرخيزيءَ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽيءَ جي زرخيزي |- | انب تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || انب |- | ميويدار فصلن جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ميوا |- | ڀاڄين جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ڀاڄيون |- | مرچ تحقيقاتي ادارو || [[ڪنري]] || مرچ |- | ڪيلو تحقيقاتي ادارو || [[ڪوٽڏيجي]] || ڪيلو |- | ڪينو ۽ ترش ميون جو تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ترش ميوا |- | ٽماٽو تحقيقاتي ادارو || [[پنگريو]] || ٽماٽو |- | ڪڻڪ بريڊنگ تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ڪڻڪ |- | مڪئي تحقيقاتي ادارو || [[دادو]] || مڪئي |- | دالين جو تحقيقاتي ادارو || [[ڏوڪري]] || داليون |- | ڏاکڻي چانور تحقيقاتي ادارو || [[ٺٽو]] || چانور |} </div> <ref name="AgriResearchSindh"/> ===سنڌالاجي=== {{Main|انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي}} [[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|270px|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافتي ورثي جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو.]] [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، فن، آثار قديمه ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۽ تحفظ جو علمي ادارو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] 1962ع ۾ ''سنڌي اڪيڊمي'' قائم ڪئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي ماضي ۽ حال بابت مختلف ٻولين ۾ موجود ڪتابن ۽ قلمي نسخن تي مشتمل تحقيقاتي لائبريري قائم ڪرڻ ۽ سنڌ بابت تحقيقي مواد شايع ڪرڻ هو. اڳتي هلي هي ادارو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صورت اختيار ڪري ويو.<ref name="Sindhology">{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/101 |title=Institute of Sindhology |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> انسٽيٽيوٽ ۾ تحقيقاتي لائبريري، ميوزيم، آرٽ گيلري، موسيقيءَ سان لاڳاپيل مجموعا، تحقيقاتي شعبو ۽ اشاعتي سرگرميون شامل آهن. سنڌالاجي ميوزيم جي مجموعن ۾ آثار قديمه جون شيون، ڪاٺ ۽ ڌاتوءَ جو ڪم، ڪپڙو، ٺڪر، زيور، سڪا، هٿيار، تصويرون ۽ مصوريءَ جا نمونا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/267 |title=Sindhology Museum |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌي ادبي بورڊ=== {{Main|سنڌي ادبي بورڊ}} [[فائل:Shah Jo Risalo.jpg|thumb|270px|''[[شاهه جو رسالو]]''؛ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو.]] [[سنڌي ادبي بورڊ]] سنڌي ٻولي، ادب، تاريخ، لوڪ ادب ۽ علمي ورثي جي اشاعت ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم علمي ادارو آهي. بورڊ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد ڪتابن، تاريخي ماخذن، لغتن، تحقيقاتي ڪم، سوانح، لوڪ ادب ۽ ٻين علمي تصنيفن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ بابت ڪيترائي تاريخي متن سنڌي، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ موجود آهن. انهن مان ڪيترن متنن جي تدوين، ترجمي ۽ اشاعت وسيلي سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي تحقيق لاءِ اهم مواد محفوظ ۽ شايع ڪيو آهي. ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== {{Main|سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ}} [[سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ]] [[ڄامشورو]] ۾ قائم سنڌ حڪومت جو ادارو آهي، جيڪو اسڪولي درسي ڪتابن جي تياري، اشاعت ۽ فراهميءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/pages.jsp?page=sindhtextbookboard |title=Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم لاءِ درسي ڪتاب تيار ۽ شايع ڪري ٿو. 2024–25ع جي تعليمي سال ۾ سنڌ حڪومت بورڊ طرفان تعلقا تعليمي آفيسرن تائين مفت درسي ڪتابن جي فراهمي ۽ انهن جي اسڪولن تائين ورڇ جي نگراني لاءِ سرڪاري ڪميٽي پڻ قائم ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/98780%20Notification%20for%20constitute%20a%20committee%20for%20constitute%20for%20monitoring%20of%20supply%20of%20free%20textbooks%20by%20the%20Sindh%20textbook%20Board%2C%20Jamshoro%20to%20TEO%2C%20during%20the%20acedemic%20year%20i.e.%202024-25.PDF |title=Monitoring of Supply of Free Textbooks by the Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=16 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ پنهنجي ڊجيٽل لائبريري ذريعي ابتدائي ٻاراڻي تعليم کان ٻارهين جماعت تائين سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم جا درسي ڪتاب اليڪٽرانڪ صورت ۾ پڻ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://ebooks.stbb.edu.pk/ |title=Sindh Textbook Board eBooks Portal |publisher=Sindh Textbook Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== سنڌ ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي امتحانن، نتيجن، داخلا، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين لاڳاپيل انتظامي ڪمن لاءِ مختلف تعليمي بورڊ ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم لاءِ الڳ بورڊ آهن، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ هڪ ئي بورڊ عام طور ٻنهي سطحن جا امتحان سنڀالي ٿو. [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] ثانوي تعليم سان لاڳاپيل امتحاني ۽ تصديقي ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جڏهن ته [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] اعليٰ ثانوي سطح تي پري-ميڊيڪل، پري-انجنيئرنگ، سائنس جنرل، ڪامرس ۽ هيومينيٽيز سميت مختلف گروپن جا امتحان منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.bsek.edu.pk/ |title=Board of Secondary Education Karachi |publisher=Board of Secondary Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://biek.edu.pk/ |title=Board of Intermediate Education Karachi |publisher=Board of Intermediate Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#457B9D;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ''' |- style="background:#DDEBF3;" ! نمبر ! بورڊ ! مرڪز ! سطح |- | 1 || [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || ثانوي |- | 2 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || اعليٰ ثانوي |- | 3 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 4 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن سکر]] || [[سکر]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 5 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 6 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 7 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |} ===ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي تعليمي ادارا=== سنڌ ۾ ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي پبلڪ اسڪول ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي هڪ مخصوص شعبي جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ادارن ۾ عام نصاب سان گڏ نظم، راندين، هم نصابي سرگرمين ۽ رهائشي تربيت تي زور ڏنو وڃي ٿو. سنڌ جي مشهور ڪيڊٽ ڪاليجن ۾ [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج سانگهڙ]] ۽ [[ڪيڊٽ ڪاليج گهوٽڪي]] شامل آهن. انهن مان ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو سنڌ جي پراڻن رهائشي تعليمي ادارن مان هڪ آهي. ===سنڌ جو تعليمي ورثو=== [[File:Sindh Madrassa.jpg|thumb|270px|[[سنڌ مدرسۃ الاسلام]]، [[ڪراچي]]؛ 1885ع ۾ قائم ٿيل سنڌ جي اهم تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[File:Students taking lesson in a classroom in the Anglo-Vernacular School in Karachi in 1873.jpg|thumb|270px|1873ع ۾ [[ڪراچي]] جي اينگلو-ورنيڪيولر اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگرد؛ سنڌ ۾ جديد اسڪولي تعليم جي شروعاتي دور جو هڪ منظر.]] سنڌ ۾ جديد رسمي تعليم جي ترقي اڻويهين صديءَ دوران تيز ٿي، جڏهن [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙن شهرن ۾ جديد اسڪول ۽ ڪاليج قائم ٿيڻ شروع ٿيا. ان دور ۾ مختلف مسلمان، هندو، پارسي ۽ عيسائي برادرين تعليمي ادارن جي قيام ۾ حصو ورتو. انهن مان ڪيترائي ادارا اڳتي هلي سنڌ ۾ سائنس، انجنيئرنگ، طب، قانون، ادب ۽ سماجي علمن جي جديد تعليم جي ترقيءَ جو بنياد بڻيا. [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] 1 سيپٽمبر 1885ع تي [[حسن علي آفندي]] جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿيو. اداري جو مقصد سنڌ جي ماڻهن، خاص طور مسلمانن، تائين جديد تعليم پهچائڻ هو، جڏهن ته ٻين مذهبي برادرين جا شاگرد پڻ هتي تعليم حاصل ڪري سگهندا هئا. [[محمد علي جناح]] 1887ع کان 1892ع تائين تقريباً ساڍا چار سال هن اداري ۾ تعليم حاصل ڪئي. ادارو 1943ع ۾ ڪاليج ۽ فيبروري 2012ع ۾ يونيورسٽي بڻيو.<ref name="SMIHistory">{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |title=History of Sindh Madressatul Islam |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about |title=About Sindh Madressatul Islam University |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ انجنيئرنگ تعليم جي ادارياتي تاريخ پڻ ويهين صديءَ جي شروعات تائين پهچي ٿي. [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو 1921ع ۾ قائم ڪيل اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج هو. اداري جي تاريخ موجب سول انجنيئرن جي وڌندڙ ضرورت، خاص طور [[سکر بئراج]] جي تعمير سان لاڳاپيل ضرورتن، انجنيئرنگ جي باقاعدي تعليم کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1977ع ۾ ڪاليج کي سنڌ اسيمبليءَ جي قانون تحت يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.<ref name="NEDHistory">{{cite web |url=https://www.neduet.edu.pk/our_university |title=Our University |publisher=NED University of Engineering and Technology |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! هنڌ ! قيام ! تاريخي اهميت / شعبو |- | [[بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1859ع | سنڌ ۽ ڪراچي جي قديم جديد اسڪولن مان هڪ |- | [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1861ع | تاريخي تعليمي ادارو |- | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] | [[ڪراچي]] | 1885ع | جديد تعليم؛ [[محمد علي جناح]] جو تعليمي ادارو<ref name="SMIHistory"/> |- | [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1887ع | تاريخي اعليٰ تعليمي ۽ سائنس ڪاليج |- | [[اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1921ع | موجوده [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو<ref name="NEDHistory"/> |- | [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1945ع | طبي تعليم |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | 1947ع | سنڌ جي قديم جديد يونيورسٽين مان هڪ |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | 1963ع/1977ع | انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي |} </div> ==صحت== {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[File:NICVD.jpg|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو [[ٽنڊو محمد خان]] وارو مرڪز؛ سنڌ ۾ دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل مرڪزن مان هڪ.]] [[File:Siut karachi - panoramio.jpg|thumb|270px|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (ايس آءِ يو ٽي)، [[ڪراچي]]؛ گردن جي بيمارين، ڊائلاسس ۽ عضون جي پيوندڪاريءَ جو اهم طبي مرڪز.]] [[File:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|270px|ايس آءِ يو ٽي ٽرسٽ اسپتال، [[ڪراچي]]؛ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] جي صحت جي سهولتن مان هڪ.]] [[File:NICVD logo.png|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو نشان؛ ادارو [[ڪراچي]] ۾ دل جي بيمارين جي علاج جو هڪ اهم سرڪاري مرڪز آهي.]] سنڌ ۾ صحت جو نظام سرڪاري، نجي ۽ غير منافع بخش شعبن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ بنيادي صحت يونٽن ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن کان وٺي ضلعي، تدريسي ۽ تخصصي اسپتالن تائين مختلف سطحن جون سهولتون شامل آهن. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف چائلڊ هيلٿ]]، [[عباسي شهيد اسپتال]] ۽ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جهڙا وڏا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sindh.gov.pk/ |title=Government of Sindh – Hospitals |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت بابت صوبي جي اهم آباديءَ تي ٻڌل انگن اکرن جو هڪ بنيادي ذريعو ''سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19'' آهي، جيڪو سنڌ جي شماريات بيورو، رٿابندي ۽ ترقي کاتي طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو. سروي 20,540 گهرن جي نموني تي ٻڌل هو ۽ عورتن، ٻارن، صحت، غذائيت، تعليم، پاڻي، صفائي ۽ ٻين سماجي شعبن بابت 170 کان وڌيڪ اشارن تي معلومات گڏ ڪئي وئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ماءُ ۽ ٻار جي صحت=== سنڌ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۾ گذريل ڏهاڪن دوران ڪجهه اهم بهتري آئي آهي، پر ڪيترن اشارن ۾ علائقائي ۽ سماجي اڻبرابري برقرار آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب سروي کان اڳ واري پنجن سالن جي عرصي لاءِ [[نوزائتي ٻار جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 24، [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 39 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت جي شرح 46 هئي. ساڳئي MICS سلسلي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 2003–04ع ۾ 104 ۽ 2014ع ۾ 100 في 1,000 هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ 2018–19ع جو انگ نمايان گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00796B;" |+ style="background:#00796B;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ شروعاتي ٻاراڻي موت جا اهم اشارا، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اشارو ! في 1,000 زنده ڄمڻ |- | نوزائتي ٻار جي موت جي شرح | 24 |- | نوزائتي دور کان پوءِ ٻار جي موت جي شرح | 14 |- | هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت جي شرح | 39 |- | هڪ کان پنجن سالن جي وچ واري ٻاراڻي موت جي شرح | 8 |- | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح''' | '''46''' |} ٻاراڻي موت جو خطرو سڀني گروهن ۾ هڪجهڙو نه هو. 20 سالن کان گهٽ عمر جي مائرن مان ڄاول ٻارن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 58 في 1,000 هئي، جڏهن ته ستين يا ان کان پوءِ واري پيدائش جي ٻارن ۾ اها شرح 75 هئي. ٻن سالن کان گهٽ وقفي سان ٿيندڙ پيدائشن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 72 في 1,000 هئي، جڏهن ته ٽن سالن جي وقفي واري پيدائش ۾ اها 25 هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ====ماءُ جي موت==== [[پاڪستان ميٽرنل مورٽيلٽي سروي 2019]] موجب سنڌ ۾ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 100,000 زنده ڄمڻ تي 345 هئي؛ ان تخميني جو 95 سيڪڙو اعتماد وارو وقفو 213 کان 477 هو. ساڳئي سروي ۾ پاڪستان لاءِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 251 في 100,000 هئي. سنڌ لاءِ سڌي سروي تخميني ۾ شرح 364 في 100,000 هئي، جيتوڻيڪ ان جو اعتماد وارو وقفو نسبتاً وسيع هو.<ref name="PMMS2019">{{cite web |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR366/FR366.pdf |title=Pakistan Maternal Mortality Survey 2019 |publisher=National Institute of Population Studies and ICF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> هي انگ ''حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح'' ۽ سخت تعريف واري ''ماءُ جي موت جي شرح'' جي وچ ۾ فرق سبب پراڻن ذريعن ۾ ڏنل انگن سان سڌي طرح ڀيٽڻ وقت احتياط طلب ڪن ٿا.<ref name="PMMS2019"/> ===پيدائش ۽ زچگيءَ جون خدمتون=== صوبي ۾ زچگي کان اڳ طبي سار سنڀال تائين رسائي بهتر ٿي آهي، پر شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، تعليمي سطح ۽ معاشي حيثيت جي لحاظ کان فرق موجود آهن. پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز ميجرمينٽ سروي 2018–19 موجب سنڌ ۾ آخري حمل دوران گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پيدائش کان اڳ طبي مشوري حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 79 سيڪڙو هو؛ 2013–14ع ۾ اهو 76 سيڪڙو هو.<ref name="PSLM201819Health">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Hieskey.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2018-19: Health |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ MICS 2018–19 موجب سفارش ڪيل گهٽ ۾ گهٽ چار زچگي کان اڳ وارا معائنا حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 44.3 سيڪڙو هو. اهڙيءَ طرح صرف ڪنهن هڪ طبي رابطي ۽ حمل دوران مسلسل سفارش ڪيل سار سنڀال جي وچ ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي غذائيت=== [[File:A young girl is checked for signs of malnutrition, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077949).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ هڪ ٻارڙي جي [[غذائي کوٽ]] جي نشانين لاءِ طبي جاچ؛ ٻارن ۾ غذائي کوٽ صوبي جي اهم عوامي صحت جي مسئلن مان هڪ رهي آهي.]] [[File:Nutrition status of children under 5 in Pakistan.png|thumb|270px|پاڪستان ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي غذائي حالت، [[نيشنل نيوٽريشن سروي پاڪستان 2018ع]] جي انگن اکرن موجب.]] غذائي کوٽ سنڌ جي ٻارن جي صحت لاءِ هڪ وڏو مسئلو رهي آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 50.2 سيڪڙو قد جي لحاظ کان عمر کان گهٽ يا [[اسٽنٽنگ|اسٽنٽڊ]] هئا، 40.7 سيڪڙو عمر جي لحاظ کان گهٽ وزن وارا ۽ 14.8 سيڪڙو قد جي لحاظ کان گهٽ وزن يا [[ويسٽنگ|ويسٽڊ]] هئا.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #E65100;" |+ style="background:#E65100;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ غذائي کوٽ، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#FFE0B2;" ! غذائي اشارو ! شرح ! بنيادي مطلب |- | [[اسٽنٽنگ]] | '''50.2٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ قد گهٽ؛ دائمي غذائي کوٽ |- | گهٽ وزن | '''40.7٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ |- | [[ويسٽنگ]] | '''14.8٪''' | قد جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ؛ شديد يا تازي غذائي کوٽ |} ڇهن مهينن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ صرف ماءُ جو کير پيارڻ جي شرح 2014ع جي 28.9 سيڪڙو مان وڌي 2018–19ع ۾ 46.5 سيڪڙو ٿي. ان جي ابتڙ، ننڍن ٻارن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قابل قبول خوراڪ حاصل ڪرڻ جو تناسب 11.7 سيڪڙو هو، جيڪو ٻار جي خوراڪ جي معيار ۽ تنوع بابت هڪ اهم مسئلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> غذائي کوٽ جي شدت ضلعن ۾ تمام گهڻي مختلف هئي. MICS جي انگن موجب اسٽنٽنگ ڪجهه ضلعن ۾ صوبي جي سراسري کان تمام مٿي هئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ اندر غذائيت جو مسئلو جاگرافيائي ۽ سماجي لحاظ کان غير يڪسان آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي حفاظتي ٽيڪاڪاري=== سنڌ ۾ [[وڌايل حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام]] تحت ٻارن کي تپ دق، پوليو، خناق، ڪاري کنگهه، تشنج، هيپاٽائٽس بي، هيموفيلس انفلوئنزا ٽائپ بي، نمونيا ۽ خسري سميت ٽيڪن سان روڪي سگهجندڙ بيمارين خلاف ويڪسينون ڏنيون وڃن ٿيون. سنڌ MICS 2018–19 موجب 12–23 مهينن جي ٻارن مان 43.8 سيڪڙو کي بنيادي ٽيڪن جو مڪمل مجموعو مليو هو. 24–35 مهينن جي ٻارن مان قومي شيڊول موجب سڀ گهربل اينٽيجن حاصل ڪندڙن جو تناسب 32.7 سيڪڙو هو. ٽئين پينٽاويلنٽ ٽيڪي جي ڪوريج 57.6 سيڪڙو، ٽئين نيو موڪوڪل ٽيڪي جي 55.4 سيڪڙو ۽ 24–35 مهينن جي ٻارن ۾ خسري جي ٻئي ٽيڪي جي ڪوريج 64.7 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #3949AB;" |+ style="background:#3949AB;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''چونڊ ٻاراڻي ٽيڪاڪاري اشارا، سنڌ MICS 2018–19'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#C5CAE9;" ! اشارو ! ڪوريج |- | پينٽاويلنٽ ٽيون ٽيڪو | 57.6٪ |- | نيو موڪوڪل ٽيون ٽيڪو | 55.4٪ |- | خسري جو ٻيو ٽيڪو | 64.7٪ |- | 12–23 مهينن ۾ مڪمل بنيادي ٽيڪاڪاري | '''43.8٪''' |- | 24–35 مهينن ۾ قومي شيڊول جا سڀ ٽيڪا | '''32.7٪''' |} ٽيڪاڪاري ۾ شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق پڻ نمايان هو. 12–23 مهينن جي ٻارن ۾ بنيادي مڪمل ٽيڪاڪاري شهري علائقن ۾ 49.4 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 39.0 سيڪڙو هئي. ماءُ جي تعليم سان پڻ واضح لاڳاپو ڏٺو ويو؛ تعليم کان محروم يا پري-پرائمري سطح واري ماءُ جي ٻارن ۾ اها شرح 37.3 سيڪڙو هئي، جڏهن ته وچولي تعليم حاصل ڪيل مائرن جي ٻارن ۾ 56.1 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جون عام بيماريون ۽ علاج=== MICS 2018–19 موجب گذريل ٻن هفتن دوران دستن ۾ مبتلا پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 67.4 سيڪڙو لاءِ ڪنهن صحت مرڪز يا صحت فراهم ڪندڙ کان علاج يا صلاح ورتي وئي. دستن ۾ مبتلا ٻارن مان 50.9 سيڪڙو کي [[اورل ريهائيڊريشن سالٽس|او آر ايس]] ڏنو ويو، جڏهن ته صرف 22.4 سيڪڙو کي او آر ايس سان گڏ زنڪ پڻ ڏنو ويو.<ref name="SindhMICS201819"/> اهڙيون بيماريون غذائي کوٽ، محفوظ پاڻيءَ تائين محدود رسائي ۽ صفائي جي خراب حالتن سان گڏجي ٻارن جي بيماريءَ ۽ موت جي خطري کي وڌائي سگهن ٿيون. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو=== سنڌ جو سرڪاري صحت نظام عام طور تي ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: بنيادي سطح تي ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز ۽ ڳوٺاڻا صحت مرڪز؛ ثانوي سطح تي تعلقه ۽ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون؛ ۽ ثالثي سطح تي تدريسي، وڏيون ۽ تخصصي اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. ''هيلٿ پروفائيل آف سنڌ 2021'' موجب صوبي ۾ 793 بنيادي صحت يونٽ ۽ 128 ڳوٺاڻا صحت مرڪز درج هئا. ان کان علاوه 1,378 ڊسپينسريون، 121 ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، 262 ٽي بي ڪلينڪون، 19 ڪوڙهه ڪلينڪون ۽ 32 ٽراما ايمرجنسي سينٽر درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#BBDEFB;" ! اداري جو قسم ! تعداد ! بسترا |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز | 121 | 208 |- | ٽي بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | '''بنيادي صحت يونٽ''' | '''793''' | '''1,535''' |- | '''ڳوٺاڻا صحت مرڪز''' | '''128''' | '''1,323''' |} </div> ===اسپتالون ۽ بستر=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل موجب مختلف قسمن جي 2,991 سرڪاري صحت ادارن ۾ مجموعي طور 25,507 بسترا درج هئا. انهن مان تدريسي اسپتالن وٽ 9,086 بسترا، يعني درج ڪيل مجموعي بسترن جو لڳ ڀڳ 35.6 سيڪڙو هئا. خودمختيار ادارن وٽ 3,794، ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالن وٽ 2,128، وڏين اسپتالن وٽ 1,991 ۽ تعلقه اسپتالن وٽ 1,477 بسترا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ سرڪاري صحت ادارا ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اداري جو قسم ! ادارا ! بسترا ! بسترن جو حصو ! بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | <div style="background:#1565C0;width:35.6%;height:18px;"></div> |- | ٻيا صحت ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | <div style="background:#00897B;width:24.5%;height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | <div style="background:#C62828;width:14.9%;height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | <div style="background:#2E7D32;width:8.3%;height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | <div style="background:#EF6C00;width:7.8%;height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | <div style="background:#8E24AA;width:5.8%;height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | <div style="background:#F9A825;width:2.5%;height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | <div style="background:#607D8B;width:0.5%;height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C;color:white;" | '''ڪل''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''2,991''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''25,507''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''100٪''' ! style="background:#00695C;color:white;" | — |} </div> ===صحت جي افرادي قوت=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل ۾ سرڪاري شعبي لاءِ 7,063 ڊاڪٽر يا جنرل ميڊيڪل آفيسر، 198 ڏندن جا ڊاڪٽر، 1,232 نرسون، 764 ليڊي هيلٿ وزيٽر، 948 دائيون ۽ مختلف درجن جا هزارين طبي ۽ نيم طبي ٽيڪنيشن درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #7B1FA2;" |+ style="background:#7B1FA2;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ جي سرڪاري صحت افرادي قوت، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#E1BEE7;" ! عملو ! تعداد |- | ڊاڪٽر / جنرل ميڊيڪل آفيسر | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | ليڊي هيلٿ وزيٽر | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليبارٽري ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} == آمدورفت == {{Main|سنڌ ۾ آمدورفت}} [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي اهم مسافر ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] [[File:PK Karachi Airport asv2020-02.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو.]] [[File:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي سامونڊي مال برداري جون سهولتون؛ سنڌ جي بندرگاهن کي ملڪ جي ريلوي ۽ شاهراهي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي.]] سنڌ ۾ آمدورفت جو نظام روڊ، موٽر وي، قومي شاهراهه، ريلوي، شهري بس، بس ريپڊ ٽرانزٽ، هوائي آمدورفت، سامونڊي بندرگاهن ۽ مال برداري جي مختلف ذريعن تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو آمدورفتي مرڪز آهي، جتي [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پاڪستان ريلوي جو ڪراچي ڊويزن ۽ وڏا شاهراهي ۽ شهري ٽرانسپورٽ نظام گڏ ٿين ٿا. سنڌ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن لاءِ [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[حيدرآباد]] ۽ [[ڪوٽڙي]] اهم ريلوي ۽ شاهراهي جنڪشن آهن. قومي شاهراهن ۽ ريلوي جي مرڪزي لائين وسيلي سنڌ جو رابطو پنجاب، بلوچستان، خيبر پختونخوا ۽ ملڪ جي سامونڊي بندرگاهن سان قائم رهي ٿو. 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي [[ڪراچي–روهڙي]] واري مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن لاءِ ابتدائي مارڪيٽ انگيجمينٽ جو مرحلو شروع ڪيو، جيڪو سنڌ جي مرڪزي ريلوي ڍانچي جي جديدڪاريءَ سان لاڳاپيل منصوبو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روڊن جو نظام === سنڌ جو روڊ نيٽ ورڪ وفاقي قومي شاهراهن، موٽر ويز، صوبائي شاهراهن، ضلعي روڊن ۽ شهري رستن تي مشتمل آهي. وفاقي سطح تي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي انتظام ۽ ترقيءَ جي ذميوار آهي. سنڌ جي سڀ کان اهم اتر-ڏکڻ شاهراهه [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] آهي، جيڪا ڪراچي کان ٺٽي، حيدرآباد ۽ مورو وسيلي پنجاب ۽ اڳتي پشاور تائين وڃي ٿي. [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] ڪوٽڙي کان شڪارپور ۽ اتر پاڪستان ڏانهن وڃي ٿي، جڏهن ته [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] ڪراچي کي بلوچستان جي بيلا، خضدار، قلات، ڪوئيٽا ۽ چمن سان ڳنڍي ٿي. [[ايم-9 موٽر وي]] ڪراچي ۽ حيدرآباد جي وچ ۾ 136 ڪلوميٽر ڊگهو موٽر وي رابطو فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |page=14 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهون ۽ موٽر وي ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم قومي شاهراهي رستا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! رستو ! سنڌ اندر اهم شهر / علائقا ! بنيادي رابطو ! نوعيت |- | [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] | [[ڪراچي]]، [[ٺٽو]]، [[حيدرآباد]]، [[مورو]] | سنڌ کان پنجاب ۽ اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] | [[ڪوٽڙي]]، [[دادو]]، [[شڪارپور]] | سنڌو درياهه جي اولهندي پٽي کان اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] | [[ڪراچي]] ۽ اولهندي سنڌ | ڪراچي کان بلوچستان، ڪوئيٽا ۽ چمن | قومي شاهراهه |- | [[ايم-9 موٽر وي]] | [[ڪراچي]]–[[حيدرآباد]] | ٻن وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن جو تيز رفتار رابطو | موٽر وي |} </div> <ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جي مشهور روڊن جي فهرست === سنڌ جي وڏن شهرن، خاص طور [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ ڪيترائي اهم شهري شاهراهي رستا اقتصادي، انتظامي ۽ روزاني سفر لاءِ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪراچي ۾ [[شاهراهه فيصل]]، [[ايم اي جناح روڊ]]، [[شاهراهه پاڪستان]]، [[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]]، ڪورنگي روڊ، ڪلفٽن روڊ، سپر هاءِ وي ۽ ناردرن باءِ پاس اهم شهري ۽ بين الشهري رستن مان آهن. حيدرآباد ۾ آٽوڀان روڊ، ٿڌي سڙڪ، حيدرآباد باءِ پاس ۽ قومي شاهراهه سان ڳنڍيل رستا شهر ۽ ضلعي جي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سکر ۽ روهڙي ۾ قومي شاهراهه ۽ انڊس هاءِ وي سان ڳنڍيل رستا اتر سنڌ جي مسافر ۽ مال برداري لاءِ اهم آهن. === شهري عوامي آمدورفت === سنڌ ۾ جديد سرڪاري شهري آمدورفت جي ترقيءَ لاءِ [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جيڪا نومبر 2017ع کان صوبي ۾ ماس ٽرانزٽ نظام جي منصوبابندي، هم آهنگي، تعمير، آپريشن، نگراني ۽ ضابطي لاءِ ڪم ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/ |title=Sindh Mass Transit Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ پيپلز بس سروس]] ڪراچي سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي تائين هلائي وئي آهي. هن نظام ۾ ريڊ پيپلز بس، عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بسون شامل آهن. سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي جي موجوده منصوبي جي انگن موجب پيپلز بس نظام ۾ 210 ريڊ بسون، 28 پنڪ بسون ۽ 40 اليڪٽرڪ بسون، مجموعي طور 243 بسون، 14 رستن ۽ لڳ ڀڳ 362 ڪلوميٽرن جي روٽ نيٽ ورڪ تي هلڻ لاءِ درج آهن؛ ريڊ بس سروس جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 مسافر ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽرانسپورٽ کاتي موجب پيپلز انٽرا-ڊسٽرڪٽ بس منصوبي هيٺ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ رستا هلن ٿا، جڏهن ته عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس سروس ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ متعارف ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/sindh-peoples-intra-district-project |title=Sindh People's Intra District Project |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== پيپلز بس سروس ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ پيپلز بس سروس جو چونڊ ڍانچو''' |- style="background:#FFCDD2;" ! سروس ! بسون ! رستا ! روٽ جي مجموعي ڊگھائي |- | ريڊ پيپلز بس | 210 | 10 | 211 ڪلوميٽر |- | پنڪ بس | 28 | 2 | 67 ڪلوميٽر |- | اليڪٽرڪ بس | 40 | 3 | 84 ڪلوميٽر |- style="background:#EF9A9A;font-weight:bold;" ! مجموعي ! 243 ! 14 ! 362 ڪلوميٽر |} <ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === بس ريپڊ ٽرانزٽ === [[ڪراچي]] ۾ شهري وڏي پيماني واري آمدورفت لاءِ مختلف بس ريپڊ ٽرانزٽ ڪوريڊور تيار ڪيا ويا آهن. [[عبدالستار ايڌي لائين|اورنج لائين]] اورنگي ٽائون کي اتر ناظم آباد واري علائقي سان ڳنڍي ٿي. هي منصوبو 10 سيپٽمبر 2022ع تي افتتاح کان پوءِ آپريشن ۾ آيو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/brt-abdul-sattar-edhi-line-orange-line |title=BRT Abdul Sattar Edhi Line (Orange Line) |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي بي آر ٽي ريڊ لائين]] تعمير هيٺ هڪ وڏي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبي طور تيار ڪئي پئي وڃي. سنڌ حڪومت موجب منصوبي ۾ 26.5 ڪلوميٽر ڊگهو ڪوريڊور ۽ 250 بائيو-هائبرڊ بسون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. منصوبي لاءِ روزاني 300,000 کان وڌيڪ مسافرن جي گنجائش جو هدف رکيو ويو آهي، جڏهن ته مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تقريباً 350,000 روزاني سواريءَ جو اندازو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/karachi-bus-rapid-transit-brt |title=Karachi Bus Rapid Transit — Red Line |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي اليڪٽرڪ بس سروس کي پڻ وڌايو آهي. مئي 2024ع ۾ سهراب ڳوٺ کان ڊي ايڇ اي سٽي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ڏانهن اي وي-5 رستو شروع ڪيو ويو، جيڪو شهري آمدورفت ۾ بجلي تي هلندڙ بس نظام جي توسيع جو حصو آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/news/launch-of-new-ev-5-bus-service-operation-dha-city-near-by-goths-towards-down-town |title=Launch of New EV-5 Bus Service Operation |publisher=Sindh Mass Transit Authority |date=23 May 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا === سنڌ ۾ روڊ ۽ عوامي آمدورفت جي انتظام ۾ ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي ادارا شامل آهن. صوبائي سطح تي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو پاليسي ۽ ريگيوليٽري ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبن جي ترقي ۽ آپريشن سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''آمدورفت سان لاڳاپيل اهم سرڪاري ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! سطح ! بنيادي ذميواري |- | [[سنڌ ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو]] | صوبائي | ٽرانسپورٽ پاليسي، ضابطا ۽ منصوبابندي |- | [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] | صوبائي | بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ ماس ٽرانزٽ نظام |- | [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] | وفاقي | قومي شاهراهون ۽ موٽر وي |- | [[پاڪستان ريلوي]] | وفاقي | مسافر ۽ مال بردار ريلوي |- | [[پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي]] | وفاقي | سول هوائي اڏن جو انتظام |} === ريلوي نظام === {{Main|سنڌ ۾ ريلوي}} سنڌ پاڪستان جي ريلوي نظام جو تاريخي ۽ موجوده طور اهم حصو آهي. [[ڪراچي]] پاڪستان ريلوي جي ڏاکڻي ٽرمينس ۽ ملڪ جي اهم مسافر ۽ مال برداري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[روهڙي]] اتر سنڌ ۾ هڪ اهم ريلوي جنڪشن آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين سنڌ مان ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ ٻين علائقن وسيلي گذري ٿي. پاڪستان ريلوي جي ڪمپيوٽرائيزڊ ريزرويشن نظام ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سکر ڊويزن الڳ آپريشنل يونٽن طور درج آهن. ڪراچي ڊويزن جي اهم ريزرويشن اسٽيشنن ۾ ڪراچي سٽي ۽ ڪراچي ڪينٽ شامل آهن، جڏهن ته سکر ڊويزن صوبي جي اترئين ريلوي نظام جو اهم انتظامي مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |title=General Information |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي ڪراچي–روهڙي مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن کي هڪ اهم جديدڪاري پروگرام طور اڳتي وڌايو. هي سيڪشن سنڌ جي بندرگاهن، ڪراچي جي صنعتي مرڪزن ۽ اتر پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ جي وچ ۾ بنيادي رابطو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون اهم ريلوي اسٽيشنون === [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]، 1890ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ڪراچي کان اتر سنڌ تائين ڪيترائي وڏا ريلوي اسٽيشن ۽ جنڪشن آهن. ڪراچي ڪينٽ پاڪستان جي اهم مسافر اسٽيشنن مان هڪ آهي ۽ ڪراچي–پشاور مين لائين سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Karachi_Cantonment_railway_station |title=Karachi Cantonment railway station |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#795548;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم ريلوي اسٽيشنون''' |- style="background:#D7CCC8;" ! اسٽيشن ! شهر / ضلعو ! اهميت |- | [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | بندرگاهه ۽ مرڪزي شهر سان تاريخي رابطو |- | [[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | وڏو مسافر ريلوي مرڪز |- | [[ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | شهري ۽ مين لائين رابطو |- | [[لانڍي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | اوڀر ڪراچي جو ريلوي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪوٽڙي]] | اهم تاريخي جنڪشن |- | [[حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[حيدرآباد]] | وچولي سنڌ جو وڏو ريلوي مرڪز |- | [[ٽنڊو آدم ريلوي اسٽيشن]] | [[ٽنڊو آدم]] | وچ سنڌ جي مسافر آمدورفت |- | [[نوابشاهه ريلوي اسٽيشن]] | [[نوابشاهه]] | شهيد بينظيرآباد جو اهم اسٽيشن |- | [[خيرپور ريلوي اسٽيشن]] | [[خيرپور]] | اتر سنڌ جي مين لائين تي |- | [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[روهڙي]] | اتر سنڌ جو اهم قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر ريلوي اسٽيشن]] | [[سکر]] | سکر شهري علائقي جي ريلوي سهولت |} === سنڌ ۾ هلندڙ ٽرينون === سنڌ مان گذرندڙ مسافر ٽرينن جو تعداد ۽ وقتائتو شيڊول پاڪستان ريلوي طرفان وقت بوقت تبديل ڪيو ويندو آهي. ڪراچي کان ملڪ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ڏانهن هلندڙ گهڻيون ڊگهي فاصلي واريون ٽرينون حيدرآباد ۽ روهڙي واري مرڪزي لائين استعمال ڪن ٿيون. سنڌ مان هلندڙ يا گذرندڙ مشهور ٽرينن ۾ [[گرين لائين ايڪسپريس]]، [[ڪراچي ايڪسپريس]]، [[ڪراڪرم ايڪسپريس]]، [[تيزگام]]، [[شاهه حسين ايڪسپريس]]، [[علامه اقبال ايڪسپريس]]، [[پاڪ بزنس ايڪسپريس]] ۽ ٻين ڊگهي فاصلي وارين مسافر ٽرينن جا نالا شامل رهيا آهن. موجوده آپريشنل فهرست ۽ وقت لاءِ پاڪستان ريلوي جو سرڪاري سفر رٿابندي نظام بنيادي ذريعو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PlanJourney.aspx |title=Plan Your Journey |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> === مال جي ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ مال برداري جي نظام جو مرڪز ڪراچي ۽ ان جون بندرگاهون آهن. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تي لهندڙ يا برآمد ٿيندڙ ڪنٽينر، پيٽروليم، اناج، معدنيات، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو روڊ ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن تائين منتقل ٿئي ٿو. پاڪستان ريلوي مال برداري لاءِ ڪراچي کان لاهور، راولپنڊي، پشاور ۽ ٻين شهرن ڏانهن ڪنٽينر ۽ ٻين سامان لاءِ مخصوص فريٽ شرحون جاري ڪري ٿي. جولاءِ 2026ع ۾ اداري ريفر ڪنٽينر ۽ مختلف ڪنٽينرائيزڊ ٽريفڪ لاءِ خاص اسٽيشن-ٽو-اسٽيشن رعايتي شرحون جاري ڪيون، جنهن مان ڪراچي جو قومي ريلوي مال برداري نظام ۾ مرڪزي ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Pakistan Railways Freight and Containerized Traffic Notices |publisher=Pakistan Railways |date=15 July 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پورٽ قاسم جي روزاني شپنگ ۽ ڪارگو رپورٽن ۾ ڪنٽينر، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، تيل ۽ ٻين درآمدي ۽ برآمدي سامان جي جهاز وار حرڪت درج ڪئي وڃي ٿي، جنهن سان بندرگاهي، روڊ ۽ ريل مال برداري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pqa.gov.pk/Content/Media/daily-shipping-and-cargo-handling-reports/dailyShippingCargoStat_14-MAR-2026-83d05363512c4e13b714052a322d9447.PDF |title=Daily Shipping and Cargo Statement |publisher=Port Qasim Authority |date=14 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ صوبائي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جو موجوده نمايان نظام [[سنڌ پيپلز بس سروس]]، پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بس سروس تي مشتمل آهي. انهن خدمتن جو انتظام سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي ۽ لاڳاپيل آپريٽنگ ادارن وسيلي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي طور سنڌ ۾ سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جا ٻيا ماڊل پڻ رهيا، پر موجوده صوبائي شهري بس پاليسي ماس ٽرانزٽ، پيپلز بس، بي آر ٽي ۽ بجلي تي هلندڙ بس نظام تي وڌيڪ مرڪوز آهي. === نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ بين الشهري ۽ ضلعي سطح جي مسافر آمدورفت جو وڏو حصو نجي بس، ڪوچ، مني بس، ويگن، ٽيڪسي، رڪشا ۽ ايپ تي ٻڌل سفري خدمتن وسيلي پڻ ٿئي ٿو. ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهرن جا بس ٽرمينل سنڌ جي اندروني ۽ بين الصوبائي سفر جا اهم مرڪز آهن. بين الشهري ڪوچ خدمتون سنڌ کي پنجاب، بلوچستان ۽ ٻين صوبن سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته مال برداريءَ لاءِ ٽرڪ، ٽريلر، آئل ٽينڪر، ڪنٽينر ڪيريئر ۽ ريفريجريٽيڊ گاڏيون بندرگاهن ۽ صنعتي علائقن مان ملڪ جي ٻين حصن تائين سامان منتقل ڪن ٿيون. {{clear}} ===هوائي آمدورفت=== [[File:PK Karachi Airport asv2020-01.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو سول هوائي اڏو ۽ پاڪستان جي اهم بين الاقوامي هوائي دروازن مان هڪ.]] سنڌ جي هوائي آمدورفت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]] آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي ايئروناٽيڪل انفارميشن پبليڪيشن ۾ هن هوائي اڏي جو آءِ سي اي او ڪوڊ '''او پي ڪي سي''' درج آهي ۽ 2026ع ۾ ان جي رن وي 25R/07L سان لاڳاپيل وڌيڪ فضائي نيويگيشن ڊيٽا پڻ اپڊيٽ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — AIRAC Amendment 02/26 |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> جناح بين الاقوامي هوائي اڏو سنڌ جي بين الاقوامي ۽ ملڪي مسافر هوائي ٽرانسپورٽ جو مرڪزي مرڪز آهي. ان کان علاوه [[سکر هوائي اڏو]] اتر سنڌ ۽ [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم سول هوائي سهولتون آهن. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي 2026ع ۾ موئن جو دڙو هوائي اڏي جي رن وي 08/26 لاءِ اوزارن ذريعي لينڊنگ جي نظرثاني ٿيل طريقن کي پنهنجي ايئروناٽيڪل رڪارڊ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — Moenjodaro Airport Updates |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪجهه ٻيا هوائي اڏا ۽ ايئر فيلڊ فوجي، گڏيل، محدود يا غير شيڊول آپريشن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ تنهنڪري انهن سڀني کي باقاعده مسافر هوائي اڏا قرار ڏيڻ مناسب ناهي. موجوده آپريشنل حيثيت، سرٽيفڪيشن ۽ فلائيٽ آپريشن وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿا ۽ انهن لاءِ پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم بنيادي ذريعا آهن.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Pakistan Aeronautical Information Publication |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا اهم هوائي اڏا=== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم هوائي اڏا''' |- style="background:#DDEBFA;" ! هوائي اڏو ! شهر / ضلعو ! آءِ سي اي او ڪوڊ ! بنيادي حيثيت |- | [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] | [[ڪراچي]] | او پي ڪي سي | بين الاقوامي ۽ ملڪي سول هوائي اڏو |- | [[سکر هوائي اڏو]] | [[سکر]] | او پي ايس ڪي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | او پي ايم جي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[نوابشاهه هوائي اڏو]] | [[نوابشاهه]] | او پي اين ايڇ | هوائي اڏو / آپريشنل حيثيت وقت سان تبديل ٿيندڙ |} </div> <ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> <small>'''نوٽ:''' هوائي اڏن جي موجوده مسافر پروازن، آپريشنل ڪلاڪن ۽ سرٽيفڪيشن جي حيثيت لاءِ تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم ڏسڻ ضروري آهي.</small> ===سنڌ جون ايئرلائين خدمتون=== سنڌ ۾ هوائي آمدورفت ڪنهن هڪ صوبائي ايئرلائين جي نظام تي ٻڌل نه آهي. [[ڪراچي]] مان پاڪستاني ۽ پرڏيهي ايئرلائينز ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن ڏانهن اڏامون هلائين ٿيون، جڏهن ته سکر ۽ ٻين علائقائي هوائي اڏن تي مسافر خدمتون موجوده شيڊول ۽ تجارتي ضرورتن مطابق هلن ٿيون. ان ڪري ''سنڌ جون ايئرلائينز'' جي بدران '''سنڌ ۾ ڪم ڪندڙ ايئرلائين خدمتون''' وڌيڪ صحيح عنوان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هوائي ڪمپنيون وفاقي سول ايويئيشن ضابطن ۽ قومي فضائي نظام تحت ڪم ڪن ٿيون، نه ته صوبائي ملڪيت يا دائري تحت. ===سامونڊي ۽ آبي آمدورفت=== [[File:PortQasimKarachi.svg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جو نقشو، جنهن ۾ بندرگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل سامونڊي ۽ صنعتي علائقا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Mangroves port Qasim.jpg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جي ڀرپاسي ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ بندرگاهه سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي ۽ ڪريڪ واري ماحول سان ڳنڍيل آهي.]] سنڌ جي سامونڊي آمدورفت جو بنياد [[عربي سمنڊ]]، [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ سنڌو ڊيلٽا جي ڪريڪن تي ٻڌل آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم پاڪستان جي بين الاقوامي سامونڊي واپار جا ٻه اهم مرڪز آهن، جتان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، ڀاڻ، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو هٿ ڪيو وڃي ٿو. [[ڪراچي بندرگاهه]] جي اندروني ۽ ٻاهرين بندرگاهي نظام ۾ ڪيترائي برٿ، تيل جا برٿ، جهازن لاءِ ڦرڻ جا حوض، ورڪشاپ پيئر ۽ منهوڙي سان لاڳاپيل جٽيون موجود آهن. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي پورٽ انفارميشن مينوئل موجب منهوڙي جي اتر اوڀر طرف قاسم پيئر، پائلٽ پيئر، ڪرين پيئر، پيسينجر پيئر، رهبر پيئر ۽ ورڪشاپ پيئر سميت ڪيترائي سامونڊي پيئر موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي بندرگاهه جي سامونڊي علائقي ۾ مقامي واپاري ٻيڙيون، ماهيگيري جون ٻيڙيون ۽ مسافر ٻيڙيون پڻ مختلف جٽين تان هلن ٿيون. اهڙي طرح بندرگاهي ٽرانسپورٽ رڳو بين الاقوامي ڪارگو جهازن تائين محدود نه آهي، پر مقامي مسافر، بندرگاهي عملي ۽ سامونڊي خدمتن لاءِ ننڍين ٻيڙين جو نظام پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪياماڙي–منهوڙو فيري سروس=== [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] ڪياماڙي ۽ [[منهوڙو]] جي وچ ۾ مسافر ٻيڙيءَ جي خدمت هلائي ٿو. 2024ع ۾ فيري بوٽ '''عارفه ڪريم''' جي مرمت ۽ ٻيهر ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ ان کي '''سرخاب-II''' سان گڏ ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ مفت عوامي ٽرانسپورٽ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب هي سروس مقامي رهواسين، شاگردن ۽ سياحن لاءِ سامونڊي سفر جي رسائي بهتر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/NewsLetters/FINAL%20PDF%20KPT%20Newsletter%2030-07-2024_c_a26d.pdf |title=KPT Ferry Boat Arfa Karim Recommissioned |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بندرگاهي ضرورتن لاءِ 40 کان 50 ماڻهن جي گنجائش رکندڙ ٻيڙيون پڻ استعمال ڪري ٿو، جيڪي ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ ملازمن، رهواسين ۽ شاگردن جي آمدورفت لاءِ مقرر ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/CMEEII_1107240001_k_2fa2.pdf |title=Hiring of Routine Boats for Port Department |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌو درياهه ۽ اندرين آبي رستا=== [[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي آمدورفت ۽ واپار جو بنيادي آبي محور رهيو آهي، پر جديد دور ۾ ان جو باقاعده وڏي پيماني وارو مسافر يا مال بردار نيٽ ورڪ روڊ ۽ ريلوي جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. درياهه تي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ٻيڙيون، ماهيگيري، درياهه پار ڪرڻ ۽ تفريحي سفر جاري آهن. سکر، روهڙي، ڪوٽڙي، ڄامشورو ۽ سنڌو ڊيلٽا جي علائقن ۾ آبي آمدورفت جو ڪردار گهڻو ڪري مقامي، ماهيگيري يا سياحتي نوعيت جو آهي. بئراجن، پاڻيءَ جي وهڪري جي موسمي تبديلي، گاد ۽ جديد پلن ۽ روڊن جي واڌ سبب سنڌو درياهه تي مسلسل وڏي پيماني واري تجارتي جهاز راني محدود رهي آهي. ===بندرگاهن سان ڳنڍيل مال برداري=== سنڌ جي بندرگاهن مان نڪرندڙ مال ٽرڪ، ڪنٽينر ٽريلر، ٽينڪر ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچي بندرگاهه جي ڀرپاسي ۾ ويسٽ وارف، ايسٽ وارف، ڪياماڙي آئل انسٽاليشن ۽ صنعتي علائقا بندرگاهي ۽ زميني ٽرانسپورٽ جي وچ ۾ اهم ڳانڍاپو فراهم ڪن ٿا. پورٽ قاسم جو مال برداري نظام پڻ روڊ ۽ ريل سان ڳنڍيل آهي ۽ ان جي صنعتي زون ۾ ايل اين جي، تيل، ڪوئلو، اناج ۽ ڪنٽينر ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل ۽ سهولتون موجود آهن. ان ڪري سنڌ جي روڊ ٽرانسپورٽ جو هڪ وڏو حصو سامونڊي درآمد ۽ برآمد سان سڌي طرح ڳنڍيل آهي. ===گاڏين جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ موٽر گاڏين جي رجسٽريشن ۽ موٽر وهيڪل ٽيڪس جو انتظام [[سنڌ ايڪسائيز، ٽيڪسيشن اينڊ نارڪوٽڪس ڪنٽرول ڊپارٽمينٽ]] ڪري ٿو. سنڌ موٽر وهيڪل ٽيڪسيشن ايڪٽ 1958ع ۽ لاڳاپيل ضابطن تحت نئين گاڏي جي رجسٽريشن، موٽر وهيڪل ٽيڪس، ٽرانسفر، نمبر پليٽ ۽ لاڳاپيل فيون وصول ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="SindhMotorTax">{{cite web |url=https://www.excise.gos.pk/taxes/motor-vehicle-tax/ |title=Motor Vehicle Tax |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916201146/https://www.excise.gos.pk/taxes/Motor-Vehicle-Tax |url-status=dead}}</ref> گاڏين جي رجسٽريشن ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ذريعي ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪراچي جي مرڪزي نظام کي حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص جي علائقائي ايڪسائيز ڊائريڪٽوريٽن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhMotorTax"/> سنڌ ايڪسائيز کاتي جو موجوده آن لائين پورٽل گاڏين جي تصديق، موٽر وهيڪل ٽيڪس جي ادائيگي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل چالان، ٽرانسفر، نمبر پليٽ جي جانچ ۽ ٻين خدمتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. آن لائين Quick Pay ذريعي ٻن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن نمبر ۽ موبائل نمبر استعمال ڪري ٽيڪس جو پي ايس آءِ ڊي ٺاهي ادائيگي ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://taxportal.excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع کان نئين گاڏي جي دير سان رجسٽريشن لاءِ ڏنڊن جو نظرثاني ٿيل نظام پڻ لاڳو ڪيو ويو. سنڌ ايڪسائيز کاتي موجب عام موٽر گاڏي 30 ڏينهن کان وڌيڪ دير سان رجسٽر ٿيڻ تي مرحليوار ڏنڊ لاڳو ٿين ٿا، جڏهن ته موٽر سائيڪلن، اسڪوٽرن، رڪشن ۽ پبلڪ ٽرانسپورٽ لاءِ الڳ ڏنڊ مقرر آهن.<ref name="SindhMotorTax"/> ====گاڏين جي رجسٽريشن جون اهم آن لائين خدمتون==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C6BC0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ موٽر گاڏين جون آن لائين خدمتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! خدمت ! بنيادي ڪم |- | آن لائين گاڏي تصديق | رجسٽريشن نمبر ذريعي گاڏي جا بنيادي تفصيل ڏسڻ |- | سي اين آءِ سي ذريعي تصديق | مالڪ سان لاڳاپيل رجسٽريشن جي تصديق |- | ڪئڪ پي (فوري ادائيگي) | موٽر وهيڪل ٽيڪس ۽ لاڳاپيل ادائيگي |- | نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر | رجسٽريشن في ۽ ٽيڪس جو اندازو |- | نمبر پليٽ جي جانچ | سيڪيورٽي فيچر واري نمبر پليٽ جي حيثيت |- | چالان ٻيهر ڇپائڻ | ادا ڪيل يا جاري ٿيل چالان حاصل ڪرڻ |} <ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واريون گاڏيون=== سنڌ ايڪسائيز کاتو ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏين لاءِ الڳ نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر مهيا ڪري ٿو. ٻن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن في عام طور انوائس قيمت جي بنياد تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته موٽر ڪار، جيپ ۽ ٻين چئن ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ گاڏي جي قيمت، انجڻ جي گنجائش ۽ گاڏي جي قسم موجب مختلف شرحون مقرر آهن.<ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Two Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103143735/https://www.excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Four Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103114805/https://www.excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |url-status=dead}}</ref> ===ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ ننڍين مقامي ٻيڙين، ماهيگيري جي جهازن، بندرگاهي لانچن ۽ وڏن سامونڊي جهازن لاءِ هڪ ئي صوبائي رجسٽريشن نظام لاڳو نه آهي. رجسٽريشن ۽ لائسنسنگ جو ادارو جهاز جي قسم ۽ استعمال موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. بين الاقوامي ۽ تجارتي سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن وفاقي سامونڊي قانون ۽ مرڪنٽائيل ميرين نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته بندرگاهن اندر هلندڙ ٻيڙين ۽ لانچن تي لاڳاپيل پورٽ اٿارٽين جا حفاظتي ۽ آپريشنل ضابطا لاڳو ٿين ٿا. ماهيگيري جي ٻيڙين لاءِ فشريز سان لاڳاپيل صوبائي يا وفاقي ضابطا پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ بابت عام مضمون ۾ '''سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن''' کي هڪ واحد صوبائي موٽر گاڏي جهڙي نظام طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ وڌيڪ صحيح عنوان '''ٻيڙين ۽ جهازن جو لائسنس ۽ رجسٽريشن''' آهي. ===ٽرانسپورٽ جي موجوده سرڪاري پاليسي=== سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ ٽرانسپورٽ کاتي لاءِ مجموعي طور تقريباً '''67 ارب رپيا''' رکيا ويا، جن مان 59.7 ارب رپيا ترقياتي خرچ ۽ 7.28 ارب رپيا سروس ڊليوري لاءِ هئا. بجيٽ ۾ سنڌ پيپلز بس سروس، سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي، 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي ۽ آپريشن، ٽرانسپورٽ سبسڊي ۽ موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام لاءِ الڳ رقمون شامل هيون.<ref name="SindhBudgetTransport2025">{{cite web |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |title=Sindh Citizens’ Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |page=24 |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي ٽرانسپورٽ شعبي جا چونڊ بجيٽ پروگرام، 2025–26ع'''<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> |- style="background:#D6EEEA;" ! پروگرام ! مختص رقم |- | ٽرانسپورٽ کاتي جي ڪل بجيٽ | '''67.0 ارب رپيا''' |- | ترقياتي خرچ | 59.7 ارب رپيا |- | سروس ڊليوري | 7.28 ارب رپيا |- | ٽرانسپورٽ سبسڊي | 3 ارب رپيا |- | 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي، تعمير، آپريشن ۽ سار سنڀال | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ پيپلز بس سروس لاءِ فيول ڪاسٽ انڊيڪسيشن | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي | 300 ملين رپيا |- | سنڌ انٽرا-ڊسٽرڪٽ پيپلز بس سروس | 175 ملين رپيا |- | موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام | 15.4 ملين رپيا |} </div> ===آمدورفت ۽ ماحول=== سنڌ جي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي تيز واڌ سان گڏ ٽرئفڪ جام، فضائي آلودگي، ايندھن جو استعمال ۽ روڊ حادثا اهم پاليسي مسئلا آهن. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ صوبائي ٽرانسپورٽ پاليسي ۾ ماس ٽرانزٽ، بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ بجلي تي هلندڙ بسن جي توسيع کي اهميت ڏني وئي آهي. 2025–26ع واري صوبائي بجيٽ ۾ 100 اليڪٽرڪ بسن لاءِ 1.6 ارب رپين جي رٿا ان تبديليءَ جو هڪ مثال آهي، جڏهن ته اڳ ۾ پيپلز بس سروس جي نظام ۾ پڻ اليڪٽرڪ بسون متعارف ڪرايون ويون آهن.<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> ===آمدورفت جو علائقائي ڍانچو=== سنڌ جي آمدورفت جي جاگرافي ۾ مختلف شهر مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا. [[ڪراچي]] سامونڊي بندرگاهن، بين الاقوامي هوائي اڏي، ريلوي ۽ شاهراهن جو سڀ کان وڏو گڏيل مرڪز آهي؛ [[حيدرآباد]] ڪراچي ۽ اتر سنڌ جي وچ ۾ روڊ ۽ ريلوي جنڪشن؛ [[روهڙي]] قومي ريلوي نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز؛ [[سکر]] اتر سنڌ جو شاهراهي، ريلوي ۽ هوائي مرڪز؛ جڏهن ته [[ڪوٽڙي]] ۽ [[ڄامشورو]] سنڌو درياهه پار روڊ ۽ ريلوي رابطن ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم آمدورفتي مرڪز''' |- style="background:#ECEFF1;" ! مرڪز ! اهم ذريعا ! بنيادي ڪردار |- | [[ڪراچي]] | بندرگاهه، هوائي اڏو، ريلوي، موٽر وي، بس | قومي ۽ بين الاقوامي گيٽ وي |- | [[حيدرآباد]] | ريلوي، قومي شاهراهه، موٽر وي، بس | ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جو جنڪشن |- | [[روهڙي]] | ريلوي، قومي شاهراهه | قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر]] | ريلوي، هوائي اڏو، شاهراهه | اتر سنڌ جو علائقائي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي]] | ريلوي، شاهراهه، پل | سنڌو درياهه پار مرڪزي رابطو |- | [[پورٽ قاسم]] | سامونڊي جهاز، ريل، روڊ | صنعتي ۽ مال برداري مرڪز |} </div> {{clear}} ==سياحت== {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|270px|[[موئن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ سلطان ابراهيم جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|270px|[[رني ڪوٽ قلعو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]؛ کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع سنڌ جو مشهور تاريخي قلعو.]] سنڌ جي سياحت جو بنياد صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخي شهرن، مذهبي ماڳن، فنِ تعمير، سامونڊي ڪنارن، ڍنڍن، آبي زمينن، ريگستاني ۽ جابلو منظرن ۽ ثقافتي ورثي تي ٻڌل آهي. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا آثار، وچئين دور جا اسلامي يادگار، ٽالپر ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ۽ قلعا، ڪراچيءَ جو نوآبادياتي تعميراتي ورثو ۽ سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل درگاهون صوبي جي ثقافتي سياحت جا اهم حصا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh — The Cradle of Civilizations |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڇهن ماڳن مان ٻه واقع آهن: [[موئن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]. موئن جو دڙو 1980ع ۽ مڪلي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا. ان کان سواءِ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[ڀنڀور]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو سنڌ جا اهي ماڳ آهن، جيڪي يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Properties inscribed on the World Heritage List and Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ سياحت جي سرڪاري ترقي ۽ سياحتي سهولتن جي فراهميءَ ۾ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ٿيو ۽ سنڌ حڪومت جي سياحت کاتي تحت ڪم ڪري ٿو. اداري طرفان تاريخي، ثقافتي ۽ قدرتي ماڳن جي تشهير سان گڏ مختلف سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي سهولتون پڻ هلائيون وڃن ٿيون.<ref name="STDCSindh">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===عالمي ورثو=== سنڌ جا ٻه ماڳ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن مان [[موئن جو دڙو]] ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعات سان لاڳاپيل ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان بهتر محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب آثارن جو محفوظ علائقو لڳ ڀڳ 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن مان رڳو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو کوٽيو ويو آهي. شهر جي منصوبابندي، سرن سان ٺهيل عمارتن، هيٺئين شهر ۽ بلند قلعي واري حصي مان سنڌو تهذيب جي ترقي يافته شهري تنظيم ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[مڪلي جو قبرستان]] [[ٺٽو]] ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل هڪ وسيع تاريخي قبرستان آهي. يونيسڪو موجب هتي لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن ۽ هي ماڳ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيب، سياسي تاريخ ۽ فنِ تعمير جي شاهدي ڏئي ٿو. هتي بادشاهن، راڻين، حاڪمن، صوفين، عالمن ۽ ٻين اهم شخصيتن جا پٿر ۽ سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن.<ref name="UNESCOMakli">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6D4C41;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا يونيسڪو عالمي ورثي وارا ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! ضلعو ! دور / نوعيت ! عالمي ورثي ۾ شموليت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | سنڌو ماٿري جي تهذيب / آثارِ قديمه | 1980ع |- | [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]] | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | 14هين–18هين صدي / مقبرا ۽ اسلامي فنِ تعمير | 1981ع |} <ref name="UNESCOMohenjo"/><ref name="UNESCOMakli"/> ===آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ=== سنڌ جي آثارِ قديمه جي تاريخ قبل از تاريخ ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] کان وٺي اسلامي، سومرا، سما، ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور تائين پکڙيل آهي. [[موئن جو دڙو]] ان سلسلي جو بين الاقوامي طور سڀ کان مشهور ماڳ آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]]، [[آمري]]، [[چانهون جو دڙو]]، [[ڀنڀور]] ۽ ٻيا آثار سنڌ جي مختلف تاريخي مرحلن جي نمائندگي ڪن ٿا. [[ڀنڀور]] سنڌ جي سامونڊي ۽ واپاري تاريخ سان لاڳاپيل اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هي ماڳ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ ''پورٽ آف ڀنڀور'' جي نالي سان شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي قلعي بند تعميراتي ورثي جا نمايان مثال آهن. رني ڪوٽ کي 1993ع ۾ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي، نئون ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ جا قلعا 2026ع ۾ پاڪستان جي ٽينٽيٽو لسٽ ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#8D6E63;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا سياحتي ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت ! اهميت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو]] | قديم شهر | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[مڪلي جو قبرستان]] | [[ٺٽو]] | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[ڀنڀور]] | [[ٺٽو ضلعو]] | آثارِ قديمه / قديم بندرگاهه | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[رني ڪوٽ قلعو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | قلعو | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | [[خيرپور ضلعو]] | قلعو | تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ |- | [[عمرڪوٽ قلعو]] | [[عمرڪوٽ]] | قلعو | تاريخي ماڳ |- | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | [[ٿرپارڪر]] | قلعو | ٿر جي تاريخي ورثي جو حصو |- | [[چوڪنڊي قبرستان]] | [[ڪراچي]] | تاريخي پٿري قبرون | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[فيض محل]] | [[خيرپور]] | محل | ٽالپر دور جو تعميراتي ورثو |- | [[موهٽا محل]] | [[ڪراچي]] | محل / ميوزيم | ويهين صديءَ جو تعميراتي ورثو |- | [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] | [[ڪراچي]] | تاريخي رهائشگاهه / ميوزيم | قومي تاريخ سان لاڳاپيل |} </div> <ref name="STDCSindh"/> ===قلعا ۽ شاهي محل=== [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|270px|[[فيض محل]]، [[خيرپور]]؛ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جي ٽالپر حڪمرانن سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] سنڌ جي تاريخي سياحت ۾ قلعن ۽ محلاتن کي نمايان حيثيت حاصل آهي. [[رني ڪوٽ قلعو]] کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع هڪ وسيع قلعي بند نظام آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] خيرپور ڀرسان ٽالپر دور جي فوجي فنِ تعمير سان لاڳاپيل آهي. [[عمرڪوٽ قلعو]] سنڌ جي اوڀرئين حصي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي. [[فيض محل]] خيرپور جي اڳوڻي رياست جي ٽالپر حڪمرانن جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل آهي. ڪراچي ۾ [[موهٽا محل]] ويهين صديءَ جي شروعاتي تعميراتي ورثي جو اهم مثال آهي ۽ هاڻي ثقافتي نمائش ۽ ميوزيم طور استعمال ٿئي ٿو. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن فيض محل، ڪوٽ ڏيجي قلعي، موهٽا محل ۽ عمرڪوٽ قلعي کي صوبي جي نمايان سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCSindh"/> ===ميوزيم=== سنڌ جا ميوزيم صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخ، لوڪ ثقافت، فن، قومي تاريخ ۽ قدرتي ورثي جي نمائش ڪن ٿا. [[سنڌ ميوزيم]] حيدرآباد ۾ سنڌ جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي سان لاڳاپيل مجموعا موجود آهن، جڏهن ته [[موئن جو دڙو ميوزيم]] ۽ ڀنڀور، عمرڪوٽ ۽ ٻين آثارِ قديمه وارن ماڳن جا ميوزيم پنهنجي پنهنجي علائقي مان هٿ آيل آثار محفوظ ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]، [[موهٽا محل ميوزيم]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]]، [[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] ۽ [[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]] تاريخ، فن، بحري ورثي ۽ هوابازيءَ سان لاڳاپيل اهم سياحتي ادارا آهن. [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جو ميوزيم سنڌ جي لوڪ ثقافت، لباس، موسيقي، دستڪاري، آثارِ قديمه ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل مجموعن سبب ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز آهي. ===قدرتي ۽ ماحولياتي سياحت=== [[File:Gorakh Hill Station.jpg|thumb|270px|[[گورک هل اسٽيشن]]، [[کيرٿر جبل]]؛ سنڌ جي مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جو قدرتي منظرنامو [[عربي سمنڊ]] جي ساحل، [[سنڌو درياهه]]، سنڌو ڊيلٽا، ڍنڍن، آبي زمينن، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[کيرٿر جبل]] تائين پکڙيل آهي. ان ڪري صوبي ۾ سامونڊي، آبي، ريگستاني، جابلو ۽ جهنگلي جيوت سان لاڳاپيل سياحت جا مختلف امڪان موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] کيرٿر جبلن ۾ واقع سنڌ جو مشهور جابلو تفريحي ماڳ آهي ۽ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ان کي صوبي جي نمايان سياحتي منزلن مان هڪ طور پيش ڪري ٿي. [[ڪارونجهر جبل]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو علائقو ٿر جي ريگستاني منظرنامي، گرينائيٽ جبلن، تاريخي جين مندرن، مسجدن ۽ مقامي ثقافت جي ميلاپ سبب قدرتي ۽ ثقافتي سياحت ٻنهي لاءِ اهم آهي.<ref name="STDCSindh"/> [[ڪينجهر ڍنڍ]] سنڌ جي مشهور مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي هٽس قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/hotels/keenjhar-lake-resort/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٿر ۽ نگرپارڪر=== [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي اوڀر ۾ پکڙيل هڪ منفرد قدرتي ۽ ثقافتي خطو آهي. ريگستاني ڳوٺ، روايتي گهر، چوپايو مال، لوڪ موسيقي، ڪپڙي ۽ هٿ جي هنر، مقامي کاڌا ۽ موسمي برساتن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سائي منظرنامو هن علائقي جي سياحتي سڃاڻپ جا اهم حصا آهن. [[نگرپارڪر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر جبل]]، تاريخي جين مندر، قديم مذهبي عمارتون ۽ مقامي آباديءَ جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ''ننگرپارڪر ڪلچرل لينڊ اسڪيپ'' کي 2016ع ۾ پاڪستان طرفان يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ آبي سياحت=== سنڌ ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، بکر ڍنڍ ۽ ٻين آبي علائقن کي تفريح، پکين جي مشاهدي، مڇي مارڻ ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل اهميت حاصل آهي. انهن مان ڪينجهر ڍنڍ تي سرڪاري سياحتي رهائش ۽ تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪينجهر ڍنڍ جي ڪناري تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته سانگهڙ ضلعي ۾ نارا ڪئنال جي آخري حصي ڀرسان واقع بکر ڍنڍ تي پڻ سياحتي ريزارٽ قائم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism — Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سامونڊي سياحت ۽ ساحل=== [[File:Clifton Beach Karachi.jpg|thumb|270px|[[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي سڀ کان مشهور شهري ساحلي تفريحي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي ڏاکڻي سرحد [[عربي سمنڊ]] سان لڳي ٿي ۽ [[ڪراچي]] صوبي جي ساحلي سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر جي ساحلي علائقن ۾ [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]]، [[هاڪس بي]]، [[سينڊزپٽ]]، [[فرينچ بيچ]]، [[پيراڊائز پوائنٽ]] ۽ [[منهوڙو]] شامل آهن. اهي علائقا ترڻ، سامونڊي نظارن، تفريح، ٻيڙيءَ جي سفر ۽ هفتيوار سياحت لاءِ استعمال ٿين ٿا. ڪراچي کان ٻاهر سنڌو ڊيلٽا ۽ ٺٽي ۽ سجاول جي سامونڊي پٽي ۾ ڪريڪ، تمر جا ٻيلا ۽ آبي ماحولياتي نظام موجود آهن. انهن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي گنجائش موجود آهي، پر تمر جي ٻيلن، ساحلي جيوت ۽ حساس آبي ماحول جي تحفظ سبب سياحت جي ترقيءَ ۾ ماحولياتي تحفظ کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ====سنڌ جا مشهور سامونڊي ڪنارا==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0277BD;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سامونڊي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E1F5FE;" ! سامونڊي ڪنارو / ماڳ ! علائقو ! نمايان خصوصيت |- | [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]] | [[ڪراچي]] | شهري ساحل ۽ عوامي تفريح |- | [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]] | [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] | سامونڊي نظارا ۽ تفريحي سرگرميون |- | [[هاڪس بي]] | [[ڪراچي]] | سامونڊي ساحل ۽ هٽس |- | [[سينڊزپٽ]] | [[ڪراچي]] | ريتيلو ساحل |- | [[فرينچ بيچ، ڪراچي|فرينچ بيچ]] | [[ڪراچي]] | ساحلي تفريح |- | [[پيراڊائز پوائنٽ]] | [[ڪراچي]] | پٿريلو سامونڊي ڪنارو |- | [[منهوڙو]] | [[ڪراچي]] | ٻيٽ، ساحل ۽ تاريخي ورثو |} </div> ===مذهبي سياحت=== سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي روايت صوبي جي سياحت جو اهم حصو آهي. مختلف صوفي بزرگن جي درگاهن تي سڄي سال زائرين اچن ٿا، جڏهن ته سالياني عرسن دوران وڏي تعداد ۾ عقيدتمند ۽ سياح گڏ ٿين ٿا. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سنڌ جي سڀ کان مشهور صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي درگاهه سنڌي صوفي شاعري ۽ موسيقيءَ سان پڻ گهري طرح لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ۾ [[عبدالله شاهه غازي]]، [[منگهو پير]] ۽ ٻين بزرگن جون درگاهون مذهبي ۽ ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ جي مذهبي ورثي ۾ مسجدون، هندو مندر، جين مندر ۽ ٻين برادرين جون تاريخي عبادتگاهون پڻ شامل آهن. [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] مغل دور جي مشهور مسجد آهي ۽ يونيسڪو جي Tentative List ۾ شامل آهي، جڏهن ته نگرپارڪر جا تاريخي جين مندر علائقي جي گهڻ مذهبي تاريخ جا اهم آثار آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ مذهبي سياحتي ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا مشهور مذهبي ۽ روحاني سياحتي ماڳ''' |- style="background:#F3E5F5;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[لال شهباز قلندر جي درگاهه]] | [[سيوهڻ]] | صوفي درگاهه |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي درگاهه]] | [[ڀٽ شاهه]] | صوفي درگاهه ۽ ثقافتي مرڪز |- | [[سچل سرمست جي درگاهه]] | [[درازا]] | صوفي درگاهه |- | [[عبدالله شاهه غازي جي درگاهه]] | [[ڪراچي]] | صوفي درگاهه |- | [[منگهو پير]] | [[ڪراچي]] | تاريخي صوفي زيارتگاهه |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد |- | [[مسجد منزلگاهه]] | [[سکر]] | تاريخي مسجد |- | [[ساڌ ٻيلو]] | [[سکر]] | هندو مذهبي ماڳ |- | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[نگرپارڪر]] | تاريخي جين مذهبي ورثو |- | [[هنگلاج ماتا مندر]] | بلوچستان | '''سنڌ کان ٻاهر'''؛ سنڌ جي فهرست ۾ شامل نه ڪيو وڃي |} </div> ===ثقافتي سياحت=== [[File:Frere Hall Karachi Pakistan 01.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]]، [[ڪراچي]]؛ 1865ع ۾ مڪمل ٿيل تاريخي عمارت، جيڪا هاڻي لائبريري ۽ نمائشگاهه طور پڻ استعمال ٿئي ٿي.]] [[File:Frere Hall & Library Karachi.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]] ۽ ان جا باغ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي سياحت ۾ ثقافتي ورثو، فن، موسيقي، دستڪاري، لوڪ روايتون ۽ تاريخي شهري مرڪز اهم حيثيت رکن ٿا. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ٺٽو]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[سيوهڻ]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ [[نگرپارڪر]] جهڙا هنڌ پنهنجي تاريخي عمارتن، بازارن، ميوزمن، مذهبي ماڳن ۽ مقامي ثقافت سبب ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ حڪومت جو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو تاريخي ماڳن، روايتي فنن ۽ دستڪاريءَ جي تحفظ ۽ واڌاري سان گڏ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ ٻين عوامي تقريبن جي انعقاد کي پڻ پنهنجي ذميوارين ۾ شامل ڪري ٿو. کاتي جي انتظام هيٺ ميوزيم، آرٽ گيلريون، ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[حيدرآباد]] ۾ [[مکي هائوس ميوزيم]]، [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان لاڳاپيل ثقافتي ادارا، [[خيرپور]] ۾ تاريخي رياستي ورثو ۽ ڪراچي ۾ [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[هندو جيمخانا]]، [[خالق ڏنو هال]] ۽ ٻيون تاريخي عمارتون سنڌ جي شهري ثقافتي سياحت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جي نوادرات واري اداري فريئر هال، خالق ڏنو هال، وزير مينشن ۽ قائداعظم هائوس سميت ڪيترين عمارتن کي سنڌ جي تاريخي ورثي ۾ درج ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/heritage-buildings/ |title=Heritage Buildings |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ثقافتي مرڪز ۽ ميوزيم=== [[File:Front entrance facade - Mukhi Mahal.jpg|thumb|270px|[[مکي هائوس ميوزيم]]، [[حيدرآباد]]؛ سنڌ جي تاريخي شهري رهائش، فنِ تعمير ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل محفوظ ڪيل تاريخي عمارت.]] سنڌ ۾ ميوزمن جو ڄار آثارِ قديمه، تاريخ، ثقافت، لوڪ ورثي ۽ اهم شخصيتن سان لاڳاپيل مواد محفوظ ڪري ٿو. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي جي فهرستن ۾ [[موئن جو دڙو ميوزيم]]، ڀنڀور آرڪيالاجيڪل ميوزيم، آمري ميوزيم، سکر آرڪيالاجيڪل ميوزيم، خيرپور ريجنل اسٽيٽ ميوزيم، مکي هائوس ميوزيم، عمرڪوٽ جو ٿر ميوزيم، لاڙڪاڻي جو سٽي ميوزيم ۽ ٻين علائقائي ميوزمن جا نالا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-category/museum/ |title=Museums |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ميوزمن ۽ ثقافتي مرڪزن جي اهميت رڳو سياحت تائين محدود نه آهي؛ اهي سنڌ جي آثارن، دستڪاري، تاريخي دستاويزن، قديم سڪن، ٺڪر، مجسمن، روايتي لباس ۽ ٻين مادي ثقافتي ورثن جي تحفظ ۽ علمي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا. ===ڪراچي ۾ شهري سياحت=== [[File:Mazar View at night.JPG|thumb|270px|رات جي وقت [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]]؛ [[محمد علي جناح]] جو مقبرو ۽ شهر جي نمايان قومي نشانين مان هڪ.]] [[File:MohattaPalace.jpg|thumb|270px|[[موهٽا محل]]، [[ڪراچي]]؛ ڪلفٽن ۾ واقع تاريخي محل ۽ ميوزيم.]] [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري سياحتي مرڪز آهي. شهر ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ تاريخي عمارتون، ميوزيم، باغ، تفريحي مرڪز، خريداريءَ جا علائقا، کاڌي پيتي جا مرڪز ۽ قومي يادگار موجود آهن. [[مزار قائد]]، [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[وزير مينشن]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] ۽ [[چوڪنڊي قبرستان]] شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جا نمايان ماڳ آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي منزلن ۾ مزار قائد، موهٽا محل، قائداعظم هائوس، هندو جيمخانا، فريئر هال ۽ چوڪنڊي سميت ڪراچي جي ڪيترن تاريخي ماڳن کي شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> شهر جي تفريحي سياحت ۾ [[ڪراچي زو]]، [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]]، [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]، [[باغ ابن قاسم]] ۽ سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل عوامي تفريحي علائقا پڻ شامل آهن. ڪراچي جا شاپنگ مال، روايتي بازارون ۽ کاڌي پيتي جا مرڪز شهر جي جديد شهري سياحت جو ٻيو اهم حصو آهن. ===تفريحي ماڳ=== سنڌ ۾ تفريحي سياحت جو دائرو شهري باغن ۽ پارڪن کان وٺي ڍنڍن، جابلو علائقن، ريگستاني منزلن ۽ ساحلي تفريح تائين پکڙيل آهي. ڪراچي ۾ عوامي پارڪ، ساحل ۽ شهري تفريحي مرڪز وڏي تعداد ۾ مقامي سياحن کي راغب ڪن ٿا، جڏهن ته صوبي جي ٻين حصن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪارونجهر جبل]] ۽ ريگستاني علائقا قدرتي تفريح جا اهم مرڪز آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00838F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تفريحي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E0F7FA;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[باغ ابن قاسم]] | [[ڪراچي]] | شهري باغ / سامونڊي تفريح |- | [[ڪراچي زو]] | [[ڪراچي]] | زولاجيڪل باغ |- | [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]] | [[ڪراچي]] | شهري تفريح |- | [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]] | [[ڪراچي]] | پارڪ |- | [[ڪينجهر ڍنڍ]] | [[ٺٽو ضلعو]] | ڍنڍ / آبي تفريح |- | [[گورک هل اسٽيشن]] | [[دادو ضلعو]] | جابلو تفريح |- | [[ڪارونجهر جبل]] | [[نگرپارڪر]] | قدرتي ۽ ثقافتي سياحت |- | بکر ڍنڍ | [[سانگهڙ ضلعو]] | ڍنڍ / ريزارٽ |} </div> ===سياحتي ريزارٽ ۽ سرڪاري رهائش=== [[File:Keenjhar Lake STDC resort.JPG|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جو سياحتي ريزارٽ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img2.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي مشهور قدرتي، تفريحي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img4.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي وڏين مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] صوبي جي مختلف سياحتي منزلن تي رهائش جون سهولتون هلائي ٿي. انهن جو مقصد وڏن شهري مرڪزن کان ٻاهر تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳن تي ايندڙ سياحن لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ آهي. اداري جي موجوده فهرست ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]] تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ، [[لاڙڪاڻو]] ۾ سمبارا اِن، [[سيوهڻ]] ۾ لال شهباز ريسٽ هائوس، [[نگرپارڪر]] ۾ روپلو ڪولهي ريزارٽ، [[مٺي]] ۾ مارئي ريسٽ هائوس، [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ موٽل ۽ [[حيدرآباد]] ۾ هيريٽيج گيسٽ هائوس شامل آهن.<ref name="STDCResorts">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/resorts/ |title=Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪينجهر ليڪ ريزارٽ ڍنڍ جي ڪناري تي قائم آهي، جڏهن ته روپلو ڪولهي ريزارٽ ڪارونجهر جبلن جي پسمنظر ۾ نگرپارڪر ۾ واقع آهي. اهڙيءَ طرح انهن سهولتن جي جاگرافيائي ورڇ تاريخي لاڙڪاڻي، مذهبي سيوهڻ، ٿر ۽ نگرپارڪر، ڪينجهر ۽ حيدرآباد جهڙن مختلف سياحتي علائقن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ رهائشي سهولتون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا سرڪاري سياحتي ريزارٽ، موٽل ۽ ريسٽ هائوس''' |- style="background:#E8F5E9;" ! نالو ! هنڌ ! قسم / سياحتي تعلق |- | ڪينجهر ليڪ ريزارٽ | [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو]] | ڍنڍ ڪناري ريزارٽ |- | سمبارا اِن | [[لاڙڪاڻو]] | هوٽل / تاريخي سياحت |- | لال شهباز ريسٽ هائوس | [[سيوهڻ]] | مذهبي ۽ تاريخي سياحت |- | روپلو ڪولهي ريزارٽ | [[نگرپارڪر]] | ڪارونجهر / ٿر سياحت |- | مارئي ريسٽ هائوس | [[مٺي]] | ٿر سياحت |- | ڳڙهي خدا بخش موٽل | [[ڳڙهي خدا بخش]] | تاريخي / سياسي سياحت |- | هيريٽيج گيسٽ هائوس | [[حيدرآباد]] | ثقافتي ۽ شهري سياحت |} </div> <ref name="STDCResorts"/> ===هوٽلون ۽ مهمان نوازي=== سنڌ جي هوٽل ۽ مهمان نوازيءَ واري صنعت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي. شهر ۾ بين الاقوامي ۽ پاڪستاني هوٽل زنجيرن سان گڏ ڪاروباري هوٽل، گيسٽ هائوس ۽ ٻين قسمن جون رهائشي سهولتون موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان شايع ڪيل پاڪستان هوٽلز ايسوسيئيشن جي سنڌ واري فهرست ۾ ڪراچي سميت صوبي جي مختلف هوٽلن کي درج ڪيو ويو آهي.<ref name="STDCHotels">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/pakistan-hotels/ |title=Pakistan Hotels — Sindh Province |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي نمايان وڏين هوٽلن ۾ آواري ٽاورز، ڪراچي ميريئٽ هوٽل ۽ بيچ لگزري هوٽل شامل آهن. وڏين تجارتي ۽ تفريحي سهولتن سبب ڪراچي سنڌ ۾ ڪاروباري سفر، ڪانفرنسن ۽ شهري سياحت سان لاڳاپيل مهمان نوازيءَ جو بنيادي مرڪز آهي.<ref name="STDCHotels"/> {{clear}} ===ٿر ۾ سياحت=== [[File:Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز.]] [[File:A view of Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ ٿرپارڪر جي گرينائيٽ جبلن ۽ قدرتي منظرن جو هڪ وسيع ڏيک.]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي سياحت ريگستاني قدرتي منظرن، مقامي ثقافت، ڳوٺاڻي زندگي، روايتي دستڪاري، مذهبي ورثي ۽ ڪارونجهر جبلن جي چوڌاري مرڪوز آهي. [[مٺي]] علائقي جو وڏو شهري مرڪز آهي، جڏهن ته [[نگرپارڪر]] قدرتي ۽ تاريخي سياحت جي لحاظ کان وڌيڪ نمايان آهي. نگرپارڪر ۾ ڪارونجهر جبلن سان گڏ جين مندر، تاريخي مسجدون ۽ ڳوٺاڻا ثقافتي منظر موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن هتي روپلو ڪولهي ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته مٺي ۾ مارئي ريسٽ هائوس موجود آهي.<ref name="STDCResorts"/> سنڌ حڪومت ٿر کي منظم سياحتي سفرن سان ڳنڍڻ لاءِ ٽرين سفاري جهڙا پروگرام پڻ استعمال ڪيا آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي موجوده سياحتي پروگرامن ۾ ''ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري'' شامل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> ===سياحتي ٽرين سفاري ۽ منظم دورا=== سنڌ ۾ سياحت کي ريلوي سفر سان ڳنڍيندڙ منظم سياحتي پروگرامن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي پروگرامن ۾ [[موئن جو دڙو]]، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل ٽرين سفاريون شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations"/> اهڙن پروگرامن جو مقصد سفر کي رڳو هڪ ماڳ جي دوري تائين محدود رکڻ بدران ريلوي سفر، تاريخي منزلن، مقامي ثقافت ۽ رهنمائي ڪيل سياحت کي هڪ گڏيل سياحتي تجربي ۾ شامل ڪرڻ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ ٽرين سفاريون''' |- style="background:#ECEFF1;" ! سياحتي پروگرام ! بنيادي علائقو / موضوع |- | موئن جو دڙو ٽرين سفاري | [[موئن جو دڙو]] ۽ اپر سنڌ جو تاريخي ورثو |- | ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري | [[ٿر ريگستان]] ۽ مقامي ثقافت |- | سکر ٽرين سفاري | [[سکر]] ۽ اتر سنڌ |} </div> <ref name="STDCDestinations"/> ===جهنگلي جيوت ۽ ماحولياتي سياحت=== سنڌ جي قدرتي سياحت ۾ جهنگلي جيوت، آبي زمينون، ڍنڍون، ريگستان، سامونڊي ماحول ۽ جابلو علائقا شامل آهن. [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اهم جابلو قدرتي علائقن مان آهن، جڏهن ته [[ٿر ريگستان]] ۽ [[ڪارونجهر جبل]] صوبي جي اوڀرئين حصي ۾ الڳ قدرتي منظرنامو پيدا ڪن ٿا. سنڌ جون ڍنڍون ۽ آبي زمينون مقامي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش مهيا ڪن ٿيون. اهڙن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي ترقيءَ لاءِ جهنگلي جيوت جي تحفظ، پاڻيءَ جي معيار، آبي نظام جي بحالي ۽ سياحن جي سرگرمين جي مناسب انتظام کي گڏ کڻي هلڻ ضروري آهي. ماحولياتي سياحت عام تفريحي سياحت کان ان لحاظ کان مختلف آهي ته ان جو بنيادي مقصد قدرتي ماحول مان لطف وٺڻ سان گڏ ان جي حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظام کي نقصان کان بچائڻ آهي. ===کيرٿر ۽ جابلو سياحت=== [[File:Kirthar National Park.jpg|thumb|270px|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]]؛ سنڌ جي جابلو قدرتي منظرنامي ۽ جهنگلي جيوت جو اهم محفوظ علائقو.]] [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اولهندي حد تي پکڙيل جابلو سلسلو آهي. هن خطي ۾ قدرتي جابلو منظر، جهنگلي جيوت، تاريخي ماڳ ۽ [[رني ڪوٽ قلعو]] جهڙا ثقافتي ورثا هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] پڻ کيرٿر جي بلند علائقي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي نمايان جابلو سياحتي منزلن مان هڪ آهي. هن علائقي ۾ سياحت جي ترقيءَ جو دارومدار روڊ رسائي، پاڻي، رهائش، حفاظت ۽ ماحولياتي تحفظ تي آهي. جابلو ۽ محفوظ قدرتي علائقن ۾ وڏي پيماني واري تعمير بدران گهٽ اثر واري ماحولياتي سياحت وڌيڪ موزون سمجهي وڃي ٿي. ===شڪارگاهون ۽ محفوظ قدرتي علائقا=== سنڌ ۾ تاريخي طور شڪارگاهن جي روايت موجود رهي آهي، پر جديد دور ۾ ڪيترائي قدرتي علائقا جهنگلي جيوت جي تحفظ، نيشنل پارڪن، وائلڊ لائيف سينڪچوئرين ۽ ٻين محفوظ علائقن جي قانوني نظام هيٺ اچن ٿا. تنهنڪري اهڙن علائقن کي عام سياحتي مواد ۾ ''شڪارگاهون'' طور پيش ڪرڻ بدران سندن موجوده قانوني تحفظ ۽ جهنگلي جيوت واري حيثيت واضح ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. محفوظ علائقن ۾ سياحت کي جهنگلي جيوت جي مشاهدي، قدرتي منظرن، فوٽوگرافي ۽ ماحولياتي تعليم سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جڏهن ته شڪار صرف لاڳو قانونن ۽ اجازت نامن جي تابع ٿي سگهي ٿو. ===ميلا، عرس ۽ ثقافتي تقريبون=== سنڌ جي ثقافتي سياحت ۾ سالياني ميلا، صوفي بزرگن جا عرس، ادبي تقريبون، موسيقي، دستڪاريءَ جون نمائشون ۽ ثقافتي فيسٽيول پڻ اهم آهن. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[درازا]] ۾ [[سچل سرمست]] جي عرسن دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا. سنڌ حڪومت جو ثقافت کاتو پڻ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ عوامي تقريبن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي واڌاري ۽ سياحت سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي پروگرامن ۾ سنڌ ڪرافٽ فيسٽيول پڻ شامل هو، جيڪو ڪراچي ۾ منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جو انتظام=== سنڌ ۾ سياحت، ثقافت ۽ آثارِ قديمه جو انتظام [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي جي ادارياتي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي. کاتي جي ماتحت ڊائريڪٽوريٽ آف ٽوئرزم، ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪلچر ۽ ٻين شعبن سان گڏ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ڪئي وئي. اداري جو ڪم سياحتي منزلن جي تشهير، سياحن لاءِ سهولتن جي ترقي، ريزارٽن ۽ رهائش جي انتظام ۽ سياحتي پروگرامن کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> 2011ع ۾ ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ وفاقي حڪومت جي آثارِ قديمه واري انتظام هيٺ موجود 126 آثارِ قديمه جا ماڳ، يادگار ۽ ميوزيم سنڌ جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جنهن سان تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري ورثي جي تحفظ ۾ صوبائي حڪومت جون ذميواريون وڌيون.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/about/ |title=About Us |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي آثارِ قديمه، تاريخي يادگارن ۽ ميوزمن جي انتظام ۽ تحفظ سان لاڳاپيل آهي. اداري جي سرڪاري پورٽل تي سنڌ جي آثارِ قديمه وارن ماڳن کي قلعي، مسجد، مقبري، مندر، اسٽوپا، قبرستان، ميوزيم ۽ تاريخي عمارتن سميت مختلف قسمن ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-list/ |title=Heritage and Archaeological Sites of Sindh |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحتي بنيادي ڍانچو ۽ ترقي=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي آثارِ قديمه جي تحفظ سان گڏ روڊ رسائي، رهائش، سياحتي معلومات، وزيٽر سهولتن ۽ ماڳن جي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جو پلاننگ، ڊولپمينٽ، مانيٽرنگ اينڊ امپليمينٽيشن سيل تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن، ميوزمن ۽ سياحتي منزلن تي انفراسٽرڪچر منصوبن جي منصوبابندي ۽ عملدرآمد ڪري ٿو.<ref name="PDMISindh">{{cite web |url=https://pdmi.sindhculture.gov.pk/ |title=Planning, Development, Monitoring & Implementation Cell |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان اداري جي ذميوارين ۾ تاريخي ورثي جي بحالي، سياحتي ماڳن تي وزيٽر سهولتن ۽ تفسير مرڪزن جي ترقي، سياحتي رستن جي منصوبابندي، ميوزمن ۽ سياحتي ڪمپليڪس ۽ ريزارٽن جي قيام ۽ ثقافتي ورثي جي ڊجيٽل دستاويزڪاري شامل آهن.<ref name="PDMISindh"/> آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ کوٽائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت جي ايڪسپلوريشن اينڊ ايڪسڪيويشن برانچ پڻ ڪم ڪري ٿي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ حڪومت ڀنڀور، منصوره/برهمڻ آباد، آمري، چانهون جو دڙو ۽ ٻين ماڳن تي کوٽائي ۽ تحقيق جا منصوبا هلائي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/ |title=Exploration & Excavation Branch Sindh |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جي علائقائي ورڇ=== سنڌ جي سياحتي جاگرافي مختلف علائقن ۾ مختلف نوعيت رکي ٿي. [[ڪراچي]] ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ڪاروباري سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي؛ [[ٺٽو]] ۽ [[سجاول]] عالمي ورثي، تاريخي فنِ تعمير، ڍنڍن ۽ ساحلي ماحول؛ [[ڄامشورو]] ۽ [[دادو]] رني ڪوٽ، سيوهڻ، کيرٿر ۽ گورک؛ [[لاڙڪاڻو]] موئن جو دڙو ۽ ٻين آثارِ قديمه؛ [[خيرپور]] ٽالپر ورثي ۽ ڪوٽ ڏيجي؛ [[سکر]] سنڌو درياهه ۽ تاريخي عمارتن؛ جڏهن ته [[ٿرپارڪر]] ريگستان، ڪارونجهر ۽ مذهبي ۽ ثقافتي ورثي سبب نمايان آهن. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم سياحتي علائقا ۽ سندن خاصيتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! علائقو ! اهم سياحتي نوعيت ! چونڊ ماڳ |- | [[ڪراچي]] | ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ثقافتي | مزار قائد، فريئر هال، موهٽا محل، ڪلفٽن، منهوڙو |- | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | عالمي ورثو، آثارِ قديمه ۽ آبي سياحت | مڪلي، شاهجهاني مسجد، ڀنڀور، ڪينجهر |- | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | قلعا، مذهبي ۽ جابلو سياحت | رني ڪوٽ، سيوهڻ، آمري |- | [[دادو ضلعو|دادو]] | جابلو ۽ قدرتي سياحت | گورک هل، کيرٿر |- | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | آثارِ قديمه ۽ تاريخ | موئن جو دڙو |- | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | ٽالپر دور ۽ تاريخي ورثو | فيض محل، ڪوٽ ڏيجي |- | [[سکر ضلعو|سکر]] | درياهي، تاريخي ۽ مذهبي | لينسڊائون پل، ساڌ ٻيلو، بکر |- | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | ريگستاني، قدرتي، مذهبي ۽ ثقافتي | ڪارونجهر، نگرپارڪر، جين مندر، مٺي |} </div> ===سياحت ۽ ورثي جو تحفظ=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي. آثارِ قديمه وارن ماڳن تي غير مناسب تعمير، ماحولياتي تبديليون، ٻوڏون، شهري توسيع ۽ وڏي تعداد ۾ سياحن جي غير منظم آمد تاريخي ورثي لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه ۽ ترقياتي ادارن جي ڪم ۾ ماڳن جي بحالي، دستاويزڪاري، وزيٽر انتظام ۽ آفتن کان تحفظ پڻ شامل آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي [[مڪلي]] ۾ ٻوڏن سبب ٿيل نقصان کان پوءِ بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏ هنگامي ردعمل ۽ ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل منصوبن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پائيدار سياحت لاءِ تاريخي عمارتن ۽ آثارِ قديمه جي اصليت برقرار رکڻ، قدرتي علائقن ۾ ماحولياتي دٻاءُ گهٽائڻ، مقامي برادرين کي معاشي سرگرمين ۾ شامل ڪرڻ ۽ سياحتي سهولتن جي ترقيءَ کي ورثي جي تحفظ سان هم آهنگ رکڻ بنيادي اهميت رکن ٿا. {{clear}} ==رانديون== {{Main|سنڌ ۾ رانديون}} [[File:National Stadium, Karachi playing field.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] جو راند جو ميدان.]] سنڌ ۾ رانديون صوبي جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو آهن. [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول منظم راندين مان هڪ آهي، جڏهن ته [[فٽ بال]]، [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]]، [[باڪسنگ]]، [[والي بال]]، [[سنوڪر]]، [[اسڪواش]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[ترڻ]]، [[بيڊمنٽن]]، [[ٽيبل ٽينس]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[ٽينس]]، [[جوڊو]]، [[ڪراٽي]]، [[تائيڪوانڊو]] ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. سنڌ جي روايتي راندين ۾ [[ملهه]] کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي. صوبائي سطح تي راندين جي ترقي ۽ انتظام جي بنيادي ذميواري [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ وٽ آهي. راندين جو کاتو 2006ع ۾ تعليم ۽ ثقافت واري کاتي کان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو. کاتي جي سرڪاري مقصدن ۾ گراس روٽ سطح تي راندين کي فروغ ڏيڻ، ڪلب ۽ ايسوسيئيشن سطح کان صوبائي ۽ قومي مقابلن تائين رانديگرن لاءِ موقعا پيدا ڪرڻ ۽ نوجوانن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-department |title=Sports Department |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ راندين جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، باڪسنگ، سنوڪر، اسڪواش، ترڻ ۽ ٻين راندين لاءِ قومي ۽ صوبائي سطح جون سهولتون موجود آهن. سيپٽمبر 2024ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ 239 راندين جا ميدان يا اسپورٽس سهولتون درج هيون. سنڌ حڪومت ڪراچي ۾ سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ گلشن اقبال ۾ اسپورٽس ڪامپليڪس سميت مختلف تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪرڪيٽ=== {{Main|سنڌ ۾ ڪرڪيٽ}} [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]؛ پاڪستان جي اهم ٽيسٽ، هڪ ڏينهن واري ۽ ٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ.]] ڪرڪيٽ سنڌ جي سڀ کان نمايان راندين مان هڪ آهي ۽ [[ڪراچي]] پاڪستاني ڪرڪيٽ جي تاريخي مرڪزن مان رهيو آهي. شهر جو [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي اهم ميدانن مان آهي. ان کان سواءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جو [[نياز اسٽيڊيم]] پڻ فرسٽ ڪلاس ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي رڪارڊ موجب نيشنل اسٽيڊيم سان گڏ نياز اسٽيڊيم پڻ بورڊ جي استعمال هيٺ اهم ڪرڪيٽ ميدانن ۾ شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/ |title=Pakistan Cricket Board |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان جي ملڪي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ سنڌ جي شهرن ۽ علائقن جي ٽيمن جي ڊگهي تاريخ آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي تاريخي رڪارڊ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور ۽ سنڌ جي نالي سان مختلف ٽيمون [[قائداعظم ٽرافي]] ۾ حصو وٺندي نظر اچن ٿيون. مثال طور 1959–60ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور جون ٽيمون شامل هيون، جڏهن ته 1977–78ع ۾ ''سنڌ اي'' ۽ ''سنڌ بي'' نالي ٽيمون مقابلي ۾ شامل هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/tournament-reports.php?action=tournament_matches&tournament_id=52 |title=Quaid-e-Azam Trophy 1959/60 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-197778/tournament/167.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 1977/78 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ملڪي ڪرڪيٽ جو ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. 2024ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ سنڌ مان [[ڪراچي]] جون بليوز ۽ وائيٽس ٽيمون، [[حيدرآباد]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] ريجن شامل هئا. ڪراچي ريجن وائيٽس 2023ع ۾ قائداعظم ٽرافي جو چيمپيئن بڻيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/quaid-e-azam-trophy-to-commence-from-26-october.html |title=Quaid-e-Azam Trophy to commence from 26 October |date=22 October 2024 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي ريجن بليوز پوائنٽس ٽيبل تي پهرين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-202526/points-table/1426.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025/26 — Points Table |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان کي ڪيترائي مشهور بين الاقوامي ڪرڪيٽر ڏنا آهن، جن ۾ [[جاويد ميانداد]]، [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[موين خان]]، [[سرفراز احمد]] ۽ ٻيا رانديگر شامل آهن. ===فٽ بال=== {{Main|سنڌ ۾ فٽ بال}} سنڌ ۾ فٽ بال جي سڀ کان مضبوط روايت [[ڪراچي]]، خاص طور [[لياري]] سان وابسته آهي. لياري ۾ فٽ بال مقامي سماجي ۽ راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهيو آهي ۽ علائقي ۾ ڪيترائي ڪلب، اڪيڊميون ۽ ننڍا وڏا فٽ بال ميدان موجود آهن. مقامي فٽ بال جي غيرمعمولي مقبوليت سبب لياري کي ڪڏهن ڪڏهن ''مني برازيل'' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.arabnews.pk/node/2069451/pakistan |title=In Pakistan’s ‘Mini Brazil,’ football fever runs late into the night during Ramadan |publisher=Arab News Pakistan |date=25 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> لياري جو [[ڪڪري گرائونڊ]] علائقي جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي نئين سر تعمير کان پوءِ ميدان ۾ فٽ بال گرائونڊ سان گڏ ٻين راندين جون سهولتون پڻ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://tribune.com.pk/story/2422701/lyaris-newly-renovated-kakri-ground-ready-to-host-games |title=Lyari's newly renovated Kakri Ground ready to host games |publisher=The Express Tribune |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ گيمز ۾ پڻ مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ فٽ بال جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ شهيد بينظيرآباد ڊويزنن جي رانديگرن مختلف راندين سان گڏ فٽ بال ۾ به حصو ورتو.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ===باڪسنگ=== [[لياري]] سنڌ ۾ باڪسنگ جو پڻ هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي باڪسنگ ڪلب ۽ تربيت جا مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ صوبائي مقابلن کان سواءِ سنڌ جا باڪسر قومي مقابلن ۾ پڻ حصو وٺندا رهيا آهن. باڪسنگ سنڌ گيمز جي باقاعده راندين ۾ شامل آهي. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ باڪسنگ سميت ڪيترين انفرادي ۽ ٽيم راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. انهن راندين ۾ صوبي جي ڇهن ڊويزنن مان مرد ۽ عورت رانديگرن حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP">{{cite web |url=https://www.app.com.pk/national/over-4000-athletes-to-participate-in-18th-edition-of-sindh-games-to-be-started-from-feb-23-sports-minister/ |title=Over 4000 Athletes to participate in 18th edition of Sindh Games |date=21 February 2024 |publisher=Associated Press of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===هاڪي=== [[File:Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ڪڪري گرائونڊ]]، [[لياري]]، [[ڪراچي]]؛ لياري جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ، جتي فٽ بال سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون.]] [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]] سنڌ جي تاريخي منظم راندين مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ۾ واقع [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو اڳ ''هاڪي ڪلب آف پاڪستان اسٽيڊيم'' جي نالي سان مشهور هو، پاڪستان جي اهم هاڪي ميدانن مان هڪ آهي. هن ميدان ۾ قومي ۽ بين الاقوامي سطح جا مقابلا منعقد ٿيندا رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي راندين واري ڍانچي ۾ هاڪي لاءِ مخصوص تربيتي سهولتون پڻ شامل آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ 2024ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ ''هاڪي اڪيڊمي نيپا'' ۽ ''عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ'' صوبائي راندين واري تربيتي ڍانچي جو حصو هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===ملهه=== {{Main|ملهه}} [[File:Malakhro Sindhi Culture Game.jpg|thumb|270px|سنڌ جي روايتي راند [[ملهه]] جو مقابلو؛ ملهه سنڌ جي اهم لوڪ راندين مان هڪ آهي.]] [[ملهه]] سنڌ جي مشهور روايتي جسماني راندين مان هڪ آهي. هيءَ ڪشتي سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ميلن، عرسن، ثقافتي ميڙن ۽ مقامي راندين جي مقابلن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهي آهي. مقابلي ۾ پهلوان مخصوص انداز سان هڪ ٻئي کي پڪڙي زمين تي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. ملهه جي اهميت صرف مقابلي واري راند تائين محدود نه آهي؛ اها سنڌ جي لوڪ ثقافت، ڳوٺاڻي ميلن ۽ روايتي پهلوانيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. جديد منظم راندين جي واڌ باوجود ملهه سنڌ جي مقامي راندين واري سڃاڻپ جو نمايان حصو رهي آهي. ===والي بال=== [[والي بال]] سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻن ٻنهي علائقن ۾ کيڏي وڃي ٿي. اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، ضلعي راندين ۽ صوبائي مقابلن ۾ مردن ۽ عورتن جون والي بال ٽيمون حصو وٺن ٿيون. پاڪستان اسپورٽس بورڊ والي بال کي ملڪ جي باقاعده تسليم ٿيل راندين ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڪيترن ضلعن ۾ والي بال لاءِ کليل ميدانن ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪسز جو استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ گيمز ۽ ٻين بين الاضلاعي مقابلن ۾ پڻ والي بال شامل رهي ٿي. ===سنوڪر=== [[سنوڪر]] ۽ [[بليئرڊس]] سنڌ جي شهري راندين ۾ اهم جاءِ رکن ٿا، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ ڪيترائي سنوڪر ڪلب ۽ مقابلي جا مرڪز موجود آهن. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني راندين واري فهرست ۾ بليئرڊس ۽ سنوڪر شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي رانديگرن قومي سنوڪر مقابلن ۾ ڊگهي عرصي کان نمائندگي ڪئي آهي ۽ ڪراچي ملڪ ۾ سنوڪر جي اهم مقابلي ۽ تربيت واري مرڪزن مان رهيو آهي. ===ٻيون رانديون=== سنڌ ۾ مکيه ٽيم راندين کان سواءِ ايٿليٽڪس، ترڻ، اسڪواش، ٽينس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، هينڊ بال، سائيڪلنگ، وزن کڻڻ، ڪشتي، جوڊو، ڪراٽي، تائيڪوانڊو، ڪبڊي، شوٽنگ، گولف، سيلنگ ۽ ٻين راندين جا مقابلا پڻ ٿين ٿا. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني دائري ۾ هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس، ڪشتي، ڪرڪيٽ، وزن کڻڻ، اسڪواش، ترڻ، باڪسنگ، سائيڪلنگ، باسڪيٽ بال، گولف، والي بال، شوٽنگ، ٽيبل ٽينس، بيڊمنٽن، ٽينس، پولو، باڊي بلڊنگ، شطرنج، روئنگ، بليئرڊس ۽ سنوڪر، جمناسٽڪ، هينڊ بال، جوڊو، ڪراٽي، ڪبڊي، تائيڪوانڊو ۽ ياٽنگ سميت مختلف رانديون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي]] ۾ سامونڊي ڪناري ۽ بندرگاهن جي موجودگي سبب سيلنگ ۽ ٻين آبي راندين لاءِ پڻ سازگار ماحول موجود آهي، جڏهن ته شهر ۾ گولف، اسڪواش، ٽينس ۽ ترڻ جا مختلف سرڪاري، ادارتي ۽ خانگي مرڪز قائم آهن. ===سنڌ گيمز=== {{Main|سنڌ گيمز}} سنڌ گيمز صوبي جو وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي مختلف ڊويزنن جون ٽيمون حصو وٺن ٿيون. مقابلي جو مقصد صوبائي سطح تي رانديگرن کي مقابلي جو موقعو فراهم ڪرڻ ۽ قومي سطح لاءِ قابليت رکندڙ رانديگرن جي سڃاڻپ ڪرڻ آهي. 18هين سنڌ گيمز 23 کان 26 فيبروري 2024ع تائين [[ڪراچي]] ۾ منعقد ٿيون. سرڪاري ڄاڻ موجب انهن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص، لاڙڪاڻو ۽ شهيد بينظيرآباد جي ڇهن ڊويزنن مان '''4,000 کان وڌيڪ مرد ۽ عورت رانديگر''' حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP"/><ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/22-02-2024/18th-sindh-games-to-commence-in-karachi-from-friday |title=18th edition of Sindh Games to begin in Karachi |date=22 February 2024 |publisher=Radio Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> افتتاحي تقريب نيشنل اسپورٽس ٽريننگ اينڊ ڪوچنگ سينٽر ڪراچي ۾ ٿي. مقابلن ۾ مردن لاءِ 42 ۽ عورتن لاءِ 26 راندين/ايونٽن جا مقابلا رپورٽ ٿيا، جن ۾ ايٿليٽڪس، فٽ بال، باڪسنگ، باسڪيٽ بال، تائيڪوانڊو، جوڊو، سافٽ بال ۽ مختلف مارشل آرٽس سميت ڪيترائي شعبا شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ گيمز 2024ع ۾ حصو وٺندڙ ڊويزنون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''18هين سنڌ گيمز ۾ نمائندگي ڪندڙ ڊويزنون، 2024ع''' |- style="background:#D9EAF7;" ! نمبر ! ڊويزن ! اهم مرڪز |- | 1 | [[ڪراچي ڊويزن]] | [[ڪراچي]] |- | 2 | [[حيدرآباد ڊويزن]] | [[حيدرآباد]] |- | 3 | [[سکر ڊويزن]] | [[سکر]] |- | 4 | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | 5 | [[ميرپورخاص ڊويزن]] | [[ميرپورخاص]] |- | 6 | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | [[نوابشاهه]] |} </div> <ref name="SindhGames2024APP"/> ===سنڌ جي راندين وارن اسٽيڊيمن جي فهرست=== [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]، سنڌ جو اهم بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم.]] [[File:Pakistan national football team lineup, 1966.jpg|thumb|270px|[[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] (اڳوڻو هاڪي ڪلب اسٽيڊيم)، [[ڪراچي]]؛ 1966ع ۾ ميدان تي پاڪستان جي قومي فٽ بال ٽيم.]] سنڌ ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس ۽ ٻين راندين لاءِ ڪيترائي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي مرڪز موجود آهن. انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جڏهن ته [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص]]، [[نوابشاهه]]، [[خيرپور]]، [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]]، [[دادو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ راندين جون سهولتون قائم آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ سيپٽمبر 2024ع دوران ڏنل سرڪاري جواب موجب رڳو ڪراچي ۾ '''239 راندين جا ميدان ۽ راندين جون سهولتون''' موجود هيون. انهن مان 46 ڪراچي اوڀر، 41 ڪورنگي، 41 ملير، 35 ڪراچي وچ، 35 ڪراچي ڏکڻ، 24 ڪياماڙي ۽ 17 ڪراچي اولهه ضلعي ۾ هيون.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====اهم اسٽيڊيم ۽ راندين جا ميدان==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم راندين جا ميدان ۽ اسٽيڊيم''' |- style="background:#BBDEFB;" ! اسٽيڊيم / ميدان ! شهر ! مکيه راند ! اهميت |- | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] | [[ڪراچي]] | ڪرڪيٽ | بين الاقوامي ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | [[نياز اسٽيڊيم]] | [[حيدرآباد]] | ڪرڪيٽ | تاريخي بين الاقوامي ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ميدان |- | [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] | [[ڪراچي]] | هاڪي | قومي ۽ بين الاقوامي هاڪي |- | [[پيپلز اسپورٽس ڪامپليڪس]] | [[ڪراچي]] | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | گهڻ-مقصدي راندين جي سهولت |- | [[ڪڪري گرائونڊ]] | [[لياري]]، ڪراچي | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | لياري جي تاريخي راندين واري ثقافت جو مرڪز |- | يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اين بي پي اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ۽ ڪلب ڪرڪيٽ |- | ٽي ايم سي ڪرڪيٽ گرائونڊ | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اسٽيٽ بئنڪ اسٽيڊيم | ڪراچي | ڪرڪيٽ | فرسٽ ڪلاس ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[دادو]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[سکر]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شاهي باغ ڪرڪيٽ گرائونڊ | [[شڪارپور]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شيخ زيد ڪالوني گرائونڊ | [[لاڙڪاڻو]] | ڪرڪيٽ | علائقائي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |} ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== سنڌ حڪومت صوبي ۾ اسٽيڊيم کان علاوه گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس، جمنازيم، راندين جا هال، فٽ سال گرائونڊ، ايٿليٽڪ ٽريڪ، رانديگرن لاءِ هاسٽل ۽ تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري معلومات موجب 2024ع تائين ڪراچي ۾ سنڌ حڪومت جا ٻه نمايان اسپورٽس ڪامپليڪس '''سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد''' ۽ '''اسڪائوٽس وٽ اسپورٽس ڪامپليڪس، گلشن اقبال''' هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ڪراچي ۾ راندين جي تربيت لاءِ اتر ناظم آباد جي اين اين جي گرائونڊ تي اسپورٽس اڪيڊمي، رانديگرن جي هاسٽل ۽ لاڳاپيل سهولتون، نيپا ۾ هاڪي اڪيڊمي، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ پڻ قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> سنڌ حڪومت موجب صوبي ۾ راندين جي ڍانچي جي واڌ لاءِ اسٽيڊيم، جمنازيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال شامل '''102 ترقياتي اسڪيمون''' مڪمل ڪيون ويون هيون، جڏهن ته وڌيڪ '''120 اسڪيمون''' تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع کان 2023–24ع تائين سنڌ جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ طرفان 62 راندين جون سهولتون مڪمل ڪيون ويون، جن تي مجموعي طور '''3,541.323 ملين رپيا''' خرچ ڪيا ويا. انهن ۾ اسٽيڊيم، راندين جا ميدان، ايٿليٽڪ ٽريڪ ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس شامل هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====راندين جي ڍانچي ۾ ترقي==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ حڪومت پاران مڪمل ڪيل راندين جون سهولتون''' |- style="background:#B2DFDB;" ! مالي سال ! مڪمل ٿيل سهولتون ! خرچ (ملين رپيا) |- | 2018–19ع | 16 | 923.801 |- | 2019–20ع | 0 | — |- | 2020–21ع | 11 | 790.754 |- | 2021–22ع | 20 | 936.375 |- | 2022–23ع | 0 | — |- | 2023–24ع | 15 | 890.393 |- style="background:#00695C;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 62 | 3,541.323 |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===عورتن جون رانديون=== سنڌ ۾ عورتن جي راندين لاءِ الڳ سهولتون ۽ مقابلا پڻ قائم ڪيا ويا آهن. سنڌ حڪومت موجب عورتن لاءِ ڪراچي ۾ خاتون پاڪستان گرلز اسڪول، اسٽيڊيم روڊ تي گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال ۽ مصنوعي فٽ سال گرائونڊ، شيخ زيد گرلز ڪاليج، يونيورسٽي روڊ تي گهڻ-مقصدي هال ۽ فٽ سال گرائونڊ، [[جيڪب آباد]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ فٽ سال گرائونڊ، [[گهوٽڪي]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ گهڻ-مقصدي هال ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ عورتن لاءِ جم قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> 2022ع کان 2024ع واري عرصي ۾ عورتن جي راندين کي وڌائڻ لاءِ مختلف ضلعن ۾ باڪسنگ، تائيڪوانڊو، شطرنج ۽ ڪراٽي جا اسڪول ۽ ڪلب سطح جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. فيبروري 2024ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ڇوڪرين جي بيڊمنٽن ۽ ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ پڻ ٿي، جڏهن ته ڊسمبر 2024ع ۾ [[لياري]] ۾ عورتن لاءِ '''سنڌ پنڪ فٽ بال چيمپيئن شپ''' منعقد ڪئي وئي. صوبي جي ضلعن ۾ ''پنڪ گيمز'' جي سرگرمين کي پڻ عورتن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي راندين واري کاتي موجب عورت رانديگرن کي سنڌ گيمز، نيشنل گيمز، بين الصوبائي راندين ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ شرڪت لاءِ سهولت ڏيڻ سان گڏ تربيت، ڪوچنگ، انعامن ۽ راندين جي تنظيمن جي مالي مدد جا قدم پڻ کنيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Assembly Questions |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي راندين جون صوبائي ۽ علائقائي ٽيمون=== سنڌ جي راندين ۾ نمائندگي جو نظام راند جي نوعيت مطابق مختلف آهي. سنڌ گيمز ۾ صوبي کي ڊويزنن جي ٽيمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[سکر ڊويزن|سکر]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]] ۽ [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] شامل آهن. قومي سطح تي مختلف راندين ۾ سنڌ جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي چونڊيل ٽيمن يا رانديگرن کي موڪلين ٿيون. ڪرڪيٽ ۾ نمائندگي جو نظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. تاريخي طور سنڌ جي نالي سان ٽيمون کيڏنديون رهيون، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو ۽ ٻين ريجنن کي الڳ نمائندگي ملي آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي جديد علائقائي ڍانچي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ لاڙڪاڻو سنڌ سان لاڳاپيل اهم ڪرڪيٽ ريجن آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Domestic%20Tournaments%20schedule%202023-24.pdf |title=Domestic Tournaments Schedule 2023–24 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ '''ڪراچي ريجن بليوز''' اعليٰ درجي جي علائقائي ٽيمن ۾ شامل هئي، جڏهن ته پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي هيٺين ۽ نوجوانن واري مقابلن ذريعي سنڌ جي ٻين ريجنن کي پڻ نمائندگي ملي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Schedule-QeAT-2025-26.pdf |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025–26 Schedule |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي رانديگرن جي فهرست=== سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي قومي ۽ بين الاقوامي راندين لاءِ ڪيترائي نمايان رانديگر پيدا ڪيا آهن. ڪرڪيٽ ۾ [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[جاويد ميانداد]]، [[موين خان]] ۽ [[سرفراز احمد]] جهڙا رانديگر ڪراچي جي ڪرڪيٽ روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. هاڪي، اسڪواش، باڪسنگ، فٽ بال، سنوڪر ۽ ٻين راندين ۾ پڻ سنڌ جي رانديگرن قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي نمائندگي ڪئي آهي. صوبائي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب راندين واري کاتي جي سهڪار سان سنڌ جا گهٽ ۾ گهٽ '''59 رانديگر''' هاڪي، فٽ بال ۽ ايٿليٽڪس جي بين الاقوامي مقابلن لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن ويا؛ انهن ۾ 5 هاڪي، 49 فٽ بال ۽ 5 ايٿليٽڪس جا رانديگر شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====چونڊ مشهور رانديگر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل چونڊ مشهور رانديگر''' |- style="background:#E1BEE7;" ! رانديگر ! راند ! لاڳاپيل هنڌ / پسمنظر ! نمايان حيثيت |- | [[حنيف محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[مشتاق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[صادق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[جاويد ميانداد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[معين خان]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو وڪيٽ ڪيپر ۽ ڪپتان |- | [[سرفراز احمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[محمد آصف (سنوڪر رانديگر)|محمد آصف]] | سنوڪر | ڪراچي سان مقابلي واري سرگرمي | عالمي سطح جو پاڪستاني سنوڪر رانديگر |} ===اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي رانديون=== سنڌ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي جو هڪ حصو اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين سان پڻ لاڳاپيل آهي. تعليمي ادارن ۾ ڪرڪيٽ، فٽ بال، هاڪي، ايٿليٽڪس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، والي بال ۽ ٻين راندين جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ طرفان ''سنڌ ڪاليج گيمز'' پڻ منعقد ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف ضلعن ۽ ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون حصو وٺن ٿا. 2024ع جي ڇهين سنڌ ڪاليج گيمز دوران ڪراچي ۾ ضلعي سطح جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا ٽيبل ٽينس سميت مختلف مقابلا منعقد ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://urdu.app.com.pk/urdu/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%BE-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D9%85%D8%B2%D8%8C-%DA%AF%D8%B1%D9%84%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%B9-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%8C%D9%85/ |title=Sindh College Games |publisher=Associated Press of Pakistan |date=28 January 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جو راندين وارو کاتو اسڪول ۽ ڪاليج سطح جي رانديگرن کي ضلعي اسپورٽس آفيسرن ۽ راندين جي تنظيمن ذريعي سهڪار ڏيڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. ان جو مقصد شروعاتي سطح تي رانديگرن جي سڃاڻپ ۽ کين اعليٰ سطح جي مقابلن تائين پهچائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Sports and Youth Affairs — Questions and Answers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===علائقائي ۽ روايتي راندين جي واڌاري=== سنڌ حڪومت [[ملهه]] سميت مقامي ۽ علائقائي راندين جي واڌاري لاءِ مخصوص ڍانچو قائم ڪرڻ، راندين جي تنظيمن کي مقابلن لاءِ مالي مدد ڏيڻ، ڪوچنگ مهيا ڪرڻ ۽ رانديگرن کي انعام ڏيڻ جا قدم کنيا آهن. سرڪاري جواب موجب ملهه لاءِ اسٽيڊيم، فٽ بال لاءِ گرائونڊ ۽ ايٿليٽڪس لاءِ ٽريڪ تيار ڪرڻ پڻ علائقائي راندين جي ترقياتي پروگرام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> صوبائي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي ترقي، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي بهتري، عورتن جي شرڪت، روايتي ۽ اولمپڪ راندين جي واڌاري ۽ معذور ماڻهن سميت مختلف سماجي گروهن جي شموليت کي اهم مقصدن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي ترقي ۽ نئون ڍانچو=== سنڌ ۾ راندين جي ڍانچي کي وڌائڻ لاءِ نون گرائونڊن، اسٽيڊيمن، گهڻ-مقصدي هالن ۽ ايٿليٽڪ ٽريڪن تي ڪم جاري رهيو آهي. سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري معلومات موجب ڪراچي ڊويزن ۾ هڪ مرحلي تي '''20 راندين جا ترقياتي منصوبا''' تعمير هيٺ هئا، جن جي مجموعي تخميني لاڳت '''2,040.992 ملين رپيا''' هئي. انهن ۾ فٽ بال گرائونڊ، ڪرڪيٽ گرائونڊ ۽ اسٽيڊيم، انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس، ايٿليٽڪ ٽريڪ، گهڻ-مقصدي هال، اسڪائوٽنگ سينٽر ۽ رانديگرن جي هاسٽل شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====ڪراچي ۾ تعمير هيٺ راندين جو ڍانچو==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ڊويزن ۾ رپورٽ ڪيل راندين جا ترقياتي منصوبا''' |- style="background:#FFCDD2;" ! ضلعو ! راند / سهولت ! منصوبن جو انگ ! تخميني لاڳت (ملين رپيا) |- | ڪراچي ڏکڻ | فٽ بال | 3 | 100.000 |- | ڪراچي وچ | ڪرڪيٽ | 2 | 142.699 |- | ڪراچي وچ | فٽ بال | 2 | 311.697 |- | ملير | ڪرڪيٽ | 1 | 100.000 |- | ملير | انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس | 1 | 101.629 |- | ملير | ايٿليٽڪ ٽريڪ | 1 | 191.103 |- | ملير | فٽ بال | 2 | 96.698 |- | ڪراچي اوڀر | ڪرڪيٽ گرائونڊ | 1 | 45.000 |- | ڪراچي اوڀر | اسڪائوٽنگ سينٽر | 1 | 99.918 |- | ڪراچي اوڀر | رانديگرن جي هاسٽل | 1 | 200.000 |- | ڪياماڙي | فٽ بال | 1 | 205.539 |- | ڪورنگي | گهڻ-مقصدي هال | 1 | 153.996 |- | ڪورنگي | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 1 | 97.780 |- | ڪراچي اولهه | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 2 | 194.933 |- style="background:#C62828;color:white;font-weight:bold;" | colspan="2" | ڪل | 20 | 2,040.992 |} <ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Development of Sports Infrastructure |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي انتظامي جوڙجڪ=== سنڌ ۾ صوبائي سطح تي راندين جي ترقي، راندين جي ڍانچي جي تعمير، مقابلن جي سرپرستي ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ جي دائري ۾ اچي ٿي. مختلف راندين جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي پنهنجي قومي فيڊريشنن سان لاڳاپيل آهن ۽ صوبائي، قومي ۽ بين الاقوامي مقابلن لاءِ رانديگرن جي چونڊ ۽ مقابلن جي انتظام ۾ حصو وٺن ٿيون. سنڌ جي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي واڌ، ٽيلنٽ جي سڃاڻپ، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي ترقي، عورتن جي راندين، روايتي راندين، تعليمي ادارن ۽ نجي شعبي سان سهڪار کي بنيادي حڪمت عملي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪراچي ۾ راندين جي سهولتن جي ضلعي وار ورهاست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#283593;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ۾ راندين جا ميدان ۽ سهولتون، 2024ع''' |- style="background:#C5CAE9;" ! ضلعو ! سهولتن جو انگ ! ڪل ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر]] | 46 | 19.2٪ |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ڪراچي وچ ضلعو|وچ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 24 | 10.0٪ |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه]] | 17 | 7.1٪ |- style="background:#283593;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 239 | 100٪ |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ==سنڌ جا کاڌا== [[File:Sindhi Biryani.JPG|thumb|270px|[[سنڌي برياني]]؛ سنڌي رڌڻي جي مشهور چانورن وارن طعامن مان هڪ.]] [[File:SINDHI KUNEH JA BHEE.jpg|thumb|270px|[[بيهه]] مان تيار ڪيل سنڌي طعام؛ بيهه سنڌ جي روايتي ڀاڄين ۾ شامل آهي.]] '''سنڌي کاڌا''' سنڌ جي جاگرافي، [[سنڌو درياهه]]، زرعي معيشت، مالداري، سامونڊي پٽي ۽ صدين کان هلندڙ ثقافتي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. سنڌ جي مختلف علائقن—[[لاڙ]]، [[وچولو]]، [[سرو]]، [[ٿر]]، [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] ۽ [[ڪراچي]]—۾ مقامي پيداوار ۽ ماحول موجب کاڌي پيتي جون روايتون مختلف صورتون اختيار ڪن ٿيون. ڪڻڪ ۽ چانور بنيادي اناجن ۾ شامل آهن، جڏهن ته جوئر ۽ ٻاجهري جهڙا اناج خاص طور خشڪ ۽ ريگستاني علائقن جي خوراڪ ۾ اهم رهيا آهن. سنڌي رڌڻي ۾ دالين، ساون پنن ۽ موسمي ڀاڄين جو استعمال پڻ نمايان آهي؛ مشهور '''سائي ڀاڄي''' دال ۽ مختلف ساون پنن جي گڏيل استعمال جو مثال آهي.<ref name="DawnSindhiFood">{{cite news |last=Jillani |first=Maryam |title=Sindhi food: A vibrant cuisine hidden from the Pakistani and Indian public |url=https://www.dawn.com/news/1473441 |work=Dawn |date=3 April 2019 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي کاڌي ۾ ذائقن جي گهڻ رخي بناوٽ ملي ٿي. کٽاڻ لاءِ املهه، اناردانو ۽ املِي جهڙيون شيون استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته ڪيترن کاڌن ۾ مٺي ۽ کارِي ذائقي جو ميلاپ پڻ ملي ٿو. سائي ڀاڄي، دال پڪوان، پلو، ڀُڳا چانور، سنڌي ڪڙهي، ڪوڪي، لولو، جوئر جو ڍوڍو ۽ مڇيءَ جا مختلف طعام سنڌي رڌڻي سان سڃاڻپ رکن ٿا.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ جي مقامي خوراڪ تي زرعي ۽ قدرتي ماحول جو گهرو اثر آهي. مثال طور ٿر، لاڙ ۽ ڪاڇي ۾ جهنگلي ۽ نيم جهنگلي ٻوٽن جا ميوا ۽ ڦريون پڻ روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي مواد موجب [[ڪنڊي (وڻ)|ڪنڊي]] جون ڪچيون سنڱريون ڀاڄيءَ طور استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته پڪل سنڱرين کي ڪُٽي انهن ۾ کنڊ، مصري ۽ گيهه ملائي پڻ کاڌو ويندو آهي. پيرون خاص طور لاڙ، ڪاڇي ۽ ٿر جي ماڻهن لاءِ مقامي موسمي خوراڪ ۽ سوکڙي طور اهم رهيا آهن.<ref name="SindhCultureFood">{{cite web |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/12 |title=وجود وڃائيندڙ وڻ |website=e-Library of Culture Department |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=25 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== [[File:Sindhi Sai Bhaji.JPG|thumb|270px|'''سائي ڀاڄي'''؛ دال، ساون پنن ۽ ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ مشهور روايتي سنڌي طعام.]] [[File:Sindhi Sai Bhaji During Cooking.JPG|thumb|270px|روايتي سنڌي '''سائي ڀاڄي''' پچائڻ جو منظر؛ هن طعام ۾ دال سان مختلف ساوا پن ۽ ڀاڄيون استعمال ڪيون وڃن ٿيون.]] سنڌ جي روايتي گهريلو کاڌن ۾ '''سائي ڀاڄي''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان ۾ دال سان پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ڪڏهن کٽي پالڪ سميت مختلف ساوا پن گڏ ڪري پچايا وڃن ٿا. سنڌي کاڌي بابت دستاويزي مواد ۾ سائي ڀاڄيءَ کي سنڌي رڌڻي جو بنيادي ۽ عام گهريلو طعام قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DawnSindhiFood"/> '''دال پڪوان''' ۾ سنهي ۽ ڪُرڪُري پڪوان مانيءَ سان مصالحيدار دال پيش ڪئي ويندي آهي. اهو خاص طور ناشتي سان مشهور آهي. ان کان سواءِ '''ڪوڪي''' ڪڻڪ جي اٽي مان تيار ٿيندڙ ٿلهي سنڌي ماني آهي، جنهن ۾ بصر، مرچ ۽ ٻيا مصالحا شامل ڪري سگهجن ٿا. '''لولو''' يا مٺي ماني، '''ڀُڳا چانور'''، '''سنڌي ڪڙهي'''، '''ٽِڪڙ'''، '''ڍوڍو''' ۽ مختلف دالين ۽ ڀاڄين جا طعام پڻ سنڌي گهريلو خوراڪ جي روايت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ ۾ گوشت جا طعام پڻ عام آهن. ٻڪري، رڍ، ڍڳي ۽ ڪڪڙ جو گوشت مختلف ٻوڙن، پلاءَ، برياني ۽ ٻين طعامن ۾ استعمال ٿئي ٿو. شهري سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، ۾ مقامي سنڌي کاڌن سان گڏ برصغير ۽ ٻين علائقن مان آيل کاڌن جي روايتن جي ميلاپ سبب رڌڻي ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #BF360C;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا چونڊ روايتي کاڌا''' |- ! style="background:#FFCCBC;" | کاڌو ! style="background:#FFCCBC;" | بنيادي جزا ! style="background:#FFCCBC;" | قسم ! style="background:#FFCCBC;" | روايتي استعمال |- | '''سائي ڀاڄي''' | دال، پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ٻيون ڀاڄيون | ڀاڄي / دال | منجهند يا رات جو کاڌو |- | '''دال پڪوان''' | دال ۽ ڪُرڪُرو پڪوان | ناشتو / مکيه طعام | خاص طور ناشتو |- | '''ڪوڪي''' | ڪڻڪ جو اٽو، بصر ۽ مصالحا | ماني | ناشتو يا ٻين طعامن سان |- | '''ڀُڳا چانور''' | چانور، بصر ۽ مصالحا | چانورن جو طعام | دال يا ڀاڄيءَ سان |- | '''سنڌي ڪڙهي''' | بيسڻ، ڀاڄيون ۽ کٽاڻ | ٻوڙ | چانورن سان |- | '''جوئر جو ڍوڍو''' | جوئر جو اٽو | روايتي ماني | ڳوٺاڻن علائقن ۾ |- | '''پلو مڇي''' | پلو ۽ مصالحا | مڇي | موسمي ۽ خاص طعام |- | '''پلو چانور''' | پلو، چانور ۽ مصالحا | مڇي / چانور | خاص دعوتن ۽ گهريلو طعامن ۾ |} ===سنڌ جون مٺايون=== سنڌ جي مٺاڻ واري روايت ۾ اٽي، گيهه، کنڊ يا ڳڙ، کير ۽ خشڪ ميون جو استعمال عام آهي. '''لولو''' سنڌي مٺي مانيءَ جو مشهور قسم آهي، جڏهن ته '''ڪُٽي'''، مختلف حلوائن ۽ کير مان تيار ٿيندڙ مٺاڻن جو استعمال پڻ ٿيندو آهي. سنڌي کاڌي جي روايت ۾ مٺي ۽ کارِي شين کي گڏ پيش ڪرڻ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور دال پڪوان سان مٺي لولي جو ذڪر سنڌي رڌڻي بابت دستاويزي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/> [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿر]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ مقامي ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ به مٺاڻ جي روايت جو حصو رهي آهي. پڪل سنڱرين کي ڪُٽي کنڊ، مصري ۽ گيهه سان کائڻ جو ذڪر سنڌ جي ثقافت کاتي جي مواد ۾ موجود آهي.<ref name="SindhCultureFood"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #AD1457;" |+ style="background:#AD1457; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل روايتي مٺاڻ''' |- ! style="background:#F8BBD0;" | نالو ! style="background:#F8BBD0;" | بنيادي جزا ! style="background:#F8BBD0;" | نوعيت |- | لولو | اٽو، گيهه ۽ کنڊ يا ڳڙ | مٺي ماني |- | ڪُٽي | ماني يا اٽو، گيهه ۽ مٺاڻ | گهريلو مٺاڻ |- | سيرو | سوجي يا اٽو، گيهه ۽ کنڊ | حلوو |- | کيرڻي | کير، چانور ۽ کنڊ | کير وارو مٺاڻ |- | سنڱرين جو مٺاڻ | پڪل سنڱريون، کنڊ/مصري ۽ گيهه | مقامي روايتي خوراڪ |} ===سنڌ جا مشروب=== سنڌ جي روايتي مشروبات ۾ '''لَسي'''، '''ڇاڇ'''، کير ۽ مختلف موسمي شربت شامل آهن. سنڌ جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب ٿڌن مشروبات جي استعمال جي پراڻي روايت رهي آهي. لسي ڏهي مان تيار ٿئي ٿي ۽ مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن ته ڇاڇ نسبتاً هلڪو ڏهي وارو مشروب آهي. '''ٿاڌل''' پڻ سنڌ سان مضبوط ثقافتي نسبت رکندڙ روايتي ٿڌو مشروب آهي. ان جون ترڪيبون علائقي ۽ خاندان موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر عام طور ٻجن، بادام، مصالحن ۽ مٺاڻ کي پيهي پاڻي يا کير سان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ گرميءَ جي موسم ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي ٿڌن شربتن ۽ ٿاڌل جو استعمال عام رهيو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #0277BD;" |+ style="background:#0277BD; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا روايتي مشروب''' |- ! style="background:#B3E5FC;" | مشروب ! style="background:#B3E5FC;" | بنياد ! style="background:#B3E5FC;" | عام استعمال |- | لسي | ڏهي، پاڻي، لوڻ يا کنڊ | اونهارو ۽ کاڌي سان |- | ڇاڇ | ڏهي ۽ پاڻي | روزاني استعمال |- | ٿاڌل | ٻج، بادام، مصالحا ۽ مٺاڻ | اونهارو ۽ خاص موقعا |- | کير | کير | روزاني استعمال |- | شربت | پاڻي، کنڊ ۽ مختلف خوشبودار جزا | اونهارو ۽ مهمانيون |} ===سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== [[File:Tenualosa illisha.jpg|thumb|270px|[[پلو (مڇي)|پلو]] (''Tenualosa ilisha'')؛ سنڌو درياهه ۽ سنڌ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکندڙ مڇي.]] [[File:Sindhi Fish Curry.JPG|thumb|270px|'''سنڌي مڇيءَ جي ڪَري'''؛ سنڌي کاڌن ۾ مڇي مختلف مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي.]] '''[[پلو (مڇي)|پلو]]''' سنڌ جي خوراڪي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل مڇين مان هڪ آهي. هن جو سائنسي نالو ''[[Tenualosa ilisha]]'' آهي ۽ اها هلسا جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] جي مڇين بابت فهرست ۾ پاڪستان لاءِ هن جنس جو مقامي نالو '''پلو/پلا''' درج ٿيل آهي.<ref name="FAOHilsa">{{cite book |title=FAO Species Catalogue: Clupeoid Fishes of the World |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Rome |url=https://www.fao.org/4/ac482e/ac482e30.pdf |access-date=25 August 2026}}</ref> پلو سمنڊ ۽ سنڌو درياهه جي ماحولياتي نظام سان ڳنڍيل لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي آهي. اها نسل وڌائڻ لاءِ سامونڊي علائقي کان درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن مٿي چڙهندي آهي. سنڌ ۾ ان جي ثقافتي اهميت رڳو خوراڪ تائين محدود نه رهي آهي؛ پلو سنڌو درياهه، [[جهولي لال]]/زنده پير سان لاڳاپيل لوڪ روايتن ۽ سنڌي ثقافتي علامتن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/><ref name="DawnPalla">{{cite news |title=The palla, the shrine, the catch and the cook |url=https://www.dawn.com/news/1204243 |work=Dawn |date=31 August 2015 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پلي کي ڪيترن طريقن سان پچايو وڃي ٿو. ان کي مصالحا لڳائي '''تريل پلو''' ٺاهيو وڃي ٿو، ٻاڦ تي پچايو وڃي ٿو، ڪوئلن يا گرم واريءَ/مٽيءَ جي گرميءَ سان سيڪيو وڃي ٿو، روايتي ٻوڙ ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو يا چانورن سان پچايو وڃي ٿو. '''پلو پلاءُ''' ۽ '''پلو چانور''' مشهور صورتون آهن. سنڌو ڪناري جي مهاڻن بابت دستاويزي رپورٽن ۾ پلي کي واريءَ ۾ پچائڻ، تئي تي ترڻ، باربيڪيو ڪرڻ، ٻوڙ ٺاهڻ ۽ چانورن سان پچائڻ جا طريقا درج ٿيل آهن؛ پلي جا آنا پڻ خوراڪي لذت طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="DawnPalla"/><ref name="DawnPallaCulture">{{cite news |title=Society: Love, Lore and Livelihood |url=https://www.dawn.com/news/1710714 |work=Dawn |date=18 September 2022 |access-date=25 August 2026}}</ref> پلي جي مقبوليت سنڌ جي مهمان نوازي سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ بابت دستاويزي رپورٽن ۾ ان کي مائٽن ۽ مهمانن ڏانهن سوکڙي طور موڪلڻ ۽ ٻوڏ/پاڻيءَ جي موسم دوران گهريلو کاڌن ۽ سرڪاري دعوتن ۾ پيش ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DawnPalla"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ پلي جا مشهور طعام''' |- ! style="background:#B2DFDB;" | طعام ! style="background:#B2DFDB;" | تياريءَ جو بنيادي طريقو ! style="background:#B2DFDB;" | خاصيت |- | '''تريل پلو''' | مصالحا لڳائي تيل يا تئي تي ترڻ | سڀ کان عام طريقن مان هڪ |- | '''پلو پلاءُ''' | پلي کي چانورن ۽ مصالحن سان تيار ڪرڻ | روايتي چانورن وارو طعام |- | '''پلو چانور''' | تريل يا پڪل پلو چانورن سان | سنڌ ۾ مشهور گڏيل طعام |- | '''پلي جو ٻوڙ''' | پلو، بصر، ٽماٽو ۽ مصالحا | ٻوڙ واري صورت |- | '''سيڪيل پلو''' | ڪوئلن، باهه يا روايتي گرميءَ تي سيڪڻ | روايتي پچائڻ جو طريقو |- | '''ٻاڦيل پلو''' | مصالحا لڳائي ٻاڦ تي پچائڻ | مڇيءَ جي روايتي تياري |- | '''پلي جا آنا''' | ترڻ يا ٻين طريقن سان پچائڻ | موسمي لذت |} ==نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== سنڌ ۾ [[ذريعا ابلاغ|ذريعن ابلاغ]] ۽ [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] جو شعبو پاڪستان جي اهم مواصلاتي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن، اشاعتي ادارن، اشتهارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا جي سرگرمين جو پڻ وڏو مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ نجي ٽيليويزن، ريڊيو، ايف ايم نشريات، ڪيبل ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميڊيا خدمتون موجود آهن. پاڪستان ۾ نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا جي نشريات ۽ ورڇ وارين خدمتن جي ريگيوليشن [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] (پيمرا) جي ذميواري آهي، جنهن جي ريگيوليٽري دائري ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، ڪيبل ٽيليويزن، آءِ پي ٽي وي ۽ ٻين نشرياتي يا ورڇ وارين خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ٽيليويزن=== [[File:PTV Inauguration 1964.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جي شروعاتي دور جي نشريات جو منظر؛ پي ٽي وي جو [[ڪراچي]] مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪيو.]] [[File:PTV logo 1964-1972.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جو 1964ع کان 1972ع تائين استعمال ٿيندڙ تاريخي نشان؛ پي ٽي وي ڪراچي مرڪز 1967ع ۾ قائم ٿيو.]] [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] جو ڪراچي مرڪز سنڌ ۾ ٽيليويزن نشريات جي تاريخ جو اهم ادارو آهي. پاڪستان ٽيليويزن موجب ڪراچي مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪئي ۽ اهو پنهنجي عمارت ۽ اليڪٽرانڪ پيداوار جي فني سهولتن سان قائم ٿيندڙ پي ٽي وي جي شروعاتي مڪمل مرڪزن مان هڪ هو. مرڪز ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، تفريح، موجوده معاملن ۽ راندين جا پروگرام تيار ٿيندا رهيا آهن. پي ٽي وي ڪراچي سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ خبرون ۽ ٻيا پروگرام نشر ڪندو رهيو آهي.<ref name="PTVKarachi">{{cite web |url=https://www.ptv.com.pk/ptvcorporate/introduction |title=Introduction – PTV Karachi |publisher=Pakistan Television Corporation |access-date=25 August 2026 |archive-date=20 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230520105524/https://www.ptv.com.pk/ptvCorporate/Introduction |url-status=dead}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن نشريات وقت سان گڏ سرڪاري ٽيليويزن کان نجي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل چينلن تائين وڌيون آهن. پيمرا سان لاڳاپيل موجوده ٽيليويزن آڊيئنس ميژرمينٽ فهرست ۾ [[ڪي ٽي اين نيوز]]، [[مهران ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي نيوز]]، [[ڌرتي ٽي وي]] ۽ [[آواز ٽي وي]] سميت ڪيترائي علائقائي چينل درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/assets/uploads/tam/TAM_Tariff_Medialogic.pdf |title=Television Audience Measurement Tariff and Channel List |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٽيليويزن جي واڌ سنڌي ٻوليءَ ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، ادب، ثقافت، سياسي بحث ۽ علائقائي مسئلن کي اليڪٽرانڪ ميڊيا تي وڌيڪ جاءِ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پيمرا نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا لاءِ سيٽلائيٽ ٽيليويزن کي الڳ لائسنس يافته نشرياتي خدمت طور منظم ڪري ٿي. سيٽلائيٽ ٽيليويزن جا لائسنس خبرون ۽ موجوده معاملا، تفريح، رانديون، تعليم، زراعت، صحت ۽ علائقائي ٻولين سميت مختلف شعبن لاءِ جاري ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/faqstv/ |title=Frequently Asked Questions – Satellite Television |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ريڊيو=== [[File:Radio Pakistan - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ريڊيو پاڪستان]] جي تاريخي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ ۾ سرڪاري ريڊيو نشريات جي اهم مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ريڊيو نشريات جي تاريخ پاڪستان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيل آهي. [[پاڪستان براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|ريڊيو پاڪستان]] جي سرڪاري تاريخ موجب ڪراچي اسٽيشن 31 جولاءِ 1948ع، حيدرآباد اسٽيشن 17 آگسٽ 1955ع، خيرپور اسٽيشن 21 مارچ 1983ع، لاڙڪاڻو اسٽيشن 24 سيپٽمبر 1995ع، مٺي اسٽيشن 19 سيپٽمبر 2005ع ۽ ڀٽ شاهه اسٽيشن 13 ڊسمبر 2008ع تي قائم ٿي.<ref name="PBCStationsHistory">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/programmes |title=Programmes – PBC Stations |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي موجوده نيٽ ورڪ ۾ سنڌ لاءِ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور، لاڙڪاڻو، مٺي ۽ ڀٽ شاهه جا مرڪز شامل آهن. سرڪاري لائيو اسٽريمنگ فهرست ۾ حيدرآباد ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز، ايف ايم 101 حيدرآباد، ايف ايم 101 ڪراچي، ايف ايم 93 ڪراچي، ايف ايم 101 لاڙڪاڻو، ايف ايم 101 مٺي، ايف ايم 101 خيرپور، ڪراچي ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز ۽ ڀٽ شاهه ايف ايم 101.4 شامل آهن.<ref name="PBCLiveSindh">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/live-streaming |title=Live Streaming |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي مرڪزن تان سنڌي سميت مختلف ٻولين ۾ خبرون، موسيقي، ادب، زراعت، تعليم، ثقافت ۽ عوامي آگاهي جا پروگرام نشر ٿين ٿا. ريڊيو پاڪستان موجب اپريل 1993ع ۾ ڪراچي اسٽيشن تان ايف ايم بينڊ تي موسيقيءَ جو چينل شروع ڪيو ويو، جيڪو ملڪ ۾ سرڪاري ايف ايم نشريات جي شروعاتي ترقيءَ جو حصو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/fm-station |title=FM Station |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> جولاءِ 2014ع ۾ حيدرآباد اسٽيشن تي 100 ڪلوواٽ جو ڊجيٽل ميڊيم ويو ٽرانسميٽر پڻ نصب ڪيو ويو، جيڪو 1008 ڪلوهرٽز تي سنڌ جي وڏن شهرن تائين نشريات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/chronology-of-pbc |title=Chronology of PBC |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ====ريڊيو پاڪستان جا سنڌ ۾ اهم مرڪز==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #6A1B9A;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ ريڊيو پاڪستان جا اهم نشرياتي مرڪز'''<ref name="PBCStationsHistory"/><ref name="PBCLiveSindh"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | مرڪز ! style="background:#E1BEE7;" | قيام ! style="background:#E1BEE7;" | موجوده اهم نشرياتي خدمت |- | [[ڪراچي]] | 31 جولاءِ 1948ع | ايف ايم 93، ايف ايم 101، ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز |- | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 17 آگسٽ 1955ع | ايف ايم 101، ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز |- | [[خيرپور]] | 21 مارچ 1983ع | ايف ايم 101 |- | [[لاڙڪاڻو]] | 24 سيپٽمبر 1995ع | ايف ايم 101 |- | [[مٺي]] | 19 سيپٽمبر 2005ع | ايف ايم 101 |- | [[ڀٽ شاهه]] | 13 ڊسمبر 2008ع | ايف ايم 101.4 |} ===اخبارون ۽ ڇپائي ميڊيا=== سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا اهم مرڪز رهيا آهن. سنڌي ڇپائي ميڊيا صوبي جي ٻولي، ادب، سياست، سماجي معاملن ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڇپيل اخبارن سان گڏ ڪيترن ئي ادارن هاڻي ويب سائيٽن، اي پيپر، وڊيو ۽ سماجي ميڊيا ذريعي پڻ مواد جي ورڇ شروع ڪئي آهي، جنهن سبب روايتي ڇپائي ۽ ڊجيٽل صحافت جي وچ ۾ فرق آهستي آهستي گهٽجي رهيو آهي. ===ٽيلي ڪميونيڪيشن=== سنڌ جو ٽيلي ڪميونيڪيشن نظام فڪسڊ ٽيليفون، موبائل سيلولر نيٽ ورڪ، فائبر آپٽڪ رابطن، موبائل براڊبينڊ ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ خدمتن تي ٻڌل آهي. ڪراچي جي وڏي آبادي، واپاري ۽ مالي سرگرمين ۽ قومي ۽ بين الاقوامي رابطن سبب صوبي جي ٽيلي ڪميونيڪيشن استعمال جو وڏو حصو شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته سنڌ جي ڳوٺاڻن ۽ پري وارن علائقن ۾ ڊجيٽل رابطي جي توسيع لاءِ وفاقي سطح تي يونيورسل سروس فنڊ جا منصوبا پڻ هلايا ويا آهن. [[يونيورسل سروس فنڊ]] جي براڊبينڊ فار سسٽينبل ڊولپمينٽ پروگرام تحت غيرخدمت يافته ۽ گهٽ خدمت يافته علائقن تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ لاءِ سنڌ ۾ پڻ منصوبا شروع ڪيا ويا. 2019ع ۾ دادو ۽ حيدرآباد وارن منصوبن تحت دادو لاٽ جي 481 موزن ۾ لڳ ڀڳ 12 لک ۽ حيدرآباد لاٽ جي 964 موزن ۾ لڳ ڀڳ 26 لک آبادي تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ جو منصوبو شامل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.usf.org.pk/storage/publications/1637424408-usfpdf.pdf |title=Digital Connectivity Bulletin |publisher=Universal Service Fund |access-date=25 August 2026}}</ref> ===موبائل فون ۽ انٽرنيٽ=== [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي پاڪستان سوشل اينڊ لونگ اسٽينڊرڊز ميژرمينٽ سروي 2019–20 موجب سنڌ ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي مان 49 سيڪڙو ماڻهن وٽ موبائل فون جي مالڪي هئي؛ ساڳئي سروي ۾ ملڪ جي سطح تي اها شرح 45 سيڪڙو هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ موبائل فون جي مالڪي 67 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 29 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PSLM201920ICT">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/PSLM_2019_20_District_Level.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2019–20, District Level |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2021 |access-date=25 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ 10 سال يا وڌيڪ عمر وارن ماڻهن مان 22 سيڪڙو گذريل ٽن مهينن دوران انٽرنيٽ استعمال ڪيو هو، جيڪا ان سروي ۾ صوبن مان سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ اها شرح 27 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 16 سيڪڙو هئي. ضلعي سطح تي وڏي تفاوت پڻ موجود هئي؛ ڪراچي اوڀر ۾ انٽرنيٽ استعمال جي شرح 55 سيڪڙو تائين پهتل هئي، جڏهن ته ٿرپارڪر ۾ اها رڳو 2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. اهڙي فرق مان سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ موجود ڊجيٽل ورهاست ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PSLM201920ICT"/> ====ڊجيٽل رسائي جا چونڊ انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00838F;" |+ style="background:#00838F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ موبائل ۽ انٽرنيٽ استعمال، 2019–20'''<ref name="PSLM201920ICT"/> |- ! style="background:#B2EBF2;" | اشارو ! style="background:#B2EBF2;" | سنڌ ! style="background:#B2EBF2;" | پاڪستان |- | 10+ عمر جي ماڻهن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''49٪''' | 45٪ |- | مردن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''67٪''' | 65٪ |- | عورتن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''29٪''' | 25٪ |- | 10+ عمر جي ماڻهن جو گذريل ٽن مهينن ۾ انٽرنيٽ استعمال | '''22٪''' | 19٪ |- | مردن جو انٽرنيٽ استعمال | '''27٪''' | 24٪ |- | عورتن جو انٽرنيٽ استعمال | '''16٪''' | 14٪ |} ===شهري ۽ ڳوٺاڻي ڊجيٽل ورهاست=== سنڌ ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي هڪجهڙي نه آهي. ڪراچي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ موبائل ۽ براڊبينڊ جو استعمال نسبتاً وڌيڪ آهي، جڏهن ته ٿر، ڪاڇي ۽ ٻين پري وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيٽ ورڪ جي پهچ، بجلي، ڊجيٽل اوزارن جي قيمت ۽ معاشي حالتون رسائي کي متاثر ڪن ٿيون. 2019–20ع جي پي بي ايس انگن ۾ ڪراچي اوڀر ۾ موبائل فون جي مالڪي 73 سيڪڙو ۽ انٽرنيٽ استعمال 55 سيڪڙو هو، جڏهن ته بدين ۾ موبائل فون جي مالڪي 29 سيڪڙو ۽ ٿرپارڪر ۾ انٽرنيٽ استعمال 2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Finding_Report_of_PSLM_District_Level_Survey_2019-20.pdf |title=Key Findings Report, PSLM District Level Survey 2019–20 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=25 August 2026}}</ref> ===اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليشن=== [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] 2002ع واري قانوني ڍانچي تحت نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا کي سهولت ڏيڻ ۽ ريگيوليٽ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. پيمرا جو دائرو قومي، صوبائي، ضلعي، مقامي ۽ مخصوص سامعين لاءِ قائم ٿيندڙ براڊڪاسٽ ميڊيا ۽ ڊسٽريبيوشن سروسز تائين پکڙيل آهي.<ref name="PEMRAAbout">{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جا [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[سکر]] ۾ علائقائي دفتر موجود آهن، جيڪي سنڌ جي مختلف حصن ۾ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليٽري انتظام سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/ |title=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جي لائسنسنگ نظام ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ڪيبل ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|آءِ پي ٽي وي]]، موبائل ٽيليويزن، ٽيلي پورٽ ۽ ٻين اليڪٽرانڪ ميڊيا خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/regulations/ |title=Regulations |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===نشرياتي ۽ مواصلاتي ڍانچي جي اهميت=== سنڌ ۾ ميڊيا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن جو ڍانچو رڳو تفريح ۽ ذاتي رابطي تائين محدود نه آهي؛ اهو تعليم، واپار، بئنڪنگ، سرڪاري خدمتن، آفتن بابت اطلاع، صحت بابت آگاهي، زراعت، روزگار، سياسي رابطي ۽ ثقافتي اظهار لاءِ پڻ اهم ذريعو آهي. خاص ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن صوبي جي ٻولي، موسيقي، لوڪ ادب، صوفي روايتن ۽ علائقائي خبرن کي وڏي سامعين تائين پهچائڻ لاءِ نئون ميدان مهيا ڪيو آهي. == مشهور شخصيتون == سنڌ مختلف دورن ۾ سياست، ادب، تاريخ، تصوف، سائنس، تعليم، فن، موسيقي، فلم ۽ راندين سان لاڳاپيل ڪيترين قومي ۽ بين الاقوامي شهرت يافته شخصيتن جو مرڪز رهيو آهي. هيٺ ڏنل فهرستن ۾ بنيادي طور اهي شخصيتون شامل آهن، جيڪي سنڌ ۾ ڄايون، سنڌ سان گهري تاريخي يا علمي وابستگي رکن ٿيون، يا جن جي قومي ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ ۾ سنڌ اهم مرڪز رهيو آهي. === سياستدانن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سياسي شخصيتون |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! شخصيت ! دور / حيثيت ! نمايان سياسي وابستگي يا ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[محمد علي جناح]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1876–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني پاڪستان؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1928–1979 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | صدر ۽ وزيراعظم پاڪستان؛ باني [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بينظير ڀٽو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953–2007 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[جي. ايم. سيد]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1904–1995 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الله بخش سومرو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1900–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم؛ [[اتحاد پارٽي (سنڌ)|اتحاد پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[سر عبدالله هارون]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1872–1942 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تحريڪ پاڪستان جو اڳواڻ؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سر غلام حسين هدايت الله]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1879–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ پهريون گورنر |- | style="background:#CFE2F3;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ايوب کهڙو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1901–1980 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ وزيراعليٰ؛ مسلم ليگ |- | style="background:#D9EAF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير الاهي بخش]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1890–1975 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ؛ تحريڪ پاڪستان |- | style="background:#CFE2F3;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شيخ عبدالمجيد سنڌي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1889–1978 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌ جي سياست جو اڳواڻ |- | style="background:#D9EAF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1901–1970 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري اڳواڻ؛ [[سنڌ هاري ڪميٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رسول بخش پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1930–2018 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست ۽ کاٻي ڌر جو اڳواڻ؛ [[عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[فاضل راهو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1934–1987 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري ۽ جمهوري تحريڪن جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عبدالواحد آريسر]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–2015 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بشير خان قريشي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1959–2012 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد خان جوڻيجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1932–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[غلام مصطفيٰ جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1931–2009 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | نگران وزيراعظم پاڪستان؛ سنڌ جو وزيراعليٰ؛ [[نيشنل پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1933–2021 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ گورنر؛ پيپلز پارٽي؛ [[سنڌ نيشنل فرنٽ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 19 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مير رسول بخش ٽالپر]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1920–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | گورنر سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 20 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[پير علي محمد راشدي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1905–1987 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سياستدان، سفارتڪار، صحافي ۽ ليکڪ |- | style="background:#D9EAF7;" | 21 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1909–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | پير پاڳارو؛ [[حر تحريڪ]] جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 22 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شاهه احمد نوراني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1926–2003 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومي مذهبي سياستدان؛ [[جمعيت علماءِ پاڪستان]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 23 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الطاف حسين]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني [[متحده قومي موومينٽ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 24 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عظيم احمد طارق]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين، مهاجر قومي موومينٽ |- | style="background:#D9EAF7;" | 25 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[قائم علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1933– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽي ڀيرا وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 26 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ميان سومرو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1950– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | نگران وزيراعظم؛ چيئرمين سينيٽ؛ گورنر سنڌ |- | style="background:#D9EAF7;" | 27 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[آصف علي زرداري]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1955– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | صدر پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 28 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رضا رباني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1953– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | اڳوڻو چيئرمين سينيٽ؛ ارڙهين آئيني ترميم جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 29 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[شيرين رحمان|شيري رحمان]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1960– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وفاقي وزير، سفير ۽ سينيٽر؛ پيپلز پارٽي |- | style="background:#CFE2F3;" | 30 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1988– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين پيپلز پارٽي؛ اڳوڻو پرڏيهي وزير |- | style="background:#D9EAF7;" | 31 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سسئي پليجو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1976– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | اڳوڻي صوبائي وزير ۽ سينيٽر |- | style="background:#CFE2F3;" | 32 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[اياز لطيف پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1968– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست سياستدان؛ [[قومي عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 33 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مراد علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1962– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} === مؤرخن ۽ سنڌ شناسن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#674EA7; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان مؤرخ ۽ سنڌ شناس |- style="background:#8E7CC3; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان ڪم / تصنيف |- | style="background:#EADCF8;" | 1 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1727–1788 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء''، ''مڪلي نامه'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 2 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مير محمد معصوم بکري]] | style="background:#D9EAD3;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ''تاريخ معصومي'' |- | style="background:#EADCF8;" | 3 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير طاهر محمد نسياني]] | style="background:#E2F0D9;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تاريخ طاهري'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 4 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ديوان ڪوڙيمل چندنمل کلناڻي]] | style="background:#D9EAD3;" | 19هين–20هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي تاريخ، تعليم ۽ ادب بابت ڪم |- | style="background:#EADCF8;" | 5 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1875–1953 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''قديم سنڌ''؛ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 6 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي متنن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#EADCF8;" | 7 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[پير حسام الدين راشدي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1911–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#DDD1EA;" | 8 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#D9EAD3;" | 1917–2011 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻولي ۽ ثقافت؛ ''سنڌ اسٽڊيز'' |- | style="background:#EADCF8;" | 9 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[جي. ايم. سيد]] | style="background:#E2F0D9;" | 1904–1995 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت تصنيفون |- | style="background:#DDD1EA;" | 10 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAD3;" | 1925–2007 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخ، تاريخي جاگرافي، آثار قديمه ۽ سنڌو ماٿريءَ تي تحقيق |- | style="background:#EADCF8;" | 11 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ممتاز حسين پٺاڻ]] | style="background:#E2F0D9;" | 20هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ؛ ٽالپر دور تي تحقيق |- | style="background:#DDD1EA;" | 12 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مبارڪ علي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1941– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڏکڻ ايشيا ۽ سنڌ جي تاريخ بابت علمي ڪم |} === سائنسدانن ۽ فني ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سائنسدان ۽ فني ماهر |- style="background:#6AA84F; color:white;" ! نمبر ! نالو ! شعبو ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E2F0D9;" | 1 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[محمد حسين پنهور|ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAF7;" | زرعي انجنيئرنگ، ماحوليات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | زميني پاڻي، آبپاشي، زراعت ۽ سنڌ جي ماحولياتي تاريخ تي تحقيق |- | style="background:#C6E0B4;" | 2 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[پرويز هودڀائي]] | style="background:#CFE2F3;" | نيوڪليائي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | پاڪستاني نظرياتي طبعيات دان ۽ علمي ليکڪ |- | style="background:#E2F0D9;" | 3 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[تسنيم زهرا حسين]] | style="background:#D9EAF7;" | نظرياتي طبعيات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | طبعيات دان، سائنس ليکڪ ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#C6E0B4;" | 4 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[نرگس ماولوالا]] | style="background:#CFE2F3;" | فلڪياتي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڪشش ثقل جي لهرن جي تحقيق؛ ڪراچي ۾ پرورش ۽ تعليم |- | style="background:#E2F0D9;" | 5 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[سليم الزمان صديقي]] | style="background:#D9EAF7;" | نامياتي ڪيميا | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڪراچي ۾ سائنسي ادارن جي ترقي؛ قدرتي شين جي ڪيميا جو اڳواڻ |} === تعليمي ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#A64D79; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان تعليمي ماهر |- style="background:#C27BA0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان خدمتون |- | style="background:#F4CCCC;" | 1 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[حسن علي آفندي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1830–1895 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو باني |- | style="background:#EAD1DC;" | 2 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[علامه آءِ. آءِ. قاضي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1886–1968 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | فلسفي، تعليمي ماهر؛ [[سنڌ يونيورسٽي]] جو وائيس چانسلر |- | style="background:#F4CCCC;" | 3 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[ايلسا قاضي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1884–1967 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | شاعر، اديب، استاد ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ جي مترجم |- | style="background:#EAD1DC;" | 4 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | عالم، محقق ۽ تعليمي منتظم |- | style="background:#F4CCCC;" | 5 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#E2F0D9;" | 1917–2011 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ شناس، لسانيات دان، محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 6 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[غلام مصطفيٰ شاهه]] | style="background:#D9EAD3;" | 1918–1999 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | تعليمي ماهر؛ وائيس چانسلر سنڌ يونيورسٽي؛ وفاقي تعليم وارو وزير |- | style="background:#F4CCCC;" | 7 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[غلام علي الانا]] | style="background:#E2F0D9;" | 1930–2020 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | لسانيات دان، سنڌي ٻوليءَ جو محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 8 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[محمد ابراهيم جويو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1915–2017 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | استاد، اديب، مترجم ۽ جديد سنڌي فڪري تحريڪ جي اهم شخصيت |} === اديبن ۽ شاعرن جي فهرست === سنڌي ادب جي تاريخ ۾ صوفي شاعري، ڪلاسيڪي بيت ۽ وائي، جديد شاعري، ناول، مختصر ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ترجمي جون مضبوط روايتون موجود آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين علمي ادارن طرفان شاهه عبداللطيف، سچل سرمست، سامي، مرزا قليچ بيگ ۽ جديد سنڌي اديبن جي ڪم جا ڪيترائي تنقيدي ۽ تحقيقي ايڊيشن شايع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان اديب ۽ شاعر |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ادبي ميدان ! نمايان حيثيت / ڪم |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | ''[[شاهه جو رسالو]]''؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ صوفي ڪلام |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[سامي (شاعر)|سامي]]''' | 1743–1850 | ويدانت، شاعري | style="text-align:right;" | ''سامي جا سلوڪ''؛ سنڌي ويدانت شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | 15هين–16هين صدي | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي معروف صوفي شاعرن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | شاهه عبداللطيف کان اڳ واري سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 6 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[مرزا قليچ بيگ]]''' | 1853–1929 | ناول، تاريخ، ترجمو، لسانيات | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر جي بنيادي شخصيتن مان هڪ؛ سوين تصنيفون ۽ ترجما |- | style="background:#F3E5F5;" | 7 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]''' | 1875–1953 | تاريخ، لسانيات، نثر | style="text-align:right;" | ''قديم سنڌ''، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#E1BEE7;" | 8 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]''' | 1885–1954 | افسانو، مضمون، تحقيق | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر ۽ ادبي تنقيد جي اوائلي شخصيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 9 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[محمد ابراهيم جويو]]''' | 1915–2017 | مضمون، ترجمو، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي فڪري ۽ ادبي تحريڪ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 10 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[شيخ اياز]]''' | 1923–1997 | شاعري، نثر | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي سڀ کان اثرائتين شخصيتن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 11 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[نارائڻ شيام]]''' | 1922–1989 | شاعري | style="text-align:right;" | ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي جديد شاعريءَ جو وڏو نالو |- | style="background:#E1BEE7;" | 12 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[پوپٽي هيراننداڻي]]''' | 1924–2005 | افسانو، ناول، خودنوشت | style="text-align:right;" | هندستاني سنڌي ادب جي اهم عورت اديب |- | style="background:#F3E5F5;" | 13 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[تنوير عباسي]]''' | 1934–1999 | شاعري، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ لطيفيات جو محقق |- | style="background:#E1BEE7;" | 14 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[نسيم کرل]]''' | 1939–1978 | مختصر ڪهاڻي | style="text-align:right;" | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي نمايان ليکڪن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 15 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امر جليل]]''' | 1936– | افسانو، ڪالم، ناول | style="text-align:right;" | سنڌي مختصر ڪهاڻي ۽ صحافتي نثر جو قومي شهرت يافته ليکڪ |- | style="background:#E1BEE7;" | 16 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[علي بابا (ليکڪ)|علي بابا]]''' | 1940–2016 | افسانو، ڊرامو | style="text-align:right;" | سنڌي افسانوي ادب ۽ ٽيليويزن ڊرامن جو مشهور ليکڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 17 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امداد حسيني]]''' | 1940–2022 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ گيت جو اهم شاعر |- | style="background:#E1BEE7;" | 18 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سراج الحق ميمڻ]]''' | 1933–2013 | ناول، صحافت، لسانيات | style="text-align:right;" | ''پڙاڏو سوئي سڏ'' سميت ناول؛ سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق |- | style="background:#F3E5F5;" | 19 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[آغا سليم]]''' | 1935–2016 | ناول، افسانو، تحقيق | style="text-align:right;" | سنڌي ناول، تصوف ۽ شاهه لطيف تي ڪم |- | style="background:#E1BEE7;" | 20 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[حسن درس]]''' | 1966–2011 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان هڪ |} <ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library – Literature and Latifiyat |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڳائڻن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C2185B; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان ڳائڻا ۽ ڳائڻيون |- style="background:#E91E63; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! صنف ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 1 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | 1954– | صوفي، ڪافي، غزل | style="text-align:right;" | بين الاقوامي شهرت يافته صوفي ڳائڻي؛ نشانِ امتياز، هلالِ امتياز |- | style="background:#F8BBD0;" | 2 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[مائي ڀاڳي]]''' | 1920–1986 | ٿري ۽ سنڌي لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | ٿر جي لوڪ موسيقيءَ جي سڀ کان مشهور آوازَن مان هڪ |- | style="background:#FCE4EC;" | 3 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[جيجي زرينه بلوچ]]''' | 1934–2005 | لوڪ، قومي گيت | style="text-align:right;" | ڳائڻي، اداڪاره ۽ سياسي-ثقافتي ڪارڪن |- | style="background:#F8BBD0;" | 4 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[علڻ فقير]]''' | 1932–2000 | صوفي ۽ لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | شاهه لطيف ۽ ٻين صوفي شاعرن جي ڪلام جو مشهور ڳائڻو |- | style="background:#FCE4EC;" | 5 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[محمد جمن]]''' | 1935–1990 | ڪافي، لوڪ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ ريڊيو موسيقيءَ جو قومي شهرت يافته ڳائڻو |- | style="background:#F8BBD0;" | 6 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[استاد محمد يوسف]]''' | 1940–1997 | ڪافي، ڪلاسيڪي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ شاهه جي ڪلام جو مشهور فنڪار |- | style="background:#FCE4EC;" | 7 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[منظور سخيراڻي]]''' | 1959– | لوڪ، جديد سنڌي گيت | style="text-align:right;" | جديد سنڌي موسيقيءَ جو مشهور آواز |- | style="background:#F8BBD0;" | 8 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[جلال چانڊيو]]''' | 1944–2001 | لوڪ، يڪتارو | style="text-align:right;" | سنڌي يڪتاري واري لوڪ ڳائڻ جي مشهور شخصيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 9 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[صنم ماروي]]''' | 1986– | صوفي، لوڪ | style="text-align:right;" | قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي معروف سنڌي صوفي ڳائڻي |- | style="background:#F8BBD0;" | 10 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[شازيه خشڪ]]''' | 1970– | سنڌي، بلوچي، سرائڪي لوڪ | style="text-align:right;" | پاڪستان ۽ پرڏيهي ملڪن ۾ سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي نمائندگي |- | style="background:#FCE4EC;" | 11 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[حميرا چنا]]''' | 1966– | غزل، لوڪ، فلمي | style="text-align:right;" | قومي سطح جي ڳائڻي؛ ڪيترن پاڪستاني ٻولين ۾ ڳائڻ |- | style="background:#F8BBD0;" | 12 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[روبي علي]]''' | معاصر | لوڪ، صوفي | style="text-align:right;" | سنڌي لوڪ ۽ صوفي موسيقيءَ ۾ سڃاتل آواز |} === موسيقارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان موسيقار |- style="background:#8E24AA; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[استاد منظور علي خان]]''' | سنڌي ڪلاسيڪي موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪلاسيڪي راڳ جي وڏي استاد ۽ گهراڻي جو باني |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[استاد محمد جمن]]''' | ڪافي، ساز ۽ راڳ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافيءَ جي موسيقي ۽ ريڊيو روايت ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[غلام حسين ڪليري]]''' | شاهه جو راڳ | style="text-align:right;" | ڀٽ شاهه جي روايتي شاهه جي راڳ جي نمايان فنڪارن مان |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | صوفي موسيقي، ڪمپوزيشن | style="text-align:right;" | ڳائڻ سان گڏ صوفي موسيقيءَ جي ترتيب ۽ عالمي پيشڪش |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[الن فقير|علڻ فقير]]''' | لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي ڪلام جي منفرد لوڪ پيشڪش |} === اداڪارن ۽ فلمي شخصيتن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان اداڪار ۽ فلمي شخصيتون |- style="background:#E64A19; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 1 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[وحيد مراد]]''' | 1938–1983 | فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني سينيما جي سڀ کان مشهور اداڪارن ۽ پروڊيوسرن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 2 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[مصطفيٰ قريشي]]''' | 1940– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | حيدرآباد سان تعلق؛ پاڪستاني فلم جو قومي شهرت يافته اداڪار |- | style="background:#FBE9E7;" | 3 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[محمد علي (اداڪار)|محمد علي]]''' | 1931–2006 | فلم | style="text-align:right;" | حيدرآباد ريڊيو سان فني سفر جي شروعات؛ پاڪستاني فلم جو وڏو اداڪار |- | style="background:#FFCCBC;" | 4 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[طلعت حسين]]''' | 1940–2024 | ٽيليويزن، فلم، ٿيٽر | style="text-align:right;" | ڪراچي جي ڊرامائي ۽ براڊڪاسٽنگ دنيا سان گهري وابستگي |- | style="background:#FBE9E7;" | 5 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[عمر شريف]]''' | 1960–2021 | ٿيٽر، مزاح، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني اسٽيج ڪاميڊي جو بين الاقوامي مشهور نالو |- | style="background:#FFCCBC;" | 6 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[انور مقصود]]''' | 1935– | ٽيليويزن، ڊراما، طنز | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي ٽيليويزن ۽ ادبي ثقافت سان لاڳاپيل قومي شخصيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 7 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[بشريٰ انصاري]]''' | 1956– | اداڪاري، ڳائڻ، مزاح | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ قومي ٽيليويزن جي وڏي شخصيت |- | style="background:#FFCCBC;" | 8 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[همايون سعيد]]''' | 1971– | ٽيليويزن، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول اداڪار ۽ پروڊيوسر؛ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت |- | style="background:#FBE9E7;" | 9 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[ماهره خان]]''' | 1984– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جي عالمي سطح تي سڃاتل اداڪارائن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 10 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[سڪينه سمون]]''' | 1960ع واري ڏهاڪي– | اداڪاري، هدايتڪاري | style="text-align:right;" | سنڌي ۽ اردو ٽيليويزن جي نمايان اداڪاره ۽ هدايتڪاره |- | style="background:#FBE9E7;" | 11 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[سلطانه صديقي]]''' | 1950– | ٽيليويزن، پروڊڪشن | style="text-align:right;" | حيدرآباد ڄاول؛ پاڪستاني ٽيليويزن پروڊيوسر ۽ ميڊيا ايگزيڪيوٽو |} === عالمن، صوفين ۽ مذهبي مفڪرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان عالم، صوفي ۽ مذهبي مفڪر |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | وفات تقريباً 1551ع | تصوف، قضا، شاعري | style="text-align:right;" | سنڌ جي اوائلي مشهور صوفي عالمن ۽ شاعرن مان هڪ |- | style="background:#B2DFDB;" | 2 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم نوح]]''' | 1506–1590 | تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | هالا جي مخدوم خاندان ۽ سنڌي صوفي روايت جي اهم شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم اڳواڻ |- | style="background:#B2DFDB;" | 4 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]''' | 1692–1761 | فقه، حديث، تفسير | style="text-align:right;" | ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي سڀ کان نمايان اسلامي عالمن مان هڪ |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]''' | وفات 1748ع | فلسفو، تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | ٺٽي جي علمي روايت جو اهم عالم؛ شاهه ولي الله سان علمي رابطا |- | style="background:#B2DFDB;" | 6 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | تصوف، فڪر | style="text-align:right;" | سنڌ جي صوفي فڪر ۽ روحاني ادب جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | تصوف | style="text-align:right;" | وحدت الوجود ۽ بين المذهبي روحاني شاعريءَ لاءِ مشهور |- | style="background:#B2DFDB;" | 8 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مولانا عبيدالله سنڌي]]''' | 1872–1944 | اسلامي فڪر، سياست | style="text-align:right;" | ديوبندي عالم، انقلابي مفڪر ۽ سنڌ سان مضبوط علمي وابستگي |- | style="background:#E0F2F1;" | 9 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[علامه آءِ. آءِ. قاضي]]''' | 1886–1968 | فلسفو، دين، تعليم | style="text-align:right;" | اسلامي ۽ مغربي فڪر جي تقابلي مطالعي ۽ تعليم ۾ نمايان |- | style="background:#B2DFDB;" | 10 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[علامه غلام مصطفيٰ قاسمي]]''' | 1916–2003 | اسلامي علوم، سنڌي ادب | style="text-align:right;" | عالم، محقق، مترجم ۽ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل علمي شخصيت |} === رانديگرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان رانديگر |- style="background:#1976D2; color:white;" ! نمبر ! رانديگر ! راند ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E3F2FD;" | 1 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[حنيف محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو اوائلي عظيم بيٽسمين؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[جاويد ميانداد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 3 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[ظهير عباس]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[مشتاق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | اڳوڻو پاڪستاني ڪپتان؛ محمد ڀائرن مان هڪ؛ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 5 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[صادق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ اوپنر؛ ڪراچي ڪرڪيٽ سان ڊگهي وابستگي |- | style="background:#BBDEFB;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[وسيم باري]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي سطح جو وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 7 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[اقبال قاسم]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[توصيف احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني آف اسپنر |- | style="background:#E3F2FD;" | 9 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[راشد لطيف]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#BBDEFB;" | 10 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[معين خان]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ورلڊ ڪپ فاتح وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 11 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[شاهد آفريدي]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان ڊگهي وابستگي؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي آل رائونڊر |- | style="background:#BBDEFB;" | 12 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[سرفراز احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ 2017 چيمپيئنز ٽرافي فاتح |- | style="background:#E3F2FD;" | 13 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[دانش ڪنيريا]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ ليگ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 14 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسين شاهه]]''' | باڪسنگ | style="text-align:right;" | پاڪستان لاءِ 1988ع سيول اولمپڪس ۾ باڪسنگ جو برونز تمغو |- | style="background:#E3F2FD;" | 15 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[سهيل عباس]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ بين الاقوامي هاڪي جي عظيم پينلٽي ڪارنر ماهرن مان هڪ |- | style="background:#BBDEFB;" | 16 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسن سردار]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ 1984ع اولمپڪ گولڊ ميڊلسٽ ۽ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |} === فنڪارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#EF6C00; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان بصري فنڪار |- style="background:#FB8C00; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FFF3E0;" | 1 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[صادقين]]''' | خطاطي، مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ ڊگهي فني سرگرمي؛ پاڪستان جي عالمي شهرت يافته مصورن ۽ خطاطن مان |- | style="background:#FFE0B2;" | 2 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[گلجي]]''' | مصوري، خطاطي | style="text-align:right;" | ڪراچي سان گهري وابستگي رکندڙ بين الاقوامي شهرت يافته مصور |- | style="background:#FFF3E0;" | 3 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[علي امام (مصور)|علي امام]]''' | مصوري، آرٽ تعليم | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي جديد فن تحريڪ ۽ انڊس گيلري جو اهم نالو |- | style="background:#FFE0B2;" | 4 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[لبنى آغا]]''' | جديد مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني-آمريڪي جديد فنڪاره |- | style="background:#FFF3E0;" | 5 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[جميل نقش]]''' | مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ فني ڪيريئر قائم ڪندڙ عالمي سڃاتل پاڪستاني مصور |} == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] <references group="lower-alpha"/> k34uutgrjy6znbvvhyblo2k0yjelkyz 425769 425768 2026-10-28T11:23:55Z Intisar Ali 8681 /* */ 425769 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزار قائد|مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = ڪراچي جو افق | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ|رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاھجھاني مسجد ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|Sindh}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|سندھ}}) [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي. سنڌ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي ماڻهن]] جو تاريخي وطن آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌو ماٿري]] جي اهم علائقن مان هڪ رهي آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان سنڌ پاڪستان جو ٽيون نمبر وڏو صوبو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. سنڌ جي اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اتر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] جون رياستون [[راجسٿان]] ۽ [[گجرات]]، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. صوبي جي جاگرافيءَ ۽ آباديءَ تي [[سنڌو درياهه]] جو نمايان اثر آهي. سنڌ جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ڀارت جي راجسٿان ۽ گجرات تائين پکڙيل ريگستاني علائقي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته صوبي جي اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. سنڌ جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ خشڪ آهي، جنهن ۾ اونهارا سخت گرم ۽ سيارا نسبتاً معتدل رهن ٿا. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي، جيڪو پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جي اهم معاشي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي، جتي ڪيترين ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي بئنڪن ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن. پاڪستان جا ٻه اهم سامونڊي بندرگاهه، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، پڻ سنڌ ۾ واقع آهن. صوبي جي معيشت ۾ [[زراعت]] کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن تحت مختلف [[فصل]]، [[ميوو|ميوا]] ۽ [[ڀاڄي|ڀاڄيون]] پيدا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ هڪ اهم مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي قديم ۽ متنوع [[سنڌي ثقافت|ثقافت]]، ادب، موسيقي ۽ [[تصوف]] جي روايتن جي ڪري مشهور آهي. صوبي ۾ ڪيترن ئي مشهور صوفي بزرگن جون [[مزار]]ون موجود آهن، جيڪي وڏي انگ ۾ عقيدتمندن ۽ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. سنڌ ۾ پاڪستان جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ [[پاڪستان ۾ هندو ڌرم|هندن]] جي آباديءَ جو تناسب سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> صوبي جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] جي آبادي نسلي، لساني ۽ مذهبي لحاظ کان انتهائي متنوع آهي. شهر ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] کان علاوه [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجر]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[پشتون ماڻهو|پشتون]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]]، [[برمي ماڻهو|برمي]] ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن. مهاجرن جو وڏو انگ [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت مان لڏي ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> ڪراچي جي نسلي ۽ سياسي پيچيدگين سبب مختلف دورن ۾ شهر ۾ نسلي ۽ فرقيواراڻا تڪرار پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ٻه ماڳ واقع آهن: [[موهن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو تاريخي قبرستان|مڪلي جون تاريخي يادگارون]]. موهن جو دڙو [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم قديم شهري ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان مڪلي جو تاريخي قبرستان دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> [[برطانوي راڄ]] دوران سنڌ انتظامي طور [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ ڪري [[سنڌ صوبو (1936–1955)|هڪ الڳ صوبو]] قائم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو، جيڪو 1 اپريل 1936ع کان عمل ۾ آيو. ساڳئي قانون تحت [[برما]] کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪرڻ جا انتظام پڻ ڪيا ويا. 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. == نالي جي معنيٰ == {{Main|سنڌ جي نالي جو اشتقاق}} '''سنڌ''' جو نالو [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ''سنڌو'' (Sindhu) جو استعمال درياهه، پاڻيءَ جي وڏي وهڪري يا سمنڊ جي معنيٰ ۾ ٿيو آهي.{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} قديم دور ۾ [[ڪابل درياهه]]، گومتي (گومل) ۽ ٻيون نديون سنڌو درياهه جي نظام جو حصو هيون. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي موجب، سنڌو درياهه جي وڏي وهڪري ۽ ويڪري پيٽ سبب قديم آريائي روايت ۾ ان لاءِ ''سنڌو'' جو نالو استعمال ٿيو.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> سنڌ جي نالي جي اشتقاق بابت عالمن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي لفظ ''سنڌ'' کي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] اصل سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، ڀارت وگيان جي عالم پادري هيرس جو خيال هو ته سنڌو درياهه جو نالو آريائي آمد کان اڳ موجود دراوڙي آباديءَ رکيو هو ۽ سندن ٻوليءَ ۾ ''سند'' يا ''سندو'' جي معنيٰ ندي يا درياهه هئي. ملڪاڻي موجب، آرين انهيءَ لفظ کي ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' جي صورت ڏني ۽ پوءِ درياهه سان لاڳاپيل ملڪ پڻ سنڌ سڏجڻ لڳو.<ref>ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125</ref> ٻئي طرف ڪيترن ٻولي ماهرن لفظ کي سنسڪرت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. مونيئر وليمز پنهنجي سنسڪرت لغت ۾ ''سنڌو'' جون معنائون ندي، درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جي حوالي سان ڏنيون آهن.<ref>williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.</ref> ايڊورڊ ٿارنٽن پڻ 1844ع ۾ ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' کي سنسڪرت لفظ قرار ڏيندي ان جي معنيٰ سمنڊ يا پاڻيءَ جو وڏو مجموعو بيان ڪئي.<ref>Thornton, edward, op. cit. p. 199</ref> [[اليگزينڊر ڪننگهام]] موجب، يوناني مصنفن هن علائقي لاءِ ''سنڊو'' جهڙيون صورتون استعمال ڪيون، جيڪي سنسڪرت جي ''سنڌو'' سان لاڳاپيل هيون. هن مطابق سنسڪرت ۾ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ ''سئنڌَو'' (Saindhava) يا ''سئنڌو'' (Saindhu) جا لفظ استعمال ٿيندا هئا.<ref>ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.</ref> ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ ''سَئندَو'' جي معنيٰ سنڌوءَ جي ڪناري تي رهندڙ ماڻهن طور بيان ڪئي آهي.<ref>آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا ''سنڌي'' نالي جي لساني ارتقا کي ''سنڌو'' ۽ ''سئنڌو'' جهڙين قديم صورتن سان ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''سئنڌو'' يا ''سئنڌوئي'' جهڙيون صورتون صوتياتي تبديلين کان پوءِ ''سنڌي'' جي موجوده صورت تائين پهتيون.<ref>الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> سراج ميمڻ لفظ ''سنڌ'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي تشريح سنسڪرت جي ڌاتن ۽ صوتياتي تبديلين جي بنياد تي ڪئي آهي. هن ''سنڌ''، ''سنڌو''، ''سِڌو'' ۽ ''سَنڌ'' جهڙين صورتن کي هڪ وسيع لساني سلسلي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> دين محمد ڪلهوڙي پڻ لفظ جي اصل بابت هڪ الڳ تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب، ''سنڌو'' جو تعلق سنسڪرت جي ''ند'' سان ٿي سگهي ٿو، جنهن سان اڳياڙي ۽ پڇاڙي ملڻ کان پوءِ ''سنڌو'' جي صورت وجود ۾ آئي. هيءَ تشريح ٻين اشتقاقي نظرين مان هڪ آهي.<ref>سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.</ref> ايڊون برائنٽ ۽ فرانسس برائنٽ جي حوالي سان پڻ لفظ ''سنڌ'' کي [[قديم دراوڙي ٻولي|قديم دراوڙي]] لساني پس منظر سان ڳنڍڻ جو نظريو پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> [[قديم يونان|قديم يوناني]] ليکڪن وٽ سنڌو درياهه جو نالو مختلف يوناني صورتن ۾ آيو، جن مان پوءِ ''انڊس'' جي صورت رائج ٿي. قديم [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ ابتدائي /س/ آواز جي /ه/ ۾ تبديليءَ سبب ''سنڌو'' مان ''هندو'' جهڙي صورت پيدا ٿي، جنهن سان اڳتي هلي ''هند'' ۽ ''انڊيا'' جا نالا پڻ تاريخي ۽ لساني طور لاڳاپيل رهيا. اڳوڻي انگريزي استعمال ۾ صوبي جو نالو ''Sind'' پڻ لکيو ويندو هو، جڏهن ته موجوده سرڪاري انگريزي صورت ''Sindh'' آهي. [[پاڪستان]] جي نالي جي تشڪيل ۾ استعمال ٿيل اکر ''س'' سنڌ جي نمائندگي ڪري ٿو. [[چوڌري رحمت علي]] 1933ع جي پنهنجي پمفليٽ ''نائو آر نيور'' ۾ پاڪستان جي نالي جي وضاحت ڪندي سنڌ کي ان نالي جي جزن مان هڪ طور شامل ڪيو هو.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref> === سنڌ بابت تاريخي ۽ تحقيقي رايا === سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، علمي روايتن ۽ تاريخي حدن بابت مختلف دورن جي مؤرخن ۽ محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. انهن مان ڪيترائي بيان مخصوص تاريخي ڪتابن، مقالن يا روايتي تاريخ نگاريءَ تي ٻڌل آهن ۽ جديد علمي تحقيق ۾ انهن جي تشريح يا قبوليت هڪجهڙي ناهي. ڪجهه مسلم مؤرخن ۽ علمي روايتن ۾ سنڌ کي علم، حڪمت ۽ فڪري سرگرمين جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. ابن صبيعه سان منسوب بيانن ۾ سنڌين وٽ علم ۽ حڪمت جي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابو معشر]] سان منسوب روايتن ۾ سنڌين جي فلسفي، حڪمت ۽ علم سان دلچسپي بيان ڪئي وئي آهي. ''اخبار الحڪماءِ'' جي حوالي سان پڻ سنڌ کي علم ۽ حڪمت سان لاڳاپيل خطي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref> اهڙين روايتن ۾ سنڌ جي علمي اثر بابت وسيع دعوائون پڻ ملن ٿيون، پر انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي نتيجن بدران انهن ماخذن ۾ موجود تاريخي روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو. سنڌ جي وچئين دور جي علمي مرڪزن ۾ [[ٺٽو]] ۽ [[مڪلي]] خاص اهميت رکن ٿا. سنڌي تاريخ نگاريءَ جي ڪجهه ماخذن موجب، جنگين ۽ پرڏيهي حملن دوران ٺٽي ۽ ڀرپاسي جي درسگاهن ۽ ڪتب خانن کي نقصان پهتو، جنهن سان مقامي علمي ورثو متاثر ٿيو.<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref> === سنڌ ۽ بلوچستان بابت تاريخي نظريا === سنڌ ۽ موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي تاريخي، سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن بابت مختلف مؤرخن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. تاريخ جي مختلف دورن ۾ سنڌ، مڪران، قلات، لسٻيلو ۽ سيوي يا سبي مختلف سلطنتن، مقامي رياستن ۽ انتظامي وحدتن جو حصو رهيا آهن؛ تنهنڪري انهن علائقن جون سياسي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته بلوچ قبيلن جي مڪران ۽ بلوچستان ڏانهن لڏپلاڻ مختلف تاريخي مرحلن ۾ ٿي ۽ انهن کان اڳ خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت سميت مختلف آباديون رهنديون هيون.<ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ''تاريخ تمدن سنڌ'' ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي تاريخي لاڳاپن بابت وسيع تصور پيش ڪيو آهي. هن ڪجهه دورن جي حوالي سان بلوچستان ۽ خراسان کي ''اقليم سنڌ'' سان لاڳاپيل علائقن طور بيان ڪيو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref> اهڙيون تشريحون مخصوص تاريخ نگاريءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون ۽ مختلف تاريخي دورن جون سياسي يا جاگرافيائي حدون موجوده صوبائي سرحدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. بلوچ قوم جي اصل ۽ لڏپلاڻ بابت پڻ مختلف نظريا موجود آهن. احمد يار بلوچ سان منسوب بيان موجب بلوچن جي بلوچستان ڏانهن آمد مرحليوار ٿي ۽ سندن لڏپلاڻ کي حلب ۽ شام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref> صادق علي بلوچ زابلستان کي بلوچن جي قديم وطنن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref> موسيٰ خان جلال زئي بلوچن جي ڪرمان کان مڪران ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي جلال خان کي ان روايت سان ڳنڍيو آهي.<ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref> پيڪولين جي حوالي سان پڻ اها روايت بيان ڪئي وئي آهي ته ڪيترائي بلوچ پنهنجو نسلي سلسلو عربن سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب کي پنهنجي قديم وطنن مان هڪ سمجهن ٿا.<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> اهي بلوچ اصل بابت موجود ڪيترن روايتي ۽ تاريخ نگاريءَ وارن نظرين مان آهن ۽ انهن بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ڪامران اعظم جنجوعه جي بيان موجب بلوچن جي ابتدائي تاريخ بابت ڪجهه روايتون کين عربستان، دجله ۽ فرات جي ماٿرين، حلب ۽ ايران سان ڳنڍين ٿيون. هڪ روايت موجب، حلب کان ڪرمان ڏانهن لڏپلاڻ دوران بلوچ مختلف قبيلائي گروهن ۾ ورهايل هئا.<ref>ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48؛ ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref> موجوده بلوچستان ۾ [[مهرڳڙهه]] جهڙا انتهائي قديم آثار قديمه جا ماڳ پڻ واقع آهن، جيڪي ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي آبادين جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ [[مڪران]]، [[لسٻيلو]]، [[قلات]] ۽ [[سبي]] الڳ سياسي ۽ انتظامي سڃاڻپون رکندا رهيا. لسٻيلي ۽ قلات جي تاريخ ۾ سما، ڄام ۽ بروهي حڪمران گهراڻن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ ڪجهه انتظامي حدون تبديل ڪيون ويون. موجوده [[نصيرآباد ڊويزن]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي انتظامي وابستگي پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ڪجهه سنڌي ماخذن ۾ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي سميت علائقن جي سنڌ سان اڳوڻي انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} === قبل از تاريخي دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} سنڌو ماٿريءَ جي وسيع علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا قديم ترين آثار لڳ ڀڳ 7000 ق.م. جا ملن ٿا، جن مان [[مهرڳڙهه]] خاص اهميت رکي ٿو. مهرڳڙهه، جيڪو موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي ۽ مستقل آبادين مان هڪ شمار ٿئي ٿو ۽ اڳتي هلي وجود ۾ ايندڙ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي ثقافتي پس منظر سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref> === سنڌو تهذيب جو دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} [[فائل:IVC Map.png|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا اهم ماڳ]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|250px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جا آثار]] [[فائل:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|250px|ساڄو|موهن جي دڙي جي [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏي غسل خاني]] ۽ ڀرپاسي وارن آثارن جو منظر]] سنڌو ماٿري جي تهذيب، جنهن کي هڙاپائي تهذيب پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي وڏين قديم تهذيبن مان هڪ هئي. ان جي ترقيءَ جو سلسلو ڪيترن مرحلن مان گذريو، جڏهن ته ان جو پختو شهري مرحلو عام طور تقريباً 2600 ق.م. کان 1900 ق.م. تائين شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society'', Cambridge University Press, 2010.</ref> هن تهذيب جو دائرو موجوده [[سنڌ]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ اتر اولهه [[ڀارت]] جي وسيع علائقن تائين پکڙيل هو. سنڌو تهذيب جا اهم شهري مرڪز [[موهن جو دڙو]]، [[هڙاپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[راکي ڳڙهي]] ۽ [[گنويري والا]] هئا، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا ماڳ سنڌو تهذيب جي شهري ارتقا کان اڳ ۽ ان جي شروعاتي مرحلن جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective'', AltaMira Press.</ref> ==== شهري رٿابندي ==== سنڌو تهذيب پنهنجي منظم شهري رٿابنديءَ جي ڪري نمايان هئي. موهن جي دڙي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ رستا منظم نموني ترتيب ڏنل هئا، عمارتن ۾ پڪين ۽ ڪچين سرن جو استعمال ٿيندو هو ۽ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ پيچيده نظام موجود هو. ڪيترن گهرن ۾ کوهه، غسل جون جايون ۽ نالين سان ڳنڍيل نيڪاليءَ جون سهولتون پڻ موجود هيون.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref><ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> [[موهن جو دڙو]] هن تهذيب جي شهري منصوبابنديءَ جو سڀ کان نمايان مثال آهي. شهر کي مختلف شهري حصن ۾ ورهايو ويو هو ۽ ان جون عمارتون گهڻو ڪري سرن سان تعمير ٿيل هيون. شهر جون گهٽيون هڪ منظم ترتيب ۾ هڪ ٻئي کي ڪٽينديون هيون ۽ نيڪاليءَ جو نظام رهائشي عمارتن کي وڏين نالين سان ڳنڍيندو هو.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> موهن جي دڙي جو [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏو غسل خانو]] سنڌو تهذيب جي مشهور عمارتن مان هڪ آهي. اهو سرن سان ٺهيل هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض هو، جنهن کي پاڻي روڪڻ لاءِ خاص تعميراتي طريقن سان تيار ڪيو ويو هو. ان جي صحيح سماجي يا مذهبي استعمال بابت يقيني ڄاڻ موجود ناهي، پر آثار قديمه جي ماهرن ان کي شهر جي اهم عوامي عمارتن مان شمار ڪيو آهي.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref> ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌو تهذيب جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال، دستڪاري ۽ واپار تي هو. ڪڻڪ، جَوَ ۽ ٻيا فصل پوکيا ويندا هئا، جڏهن ته ڪپهه جي استعمال جا پڻ قديم ثبوت مليا آهن. سنڌو تهذيب جا واپاري لاڳاپا [[ميسوپوٽيميا]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين علائقن سان قائم هئا. آثار قديمه مان ملندڙ مهرون، تور جا معياري وٽ، قيمتي پٿر ۽ ٻيون شيون انهن واپاري رابطن جي شاهدي ڏين ٿيون.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> ==== فن ۽ دستڪاري ==== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل مشهور پٿر جو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو]] سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڌاتوڪاري، ٺڪر جي ٿانون، زيورن، مهرن، پٿر جي ڪاريگري ۽ مجسما سازيءَ ۾ مهارت رکندا هئا. موهن جي دڙي مان مليل ڪانسي جي ننڍڙي عورتاڻي مورتي، جيڪا عام طور ”ناچڻي“ جي نالي سان مشهور آهي، ۽ پٿر جو مشهور مرداڻو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو، هن تهذيب جي فن جا مشهور مثال آهن. انهن روايتي نالن مان انهن شخصيتن جي حقيقي سماجي حيثيت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌو لکت ==== [[فائل:Shiva Pashupati.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل سنڌو تهذيب جي مهر، جنهن تي [[سنڌو لکت]] جون نشانيون موجود آهن]] سنڌو تهذيب جي ماڻهن هڪ نشانين تي ٻڌل [[سنڌو لکت|لکت جو نظام]] استعمال ڪيو. هي لکت مهرن، ننڍين تختين، ٿانون ۽ ٻين شين تي ملي آهي. ان ۾ سوين مختلف نشانيون سڃاتيون ويون آهن، پر اڄ تائين ان کي حتمي طور پڙهڻ يا سمجهڻ ممڪن نه ٿي سگهيو آهي.<ref>Parpola, Asko, ''Deciphering the Indus Script''.</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script.</ref> سنڌو لکت اڃا تائين اڻ پڙهيل هئڻ سبب هن تهذيب جي سياسي نظام، حڪمرانن، ٻولي ۽ مذهبي عقيدن بابت ڄاڻ گهڻو ڪري آثار قديمه مان حاصل ٿيل مادي ثبوتن تي ٻڌل آهي. ==== آبادي ==== سنڌو تهذيب جي مجموعي آباديءَ بابت صحيح انگ موجود ناهي ۽ مختلف محققن جا اندازا مختلف آهن. آثار قديمه جي تحقيق مان ايترو واضح ٿئي ٿو ته پختي هڙاپائي دور ۾ ڪيترائي وڏا شهري مرڪز ۽ سوين ننڍيون آباديون موجود هيون.<ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', Chapter on Demography.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> موهن جو دڙو پنهنجي دور جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ هو ۽ ان جي آثارن جو علائقو سوين هيڪٽرن تائين پکڙيل آهي. ==== زوال ۽ شهري نظام جي تبديلي ==== تقريباً 1900 ق.م. کان پوءِ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي ۾ تدريجي زوال شروع ٿيو. وڏن شهرن جي اهميت گهٽجڻ لڳي، معياري مهرن ۽ وزنن جو استعمال گهٽ ٿيو، ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ تبديليون آيون ۽ آباديءَ جو هڪ حصو ننڍين آبادين ۽ ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو.<ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', AltaMira Press.</ref> هن تبديليءَ کي هاڻي عام طور ڪنهن هڪ اوچتي تباهي يا زلزلي جو نتيجو نه سمجهيو ويندو آهي. جديد تحقيق ۾ ڪمزور ٿيندڙ چوماسي، ڊگهن خشڪ دورن، درياهن جي وهڪرن ۽ رستن ۾ تبديلين، واپاري نظام جي تبديلي ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي عنصرن کي ممڪن سببن طور بحث هيٺ آندو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ انهن تبديلين جا اثر به مختلف وقتن ۽ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا.<ref>Edwin Bryant (2001). ''The Quest for the Origins of Vedic Culture''. pp. 159–60.</ref> شهري مرڪزن جي زوال باوجود سنڌو تهذيب جي آبادي مڪمل طور ختم نه ٿي. 1900 ق.م. کان پوءِ به ڪيترن علائقن ۾ مقامي ثقافتي روايتون جاري رهيون ۽ آبادي ننڍين ۽ وڌيڪ منتشر آبادين ڏانهن منتقل ٿي. ان ڪري آثار قديمه جي جديد تحقيق ۾ سنڌو تهذيب جي پڄاڻيءَ کي اوچتي ”تباهي“ بدران ڊگهي عرصي واري شهري، معاشي ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جي عمل طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. === ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور === {{Main|ويدڪ دور|سپت سنڌو|سنڌو-سئوويرا}} [[فائل:Rigveda MS2097.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[رگ ويد]] جي هڪ قلمي نسخي جا ورق؛ رگ ويد قديم سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل ندين جي ذڪر ڪندڙ شروعاتي ادبي ماخذن مان هڪ آهي]] [[فائل:Rohri.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو درياهه]] جي ڪناري تي موجود [[روهڙي]]؛ قديم روڙڪ يا رورڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ روهڙي واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي]] [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي پختي شهري مرحلي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ آبادين، معيشت ۽ مادي ثقافت ۾ تدريجي تبديليون آيون. ٻئي هزارين سال ق.م. جي پوئين حصي ۽ پهرين هزارين سال ق.م. جي شروعاتي صدين بابت ڄاڻ آثار قديمه سان گڏ [[ويد|ويدڪ]]، ٻڌ ۽ ٻين قديم ادبي روايتن مان پڻ ملي ٿي. هن دور ۾ سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي ۽ واپاري دنيا جو حصو رهيا. ==== سپت سنڌو ==== [[رگ ويد]] ۾ ''سپت سنڌو'' نالي هڪ جاگرافيائي اصطلاح ملي ٿو، جنهن جي لفظي معنيٰ عام طور ”ستن ندين وارو علائقو“ ڪئي وڃي ٿي. هي اصطلاح سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي درياهي خطي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. ويدڪ متنن ۾ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] کي هڪ اهم ۽ طاقتور درياهه طور بيان ڪيو ويو آهي. سپت سنڌو سان لاڳاپيل ندين جي قطعي فهرست بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ويدڪ نالن مان ''شتدرو'' کي عام طور [[ستلج درياهه|ستلج]]، ''پرشڻي'' کي [[راوي درياهه|راوي]]، ''اسڪني'' کي [[چناب درياهه|چناب]]، ''وتستا'' کي [[جهلم درياهه|جهلم]] ۽ ''وپاشا'' کي [[بياس درياهه|بياس]] سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌو پاڻ پڻ ويدڪ جاگرافيءَ جو مرڪزي درياهه هو. مختلف عالمن ستين نديءَ جي سڃاڻپ ۽ خود ''سپت سنڌو'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن هڪ مقرر ست-ندي فهرست تائين محدود ڪرڻ احتياط طلب آهي.<ref>Macdonell, Arthur Anthony; Keith, Arthur Berriedale, ''Vedic Index of Names and Subjects'', London, 1912.</ref><ref>Witzel, Michael, "Early Sanskritization: Origins and Development of the Kuru State", ''Electronic Journal of Vedic Studies'', 1995.</ref> ويدڪ ادب ۾ ''سنڌو'' لفظ درياهه جي نالي سان گڏ هڪ وسيع جاگرافيائي تصور طور پڻ استعمال ٿيو. پوئين ويدڪ ۽ قديم سنسڪرت ادب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين علائقن سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا]] ۽ ٻين سياسي ۽ قبائلي نالن جو ذڪر وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو. ==== سنڌو ۽ سئوويرا ==== پهرين هزارين سال ق.م. دوران هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا|سنڌو ۽ سئوويرا]] جو ذڪر پوئين ويدڪ، شروعاتي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]]، [[جين ڌرم|جين]] ۽ سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty'', University of Calcutta.</ref><ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> قديم ماخذن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ڪڏهن الڳ علائقن يا ماڻهن طور ۽ ڪڏهن گڏيل نالي ''سنڌو-سئوويرا'' سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> سنڌو-سئوويرا جو مرڪز هيٺين [[سنڌو ماٿري]] ۾ هو. تاريخي تحقيق موجب ''سنڌو'' جو علائقو سنڌو درياهه ۽ [[سليمان جبل|سليمان جبلن]] جي وچ واري حصي سان، جڏهن ته ''سئوويرا'' کي سنڌوءَ جي اوڀر ۽ هيٺين ماٿريءَ جي ڪجهه حصن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن حدن جي صحيح نوعيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي ۽ قديم ادبي جاگرافيءَ کي موجوده سياسي سرحدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India'', University of Calcutta.</ref> ==== روڙڪ ۽ واپار ==== [[روڙڪ]] (رورڪ يا رورُڪا) سئوويرا جو هڪ اهم قديم شهر ۽ روايتي طور ان جي گاديءَ جو هنڌ ڄاڻايو ويو آهي. ڪيترن محققن روڙڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ [[روهڙي]] واري علائقي سان سڃاتو آهي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref><ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India''.</ref> شروعاتي ٻڌ ادب ۾ روڙڪ کي هڪ اهم واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. سنڌو درياهه جي آبي رستن ۽ زميني واپاري راهن جي ڪري هيٺين سنڌو ماٿري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اولهه طرف ويندڙ واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> بعد جي ٻڌ ماخذن ۾ پڻ سئوويرا سان سامونڊي ۽ زميني واپار جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ اهميت ظاهر ڪن ٿا.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989.</ref> ==== مهاڀارت ۾ سنڌ ==== [[مهاڀارت]] ۾ ''سنڌو'' ۽ ''سئوويرا'' جو ڪيترن هنڌن تي گڏ ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت ۾ [[جئدرٿ]] کي سنڌو، سئوويرا ۽ شِوي ماڻهن يا علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جئدرٿ [[ڪورو سلطنت|ڪورو]] شهزادي دُشالا جو مڙس ۽ ڪوروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورون جو اتحادي هو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> [[فائل:India 500 BCE.jpg|thumb|250px|کاٻو|تقريباً 500 ق.م. ۾ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جنهن ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي اڀرندي سرحد ۽ سنڌو ماٿريءَ جا قديم علائقا ڏيکاريل آهن]] [[اسڪو پارپولا]] جي مطالعي موجب مهاڀارت ۾ سنڌو ۽ سئوويرا جا نالا اڪثر گڏ ''سنڌو-سئوويرا'' جي صورت ۾ اچن ٿا، جنهن مان ٻنهي علائقن ۽ ماڻهن جي ويجهن سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو اشارو ملي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> مهاڀارت جي جاگرافيائي بيانن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ''ڀارت ورش'' جي اتر اولهه وارن علائقن ۽ ماڻهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. مهاڀارت جو موجوده متن ڪيترين صدين دوران مرتب ٿيو؛ ان ڪري ان ۾ بيان ٿيل سياسي جاگرافيءَ کي سڌي طرح ڪنهن هڪ مخصوص تاريخي سال جي سياسي نقشي طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. جديد تحقيق مهاڀارت جي آخري تشڪيل کي تقريباً 400 ق.م. کان 400ع تائين هلندڙ هڪ ڊگهي ادبي عمل سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن [[هخامنشي سلطنت]] سنڌوءَ جي ڪجهه علائقن تائين پنهنجو اقتدار وڌايو ۽ ''[[هندوش]]'' نالي هڪ انتظامي علائقو فارسي سلطنت جي ماخذن ۾ ظاهر ٿيو. ان سان سنڌ جي تاريخ جو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسي دور]] شروع ٿيو. === هخامنشي فارسي دور === {{Main|هخامنشي سلطنت|هندوش}} [[فائل:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|300px|ساڄو|[[دارا اول]] جي دور ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جو وڌ ۾ وڌ ڦهلاءُ؛ سلطنت اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن تائين پکڙيل هئي]] [[فائل:Darius I the Great's inscription.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[دارا اول]] جي دور جا هخامنشي شاهي ڪتبا سلطنت جي تابع ملڪن بابت اهم بنيادي ماخذ آهن]] ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[سنڌو ماٿري]] جا ڪجهه علائقا [[هخامنشي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. [[دارا اول]] جي دور ۾، لڳ ڀڳ 518 ق.م. ڌاري، هخامنشين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو. قديم فارسي شاهي ڪتبن ۾ هن اوڀرئين علائقي جو نالو ''هندوش'' (Hinduš) ملي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن واڌ غالباً مرحليوار ٿي. [[بهستون ڪتبو|بهستون ڪتبي]] ۾ [[گنڌارا]] جو نالو موجود آهي، پر ''هندوش'' ان فهرست ۾ شامل ناهي؛ دارا جي پوئين ڪتبن ۾ هندوش جو نالو ظاهر ٿئي ٿو. ان بنياد تي ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته گنڌارا تي فارسي اقتدار سنڌوءَ جي هيٺين علائقن کان اڳ قائم ٿيو ۽ پوءِ دارا پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== دارا اول ۽ سنڌوءَ جي مهم ==== [[هيروڊوٽس]] موجب، دارا اول [[ڪاريانڊا جو اسڪائليڪس|اسڪائليڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سامونڊي مهم موڪلي، جنهن سنڌو درياهه کان سفر شروع ڪري سمنڊ وسيلي اولهه طرف علائقن جي جاچ ڪئي. هيروڊوٽس ان مهم کان پوءِ دارا طرفان ”هندستانين“ کي تابع ڪرڻ ۽ سمنڊ کي فارسي جهازن لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book IV, 44.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن مهم جي صحيح رستي ۽ مقصد بابت جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي، پر ان کي هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] ڏانهن سياسي ۽ سامونڊي واڌ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. دارا جي شاهي ڪتبن مان ''هندوش'' جي هخامنشي سلطنت سان وابستگيءَ جا سڌا ثبوت ملن ٿا. دارا جي نقش رستم واري ''ڊي اين اي'' ڪتبي ۽ ٻين شاهي ڪتبن ۾ هندوش کي سندس حڪمرانيءَ هيٺ ملڪن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=DARIUS iii. Darius I the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/darius-iii/}}</ref> ==== انتظام ۽ خراج ==== دارا اول هخامنشي سلطنت جي انتظامي ۽ محصولاتي نظام کي منظم ڪيو ۽ مختلف تابع علائقن کان مقرر خراج وصول ڪرڻ جو نظام قائم ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID TAXATION |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-taxation/}}</ref> هيروڊوٽس جي بيان موجب ”هندستاني“ سندس خراج واري نظام جي ويهين ضلعي ۾ شامل هئا ۽ سون جي مٽيءَ جي صورت ۾ 360 ٽيلنٽ ساليانو خراج ادا ڪندا هئا، جيڪو سندس بيان ڪيل سلطنت جي خراجن مان سڀ کان وڏو هو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book III, 94–95.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> بهرحال، هيروڊوٽس جا انگ ۽ سندس انتظامي ورهاست جديد تحقيق ۾ بحث هيٺ آهن؛ تنهنڪري هن ”ويهين ضلعي“ کي سڌي طرح هخامنشي سلطنت جي ويهين ''ساتراپي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> [[سوسا]] ۾ دارا جي محل جي تعمير بابت شاهي ڪتبي ۾ پڻ هندوش جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب محل جي تعمير لاءِ استعمال ڪيل [[عاج]] هندوش سميت اوڀر وارن علائقن مان آندو ويو، جڏهن ته گنڌارا مان مخصوص ڪاٺ آندو ويو هو. اهڙا ثبوت سنڌو ماٿري ۽ سلطنت جي مرڪزي علائقن جي وچ ۾ سامان ۽ وسيلن جي منتقليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ جا سپاهي ==== [[فائل:Apadana Palace Indians.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي نقش نگاريءَ ۾ ڏيکاريل هندوش جو وفد، جيڪو [[هخامنشي سلطنت]] جي اوڀرئين علائقن جي نمائندگي ڪري ٿو]] هخامنشي فوج ۾ سلطنت جي مختلف تابع قومن ۽ علائقن جا فوجي دستا شامل ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ARMY i. Pre-Islamic Iran |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/}}</ref> هيروڊوٽس موجب، [[خشايارشا اول]] جي 480 ق.م. واري يوناني مهم دوران سندس لشڪر ۾ هندستاني فوجي دستا پڻ شامل هئا. هو انهن سپاهين کي ڪپهه جي پوشاڪ، ڪمند مان ٺهيل ڪمانن ۽ لوهه جي نوڪن وارن تيرن سان هٿياربند بيان ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII, 65–66.</ref> انهن ”هندستاني“ دستن ۾ ڪيترا سپاهي خاص طور موجوده سنڌ مان هئا، اهو قديم ماخذن مان يقيني طور طئي نٿو ڪري سگهجي؛ تنهنڪري انهن سڀني کي سڌو سنئون ”سنڌي سپاهي“ قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سميت ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذن ۾ هخامنشي فوج سان سنڌي سپاهين ۽ جنگي هاٿين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="سيلاني">ڪتاب: ''سنڌ گهمندڙ سيلاني''، سنڌي ادبي بورڊ.</ref> البت، [[خشايارشا اول]] جي يونان تي 480 ق.م. واري حملي ۾ سنڌ مان آندل جنگي هاٿين جي استعمال جو واضح ثبوت هيروڊوٽس جي بيان مان نٿو ملي. ان ڪري اهڙي دعويٰ کي يقيني تاريخي واقعي بدران پوئين تاريخ نگاريءَ ۾ موجود روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII.</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> ==== فارسي اثر ==== هخامنشي اقتدار سنڌو ماٿريءَ کي هڪ اهڙي سلطنتي نظام سان ڳنڍيو، جيڪو اولهه ۾ [[اناطوليا]] ۽ [[مصر]] کان وٺي اوڀر ۾ سنڌوءَ تائين پکڙيل هو. [[پرسيپولس]] مان مليل انتظامي تختين ۾ گنڌارا، هندستان ۽ اراخوسيا سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ شاهي عملدارن جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سلطنت جي مرڪز ۽ اوڀرئين علائقن جي وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ جو ثبوت ڏين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[فائل:The Apadana Staircase with the Procession of the Vassals (4686171639).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش نگاري؛ هتي [[هخامنشي سلطنت]] جي مختلف تابع علائقن جا وفد ڏيکاريل آهن]] هخامنشي دور کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ فارسي انتظامي ۽ ثقافتي اثرن جي هڪ اهم مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. [[آرامي ٻولي]] هخامنشي سلطنت ۾ وڏي پيماني تي انتظامي رابطي لاءِ استعمال ٿيندي هئي، ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي استعمال کي بعد ۾ [[خروشٺي لکت]] جي ارتقا جي تاريخي پس منظر سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>Salomon, Richard, ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages'', Oxford University Press, 1998.</ref> ==== هخامنشي اقتدار جي پڄاڻي ==== سنڌو ماٿريءَ تي هخامنشي اقتدار جي صحيح مدت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. جي فارسي ۽ يوناني ماخذن مان اوڀرئين علائقن سان هخامنشي لاڳاپن جو ذڪر جاري رهي ٿو. [[دارا ٽيون|دارا ٽئين]] جي فوج ۾ پڻ هندستاني فوجي دستن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هخامنشي سلطنت جا سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن سان سياسي يا فوجي لاڳاپا برقرار هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[سڪندر اعظم]] جي 327–325 ق.م. واري سنڌو ماٿريءَ جي مهم وقت هخامنشي شاهي انتظام جو سڌو وجود نظر نٿو اچي. ان وقت سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمران ۽ سياسي وحدتون موجود هيون. اهڙيءَ ريت سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هخامنشي دور کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[مقدوني سلطنت|مقدوني]] اثر جو مرحلو شروع ٿيو. === يوناني ۽ سلوقي دور === {{Main|سڪندر اعظم|سڪندر اعظم جي هندستاني مهم|سلوقي سلطنت}} [[فائل:Alexander's expedition down the Hydaspes and the Indus to the Indian Ocean. Fleuron T142758-2.png|thumb|300px|ساڄو|[[سڪندر اعظم]] جي هائيڊاسپس کان [[سنڌو درياهه]] وسيلي سمنڊ تائين مهم جو تاريخي نقشو]] چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[سڪندر اعظم]] 330 ق.م. ڌاري هخامنشي سلطنت جي مرڪزي علائقن تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اوڀر طرف پنهنجي فوجي مهم جاري رکي ۽ 327–326 ق.م. ۾ [[هندوڪش]] پار ڪري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Books IV–V.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Alexander the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سڪندر جي پيش قدمي ==== 326 ق.م. ۾ سڪندر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي. [[ٽيڪسيلا]] جي حڪمران [[امڀي]] سڪندر سان اتحاد ڪيو، جڏهن ته [[پورس]] سندس مزاحمت ڪئي. ساڳئي سال [[جهلم درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيڊاسپس چيو ويو آهي، جي ڪناري تي [[هائيڊاسپس جي جنگ]] لڳي. سڪندر پورس کي شڪست ڏني، پر پوءِ کيس سندس علائقي جو حڪمران برقرار رکيو ۽ سندس اختيار هيٺ وڌيڪ علائقا پڻ ڏنا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V.</ref><ref>Curtius Rufus, ''Histories of Alexander the Great'', Book VIII.</ref> [[فائل:Porus alexander coin.png|thumb|190px|کاٻو|سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيل چانديءَ جو سڪو؛ هڪ پاسي گهوڙي سوار ۽ هاٿي تي ويٺل جنگجو ڏيکاريل آهن]] هائيڊاسپس جي جنگ سان لاڳاپيل هڪ مشهور چانديءَ جو سڪو، جيڪو سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيو ويو، روايتي طور سڪندر ۽ پورس جي جنگ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڪي جي هڪ پاسي گهوڙي سوار کي هاٿي تي سوار ٻن شخصن ڏانهن حملو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>Holt, Frank L., ''Alexander the Great and the Mystery of the Elephant Medallions'', University of California Press, 2003.</ref> سڪندر اڳتي [[بياس درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيفاسس چيو ويو آهي، تائين پهتو. هتي سندس فوجين وڌيڪ اوڀر طرف وڌڻ کان انڪار ڪيو. نتيجي ۾ سڪندر واپس موٽيو ۽ سندس فوج سنڌو درياهه جي نظام وسيلي ڏکڻ طرف رواني ٿي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V, 25–29.</ref> ==== سنڌ ۾ سڪندر جي مهم ==== 325 ق.م. ۾ سڪندر سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌندي موجوده سنڌ جي علائقن ۾ داخل ٿيو. يوناني ماخذن ۾ هن وقت هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترن مقامي حڪمرانن ۽ سياسي وحدتن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ [[ميوسيڪانس]]، [[آڪسيڪانس]] ۽ [[سامبس]] سان منسوب علائقا شامل هئا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 15–17.</ref> انهن مقامي حڪمرانن مان ڪن سڪندر جي بالادستي قبول ڪئي، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي. سڪندر انهن علائقن ۾ پنهنجي انتظامي اختيار کي قائم ڪرڻ لاءِ مقامي حڪمرانن ۽ مقدوني عملدارن کي مقرر يا بحال ڪيو. هخامنشي انتظامي روايت جي اثر هيٺ انهن علائقن لاءِ يوناني ماخذن ۾ ''ساتراپي'' ۽ ''ساتراپ'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب، سنڌ جي هن حصي ۾ ميوسيڪانس، سامبس ۽ آڪسيڪانس جهڙا مقامي حڪمران موجود هئا. سڪندر سامبس کي به هڪ انتظامي عهدي تي مقرر ڪيو، جڏهن ته پوءِ [[ايجينور جو پيٿون]] کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن جو ساتراپ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> يوناني ماخذن ۾ ''سنڊيمانا'' نالي هڪ شهر جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن کي سامبس جي گاديءَ جو هنڌ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 16.</ref> هن شهر جي صحيح موجوده سڃاڻپ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. ==== سنڌوءَ کان عربي سمنڊ تائين ==== سڪندر جي مهم جو هڪ اهم مقصد سنڌو درياهه کان سمنڊ تائين زميني ۽ سامونڊي رستن جي جاچ پڻ هو. سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تائين پهچڻ کان پوءِ سندس فوج ۽ بحري ٻيڙو درياهه جي ڊيلٽا ڏانهن وڌيا. يوناني ماخذن ۾ [[پٽالا]] نالي شهر ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 17–20.</ref> سڪندر پٽالا واري علائقي ۾ بندرگاهن ۽ سامونڊي رستن جي جاچ ڪرائي. پوءِ سندس بحري ٻيڙي کي [[نيارڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ کان [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] وسيلي اولهه طرف موڪليو ويو. نيارڪس جي سفر جو احوال [[آريان]] جي ''انڊيڪا'' ۾ محفوظ آهي.<ref>Arrian, ''Indica'', 18–42.</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان [[گيدروسيا]]، يعني موجوده [[مڪران]]، مان خشڪيءَ رستي اولهه طرف روانو ٿيو. هي سفر سندس مهم جي سڀ کان ڏکين مرحلن مان هڪ ثابت ٿيو ۽ فوج کي پاڻي ۽ خوراڪ جي کوٽ سبب وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 23–27.</ref> ==== سڪندر کان پوءِ ==== [[سڪندر اعظم]] 323 ق.م. ۾ [[بابل]] ۾ وفات ڪئي. سندس موت کان پوءِ سندس وسيع سلطنت لاءِ سندس جرنيلن، جن کي [[ديادوخي]] چيو وڃي ٿو، وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد شروع ٿي. سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر طرفان قائم ڪيل مقدوني انتظام پڻ گهڻو عرصو مستحڪم نه رهي سگهيو. سڪندر سنڌوءَ جي هيٺين علائقن ۾ [[ايجينور جو پيٿون]] سميت مقدوني عملدار مقرر ڪيا هئا، پر سڪندر جي وفات کان پوءِ علائقي تي مقدوني اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI.</ref><ref>Heckel, Waldemar, ''Who's Who in the Age of Alexander the Great'', Blackwell, 2006.</ref> ان ئي دور ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ طاقت حاصل ڪري [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي. قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته چندرگپت سڪندر جي جانشينن جي قبضي هيٺ رهيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پڻ پنهنجو اقتدار وڌايو. ==== سلوقس ۽ چندرگپت ==== [[فائل:Seleuco I Nicatore.JPG|thumb|180px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جو مجسمو؛ هو [[سلوقي سلطنت]] جو باني هو]] [[فائل:SeleucosCoin.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جي دور جو سڪو]] سڪندر جي جانشينن مان [[سلوقس اول نيڪيٽر]] بابل، ايران ۽ وچ ايشيا جي وڏي حصي تي اقتدار قائم ڪري [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو. لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ سلوقس سنڌو ماٿريءَ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ڏانهن پنهنجي اقتدار کي ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت چندرگپت موريا جي طاقت قائم ٿي چڪي هئي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> سلوقس ۽ چندرگپت وچ ۾ ٿيندڙ تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن هڪ معاهدو ڪيو. قديم ماخذن موجب سلوقس پنهنجي اوڀرئين سرحد سان لاڳاپيل ڪجهه علائقا چندرگپت جي اختيار هيٺ اچڻ قبول ڪيا، جڏهن ته چندرگپت کيس 500 جنگي هاٿي ڏنا.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> انهن علائقن جي صحيح حدن بابت جديد عالمن ۾ بحث موجود آهي، تنهنڪري سنڌ جي هر حصي کي ڪنهن مقرر وقت تائين سڌي سلوقي حڪومت هيٺ قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. هن معاهدي کان پوءِ سلوقي ۽ موريا درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ڏکڻ ايشيا بابت ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا صرف بعد جي مصنفن وٽ محفوظ اقتباس موجود آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ٽين صدي ق.م. جي شروعات تائين سنڌو ماٿريءَ جو وڏو حصو [[موريا سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل ٿي چڪو هو، جنهن سان سنڌ جي قديم تاريخ ۾ [[موريا سلطنت|موريا دور]] جي شروعات ٿي. === موريا سلطنت جو دور === {{Main|موريا سلطنت}} [[فائل:Mauryas map.svg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 250 ق.م. ۾ [[موريا سلطنت]] جو نقشو؛ اولهه ۾ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[سڪندر اعظم]] جي وفات کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ مقدوني اقتدار گهڻو وقت مستحڪم نه رهي سگهيو. چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي ۽ اڳوڻن مقدوني قبضي هيٺ آيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو.<ref>Justin, ''Epitome of Pompeius Trogus'', Book XV.</ref><ref>Romila Thapar, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== چندرگپت موريا ۽ سلوقس ==== لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ [[سلوقس اول نيڪيٽر]] پنهنجي سلطنت کي اوڀر طرف وڌائيندي سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ چندرگپت موريا سان جنگ ڪئي. ان تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلوقس پنهنجي اوڀرئين علائقن تي دعويٰ جو هڪ حصو چندرگپت جي حق ۾ ڇڏي ڏنو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=SELEUCUS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/seleucus-kings/}}</ref> قديم ماخذن ۾ هن معاهدي هيٺ منتقل ٿيل علائقن جون صحيح سرحدون واضح ناهن، پر جديد تحقيق عام طور [[گنڌارا]] ۽ سنڌو ماٿريءَ کي چندرگپت جي اقتدار هيٺ آيل علائقن ۾ شمار ڪري ٿي. ڪجهه ماخذ [[پاروپاميسادي]]، [[اراخوسيا]] ۽ [[گيدروسيا]] جي ڪجهه حصن کي پڻ معاهدي سان ڳنڍين ٿا، جيتوڻيڪ انهن علائقن جي صحيح سياسي حيثيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iv. Political and Cultural Relations: Seleucid, Parthian, Sasanian Periods |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iv-relations/}}</ref> معاهدي جي نتيجي ۾ سلوقس کي 500 جنگي هاٿي مليا، جن بعد ۾ 301 ق.م. جي [[ايپسس جي جنگ]] ۾ سندس فوجي ڪاميابيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Demetrius'', 28.</ref> قديم ماخذن ۾ ٻنهي حڪمران گهراڻن وچ ۾ شاديءَ سان لاڳاپيل ٺاهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر ان جي صحيح نوعيت واضح ناهي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref> هن سياسي ٺاهه کان پوءِ موريا ۽ سلوقي سلطنتن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم رهيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا ڪجهه حصا بعد جي يوناني ۽ رومي مصنفن جي لکڻين ۾ محفوظ رهيا آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ==== موريا انتظام ==== موريا سلطنت قديم ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وسيع سياسي سلطنتن مان هڪ هئي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جڏهن ته [[ٽيڪسيلا]] اتر اولهه جي هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> سنڌو ماٿريءَ جي سلطنت ۾ شموليت سان سنڌ هڪ اهڙي وسيع سياسي ۽ واپاري نظام سان ڳنڍجي وئي، جيڪو اتر اولهه ۾ ايراني سرحدي علائقن کان وٺي [[گنگا]] جي ماٿري ۽ برصغير جي ٻين حصن تائين پکڙيل هو. سنڌو درياهه زميني ۽ آبي آمدرفت لاءِ هڪ اهم رستو هو، جنهن وسيلي اتر اولهه ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي علائقن وچ ۾ رابطا قائم هئا. چندرگپت کان پوءِ سندس پٽ [[بندوسار]] موريا تخت تي ويٺو. بندوسار جي حڪومت بابت معلومات نسبتاً محدود آهي، پر سندس دور ۾ موريا سلطنت جي وڏي حصي تي مرڪزي اقتدار برقرار رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== اشوڪ جو دور ==== [[فائل:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[اشوڪ]] جي دور جو هڪ يادگاري ٿنڀو؛ اشوڪ پنهنجي فرمانن کي پٿرن ۽ ٿنڀن تي اڪرايو]] بندوسار کان پوءِ [[اشوڪ]] لڳ ڀڳ 268 ق.م. ۾ موريا تخت تي ويٺو. سندس حڪومت موريا سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي دور آهي. اشوڪ جا پٿريلا ۽ ٿنڀي فرمان سندس سلطنت جي مختلف علائقن مان مليا آهن، جن ۾ سندس ''ڌم'' بابت پاليسي، حڪومتي اصول، مذهبي رواداري، سماجي ذميوارين ۽ جاندارن ڏانهن عدم تشدد بابت هدايتون شامل آهن.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> تقريباً 260 ق.م. ۾ [[ڪلنگا جنگ]] کان پوءِ اشوڪ جي حڪومتي پاليسيءَ ۾ نمايان تبديلي آئي. سندس تيرهين وڏي پٿريلي فرمان ۾ ڪلنگا جي جنگ سبب ٿيل انساني نقصان تي افسوس جو اظهار ۽ فوجي فتح بدران ''ڌم جي فتح'' کي ترجيح ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> اشوڪ پاڻ [[ٻڌ ڌرم]] جو پيروڪار بڻيو ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ ٻڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڦهلاءَ کي اهم هٿي ملي. تنهن هوندي به سندس ''ڌم'' کي صرف ٻڌ مذهبي عقيدن جو سرڪاري نفاذ سمجهڻ درست ناهي؛ اشوڪ جي فرمانن ۾ مختلف مذهبي گروهن جي عزت، سماجي ذميواري، والدين ۽ بزرگن جي احترام ۽ جاندارن سان مناسب سلوڪ تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> ==== اتر اولهه ۾ اشوڪ جا فرمان ==== [[فائل:Ashoka Rock Edicts Shahbazgarhi by Nisar.JPG|thumb|250px|ساڄو|[[شاهباز ڳڙهي]] ۾ [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪ جا پٿريلا فرمان]]؛ اهي [[خروشٺي لکت]] ۾ لکيل موريا دور جي اهم لکتن مان آهن]] موريا سلطنت جي اتر اولهه وارن علائقن مان اشوڪ جي حڪمرانيءَ جا اهم لکت وارا ثبوت مليا آهن. موجوده [[خيبر پختونخواهه]] جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] مان اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان مليا آهن، جيڪي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] سان لکيل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM i. In Pre-Islamic Times |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-i/}}</ref> وڌيڪ اولهه ۾ [[قنڌار]] مان اشوڪ جا [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[آرامي ٻولي|آرامي]] ٻولين ۾ فرمان پڻ مليا آهن. انهن فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا سلطنت جي اتر اولهه واري سرحدي علائقي ۾ مختلف ٻولين ۽ ثقافتن جا ماڻهو آباد هئا ۽ شاهي پيغام مقامي آباديءَ جي ٻولين ۽ لکتن مطابق جاري ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> سنڌ مان هن وقت تائين اشوڪ جو اهڙو مشهور محفوظ شاهي فرمان معلوم نه ٿيو آهي، جيڪو شاهباز ڳڙهي، مانسهره يا قنڌار جي فرمانن جي برابر هجي. ان ڪري سنڌ اندر اشوڪ جي انتظام ۽ ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ بابت معلومات گهڻو ڪري وسيع موريا سياسي ۽ آثار قديمه واري پس منظر مان اخذ ڪئي وڃي ٿي. ==== ٻڌ ڌرم ==== اشوڪ جي سرپرستيءَ سان [[ٻڌ ڌرم]] جي واڌ ويجهه کي وڏي هٿي ملي. ٻڌ روايتن موجب سندس دور ۾ مختلف علائقن ڏانهن مذهبي مبلغ موڪليا ويا، جڏهن ته سندس پنهنجا فرمان پڻ سلطنت جي سرحدن کان ٻاهر رهندڙ يونانين، ڪمبوجن ۽ ٻين ماڻهن جو ذڪر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM iv. Buddhist Sites in Afghanistan and Central Asia |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-iv/}}</ref> سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي پيماني تي آثار قديمه واري موجودگي خاص طور بعد جي صدين ۾ واضح ٿئي ٿي. [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ [[ڪاهو جو دڙو]] جهڙا ٻڌ آثار سنڌ ۾ ٻڌ روايت جي ڊگهي تاريخ جا ثبوت آهن؛ البت انهن بعد وارن ماڳن کي سڌي طرح اشوڪ جي حڪومت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ آثار قديمه جا ثبوت گهربل آهن. ==== موريا سلطنت جو زوال ==== اشوڪ جي وفات، جيڪا عام طور 232 ق.م. جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وڃي ٿي، کان پوءِ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. سندس جانشين وسيع سلطنت تي ساڳيو مرڪزي ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ مختلف علائقا مرڪزي اقتدار کان پري ٿيڻ لڳا.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> تقريباً 185 ق.م. ۾ موريا خاندان جي آخري حڪمران [[برهدرتھ موريا]] کي سندس فوجي سپهه سالار [[پشيمتر شونگ]] قتل ڪري ڇڏيو. پشيمتر ان کان پوءِ [[شونگ سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن سان موريا خاندان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Shunga dynasty |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref>Thapar, Romila, ''The Mauryas Revisited'', K.P. Bagchi.</ref><ref>Majumdar, R. C., ''Ancient India''.</ref> شونگن جي سياسي طاقت بنيادي طور اتر ۽ وچ هندستان جي ڪجهه حصن تائين محدود رهي. سنڌ ۽ اتر اولهه وارا علائقا ان دوران مختلف سياسي تبديلين مان گذريا ۽ ٻي صدي ق.م. ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت|يوناني-باختري]] ۽ پوءِ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] قوتن جي اوڀر طرف توسيع هن خطي جي سياسي تاريخ ۾ نئون مرحلو آندو. === هند-يوناني ۽ يوناني-باختري دور === {{Main|هند-يوناني بادشاهت|يوناني-باختري بادشاهت}} [[فائل:IndoGreekMap.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[هند-يوناني بادشاهت]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] [[فائل:Coin of Demetrius I of Bactria.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ڊيميٽريوس اول]] جو سڪو؛ سندس دور ۾ يوناني-باختري اقتدار هندوڪش جي ڏکڻ طرف وڌيو]] [[موريا سلطنت]] جي زوال کان اڳ ئي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت]] جي توسيع شروع ٿي چڪي هئي. باختر ۾ يوناني حڪمرانن ٽين صدي ق.م. جي وچ ڌاري [[سلوقي سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪئي هئي. ٻي صدي ق.م. جي شروعات ۾ يوناني-باختري حڪمران [[ڊيميٽريوس اول]] هندوڪش پار ڪري ڏکڻ طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو. هن توسيع سان [[گنڌارا]]، [[ٽيڪسيلا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا ٻيا علائقا يوناني حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ آيا.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques: Catalogue Raisonné'', Bibliothèque Nationale, Paris, 1991.</ref><ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> هندوڪش جي اتر ۾ رهندڙ يوناني حڪمرانن لاءِ عام طور ''يوناني-باختري''، جڏهن ته هندوڪش جي ڏکڻ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي حڪومت ڪندڙ سندن شاخن لاءِ ''هند-يوناني'' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو. ٻنهي سياسي روايتن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق هو، پر انهن کي هڪ ئي مسلسل بادشاهت سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڊيميٽريوس اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== [[ڊيميٽريوس اول]] ٻي صدي ق.م. جي شروعات جو هڪ اهم يوناني-باختري حڪمران هو. سندس سڪن تي هاٿيءَ جي کل جهڙو مٿو ڍڪڻ ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي عام طور سندس ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل فتوحات جي علامت طور تعبير ڪيو ويو آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> [[فائل:Demetrius Greek Invasion of India.png|thumb|250px|ساڄو|[[ڊيميٽريوس اول]] سان منسوب هند-يوناني توسيع جو نقشو]] ڊيميٽريوس جي فتوحات جي صحيح حدن بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. قديم ادبي ماخذ محدود آهن ۽ هن دور جي سياسي تاريخ جو وڏو حصو [[سڪو|سڪن]]، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي بنياد تي ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ان ڪري ڊيميٽريوس طرفان موجوده سنڌ جي مڪمل فتح کي يقيني تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. ==== اپولوڊوٽس اول ۽ سنڌو ماٿري ==== [[اپولوڊوٽس اول]] شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن مان هڪ هو ۽ سندس سڪا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي مليا آهن. سندس سڪن تي هڪ پاسي يوناني ۽ ٻئي پاسي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] استعمال ڪئي وئي. اهڙي ٻه-ٻوليائي سڪي سازي هند-يوناني حڪمرانن جي مقامي سياسي ۽ معاشي ماحول سان موافقت جو هڪ اهم مثال آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> اپولوڊوٽس اول جي اقتدار جي جاگرافيائي حدن بابت پڻ بحث موجود آهي. سڪن جي ورڇ ۽ بعد جي ڪلاسيڪي جاگرافيائي روايتن جي بنياد تي ڪجهه محقق سندس اقتدار يا اثر کي ڏکڻ طرف سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل واپاري علائقن تائين پهتل سمجهن ٿا.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> بهرحال، سنڌ جي مختلف حصن تي هند-يوناني سياسي ڪنٽرول جي نوعيت ۽ مدت بابت ثبوت اڻپورا آهن. قديم يوناني ۽ رومي جاگرافيائي روايتن ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ماخذن ۽ سڪن جي شاهديءَ کي گڏ ڪري ڪجهه مؤرخن هند-يوناني سياسي ۽ تجارتي اثر کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ تائين پهتل قرار ڏنو آهي، پر ان کي سڄي سنڌ تي هڪجهڙي ۽ مسلسل حڪومت سمجهڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ==== سڪا ۽ ثقافتي ميلاپ ==== [[فائل:Map of the Indo-Greeks.png|thumb|300px|کاٻو|هند-يوناني حڪمرانن ۽ سندن سياسي اثر سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] هند-يوناني تاريخ جي مطالعي لاءِ سڪا سڀ کان اهم ماخذن مان آهن. ڪيترن حڪمرانن جا لکيل تاريخي احوال محفوظ نه رهيا آهن، تنهنڪري سندن حڪومتن جي ترتيب، حدن ۽ باهمي لاڳاپن کي سڪن جي ذخيرن، هڪ ٻئي مٿان ٻيهر ڇاپيل سڪن، سڪي سازيءَ جي نشانين ۽ انهن جي جاگرافيائي ورڇ جي مدد سان ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن [[اگٿوڪليس]]، [[پينٽيليون]] ۽ اپولوڊوٽس اول جي سڪن ۾ يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نمايان آهي. خاص طور ٻه-ٻوليائي سڪن تي سامهون يوناني لکت ۽ پٺيان پراڪرت ٻوليءَ جي خروشٺي لکت استعمال ٿيندي هئي. هند-يوناني علائقن ۾ مقامي وزن جي معيار مطابق سڪا پڻ جاري ڪيا ويا، جيڪي مقامي واپار ۽ آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> انهن سڪن تي يوناني ديوتائن ۽ بادشاهن جي تصويرن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين مقامي علامتن جو استعمال به ملي ٿو. هي سڪي سازي هيليني ۽ ڏکڻ ايشيائي فني، لساني ۽ مذهبي روايتن جي رابطي جو اهم آثار قديمه وارو ثبوت آهي. ==== ميناندر اول ==== [[ميناندر اول]]، جنهن کي ٻڌ روايت ۾ ''ملندا'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هند-يوناني حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس حڪومت عام طور لڳ ڀڳ 165 کان 130 ق.م. جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ميناندر جي سڪن جو وڏو تعداد ۽ انهن جي وسيع جاگرافيائي ورڇ سندس حڪومت جي سياسي ۽ معاشي اهميت ظاهر ڪري ٿي. هند-يوناني حڪمرانن مان ميناندر کي قديم ڏکڻ ايشيائي ادب ۾ پڻ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ٻڌ ڪتاب ''[[ملندا پنه]]'' ۾ بادشاهه ملندا ۽ ٻڌ راهب [[ناگسينا]] جي وچ ۾ فلسفيانه سوالن ۽ جوابن جو احوال ڏنو ويو آهي. ملندا کي عام طور ميناندر اول سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪتاب ۾ ٻڌ فلسفي، نفس، سڃاڻپ، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نروان بابت بحث شامل آهن. بهرحال، ''ملندا پنه'' کي ميناندر جي حڪومت جو همعصر سياسي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ بدران هڪ بعد ۾ مرتب ٿيل ٻڌ فلسفيانه متن طور ڏٺو وڃي ٿو. ميناندر جي سلطنت جي صحيح سرحدن بابت اختلاف موجود آهي. سندس سڪن جي وڏي ورڇ مان پنجاب، گنڌارا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سندس وسيع اثر ظاهر ٿئي ٿو، پر سنڌ جي سموري علائقي تي سندس سڌي حڪومت جو قطعي ثبوت موجود ناهي.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ==== باختر ۾ يوناني اقتدار جو خاتمو ==== ميناندر جي دور سان لڳ ڀڳ ساڳئي وقت [[يوڪريٽيڊس اول]] باختر ۾ هڪ طاقتور يوناني حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت دوران باختر ۽ هند-يوناني علائقن جي مختلف يوناني حڪمران گهراڻن وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> [[هيليوڪليس اول]]، جيڪو لڳ ڀڳ 145 کان 130 ق.م. تائين حڪومت ڪندو رهيو، باختر جو آخري اهم يوناني حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ٻي صدي ق.م. جي وچ ڌاري ۽ پڇاڙيءَ ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[يوئچي]] ۽ ٻين خانه بدوش گروهن جي دٻاءَ هيٺ يوناني-باختري اقتدار ختم ٿيڻ لڳو. لڳ ڀڳ 130 ق.م. تائين باختر ۾ يوناني سياسي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> باختر ۾ يوناني حڪومت جي خاتمي باوجود هندوڪش جي ڏکڻ ۾ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] حڪمرانن جي حڪومت جاري رهي. مختلف هند-يوناني خاندانن پنجاب ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي حصن تي پهرين صدي ق.م. تائين حڪومت ڪئي، جڏهن ته [[هند-سٿي]] يا [[سڪا]] حڪمرانن جي توسيع سان سندن سياسي طاقت آهستي آهستي محدود ٿيندي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> === هند-سٿي دور === {{Main|هند-سٿي|سڪا}} [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|ساڄو|[[هند-سٿي]] حڪمرانن سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو؛ سنڌو ماٿري، گنڌارا، پنجاب ۽ اولهه هندستان جا علائقا ڏيکاريل آهن]] ٻي ۽ پهرين صدي ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[سڪا]] يا سٿي قبيلن اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. قديم فارسي ماخذن ۾ انهن خانه بدوش ايراني قبيلن لاءِ ''سڪا''، جڏهن ته يوناني ماخذن ۾ ''سٿين'' جو نالو استعمال ٿيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ حڪومت ڪندڙ انهن سڪا حڪمرانن ۽ سندن خاندانن کي عام طور ''هند-سٿي'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> هند-سٿين جي آمد ڪنهن هڪ حملي يا هڪ ئي وقت ٿيل فتح جو نتيجو نه هئي، پر وچ ايشيا ۾ ڪيترين خانه بدوش قومن جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هڪ ڊگهو عمل هو. چيني تاريخي ماخذن موجب [[يوئچي]] جي اولهه طرف لڏپلاڻ سان سڪا گروهن تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کان پوءِ انهن مان ڪجهه گروهه ڏکڻ طرف منتقل ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== سڪا قبيلن جي ڏکڻ طرف لڏپلاڻ ==== سڪا قبيلن جون مختلف شاخون مختلف رستن وسيلي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيون. انهن مان ڪجهه پامير ۽ قراقرم جي جبلن مان گذري [[گلگت]]، ڪشمير ۽ گنڌارا ڏانهن پهتا، جڏهن ته ٻين گروهن جو تعلق [[سيستان]] سان رهيو. سيستان جو نالو پڻ تاريخي طور ''سڪستان''، يعني ”سڪن جي ملڪ“ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> [[مائوس]] جي دور سان لاڳاپيل ڪتبا چلاس ۽ گلگت واري علائقي مان پڻ مليا آهن، جيڪي سڪا حڪمرانن جي هن اترئين رستي سان آمد جا آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> ==== مائوس ==== [[فائل:Drachma of Maues LACMA M.84.110.7 (1 of 2).jpg|thumb|220px|کاٻو|[[مائوس]] جي دور جو چانديءَ جو درهم، لاس اينجلس ڪائونٽي ميوزيم آف آرٽ جي مجموعي مان]] [[مائوس]]، جنهن جو نالو سڪن ۽ ڪتبن ۾ ''موگا'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، ڏکڻ ايشيا جو پهريون اهم هند-سٿي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. سندس حڪومت جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر جديد تحقيق عام طور کيس تقريباً 120 کان 85 ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> لڳ ڀڳ 85 ق.م. ڌاري مائوس [[ٽيڪسيلا]] تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ لاءِ ”بادشاهن جو وڏو بادشاهه“ جهڙو لقب استعمال ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> سندس اقتدار [[گنڌارا]]، هزاره ۽ ڪشمير جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هو، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ هند-يوناني حڪمران به ساڳئي وقت موجود رهيا. ان ڪري هند-سٿين جي اڀار سان سموري هند-يوناني حڪومت هڪ ئي وقت ختم نه ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> مائوس جي سڪن مان يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. ڪيترن سڪن تي [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] گڏ استعمال ٿيل آهي. سڪن تي يوناني ديوتائن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي نشانين جو استعمال پڻ ملي ٿو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History'', Classical Numismatic Group.</ref> ==== سنڌ ۾ هند-سٿي اثر ==== هند-سٿي تاريخ ۾ سنڌو ماٿريءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هند-سٿي حڪمرانن جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين جو دائرو وقت سان گڏ گنڌارا ۽ پنجاب کان سنڌوءَ جي وچين ۽ هيٺين علائقن ڏانهن وڌيو. [[ازيس اول]] سان لاڳاپيل سڪا ٽيڪسيلا، پشڪلاوتي ۽ ''وچين سنڌو واري صوبي'' جي ٽن اهم سڪي سازيءَ جي مرڪزن سان ڳنڍيا ويا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> سنڌ ۾ هند-سٿي اقتدار جي صحيح شروعات، سياسي حدن ۽ مختلف حڪمرانن جي حڪومت بابت معلومات اڻپوري آهي. ان دور جي تاريخ گهڻو ڪري سڪن، ڪتبن ۽ بعد جي يوناني ۽ رومي جاگرافيائي ماخذن جي بنياد تي ٻيهر جوڙي وئي آهي. تنهنڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪنهن هڪ هند-سٿي حڪمران جي مسلسل مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|کاٻو|هند-سٿين جي سياسي توسيع سان لاڳاپيل اهم مرڪز؛ نقشي ۾ سنڌوءَ جي هيٺين علائقي ۾ ''ميناگرا'' پڻ ڏيکاريل آهي]] قديم يوناني-رومي ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ واري علائقي کي ''سٿيا'' سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ''[[ميناگرا]]'' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو. ان شهر جي صحيح آثار قديمه واري سڃاڻپ اڃا يقيني ناهي، پر ان بيان مان پهرين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ هيٺين سنڌو ماٿريءَ ۽ سڪا سياسي موجودگيءَ جي وچ ۾ تعلق جو اشارو ملي ٿو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ [[عربي سمنڊ]] تائين رسائي سبب هيٺين سنڌ ڊگهي فاصلي واري واپار لاءِ اهم هئي. سنڌوءَ جي آبي رستي وسيلي اتر اولهه جا علائقا سامونڊي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا. ==== ازيس ۽ هند-يوناني اقتدار جو زوال ==== [[ازيس اول]] هند-سٿي تاريخ جي اهم حڪمرانن مان هڪ هو. لڳ ڀڳ پهرين صدي ق.م. جي وچ ڌاري هن مغربي پنجاب ۽ گنڌارا جي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. سندس هٿان [[هپوسٽريٽس]] جي شڪست کان پوءِ مغربي پنجاب ۾ هند-يوناني سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ازيس جي سلطنت جو مرڪز پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هو. سندس سڪا گنڌارا ۾ پشڪلاوتي، ٽيڪسيلا ۽ وچين سنڌوءَ واري علائقي ۾ جاري ڪيا ويا. انهن سڪن تي اڳوڻي هند-يوناني روايت موجب يوناني ۽ خروشٺي لکتون جاري رهيون، پر بادشاهه جي تصوير بدران گهوڙي تي سوار حڪمران هند-سٿي سڪن جي نمايان علامت بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> هند-يوناني اقتدار جو خاتمو هڪ ئي وقت نه ٿيو. سڪا حڪمرانن جي اڀار باوجود ڪجهه هند-يوناني بادشاهتون پنجاب جي ٻين حصن ۾ قائم رهيون. لڳ ڀڳ 10ع ڌاري [[راجوولا]] جي دور ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ آخري اهم هند-يوناني سياسي مرڪز پڻ ختم ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڪشهرات ۽ سنڌ ==== هند-سٿي سياسي تاريخ جي هڪ ٻي اهم شاخ [[ڪشهرات]] ساتراپن جي هئي. اهي شروعات ۾ هزاره ۽ گنڌارا سان لاڳاپيل هئا، پر پوءِ سندن هڪ شاخ ڏکڻ طرف سنڌ ۽ [[گجرات]] ڏانهن منتقل ٿي. بعد ۾ [[نهپان]] جي دور ۾ ڪشهرات اقتدار اولهه ۽ وچ هندستان جي وڌيڪ علائقن تائين پکڙيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> انهيءَ ڏکڻ طرف سياسي توسيع سنڌ کي گنڌارا، گجرات ۽ اولهه هندستان جي وسيع واپاري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو. بعد ۾ گجرات ۽ اولهه هندستان ۾ سڪا نسل سان لاڳاپيل [[اولهه جا ساتراپ]] ڪيترين صدين تائين هڪ اهم سياسي قوت رهيا. ==== انتظام ۽ ثقافتي تسلسل ==== هند-سٿي حڪمرانن اڳوڻين هخامنشي ۽ هند-يوناني سياسي روايتن مان ڪيترائي عنصر اختيار ڪيا. سندن حڪومت ۾ ''ساتراپ'' ۽ ''مهاساتراپ'' جهڙا لقب استعمال ٿيا، جڏهن ته سڪن تي يوناني ۽ خروشٺي ٻولين جو استعمال جاري رهيو. اهڙيءَ طرح هند-سٿي دور مڪمل ثقافتي تبديلي بدران يوناني، ايراني ۽ ڏکڻ ايشيائي روايتن جي باهمي ميلاپ جو دور پڻ هو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History''.</ref> هند-سٿي حڪمرانن جي دور ۾ [[ٻڌ ڌرم]]، مقامي مذهبي روايتون ۽ يوناني-ايراني فني اثر هڪ ٻئي سان گڏ موجود رهيا. گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سڪن ۽ آثارن ۾ هن ثقافتي رابطي جا نشان نظر اچن ٿا. پهرين صدي ق.م. ۽ پهرين صدي عيسويءَ دوران هند-سٿي سياسي نظام آهستي آهستي مختلف ساتراپن ۽ مقامي حڪمرانن ۾ ورهائجڻ لڳو. ان دوران [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمران اڀريا، جڏهن ته پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشن سلطنت]] جي توسيع سان اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ هند-سٿي سياسي بالادستيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> === ڪوشان سلطنت جو دور === {{Main|ڪوشان سلطنت}} [[فائل:Map of the Kushan Empire.png|thumb|300px|ساڄو|[[ڪوشان سلطنت]] جو نقشو؛ سلطنت جو مرڪزي علائقو [[باختر]]، [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تائين پکڙيل هو]] پهرين صدي عيسويءَ دوران اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪوشان سلطنت]] هڪ وڏي سياسي قوت طور اڀري. ڪوشان اصل ۾ [[يوئچي]] سان لاڳاپيل هڪ حڪمران گروهه هئا، جيڪي وچ ايشيا مان لڏي [[باختر]] ۾ آباد ٿيا هئا. چيني تاريخي ماخذن موجب يوئچي پنجن وڏين سياسي وحدتن ۾ ورهايل هئا، جن مان ڪوشان شاخ آهستي آهستي ٻين تي بالادستي قائم ڪري هڪ وڏي سلطنت جو بنياد وڌو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== ڪجولا ڪڊفيسس ۽ سنڌ ==== [[ڪجولا ڪڊفيسس]] ڪوشان خاندان جو پهريون اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هن پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يوئچي جي مختلف شاخن کي پنهنجي اقتدار هيٺ متحد ڪيو ۽ پوءِ هندوڪش جي ڏکڻ طرف پنهنجي سلطنت کي وڌايو. ڪوشان سڪن ۽ چيني تاريخي روايتن موجب سندس فتوحات [[بيگرام]]، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]] ۽ سنڌ تائين پهتيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشانن جي توسيع کان اڳ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ڪجهه حصا [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ هئا. هند-پارٿي حڪمران پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سيستان]] کان سنڌو درياهه تي سنڌ تائين پکڙيل علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، پر پهرين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪوشانن سندن ڪيترن اتر اولهه وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-PARTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-parthian-dynasty-1/}}</ref> سنڌ ۾ ڪوشان اقتدار جي صحيح حدن ۽ انتظامي نوعيت بابت آثار قديمه ۽ لکت وارا ثبوت گنڌارا ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان ڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪوشانن جي هر دور ۾ مسلسل سڌي مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. تنهن هوندي به سنڌو ماٿريءَ جي سياسي ۽ واپاري نظام تي ڪوشان اثر اهم رهيو. ==== سنڌو ماٿري ۽ واپار ==== ڪوشان سلطنت جي جاگرافيائي حيثيت ان کي وچ ايشيا، ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ اهم واپاري واسطو بڻايو. سلطنت جا علائقا [[ريشم رستو|ريشم رستي]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته سنڌو درياهه اتر اولهه جي اندرين علائقن کي [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ قدرتي واپاري رستو هو. سنڌو درياهه وسيلي مال هيٺين سنڌ تائين پهچي سامونڊي واپاري رستن سان ڳنڍجي سگهندو هو. پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ [[بارباريڪون]] نالي بندرگاهه جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام وچ ۾ اهم مرڪز هو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> هن دور جي وسيع تجارتي نظام وسيلي سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا اتر ۾ گنڌارا ۽ وچ ايشيا، اولهه ۾ ايراني دنيا ۽ سامونڊي رستن وسيلي [[رومي سلطنت]] سان ٿيندڙ واپار سان ڳنڍيل رهيا. ==== ويما ڪڊفيسس ==== ڪجولا کان پوءِ ڪوشان اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[ويما ڪڊفيسس]] جي حڪومت دوران ڪوشان سڪي سازيءَ ۾ اهم تبديليون آيون. سندس دور ۾ ڪوشانن سون جا سڪا جاري ڪرڻ شروع ڪيا، جڏهن ته ٽامي جا سڪا پڻ وڏي مقدار ۾ جاري ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشان سڪن مان سلطنت جي ثقافتي ۽ لساني تنوع جو پڻ پتو پوي ٿو. شروعاتي سڪن تي يوناني ۽ [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ٻولين سان گڏ [[خروشٺي لکت]] استعمال ٿيندي هئي، جڏهن ته بعد ۾ [[باختري ٻولي]] کي يوناني لکت ۾ لکڻ جو رواج نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ڪنشڪ جو دور ==== [[فائل:Kanishka I with Nana.jpg|thumb|240px|کاٻو|[[ڪنشڪ اول]] جو سون جو سڪو؛ پٺئين پاسي ديوي [[نانا]] ڏيکاريل آهي]] [[ڪنشڪ اول]] ڪوشان سلطنت جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ بابت ڊگهي عرصي تائين اختلاف رهيو آهي، پر جديد تحقيق جو هڪ اهم حصو سندس دور جي شروعات تقريباً 127ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>Falk, Harry (2001), “The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas”, ''Silk Road Art and Archaeology'', 7, pp. 121–136.</ref> ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشان سلطنت وچ ايشيا، باختر، گنڌارا ۽ اتر هندستان جي وسيع علائقن تي پکڙيل هڪ اهم طاقت هئي. سندس اهم سياسي مرڪزن ۾ [[پشاور|پروشاپور]] ۽ [[مٿرا]] شامل هئا. ڪنشڪ خاص طور [[ٻڌ ڌرم]] جي سرپرستيءَ سان مشهور آهي. سندس دور ۾ گنڌارا ۽ مٿرا ٻڌ فن ۽ مذهبي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ٻڌ روايت ۾ ڪنشڪ کي ٻڌ ڌرم جي وڏي سرپرست طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سندس سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪوشان شاهي مذهبي ثقافت گهڻ رخي هئي.<ref>Rosenfield, John M., ''The Dynastic Arts of the Kushans'', University of California Press, 1967.</ref> ڪنشڪ جي سڪن تي ٻڌ مذهبي شخصيتن سان گڏ ايراني، يوناني ۽ ڏکڻ ايشيائي ديوتائن جون تصويرون پڻ ملن ٿيون. انهن ۾ [[نانا]]، مائو، ميترو ۽ اوئشو جهڙيون شخصيتون شامل آهن. هي سڪا ڪوشان سلطنت جي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع جا اهم تاريخي ثبوت آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ٻڌ ڌرم ۽ سنڌ ==== ڪوشان دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جي ترقيءَ جو اهم زمانو هو. خاص طور [[گنڌارا]] ۾ ٻڌ خانقاهن، اسٽوپن ۽ مجسما سازيءَ کي وڏي ترقي ملي. گنڌارا فن ۾ يوناني-رومي، ايراني ۽ مقامي ڏکڻ ايشيائي فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ پڻ قديم ۽ وچئين دور جي شروعات تائين ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگيءَ جا آثار مليا آهن. [[ڪاهو جو دڙو]]، [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ ٻين ماڳن مان سنڌ جي ٻڌ ماضيءَ جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به انهن سڀني آثارن کي سڌي طرح ڪنشڪ جي حڪومت يا ڪوشان شاهي سرپرستيءَ سان منسوب ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترن ماڳن جي تاريخ بعد جي صدين سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ کي سنڌو ماٿريءَ جي وسيع مذهبي ۽ تجارتي رابطن جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. اتر ۾ گنڌارا ۽ ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين ويندڙ واپاري رستن مذهبي خيالن، ماڻهن ۽ فني روايتن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. ==== سماج ۽ آبادي ==== هن دور جي سنڌ ۾ مختلف مقامي ۽ لڏي آيل گروهه آباد هئا. بعد جي لساني ۽ تاريخي مطالعي ۾ [[آهير]] سميت مختلف گروهن جي سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Beames1970">{{cite book |author=John Beames |title=A Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ |accessdate=22 March 2011 |year=1970 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref> بهرحال، اهڙن قبيلن جي موجودگيءَ کي ڪوشانن جي لڏپلاڻ يا سندن حڪمرانيءَ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مخصوص تاريخي ثبوت گهربل آهن. ==== ڪوشان سلطنت جو زوال ۽ ساساني توسيع ==== ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات تائين ڪوشان سلطنت جي سياسي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي. [[واسوديو اول]] جي حڪومت جي پڇاڙيءَ کان پوءِ ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن تي نئين قائم ٿيل [[ساساني سلطنت]] جو دٻاءُ وڌيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> [[اردشير اول]] ۽ سندس جانشين [[شاپور اول]] جي دور ۾ ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، خاص طور [[باختر]]، تي پنهنجو اثر وڌايو. ڪوشان سڪن جي جديد مطالعي موجب واسوديو اول جي دور جي پڇاڙيءَ تائين باختر ساساني توسيع سبب ڪوشانن جي هٿن مان نڪري ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ساساني بالادستي هيٺ اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ [[ڪوشانشاهه]] يا هند-ساساني حڪمرانن جو سلسلو اڀريو، جن جي سڪي سازيءَ ۾ ڪوشان ۽ ساساني ٻنهي روايتن جا عنصر موجود هئا. ان هوندي به ڪوشان خاندان جي حڪومت هڪدم ختم نه ٿي؛ سلطنت جي اوڀر وارن حصن ۾ بعد وارا ڪوشان حڪمران ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين موجود رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> سنڌ جي ٽين صدي عيسويءَ واري سياسي تاريخ بابت ثبوت محدود ۽ پيچيدا آهن. ساساني شهنشاهن سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو، پر موجوده سنڌ جي سموري علائقي تي سڌي ساساني حڪومت جي تاريخ ۽ نوعيت بابت احتياط ضروري آهي. بعد جي صدين ۾ سنڌ ۾ مقامي، ڪوشان-ساساني ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اثر هيٺ نوان سياسي نظام اڀريا. === ساساني دور === {{Main|ساساني سلطنت}} [[فائل:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ساساني سلطنت]] پنهنجي وسيع سياسي دائري جي دور ۾]] [[ساساني سلطنت]] جي قيام ۽ [[ڪوشان سلطنت]] جي ڪمزور ٿيڻ سان ٽين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ ايراني اثر جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[اردشير اول]] 224ع ۾ [[پارٿي سلطنت]] کي شڪست ڏئي ساساني سلطنت قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> ساساني سلطنت جي اوڀر طرف توسيع هڪ ئي وقت يا هڪجهڙي انتظامي صورت ۾ نه ٿي. ٽين صديءَ دوران ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، [[سيستان]]، [[مڪران]]، باختر ۽ گنڌارا ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو. سنڌ ۽ هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان ساساني لاڳاپن جا پڻ تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ثبوت موجود آهن، پر سنڌ جي سموري موجوده ايراضيءَ کي سڄي ساساني دور ۾ هڪ مستقل سڌي صوبي طور بيان ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== اردشير اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== ساساني روايتن ۽ بعد جي اسلامي تاريخي ماخذن موجب [[اردشير اول]] پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اوڀر طرف فوجي مهمون ڪيون. [[طبري]] جي بيان موجب اردشير سيستان، گرگان، ابرشهر، مرو، بلخ ۽ خوارزم ڏانهن وڌيو، جڏهن ته ڪوشان، توران ۽ مڪران جي حڪمرانن سندس بالادستي قبول ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> بهرحال، انهن بعد جي ادبي روايتن کي ساساني اوڀرئين فتوحات جي صحيح سرحدن جو قطعي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو. سڪن، ڪتبن ۽ ٻين آثار قديمه جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ساساني اقتدار اوڀر ۾ مختلف وقتن تي سڌي حڪومت، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي سياسي وحدتن جي صورت ۾ ڪم ڪندو رهيو. ==== شاپور اول ۽ سنڌ ==== [[فائل:Gold coin of Shapur I, Ctesiphon mint.jpg|thumb|230px|کاٻو|[[شاپور اول]] جو سون جو سڪو؛ شاپور جي دور ۾ ساساني اقتدار اوڀر طرف وڌيو]] [[شاپور اول]] (حڪومت 240–270ع) جي دور ۾ ساساني سلطنت اولهه ۽ اوڀر ٻنهي طرفن ۾ وڏي سياسي طاقت بڻجي وئي. شاپور جي [[ڪعبه زردشت]] واري مشهور ڪتبي ۾ سندس سلطنت جي اوڀرئين حدن سان لاڳاپيل علائقن ۾ ڪوشان ملڪ ۽ ''هند'' جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Huyse, Philip, ''Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt'', London, 1999.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن ڪتبي ۾ استعمال ٿيل ''هند'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت تفسير ۾ احتياط ضروري آهي، پر ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان گڏ اهو ساساني سلطنت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ ۾ ٽين صدي عيسويءَ کان مضبوط سياسي لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب شاپور اول جي دور ۾ ''هندستان'' ۽ [[نرسي]] جي دور ۾ سنڌ سان لاڳاپيل ساساني انتظام جا ثبوت موجود آهن. ساڳي ماخذ موجب آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ ۾ ايراني سياسي موجودگيءَ جا ثبوت ملن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ڪوشان شاهه ۽ اوڀرئين انتظام ==== [[فائل:Coin of Hormizd I Kushanshah, British Museum.jpg|thumb|220px|ساڄو|[[هرمز اول ڪوشان شاهه]] جو سڪو؛ [[برٽش ميوزيم]] جي مجموعي مان]] ساسانين اڳوڻي ڪوشان علائقن جي انتظام لاءِ هڪ مخصوص سياسي نظام پڻ قائم ڪيو، جنهن جي حڪمرانن کي ''[[ڪوشان شاهه]]'' چيو ويندو هو. اهي حڪمران ٽين کان چوٿين صدي عيسويءَ دوران اوڀر ايران، افغانستان ۽ گنڌارا جي حصن تي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs/}}</ref> ''ڪوشان شاهه'' جي لقب جو پهريون پڪ سان تاريخ ڏنل ذڪر تقريباً 293ع جي [[پائڪولي ڪتبو|پائڪولي ڪتبي]] ۾ ملي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ ساساني بالادستي هيٺ مقامي يا نيم خودمختيار شاهي انتظام موجود هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ڪوشان شاهن جي سڪن تي ساساني شاهي تاج ۽ آتشدان جهڙيون ايراني علامتون، جڏهن ته اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جا ڪجهه عنصر پڻ ملن ٿا. اهڙي سڪي سازيءَ کي جديد تحقيق ۾ ''ڪوشان-ساساني'' سڪي سازي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS ii. Kushano-Sasanian Coinage |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-02-coinage/}}</ref> چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ ساساني شهنشاهه [[شاپور ٻيون]] اوڀر ۾ مرڪزي اقتدار ٻيهر مضبوط ڪيو. سڪن جي شاهديءَ موجب 320ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي يا 330ع واري ڏهاڪي تائين گنڌارا جا ڪجهه علائقا سڌي ساساني حڪومت هيٺ اچي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ==== سنڌ، مڪران ۽ سامونڊي واپار ==== ساساني دور ۾ سنڌ جي اهميت رڳو زميني سرحدي علائقي طور نه، پر [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار سان ڳنڍيل خطي طور پڻ هئي. [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ وسيلي سنڌ جا بندرگاهه ايراني نار، مڪران، هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري ۽ هندي سمنڊ جي ٻين تجارتي مرڪزن سان ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ساساني سلطنت لاءِ [[مڪران]] ۽ سنڌوءَ جو ڇوڙ خاص سامونڊي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا. انهن رستن وسيلي ايران کان سنڌ ۽ اڳتي ڏکڻ ايشيا تائين واپاري جهازن جي آمدرفت ممڪن هئي. سنڌ ان لحاظ کان ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ زميني ۽ سامونڊي رابطي جو اهم علائقو رهي. ==== رتو ڪوٽ ==== سنڌ ۾ ساساني موجودگيءَ سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان هڪ ''[[رتو ڪوٽ]]'' آهي. اهو قلعو [[ڪراچي]] جي ويجهو [[گهارو]] واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي ڇوڙ سان لاڳاپيل هڪ ٻيٽ تي واقع آهي. قلعي جي چورس رٿا ۽ گول ڪنڊيدار برج ساساني فوجي اڏاوت سان مشابهت رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> آثار قديمه جي تحقيق ۾ رتو ڪوٽ کي ممڪن ساساني بنياد قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان جي تعمير کي [[بهرام پنجون|بهرام پنجين]] يا سندس ڪنهن جانشين جي دور سان ڳنڍڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref>Kervran, Monique, “Forteresses, entrepôts et commerce: une histoire à suivre depuis les ports du Sind et de la Makran jusqu'au Golfe Persique”, 1994, pp. 335–338.</ref> قلعي جي جاگرافيائي جاءِ پڻ اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌوءَ جي ڇوڙ ڀرسان اهڙي فوجي چوڪي ايران کان سنڌ ڏانهن ايندڙ سامونڊي واپاري جهازن جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي نگرانيءَ لاءِ موزون هئي. ''انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' پڻ رتو ڪوٽ جي هن امڪاني سامونڊي ۽ حڪمت عملي واري ڪردار ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== بهرام گور ۽ ديبل جي روايت ==== بعد جي فارسي ۽ اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[بهرام پنجون]]، جنهن کي ''بهرام گور'' پڻ چيو وڃي ٿو، کي سنڌ ۽ هندستان سان ڳنڍيندڙ قصا ملن ٿا. [[طبري]] ۽ ثعالبي سميت بعد جي ماخذن ۾ هڪ روايت آهي ته سنڌ جي حڪمران بهرام کي [[ديبل]]، مڪران ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڏنا هئا.<ref>Ṭabari, tr. Bosworth, ''The History of al-Ṭabarī'', Vol. V, pp. 100–102.</ref> جديد تحقيق انهن روايتن کي لفظي طور تاريخي حقيقت نه ٿي سمجهي، پر رتو ڪوٽ جهڙا ساساني طرز جا آثار ان دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ تي ساساني سياسي ۽ تجارتي دلچسپيءَ جا آزاد آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ساساني سڪا ۽ ثقافتي اثر ==== ساساني ۽ ڪوشان-ساساني سڪن جي اوڀر طرف ورڇ ايران، افغانستان، گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي معاشي ۽ سياسي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ذريعو آهي. ساساني سڪن جي هڪ پاسي عام طور شهنشاهه جي مخصوص تاج سان تصوير، جڏهن ته ٻئي پاسي [[زرتشتي]] آتشدان ۽ ان جي ٻنهي پاسن کان محافظ ڏيکاريا ويندا هئا. ساساني سياسي ۽ واپاري رابطن سان ايراني فني، سڪي سازيءَ ۽ انتظامي روايتن جا اثر سنڌو ماٿريءَ تائين پهتا. بهرحال، اهڙن ثقافتي اثرن کي سنڌ جي مڪمل ”فارسيائيزيشن“ طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ مقامي ڏکڻ ايشيائي، ايراني ۽ سامونڊي ثقافتي رابطن جو سنگم رهي. ==== وچ ايشيائي حملا ۽ ساساني اقتدار ۾ تبديليون ==== چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ دوران وچ ايشيا مان ايندڙ نون سياسي گروهن ساساني سلطنت جي اوڀرئين سرحدن تي دٻاءُ وڌايو. چوٿين صديءَ جي وچ ڌاري خانه بدوش حملن سان ڪوشان شاهن جي سياسي نظام کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ [[ڪيداري]] حڪمران باختر ۽ گنڌارا جي ڪجهه حصن ۾ اڀريا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> پنجين صديءَ ۾ [[هيفتالي]] وچ ايشيا ۽ اوڀر ايران ۾ هڪ طاقتور قوت بڻيا. 484ع ۾ ساساني شهنشاهه [[پيروز اول]] هيفتالين خلاف جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان ساساني سلطنت جي اوڀرئين پاليسيءَ کي سخت ڌڪ رسيو. پر هيفتالي حملن کان پوءِ **سنڌ سان ساساني لاڳاپا مڪمل طور ختم نه ٿيا**. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعا آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ سان سياسي ۽ واپاري لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ڇهين صديءَ ۾ [[خسرو اول]] جي دور ۾ ساساني سلطنت ٻيهر مضبوط ٿي ۽ وچ ايشيا ۾ هيفتالي اقتدار خلاف [[اولھ ترڪ خاقانيت|اولھ ترڪن]] سان گڏ ڪارروائي ڪئي. ساڳئي دور ۾ ايران ۽ هندي سمنڊ جي وچ ۾ سامونڊي واپار پڻ جاري رهيو. ==== ساساني دور جي پڄاڻي ==== ستين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ساساني سلطنت [[بازنطيني سلطنت]] سان ڊگهن جنگين ۽ اندروني سياسي بحران سبب ڪمزور ٿي وئي. 630ع واري ڏهاڪي کان [[عرب مسلمانن جي فارس جي فتح|عرب مسلمانن جي فتوحات]] ساساني سلطنت جي مرڪزي علائقن کي تيزيءَ سان ختم ڪري ڇڏيو ۽ 651ع ۾ آخري ساساني شهنشاهه [[يزدگرد ٽيون]] جي وفات سان ساساني شاهي حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> سنڌ ۾، بهرحال، سياسي ارتقا ايران کان مختلف هئي. هتي مقامي حڪمران گهراڻا موجود رهيا ۽ ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ ۾ [[راءِ گهراڻو]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ جي اهم سياسي قوتن طور سامهون آيا. ان ڪري سنڌ جي تاريخ ۾ ساساني اثر کان مقامي گهراڻن ڏانهن منتقليءَ کي ڪنهن هڪ مقرر تاريخ تي ٿيل مڪمل اقتدار جي تبديلي بدران هڪ ڊگهي ۽ پيچيده سياسي عمل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. === گپتا ۽ هُن دور === {{Main|گپتا سلطنت|هُن}} [[فائل:Gupta Empire at peak.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[گپتا سلطنت]] ۽ ان جي ڀرپاسي جون سياسي قوتون؛ سنڌو ماٿريءَ جا اتر اولهه وارا علائقا گپتن جي مرڪزي علائقي کان ٻاهر ڏيکاريل آهن]] چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ وارو دور سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ پيچيده تبديلين جو زمانو هو. هن عرصي ۾ اوڀر ۽ وچ اتر هندستان ۾ [[گپتا سلطنت]] هڪ وڏي طاقت طور اڀري، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ ان جي اولهه وارن علائقن ۾ [[ساساني سلطنت]]، آخري [[ڪوشان]] حڪمرانن، [[ڪيداري]]، [[الچون هُن|الچون هنن]] ۽ مختلف مقامي حڪمرانن جو اثر موجود رهيو. انهيءَ ڪري سنڌ کي هن سڄي عرصي دوران گپتا سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ پڪا تاريخي ثبوت موجود ناهن. ==== گپتا سلطنت ۽ سنڌو ماٿري ==== [[گپتا سلطنت]] جو بنياد ٽين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ پيو. [[چندرگپت اول]] ۽ خاص طور سندس جانشين [[سامدرگپت]] جي دور ۾ گپتا اقتدار گنگا جي ميدان کان ٻاهر ڪيترن علائقن تائين وڌيو. سامدرگپت جي سياسي فتوحات ۽ ٻين حڪمرانن سان لاڳاپن بابت اهم ترين همعصر ماخذ [[الهه آباد ستون|الهه آباد ستون جو ڪتبو]] آهي. [[فائل:SamudraguptaCoin.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[سامدرگپت]] جو سون جو سڪو]] الهه آباد ستون واري ڪتبي ۾ اتر اولهه سان لاڳاپيل ''ديوپتر-شاهي-شاهانوشاهي''، سڪا ۽ ٻين حڪمرانن جو ذڪر اچي ٿو. انهن کي گپتا سلطنت جي مرڪزي صوبن جي حڪمرانن طور نه، پر سامدرگپت سان سفارتي يا بالادستيءَ جا لاڳاپا رکندڙ ٻاهرين سياسي قوتن طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Fleet, J. F., ''Inscriptions of the Early Gupta Kings and their Successors'', Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. III, Calcutta, 1888.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهيءَ شاهديءَ مان گپتا شهنشاهن جي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، پر ان مان موجوده سنڌ تي سندن سڌي صوبائي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌ ۾ ساساني اثر ==== چوٿين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال سمجهڻ لاءِ [[ساساني سلطنت]] جي اوڀرئين توسيع پڻ اهم آهي. [[شاپور ٻيون|شاپور ٻئي]] جي حڪومت سان لاڳاپيل وچ فارسي ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساساني سلطنت جي اوڀرئين سياسي دائري ۾ سنڌ، [[سيستان]] ۽ توران شامل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ŠĀPUR II |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii/}}</ref> ساساني ۽ مقامي اقتدار جي صحيح نوعيت مختلف وقتن ۽ علائقن ۾ مختلف رهي هوندي. تنهنڪري چوٿين صديءَ جي سنڌ کي گپتا ۽ ساساني سلطنتن جي وچ ۾ سادي نموني ورهايل علائقو سمجهڻ بدران، مختلف مقامي ۽ علائقائي قوتن سان لاڳاپيل سرحدي سياسي خطي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== چندرگپت ٻيون ۽ اولهه طرف گپتا توسيع ==== [[چندرگپت ٻيون]] جي دور ۾ گپتا سلطنت اولهه طرف وڏي توسيع ڪئي. هن [[اولهه جا ساتراپ|اولهه جي سڪا ساتراپن]] کي شڪست ڏئي مالوا، گجرات ۽ ڀرپاسي جا علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيا. ان سان گپتن کي اولهه هندستان جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن تائين رسائي حاصل ٿي. اولهه ۾ گپتا توسيع باوجود سنڌ جي سڌي فتح يا ان کي گپتا صوبي طور شامل ڪرڻ بابت معتبر همعصر ثبوت واضح ناهن. ان ڪري گجرات ۽ مالوا تي گپتا فتح کي پاڻمرادو سنڌ جي فتح سان برابر قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== ڪيداري ۽ اتر اولهه ۾ تبديليون ==== چوٿين صدي عيسويءَ دوران [[ڪيداري]] نالي وچ ايشيائي حڪمران گروهه باختر، ڪابل ۽ گنڌارا جي سياسي منظرنامي ۾ اڀريو. ڪيدارين اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جون ڪيتريون روايتون اختيار ڪيون ۽ سندن سڪا پڻ ڪوشان نموني سان ويجهي مشابهت رکن ٿا. اتر پنجاب ۾ آخري ڪوشان حڪمرانن کان پوءِ ڪيداري سڪن جو ظاهر ٿيڻ سياسي اقتدار جي تبديليءَ جو اهم سڪي وارو ثبوت آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهن تبديلين سبب سنڌو ماٿريءَ جي اترين واپاري ۽ سياسي رابطن تي پڻ اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌ جي اندر ڪيدارين جي سڌي حڪومت جي حدن بابت ثبوت محدود آهن. ==== هُنن جو اڀار ==== [[فائل:Map of the Alkhon Huns and conquests.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[الچون هُن]] جي سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا ڏانهن سندن توسيع جو نقشو]] پنجين صدي عيسويءَ ۾ وچ ايشيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف هُن گروهه اهم سياسي قوت بڻيا. قديم هندستاني ماخذن ۾ انهن لاءِ عام طور ''هُوڻ'' جو نالو استعمال ٿيو، جنهن ڪري مختلف ڪيداري، الچون ۽ هيفتالي گروهن جي سڃاڻپ هميشه واضح ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي وچ ڌاري [[الچون هُن]] ڪابل ۽ ڪاپيسا کان اوڀر طرف وڌي [[گنڌارا]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيدارين کي پوئتي ڌڪيائون. سندن شروعاتي طاقتور حڪمرانن مان [[خنگيلا]] تقريباً 430/440ع کان 470ع تائين سرگرم رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> الچون سڪن تي شروعات ۾ ساساني سڪي سازيءَ جا واضح اثر موجود هئا. بادشاهه جي تصوير سان گڏ پٺئين پاسي ساساني طرز جو آتشدان جاري رهيو، جڏهن ته وقت سان گڏ برهمي لکت ۽ ڏکڻ ايشيائي مذهبي علامتون پڻ شامل ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> ==== گپتا سلطنت تي هُنن جو دٻاءُ ==== [[ڪمارگپت اول]] جي حڪومت جي آخري سال، تقريباً 454–455ع ۾، گپتا سلطنت کي هُن حملي کي منهن ڏيڻو پيو. ولي عهد [[اسڪندگپت]] ان حملي کي روڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس حڪومت دوران اتر اولهه کان حملا جاري رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تورامانا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ الچون هُن وڌيڪ اوڀر طرف وڌيا. تقريباً 500ع تائين سندن فوجون گپتا سلطنت جي مرڪزي علائقن تائين پهچي ويون هيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> تورامانا کان پوءِ [[مهرڪولا]] تقريباً 515–528ع دوران هُنن جو سڀ کان نمايان حڪمران ٿيو. سندس دور ۾ هُن اقتدار اتر اولهه کان اتر هندستان جي ڪيترن حصن تائين پکڙيل هو. مهرڪولا کان پوءِ هندستان ۾ الچون سياسي طاقت ڪمزور ٿي ۽ انهن مان ڪجهه گروهه ٻيهر ڪابل ۽ غزني طرف موٽي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> سنڌ تي الچون يا هيفتالي حڪمرانيءَ جي صحيح نوعيت بابت شاهدي اتر پنجاب ۽ گنڌارا جي ڀيٽ ۾ گهٽ واضح آهي. تنهنڪري سنڌ کي سڄي پنجين صديءَ دوران ڪنهن هڪ ''سفيد هُن سلطنت'' جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== مقامي سياسي قوتن جو اڀار ==== پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ دوران گپتا، ساساني، ڪيداري ۽ هُن قوتن ۾ ٿيندڙ تبديلين سان سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پڻ بدلجندي رهي. سنڌ بابت هن عبوري دور جا همعصر لکت وارا ماخذ محدود آهن، جنهن ڪري بعد جي مقامي گهراڻن جي ابتدا ۽ سندن صحيح تاريخ بابت مڪمل تسلسل قائم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڇهين صديءَ تائين سنڌ ۾ هڪ مقامي شاهي گهراڻو اڀريو، جنهن کي بعد جي اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[راءِ گهراڻو]] چيو ويو آهي. راءِ گهراڻي بابت سڀ کان مشهور تفصيلي بيان گهڻو پوءِ مرتب ٿيل ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل شروعاتي تاريخن ۽ سياسي حدن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي جي حڪومت سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم مقامي سياسي مرحلن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ ستين صديءَ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار ۾ آيو. ==== هرشاوردن ۽ سنڌ ==== ستين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ [[هرشاوردن]] هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت گنگا ۽ جمنا جي ميدانن ۾ وڏي سياسي قوت هئي، پر سنڌ کي هرشا جي سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ واضح همعصر ثبوت موجود ناهن. چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪيو ۽ سنڌ کي پنهنجي مقامي حڪمران ۽ ٻڌ مذهبي مرڪزن سان هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي علائقي طور بيان ڪيو. ان ڪري هرشا جي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر ۽ سنڌ تي سندس سڌي حڪومت ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === راءِ گهراڻي جو دور === {{Main|راءِ گهراڻو}} [[فائل:Rai Dynasty of Sindh under Rai Shasi II The Last.png|thumb|300px|ساڄو|[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي دور سان منسوب سنڌ جي رياست جو نقشو]] '''[[راءِ گهراڻو]]''' سنڌ جو هڪ قبل از اسلام حڪمران گهراڻو هو، جنهن بابت معلومات گهڻو ڪري ''[[چچ نامو]]'' ۽ ان تي دارومدار رکندڙ بعد جي فارسي تاريخي روايتن مان ملي ٿي. روايتي تاريخ نگاريءَ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي تقريباً ڇهين صدي عيسويءَ کان ستين صديءَ جي شروعات تائين رکيو وڃي ٿو، پر گهراڻي جي قيام جي صحيح تاريخ، ان جي حڪمرانن جي حڪومت جا سال ۽ سلطنت جون قطعي سرحدون همعصر ڪتبن يا ٻين سڌن تاريخي ثبوتن مان معلوم ناهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> راءِ گهراڻي جي اڀار واري زماني ۾ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پيچيده هئي. اڳين صدين دوران سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا مختلف حصا [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]]، [[ساساني سلطنت|ساساني]] ۽ وچ ايشيائي حڪمران گروهن جي سياسي اثر هيٺ رهيا هئا. پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪيداري]] ۽ [[الچون هُن]] جهڙين قوتن جي اڀار سان اڳوڻيون سياسي بناوتون تبديل ٿيون. انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌ ۾ راءِ حڪمرانن جي هڪ مقامي بادشاهت جو ذڪر ملي ٿو. ==== تاريخي ماخذ ==== راءِ گهراڻي بابت سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو. موجوده ''چچ نامو'' تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[علي ڪوفي]] سان منسوب هڪ فارسي متن آهي. روايتي طور علي ڪوفي دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اڳوڻي عربي ڪتاب جو فارسي ترجمو ڪيو هو. جديد تحقيق ۾، بهرحال، متن جي بڻ، ان جي پراڻن ماخذن ۽ ان ۾ محفوظ ٿيل شروعاتي سنڌ جي تاريخي مواد جي نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ڪجهه جديد محقق ''چچ نامي'' کي تيرهين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل اصل فارسي تصنيف سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا محقق ان ۾ اڳوڻن عربي ۽ مقامي سنڌي تاريخي ماخذن مان محفوظ ٿيل مواد جي موجودگيءَ جو دفاع ڪن ٿا. انهيءَ سبب راءِ گهراڻي بابت ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن کي استعمال ڪندي ماخذ جي دير سان ترتيب ۽ ٻين آزاد ثبوتن جي کوٽ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبن ۽ سڪن جي کوٽ سبب هن دور جي سياسي تاريخ مڪمل طور ٻيهر جوڙڻ ڏکيو آهي. سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليل ڪجهه سڪن کي راءِ حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر اهڙي سڃاڻپ تي ماهرن جو اتفاق ناهي. ==== گاديءَ جو هنڌ ۽ سياسي مرڪز ==== ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ حڪمرانن جي حڪومت جو مرڪز [[اروڙ]] هو، جيڪو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ويجهو هڪ اهم شهر هو. اروڙ بعد ۾ پڻ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم رهيو ۽ [[راجا چچ]] ۽ [[راجا ڏاهر]] سان لاڳاپيل روايتن ۾ نمايان جاءِ والاري ٿو. [[اروڙ]] جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ کي ڳنڍيندڙ رستن تي اهم مقام ڏنو. سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زميني رستن وسيلي سنڌ جا اندروني علائقا [[ملتان]]، [[مڪران]] ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل هئا. ==== سلطنت جون حدون ==== ''چچ نامي'' ۾ راءِ گهراڻي جي سنڌ کي هڪ وڏي بادشاهت طور پيش ڪيو ويو آهي. ان روايت موجب راءِ سلطنت جي مرڪزي علائقي ۾ سنڌو ماٿري شامل هئي، جڏهن ته ان جو سياسي اثر اتر طرف [[ملتان]]، اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ٻين سرحدي علائقن تائين پهتل هو. متن ۾ رياست جي مختلف حصن ۽ سرحدي انتظام جو پڻ ذڪر ملي ٿو. بهرحال، انهن بيانن کي جديد قومي يا صوبائي سرحدن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ مناسب ناهي. راءِ گهراڻي جي سموري دور لاءِ اهڙي وسيع علائقي تي مسلسل ۽ هڪجهڙي مرڪزي حڪومت جي تصديق ڪندڙ آزاد همعصر ثبوت محدود آهن. ==== حڪومت ۽ انتظام ==== راءِ رياست جي انتظام بابت ڄاڻ جو وڏو حصو پڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿو. ان ۾ سنڌ کي مرڪزي بادشاهت سان گڏ مختلف علائقائي انتظامي مرڪزن واري رياست طور پيش ڪيو ويو آهي. سرحدي علائقن ۾ مقامي حاڪمن ۽ فوجي عملدارن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته حڪومت مرڪز ۽ علائقائي اختيارين جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه رياست جي مواصلات، زراعت ۽ واپار لاءِ بنيادي اهميت رکندو هو. آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو هئي، جڏهن ته دريائي ۽ زميني رستا اندروني شهرن کي سامونڊي ۽ بين العلاقائي واپار سان ڳنڍيندا هئا. راءِ گهراڻي کي مڪمل طور جديد معنيٰ ۾ مرڪزي ۽ منظم بيروڪريٽڪ رياست قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. تنهنڪري انتظام، محصول ۽ فوج بابت بعد جي ماخذن ۾ ڏنل تفصيلن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت راءِ دور جي معيشت لاءِ اهم هئي. [[سنڌو درياهه]] زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو مکيه ذريعو هو، جڏهن ته هيٺين سنڌ جا رستا [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي سنڌ جا رابطا ايراني دنيا سان ۽ اتر طرف سنڌو ماٿري وسيلي پنجاب ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ واپاري رستن سان قائم هئا. قديم ۽ اوائلي وچئين دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ وارا بندرگاهه هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو حصو رهيا هئا. ان وسيع تجارتي پسمنظر سبب راءِ دور جي سنڌ کي پڻ ڏکڻ ايشيا ۽ ايراني دنيا جي وچ واري اهم علائقي طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ راءِ گهراڻي جي مخصوص واپاري پاليسين بابت سڌا ثبوت تمام گهٽ آهن. ==== مذهب ۽ سماج ==== ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] سنڌ ۾ اڳين صدين کان موجود هو ۽ ڪيترن هنڌن تي ٻڌ خانقاهون ۽ مذهبي برادريون قائم هيون. ان سان گڏ برهمڻي ۽ ٻين مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار پڻ موجود هئا. ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ حڪمرانن ۽ سندن رعيت جي مذهبي سڃاڻپ بابت مختلف تفصيل ملن ٿا. بعد ۾ ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪندڙ چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] سنڌ ۾ ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪو ان ڳالهه جو آزاد ثبوت آهي ته عرب فتح کان اڳ سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگي جاري هئي. تنهن هوندي به راءِ حڪمرانن جي مخصوص مذهبي پاليسي يا جديد مفهوم واري ''مذهبي رواداري'' بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي پاليسيءَ لاءِ همعصر انتظامي دستاويز موجود ناهن. ==== راءِ حڪمران ==== ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ گهراڻي جا پنج حڪمران بيان ڪيا وڃن ٿا. سندن نالن جون صورتون مختلف ترجمن ۽ جديد تصنيفن ۾ مختلف ملن ٿيون. حڪمرانن جي روايتي ترتيب هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. انهن حڪمرانن لاءِ جديد تصنيفن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص حڪومت جا سال ڏنا وڃن ٿا، پر اهي تاريخون همعصر ڪتبن، سڪن يا ٻين آزاد ماخذن سان يقيني طور ثابت ٿيل ناهن. ان ڪري انهن کي قطعي تاريخن بدران روايتي حڪمرانيءَ جي ترتيب طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== راءِ ساهيرس ٻيو ==== ''چچ نامي'' جي بيان ۾ [[راءِ ساهيرس ٻيو]] بعد وارن راءِ حڪمرانن مان اهم حڪمران طور سامهون اچي ٿو. روايت موجب سندس دور ۾ سنڌ کي ٻاهرين فوجي خطري کي منهن ڏيڻو پيو. ان واقعي جا تفصيل بنيادي طور ''چچ نامي'' تي دارومدار رکن ٿا ۽ انهن جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي. راءِ ساهيرس ٻئي کان پوءِ [[راءِ ساهسي ٻيو]] تخت تي ويٺو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ==== راءِ ساهسي ٻيو ۽ چچ جو عروج ==== [[راءِ ساهسي ٻيو]] جي دور بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً وڌيڪ تفصيلي روايت ملي ٿي. ان موجب [[راجا چچ|چچ]] هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ شروعات ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ سرڪاري ڪم سان وابسته ٿيو. پنهنجي قابليت سبب هو درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل ڪندو ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. راڻي ۽ درٻاري سياست سان لاڳاپيل واقعن کان پوءِ چچ سنڌ جو تخت حاصل ڪيو. هن اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ هڪ نئين حڪمران خاندان جو بنياد وڌو. هن روايت جي تفصيلن، خاص طور چچ جي تخت حاصل ڪرڻ ۽ راڻيءَ سان سندس تعلق بابت، بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي. متن جي دير سان ترتيب سبب جديد تاريخ نگاري انهن واقعن کي مڪمل طور آزاد ۽ همعصر شاهديءَ سان ثابت ٿيل واقعا نٿي سمجهي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات ۽ [[راجا چچ]] جي اقتدار حاصل ڪرڻ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روايتي chronology ۾ هي اقتدار جي تبديلي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات، اڪثر تقريباً 632ع، ۾ رکي وڃي ٿي، پر ان سال کي قطعي همعصر تاريخ سمجهڻ بدران روايتي تاريخ طور پيش ڪرڻ گهرجي. چچ جي تخت نشينيءَ سان سنڌ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ٿيو. چچ کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر]] ۽ پوءِ سندس خاندان جا ٻيا فرد سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمران ٿيا. آخرڪار [[راجا ڏاهر]] هن گهراڻي جو آخري اهم حڪمران ٿيو، جنهن جي حڪومت 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران ختم ٿي. ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻو سنڌ جي قبل از اسلام سياسي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل آهي جيڪو قديم سلطنتن ۽ اٺين صديءَ جي عرب فتح جي وچ ۾ اچي ٿو. هن دور ۾ سنڌو ماٿري هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي خطي طور برقرار رهي، جنهن جا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، مڪران ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان لاڳاپا موجود هئا. بهرحال، راءِ دور جي تاريخ لکڻ ۾ ماخذن جي کوٽ هڪ بنيادي مسئلو آهي. گهراڻي بابت تفصيلي روايت ڪيترين صدين پوءِ موجوده صورت اختيار ڪندڙ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جڏهن ته راءِ حڪمرانن سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبا ۽ سڪا اڃا تائين دستياب ناهن. ڪجهه سڪن کي راءِ گهراڻي سان ڳنڍڻ جون جديد تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر انهن نسبتُن تي ماهرن جو اتفاق موجود ناهي. انهيءَ ڪري راءِ گهراڻي جي حڪمرانن، صحيح تاريخن، انتظام ۽ سلطنت جي سرحدن بابت ڪيترين روايتي دعوائن کي تاريخي امڪان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === برهمڻ گهراڻي جو دور === {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(تقريباً 632ع – 712ع)'' [[فائل:Sindh 700ad.jpg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 700ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور واري سنڌ ۽ ڀرپاسي جون سياسي قوتون]] [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن کي عام طور '''[[برهمڻ گهراڻو]]'''، '''چچ گهراڻو''' يا '''چچ خاندان''' چيو وڃي ٿو. هن خاندان جو بنياد [[راجا چچ]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ، سندس فوجي مهمن ۽ سندس جانشينن بابت سڀ کان تفصيلي روايت ''[[چچ نامو]]'' ۾ محفوظ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' جي موجوده فارسي صورت [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 13هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ مرتب ڪيو. روايتي بيان موجب اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو هو. جديد تحقيق ۾ متن جي بڻ ۽ ان ۾ موجود قديم مواد جي نوعيت بابت مختلف رايا آهن، پر اهو قبل از اسلام سنڌ، چچ خاندان ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فتح بابت سڀ کان اهم تفصيلي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو مکيه سياسي مرڪز [[اروڙ]] هو. ان دور ۾ سنڌو ماٿريءَ ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سامونڊي ڪناري تي [[ديبل]] جهڙا شهر پڻ سياسي، مذهبي يا تجارتي اهميت رکندا هئا. اتر طرف [[ملتان]] هڪ اهم علائقائي مرڪز هو. ''چچ نامي'' ۾ چچ جي حڪومت ۽ فوجي مهمن کي موجوده سنڌ کان ٻاهر اتر ۽ اولهه وارن سرحدي علائقن تائين بيان ڪيو ويو آهي، پر انهن حدن کي جديد رياستي سرحدن وانگر مقرر سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت هن دور ۾ خاص اهميت رکي ٿي. [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جون شاخون آبپاشي، زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو بنياد هيون، جڏهن ته [[ديبل]] جهڙا سامونڊي مرڪز سنڌ کي [[عربي سمنڊ]] جي واپاري نظام سان ڳنڍيندا هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي ايران ۽ عرب دنيا ڏانهن زميني ۽ سامونڊي رابطا موجود هئا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ==== چچ جو اقتدار ۾ اچڻ ==== [[File:Map of the Chachas circa 650 CE.png|thumb|300px|left|تقريباً 650ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ هيٺ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو.]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب [[راجا چچ|چچ]] اروڙ سان تعلق رکندڙ هڪ برهمڻ هو، جيڪو راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي انتظام سان وابسته ٿيو ۽ آهستي آهستي درٻار ۾ اثر حاصل ڪيائين. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي صورتحال ۾ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ اڳوڻي حڪمران جي بيوهه راڻي سوهندي سان شادي ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' موجب چچ کي اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ مختلف مقامي ۽ سرحدي حڪمرانن کي پنهنجي تابع ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلائڻيون پيون. روايت ۾ سندس مهمن جو دائرو [[سيوستان]]، [[برهمڻ آباد]]، اتر سنڌ ۽ مڪران جي سرحدن تائين بيان ڪيو ويو آهي. انهن مهمن جي نتيجي ۾ هن راءِ گهراڻي کان مليل رياستي ڍانچي تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ جي فتوحات ۽ سندس سلطنت جي حدن بابت گهڻو تفصيل ''چچ نامي'' مان ملي ٿو؛ آزاد همعصر ڪتبن ۽ ٻين ماخذن جي کوٽ سبب انهن تفصيلن کي تاريخي روايت جي حيثيت سان پيش ڪيو وڃي ٿو. ==== مذهب ۽ سماج ==== ستين صديءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] ۽ برهمڻي مذهبي روايتون ٻئي موجود هيون، جڏهن ته مختلف شهرن ۽ علائقن ۾ انهن جي سماجي اثر جي نوعيت مختلف هئي. ''چچ نامو'' پاڻ به قبل از اسلام سنڌ جي ٻڌ ۽ برهمڻ حڪمران خاندانن بابت مواد محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو سفر ڪيو. سندس سفرنامي ۾ سنڌ اندر ٻڌ خانقاهن، راهبن ۽ ٻين مذهبي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چچ گهراڻي جي شروعاتي دور ۾ ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو هو.<ref>{{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World |url=https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsua |publisher=Trübner & Co. |year=1884}}</ref> ==== عربن سان شروعاتي رابطا ==== سنڌ ۽ عرب دنيا جا تجارتي رابطا اسلام کان اڳ به موجود هئا. ستين صديءَ ۾ اسلامي خلافت جي اوڀر طرف توسيع کان پوءِ عرب فوجون [[مڪران]] تائين پهتيون. ''چچ نامو'' ۽ عربي تاريخي روايتون مڪران ۽ سنڌ جي سرحد تي شروعاتي عرب فوجي سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> [[راشدون خلافت]] جي دور ۾ مڪران فتح ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي اندر وڌيڪ اڳڀرائي محدود رهي. بعد ۾ [[اموي خلافت]] جي دور ۾ مڪران عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين جو اهم سرحدي مرڪز بڻيو، جنهن سنڌ سان عرب سياسي رابطن کي وڌيڪ سڌو بڻايو. ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي تاريخ ۽ حڪومت جي صحيح سالن بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. روايتي ترتيب هيٺين ريت ڏني وڃي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! حڪمران ! روايتي دورِ حڪومت ! مختصر بيان |- | [[راجا چچ]] | تقريباً 632ع–671ع | گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيائين. |- | [[راجا چندر]] | تقريباً 671ع–679ع | چچ جو ڀاءُ، جنهن چچ جي وفات کان پوءِ حڪومت سنڀالي. |- | [[راجا ڏاهر]] | تقريباً 679ع–712ع | چچ جو پٽ ۽ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ سنڌ تي اموي فوجي فتح ٿي. |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ ۽ ڏاهر جي وچ واري جانشينيءَ جي صورتحال سادي نه هئي. چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[راجا چندر|چندر]] اقتدار ۾ آيو. چندر کان پوءِ چچ جي پٽن، خاص طور [[راجا ڏاهر|ڏاهر]]، گهراڻي جي حڪومت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف علائقن تي خاندان جي ٻين فردن جي اختيار جو ذڪر پڻ ''چچ نامي'' ۾ ملي ٿو. ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[فائل:Raja dahir.jpg|thumb|220px|ساڄو|هڪ هندستاني حڪمران جي ويهين صديءَ جي شروعات واري تصوير، جيڪا اڳ [[راجا ڏاهر]] سان منسوب ڪئي ويندي رهي آهي]] [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران هو. هو [[راجا چچ]] جو پٽ هو ۽ ستين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي وڏي حصي تي سندس اقتدار قائم ٿيو. سندس دور تائين [[اموي خلافت]] مڪران تائين پنهنجو اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ سنڌ ان جي اوڀرئين سرحد سان لڳندڙ اهم سياسي خطو بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ سنڌ خلاف اموي مهم جا مختلف سبب بيان ٿيل آهن. ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب سري لنڪا کان ايندڙ هڪ سامونڊي جهاز کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڀرسان ڦريو ويو ۽ ان واقعي کان پوءِ عراق جي اموي گورنر [[حجاج بن يوسف]] ۽ ڏاهر جي وچ ۾ تڪرار وڌيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ هن واقعي کي حملي جو واحد سبب سمجهڻ بدران اموي خلافت جي مڪران تائين اڳڀرائي، سرحدي سياست ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رستن جي وسيع پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== سنڌ تي اموي فتح ==== {{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ جي فتح}} 711ع يا 712ع ۾ [[حجاج بن يوسف]] جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان اموي سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. سندس فوج مڪران مان اڳتي وڌي پهرين [[ديبل]] جو گهيرو ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ديبل کان پوءِ عرب فوج [[نيرون ڪوٽ]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن وڌي. ڏاهر پنهنجي فوج گڏ ڪري سنڌوءَ جي علائقي ۾ عرب لشڪر جو مقابلو ڪيو. 712ع ۾ ٻنهي فوجن جي فيصلاڪن جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو. سندس موت کان پوءِ به سنڌ جي فتح فوري طور مڪمل نه ٿي؛ محمد بن قاسم کي [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ پوءِ [[ملتان]] سميت مختلف مرڪزن تي الڳ فوجي ڪارروايون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ڏاهر جي موت ۽ سندس خاندان جي مختلف سياسي مرڪزن جي شڪست کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو [[اموي خلافت]] جي انتظام هيٺ آيو. ان سان برهمڻ گهراڻي جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ [[عرب سنڌ|عرب حڪمرانيءَ]] جو دور شروع ٿيو. ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم سياسي مرحلن مان هڪ هو. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جا مختلف سياسي مرڪز هڪ مقامي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته سنڌ جا زميني ۽ سامونڊي رابطا مڪران، ايراني دنيا، عرب سمنڊ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن سان جاري رهيا. هن دور جي تاريخ جي تعمير ۾ هڪ بنيادي مسئلو ماخذن جي نوعيت آهي. ''چچ نامو'' برهمڻ گهراڻي ۽ عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان مهيا ڪري ٿو، پر ان جي موجوده صورت واقعن کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿي. ان جي باوجود، ان ۾ سنڌ جي مقامي برهمڻي تاريخي روايت سان گڏ عرب فتح بابت اهڙو مواد پڻ محفوظ آهي جيڪو [[البلاذري]]، [[طبري]]، [[يعقوبي]] ۽ ٻين شروعاتي اسلامي مؤرخن جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> 712ع واري اموي فتح سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي. تنهن هوندي به ان کي سنڌ جي اڳوڻي سماجي ۽ ثقافتي نظام جي هڪدم خاتمي طور نه ڏٺو وڃي؛ فتح کان پوءِ به ڪيترائي مقامي انتظامي، زرعي، شهري ۽ مذهبي ڍانچا برقرار رهيا ۽ نئين عرب انتظام سان مختلف صورتن ۾ هم آهنگ ٿيا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. === عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> سنڌ کي ٽن سرڪارن ۾ ورھايو ويو جن مان [[ٺٽو سرڪار]] ۽ [[سيوھڻ سرڪار]] [[ٺٽو صوبو]] جو حصو ھيون ۽ اتر واري [[بکر سرڪار]] [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جو حصو رھي. اھي سرڪارون پرڳڻن ۾ ورھايل ھيون. === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خدا آباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خدا آباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خدا آباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلھوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خدا آباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلھوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلھوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلھوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"/> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli"/>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان ۾: ون يونٽ کان اڳ وارو دور === ''(1947ع–1955ع)'' [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ آزاديءَ کان پوءِ 1955ع تائين سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري طور ڪم ڪندي رهي]] [[فائل:NJV High School, Karachi 11.jpg|thumb|250px|کاٻو|[[اين جي وي هاءِ اسڪول]] جي عمارت، جتي سنڌ جي شروعاتي قانون ساز اداري جون گڏجاڻيون پڻ ٿينديون رهيون]] 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ، برطانوي هندستان جي صوبي مان نئين [[ڊومينين آف پاڪستان]] جو هڪ صوبو بڻجي وئي. ان وقت سنڌ جو آئيني ۽ انتظامي ڍانچو بنيادي طور [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جاري رهيو. صوبي ۾ گورنر تاج يا پوءِ پاڪستان جي وفاقي سربراهه جو نمائندو هو، جڏهن ته روزمره صوبائي حڪومت [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏي وزير]] ۽ سندس ڪابينا هلائيندي هئي. [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] قانون ساز اداري طور برقرار رهي ۽ آزاديءَ کان پوءِ لڏپلاڻ، آبادڪاري، زمين، تعليم، ماليات ۽ صوبائي انتظام جهڙن مسئلن کي منهن ڏنو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ وقت [[محمد ايوب کهڙو]] سنڌ جو پهريون وڏو وزير بڻيو، جڏهن ته اڳوڻو وڏو وزير [[غلام حسين هدايت الله]] صوبي جو پهريون پاڪستاني گورنر مقرر ٿيو. آزاديءَ کان 1955ع تائين سنڌ جي سياست ۾ حڪومتن جي تيز تبديلي، گورنرن جي مداخلت، پارٽي اندر اختلافن، مهاجرن جي آبادڪاري، ڪراچي جي آئيني حيثيت ۽ وفاق–صوبو لاڳاپن جا مسئلا نمايان رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ سماجي تبديليون ==== [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] سنڌ جي آبادي، شهري سماج ۽ معاشي بناوت ۾ تمام وڏي تبديلي آندي. سنڌ پنجاب يا بنگال وانگر سرحدي طور ورهائي نه وئي، پر آباديءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي سبب صوبي هڪ قسم جي آباديءَ واري ورهاڱي مان گذريو. هندستان جي مختلف علائقن، خاص طور اتر هندستان، دهلي، يوپي، حيدرآباد دکن ۽ ٻين شهري مرڪزن مان وڏي انگ ۾ مسلمان مهاجر سنڌ پهتا، جڏهن ته سنڌ جي هندن ۽ سکن جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو.<ref>{{cite journal |title=Sindh, 1947 and Beyond |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |year=2016 |doi=10.1080/00856401.2016.1244752}}</ref><ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021 |chapter=Partition, Migration, and ‘Sons of the Soil’}}</ref> شروعات ۾ سنڌ جا ڪيترائي هندو، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، پنهنجي اباڻي هنڌن تي رهڻ جي اميد رکندا هئا، پر 1947ع جي آخر ۽ جنوري 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۽ ٻين هنڌن تي فرقيواراڻي بيچيني ۽ عدم تحفظ وڌڻ کان پوءِ لڏپلاڻ تيزيءَ سان وڌي. جديد تحقيق موجب سنڌ مان هندن جي وڏي لڏپلاڻ سماجي خوف، ملڪيت جي غيريقيني صورتحال، اقتصادي دٻاءَ ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Afzal |first1=Nasreen |last2=Burdi |first2=Mukhtiar Ahmed |title=Deliberations on Exodus of Hindu Community from Sindh |journal=Ma’arif Research Journal |year=2020 |pages=21–36}}</ref> ٻئي طرف هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي آبادڪاري نئين صوبائي ۽ وفاقي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن انتظامي مسئلن مان هڪ بڻجي وئي. رهائش، کاڌي، روزگار، زمين ۽ ڇڏيل ملڪيتن جي ورڇ لاءِ ڪيمپون ۽ بحاليءَ جا انتظام قائم ڪيا ويا. ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ نئين آباديءَ جي اچڻ سان شهرن جي لساني، تعليمي، انتظامي ۽ معاشي بناوت تيزيءَ سان بدلجي وئي.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |volume=32 |issue=2 |year=2019}}</ref> خاص طور [[ڪراچي]] ۾ تبديلي انتهائي تيز هئي. ورهاڱي کان اڳ شهر جي واپار، تعليم ۽ پيشاور زندگيءَ ۾ سنڌي هندو ۽ ٻيون غير مسلم برادريون نمايان هيون؛ سندن وڏي لڏپلاڻ ۽ اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجرن جي اچڻ سان شهر چند سالن اندر هڪ نئين مهاجر اڪثريتي شهري سماج ۾ تبديل ٿي ويو. هن تبديليءَ سان سنڌ جي شهري سياست، روزگار، ملڪيت، ٻولي ۽ نمائندگيءَ بابت نوان سياسي سوال پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== ڪراچي جي سنڌ کان علحدگي ==== [[ڪراچي]] آزاديءَ وقت هڪ ئي وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ پاڪستان جي وفاقي گادي هئي. وفاقي حڪومت جلد ئي شهر کي سڌي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ جي تجويز ڏني. 24 مئي 1948ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ڪراچي کي وفاقي گادي قرار ڏيڻ واري تجويز منظور ڪئي، جڏهن ته 23 جولاءِ 1948ع کان ''پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ آف دي فيڊرل ڪيپيٽل) آرڊر 1948ع'' تحت ڪراچي ۽ ڀرپاسي جي مقرر علائقي کي سنڌ کان ڌار ڪري [[وفاقي گادي وارو علائقو، پاڪستان|وفاقي گادي وارو علائقو]] بڻايو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref><ref>{{cite court |litigants=Muhammad Abbas v. Essa E. H. Jaffer |reporter=PLD |opinion=Karachi 1 |year=1970}}</ref> ڪراچي جي علحدگي سنڌ جي آزاديءَ کان پوءِ واري سياست جي سڀ کان اهم وفاقي–صوبائي تڪرارن مان هڪ بڻجي وئي. ڪيترن سنڌي نمائندن علحدگيءَ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو بندرگاهه، مالي مرڪز، صنعتي شهر ۽ تاريخي گادي هئي. وفاقي حڪومت ان جي ابتڙ دليل ڏنو ته نئين ملڪ جي قومي گادي لاءِ الڳ انتظام، وسيع وفاقي اختيار ۽ وڏي مالي سرمائي جي ضرورت هئي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ڪراچي ڌار ٿيڻ کان پوءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سنڌ حڪومت جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو ۽ صوبائي ادارن جو وڏو حصو اتي منتقل ٿيو. هن تبديليءَ جو سنڌ جي سياسي سڃاڻپ ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي بحث تي ڊگهي مدي وارو اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== صوبائي سياست ۽ حڪومتون ==== 1947ع کان 1955ع تائين سنڌ ۾ سياسي عدم استحڪام نمايان رهيو. [[محمد ايوب کهڙو]] آگسٽ 1947ع کان اپريل 1948ع تائين وڏو وزير رهيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[پير الاهي بخش]]، [[محمد يوسف عبدالله هارون]] ۽ [[قاضي فضل الله عبيدالله]] جون حڪومتون قائم ٿيون. ايوب کهڙو مارچ 1951ع ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، پر ڊسمبر 1951ع ۾ صوبي ۾ گورنر راڄ لاڳو ڪيو ويو، جيڪو مئي 1953ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1953ع ۾ سنڌ ۾ نئين صوبائي چونڊ ٿي ۽ نئين اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[پيرزادو عبد الستار]] 1953ع کان 1954ع تائين وڏو وزير رهيو؛ ان کان پوءِ ايوب کهڙو ٽيون ڀيرو وڏو وزير ٿيو ۽ ون يونٽ جي قيام تائين عهدي تي رهيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 1953ع واري چوٿين اسيمبليءَ جو باقاعده دور سيپٽمبر 1953ع کان مارچ 1955ع تائين رهيو.<ref>{{cite web |title=Fourth Assembly, 1953–1955 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_4th_assembly.pdf |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ]] شروعاتي سالن ۾ مرڪزي جماعت رهي، پر ان جي اندر شخصي ۽ گروهي اختلاف وڌندا رهيا. [[جي. ايم. سيد]] ۽ ٻين سنڌي سياستدانن صوبائي خودمختياري، ڪراچي، زمين ۽ سنڌي سياسي نمائندگيءَ بابت مرڪزي پاليسين تي تنقيد ڪئي. 1953ع کان 1955ع تائين جي. ايم. سيد سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ طور درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Former Opposition Leaders |url=https://pas.gov.pk/former-opposition-leaders |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1947ع–1948ع | style="background:#eef5e9;" | آزاديءَ کان پوءِ پهريون وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پير الاهي بخش]] | style="background:#eaf2f8;" | 1948ع–1949ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد يوسف عبدالله هارون]] | style="background:#f4f8fc;" | 1949ع–1950ع | style="background:#eef5e9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[قاضي فضل الله عبيدالله]] | style="background:#eaf2f8;" | 1950ع–1951ع | style="background:#e2f0d9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1951ع | style="background:#eef5e9;" | ٻيو دور |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''گورنر راڄ، ڊسمبر 1951ع – مئي 1953ع''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پيرزادو عبد الستار]] | style="background:#eaf2f8;" | 1953ع–1954ع | style="background:#e2f0d9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1954ع–1955ع | style="background:#eef5e9;" | ٽيون دور؛ [[ون يونٽ]] تائين |} <ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا گورنر، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | دور |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام حسين هدايت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | 14 آگسٽ 1947ع – 4 آڪٽوبر 1948ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[شيخ دين محمد]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | آڪٽوبر 1948ع – نومبر 1952ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ميان امين الدين]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | نومبر 1952ع – مئي 1953ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | مئي 1953ع – آگسٽ 1953ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[حبيب ابراهيم رحمت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | آگسٽ 1953ع – جون 1954ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | جون 1954ع – 14 آڪٽوبر 1955ع |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== قانون ساز ادارا ==== سنڌ جي صوبائي قانون ساز اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ به برطانوي دور کان ورثي ۾ مليل آئيني فريم ورڪ تحت ڪم ڪندي رهي. 1946ع ۾ چونڊيل اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي صوبائي قانون ساز اداري طور جاري رهي. سنڌ اسيمبلي لڏپلاڻ، بحالي، زمين، محصول، تعليم ۽ صوبائي انتظام سان لاڳاپيل مسئلن تي قانون سازي ۽ بحث جو مرڪز هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ اسيمبليءَ جي سربراهي پڻ تبديل ٿيندي رهي. [[سيد ميران محمد شاهه]] 1948ع تائين اسپيڪر رهيو، جڏهن ته [[آغا بدرالدين خان دراني]] 1949ع کان 1951ع تائين ۽ [[مير غلام علي ٽالپر]] 1953ع کان 1955ع تائين اسپيڪر رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ==== [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت، ڪراچي؛ هيءَ عمارت پاڪستان جي قيام وقت سنڌ چيف ڪورٽ جو مرڪز هئي]] آزاديءَ وقت صوبي جو اعليٰ عدالتي ادارو '''سنڌ چيف ڪورٽ''' هو. هي عدالت 15 اپريل 1940ع ۾ اڳوڻي جوڊيشل ڪمشنر ڪورٽ کي ترقي ڏئي قائم ڪئي وئي هئي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ به صوبي لاءِ اعليٰ سول ۽ فوجداري عدالت طور ڪم ڪندي رهي.<ref>{{cite web |title=History of Sindh High Court |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> 1947ع ۾ [[حاتم بي طيبجي]] سنڌ چيف ڪورٽ جو چيف جج بڻيو. ان وقت عدالت ۾ ڊينس نيل او سليوان، ٽي. وي. ٿاڌاڻي، جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن، حسن علي جي. آغا ۽ منڪشا رستمجي مهر سميت جج شامل هئا. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري تاريخ موجب هي ادارو آزاديءَ کان پوءِ به پنهنجي عدالتي تسلسل سان قائم رهيو ۽ ون يونٽ ٺهڻ کان پوءِ ان جو ادارتي ڍانچو اولهه پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> هن دور ۾ عدالتي نظام اڃا برطانوي هندستان کان ورثي ۾ مليل قانونن، سول ۽ فوجداري ضابطن ۽ عدالتي ڍانچي تي وڏي حد تائين قائم هو. پاڪستان جي مستقل آئين جي غير موجودگيءَ سبب 1935ع واري ايڪٽ ۽ پاڪستان جي عبوري آئيني حڪمن تحت وفاقي ۽ صوبائي ادارا ڪم ڪندا رهيا. ==== تعليم، ٻولي ۽ ثقافتي تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تعليمي ۽ لساني منظرنامي ۾ پڻ تيز تبديليون آيون. سنڌي هندو استادن، ليکڪن، ناشرن ۽ پڙهيل شهري طبقي جي وڏي لڏپلاڻ سان سنڌي علمي ۽ ادبي ادارن کي نقصان رسيو، جڏهن ته هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن جي آمد سان خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو تعليم ۽ ادب کي نئون ادارتي بنياد مليو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ڪراچي سنڌ کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي شهري ۽ سرڪاري حيثيت بابت تڪرار وڌيو. ٻوليءَ جي تاريخ تي تحقيق موجب 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ذريعن وارا اسڪول موجود هئا، پر ايندڙ سالن ۾ اردو ذريعي تعليم تيزيءَ سان وڌي. هي تبديليون اڳتي هلي سنڌي ٻولي ۽ صوبائي سڃاڻپ بابت سياسي تحريڪن جي اهم پسمنظر بڻيون.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> [[سنڌ يونيورسٽي]]، جيڪا 1947ع ۾ ڪراچي ۾ قائم ٿي هئي، ڪراچي جي وفاقي انتظام هيٺ وڃڻ کان پوءِ حيدرآباد منتقل ڪئي وئي. ان سان حيدرآباد سنڌ جي اعليٰ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجڻ لڳو. ٻئي طرف 1951ع ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] قائم ٿيڻ سان وفاقي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ نئون اعليٰ تعليمي ادارو وجود ۾ آيو. سنڌي ادب ۽ ثقافت لاءِ هي دور هڪ ئي وقت نقصان ۽ نئين تنظيم جو زمانو هو. هندستان ڏانهن لڏي ويل سنڌي هندو اديبن ۽ دانشورن سنڌي ادب جون نيون مرڪزون بمبئي، ڪڇ، راجسٿان ۽ ٻين هنڌن تي قائم ڪيون، جڏهن ته پاڪستان ۾ سنڌي اديبن، استادن ۽ سياسي ڪارڪنن سنڌي ٻولي، لوڪ ادب ۽ تاريخي سڃاڻپ جي تحفظ کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي. ==== زمين، معيشت ۽ شهري تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ ڇڏيل شهري گهرن، دڪانن، ڪارخانن ۽ زرعي ملڪيتن جو سوال سنڌ جي سياسي معيشت جو مرڪزي مسئلو بڻيو. هندستان لڏي ويل غير مسلم مالڪن جي ملڪيتن کي ''ايويڪيو پراپرٽي'' جي قانوني زمري هيٺ آندو ويو ۽ انهن مان وڏي حصي کي هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي بحاليءَ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ملڪيت جي ورڇ، دعوائن ۽ شهري زمين جي استعمال سنڌ جي شهرن جي سماجي ۽ اقتصادي بناوت تي ڊگهو اثر وڌو.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |year=2019}}</ref> ڪراچي جي وفاقي گادي بڻجڻ سان وفاقي سرڪاري ملازمن، سفارتخانن، واپاري ڪمپنين، بئنڪن ۽ صنعتي ادارن جي تيز واڌ ٿي، پر ان سان گڏ سنڌ حڪومت شهر جي وڏي محصولي ۽ معاشي بنياد کان محروم ٿي. ان مسئلي سنڌ جي سياسي اڳواڻن ۾ مالي خودمختياري ۽ وفاقي مرڪز سان وسيلن جي ورڇ بابت خدشا پيدا ڪيا.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ زرعي معيشت، زمينداري ۽ آبپاشي صوبي جي معاشي ڍانچي جا مرڪزي عنصر رهيا. پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ زرعي پيداوار ۽ آبپاشي منصوبن کي وڏي اهميت حاصل رهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ واپار، ننڍي صنعت، بينڪنگ ۽ بندرگاهي سرگرمين جو ڪردار تيزيءَ سان وڌيو. ==== خيرپور رياست ==== ان وقت جي سياسي جاگرافيءَ ۾ [[خيرپور رياست]] کي سنڌ صوبي کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. خيرپور هڪ [[پاڪستان جون نوابي رياستون|نوابي رياست]] طور پاڪستان سان الحاق ڪيو، پر 1947ع کان 1955ع تائين انتظامي طور سنڌ صوبي جو حصو نه هئي. 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت خيرپور سميت اولهه پاڪستان جون نوابي رياستون ۽ صوبا نئين [[اولهه پاڪستان]] صوبي ۾ ضم ڪيا ويا. ===== ون يونٽ ڏانهن اڳڀرائي ===== 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وفاقي سطح تي اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن کي هڪ انتظامي وحدت ۾ گڏ ڪرڻ جي تجويز مضبوط ٿي. ان منصوبي جو مقصد سرڪاري طور اولهه ۽ اوڀر پاڪستان جي وچ ۾ آئيني برابري پيدا ڪرڻ، انتظامي خرچ گهٽائڻ ۽ اولهه پاڪستان لاءِ هڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ ٻڌايو ويو، پر سنڌ ۾ ان جي مخالفت صوبائي سڃاڻپ، ٻولي، زمين، وسيلن ۽ خودمختياريءَ جي خدشن جي بنياد تي ٿي. 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪئي وئي ۽ ان کي پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبي، بلوچستان سان لاڳاپيل علائقن ۽ نوابي رياستن سان گڏ [[اولهه پاڪستان]] جي نئين صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. ان سان 1936ع کان قائم سنڌ جي الڳ صوبائي حڪومت ۽ قانون ساز اداري جو پهريون مرحلو ختم ٿيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ وارو دور === {{Main|ون يونٽ}} ''(14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع)'' 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو، بلوچستان سان لاڳاپيل انتظامي علائقا ۽ اولهه پاڪستان جون مختلف رياستون ۽ علائقا گڏ ڪري '''[[اولهه پاڪستان]]''' نالي هڪ صوبو قائم ڪيو ويو. ان سان سنڌ جي 1936ع کان قائم الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ [[سنڌ اسيمبلي]] پڻ تحليل ٿي وئي. نئين صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[لاهور]] مقرر ڪيو ويو. مرڪزي حڪومت طرفان هن منصوبي جا بنيادي مقصد انتظامي خرچ گهٽائڻ، اولهه پاڪستان جي مختلف انتظامي وحدتن کي هڪ نظام هيٺ آڻڻ ۽ آباديءَ ۾ وڏي [[اوڀر پاڪستان]] ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ سياسي برابري قائم ڪرڻ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=1998}}</ref> [[فائل:West Pakistan Map.gif|thumb|300px|کاٻو|[[ون يونٽ]] تحت 1955ع کان 1970ع تائين قائم [[اولهه پاڪستان]] صوبو، جنهن ۾ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪري ان کي اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو هو.]] ون يونٽ جو قانوني بنياد ''ايسٽيبلشمينٽ آف ويسٽ پاڪستان ايڪٽ, 1955'' هو، جيڪو ٻي [[پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] 30 سيپٽمبر 1955ع تي منظور ڪيو. نئين سياسي بندوبست هيٺ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان کي وفاقي قانونسازيءَ ۾ برابر نمائندگي ڏيڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ اوڀر پاڪستان جي آبادي ملڪ جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئي. 1956ع جي آئين ۾ به پاڪستان کي اوڀر پاڪستان ۽ اولهه پاڪستان جي ٻن وڏين صوبائي وحدتن تي ٻڌل وفاق طور ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Callard |first=Keith |title=Pakistan: A Political Study |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-AVW-616 |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1957}}</ref> ==== سنڌ جي صوبائي ادارن جو خاتمو ==== ون يونٽ قائم ٿيڻ سان سنڌ جو الڳ گورنر، وڏو وزير، صوبائي ڪابينا ۽ قانون ساز اسيمبلي ختم ٿي ويا ۽ انهن جا اختيار اولهه پاڪستان جي صوبائي حڪومت ۽ اسيمبلي ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ جا علائقا انتظامي طور اولهه پاڪستان جي نظام ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن ڪري 1955ع کان 1970ع تائين سنڌ جو ڪو الڳ وڏو وزير يا گورنر نه هو. سنڌ سان لاڳاپيل نمائندا ان عرصي ۾ [[اولهه پاڪستان جي صوبائي اسيمبلي]] ۽ مرڪزي ادارن ۾ ڪم ڪندا رهيا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1956ع ۾ اولهه پاڪستان جي عبوري صوبائي اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[خان عبدالجبار خان]]، جيڪو ڊاڪٽر خان صاحب جي نالي سان مشهور هو، اولهه پاڪستان جو پهريون وڏو وزير ٿيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[سردار عبدالراشد خان]] ۽ پوءِ [[نواب مظفر علي خان قزلباش]] وڏا وزير رهيا. 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪري آئين منسوخ ڪيو ۽ مرڪزي توڙي صوبائي قانون ساز ادارا تحليل ڪيا؛ نتيجي ۾ اولهه پاڪستان جي وڏي وزير جو عهدو به ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== اولهه پاڪستان جا وڏا وزير ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي وابستگي / حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[خان عبدالجبار خان|ڊاڪٽر خان صاحب]] | style="background:#f4f8fc;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 16 جولاءِ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | مسلم ليگ؛ بعد ۾ [[ريپبلڪن پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[سردار عبدالراشد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 16 جولاءِ 1957ع – 18 مارچ 1958ع | style="background:#e2f0d9;" | ريپبلڪن پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مظفر علي خان قزلباش|نواب مظفر علي خان قزلباش]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 مارچ 1958ع – 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | ريپبلڪن پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''7 آڪٽوبر 1958ع تي مارشل لا کان پوءِ وڏي وزير جو عهدو ختم ڪيو ويو''' |} ==== اولهه پاڪستان جا گورنر ==== ون يونٽ واري دور ۾ سنڌ لاءِ الڳ گورنر بدران اولهه پاڪستان جو گورنر مقرر ٿيندو هو. [[مشتاق احمد گرماڻي]] نئين صوبي جو پهريون گورنر هو. بعد ۾ اختر حسين، [[نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] ۽ [[محمد موسيٰ خان]] سميت مختلف شخصيتن اولهه پاڪستان جي گورنر طور ڪم ڪيو. 1958ع کان پوءِ فوجي حڪومت سبب صوبائي انتظام وڌيڪ مرڪزي نوعيت اختيار ڪري ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حڪومتي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[مشتاق احمد گرماڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 27 آگسٽ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | پارلياماني دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | سيپٽمبر 1957ع – 12 اپريل 1960ع | style="background:#e2f0d9;" | پارلياماني دور؛ پوءِ مارشل لا |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[امير محمد خان|نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 اپريل 1960ع – 18 سيپٽمبر 1966ع | style="background:#eef5e9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد موسيٰ خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 سيپٽمبر 1966ع – 20 مارچ 1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[يوسف هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 20 مارچ 1969ع – 25 مارچ 1969ع | style="background:#eef5e9;" | مختصر عبوري دور |} ==== عدالتي تبديليون ==== ون يونٽ سان سنڌ جي عدالتي ڍانچي ۾ پڻ اهم تبديلي آئي. پاڪستان جي قيام وقت موجود '''سنڌ چيف ڪورٽ''' 1955ع تائين سنڌ جي اعليٰ عدالت هئي. ''ھاء ڪورٽ آف ويسٽ پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1955''، جيڪو 14 آڪٽوبر 1955ع کان لاڳو ٿيو، تحت سنڌ چيف ڪورٽ ۽ اولهه پاڪستان جي ٻين اعليٰ عدالتي ادارن جي ججن کي نئين '''[[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]]''' جي ڍانچي ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌ لاءِ ڪراچي ۾ عدالتي بينچ ڪم ڪندي رهي، پر سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت واري ادارتي حيثيت ون يونٽ جي خاتمي تائين برقرار نه رهي.<ref>{{cite book |title=High Court of West Pakistan (Establishment) Order, 1955 |year=1955}}</ref> [[فائل:Sindh High Court.JPG|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ سنڌ جي تاريخي اعليٰ عدالت جي عمارت؛ جتي ون يونٽ دوران [[ويسٽ پاڪستان ھاء ڪورٽ]] جي ججن جون بينچون ويھنديون ۽ سنڌ جو ضلعي عدالتي نظام ان نئين ھاء ڪورٽ جي ڍانچي هيٺ آيو.]] هن دور کان ٿورو اڳ پاڪستان جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم عدالتي واقعو پڻ سنڌ ۾ پيش آيو هو. 1954ع ۾ گورنر جنرل [[ملڪ غلام محمد]] پهرين آئين ساز اسيمبلي تحليل ڪئي ته ان جي صدر [[مولوي تميز الدين خان]] ان فيصلي کي سنڌ چيف ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو. سنڌ چيف ڪورٽ سندس حق ۾ فيصلو ڏنو، پر وفاقي عدالت بعد ۾ اهو فيصلو رد ڪري ڇڏيو. هي مقدمو پاڪستان جي آئيني ۽ عدالتي تاريخ ۾ انتظاميا، مقننه ۽ عدليه جي اختيارن بابت هڪ اهم ڪيس بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ سنڌ جي انتظامي حيثيت ==== ڪراچي 1948ع کان سنڌ کان الڳ وفاقي گاديءَ وارو علائقو هو، تنهنڪري ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت اهو سڌو سنئون سنڌ جي صوبائي انتظام هيٺ نه هو. 1958ع ۾ اڳوڻو وفاقي گاديءَ وارو علائقو اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. ان دوران وفاقي گاديءَ کي پهرين عارضي طور [[راولپنڊي]] ۽ پوءِ نئين تعمير ٿيندڙ [[اسلام آباد]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ڪراچي جي انتظامي حيثيت ۾ انهن تبديلين سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ شهري سياست تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ان جي تجويز واري مرحلي کان ئي موجود هئي. مخالف ڌرين جو بنيادي دليل هو ته سنڌ کي اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪرڻ سان صوبي جي تاريخي سڃاڻپ، صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت فيصلا ڪرڻ جا الڳ ادارتي اختيار ختم ٿي ويندا. ٻئي پاسي [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ [[پير علي محمد راشدي]] جهڙن اڳواڻن ون يونٽ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو ته گڏيل انتظام سان خرچ گهٽبا، معاشي ترقي تيز ٿيندي ۽ ننڍن علائقن کي وڏي انتظامي وحدت اندر ترقيءَ جا وڌيڪ موقعا ملندا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[جي. ايم. سيد]] ون يونٽ جي اهم سنڌي مخالفن مان هو. هن مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪري ون يونٽ مخالف سياسي محاذ ٺاهڻ ۾ حصو ورتو ۽ اولهه پاڪستان جي اسيمبلي اندر پڻ پراڻن صوبن جي بحاليءَ جو مطالبو ڪيو. [[حيدر بخش جتوئي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] پڻ ون يونٽ جي مخالفت کي پنهنجي هاري تحريڪ، زميني حقن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مطالبن سان ڳنڍيو. حڪومت طرفان ون يونٽ مخالف تحريڪ سان لاڳاپيل مختلف سياسي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن کي وقت بوقت گرفتار يا نظربند پڻ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ون يونٽ جي مخالفت رڳو پارلياماني سياست تائين محدود نه رهي، پر شاگردن، اديبن، هارين، صحافين ۽ ثقافتي تنظيمن تائين پکڙجي وئي. نتيجي ۾ صوبائي خودمختياري ۽ سنڌ جي تاريخي وحدت جو سوال 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست جو اهم موضوع بڻجي ويو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي تحريڪ ==== ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم نشان بڻجي وئي. سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ سنڌي اديبن ۽ دانشورن کي خدشو هو ته تعليم، سرڪاري ملازمتن ۽ انتظام ۾ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ڪمزور ٿيندي. [[سنڌي ادبي سنگت]] سميت مختلف ادبي تنظيمن سنڌيءَ جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت برقرار رکڻ لاءِ مهم هلائي. سنڌي پريس پڻ ٻوليءَ جي مسئلي کي صوبائي خودمختياري ۽ ثقافتي حقن سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1996}}</ref> [[File:Sindhi.svg|thumb|220px|left|ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت جو سوال سنڌ جي ثقافتي سياست جو اهم موضوع بڻيو.]] هن دور ۾ سنڌي ادب ۾ پڻ سياسي ۽ سماجي شعور نمايان ٿيو. شاعرن، اديبن ۽ دانشورن سنڌ جي ٻولي، تاريخ، زمين، ثقافت ۽ صوبائي حقن بابت لکيو. اهڙي ماحول ۾ [[شيخ اياز]] سميت جديد سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪيترن ليکڪن جي شاعري ۽ نثر ۾ سنڌي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ سياسي آزاديءَ جا موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. ون يونٽ خلاف تحريڪ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ سياسي تحريڪ سان گڏ ثقافتي ۽ ادبي تحريڪ جي صورت پڻ اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== زمين، آبپاشي ۽ سماجي تبديليون ==== 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي زرعي معيشت ۾ وڏيون تبديليون آيون. [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جهڙن آبپاشي منصوبن سان نئين زرعي زمين آباد ٿي. انهن زمينن جي ورهاست، آبادڪاري ۽ ٻاهرين علائقن جي ماڻهن کي زمين ڏيڻ سنڌ جي ون يونٽ مخالف سياست جو اهم مسئلو بڻيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ حيدر بخش جتوئي جهڙن اڳواڻن مطالبو ڪيو ته سرڪاري ۽ بئراجي زمينن ۾ مقامي بي زمين هارين کي اوليت ڏني وڃي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ صنعتڪاري، شهري آبادي ۽ اندروني لڏپلاڻ ۾ واڌ آئي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ بندرگاهي مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ، تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. انهن معاشي ۽ آباديءَ وارين تبديلين سان سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ واري سماج ۾ نوان سياسي ۽ طبقاتي لاڳاپا پيدا ٿيا. ==== 1958ع جو مارشل لا ۽ ايوب خان وارو دور ==== 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ [[محمد ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ايوب خان اقتدار سنڀالي صدر بڻيو. 1956ع جو آئين منسوخ ٿيڻ سان پارلياماني ادارا ختم ٿيا، پر ون يونٽ برقرار رهيو. 1962ع جي آئين تحت سياسي ادارا ٻيهر قائم ٿيا، پر اولهه پاڪستان هڪ ئي صوبو رهيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ايوب خان جي دور ۾ سنڌ ۾ صنعتي ترقي، آبپاشي، روڊن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن ۾ واڌ ٿي، پر ساڳئي وقت صوبائي خودمختياري، زمينن جي ورهاست، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت شڪايتون سياسي بحث جو حصو رهيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ون يونٽ جي خاتمي جو مطالبو سنڌ جي مخالف ڌر جي اهم مطالبن مان هڪ بڻجي چڪو هو. ==== شاگرد تحريڪ ۽ 4 مارچ ==== 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي شاگرد سياست ۾ پڻ صوبائي ۽ تعليمي حقن جا مطالبا وڌيا. '''4 مارچ 1967ع''' وارو شاگرد احتجاج سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. حيدرآباد ۽ ڄامشوري سان لاڳاپيل شاگردن ۽ پوليس وچ ۾ ٿيل ٽڪراءَ کان پوءِ 4 مارچ سنڌي شاگرد سياست ۽ ون يونٽ مخالف تحريڪ جي علامتي تاريخن مان هڪ بڻجي ويو. بعد وارن سالن ۾ سنڌي سياسي ۽ شاگرد حلقن هن واقعي کي سنڌ جي صوبائي، تعليمي ۽ ثقافتي حقن جي جدوجهد سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ==== ون يونٽ جو خاتمو ۽ سنڌ جي بحالي ==== 1968ع–1969ع جي ملڪ گير سياسي تحريڪ دوران ون يونٽ خلاف مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. مارچ 1969ع ۾ [[محمد ايوب خان]] جي اقتدار ڇڏڻ کان پوءِ جنرل [[يحيٰ خان]] اقتدار سنڀاليو. نئين فوجي حڪومت اولهه پاڪستان جي هڪ صوبي واري ڍانچي کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. '''1 جولاءِ 1970ع''' تي ون يونٽ باضابطه طور ختم ڪيو ويو ۽ سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو ۽ بلوچستان الڳ صوبائي وحدتن طور قائم ٿيا. اهڙيءَ طرح سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحاليءَ سان صوبي لاءِ ٻيهر الڳ گورنر، انتظامي مشينري ۽ ٻين صوبائي ادارن جي جوڙجڪ ڪئي وئي. ڊسمبر 1970ع جي عام چونڊن کان پوءِ نئين سياسي بندوبست جو عمل اڳتي وڌيو، جڏهن ته 1973ع جي آئين سان سنڌ جي صوبائي اسيمبلي ۽ پارلياماني حڪومت کي نئين وفاقي آئيني ڍانچي هيٺ مستقل بنياد مليو. ==== ون يونٽ دور جون سنڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff;" | واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 30 سيپٽمبر 1955ع | style="background:#eef5e9;" | آئين ساز اسيمبلي ''Establishment of West Pakistan Act'' منظور ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#e2f0d9;" | ون يونٽ لاڳو؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ۽ سنڌ اسيمبلي ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1956ع | style="background:#eef5e9;" | نئين آئين تحت سنڌ اولهه پاڪستان صوبي جو حصو رهي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1957ع–1958ع | style="background:#e2f0d9;" | اولهه پاڪستان اسيمبلي اندر ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو وڌيڪ مضبوط ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | مارشل لا؛ صوبائي پارلياماني حڪومت ۽ وڏي وزير جو عهدو ختم. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1962ع | style="background:#e2f0d9;" | نئون آئين لاڳو؛ ون يونٽ برقرار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 مارچ 1967ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۾ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپيل اهم واقعو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1968ع–1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان خلاف تحريڪ سان گڏ سنڌ ۾ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو تيز. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1969ع | style="background:#eef5e9;" | يحيٰ خان اقتدار سنڀاليو ۽ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#e2f0d9;" | '''اولهه پاڪستان صوبو ختم؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال.''' |} ==== تاريخي اثر ==== ون يونٽ جو دور سنڌ جي جديد سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيندڙ دورن مان هڪ هو. انتظامي طور سنڌ پندرهن سالن تائين هڪ وڏي صوبي جو حصو رهي، جڏهن ته سياسي سطح تي ان دور صوبائي خودمختياري، وفاقيت، قدرتي وسيلن، پاڻي، زمين، سرڪاري ملازمتن ۽ ٻوليءَ بابت بحث کي وڌيڪ نمايان ڪيو. ون يونٽ جي مخالفت سنڌ ۾ مختلف سياسي، هاري، شاگرد ۽ ادبي تحريڪن کي هڪ گڏيل صوبائي حقن واري سوال سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref><ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> 1970ع ۾ سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ اهي مسئلا نئين صوبائي سياست ۾ به برقرار رهيا. سنڌ جي موجوده اسيمبلي پڻ پنهنجي تاريخي بيان ۾ 1955ع جي ون يونٽ سبب سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ ۽ 1970ع ۾ ان جي بحاليءَ کي صوبي جي آئيني تاريخ جا اهم مرحلا قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ کان پوءِ 1972ع تائين === ''(1 جولاءِ 1970ع – 1972ع)'' [[ون يونٽ]] جي خاتمي سان '''1 جولاءِ 1970ع''' تي سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ٿي. صدر جنرل [[يحيٰ خان]] جي حڪومت طرفان جاري ڪيل ''ويسٽ پاڪستان (ڊزوليشن) آرڊر, 1970'' تحت [[اولهه پاڪستان]] جو گڏيل صوبو ختم ڪري سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ اتر اولهه سرحدي صوبو ٻيهر قائم ڪيا ويا. ان انتظامي تبديلي سان سنڌ جون الڳ صوبائي سرحدون ۽ سرڪاري ادارا بحال ٿيا، جڏهن ته اولهه پاڪستان جي صوبائي خدمتن، اثاثن، سرڪاري ملازمن ۽ انتظامي ذميوارين کي نون صوبن ۾ ورهائڻ جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi}}</ref> [[فائل:Pakistan-Sindh-location-map.svg|thumb|250px|کاٻو|1970ع ۾ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي طور بحال ٿي.]] سنڌ جي بحاليءَ سان [[ڪراچي]] ٻيهر صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ صوبائي حڪومت جو مرڪز بڻيو. ون يونٽ کان اڳ ڪراچي ڪجهه عرصي تائين وفاقي گاديءَ وارو علائقو رهيو هو، پر وفاقي گادي راولپنڊي ۽ پوءِ [[اسلام آباد]] منتقل ٿيڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي سنڌ سان انتظامي وابستگي بحال ٿي. ان ڪري 1970ع واري صوبائي بحالي سنڌ جي رڳو سياسي سرحدن جي بحالي نه هئي، پر ڪراچي ۽ باقي سنڌ کي هڪ ئي صوبائي انتظام هيٺ ٻيهر آڻڻ وارو اهم ادارتي مرحلو پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== صوبائي انتظام جي بحالي ==== سنڌ جي بحاليءَ وقت ملڪ ۾ [[مارشل لا]] لاڳو هو ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت موجود نه هئي. تنهنڪري پهرين مرحلي ۾ صوبي جو انتظام گورنر ۽ صوبائي سرڪاري مشينري وسيلي هلايو ويو. سنڌ جي سرڪاري رڪارڊ موجب '''نواب افتخار حسين خان ممدوٽ''' 1 جولاءِ 1970ع تي بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو ۽ 22 ڊسمبر 1971ع تائين عهدي تي رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1970ع جي بحاليءَ کان پوءِ سنڌ لاءِ الڳ سيڪريٽريٽ، صوبائي کاتا ۽ انتظامي ڍانچو ٻيهر ترتيب ڏنو ويو. اولهه پاڪستان جي گڏيل انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ صوبائي ملازمن ۽ کاتن جي ورهاست پڻ ڪئي وئي. ان عمل سان تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، بلديات ۽ ٻين صوبائي معاملن جي انتظامي ذميواري ٻيهر سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيڻ شروع ٿي.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> ==== 1970ع جون عام چونڊون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ [[قانوني فريم ورڪ آرڊر، 1970ع]] تحت پاڪستان ۾ بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي پهريون ڀيرو سڌيون عام چونڊون ڪرايون ويون. سنڌ کي قومي اسيمبليءَ ۾ '''27 عام سيٽون''' ڏنيون ويون، جڏهن ته سنڌ صوبائي اسيمبليءَ لاءِ '''60 عام سيٽون''' مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> 7 ڊسمبر 1970ع تي قومي اسيمبليءَ جون ۽ 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون. [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۽ پنجاب ۾ اهم سياسي قوت طور سامهون آئي. قومي اسيمبليءَ جي سنڌ وارين 27 سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 سيٽون حاصل ڪيون. سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 سيٽون کٽيون؛ ان ڪري اها سڀ کان وڏي جماعت ته بڻجي وئي، پر پنهنجي سر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي. بعد ۾ آزاد ميمبرن ۽ ٻين جي حمايت سان پارٽي صوبائي حڪومت ٺاهڻ جي قابل ٿي.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> اهي چونڊون سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم هيون، ڇاڪاڻ ته 1955ع کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ جي ماڻهن پنهنجي بحال ٿيل صوبي جي قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ نمائندا چونڊيا. چونڊن مان سنڌ اندر هڪ پيچيده سياسي نقشو پڻ سامهون آيو: پيپلز پارٽيءَ کي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن سنڌي آبادي وارن علائقن ۾ مضبوط حمايت حاصل ٿي، جڏهن ته ڪراچي ۽ ٻين شهري حلقن ۾ مذهبي ۽ ٻين سياسي جماعتن پڻ سيٽون حاصل ڪيون. ==== 1971ع جو بحران ۽ سنڌ ==== 1970ع جي چونڊن کان پوءِ وفاقي سطح تي [[عوامي ليگ]] قومي اسيمبليءَ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سڀ کان وڏي جماعت بڻجي اڀري. اقتدار جي منتقليءَ بابت عوامي ليگ، پيپلز پارٽي ۽ فوجي حڪومت وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران 1971ع ۾ شدت اختيار ڪئي. اوڀر پاڪستان ۾ فوجي ڪارروائي، گهرو ويڙهه ۽ پوءِ [[هندستان-پاڪستان جنگ 1971ع|پاڪستان-هندستان جنگ]] کان پوءِ 16 ڊسمبر 1971ع تي اوڀر پاڪستان الڳ ٿي [[بنگلاديش]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |year=1974}}</ref> ملڪ جي ورهاڱي سنڌ جي سياسي صورتحال تي سڌو اثر وڌو. 20 ڊسمبر 1971ع تي جنرل يحيٰ خان اقتدار [[ذوالفقار علي ڀٽو]] حوالي ڪيو. ڀٽو، جنهن جو سياسي بنياد سنڌ سان پڻ مضبوط هو، پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. ان کان پوءِ وفاق ۽ صوبن ۾ چونڊيل ادارن ڏانهن اقتدار منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ==== سنڌ جا گورنر، 1970ع–1972ع ==== سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ شروعاتي عرصي ۾ صوبي جو انتظام گورنرن جي ذريعي هليو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست موجب نواب افتخار حسين خان ممدوٽ کان پوءِ ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل گورنر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي / انتظامي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ|نواب افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 جولاءِ 1970ع – 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر؛ فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[رحمان گل|ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل]] | style="background:#eaf2f8;" | 22 ڊسمبر 1971ع – 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | عبوري انتظام؛ ذوالفقار علي ڀٽو جي شروعاتي دور ۾ گورنر |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#f4f8fc;" | 29 اپريل 1972ع کان | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت ڏانهن منتقليءَ واري دور جو گورنر |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه جي ٻيهر تنظيم ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي اعليٰ عدالتي نظام کي پڻ ٻيهر منظم ڪيو ويو. ون يونٽ دوران سنڌ [[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]] جي دائري هيٺ هئي. ''ھاء ڪورٽس (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1970'' تحت 1 جولاءِ 1970ع کان اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ ختم ٿي ۽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل '''[[سنڌ ۽ بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي مقرر ٿيو. نئين عدالت کي پنهنجي علائقائي دائري اندر اڳوڻي اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ وارا اصل، اپيليٽ ۽ ٻيا عدالتي اختيار منتقل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=About High Court |url=https://bhc.gov.pk/beta/introduction/about |website=High Court of Balochistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت؛ 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جو مرڪزي صدر مقام قائم ٿيو.]] گڏيل هاءِ ڪورٽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ 30 نومبر 1976ع تائين ڪم ڪندي رهي، جنهن کان پوءِ ٻنهي صوبن لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Introduction of Sindh High Court, Karachi |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چونڊيل صوبائي حڪومت جو قيام ==== 1970ع ۾ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊجي چڪا هئا، پر 1971ع جي قومي بحران سبب صوبائي پارلياماني حڪومت فوري طور قائم نه ٿي سگهي. 1972ع ۾ سياسي اقتدار چونڊيل نمائندن ڏانهن منتقل ٿيڻ سان سنڌ ۾ پڻ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. '''1 مئي 1972ع''' تي [[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. هو 1955ع ۾ ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جو پهريون وڏو وزير هو ۽ بحال ٿيل صوبي جي پهرين چونڊيل حڪومت جو سربراهه بڻيو.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers, Government of Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ 1970ع ۾ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جي حيثيت بحال ٿي.]] [[فائل:Sindh Provincial Assembly 1970.svg|thumb|300px|ساڄو|[[پاڪستان جون عام چونڊون، 1970ع|1970ع جي چونڊن]] کان پوءِ [[سنڌ اسيمبلي]] جي پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] 28 سيٽن سان سڀ کان وڏي جماعت بڻجي.]] ممتاز ڀٽي جي حڪومت سان سنڌ ۾ صوبائي ڪابينا ۽ پارلياماني انتظام ٻيهر فعال ٿيو. نئين حڪومت کي ون يونٽ کان ورثي ۾ مليل انتظامي ڍانچي جي ٻيهر ترتيب، صوبائي ملازمن جي ورهاست، تعليم، ٻولي، زمين، آبپاشي ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي اختلافن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== سياسي ۽ سماجي تبديليون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي سياست ۾ '''صوبائي خودمختياري''' ۽ '''سنڌي سڃاڻپ''' وڌيڪ نمايان ٿي. ون يونٽ مخالف تحريڪ دوران جيڪي سوال ــ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، زمينن جي ورهاست، پاڻيءَ جا حق، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي ۽ سنڌ جي وسيلن تي صوبائي اختيار ــ اڀريا هئا، سي هاڻي بحال ٿيل صوبائي ادارن جي پاليسيءَ جا عملي مسئلا بڻجي ويا. ساڳئي وقت سنڌ جي آباديءَ جو سماجي ۽ لساني ڍانچو پيچيده هو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي وڏي انگ ۾ موجود هئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن ننڍن شهرن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي اڪثريت ۾ هئي. 1970ع جي چونڊن ۾ به اها سماجي ۽ سياسي ورڇ ڪنهن حد تائين نظر آئي. پيپلز پارٽيءَ جي سياسي طاقت سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط هئي، جڏهن ته ڪراچيءَ جي ڪيترن حلقن ۾ جماعت اسلامي، جمعيت علماءِ پاڪستان ۽ ٻين جماعتن جو اثر موجود هو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سياست ==== صوبي جي بحاليءَ کان پوءِ [[سنڌي ٻولي]] جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت جو سوال ٻيهر صوبائي سياست جي مرڪز ۾ آيو. ون يونٽ دوران سنڌي اديبن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن ٻوليءَ جي تحفظ کي سنڌ جي صوبائي سڃاڻپ سان ڳنڍيو هو. بحال ٿيل سنڌ اسيمبليءَ کي هاڻي ان سوال تي قانونسازي ڪرڻ جو آئيني ۽ سياسي موقعو مليو. 1972ع ۾ ممتاز ڀٽو جي حڪومت '''''سنڌ (ٽيچنگ, پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج) ايڪٽ, 1972''''' منظور ڪرايو. قانون تحت سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ ان جي سرڪاري استعمال کي وڌائڻ لاءِ قانوني بندوبست ڪيو ويو ۽ سنڌي ۽ اردو کي تعليمي نصاب ۾ پڙهائڻ بابت شقون شامل ڪيون ويون. سرڪاري آفيسن، عدالتن ۽ اسيمبليءَ ۾ سنڌيءَ جي مرحليوار استعمال لاءِ پڻ گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |publisher=Government of Sindh |year=1972}}</ref> ٻوليءَ واري قانون تي خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اردو ڳالهائيندڙ حلقن ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو. جولاءِ 1972ع ۾ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ احتجاج ۽ سنڌي-اردو لساني ڇڪتاڻ تشدد ۾ تبديل ٿي. بعد ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت ۽ صوبائي قيادت ٻنهي ٻولين جي حيثيت بابت وضاحتون ۽ مفاهمتي قدم کنيا. هي واقعو سنڌ جي شهري سياست، سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين جي لاڳاپن ۽ بعد واري لساني سياست تي ڊگهي مدي وارو اثر ڇڏيندڙ واقعو بڻيو. ==== ثقافتي بحالي ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت سان لاڳاپيل ادارن ۽ تحريڪن لاءِ پڻ نئون سياسي ماحول پيدا ٿيو. [[سنڌي ادبي بورڊ]]، [[سنڌي ادبي سنگت]]، يونيورسٽين، رسالن ۽ سنڌي پريس وسيلي سنڌي تاريخ، لوڪ ادب، شاعري ۽ ٻوليءَ بابت سرگرميون وڌيون. ون يونٽ مخالف دور ۾ سنڌي ادب اندر پيدا ٿيل قومي، سماجي ۽ سياسي موضوع 1970ع کان پوءِ به جاري رهيا. [[شيخ اياز]]، [[محمد ابراهيم جويو]] ۽ ٻين اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپيل ادبي تحريڪ ۾ سنڌي ٻولي، تاريخي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ ثقافتي خودمختياري اهم موضوع رهيا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي صوبائي بحالي سياسي اداري جي بحاليءَ سان گڏ ثقافتي سڃاڻپ جي ٻيهر اظهار جو مرحلو پڻ ثابت ٿي. ===== 1970ع کان 1972ع تائين اهم واقعا ===== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#eef5e9;" | ون يونٽ ختم؛ '''سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال''' ۽ نواب افتخار حسين خان ممدوٽ گورنر مقرر. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 7 ڊسمبر 1970ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون؛ سنڌ جي 27 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 حاصل ڪيون. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 17 ڊسمبر 1970ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جون چونڊون؛ 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 کٽي سڀ کان وڏي جماعت بڻجي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي سياسي بحران ۽ هندستان-پاڪستان جنگ؛ صوبائي چونڊيل حڪومت جي قيام ۾ دير. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 16 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | اوڀر پاڪستان جي علحدگي ۽ [[بنگلاديش]] جو قيام. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 20 ڊسمبر 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل سنڌ جو گورنر بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] سنڌ جو گورنر مقرر. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 مئي 1972ع''' | style="background:#eef5e9;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو؛ ون يونٽ کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت بحال.''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، واڌاري ۽ استعمال بابت قانون منظور؛ ان کان پوءِ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |} ==== تاريخي اهميت ==== 1970ع کان 1972ع وارو مختصر عرصو سنڌ جي جديد تاريخ ۾ '''ادارتي بحاليءَ ۽ سياسي منتقليءَ''' جو دور هو. 1955ع ۾ ختم ڪيل سنڌ جي صوبائي وحدت ٻيهر قائم ٿي، ڪراچي صوبي جي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور واپس آيو، سنڌ جي الڳ انتظامي مشينري ۽ قانون ساز اداري جي بحاليءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ اعليٰ عدليه کي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جي صورت ۾ نئون ڍانچو ڏنو ويو. 1970ع جي چونڊن سنڌ کي لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ پنهنجي الڳ صوبائي نمائندگي ڏني، جڏهن ته 1972ع ۾ ممتاز علي ڀٽي جي حڪومت جي قيام سان پارلياماني صوبائي حڪومت عملي طور بحال ٿي. ساڳئي وقت ٻولي، شهري ۽ ٻهراڙي نمائندگي، زمين، روزگار ۽ صوبائي وسيلن بابت سوال نئين سنڌي سياست جا مرڪزي موضوع بڻيا. ان ڪري هي دور هڪ طرف ون يونٽ واري مرڪزيت کان صوبائي خودمختياريءَ ڏانهن منتقلي هو، ته ٻئي طرف سنڌ جي ايندڙ ڏهاڪن جي لساني، سماجي ۽ شهري سياست جي جوڙجڪ جو بنيادي مرحلو پڻ هو. === 1972ع کان 1988ع تائين وارو دور === ''(1972ع–1988ع)'' [[فائل:Zulfikar Ali Bhutto Portrait (cropped).jpg|thumb|220px|ساڄو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سنڌ ۽ پاڪستان جي سياست تي سندس [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو گهرو اثر رهيو.]] 1972ع کان 1988ع تائين سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ ڪيترن مختلف مرحلن مان گذري. شروعاتي دور ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي چونڊيل صوبائي حڪومت، [[1973ع جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت صوبائي پارلياماني ادارن جي قيام ۽ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت کي وڌائڻ جي ڪوششن سان نمايان رهيو. 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ اسيمبلي تحليل ٿي ۽ تقريباً اٺن سالن تائين صوبائي پارلياماني حڪومت معطل رهي. 1983ع ۾ [[تحريڪ بحالي جمهوريت|تحريڪ بحالي جمهوريت]] سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڏي عوامي مزاحمت جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته 1985ع جي غيرجماعتي چونڊن سان صوبائي اسيمبلي ۽ وڏي وزير جو عهدو ٻيهر بحال ٿيو. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ آباديءَ جي تبديلي، افغان جنگ جا اثر، لساني سياست ۽ نئين شهري جماعتن جي اڀار سنڌ جي سياسي ڍانچي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== ممتاز علي ڀٽو جي حڪومت ==== [[ممتاز علي ڀٽو]] 1 مئي 1972ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ اها سنڌ جي پهرين چونڊيل صوبائي حڪومت هئي. سندس حڪومت کي صوبائي انتظام جي ٻيهر جوڙجڪ، سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي، تعليم، زمين ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي توازن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== 1973ع جو آئين ۽ صوبائي ادارا ==== 10 اپريل 1973ع تي قومي اسيمبلي نئون آئين منظور ڪيو ۽ 14 آگسٽ 1973ع تي [[1973ع جو آئين|آئين]] نافذ ٿيو. ان سان پاڪستان ۾ وفاقي پارلياماني نظام قائم ٿيو ۽ سنڌ کي ٻين صوبن سان گڏ هڪ آئيني وفاقي وحدت جي حيثيت ملي. آئين تحت صوبائي اسيمبلي قانونسازيءَ جو ادارو، وڏو وزير صوبائي حڪومت جو سربراهه ۽ گورنر آئيني سربراهه بڻيو. باقي اختيارن جي اصول تحت ڪيترائي اهڙا معاملا جيڪي وفاقي فهرست ۾ شامل نه هئا، صوبن جي دائري ۾ آيا.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> 1973ع جي آئين سان [[سنڌ اسيمبلي]] کي صوبائي قانون ساز اداري جي مستحڪم آئيني حيثيت ملي. صوبي جي ڪابينا اسيمبليءَ ڏانهن جوابده هئي، جڏهن ته گورنر وزيراعظم جي صلاح تي صدر طرفان مقرر ٿيندو هو. سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ صوبائي خودمختياري، پاڻي، قدرتي وسيلا، ٻولي ۽ انتظامي اختيار هاڻي آئيني فريم ورڪ اندر سياسي بحث جا موضوع بڻيا. آئين صوبائي ٻولين جي واڌاري لاءِ پڻ گنجائش رکي. ان ڪري 1972ع وارو سنڌي ٻولي ايڪٽ 1973ع جي آئيني فريم ورڪ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي واڌاري لاءِ اهم قانوني بنياد بڻيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> ==== غلام مصطفىٰ جتوئي جي حڪومت ==== ڊسمبر 1973ع ۾ [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] ممتاز علي ڀٽو کان پوءِ سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ 5 جولاءِ 1977ع تائين عهدي تي رهيو. سندس دور ۾ پيپلز پارٽيءَ جي صوبائي حڪومت سنڌ جي انتظامي ڍانچي، تعليم، آبپاشي، ترقياتي منصوبن ۽ ٻهراڙيءَ جي سياسي تنظيم تي ڌيان ڏنو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي وفاقي حڪومت طرفان صنعتن، بئنڪن، تعليمي ادارن ۽ ٻين شعبن جي قوميائي پاليسين جا اثر سنڌ تي به پيا. ڪراچي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز هو، انهن پاليسين جو اهم مرڪز بڻيو. قوميائي سان رياست جو صنعت ۽ بئنڪنگ ۾ ڪردار وڌيو، پر خانگي ڪاروباري حلقن ۾ ان بابت تنقيد پڻ پيدا ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan: Background Notes |publisher=U.S. Department of State |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/pakistan/151007.htm}}</ref> ==== 1977ع جون چونڊون ۽ فوجي قبضو ==== مارچ 1977ع ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون ٿيون. پيپلز پارٽي وڏي اڪثريت حاصل ڪئي، پر مخالف ڌر جي [[پاڪستان قومي اتحاد]] چونڊن ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي جا الزام لڳايا ۽ نتيجن کي رد ڪيو. احتجاج ۽ حڪومت-مخالف تحريڪ وڌڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي فوج جي سربراهه جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] ''آپريشن فيئر پلي'' ذريعي حڪومت ختم ڪري مارشل لا لاڳو ڪيو. قومي ۽ صوبائي اسيمبليون تحليل ڪيون ويون ۽ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] جي وڏ وزارت ختم ٿي ۽ صوبو گورنر ۽ مارشل لا انتظام هيٺ اچي ويو. 1977ع کان 1985ع تائين سنڌ ۾ ڪو چونڊيل وڏو وزير يا فعال صوبائي اسيمبلي موجود نه هئي. ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1972ع–1988ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 مئي 1972ع – 20 ڊسمبر 1973ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]؛ بحال ٿيل سنڌ جو پهريون چونڊيل وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 ڊسمبر 1973ع – 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''مارشل لا ۽ صوبائي پارلياماني حڪومت جي معطلي، 5 جولاءِ 1977ع – 6 اپريل 1985ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[سيد غوث علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 6 اپريل 1985ع – 6 اپريل 1988ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي 1985ع جي چونڊن کان پوءِ وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر علي غلام قاضي]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 1988ع – 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري سياسي مرحلي ۾ وڏو وزير؛ بعد ۾ نگران حيثيت |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Chief Ministers of Sindh}}</ref> ==== گورنرن ۽ فوجي انتظام جو دور ==== 1972ع کان 1977ع تائين سنڌ ۾ مير رسول بخش ٽالپر، بيگم رعنا لياقت علي خان ۽ ٻين گورنرن صوبائي آئيني سربراهن طور ڪم ڪيو. 1977ع جي فوجي قبضي کان پوءِ گورنر جو عهدو فوجي انتظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو ۽ ڪيترن رٽائرڊ يا حاضر سروس فوجي آفيسرن کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | لڳ ڀڳ دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#eaf2f8;" | 1972ع–1973ع | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل پيپلز پارٽي حڪومت |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رعنا لياقت علي خان|بيگم رعنا لياقت علي خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1973ع–1976ع | style="background:#e2f0d9;" | آئيني صوبائي گورنر |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[نواب دلاور خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 1976ع–1977ع | style="background:#eef5e9;" | ڀٽو دور جو آخري مرحلو |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[عبدالقادر شيخ|جسٽس عبدالقادر شيخ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1977ع–1978ع | style="background:#e2f0d9;" | مارشل لا جي شروعاتي دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[ايس. ايم. عباسي|ليفٽيننٽ جنرل ايس. ايم. عباسي]] | style="background:#eaf2f8;" | 1978ع–1984ع | style="background:#eef5e9;" | فوجي انتظام |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[جهانداد خان|ليفٽيننٽ جنرل جهانداد خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1984ع–1987ع | style="background:#e2f0d9;" | فوجي / عبوري سياسي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 1987ع–جون 1988ع | style="background:#eef5e9;" | ضياءُ دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | جون–سيپٽمبر 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري دور |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Governors of Sindh}}</ref> ==== عدليه ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ ==== 1970ع کان سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل هاءِ ڪورٽ ڪم ڪندي رهي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي هو. 1976ع ۾ آئيني ۽ عدالتي انتظامي تبديليءَ کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون ۽ ڪراچي ۾ موجود عدالت '''[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]''' جي نالي سان سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh}}</ref> 1973ع جي آئين تحت سنڌ هاءِ ڪورٽ کي آئيني درخواستن، سول ۽ فوجداري اپيلن ۽ ماتحت عدليه تي نگراني جا اختيار حاصل هئا. 1977ع کان پوءِ مارشل لا ۽ آئيني حڪمن سبب اعليٰ عدليه جو سياسي ۽ آئيني ڪردار پيچيده ٿي ويو؛ 1973ع جو آئين معطل رهيو ۽ فوجي حڪومت طرفان ڪيترائي آئيني حڪم جاري ڪيا ويا. 1985ع ۾ آئين ترميمن سان بحال ٿيو، جنهن سان صوبائي ۽ وفاقي عدالتون ٻيهر تبديل ٿيل آئيني ڍانچي اندر ڪم ڪرڻ لڳيون.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== 1979ع ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي ۽ سنڌ ==== 4 اپريل 1979ع تي اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي قتل جي ڪيس ۾ ڦاهي ڏني وئي. ڀٽو جو تعلق لاڙڪاڻي سان هو ۽ پيپلز پارٽي سنڌ ۾ وڏي عوامي حمايت رکندي هئي؛ ان ڪري سندس ڦاسي سنڌ جي سياسي نفسيات ۽ وفاق سان لاڳاپن تي گهرو اثر وڌو. سنڌ جي ڪيترن سياسي حلقن ۾ ضياءُ حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ ڀٽو خاندان پيپلز پارٽيءَ جي مزاحمتي سياست جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Chandio |first=Amir Ali |title=Politics of Sindh under Zia Government}}</ref> [[فائل:Bhutto 1974.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1979ع ۾ سندس ڦاسيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف سياسي مخالفت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي.]] ==== تحريڪ بحالي جمهوريت ==== {{Main|تحريڪ بحالي جمهوريت}} 1981ع ۾ پيپلز پارٽي ۽ ٻين مخالف جماعتن [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد مارشل لا جو خاتمو، 1973ع جي آئين جي بحالي ۽ آزاد چونڊون ڪرائڻ هو. شروعات ۾ تحريڪ جي سرگرمي محدود رهي، پر آگسٽ 1983ع ۾ شروع ڪيل سول نافرمانيءَ جي مهم سنڌ، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾، وڏي عوامي تحريڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ سان گڏ [[عوامي تحريڪ]] ۽ مختلف کاٻي ڌر جي تنظيمن هارين، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 14 آگسٽ 1983ع کان سول نافرماني تيز ٿي ۽ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ جلوس، گرفتاريون ۽ پوليس يا فوج سان ٽڪراءَ ٿيا. تحقيق موجب هڪ مهيني اندر هزارين سياسي ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا ۽ سنڌ ملڪ ۾ ايم آر ڊي جو سڀ کان وڌيڪ سرگرم مرڪز بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> ضياءُ حڪومت تحريڪ کي سختيءَ سان دٻايو، جڏهن ته مخالف ڌر ان کي صوبائي خودمختياري، جمهوري حقن ۽ سياسي نمائندگيءَ جي وسيع مسئلن سان ڳنڍيو. سنڌ ۾ ايم آر ڊي جي شدت ان حقيقت سان پڻ لاڳاپيل هئي ته ڀٽو جي ڦاسيءَ کان پوءِ پيپلز پارٽيءَ لاءِ صوبي ۾ وڏي همدردي موجود هئي ۽ فوجي حڪومت ۾ سنڌين جي سياسي نمائندگي بابت شڪايتون وڌيون هيون.<ref>{{cite book |last=Haqqani |first=Husain |title=Pakistan: Between Mosque and Military |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> ==== 1985ع جون غيرجماعتي چونڊون ==== 1984ع جي صدارتي ريفرنڊم کان پوءِ جنرل ضياءُ الحق 1985ع ۾ قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جون چونڊون پارٽي وابستگيءَ کان سواءِ ڪرايون. ايم آر ڊي جي جماعتن، جن ۾ پيپلز پارٽي شامل هئي، انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. ان جي باوجود چونڊن سان سنڌ اسيمبلي تقريباً اٺن سالن کان پوءِ ٻيهر وجود ۾ آئي ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> 1985ع ۾ 1973ع جو آئين ''روائيول آف دي ڪانسٽيٽيوشن آرڊر'' ۽ پوءِ [[اٺين ترميم]] سان بحال ڪيو ويو. ان ترميم صدر جي اختيارن کي نمايان طور وڌايو ۽ وفاقي سياسي نظام ۾ صدارتي مداخلت جي گنجائش وڌائي، جڏهن ته صوبائي پارلياماني ادارا پڻ ٻيهر ڪم ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== شهري سنڌ، لڏپلاڻ ۽ نئين لساني سياست ==== 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي جي آبادي ۽ سماجي بناوت تيز رفتاريءَ سان تبديل ٿي. [[سوويت-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان مان وڏي تعداد ۾ پناهگير پاڪستان آيا ۽ انهن مان هڪ حصو ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ آباد ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ملڪ جي ٻين صوبن مان پڻ روزگار لاءِ ڪراچي ڏانهن لڏپلاڻ جاري رهي. شهري آباديءَ، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ روزگار تي دٻاءَ سان گڏ هٿيارن ۽ منشيات جي واپار ۾ واڌ بابت پڻ رپورٽون سامهون آيون. انهن عنصرن ڪراچيءَ ۾ مختلف نسلي ۽ لساني برادرين وچ ۾ سياسي مقابلي ۽ تشدد کي وڌايو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press}}</ref> 1978ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اردو ڳالهائيندڙ شاگردن جي تنظيم [[آل پاڪستان مهاجر اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن]] قائم ٿي. 1984ع ۾ ان سان لاڳاپيل قيادت [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي شهري سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، جي وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. ان جي اڀار سان سنڌ جي سياست ۾ سنڌي-مهاجر ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي تقسيم وڌيڪ ادارتي صورت اختيار ڪئي. 1985ع ۽ 1986ع دوران ڪراچيءَ ۾ ٽرانسپورٽ، زمين ۽ آباديءَ جي مقابلي سان لاڳاپيل لساني تڪرار وڌيا. 1986ع ۾ اردو ڳالهائيندڙ ۽ پشتون آبادين وچ ۾ شديد فسادن سان شهر جي سياسي صورتحال وڌيڪ خراب ٿي. اهڙن واقعن ۽ شهري عدم تحفظ مهاجر قومي موومينٽ جي عوامي بنياد وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. ==== تعليم، ثقافت ۽ سنڌي سڃاڻپ ==== 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ادب، صحافت، شاعري ۽ ثقافتي تنظيمن ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. [[سنڌي ادبي سنگت]]، سنڌي رسالن، اخبارن ۽ يونيورسٽين سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بحث کي جاري رکيو. 1972ع واري ٻولي ايڪٽ سنڌيءَ کي تعليمي ۽ صوبائي ادارن ۾ وڌيڪ قانوني جاءِ ڏني، جيتوڻيڪ ان جي عملي نفاذ جو درجو مختلف ادارن ۽ دورن ۾ مختلف رهيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> [[شيخ اياز]]، [[ابراهيم جويو]]، [[رسول بخش پليجو]] ۽ ٻين اديبن ۽ سياسي دانشورن سان لاڳاپيل فڪري ماحول ۾ سنڌي ٻولي، زمين، عورتن جي حقن، هارين، وفاقيت ۽ جمهوريت بابت لکڻ وڌيو. مارشل لا جي دور ۾ سنسرشپ ۽ سياسي پابندين باوجود سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ مزاحمتي موضوع نمايان رهيا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي مخالفت هڪ ٻئي سان ويجهيون ٿي ويون. سنڌي لوڪ ورثي، اجرڪ، ٽوپي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري ۽ تاريخي شخصيتن کي سياسي ۽ ثقافتي علامتن طور وڌيڪ استعمال ڪيو ويو. ==== سماجي ۽ معاشي تبديليون ==== هن دور ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ آبپاشي رهيو، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ صنعت، واپار ۽ خدمتن جو شعبو وڌندو رهيو. [[گڊو بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ سنڌو درياهه جي آبپاشي نظام سنڌ جي زراعت لاءِ بنيادي اهميت رکندا هئا. ٻهراڙيءَ ۾ زمين جي غيربرابر ورڇ، هارين جي حقن ۽ وڏن زميندارن جي سياسي اثر بابت بحث جاري رهيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن زرعي سڌارن، هارين جي حقن ۽ سرڪاري زمينن جي ورڇ جا مطالبا جاري رکيا. شهري سنڌ ۾ صنعتي واڌ سان گڏ غيررسمي آبادين، ٽرانسپورٽ، پاڻي، رهائش ۽ روزگار جا مسئلا وڌيا. ڪراچيءَ جي تيز آباديءَ واري واڌ صوبائي سياست ۾ وسيلن، بلدياتي ادارن ۽ نمائندگيءَ بابت نوان تڪرار پيدا ڪيا. ==== 1988ع ۽ فوجي دور جي پڄاڻي ==== 29 مئي 1988ع تي صدر ضياءُ الحق وزيراعظم [[محمد خان جوڻيجو]] جي وفاقي حڪومت ۽ قومي اسيمبلي کي برطرف ڪيو. ان جا اثر صوبائي سياست تي پڻ پيا ۽ سنڌ ۾ غوث علي شاهه جي حڪومت ختم ٿي. [[اختر علي غلام قاضي]] مختصر عرصي لاءِ وڏي وزير ۽ پوءِ نگران انتظام جو حصو رهيو. 17 آگسٽ 1988ع تي جنرل ضياءُ الحق جهاز حادثي ۾ مارجي ويو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ عام چونڊن جو رستو هموار ٿيو. 16 نومبر 1988ع جي قومي چونڊن ۽ پوءِ صوبائي چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۾ ٻيهر وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي. 2 ڊسمبر 1988ع تي [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو، جنهن سان سنڌ ۾ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. ==== 1972ع–1988ع جون اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1 مئي 1972ع | style="background:#eef5e9;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] چونڊيل وڏي وزير طور حڪومت سنڀالي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ بابت قانون منظور ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1973ع | style="background:#eef5e9;" | 1973ع جو وفاقي پارلياماني آئين نافذ؛ سنڌ جي صوبائي ادارن کي نئون آئيني بنياد مليو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | ڊسمبر 1973ع | style="background:#e2f0d9;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1976ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ کي ورهائي الڳ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] قائم ڪئي وئي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | ضياءُ الحق جو فوجي قبضو؛ سنڌ اسيمبلي ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 اپريل 1979ع | style="background:#eef5e9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي ڦاهي ڏني وئي؛ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1981ع | style="background:#e2f0d9;" | [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1983ع | style="background:#eef5e9;" | ايم آر ڊي جي سول نافرمانيءَ واري تحريڪ؛ سنڌ ان جو سڀ کان اهم مرڪز بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1984ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم، جنهن سان شهري سنڌ جي سياست ۾ نئين قوت جو اڀار ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1985ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي چونڊون؛ سنڌ اسيمبلي بحال ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير ٿيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1986ع | style="background:#e2f0d9;" | ڪراچيءَ ۾ شديد لساني ۽ شهري تڪرار؛ شهري سياسي تنظيمن جي اثر ۾ واڌ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 29 مئي 1988ع | style="background:#eef5e9;" | جوڻيجو حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ جي سياسي انتظام ۾ ٻيهر عبوري تبديليون. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 17 آگسٽ 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | جنرل ضياءُ الحق جي وفات؛ نئين عام چونڊن لاءِ رستو هموار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 2 ڊسمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. |} === 1988ع کان هاڻوڪي دور تائين === 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ چونڊيل حڪومتن جي بحالي، مرڪزي حڪومتن جي برطرفين، گورنر راڄ، فوجي حڪومت، مڪاني حڪومتن جي نون تجربن، [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ وڌندڙ صوبائي خودمختياري، ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي ڊگهي صوبائي بالادستي جهڙا مرحلا شامل آهن. ساڳئي عرصي دوران [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جي شهري سياست، لساني ۽ جماعتِي مقابلي، اندروني لڏپلاڻ، آباديءَ جي تيز واڌ، تعليم ۽ صحت جي صوبائي پاليسين، سنڌي ٻوليءَ جي ادارتي واڌاري ۽ بار بار ٿيندڙ ٻوڏن سنڌ جي سماجي ۽ معاشي بناوت تي گهرو اثر وڌو. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 55.7 ملين ٿي چڪي هئي، جيڪا 2017ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 7.8 ملين وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ 1988ع کان پوءِ صوبائي پارلياماني سياست جو مرڪزي ادارو]] [[فائل:Karachi Skyline.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] جو جديد شهري منظر؛ 1988ع کان پوءِ شهر سنڌ جي آبادي، صنعت، واپار ۽ سياسي تبديلين جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو]] ==== جمهوري حڪومتن جي بحالي، 1988ع–1990ع ==== جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي وفات کان پوءِ نومبر 1988ع ۾ عام چونڊون ٿيون ۽ پاڪستان ۾ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. سنڌ ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي ۽ [[قائم علي شاهه]] 2 ڊسمبر 1988ع تي وڏو وزير بڻيو. شروعاتي طور پيپلز پارٽي ۽ [[مهاجر قومي موومينٽ]] وچ ۾ سياسي تعاون قائم ٿيو، جنهن جو مقصد خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي نمائندگيءَ جي مسئلن کي گڏيل سياسي بندوبست ذريعي حل ڪرڻ هو. بهرحال، ٻنهي جماعتن وچ ۾ نوڪرين، مڪاني حڪومت، امن امان ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف جلد وڌي ويا.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> 1990ع ۾ صدر [[غلام اسحاق خان]] وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت برطرف ڪئي ۽ سنڌ اسيمبلي پڻ ختم ڪئي وئي. قائم علي شاهه جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ [[آفتاب شعبان ميراڻي]] مختصر عرصي لاءِ وڏو وزير رهيو ۽ پوءِ [[ڄام صادق علي]] نگران ۽ بعد ۾ چونڊيل وڏي وزير طور اقتدار ۾ آيو. 1990ع جي چونڊن ۾ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي اڪيلي جماعت رهي، پر ڄام صادق علي مخالف جماعتن، آزاد ميمبرن ۽ مهاجر قومي موومينٽ جي حمايت سان حڪومت قائم ڪئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ==== 1990ع واري ڏهاڪي جي سياسي ۽ امن امان واري صورتحال ==== 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، شديد سياسي ۽ لساني تشدد، جماعتن جي هٿياربند ڌڙن، ڏوهاري نيٽ ورڪن ۽ رياستي ڪارروائين سبب متاثر ٿيو. سنڌ جي شهري سياست ۾ مهاجر قومي موومينٽ هڪ اهم قوت بڻجي وئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي، مختلف سنڌي قومپرست جماعتون ۽ مقامي سياسي خاندان اثرانداز رهيا. سنڌي قومپرست سياست ۾ [[جي. ايم. سيد]]، [[رسول بخش پليجو]]، [[قادر مگسي]] ۽ ٻين اڳواڻن صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، ٻولي ۽ سنڌ جي وسيلن بابت تحريڪون جاري رکيون. 1992ع ۾ وفاقي حڪومت طرفان سنڌ ۾ وڏي فوجي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ڪارروائي شروع ڪئي وئي، جيڪا شروعاتي طور ڏوهارين ۽ ڌاڙيلن خلاف هئي پر بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ مهاجر قومي موومينٽ جي تنظيمي ڍانچي ۽ هٿياربند ڌڙن خلاف پڻ وڌي. ان دور ۾ انساني حقن جي تنظيمن سياسي گرفتارين، تشدد ۽ غيرقانوني حراست بابت خدشا ظاهر ڪيا.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ڄام صادق علي جي وفات کان پوءِ [[مظفر حسين شاهه]] مارچ 1992ع ۾ وڏو وزير ٿيو. 1993ع جي چونڊن کان پوءِ [[عبدالله شاهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ حڪومت قائم ڪئي. سندس دور ۾ ڪراچيءَ ۾ پوليس ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جون ڪارروايون تيز ٿيون. 1996ع ۾ وفاقي سطح تي بينظير ڀٽو جي ٻي حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ حڪومت پڻ ختم ڪئي وئي ۽ [[ممتاز علي ڀٽو]] نگران وڏو وزير مقرر ٿيو. 1997ع جي چونڊن کان پوءِ [[لياقت علي جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. آڪٽوبر 1998ع ۾ سنڌ ۾ گورنر راڄ لاڳو ٿيو، جنهن سان چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي. 12 آڪٽوبر 1999ع تي جنرل [[پرويز مشرف]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ سميت ملڪ جا چونڊيل ادارا معطل ٿي ويا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== فوجي حڪومت ۽ مڪاني حڪومتن جي نئين جوڙجڪ، 1999ع–2008ع ==== 1999ع کان 2002ع تائين سنڌ ۾ صوبائي اسيمبلي ۽ چونڊيل وڏو وزير موجود نه هئا ۽ صوبي جو انتظام فوجي حڪومت جي مقرر ڪيل گورنر ۽ صوبائي انتظامي مشينري ذريعي هليو. جنرل مشرف جي حڪومت 2001ع ۾ ملڪ ۾ نئون مڪاني حڪومت وارو نظام لاڳو ڪيو، جنهن تحت ضلعن، تعلقن ۽ يونين ڪائونسلن ڏانهن ڪجهه انتظامي ۽ مالي اختيار منتقل ڪيا ويا. ڪراچيءَ کي نئين نظام تحت '''سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي''' ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سان شهر جي مڪاني انتظام، انفراسٽرڪچر، روڊن ۽ ميونسپل خدمتن ۾ وڏي ادارتي تبديلي آئي. سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ ضلعي ناظمن ۽ مڪاني ڪائونسلن جو نظام قائم ٿيو. هن نظام جي حامين ان کي مقامي سطح تي اختيارن جي منتقلي قرار ڏنو، جڏهن ته مخالفن جو خيال هو ته ان سان صوبائي حڪومت جا ڪيترائي اختيار وفاقي فوجي حڪومت جي ٺاهيل مقامي ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. 2002ع جي عام چونڊن کان پوءِ سنڌ اسيمبلي ٻيهر بحال ٿي. [[علي محمد مهر]] ڊسمبر 2002ع ۾ وڏو وزير بڻيو ۽ 2004ع ۾ سندس جاءِ [[ارباب غلام رحيم]] ورتي. هن دور ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] ۽ مهاجر قومي موومينٽ، جيڪا بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] سڏجڻ لڳي، سنڌ جي صوبائي ۽ شهري سياست ۾ اهم اتحادي جماعتون رهيون.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 2007ع–2008ع: جمهوري منتقلي ==== 2007ع جي آخر ۾ پاڪستان جي سياسي بحران سنڌ تي گهرو اثر وڌو. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[بينظير ڀٽو]] راولپنڊي ۾ قتل ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ شديد احتجاج، باهه لڳائڻ، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري ملڪيتن کي نقصان ۽ عام زندگيءَ ۾ خلل پيدا ٿيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ واضح اڪثريت حاصل ڪئي ۽ [[قائم علي شاهه]] اپريل 2008ع ۾ ٻيهر وڏو وزير بڻيو. ان کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ ڊگهي عرصي تائين مرڪزي صوبائي جماعت بڻجي وئي ۽ 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي چونڊن کان پوءِ حڪومت ٺاهيندي رهي.<ref>{{cite web |title=Past Assemblies |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ارڙهين ترميم ۽ وڌندڙ صوبائي خودمختياري ==== 2010ع ۾ [[ارڙهين آئيني ترميم]] پاڪستان جي وفاقي ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آندي. گڏيل قانون ساز فهرست ختم ٿيڻ سان تعليم، صحت، ثقافت، سماجي ڀلائي، ماحول ۽ ڪيترن ٻين شعبن بابت اختيار وڌيڪ وڏي حد تائين صوبن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ لاءِ هي تبديلي خاص اهميت واري هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صوبائي حڪومت کي انهن شعبن ۾ پنهنجي پاليسين ۽ ادارن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جو وسيع اختيار مليو. ارڙهين ترميم کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ صحت، تعليم، مڪاني حڪومت، ثقافت، عورتن ۽ ٻارن جي حقن ۽ سماجي تحفظ بابت وڏي تعداد ۾ نوان قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ منظور ٿيل قانونن ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ'''، '''سنڌ مينٽل هيلٿ ايڪٽ'''، '''سنڌ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز ڪنٽرول، علاج ۽ تحفظ ايڪٽ'''، '''سنڌ نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ ايڪٽ''' ۽ '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ''' شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |website=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013ع]] تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪميٽي ۽ يونين ڪائونسل جهڙا مڪاني ادارا قانوني ڍانچي ۾ آندا ويا. بعد ۾ 2015ع ۽ پوءِ 2023ع ۾ مڪاني چونڊن ذريعي نيون مڪاني ڪائونسلون قائم ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ۽ قانوني ادارا ==== [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] هن سڄي دور ۾ صوبي جي اعليٰ آئيني، سول ۽ فوجداري عدالت رهي. عدالت جي ڪراچيءَ ۾ مکيه سيٽ سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت مختلف هنڌن تي سرڪٽ بينچن يا رجسٽري انتظامن ذريعي عدالتي رسائي وڌائي وئي. صوبائي ماتحت عدليه ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن عدالتن، سول عدالتن، فيملي عدالتن ۽ ٻين خصوصي عدالتن تي مشتمل رهي. 1994ع ۾ '''سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي''' کي قانوني بنياد ڏنو ويو، جنهن جو مقصد ججن ۽ عدالتي عملدارن جي تربيت ۽ عدالتي انتظام جي معيار کي بهتر ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Judicial Academy Act |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=1994 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شهري تشدد کان پوءِ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل ڪيسن لاءِ خصوصي عدالتن جو استعمال پڻ وڌيو. 2007ع جي عدالتي بحران ۽ وڪيلن جي تحريڪ ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار، ڪراچي بار ۽ ٻين وڪيل تنظيمن فعال ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ عدليه جي بحاليءَ واري قومي تحريڪ جو اثر سنڌ جي عدالتي ۽ سياسي ماحول تي پڻ پيو. ==== سياسي حڪومتون ۽ وڏا وزير ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل حڪومتن سان گڏ ڪيترائي نگران دور ۽ گورنر راڄ جا مرحلا آيا. سرڪاري سنڌ حڪومت جي فهرست موجب هن عرصي جا وڏا وزير هيٺين ريت رهيا آهن:<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / جماعت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 2 ڊسمبر 1988ع – 25 فيبروري 1990ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[آفتاب شعبان ميراڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 26 فيبروري 1990ع – 5 آگسٽ 1990ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ڄام صادق علي]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 1990ع – 5 مارچ 1992ع | style="background:#eef5e9;" | شروعات ۾ نگران؛ پوءِ اتحادي حڪومت |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مظفر حسين شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 مارچ 1992ع – 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | اتحادي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي مدد شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ–آڪٽوبر 1993ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[عبدالله شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | آڪٽوبر 1993ع – نومبر 1996ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 1996ع – فيبروري 1997ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[لياقت علي جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | فيبروري 1997ع – آڪٽوبر 1998ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff;" | '''گورنر راڄ ۽ پوءِ فوجي حڪومت، 1998ع–2002ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي محمد مهر]] | style="background:#f4f8fc;" | ڊسمبر 2002ع – جون 2004ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ارباب غلام رحيم]] | style="background:#eaf2f8;" | جون 2004ع – نومبر 2007ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ (ق) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 2007ع – اپريل 2008ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 2008ع – مارچ 2013ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[زاهد قربان علوي]] | style="background:#f4f8fc;" | مارچ–مئي 2013ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | مئي 2013ع – جولاءِ 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ 2016ع – مئي 2018ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[فضل الرحمان]] | style="background:#eaf2f8;" | جون–آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 2018ع – آگسٽ 2023ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مقبول باقر]] | style="background:#eaf2f8;" | آگسٽ 2023ع – فيبروري 2024ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 فيبروري 2024ع – هاڻوڪو | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |} <ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع تائين [[مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي ۽ سندس موجوده حڪومت پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي 2008ع کان جاري صوبائي سياسي بالادستيءَ جو تسلسل آهي.<ref>{{cite web |title=Our Team |url=https://cm.sindh.gov.pk/chief-ministers-team |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 1988ع کان سنڌ جا گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |+ '''1988ع کان سنڌ جا گورنر''' |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | نمبر ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو سنڀالڻ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو ڇڏڻ ! style="background:#c55a11; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / مختصر نوٽ |- | style="background:#eaf2f8;" | 18 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 5 جنوري 1987ع | style="background:#eef5e9;" | 23 جون 1988ع | style="background:#fdf2e9;" | 1988ع جي شروعات تائين عهدي تي رهيو |- | style="background:#d6eaf8;" | 19 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 24 جون 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر؛ ضياءُ الحق جي دور جي پڇاڙي |- | style="background:#eaf2f8;" | 20 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[قادرالدين احمد|جسٽس قادرالدين احمد]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | 18 اپريل 1989ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ جج؛ جمهوري منتقليءَ وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 21 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[فخرالدين جي. ابراهيم|جسٽس فخرالدين جي. ابراهيم]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 اپريل 1989ع | style="background:#e2f0d9;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ جج ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#eef5e9;" | 18 جولاءِ 1993ع | style="background:#fdf2e9;" | پهريون دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 23 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[حڪيم محمد سعيد]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#fbe5d6;" | تعليمي، سماجي ۽ طبي شخصيت |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#eef5e9;" | 21 مئي 1995ع | style="background:#fdf2e9;" | ٻيو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 24 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪمال الدين اظفر]] | style="background:#f4f8fc;" | 22 مئي 1995ع | style="background:#e2f0d9;" | 16 مارچ 1997ع | style="background:#fbe5d6;" | سياستدان ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 25 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[معين الدين حيدر|ليفٽيننٽ جنرل (ر) معين الدين حيدر]] | style="background:#eaf2f8;" | 17 مارچ 1997ع | style="background:#eef5e9;" | 17 جون 1999ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر |- | style="background:#d6eaf8;" | 26 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ممنون حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جون 1999ع | style="background:#e2f0d9;" | 12 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ پاڪستان جو صدر بڻيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 27 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عظيم دائودپوٽو|ايئر مارشل عظيم دائودپوٽو]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#eef5e9;" | 24 مئي 2000ع | style="background:#fdf2e9;" | فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 28 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ميان سومرو]] | style="background:#f4f8fc;" | 25 مئي 2000ع | style="background:#e2f0d9;" | 26 ڊسمبر 2002ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ سينيٽ چيئرمين ۽ نگران وزيراعظم رهيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 29 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عشرت العباد خان|ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 27 ڊسمبر 2002ع | style="background:#eef5e9;" | 10 نومبر 2016ع | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 14 سال؛ سنڌ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8;" | 30 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[سعيد الزمان صديقي|جسٽس (ر) سعيد الزمان صديقي]] | style="background:#f4f8fc;" | 11 نومبر 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 جنوري 2017ع | style="background:#fbe5d6;" | اڳوڻو چيف جسٽس پاڪستان |- | style="background:#eaf2f8;" | 31 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد زبير]] | style="background:#eaf2f8;" | 2 فيبروري 2017ع | style="background:#eef5e9;" | 3 آگسٽ 2018ع | style="background:#fdf2e9;" | مسلم ليگ (ن) جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 32 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[عمران اسماعيل]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | 18 اپريل 2022ع | style="background:#fbe5d6;" | پاڪستان تحريڪ انصاف جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#fff2cc;" | — | style="background:#fff2cc; text-align:right; padding:7px;" | [[آغا سراج دراني]] | style="background:#fff2cc;" | 20 اپريل 2022ع | style="background:#fff2cc;" | 9 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#ffe699;" | '''قائم مقام گورنر'''؛ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#eaf2f8;" | 34 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪامران ٽيسوري|محمد ڪامران خان ٽيسوري]] | style="background:#eaf2f8;" | 10 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#eef5e9;" | 12 مارچ 2026ع | style="background:#fdf2e9;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] سان لاڳاپيل؛ سنڌ جو 34هون گورنر |- | style="background:#d9ead3;" | 35 | style="background:#d9ead3; text-align:right; padding:7px;" | '''[[محمد نهال هاشمي|سيد محمد نهال هاشمي]]''' | style="background:#d9ead3;" | '''13 مارچ 2026ع''' | style="background:#d9ead3;" | '''عهدي تي موجود''' | style="background:#b6d7a8;" | '''سنڌ جو موجوده ۽ 35هون گورنر؛ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] سان لاڳاپيل''' |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Jailed PA speaker becomes acting Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1685798 |work=Dawn |date=20 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Tessori sacked as PML-N stalwart Nehal Hashmi made Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1981494 |work=Dawn |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گورنر ==== گورنر 1973ع جي آئين تحت صوبي جو آئيني سربراهه آهي ۽ صدر طرفان وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ٿيندو آهي. 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ عدالتي، فوجي، سياسي ۽ ڪاروباري پسمنظر رکندڙ مختلف شخصيتون گورنر رهيون. خاص طور [[عشرت العباد خان]] ڊسمبر 2002ع کان نومبر 2016ع تائين لڳ ڀڳ چوڏهن سال گورنر رهيو، جيڪو سنڌ جي تاريخ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018ع کان 2022ع تائين [[عمران اسماعيل]]، پوءِ 2022ع کان مارچ 2026ع تائين [[ڪامران ٽيسوري]] گورنر رهيو. 13 مارچ 2026ع تي [[محمد نهال هاشمي]] سنڌ جي 35هين گورنر طور حلف کنيو ۽ 2026ع تائين عهدي تي موجود آهي.<ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ شهري سياست ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تبديلين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي تيز آباديءَ، اندروني ۽ بين الصوبائي لڏپلاڻ، غيررسمي آبادين، زمين، پاڻي، ٽرانسپورٽ، روزگار ۽ مڪاني حڪومت جي اختيارن بابت مسئلن سبب شهري سياست پيچيده ٿي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مهاجر قومي موومينٽ ۽ بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ وڏي چونڊيل قوت رهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي مڪاني حڪومت واري دور ۾ ڪراچي ۾ ميئر يا ناظم جي اداري کي وڏي سياسي اهميت ملي. بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، پاڪستان پيپلز پارٽي، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جماعتن شهر جي چونڊيل ۽ مڪاني سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2013ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي منظوري سان رينجرز ۽ پوليس جون ٽارگيٽيڊ ڪارروايون تيز ٿيون. انهن ڪاررواين سان منظم سياسي ۽ ڏوهاري تشدد ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي اختيارن، سياسي گرفتارين ۽ شهري نمائندگيءَ بابت بحث جاري رهيو. [[فائل:Sindh Assembly 2018.svg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي 2018ع واري پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي اڪثريت سان صوبائي حڪومت قائم ڪئي]] ==== آبادي ۽ شهريڪاري ==== 1981ع کان پوءِ سنڌ جي آباديءَ ۾ تيز واڌ جاري رهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ جي آبادي 1981ع ۾ لڳ ڀڳ 19.0 ملين، 1998ع ۾ 30.4 ملين، 2017ع ۾ 47.9 ملين ۽ 2023ع ۾ تقريباً 55.7 ملين ٿي وئي. سرڪاري آدمشماري هن تيز واڌ کي قدرتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ لڏپلاڻ ۽ آباديءَ جي رفتار سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي هن آباديءَ جي واڌ جو سڀ کان اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تيزيءَ سان آبادي وڌي. شهريڪاريءَ سان صنعت، واپار، مالي خدمتن ۽ تعميراتي سرگرمين ۾ واڌ ٿي، پر پاڻي، صفائي، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ شهري منصوبابنديءَ تي پڻ دٻاءُ وڌيو. ==== تعليم ==== 1990ع کان پوءِ سنڌ جي تعليم ۾ سرڪاري اسڪولن جي توسيع، خانگي تعليمي شعبي جي تيز واڌ، يونيورسٽين جي تعداد ۾ اضافو ۽ اعليٰ تعليم جي ادارتي پکيڙ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ اسڪول ۽ اعليٰ تعليم جي وڏي پاليسي ذميواري صوبي ڏانهن منتقل ٿي. 2013ع ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ''' منظور ڪيو ويو، جنهن 5 کان 16 سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم بابت قانوني ذميواري مقرر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان دور ۾ سرڪاري يونيورسٽين ۽ ميڊيڪل، انجنيئرنگ، قانون ۽ ڪاروباري تعليم جي ادارن ۾ پڻ واڌ ٿي. تعليم ۾ واڌ باوجود شهري ۽ ٻهراڙي، مردن ۽ عورتن ۽ مختلف ضلعن وچ ۾ وڏا فرق برقرار رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 10 سالن يا ان کان مٿي عمر جي ماڻهن جي خواندگي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.21 سيڪڙو. شهري علائقن ۾ اها شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ صرف 38.14 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 Sindh – Education |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> تازن سالن ۾ اسڪولن جي انتظام کي وڌيڪ مقامي سطح تي منتقل ڪرڻ، استادن جي تربيت، اسڪول ڪلسٽرنگ، نصاب ۽ ڊيٽا بنياد تي منصوبابنديءَ لاءِ به سڌارا ڪيا ويا. يونيسيف موجب هڪ پائلٽ پروگرام هيٺ 14 ضلعن ۾ 400 اسڪولن کي 20 ڪلسٽرن ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فيصلن ۽ بجيٽ اختيارن کي اسڪولن جي ويجهو منتقل ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |publisher=UNICEF |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== صحت ==== صحت جي شعبي ۾ 1990ع کان پوءِ بنيادي صحت مرڪزن، ضلعي اسپتالن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، حفاظتي ٽڪن ۽ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن جي پروگرامن ۾ واڌ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ صحت جو وڏو انتظامي ۽ قانون ساز اختيار سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کان پوءِ صوبي ڪيترائي مخصوص صحت قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ذهني صحت، ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز، عضون جي پيوندڪاري، نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ، ماءُ جي کير ۽ ٻارن جي غذائيت بابت قانون منظور ڪيا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع جي سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي موجب ٻارن جي موت جي شرح 2014ع جي 104 في 1,000 زنده ڄمڻ کان گهٽجي 46 في 1,000 ٿي، جڏهن ته ماهر صحت عملي جي موجودگيءَ ۾ ٿيندڙ ولادتون 65 سيڪڙو کان وڌي لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو ٿيون. ساڳي سروي مطابق ٻارن جي قد ۾ واڌ جي گهٽتائي يعني stunting ۾ نمايان سڌارو نه ٿيو ۽ 20–24 سالن جي عورتن مان لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو 18 سالن کان اڳ شادي ڪري چڪو هو.<ref>{{cite web |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |publisher=UNICEF |date=16 July 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2020ع جي [[ڪووڊ-19 وبا]] سنڌ جي صحت جي نظام لاءِ نئون وڏو امتحان هئي. اسپتالن ۾ آئسوليشن، ٽيسٽنگ، ايمرجنسي بسترا، ويڪسينيشن ۽ وبائي نگرانيءَ جا نظام وڌايا ويا، جڏهن ته لاڪ ڊائون ۽ تعليمي ادارن جي بندش سان روزگار ۽ تعليم پڻ متاثر ٿيا. ==== ثقافت، سنڌي ٻولي ۽ ورثي جو تحفظ ==== 1990ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ ٻولي ۽ ثقافت جي ادارتي تحفظ ۾ واڌ ٿي. 1991ع ۾ '''[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترق == جاگرافي == {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ جو قدرتي منظر]] [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|250px|ساڄو|سنڌ جو نقشو]] سنڌ [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ جي ڪل ايراضي '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' (تقريباً 54,407 چورس ميل) آهي.<ref>{{cite web |title=Social Indicators of Pakistan 2021 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/social_statistics/publications/Social_Indicators_of_Pakistan_2021.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 23° کان 29° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67° کان 71° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اولهه ۽ اتر اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اوڀر ۾ [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا ڀارتي علائقا، ڏکڻ اوڀر ۾ [[رڻ ڪڇ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهن. صوبي جو مرڪزي جغرافيائي عنصر [[سنڌو درياهه]] آهي، جنهن جي هيٺين ماٿريءَ سنڌ جي زرعي ميدانن، آبادين ۽ تاريخي شهري مرڪزن جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ [[هيٺيون سنڌو طاس|هيٺين سنڌو طاس]] جو اهم حصو آهي. سنڌو درياهه اتر کان ڏکڻ طرف وهندي سڄي صوبي کي تقريباً ٻن وڏن حصن ۾ ورهائي ٿو ۽ آخر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] وسيلي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ ٻوڏن ذريعي جمع ٿيل واري، گاد ۽ چيڪي مٽيءَ سان سنڌ جا وسيع اليويل ميدان وجود ۾ آيا آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === طبعي بناوت === [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو منظر؛ اولهه سنڌ جو جابلو خطو سنڌ جي اهم طبعي علائقن مان هڪ آهي]] [[فائل:Mangrove Forest Sindh.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌو ڊيلٽا]] ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ هي سامونڊي ٻيلن وارو نظام سنڌ جي ساحلي ماحوليات جو اهم حصو آهي]] طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ کي عام طور چار وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر ۽ لاڳاپيل جابلو خطو]]، وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جو وسيع اليويل ميدان، اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] ۽ ان سان لاڳاپيل وارياسي علائقا، ۽ ڏکڻ ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي پٽي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اولهه سنڌ جي جابلو علائقي ۾ کيرٿر، پٻ ۽ لڪي سان لاڳاپيل ٽڪرين ۽ جبلن جا سلسلا ملن ٿا. وچ وارو علائقو سنڌوءَ جي قديم ۽ موجوده ٻوڏن سان ٺهيل هموار ميدانن تي مشتمل آهي. اوڀر طرف ٿر ۽ نارا وارياسي خطا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ڊيلٽائي ميدان، لوڻياٺ زمين، کاريون ڍنڍون، سامونڊي کاريون ۽ [[مينگروو]] ٻيلن جا علائقا ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي زمين جو وڏو حصو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي پاڻي پاليسي موجب صوبي ۾ سنڌو طاس جي ڪئنالن هيٺ ايندڙ ايراضي تقريباً '''5 ملين هيڪٽر''' آهي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو بڻجي ٿي؛ باقي وڏي ايراضي ريگستان، ڪوهستان، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻين برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/SindhWaterPolicy |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي معيشت ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو بنيادي ڪردار آهي. انهن بئراجن ۽ ڪئنالن وسيلي سنڌوءَ جو پاڻي صوبي جي وسيع ميداني علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ کي سنڌ جي وسيع ڪئنال نظام ڏانهن ورهائيندڙ اهم آبپاشي ڍانچو]] === روايتي جاگرافيائي ڀاڱا === سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ ۾ صوبي کي مختلف روايتي علائقن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * [[سرو، سنڌ|سرو]] — اتر سنڌ؛ * [[سنڌ جو وچولو|وچولو]] — وچ سنڌ؛ * [[لاڙ، سنڌ|لاڙ]] — هيٺين ۽ ڏاکڻي سنڌ؛ * [[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] — اولهه وارو جابلو ۽ نيم خشڪ خطو؛ * [[ٿر]] ۽ ٻين وارياسي علائقن تي مشتمل ريگستاني سنڌ. هي ورهاست جديد انتظامي ضلعن بدران تاريخي، ثقافتي، آبي ۽ طبعي خصوصيتن تي ٻڌل آهي.<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref> === سنڌوءَ جو ميداني علائقو === سنڌو درياهه جو ميداني علائقو سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ آباد ۽ زرعي طور اهم حصن مان آهي. هي ميدان درياهه جي هزارين سالن جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان ٺهيو آهي. مختلف هنڌن تي هن ميداني نظام ۾ پراڻا درياهي پيٽ، مياندر، قدرتي بند، هيٺاهين کڏون ۽ ٻوڏ وارا ڪچا علائقا ملن ٿا. سنڌ ۾ '''ڪچو''' انهن علائقن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي درياهه جي حفاظتي بندن ۽ مکيه وهڪري جي وچ ۾ واقع آهن ۽ وڏي ٻوڏ وقت پاڻي هيٺ اچي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ بندن کان ٻاهر واري نسبتاً مستقل آبادي ۽ آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' سڏيو وڃي ٿو. اولهه واري پاسي، خاص طور دادو، ڄامشورو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڪجهه علائقن ۾، کيرٿر جبلن کان ايندڙ برساتي نالن ۽ سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وچ وارو هيٺاهون علائقو '''ڪڇو''' يا '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Topography of Dadu District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-dadu/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ريگستان === [[فائل:Thar desert in cloudy weather.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جو جهڙالي موسم ۾ منظر؛ چوماسي کان پوءِ ٿر جي نباتاتي بناوت عارضي طور تبديل ٿي وڃي ٿي]] [[فائل:The Thar Desert.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جون وارياسي ڀٽون]] سنڌ جي اوڀر ۽ اتر اوڀر حصن ۾ وسيع خشڪ ۽ نيم خشڪ وارياسي علائقا موجود آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ 62 سيڪڙو جاگرافيائي ايراضي ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ ٻين خشڪ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]] ۽ [[اڇڙو ٿر]] آهن. اهي پاڻ ۾ جاگرافيائي طور ڳنڍيل وارياسي نظام جو حصو آهن ۽ ڪن ماخذن ۾ نارا ۽ اڇڙو ٿر کي وڏي ٿر ريگستاني نظام جا علائقائي حصا پڻ سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! ريگستان ! لڳ ڀڳ ايراضي ! اهم علائقا ! خاصيتون |- | [[ٿر ريگستان]] | وسيع بين الاقوامي ريگستان؛ سنڌ ان جي اولهه حصي تي مشتمل آهي | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | هندستان جي [[راجستان]] تائين پکڙيل وڏي ٿر ريگستاني نظام جو حصو؛ وارياسي ڀٽون، موسمي چراگاهه ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت |- | [[نارا ريگستان]] | تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' | خيرپور، سانگهڙ ۽ اوڀر سنڌ جا ڀرپاسي وارا حصا | تقريباً 26°–28° اتر ۽ 68°–70° اوڀر وچ ۾ واقع نيم خشڪ وارياسو خطو؛ وارياسي ڀٽون ۽ هيٺاهيون ''پٽ'' نما زمينون<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> |- | [[اڇڙو ٿر]] | تقريباً '''4,800 چورس ڪلوميٽر''' | خاص طور [[سانگهڙ ضلعو]]، [[کپرو تعلقو]]، ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل علائقا | اڇي يا هلڪي رنگ جي واري سبب ''اڇڙو ٿر'' سڏجي ٿو؛ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ لوڻياٺ زميني پاڻي هن علائقي جون اهم خاصيتون آهن<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> |} === ٿر ريگستان === [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ سرحد پار [[راجستان]] جي وڏي ٿر ريگستان جو تسلسل آهي. سنڌ اندر ان جو وڏو حصو ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ضلعن ۾ آهي. علائقي جي سطح تي ڊگهيون وارياسي ڀٽون، وچ وارا هيٺاهان ميدان ۽ برساتي چراگاهه عام آهن. ٿر ۾ مستقل درياهه موجود ناهن ۽ پاڻيءَ جو وڏو حصو برسات، کوهن ۽ زيرزمين ذخيرن مان حاصل ٿئي ٿو. چوماسي جي سٺي برسات دوران ريگستان جي ڪيترن حصن ۾ گاهه، جڙي ٻوٽيون ۽ موسمي فصل پيدا ٿين ٿا، جڏهن ته گهٽ برسات وارن سالن ۾ ڏڪار جا خطرا وڌي وڃن ٿا. === نارا ريگستان === [[نارا ريگستان]] سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي پٽيءَ ۾ واقع آهي. سائنسي مطالعي موجب اهو تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 26° کان 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68° کان 70° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ اچي ٿو. هتي اوچائي عام طور 50 کان 115 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> نارا جي منظرنامي ۾ مستحڪم ۽ حرڪت ڪندڙ وارياسي ڀٽون، انهن جي وچ ۾ هيٺاهيون واديون ۽ ''پٽ'' نالي هموار علائقا ملن ٿا. نارا ڪئنال ۽ ان جي شاخن ويجهن علائقن ۾ آبادڪاري ۽ آبپاشيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === اڇڙو ٿر === [[اڇڙو ٿر]]، جنهن کي ''اڇو ريگستان'' پڻ چيو وڃي ٿو، خاص طور سانگهڙ ضلعي جي اوڀر واري حصي ۽ کپرو تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ان جو نالو واريءَ جي هلڪي يا اڇي رنگ سبب پيو. جديد رپورٽن موجب هي ريگستان تقريباً 4,800 چورس ڪلوميٽر تائين پکڙيل آهي ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل وارياسي علائقن تائين وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> اڇڙي ٿر ۾ زيرزمين پاڻيءَ جو وڏو حصو لوڻياٺ آهي ۽ آبادي گهڻو ڪري برساتي پاڻي، کوهن ۽ مالداريءَ تي دارومدار رکي ٿي. [[چوٽياري ذخيرو]] هن ريگستان جي اولهه واري ڪناري سان لاڳاپيل اهم آبي علائقن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Socio Economic Assessment Study |url=https://www.wwf.org.pk/foreverindus/pdf/socioeconomic_assessment_07.pdf |publisher=WWF-Pakistan |year=2008 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبل ۽ جابلو علائقا === سنڌ جا وڏا جابلو علائقا بنيادي طور صوبي جي اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهن. اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ انهن سان لاڳاپيل پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان جا پهاڙي علائقا آهن، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون واقع آهن. حيدرآباد ڀرسان [[گنجو ٽڪر]] هڪ الڳ پٿريلو ريج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === کيرٿر جبلن جو سلسلو === [[فائل:Kirthar Mountains.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]]؛ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جابلو پٽي]] [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]] سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ نمايان قدرتي حد ٺاهين ٿا. هي سلسلو اتر کان ڏکڻ طرف سوين ڪلوميٽر پکڙيل آهي ۽ سنڌ اندر قمبر شهدادڪوٽ، دادو، ڄامشورو ۽ ڪراچيءَ جي اولهه وارن جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. کيرٿر ۾ گهڻو ڪري چن پٿر، واري پٿر ۽ ٻين تلڇٽي پٿرن جا سلسلا ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي ارضياتي دستاويزن موجب صوبي جي اولهه ۾ کيرٿر ۽ پٻ جا جبل، اتر طرف لڪي سلسلو ۽ ڪوهستاني علائقا سنڌ جي اهم پٿريلي بناوتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بلند مقام ==== [[فائل:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|230px|ساڄو|[[ڪتي جي قبر]]، کيرٿر سلسلي جي اتر سنڌ واري بلند جابلو علائقي ۾ واقع چوٽي]] سنڌ اندر کيرٿر سلسلي جي بلند ترين حصن بابت مختلف ماخذن ۾ مختلف نالا ۽ ماپون ڏنيون ويون آهن. قمبر شهدادڪوٽ واري کيرٿر علائقي ۾ '''ڪُتي جي قبر''' نالي چوٽيءَ جي اوچائي تقريباً 2,065–2,100 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته دادو واري حصي ۾ ڪجهه وڌيڪ بلند چوٽين جون پڻ رپورٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Topography of Kamber-Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري ڪنهن هڪ چوٽيءَ کي بنا مضبوط سرڪاري سروَي جي سنڌ جي قطعي ''بلند ترين چوٽي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. ==== گورک هِل ==== [[فائل:Gorakh Hill.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[گورک هل]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۾ لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر اوچائيءَ تي واقع جابلو ماڳ]] [[گورک هل]] دادو ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جي هڪ بلند پليٽو تي واقع آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان تقريباً '''5,688 فوٽ''' (1,734 ميٽر) آهي.<ref>{{cite news |title=A lesser hill station |url=https://www.dawn.com/news/1692232/a-lesser-hill-station |work=Dawn |date=30 May 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> گورک سنڌ جي سڀ کان مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ آهي ۽ ان جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي ٿڌي رهي ٿي. === ڪارونجهر === [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]]] [[ڪارونجهر]] جون ٽڪريون [[ننگرپارڪر]]، ٿرپارڪر ضلعي ۾ واقع آهن. اهي ٿر جي وارياسي منظرنامي جي وچ ۾ گرينائيٽ جي قديم پٿريلي اڀارن طور نمايان آهن. سنڌ حڪومت جي ارضياتي منصوبن ۾ ڪارونجهر کي ننگرپارڪر جي گرينائيٽ سان لاڳاپيل هڪ مخصوص ارضياتي خطو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪارونجهر جون ٽڪريون رڳو طبعي جغرافيائي لحاظ کان نه، پر ٿرپارڪر جي تاريخ، مذهبي ماڳن، لوڪ روايتن ۽ مقامي ثقافت جي حوالي سان پڻ اهم آهن. === گنجو ٽڪر === [[گنجو ٽڪر]] [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان واقع هڪ پٿريلو ريج آهي. اهو کيرٿر جهڙو ڊگهو جبلن جو سلسلو نه، پر سنڌوءَ جي ميداني علائقي مان اڀرندڙ هڪ مقامي پٿريلي بناوت آهي. گنجو ٽڪر حيدرآباد جي طبعي ۽ تاريخي منظرنامي جو حصو رهيو آهي. === ارضيات === سنڌ جي ارضيات ۾ وڏي تنوع موجود آهي. اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ کيرٿر، پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان واري پٽيءَ ۾ ڪريٽيشس کان پليوسين دور تائين مختلف تلڇٽي پٿر ملن ٿا. انهن ۾ پٻ واري پٿر، راڻي ڪوٽ گروپ، لڪي، کيرٿر، ناري، گاج ۽ منڇر فارميشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي جي وچين حصي تي نسبتاً نئين دور جي سنڌوءَ جي اليويل مٽي غالب آهي، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ ننگرپارڪر جي ڪارونجهر علائقي ۾ قديم گرينائيٽ پٿر ملن ٿا. سنڌ جي ارضياتي بناوت تيل، قدرتي گئس، ڪوئلي، چن پٿر، گرينائيٽ ۽ ٻين معدني وسيلن جي موجودگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. === ميداني علائقا === [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ سنڌوءَ جي ڪنارن تي آباد ميداني علائقا سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ شهري ارتقا ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.]] سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي قديم وهڪرن جي آندل اليويل لٽ سان ٺهيل وسيع ميداني علائقن تي مشتمل آهي. هي ميدان اتر کان ڏکڻ تائين صوبي جي مرڪزي حصي ۾ پکڙيل آهن ۽ سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي شهرن جو بنيادي خطو آهن. سنڌوءَ جي بار بار وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان چيڪي، لٽائتي ۽ وارياسي مٽيءَ جا مختلف قسم وجود ۾ آيا آهن، جن مان گهڻا آبپاشي هيٺ انتهائي زرعي اهميت رکن ٿا. سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وڏي حصي ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سان ڳنڍيل ڪئنالن جو وسيع نظام موجود آهي. هي آبپاشي نظام ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، ڀاڄين ۽ ٻين فصلن جي پوک لاءِ بنيادي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ واري مرڪزيت جو وڏو حصو انهيءَ هيٺين سنڌو ميدان سان لاڳاپيل آهي. [[فائل:Indus river Sukkur barrage sunset.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[سکر بئراج]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ بئراج سنڌ جي ڪئنالي آبپاشي نظام جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي.]] ==== ڪچو ۽ پڪو ==== سنڌو درياهه سان لڳو لڳ حفاظتي بندن جي اندر واقع ٻوڏ واري ميدان کي عام طور '''ڪچو''' چيو وڃي ٿو. ڪچي جا علائقا درياهه جي پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت ٻوڏ هيٺ اچي سگهن ٿا ۽ ٻوڏ کان پوءِ اتي نئين زرخيز لٽ جمع ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري ڪچي ۾ موسمي زراعت، چراگاهه ۽ درياهي ٻيلن جا علائقا ملن ٿا. حفاظتي بندن کان ٻاهر واري مستقل آبادي ۽ وڏي آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' چيو وڃي ٿو. پڪي جا ميدان ٻوڏ کان نسبتاً محفوظ آهن ۽ سنڌ جي مستقل زرعي، شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادين جو وڏو حصو هتي واقع آهي. === ڪاڇو === [[فائل:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ ٻنهي جي وچ ۾ ڪئنالن، ٻوڏ وارن ميدانن ۽ زرعي زمينن جو جڙيل آبي نظام نظر اچي ٿو]] [[ڪاڇو]] سنڌ جي اولهه واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ سنڌوءَ جي مرڪزي ميدانن جي وچ ۾ واقع هڪ وسيع نيم خشڪ پهاڙي پيرن وارو ميداني خطو آهي. اهو خاص طور [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] جي اولهه وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي. ڪاڇي جي مٽي سنڌوءَ جي سڌي اليويل لٽ بدران گهڻو ڪري کيرٿر جبلن مان ايندڙ موسمي نين، برساتي وهڪرن ۽ ٻوڏن جي آندل گاد، بجري ۽ واريءَ سان ٺهي ٿي. انهيءَ ڪري ڪاڇي جي زميني بناوت سنڌوءَ جي هموار ميدان کان وڌيڪ اڻبرابر ۽ مختلف قسم جي آهي. [[فائل:Women in Sindh.jpg|thumb|280px|ساڄو|اولهه سنڌ جو نيم خشڪ منظر؛ ڪاڇي ۽ ڪوهستان سان لاڳاپيل علائقن ۾ پاڻيءَ جي دستيابي وڏي حد تائين برساتي وهڪرن ۽ ذخيرن تي دارومدار رکي ٿي]] ڪاڇو عام طور خشڪ خطو آهي، پر چوماسي يا کيرٿر ۾ تيز برساتن دوران [[نائي گاج]]، نائي نلي، نائي انگائي ۽ ٻين موسمي نين ۾ وهڪرا پيدا ٿين ٿا. اهي نيون جبلن مان گاد ۽ پاڻي کڻي ڪاڇي جي هيٺاهين ميدانن ۾ پکڙجن ٿيون. مناسب برسات وارن سالن ۾ اهي وهڪرا زمين کي زرخيز بڻائين ٿا ۽ جوئر سميت مختلف خريف فصلن جي پوک ممڪن بڻائين ٿا.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ مستقل ڪئنالي آبپاشي محدود آهي، تنهنڪري زرعي سرگرميءَ جو وڏو حصو برسات، نين جي پاڻي ۽ زيرزمين پاڻيءَ تي دارومدار رکي ٿو. مقامي طور نين جي وهڪري کي ننڍن مٽيءَ جي بندن يا ''واڪرن'' ذريعي مختلف زرعي علائقن ڏانهن موڙڻ جو روايتي طريقو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |title=Water resource management in 'kutcha' areas |url=https://www.dawn.com/news/25070/water-resource-management-in-kutcha-areas |work=Dawn |date=5 March 2002 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ آبادي سنڌوءَ جي مرڪزي ميدان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۽ وڌيڪ پکڙيل آهي. ڪيترن هنڌن تي مالداري، برساتي زراعت ۽ موسمي لڏپلاڻ مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. تيز برساتن دوران کيرٿر مان ايندڙ اوچتا ٻوڏ وهڪرا روڊن، ڳوٺن ۽ زرعي زمينن کي پڻ متاثر ڪندا آهن؛ 2023ع ۽ 2024ع ۾ نائي گاج ۽ ٻين نين جي ٻوڏن سبب ڪاڇي جا ڪيترائي ڳوٺ عارضي طور زميني رابطن کان ڪٽجي ويا هئا.<ref>{{cite news |title=Major drains across Kachho belt flooded amid downpour |url=https://www.dawn.com/news/1763877 |work=Dawn |date=10 July 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Flooding in Sindh's Gaj River submerges roads in 200 Kachho villages after heavy rain in Kirthar range |url=https://www.dawn.com/news/1855992 |work=Dawn |date=31 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪاڇو کان منڇر ڍنڍ تائين === [[فائل:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان سان لاڳاپيل مهاڻن جي روايتي آبي زندگي]] [[فائل:Lake Manchar (2003).jpg|thumb|250px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو ميداني علائقو.]] ڪاڇي جو ڏاکڻو ۽ اوڀر وارو حصو [[منڇر ڍنڍ]] سان ويجهي جغرافيائي وابستگي رکي ٿو. منڇر سنڌوءَ جي اولهه طرف هڪ قدرتي هيٺاهين ۾ واقع آهي ۽ ان جي اولهه ۾ کيرٿر جبل، ڏکڻ ۾ لڪي ٽڪريون ۽ اوڀر ۾ سنڌوءَ جو ميداني علائقو آهي.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[نائي گاج]] سميت کيرٿر مان ايندڙ ڪيترائي موسمي وهڪرا ڪاڇي مان گذري آخرڪار منڇر ڍنڍ تائين پهچن ٿا. نائي گاج منڇر لاءِ تاريخي طور اهم مٺي پاڻيءَ جي ذريعن مان هڪ رهي آهي.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> منڇر جو پاڻي سنڌو درياهه سان پڻ ڳنڍيل آهي؛ ڍنڍ ڊنسٽر ۽ اڙل واهن وسيلي سنڌوءَ سان پاڻيءَ جي ڏي وٺ ڪندي رهي آهي. ان ڪري ڪاڇي، منڇر ۽ سنڌوءَ جو ميداني نظام هڪ ٻئي سان جڙيل قدرتي آبي ۽ زميني نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڏاکڻا ميداني ۽ ڊيلٽائي علائقا === سنڌوءَ جو مرڪزي ميدان ڏکڻ طرف آهستي آهستي هيٺاهين ۽ وڌيڪ هموار ٿيندو وڃي ٿو ۽ آخرڪار [[سنڌو ڊيلٽا]] جي وسيع ميداني نظام ۾ تبديل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ پراڻا درياهي پيٽ، سامونڊي کاريون، لوڻياٺ زمين، ٽائڊل کاريون ۽ مينگروو وارا علائقا گڏ ملن ٿا. هيٺين سنڌ جي ميدانن ۾ درياهي لٽ ۽ سامونڊي عمل ٻنهي جو اثر موجود آهي. ڊيلٽا ۾ پاڻيءَ ۽ گاد جي مقدار ۾ تبديليون زمين جي بناوت، ساحلي ڪٽاءَ، لوڻياٺ ۽ مينگروو ٻيلن جي پکيڙ تي سڌو اثر وجهن ٿيون. === سامونڊي پٽي === {{Main|سنڌ جو سامونڊي ڪنارو|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Coast of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ڀرسان [[عربي سمنڊ]] جو ساحلي منظر؛ سنڌ جي سامونڊي پٽي صوبي جي ڏاکڻي حد بڻائي ٿي.]] سنڌ جو سامونڊي ڪنارو [[عربي سمنڊ]] جي اترئين حصي سان لڳل آهي. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ ڪوسٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] موجب صوبي جي ساحلي پٽي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''350 ڪلوميٽر''' آهي. هي سامونڊي خطو انتظامي طور [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جي ساحلي علائقن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://scda.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Coastal Development Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ساحلي جاگرافيءَ کي وسيع طور ٻن مختلف حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: اولهه ۾ ڪراچيءَ سان لاڳاپيل نسبتاً پٿريلا، وارياسا ۽ شهري ساحل؛ ۽ اوڀر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو وسيع هيٺاهون علائقو، جيڪو درياهي شاخن، سامونڊي ڪريڪن، گپ وارن ميدانن، مينگروو ٻيلن ۽ ڊيلٽائي ٻيٽن تي مشتمل آهي. اوڀرئين پاسي هي سامونڊي نظام [[سر ڪريڪ]] تائين وڃي ٿو. === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو ڊيلٽا}} [[سنڌو ڊيلٽا]] سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ ٺهيل وسيع ڊيلٽائي نظام آهي. سنڌوءَ جي درياهي گاد، سامونڊي لهرن ۽ مدوجزر جي گڏيل عمل سان هتي ڪريڪ، گپ وارا ميدان، لوڻياٺ دلدل، مينگروو ٻيلا ۽ ننڍا وڏا ڊيلٽائي ٻيٽ وجود ۾ آيا آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب مينگروو ٻيلا خاص طور اهڙن سامونڊي مصبن ۽ مدوجزر وارن علائقن ۾ وڌن ٿا، جيڪي عام سامونڊي سطح ۽ بلند مد واري سطح جي وچ ۾ اچن ٿا.<ref name="SFD-mangroves"/> ڊيلٽا سنڌ جي سامونڊي حياتياتي تنوع ۽ مڇيگيريءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. مڇين ۽ جهينگن جون ڪيتريون تجارتي جنسون پنهنجي حياتيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ مينگروو ۽ ڪريڪ ماحول کي نرسري طور استعمال ڪن ٿيون. ساڳئي وقت هي علائقو مقامي مهاڻن ۽ ساحلي آبادين جي روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو آهي.<ref name="SFD-mangroves"/> === ٻيٽ === [[فائل:Manora Karachi.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[منهوڙو]]، ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري وٽ واقع تاريخي ٻيٽ]] [[فائل:Karachi, Charna Island.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[چرنا ٻيٽ]]، ڪراچيءَ جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۾ واقع سامونڊي ٻيٽ.]] [[فائل:Charna Island Karachi Arabian Sea.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[عربي سمنڊ]] ۾ [[چرنا ٻيٽ]] جو منظر.]] سنڌ جي سامونڊي پٽي، ڪراچيءَ جي بندرگاهي علائقي ۽ سنڌو ڊيلٽا ۾ ڪيترائي ٻيٽ، ٽاپو نما زميني ٽڪرا ۽ مدوجزر سان ٺهندڙ گپ وارا ٻيٽ موجود آهن. انهن جي شڪل ۽ ايراضي سامونڊي لهرن، گاد جي جمع ٿيڻ، ساحلي ڪٽاءَ ۽ درياهي وهڪرن سبب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي. ڪراچيءَ ڀرسان مشهور سامونڊي ٻيٽن ۽ ٽاپن ۾ [[منهوڙو]]، [[بابا ٻيٽ]]، [[ڀٽ ٻيٽ]]، [[بُنڊل ٻيٽ]] ۽ [[بُڊو ٻيٽ]] شامل آهن. منهوڙو ڪراچي بندرگاهه جي داخلي حصي وٽ واقع تاريخي آباديءَ وارو ٻيٽ آهي، جڏهن ته بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ قديم مهاڻن جي آبادين سان لاڳاپيل آهن. بُنڊل ۽ بُڊو ٻيٽ ڪورنگي ۽ ڦٽي ڪريڪ واري ڊيلٽائي نظام سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن جي چوڌاري سامونڊي گپ وارا ميدان ۽ مينگروو ماحول موجود آهي. سنڌو ڊيلٽا جي اوڀرئين حصي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا ڊيلٽائي ٻيٽ ۽ گپ وارا ٽاپا موجود آهن. اهي سامونڊي پکين، مڇين، جهينگن ۽ ٻين جاندارن لاءِ رهائش ۽ خوراڪ جا علائقا مهيا ڪن ٿا ۽ ڪيترن هنڌن تي مينگروو نباتات سان ڍڪيل آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> ساحلي ٻيٽن ۽ ڊيلٽائي علائقن جي ماحولياتي حالت جو دارومدار سنڌوءَ مان ايندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد، سامونڊي مدوجزر، لوڻياٺ ۽ انساني سرگرمين تي آهي. ان ڪري سنڌ جي ٻيٽن کي رڳو الڳ زميني ٽڪرن بدران وسيع [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي ماحولياتي نظام جي حصي طور ڏٺو وڃي ٿو. == آبهوا == {{Main|سنڌ جي آبهوا}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|ساڄو|[[جيڪب آباد ضلعو]]، جيڪو مٿين سنڌ جي انتهائي گرم ۽ خشڪ آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي.]] سنڌ جي آبهوا مجموعي طور '''گرم، خشڪ کان نيم خشڪ''' نوعيت جي آهي، پر [[عربي سمنڊ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[ٿر ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]]، اوچائي ۽ سمنڊ کان فاصلي سبب صوبي جي مختلف حصن جي گرمي پد، گهم ۽ برسات ۾ نمايان علائقائي فرق ملي ٿو. [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] جي خطري ۽ آفتن واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''128.8 ملي ميٽر''' آهي، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ موسمي گرمي پد سياري ۾ لڳ ڀڳ 27.08 °C کان خشڪ اونهاري ۾ 43.32 °C تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي آبهوا تي [[ڏکڻ ايشيائي چوماسو|ڏکڻ ايشيائي چوماسي]]، اولهندي موسمي نظامن، عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هوائن ۽ خشڪ براعظمي هوائن جو اثر پوي ٿو. برسات جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي دوران پوي ٿو، جڏهن ته سياري ۽ بهار ۾ اولهندي موسمي نظام ڪڏهن ڪڏهن اتر ۽ اولهه سنڌ ۾ برسات آڻين ٿا. سنڌ ۾ برسات نه رڳو مجموعي طور گهٽ آهي، پر سال کان سال ان ۾ تمام گهڻو ڦيرڦار پڻ ٿئي ٿو؛ انهيءَ ڪري صوبو هڪ ئي وقت [[ڏڪار]]، تيز وسڪارن، شهري ٻوڏن ۽ درياهي ٻوڏن جهڙن متضاد موسمي خطرن کي منهن ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === علائقائي موسمي فرق === روايتي سنڌي جاگرافيءَ ۾ آبهوا جي فرق کي سمجهڻ لاءِ سنڌ کي '''[[سرو، سنڌ|سرو]]'''، '''[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]''' ۽ '''[[لاڙ، سنڌ|لاڙ]]''' جي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. سرو مٿين سنڌ، وچولو وچ سنڌ ۽ لاڙ هيٺين يا ڏاکڻي سنڌ سان لاڳاپيل آهن. هي ورهاست جديد موسميات جي رسمي درجابندي نه، پر سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي علائقائي ورهاست آهي. '''مٿين سنڌ'''، خاص طور [[جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، سمنڊ کان پري هجڻ سبب انتهائي گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهن. هتي مئي ۽ جون دوران گرمي پد اڪثر 45 °C کان مٿي وڃي ٿو ۽ انتهائي گرم لهرن دوران 50 °C کان به وڌي سگهي ٿو. جيڪب آباد ۾ تاريخي طور 52 °C کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment – Jacobabad |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/603581508344261114/pdf/SFG3674-EA-P154987-Box405303B-PUBLIC-Disclosed-10-18-17.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|کاٻو|سنڌ ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هنڌ؛ مٿين سنڌ ملڪ جي انتهائي گرم علائقن مان هڪ آهي.]] '''وچ سنڌ''' ۾ [[سکر]]، [[نوابشاهه|شهيد بينظير آباد]]، [[سانگهڙ]]، [[مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جهڙا علائقا شامل آهن. هتي به اونهارو تمام گرم رهي ٿو، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه طرف وڌڻ سان عربي سمنڊ مان ايندڙ هوائن جو اثر وڌڻ لڳي ٿو. اونهاري ۾ ڏينهن گرم ۽ خشڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته رات جو گرمي پد ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي سگهي ٿو. '''هيٺين سنڌ''' يا لاڙ، جنهن ۾ [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جا ساحلي علائقا شامل آهن، عربي سمنڊ جي سامونڊي اثر هيٺ آهي. هتي اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد عام طور مٿين سنڌ کان گهٽ رهي ٿو، پر هوا ۾ گهم وڌيڪ هجڻ ڪري محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سامونڊي هير ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد جي فرق کي پڻ محدود ڪري ٿي. [[گورک هل]]، کيرٿر جي بلند علائقن ۽ ٻين اوچن هنڌن جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن کان مختلف آهي. اوچائي سبب هتي سياري ۾ گرمي پد تمام گهٽ ٿي سگهي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي ٿو. === موسمياتي کاتو === {{Main|پاڪستان موسميات کاتو}} سنڌ ۾ موسم جي سرڪاري نگراني [[پاڪستان موسميات کاتو]] ڪري ٿو. کاتو صوبي جي مختلف موسمي مرڪزن تان گرمي پد، برسات، هوا جي رخ ۽ رفتار، گهم، فضائي دٻاءَ ۽ ٻين موسمي عنصرن بابت انگ اکر گڏ ڪري ٿو. سنڌ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، جيڪب آباد، نوابشاهه، سکر، لاڙڪاڻو، بدين، ڇور ۽ ٻين هنڌن تي موسمي مشاهدي سان لاڳاپيل مرڪز موجود رهيا آهن. موسميات کاتو چوماسي، گرمي جي لهرن، سامونڊي طوفانن، تيز برساتن، خشڪ سالي ۽ ٻين انتهائي موسمي حالتن بابت اڳڪٿيون ۽ خبرداريون جاري ڪري ٿو. صوبي اندر اهڙين خبردارين کي آفتن جي تياري ۽ هنگامي انتظام لاءِ [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] ۽ ضلعي انتظاميا پڻ استعمال ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Provincial Disaster Management Authority Sindh |url=https://pdma.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون موسمون === سنڌ ۾ روايتي طور سيارو، بهار، اونهارو ۽ چوماسي وارو عرصو سڃاتو وڃي ٿو، پر صوبي جي خشڪ ۽ گرم آبهوا سبب اونهارو ٻين موسمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگهو ۽ نمايان آهي. '''سيارو''' عام طور ڊسمبر کان فيبروري تائين رهي ٿو. ساحلي علائقن ۾ سيارو نرم هوندو آهي، جڏهن ته مٿين سنڌ ۽ کيرٿر جي بلند علائقن ۾ راتيون گهڻو ٿڌيون ٿي سگهن ٿيون. اتر سنڌ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿڌيون براعظمي هوائون گرمي پد ۾ تيز گهٽتائي آڻين ٿيون. '''بهار''' نسبتاً مختصر موسمي مرحلو آهي، جيڪو فيبروري جي آخر کان مارچ تائين نمايان رهي ٿو. مارچ کان گرمي تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿئي ٿي ۽ اپريل تائين صوبي جي گهڻن اندرين علائقن ۾ گرم موسم قائم ٿي وڃي ٿي. '''اونهارو''' اپريل کان سيپٽمبر تائين سنڌ جي سڀ کان نمايان موسم آهي. مئي ۽ جون عام طور سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ هن عرصي دوران ڏينهن جو گرمي پد 45 °C کان مٿي وڃڻ عام آهي، جڏهن ته شديد گرمي جي لهرن ۾ جيڪب آباد، سبي سان لڳندڙ سرحدي علائقن ۽ شهيد بينظير آباد جهڙن هنڌن تي انتهائي گرمي رڪارڊ ٿي سگهي ٿي. سنڌو طاس بابت عالمي بئنڪ جي مطالعي ۾ پڻ جيڪب آباد، ڪشمور ۽ شڪارپور کي اونهاري ۾ سنڌ جي گرم ترين علائقن مان ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Groundwater in Pakistan's Indus Basin: Present and Future Prospects |publisher=World Bank |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/9fecf962-d3ad-5cec-909e-af3e7539dc02/download |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چوماسي وارو عرصو''' عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ سرگرم رهي ٿو. هن عرصي ۾ گرمي ڪجهه گهٽجي ٿي، پر هوا ۾ گهم وڌي سگهي ٿي. چوماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ سال کان سال وڏو فرق اچي ٿو. === سنڌ جو چوماسو === [[فائل:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|300px|ساڄو|آگسٽ 2022ع ۾ سيٽلائيٽ تان ڏٺل سنڌ ۾ وڏي پيماني واري ٻوڏ؛ غيرمعمولي چوماسي برساتن صوبي جي وسيع حصن کي پاڻي هيٺ آندو.]] سنڌ ۾ چوماسي جي برسات جو بنيادي ذريعو [[هندي سمنڊ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لاڳاپيل ڏکڻ اولهه چوماسي جو نظام آهي. پاڪستان جي ڏاکڻي ۽ اوڀرئين حصن ۾ اونهاري جي چوماسي جو اهم عرصو جون کان سيپٽمبر تائين رهي ٿو، جڏهن ته سنڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات عام طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي موسمي نظامن سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> چوماسي جي اثر جي شدت سڄي سنڌ ۾ هڪجهڙي ناهي. ڏکڻ اوڀر سنڌ، خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، چوماسي جي نظامن مان نسبتاً وڌيڪ برسات حاصل ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه سنڌ مجموعي طور وڌيڪ خشڪ آهن. ٿر ۾ چوماسي جي برسات ماحولياتي ۽ معاشي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ چراگاهن، برساتي زراعت، زيرزمين پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مالداريءَ جو وڏو حصو موسمي برسات سان ڳنڍيل آهي. سنڌ جي سراسري گهٽ برسات باوجود ڪجهه سالن ۾ چوماسي جا طاقتور نظام تمام گهڻي برسات آڻي سگهن ٿا. 2022ع ۾ غيرمعمولي چوماسي سنڌ جي وسيع ميداني علائقن ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏ پيدا ڪئي. اهڙيءَ طرح 2020ع ۾ ڪراچيءَ ۾ آگسٽ دوران لڳ ڀڳ 490 ملي ميٽر برسات رڪارڊ ٿيڻ سان ان وقت شهر لاءِ آگسٽ جي غيرمعمولي برسات جو رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan (MODIS 2020-10-11) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pakistan_(MODIS_2020-10-11).jpg |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Still submerged, nearly six months on from the initial flooding (5330445429).jpg|thumb|300px|کاٻو|2010ع جي غيرمعمولي چوماسي ۽ سنڌوءَ جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ جو پاڻي هيٺ آيل علائقو.]] چوماسي جون شديد برساتون سنڌ ۾ ٻن مختلف قسمن جي ٻوڏن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. سنڌوءَ جي مٿئين طاس مان ايندڙ وڏي وهڪري سان '''درياهي ٻوڏ''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ مختصر وقت اندر شديد برسات '''شهري ٻوڏ''' پيدا ڪري سگهي ٿي. کيرٿر ۽ ڪوهستاني علائقن ۾ شديد برساتن سان نين ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو وهڪرو وڌڻ سبب '''اوچتي ٻوڏ''' پڻ اچي سگهي ٿي. === برسات === سنڌ پاڪستان جي گهٽ برسات وارن صوبن مان هڪ آهي. صوبائي خطري واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 128.8 ملي ميٽر آهي.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي موسمي انگن ۾ جيڪب آباد جهڙن خشڪ علائقن لاءِ سالياني برسات لڳ ڀڳ 110 ملي ميٽر ۽ بدين لاءِ لڳ ڀڳ 222 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي؛ انهن علائقن جي سالياني برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر واري چوماسي دوران پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/478491468146962443/pdf/E15030vol-08.pdf |publisher=World Bank |year=2007 |access-date=24 August 2026}}</ref> بهرحال، سراسري انگ سنڌ جي برساتي نظام جي انتهائي ڦيرڦار کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن. ڪنهن سال ٿر ۽ ٻين علائقن ۾ ڏڪار جهڙيون حالتون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ته ڪنهن ٻئي سال ساڳين علائقن ۾ معمول کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ برسات پئجي سگهي ٿي. === سامونڊي اثر === [[عربي سمنڊ]] سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي آبهوا کي معتدل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين جهڙن علائقن ۾ سامونڊي هير اونهاري دوران ڏينهن جي انتهائي گرمي کي مٿين سنڌ جي ڀيٽ ۾ محدود رکي ٿي، پر ساڳئي وقت گهم وڌائي ٿي. ان ڪري ساحلي سنڌ ۾ مطلق گرمي پد جيڪب آباد يا شهيد بينظير آباد کان گهٽ هجڻ باوجود محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جو اثر اندرئين سنڌ ڏانهن وڌندي آهستي آهستي گهٽجي ٿو. نتيجي طور اتر سنڌ ۾ ڏينهن ۽ رات، توڙي اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد جو فرق ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. === گرمي جون لهرون === سنڌ ۾ [[گرمي جي لهر|گرمي جون لهرون]] اهم موسمي ۽ صحت عامه جو خطرو آهن. خاص طور مئي ۽ جون ۾ مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترن ڏينهن تائين 46–49 °C يا ان کان وڌيڪ گرمي برقرار رهي سگهي ٿي. [[ڪراچي ۾ 2015ع جي گرمي جي لهر]] دوران وڏي پيماني تي جاني نقصان ٿيو، جنهن کان پوءِ گرمي جي لهرن لاءِ اڳواٽ خبرداري، اسپتالن جي تياري، ٿڌڪار مرڪزن ۽ عوامي آگاهيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سامونڊي طوفان === سنڌ جي ساحلي پٽي [[عربي سمنڊ]] ۾ ٺهندڙ [[مداري طوفان|مداري طوفانن]] ۽ شديد سامونڊي موسمي نظامن کان پڻ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙن نظامن سان تيز هوائون، شديد برسات، سامونڊي لهرن جي چاڙهه ۽ هيٺاهين ساحلي علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿئي ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين ساحلي طوفانن جي خطري سان لاڳاپيل اهم ضلعا آهن. 2024ع جي چوماسي دوران عربي سمنڊ ۾ پيدا ٿيل غيرمعمولي سامونڊي نظام ۽ طوفان '''اسنا''' سنڌ جي ساحلي ۽ ڏاکڻي علائقن جي برسات تي اثر وڌو؛ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي موجب آگسٽ جي پوئين اڌ ۾ صوبي جي ڪيترن حصن ۾ ڳري برسات ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon 2024 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2025/03/11/monsoon-2024-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=11 March 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا جي تبديلي === [[موسمي تبديلي]] سنڌ جي آبهوا ۽ انتهائي موسمي واقعن تي وڌندڙ اثر وجهي رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 1981ع کان 2022ع تائين جي گرمي پد ۽ برسات جي انگن جي تجزيي موجب مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ گرمي پد ۾ نمايان واڌ جو رجحان ڏٺو ويو آهي، جڏهن ته مجموعي برسات ۾ پڻ تبديلي ۽ خاص طور مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ واڌ جو رجحان رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=29 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> موسمي تبديليءَ سان سنڌ لاءِ شديد گرمي، ڊگهيون گرمي جون لهرون، غير يقيني چوماسي، مختصر وقت ۾ شديد برسات، شهري ۽ درياهي ٻوڏ، ڏڪار، ساحلي طوفان ۽ سامونڊي سطح ۾ واڌ جهڙا خطرا اهم بڻجي رهيا آهن. انهن تبديلين جا اثر زراعت، آبپاشي، پيئڻ جي پاڻي، مالداري، صحت عامه، ساحلي آبادين ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جي ماحولياتي نظام تي پئجي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا ۽ قدرتي نباتات === سنڌ جي قدرتي نباتات صوبي جي خشڪ آبهوا، مٽيءَ جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ مٿين سنڌ جي خشڪ علائقن ۾ ڏڪار برداشت ڪندڙ ٻوٽا ۽ ڪنڊيدار وڻڪار غالب آهن. [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[ٻير]]، [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]] جهڙا ٻوٽا مختلف خشڪ ۽ وارياسي ماحولن ۾ ملن ٿا. [[سنڌو درياهه]] جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ جي وڌيڪ دستيابي سبب وڻڪار نسبتاً وڌيڪ گهاٽي آهي، جڏهن ته سنڌو ڊيلٽا ۽ ساحلي کارين علائقن ۾ لوڻياٺ پاڻيءَ سان هم آهنگ [[مينگروو]] ٻيلن جي واڌ ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت سنڌ ۾ نباتات جي ورڇ رڳو گرمي پد سان نه، پر برسات، زميني پاڻي، درياهي ٻوڏ، مٽيءَ جي لوڻياٺ ۽ آبپاشيءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نباتات ۽ حياتيات == {{Main|سنڌ جي نباتات|سنڌ جي حيوانات}} [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img04.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ ''يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا''؛ اولهه سنڌ جي خشڪ جابلو نباتات جو مثال.]] سنڌ جي نباتات ۽ جهنگلي حيات ان جي انتهائي متنوع طبعي ماحول سان جڙيل آهي. صوبي ۾ [[سنڌو درياهه]] جا دريائي ٻيلا ۽ ڪچي جا علائقا، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[نارا ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان جا خشڪ جابلو علائقا، آبپاشي وارا ميدان، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، [[سنڌو ڊيلٽا]] جا کاري پاڻيءَ وارا ڪريڪ ۽ [[عربي سمنڊ]] جو سامونڊي ماحول شامل آهن. انهن مختلف ماحولياتي نظامن سبب صوبي ۾ خشڪ علائقن جي ٻوٽن کان وٺي مينگروو، آبي نباتات، دريائي ٿڻائتن، ريگستاني هرڻن، لڏپلاڻ ڪندڙ پکين، سامونڊي ڪُمين، مڇين ۽ ٻين آبي جيوت تائين وڏي حياتياتي ورائٽي ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جيوجاگرافيائي طور ڏکڻ ايشيا جي خشڪ ۽ نيم خشڪ اولهه وارن علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري هتي هندستاني برصغير، ايراني-بلوچستاني ۽ سامونڊي عربي علائقن سان لاڳاپيل نباتاتي ۽ حيواني عنصر گڏ ملن ٿا. سنڌو درياهه ۽ ان جون آبي زمينون وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ پڻ اهم رهائش ۽ سياري جا ماڳ آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه ماحولياتي نظام === سنڌ جي حياتياتي تنوع کي عام طور پنجن وڏن ماحولياتي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: سنڌوءَ جا دريائي ۽ ٻوڏ وارا ٻيلا، ٿر ۽ نارا جا ريگستاني علائقا، کيرٿر ۽ ڪوهستان جو جابلو خطو، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، ۽ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪنارو. هر ماحولياتي نظام پنهنجي مخصوص نباتات ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ تقريباً 3,087 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. پارڪ خشڪ جبلن، وادين، جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي چشمن تي مشتمل آهي ۽ سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا ۽ ٻين خشڪ علائقي جي جانورن لاءِ اهم محفوظ رهائش آهي.<ref>{{cite web |title=Kirthar National Park |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kirthar_National_Park |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو قدرتي منظر؛ پارڪ سنڌ جي اهم خشڪ جابلو ماحولياتي نظامن مان هڪ آهي.]] === نباتات === سنڌ جي گهڻي ايراضي خشڪ يا نيم خشڪ هجڻ ڪري قدرتي نباتات عام طور گرمي، گهٽ برسات، لوڻياٺ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ برداشت ڪندڙ وڻن، جهنگن، ٻوٽن ۽ گاهن تي مشتمل آهي. ان جي ابتڙ سنڌوءَ جي ڪچي، واهن جي ڪنارن، آبپاشي وارن علائقن ۽ ڍنڍن جي ڀرسان نسبتاً گهاٽي وڻڪار ملي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني ۽ ڪچي علائقن ۾ [[ٻٻر]]، لئي، ڪنڊي ۽ ٻين دريائي ۽ خشڪ علائقي جي وڻن جي موجودگي تاريخي طور اهم رهي آهي. ريگستاني علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار]]، [[ڦوڳ]]، کپ، ٻير ۽ ٻيا خشڪ سال برداشت ڪندڙ ٻوٽا عام آهن. کيرٿر ۽ ڪوهستان ۾ ڪنڊيدار جهنگ، ''Euphorbia'' جون جنسون ۽ خشڪ جابلو ٻوٽا ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ سان گڏ سنڌ ۾ [[نم]]، [[انب]]، [[ڄمون]]، [[گدامڙي]]، [[سھانجڻو]]، [[بڙ]]، [[پپل]]، کجور، ڪيلا، امرود ۽ چيڪو جهڙا مقامي يا پوکيل وڻ پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. انهن مان ڪيترائي قدرتي جهنگلي نباتات بدران باغباني يا شهري وڻڪاريءَ جو حصو آهن. ==== سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا |- style="background:#66BB6A; color:white; text-align:center;" ! سنڌي نالو ! سائنسي نالو ! مکيه ماحول ! حيثيت / اهميت |- | [[ڪنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ٿر، نارا ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو اهم وڻ؛ ڇانوَ، چارو ۽ ٻارڻ |- | [[ٻٻر]] | ''Vachellia nilotica'' (''Acacia nilotica'') | دريائي ميدان، ڪچو ۽ آبپاشي وارا علائقا | ڪاٺ، ڇانوَ ۽ دريائي ٻيلن ۾ اهم وڻ |- | لئي / آسري | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياٺ، دريائي ۽ خشڪ زمين | لوڻ برداشت ڪندڙ مقامي وڻ |- | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ نيم خشڪ علائقا | ريگستاني ٻوٽو؛ ميوا ۽ روايتي استعمال |- | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | ٿر ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو وڻ |- | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | سامونڊي، لوڻياٺ ۽ خشڪ علائقا | ڏندن جي صفائي ۽ روايتي استعمال لاءِ مشهور |- | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ميدان ۽ خشڪ علائقا | ڦر ڏيندڙ مقامي يا پوکيل وڻ |- | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | آباد ۽ شهري علائقا | ڇانوَ ۽ روايتي دوائن لاءِ عام |- | [[ديوي (وڻ)|ديوي / ولائتي ڪنڊي]] | ''Prosopis juliflora'' | شهري، بنجر ۽ دريائي علائقا | متعارف ڪرايل ۽ ڪيترن علائقن ۾ تيزيءَ سان پکڙجندڙ جارح نسل |- | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪريڪ | سنڌ جي مينگروو وڻڪار جي غالب جنس |} === ٻيلا === {{Main|سنڌ جا ٻيلا}} سنڌ جي ٻيلن ۽ قدرتي نباتات جي ورڇ تي صوبي جي خشڪ ۽ نيم خشڪ آبهوا، [[سنڌو درياهه]]، ٻوڏن، آبپاشي نظام، سامونڊي لوڻياٺ ماحول ۽ مختلف زميني بناوتن جو گهرو اثر پوي ٿو. گهٽ برسات ۽ نيم گرم آبهوا سبب سنڌ جا ٻيلا پاڪستان جي وڌيڪ برسات وارن علائقن جي ٻيلن کان نوعيت ۾ مختلف آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي جا مکيه ٻيلائي نظام '''دريائي ٻيلا'''، '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ '''[[مينگروو]] ٻيلا''' آهن؛ ان کان سواءِ چراگاهي علائقا، سماجي ٻيلڪاري، شهري ٻيلڪاري ۽ روڊن ۽ واهن جي ڪنارن تي وڻڪاري پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://sindhforests.gov.pk/page-faq |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=12 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512071908/https://sindhforests.gov.pk/page-faq |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي قدرتي وڻڪار ۾ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[لئي]]، [[ٻير]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]] ۽ ٻيا خشڪ آبهوا سان مطابقت رکندڙ وڻ ۽ ٻوٽا شامل آهن. سامونڊي پٽي ۽ ڪريڪن ۾ لوڻياٺ پاڻي برداشت ڪندڙ مينگروو نباتات ملي ٿي، جڏهن ته ڍنڍن، ڍورن ۽ ٻين آبي علائقن ۾ آبي ۽ نيم آبي ٻوٽن جون مختلف جنسون ملن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Fauna and Flora of Sindh |url=https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=25 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260825165728/https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |url-status=dead}}</ref> ==== دريائي ٻيلا ==== [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي ٻوڏ واري ڪچي ۾ موجود ٻيلن کي '''دريائي ٻيلا''' يا مقامي طور '''ڪچي جا ٻيلا''' چيو وڃي ٿو. انهن ٻيلن جي قدرتي واڌ تاريخي طور سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه، ٻوڏ ۽ درياهي پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي ۾ کاتي جي انتظام هيٺ دريائي ٻيلن جو رقبو تقريباً '''241,198 هيڪٽر''' آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=21 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821161849/https://sindhforests.gov.pk/ |url-status=dead}}</ref> دريائي ٻيلن ۾ تاريخي طور [[ٻٻر]] (''Vachellia nilotica''؛ اڳ ''Acacia nilotica'') سميت درياهي ميدانن سان مطابقت رکندڙ وڻن ۽ ٻوٽن جون جنسون ملنديون رهيون آهن. اهي ٻيلا جهنگلي جيوت لاءِ رهائش، مال لاءِ چارو، ڪاٺ ۽ مقامي آباديءَ لاءِ ٻين قدرتي وسيلن جي فراهميءَ سان گڏ درياهي ڪنارن جي استحڪام، گاد جي جمود ۽ ٻوڏ واري ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿا. دريائي ٻيلن جي صحت جو سڌو تعلق سنڌو درياهه جي قدرتي ٻوڏن ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان آهي. بئراجن، حفاظتي بندن، درياهي وهڪري ۾ تبديلي، غيرقانوني ڪاٽ ۽ زمين تي قبضي سبب ڪيترن دريائي ٻيلن جي قدرتي ٻيهر واڌ متاثر ٿي آهي. ==== آبپاشي وارا ٻيلا ==== سنڌ ۾ جديد بئراج ۽ ڪئنال نظام جي قيام کان پوءِ سرڪاري زمينن تي منظم '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ وڻڪاريون قائم ڪيون ويون. 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ آبپاشي نظام جي وڏي پيماني تي توسيع ٿي، جنهن کان پوءِ [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جي ڪمانڊ علائقن ۾ پڻ وڻڪاريءَ لاءِ پاڻي مختص ڪيو ويو.<ref name="SFD-irrigated">{{cite web |title=Irrigated Plantations |url=https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824092911/https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |url-status=dead}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب آبپاشي وارن سرڪاري ٻيلن جو رقبو لڳ ڀڳ '''82,195 هيڪٽر''' آهي ۽ انهن کي محفوظ سرڪاري ٻيلن جي حيثيت ڏني وئي آهي. انهن ۾ [[ٻٻر]]، [[يوڪلپٽس]]، [[ٽالهي]] يا شيشم (''Dalbergia sissoo'')، سيمر ۽ ٻين وڻن جون جنسون پوکيون وڃن ٿيون.<ref name="SFD-irrigated"/> آبپاشي وارن ٻيلن جو مقصد رڳو ڪاٺ جي پيداوار نه، پر زمين جي تحفظ، واٽر ٽيبل جي انتظام، هوا روڪڻ، ماحولياتي بهتري ۽ مقامي جهنگلي حيات لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ پڻ آهي. انهن ٻيلن جي ڪارڪردگي پاڻيءَ جي باقاعده فراهميءَ سان ڳنڍيل هجڻ ڪري واهن جي پاڻيءَ ۾ کوٽ يا غير يقيني ورڇ سندن واڌ تي اثر وجهي سگهي ٿي. ==== مينگروو ٻيلا ==== {{Main|سنڌ جا مينگروو ٻيلا|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Mangrove-Keti Bundar.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪيٽي بندر]] جا مينگروو؛ لوڻياٺ سامونڊي پاڻي، جزر مد ۽ درياهي گاد سان ٺهيل ڊيلٽائي ماحول]] سنڌ جا [[مينگروو]] ٻيلا [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي ڪريڪن ۽ [[ڪراچي]] جي ڪجهه ساحلي علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي پاڪستان جي مينگروو وڻڪار جو سڀ کان وڏو حصو ٺاهين ٿا ۽ دنيا جي نمايان خشڪ آبهوا وارن مينگروو نظامن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem |url=https://iucn.org/story/202507/international-day-conservation-mangrove-ecosystem-message-mr-mahmood-akhtar-cheema |publisher=IUCN |date=26 July 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب سنڌو ڊيلٽا جو مجموعي مينگروو ماحولياتي خطو تقريباً '''600,000 هيڪٽر''' تي مشتمل آهي. هي انگ سڄي ڊيلٽائي مينگروو ماحولياتي علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ ان کي لازمي طور موجوده گهاٽي وڻڪار جي اصل ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="SFD-mangroves">{{cite web |title=Mangroves |url=https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726151431/https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |url-status=dead}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مينگروو جي غالب جنس '''اڇو تمر''' (''ايويسينيا مرينا'') آهي. سنڌ ٻيلي کاتي ۽ تاريخي رامسر دستاويزن ۾ ''رائزو فورا ميوڪروناٽا''، ''سيريوپس ٽيگل'' ۽ ''ايجيسيراس ڪارنيڪيوليٽم'' پڻ سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو نباتات ۾ درج ٿيل آهن؛ بهرحال انهن جي موجوده قدرتي ورڇ ۽ مقدار ''ايويسينيا مرينا'' جي ڀيٽ ۾ تمام محدود آهي.<ref name="SFD-mangroves"/><ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> مينگروو ٻيلا مڇين، جهينگن، ڪيڪڙن، پکين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن لاءِ خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ جا علائقا مهيا ڪن ٿا. اهي سامونڊي لهرن، طوفاني چاڙهه ۽ ساحلي ڪٽاوَ خلاف قدرتي رڪاوٽ طور ڪم ڪن ٿا، سامونڊي تلڇٽ کي مستحڪم ڪن ٿا ۽ ڪاربان جي ڊگهي مدي واري ذخيرن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=World Environment Day – Defenders of the Coast |url=https://www.wwfpak.org/take_action/world_environment_day |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو ماحول جي صحت جو گهرو تعلق سنڌو درياهه مان سمنڊ تائين پهچندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد سان آهي. درياهي وهڪري ۾ گهٽتائي، وڌندڙ سامونڊي لوڻياٺ، سمنڊ جي زمين ڏانهن چاڙهه، صنعتي ۽ شهري آلودگي، چرڻ، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ جو استعمال ۽ ساحلي ترقي هن ماحولياتي نظام لاءِ اهم خطرا رهيا آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> سنڌ ٻيلا ۽ جهنگلي حيات کاتو، [[آءِ يو سي اين]]، [[ورلڊ وائيڊ فنڊ فار نيچر|ڊبليو ڊبليو ايف]] ۽ مقامي برادريون مختلف دورن ۾ مينگروو بحالي، ٻيهر وڻڪاري ۽ ساحلي ماحول جي بحاليءَ جا منصوبا هلائينديون رهيون آهن. 2026ع ۾ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقن ۾ پڻ نئين مينگروو بحاليءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Mangrove restoration begins on Karachi coast |url=https://iucn.org/story/202606/mangrove-restoration-begins-karachi-coast |publisher=IUCN |date=5 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چراگاهي ۽ خشڪ علائقن جي وڻڪار ==== سنڌ جا سڀئي قدرتي وڻڪار وارا علائقا روايتي معنى ۾ گهاٽا ٻيلا نه آهن. [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]]، [[ڪاڇو]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان ۾ خشڪ جهنگ، ڪنڊيدار وڻڪار، موسمي گاهه ۽ چراگاهه وسيع ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. انهن علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]]، [[ٻير]]، لئي، ڦوڳ، کپ ۽ ٻيون خشڪ سال برداشت ڪندڙ جنسون مقامي ماحول جو بنيادي حصو آهن. اهي خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه جهنگلي حيات، خاص طور [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، ريگستاني پکين ۽ مالداريءَ لاءِ اهم آهن. چراگاهن تي حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪاٺ جي ڪٽائي، خشڪي ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديلي قدرتي نباتات تي دٻاءُ وڌائين ٿا. ==== سماجي ۽ شهري ٻيلڪاري ==== سنڌ ٻيلي کاتي جي ذميوارين ۾ سرڪاري ٻيلن کان علاوه سماجي ٻيلڪاري، خانگي زمينن تي وڻڪاري، واهن ۽ روڊن جي ڪنارن تي وڻ لڳائڻ ۽ شهري علائقن ۾ سبز علائقن جي واڌ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ شهري وڻڪاري گرميءَ جي شدت گهٽائڻ، هوا جي معيار بهتر ڪرڻ، مٽي ۽ ڌوڙ کي روڪڻ ۽ شهري جيوتن لاءِ ننڍيون رهائشون مهيا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. بهرحال شهري وڻڪاريءَ ۾ مقامي ۽ ماحول سان مطابقت رکندڙ جنسن جي چونڊ اهم آهي؛ غير مقامي تيزيءَ سان پکڙجندڙ جنسون، جهڙوڪ [[ديوي (وڻ)|ديوي]] (''Prosopis juliflora'')، ڪجهه علائقن ۾ مقامي نباتات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون. ==== ٻيلن جي انتظام ۽ تحفظ ==== سنڌ جي ٻيلن جو سرڪاري انتظام [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي ذميواري آهي. کاتو دريائي، آبپاشي ۽ مينگروو ٻيلن جي انتظام، نئين وڻڪاري، ٻيهر ٻيلڪاري، ٻيلن جي زمين جي تحفظ، غيرقانوني ڪاٽ جي روڪٿام ۽ جهنگلي حيات سان لاڳاپيل رهائشن جي بهتريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي ٻيلن کي پاڻيءَ جي کوٽ، درياهي ٻوڏن ۾ گهٽتائي، غيرقانوني ڪاٽ، سرڪاري زمينن تي قبضي، حد کان وڌيڪ چرڻ، باهه، سامونڊي چاڙهه، آلودگي ۽ موسمي تبديليءَ کان خطرا آهن. انهن مسئلن سبب ٻيلن جي انتظام ۾ صرف وڻ لڳائڻ بدران درياهي وهڪرن، آبي نظام، مقامي جيوت، زمين جي استعمال ۽ مقامي برادرين جي روزگار کي گڏيل نموني ڏسڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ٻيلائي نظام |- style="background:#66BB6A; color:white;" ! ٻيلائي نظام ! اهم هنڌ ! اندازي / سرڪاري ايراضي ! اهم نباتات ! ماحولياتي اهميت |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | دريائي ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌوءَ جي ڪچي جا علائقا | style="background:#E0F2F1;" | تقريباً 241,198 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | ٻٻر، لئي ۽ دريائي وڻڪار | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ٻوڏ وارو ماحول، جهنگلي حيات، ڪاٺ ۽ چراگاهه |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | آبپاشي وارا ٻيلا | style="background:#DCEDC8;" | بئراجن ۽ ڪئنالن جي ڪمانڊ علائقن ۾ | style="background:#B2DFDB;" | تقريباً 82,195 هيڪٽر | style="background:#FFECB3;" | ٻٻر، ٽالهي، يوڪلپٽس، سيمر | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | منظم وڻڪاري، ڪاٺ، زمين ۽ ماحولياتي تحفظ |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | مينگروو ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌو ڊيلٽا، ڪريڪ ۽ ڪراچي ساحل | style="background:#E0F2F1;" | ڊيلٽائي ماحولياتي خطو تقريباً 600,000 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | اڇو تمر غالب؛ ٻيون مينگروو جنسون محدود | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ساحلي تحفظ، مڇين ۽ جهينگن جون نرسريون، ڪاربان |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه | style="background:#DCEDC8;" | ٿر، نارا، ڪاڇو، کيرٿر ۽ ڪوهستان | style="background:#B2DFDB;" | متفرق ۽ وسيع علائقو | style="background:#FFECB3;" | ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ٻير، ڦوڳ | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مالداري، ريگستاني ۽ جابلو جيوت جي رهائش |} <ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=21 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821161849/https://sindhforests.gov.pk/ |url-status=dead}}</ref> <ref name="SFD-irrigated"/> <ref name="SFD-mangroves"/> === حيوانات === {{Main|سنڌ جي حيوانات}} سنڌ جي جهنگلي حيات ۾ ريگستاني ۽ جابلو ٿڻائتا، سنڌو درياهه سان وابسته آبي ٿڻائتا، سامونڊي جيوت، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي، سرڻا، مڇيون ۽ آبي بي مهر جاندار شامل آهن. سنڌ جي جيوت جي ورڇ ۾ پاڻيءَ جي دستيابي بنيادي عنصر آهي: کيرٿر ۽ ٿر ۾ خشڪ علائقن سان موافق جاندار، سنڌوءَ ۽ ڍنڍن ۾ آبي جيوت، جڏهن ته ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪناري تي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ سان موافق جاندار ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ٿڻائتا ==== [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img09.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ يوريل؛ کيرٿر سنڌ جي اهم جابلو جهنگلي حياتي رهائشن مان هڪ آهي.]] سنڌ جي نمايان جهنگلي ٿڻائتن ۾ [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، [[ڪارو هرڻ]]، [[ڦاڙهو]]، جهنگلي سوئر، بگھڙ، [[گدڙ]]، [[لومڙ]]، [[پٽي دار چراخ]]، جهنگ ٻلو، [[ڪاراڪل]]، نورئڙو، سيڙهه ۽ مختلف قسمن جا چمڙا ۽ ڪُئا شامل آهن. انهن جي موجوده ورڇ هڪجهڙي ناهي؛ ڪيترن نسلن جون مضبوط آباديون مخصوص محفوظ علائقن تائين محدود آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ آئيبيڪس]] (''Capra aegagrus blythi'') سنڌ جي کيرٿر جبلن سان نمايان طور وابسته آهي. کيرٿر نيشنل پارڪ ۽ ان سان لاڳاپيل محفوظ علائقا سنڌ آئيبيڪس ۽ يوريل جي تحفظ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. تاريخي طور سنڌ ۾ [[ايشيائي چيتو]] ۽ ٻين وڏن گوشت خور جانورن جو ذڪر ملي ٿو، پر چيتو سنڌ مان گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو آهي. پراڻن ذريعن ۾ پلنگ جي سنڌ اندر موجودگيءَ جا بيان ملن ٿا، پر موجوده مستند آباديءَ بابت دعوائون جديد سروي کان سواءِ احتياط سان ڪرڻ گهرجن. ==== سنڌو ٻلهڻ ==== {{Main|سنڌو درياهه جي ٻلهڻ}} [[فائل:Indus river Dolphin , The National Aquatic Animal of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'')، سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ جو انتهائي مخصوص ٿڻائتو.]] [[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'') سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ ٻلهڻ آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان نمايان ۽ تحفظ جي لحاظ کان اهم جاندارن مان هڪ آهي. بئراجن ۽ ڊيمن جي تعمير تاريخي طور ان جي رهائش کي الڳ الڳ درياهي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، جنهن سبب ان جي اچ وڃ محدود ٿي ۽ آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan National Report to UNCED 1992 |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1991-001.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] جي وچ وارو درياهي حصو سنڌو ٻلهڻ جي اهم ترين رهائشن مان آهي ۽ ان جي تحفظ لاءِ محفوظ علائقو قائم ڪيو ويو. تحفظ، شڪار جي پابندي، بچاءَ جي ڪاررواين ۽ آباديءَ جي نگرانيءَ سان تاريخي گهٽتائيءَ کان پوءِ ان جي تعداد ۾ بهتري رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite report |title=Report of the Workshop on the Conservation of the Ganges River Dolphin and Indus River Dolphin |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/SSC-OP-023.pdf |publisher=IUCN Species Survival Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ٻلهڻ جون اکيون انتهائي ننڍيون ۽ بصري صلاحيت محدود آهي؛ اهو گدلي درياهي پاڻيءَ ۾ رستو ڳولڻ ۽ خوراڪ پڪڙڻ لاءِ بنيادي طور آواز جي بازگشت، يعني ايڪولوڪيشن، استعمال ڪري ٿو. === پکي === سنڌ جي سنڌو ماٿري، ڍنڍون، ڌٻڻيون، سامونڊي ڪريڪ ۽ ريگستاني علائقا مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائش آهن. سنڌ [[مرڪزي ايشيائي فلائي وي]] سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جي رستن تي واقع هجڻ ڪري سياري دوران وچ ۽ اتر ايشيا کان وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جا پکي سنڌ جي ڍنڍن، ڊيلٽا ۽ ٻين آبي زمينن ڏانهن اچن ٿا. [[هاليجي ڍنڍ]] ڏکڻ پاڪستان جي اهم پکين جي افزائش، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ وارن هنڌن مان هڪ آهي. رامسر جي جائزي موجب اها تاريخي طور 50,000 کان 100,000 پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Haleji Lake – Ramsar Site |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RAM/RAM_018_PK_en.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪينجهر ڍنڍ]] پڻ بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين آهي. رامسر جي فهرست موجب اها نسل وڌائڻ، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ لاءِ اهم آهي ۽ تاريخي ڳڻپ ۾ 140,000 تائين پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عام يا موسمي طور ملندڙ پکين ۾ مختلف بدڪون، هنج، ڪونجون، ٻگهه، ڪانئرا، پيڻ، پاڻي ڪڪڙيون، ٽٽيهر، سينڊ پائپر، باز، عقاب، سرڻيون، ڳجهون، تتر، چڪور، مور ۽ ٻيا ريگستاني ۽ آبي پکي شامل آهن. [[هوبره تلور]] ٿر ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ سياري جو لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي. ان کي شڪار، رهائش جي تبديلي ۽ ٻين دٻائن سبب تحفظ جي ضرورت آهي. === رڙهندڙ جانور === سنڌ جي سرڻن ۾ نانگ، سانڊا، ڳوهن، اسڪنڪ، زميني ۽ مٺي پاڻيءَ جا ڪڇون، سامونڊي ڪُميون ۽ [[واڳون]] شامل آهن. خشڪ ٿر ۽ کيرٿر کان وٺي نارا جي آبي زمينن ۽ سامونڊي ڪنارن تائين مختلف رهائشن سبب سرڻن جي به نمايان تنوع ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[واڳون]] (''Crocodylus palustris'') سنڌ جي ڪجهه ڍنڍن، نارن، تلائن ۽ محفوظ آبي علائقن ۾ ملي ٿو. ان کي فقط هاليجي ڍنڍ تائين محدود سمجهڻ درست ناهي؛ تاريخي ۽ جديد تحفظ واري ادب ۾ نارا واري نظام سميت سنڌ جي ٻين آبي علائقن ۾ به ان جي موجودگي درج ٿيل آهي.<ref>{{cite report |title=Crocodiles: An Action Plan for their Conservation |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/1992-008.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[انڊين ڪوبرا]]، ڪريٽ ۽ وائپر خاندانن جون زهريليون جنسون پڻ ملن ٿيون. پراڻين عوامي روايتن ۾ نانگن بابت ڪيترائي غير سائنسي بيان ملن ٿا؛ مثال طور سمهندڙ ماڻهوءَ جو ''ساهه چوسڻ''. اھا ڪنهن بہ نانگ جي حياتياتي خاصيت نه آهي. ==== سامونڊي ڪُميون ==== ڪراچيءَ جي [[هاڪس بي]] ۽ [[سينڊزپٽ]] سميت سنڌ جا ڪجهه سامونڊي ڪنارا سامونڊي ڪُمين لاءِ اهم آهن. موجوده نگرانيءَ ۾ [[سائي سامونڊي ڪُمي]] (''Chelonia mydas'') سنڌ جي سامونڊي ڪنارن تي باقاعده آنا ڏيندڙ نمايان جنس آهي.<ref>{{cite web |title=Marine turtles |url=https://www.wwfpak.org/our_work_/biodiversity/marine_turtles/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊبليو ڊبليو ايف-پاڪستان]] [[هاڪس بي]] کي پاڪستان جي اهم سائي سامونڊي ڪُمي جي آنا لاهڻ واري ساحلن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سامونڊي ڪُمين کي مڇيگيريءَ جي ڄارن ۾ اتفاقي ڦاسڻ، گم ٿيل يا ڇڏيل ڄارن، پلاسٽڪ، ساحلي ترقي، روشنيءَ جي آلودگي ۽ آنن لاھڻ واري جاء جي بگاڙ کان خطرا آهن.<ref>{{cite web |title=WWF Blog – Green turtle nesting at Hawks Bay |url=https://www.wwfpak.org/knowledge_hub_/wwf_blog/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> زيتوني رڊلي ڪُمي (''Lepidochelys olivacea'') پاڪستاني سامونڊي پاڻيءَ ۾ ملي سگهي ٿي. === مڇيون ۽ آبي حيات === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي مڇين جي حيات ٻن وڏن نظامن سان لاڳاپيل آهي: سنڌو درياهه، ڍنڍن ۽ واهن جي مٺي پاڻيءَ واري ماهيگيري، ۽ [[عربي سمنڊ]]، سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪن جي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ واري ماهيگيري. ڊيلٽا جا مينگروو ڪريڪ ڪيترين مڇين، جهينگن ۽ ڪرسٽيشين جي ننڍپڻ ۽ افزائش لاءِ نرسري رهائش مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سامونڊي مڇين ۾ پاپليٽ، سرمئي، سارڊين، سول، بمبئي ڊڪ، ٽونا، ميڪرَل ۽ ٻيون تجارتي جنسون شامل آهن، جڏهن ته سنڌو ۽ مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۾ موراکو، ڪرڙو، ٿيلهو، سنگهاري ۽ ٻين مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون. ==== پلو ==== [[پلو]] يا هلسا (''Tenualosa ilisha'') سنڌ جي سڀ کان مشهور مڇين مان آهي. هي سامونڊي ۽ مهاجر مڇي آهي، جيڪا افزائش لاءِ عربي سمنڊ مان سنڌو درياهه ڏانهن مٿي چڙهي ٿي. سنڌوءَ ۾ بئراجن جي تعمير، درياهي وهڪري جي گهٽتائي، پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديلي ۽ مهاجرت جي رستي ۾ رڪاوٽن پلي جي تاريخي ورڇ ۽ پيداوار تي اثر وڌو آهي. سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي مناسب وهڪري جو برقرار رهڻ پلي، ٻين مهاجر مڇين، جهينگن ۽ سامونڊي-دريائي ماحول جي صحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. === ڍنڍون ۽ آبي زمينون === سنڌ جون ڍنڍون، ڍورا، ڪريڪ ۽ دريائي ٻوڏ وارا علائقا مڇين، آبي نباتات، مگرن، ڪُمين ۽ وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جي پکين لاءِ اهم رهائش آهن. بين الاقوامي اهميت وارين سنڌ جي آبي زمينن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، [[ڊريگهه ڍنڍ]]، [[ديھ اڪرو-II]]، [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ [[سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو]] سميت ڪيترائي رامسر ماڳ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منڇر ڍنڍ]] تاريخي طور سنڌ جي سڀ کان اهم مٺي پاڻيءَ جي ماهيگيري ۽ آبي حياتي نظامن مان رهي آهي، پر پاڻيءَ جي معيار، نيڪاليءَ جي لوڻياٺ پاڻي، ڏڪار ۽ درياهي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب ان جي ماحولياتي حالت سخت دٻاءَ هيٺ رهي آهي. === حياتياتي تحقيق جي تاريخ === سنڌ جي جهنگلي حيات بابت سائنسي دستاويزڪاري 19هين صديءَ دوران وڌيڪ منظم ٿي. اليگزينڊر برنس، وليم ٿامس بلئنفورڊ، ايلن آڪٽيوين هيوم، فرانسس ڊي، جيمس اي مري، يوجين اوٽس، ايڊورڊ هيملٽن ايٽڪن ۽ بعد ۾ ڪلاڊ بي ٽائيسهرسٽ ۽ ٻين فطرتدانن سنڌ ۽ ڀرپاسي جي پکين، ٿڻائتن، مڇين ۽ سرڻن بابت مشاهدا ۽ فهرستون تيار ڪيون. انهن شروعاتي ڪمن مان ڪيترائي نوآبادياتي دور جي جيوگرافيائي ۽ فطري تاريخ جي مطالعي جو حصو هئا. 20هين صديءَ ۾ پاڪستاني يونيورسٽين ۽ تحقيقاتي ادارن سنڌ جي مڇين، ڪرسٽيشين، پيراسائٽولوجي، حشرات ۽ ٻين جاندارن تي وڌيڪ تحقيق ڪئي. پراڻن تاريخي انگن، جهڙوڪ ٿڻائتن يا پکين جي ''ڪل جنسن'' جي تعداد، کي موجوده حياتياتي فهرست سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪسانومي، ورڇ ۽ تحفظ واري حيثيت ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن.<ref>ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه، 1982ع.</ref> === جهنگلي حيات جو تحفظ === سنڌ ۾ حياتياتي تنوع جي تحفظ لاءِ نيشنل پارڪ، وائلڊ لائيف سينڪچري، گيم رزرو، رامسر آبي زمينون ۽ نسل مخصوص محفوظ علائقا قائم ڪيا ويا آهن. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جابلو حيات، سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو دريائي ٻلهڻ، جڏهن ته هاليجي، ڪينجهر ۽ سنڌو ڊيلٽا آبي پکين، مڇين، مينگروو ۽ سامونڊي حيات جي تحفظ لاءِ اهم آهن. حياتياتي تنوع کي مکيه خطرا رهائش جي تباهي ۽ ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ، پاڻيءَ جي کوٽ، درياهه جي قدرتي وهڪري ۾ تبديلي، آلودگي، غيرقانوني شڪار ۽ واپار، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ، ناگوار پرڏيهي جنسون، شهري توسيع ۽ [[موسمي تبديلي]] آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي گهٽتائي، سامونڊي چاڙهه ۽ ساحلي ٻوڏ زمين، زراعت، مينگروو ۽ مقامي ماهيگير برادرين تي گڏيل اثر وجهن ٿا. WWF-Pakistan ۽ IUCN جديد تحفظ منصوبن ۾ مينگروو بحالي، سامونڊي جيوت، مڇين جي نرسري علائقن ۽ مقامي برادرين جي شموليت تي زور ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Participatory Conservation Plans for the Indus Delta |url=https://www.wwfpak.org/?384599/Speakers-term-conservation-plans-essential-for-the-protection-of-threatened-wildlife-and-coastal-resources= |publisher=WWF-Pakistan |date=3 April 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> == سياسي نظام == {{Main|سنڌ حڪومت|سنڌ جي سياست}} [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جو مرڪز.]] سنڌ جو سياسي ۽ حڪومتي نظام [[پاڪستان جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت وفاقي پارلياماني نظام جو حصو آهي. سنڌ پاڪستان جي چئن وفاقي صوبن مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنهنجي چونڊيل [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير]]، صوبائي ڪابينا، [[سنڌ جو گورنر|گورنر]]، صوبائي انتظاميه ۽ آئين ۽ وفاقي قانونن تحت قائم عدالتي ۽ مڪاني ادارا موجود آهن. آئين جي آرٽيڪل 129 موجب صوبي جو انتظامي اختيار گورنر جي نالي ۾ صوبائي حڪومت استعمال ڪري ٿي، جيڪا وڏي وزير ۽ صوبائي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي ۽ وڏي وزير جي ذريعي ڪم ڪندي آهي. آرٽيڪل 130 تحت وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪابينا گورنر کي سندس آئيني ڪمن جي ادائگيءَ ۾ مدد ۽ صلاح فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1431341153_169.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |at=Articles 129–130 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سطح تي قانون ساز اختيار [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] وٽ، انتظامي اختيار وڏي وزير ۽ ڪابينا وٽ، جڏهن ته عدالتي اختيار [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۽ ماتحت عدالتن سميت آئيني عدالتي نظام وٽ آهي. مڪاني سطح تي ميٽروپوليٽن، ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جا ادارا صوبائي قانونن تحت ڪم ڪن ٿا. === صوبائي حڪومتي نظام === سنڌ حڪومت جو انتظامي مرڪز [[ڪراچي]] ۾ آهي. وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ صوبائي ڪابينا مختلف کاتن جهڙوڪ گهرو، قانون، ماليات، تعليم، صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، زراعت، توانائي، منصوبابندي ۽ ترقي، صنعت، معدنيات ۽ ٽرانسپورٽ کي سنڀالي ٿي. صوبي جو چيف سيڪريٽري سول انتظاميه جو اعليٰ ترين بيوروڪريٽڪ عملدار آهي ۽ صوبائي سيڪريٽريٽ ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Government of Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ [[سيد مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ کيس موجوده وڏي وزير طور درج ڪري ٿي، جڏهن ته موجوده ڪابينا ۾ صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، گهرو ۽ قانون، تعليم، ٽرانسپورٽ، توانائي، زراعت ۽ ٻين کاتن جا صوبائي وزير شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sindh Cabinet |url=https://cm.sindh.gov.pk/sindh-cabinet |publisher=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Syed Murad Ali Shah Cabinet.jpg|[[سيد مراد علي شاهه]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير سنڌ]] <!-- گورنر سيد نهال هاشمي جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- اسپيڪر سيد اويس قادر شاهه جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- چيف جسٽس جسٽس ظفر احمد راجپوت جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> </gallery> === گورنر === {{Main|سنڌ جو گورنر}} [[سنڌ جو گورنر]] وفاقي آئيني عهديدار آهي. آئين جي آرٽيڪل 101 تحت گورنر کي صدر، وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ڪري ٿو. عام پارلياماني حالتن ۾ گورنر گهڻو ڪري آئيني ۽ رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته روزاني صوبائي حڪومت وڏي وزير ۽ ڪابينا هلائين ٿا. مارچ 2026ع ۾ [[سيد محمد نهال هاشمي]] کي سنڌ جو 35هون گورنر مقرر ڪيو ويو. صدر پاڪستان 12 مارچ 2026ع تي وزيراعظم جي صلاح تي سندس مقرري منظور ڪئي ۽ 13 مارچ تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کانئس حلف ورتو.<ref>{{cite web |title=President approves appointment of Nehal Hashmi as Governor of Sindh |url=https://www.radio.gov.pk/12-03-2026/president-approves-appointment-of-nehal-hashmi-as-governor-sindh |publisher=Radio Pakistan |date=12 March 2026 |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=Nehal Hashmi takes oath as Governor of Sindh |url=https://radio.gov.pk/13-03-2026/nehal-hashmi-sworn-in-as-sindh-governor |publisher=Radio Pakistan |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === وڏو وزير === {{Main|سنڌ جو وڏو وزير}} وڏو وزير سنڌ جي چونڊيل صوبائي حڪومت جو سربراهه آهي. آئين جي آرٽيڪل 130 تحت صوبائي اسيمبلي پنهنجي ميمبرن مان وڏي وزير کي چونڊي ٿي. وڏو وزير ڪابينا جي سربراهي ڪري ٿو، صوبائي پاليسيءَ جي عام رخ جو تعين ڪري ٿو ۽ مختلف وزارتن ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ جو ذميوار هوندو آهي. 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[سيد مراد علي شاهه]] ٻيهر وڏي وزير طور چونڊيو ويو ۽ 2026ع تائين عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ صوبائي اسيمبلي === {{Main|سنڌ صوبائي اسيمبلي}} [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي.]] سنڌ صوبائي اسيمبلي صوبي جي هڪ ايواني قانون ساز اداري آهي. پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 106 تحت سنڌ اسيمبلي ۾ '''168 ميمبر''' آهن، جن مان '''130 عام سيٽون'''، '''29 عورتن لاءِ مخصوص سيٽون''' ۽ '''9 غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص سيٽون''' آهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |at=Article 106 seat allocation |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> عام سيٽن تي ميمبر سڌي چونڊ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته عورتن ۽ غير مسلمانن لاءِ مخصوص سيٽون سياسي جماعتن کي عام سيٽن تي سندن چونڊيل ميمبرن جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. اسيمبلي قانون سازي، صوبائي بجيٽ جي منظوري، حڪومت کان سوال، قراردادون، قائم ڪميٽيون، قانون ساز بل ۽ سرڪاري پاليسين جي پارلياماني نگرانيءَ جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي. موجوده اسيمبلي 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ان جو مدو "2024 – till date" درج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر === اسپيڪر اسيمبلي جي اجلاس جي صدارت، ايوان جي نظم، پارلياماني ضابطن جي تشريح ۽ اسيمبلي سيڪريٽريٽ جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي آئيني عهديدار آهي. اسپيڪر جي غيرموجودگيءَ ۾ ڊپٽي اسپيڪر ايوان جي صدارت ڪري ٿو. 25 فيبروري 2024ع تي [[سيد اويس قادر شاهه]] سنڌ اسيمبلي جو اسپيڪر چونڊيو ويو. سنڌ اسيمبلي موجب هن 111 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سندس مقابلي واري اميدوار کي 36 ووٽ مليا. ساڳئي تاريخ کان [[اينٿوني نويد]] ڊپٽي اسپيڪر طور عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Speaker – Syed Awais Qadir Shah |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر === سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي جي اسپيڪر جو عهدو 1937ع ۾ سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور قانون ساز اداري جي قيام کان پوءِ وجود ۾ آيو. سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري تاريخي فهرست موجب پهريون اسپيڪر '''ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني''' هو؛ ان ڪري سيد ميران محمد شاهه کي پهريون اسپيڪر لکڻ درست ناهي.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#4A235A; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ قانون ساز / صوبائي اسيمبلي جا اسپيڪر |- ! style="background:#6C3483; color:white;" | نمبر ! style="background:#2874A6; color:white;" | اسپيڪر ! style="background:#148F77; color:white;" | مدت ! style="background:#B9770E; color:white;" | تاريخي نوٽ |- | style="background:#F4ECF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني]] | style="background:#E8F6F3;" | 28 اپريل 1937ع – 15 فيبروري 1938ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | سنڌ قانون ساز اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد ميران محمد شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1938ع – 1948ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | مختلف اسيمبلين ۾ ٽن مرحلن دوران اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو |- | style="background:#F4ECF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 8 مارچ 1949ع – 29 ڊسمبر 1951ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پاڪستان جي قيام کان پوءِ واري صوبائي اسيمبلي جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[مير غلام علي ٽالپر]] | style="background:#D5F5E3;" | 14 سيپٽمبر 1953ع – 21 مارچ 1955ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ وارو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[پير قربان علي شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 26 مارچ 1955ع – 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ آخري اسپيڪر |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | ون يونٽ سبب سنڌ صوبائي اسيمبلي موجود نه رهي، 14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غلام رسول خان کيهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 2 مئي 1972ع – 30 مارچ 1977ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ بحال ٿيل سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 31 مارچ 1977ع – 4 جولاءِ 1977ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 1977ع جي مارشل لا کان اڳ مختصر دور |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | صوبائي پارلياماني سرگرمين جو مارشل لا وارو وقفو، 1977ع – 1985ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[عبدالله حسين هارون]] | style="background:#D5F5E3;" | 6 اپريل 1985ع – 31 مارچ 1986ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1985ع جي غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 6 اپريل 1986ع – 1 ڊسمبر 1988ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد عبدالله شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1 ڊسمبر 1988ع – 5 نومبر 1990ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1988ع کان پوءِ بحال ٿيل جمهوري دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[عبدالرزاق خان]] | style="background:#E8F6F3;" | 5 نومبر 1990ع – 19 آڪٽوبر 1993ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | نائين اسيمبلي واري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غوث بخش خان مهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 1993ع – 1997ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ڏهين اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نواب مرزا (وڪيل)|نواب مرزا]] | style="background:#E8F6F3;" | 1997ع – 1998ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | يارهين اسيمبليءَ جي شروعاتي دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 2002ع – 2007ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ٻيو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نثار احمد کهڙو]] | style="background:#E8F6F3;" | 2008ع – 2013ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 2008ع کان پوءِ واري جمهوري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#D5F5E3;" | 2013ع – 2018ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 2018ع – 2023ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ٻيو مسلسل اسيمبلي دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد اويس قادر شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 25 فيبروري 2024ع – موجوده | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | موجوده اسپيڪر |} <ref>{{cite web |title=Speaker’s of Sindh Legislative Assembly |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/Speakers.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Speaker |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === موجوده سياسي جوڙجڪ === سنڌ جي موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي. سنڌ اسيمبلي جي 2026ع واري سرڪاري پارٽي-جوڙجڪ موجب پيپلز پارٽي وٽ 117 ميمبر، [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] وٽ 37، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] وٽ 5، آزاد ميمبر 3 ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] وٽ هڪ ميمبر درج آهي.<ref>{{cite web |title=Party Composition – 2024 till date |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#922B21; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ اسيمبلي جي موجوده پارٽي جوڙجڪ |- ! style="background:#B03A2E; color:white;" | سياسي جماعت / حيثيت ! style="background:#1F618D; color:white;" | موجوده ميمبر ! style="background:#117A65; color:white;" | پارلياماني حيثيت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | style="background:#D6EAF8;" | 117 | style="background:#D5F5E3;" | حڪومتي اڪثريت |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | style="background:#AED6F1;" | 37 | style="background:#ABEBC6;" | مخالف ڌر جي وڏي جماعت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | style="background:#D6EAF8;" | 5 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | آزاد | style="background:#AED6F1;" | 3 | style="background:#ABEBC6;" | آزاد ميمبر |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | style="background:#D6EAF8;" | 1 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |} <ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === وفاق سان تعلق === سنڌ پاڪستان جي وفاقي نظام جو آئيني صوبو آهي. وفاق ۽ صوبي جي اختيارن جي ورڇ 1973ع جي آئين، خاص طور وفاقي قانون ساز فهرست ۽ [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ صوبن ڏانهن منتقل ڪيل معاملن جي بنياد تي طئي ٿئي ٿي. تعليم، صحت، زراعت، مڪاني حڪومت، ثقافت ۽ ڪيترائي سماجي ۽ انتظامي شعبا بنيادي طور صوبائي اختيار هيٺ آهن، جڏهن ته دفاع، پرڏيهي معاملا، ڪرنسي، بين الصوبائي ۽ بين الاقوامي واپار جا ڪيترائي پهلو ۽ وفاقي ٽيڪسيشن وفاق جي اختيار ۾ آهن. وفاق ۽ صوبن وچ ۾ گڏيل نوعيت جي معاملن لاءِ [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] اهم آئيني ادارو آهي. پاڻي، بجلي، قدرتي گئس ۽ بين الصوبائي معاملن جهڙا سوال وفاقي-صوبائي سياست ۾ سنڌ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. سنڌ کي وفاقي آمدنيءَ مان حصو [[قومي مالياتي ايوارڊ]] تحت ملي ٿو، جڏهن ته صوبو پنهنجي ٽيڪسن ۽ غير ٽيڪسي آمدنيءَ جا ذريعا پڻ رکي ٿو. قدرتي گئس، تيل، پاڻيءَ جي ورڇ، بندرگاهن، توانائي منصوبن ۽ مالي وسيلن جي ورڇ سنڌ ۽ وفاق جي لاڳاپن ۾ وقت بوقت سياسي بحث جا اهم موضوع رهيا آهن. === چونڊ نظام === سنڌ ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نگرانيءَ هيٺ ٿين ٿيون. 2023ع جي آخري حلقه بندي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري جي سرڪاري نتيجن جي بنياد تي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=30 November 2023 |access-date=24 August 2026 |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> === قومي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ لاءِ [[قومي اسيمبلي پاڪستان|قومي اسيمبلي]] جون '''61 عام سيٽون''' مختص آهن. ان کان علاوه سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ عورتن جون '''14 مخصوص قومي اسيمبلي سيٽون''' صوبي جي عام سيٽن تي حاصل ڪيل پارٽي نمائندگيءَ جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. قومي اسيمبلي ۾ غير مسلمانن جون 10 مخصوص سيٽون سڄي پاڪستان لاءِ گڏيل قومي فهرست تي آهن، اهي صوبي وار مقرر ناهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي 55,696,147 آباديءَ جي بنياد تي سنڌ جي قومي اسيمبلي جي هڪ عام تڪ لاءِ سراسري آبادي quota تقريباً '''913,052''' مقرر ٿي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206132213/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |url-status=dead}}</ref> === صوبائي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ صوبائي اسيمبلي جون '''130 عام چونڊ تڪ''' آهن. عورتن لاءِ 29 ۽ غير مسلمانن لاءِ 9 مخصوص سيٽن سان اسيمبلي جي ڪل آئيني طاقت 168 ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> 2023ع جي حلقه بنديءَ لاءِ سنڌ جي هڪ صوبائي عام تڪ جو سراسري آبادي ڪوٽا تقريباً '''428,432''' ماڻهو هئي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206132213/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |url-status=dead}}</ref> === مڪاني حڪومتي نظام === {{Main|سنڌ ۾ مڪاني حڪومت}} سنڌ ۾ مڪاني حڪومت جو بنيادي قانوني ڍانچو '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع''' ۽ ان ۾ وقت بوقت ڪيل ترميمن تي ٻڌل آهي. هن قانون تحت صوبي ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي جهڙا مڪاني ادارا قائم ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مڪاني ادارن جا بنيادي ڪم شهري صفائي، مقامي رستا، گهٽيون، پارڪ، اسٽريٽ لائيٽ، قبرستان، بازارون، عوامي صحت جا ڪجهه مقامي پهلو، پاڻي ۽ نيڪال سان لاڳاپيل خدمتون، بلدياتي منصوبابندي، عمارتن ۽ عوامي جڳهن جي انتظام ۽ ٻين مڪاني سهولتن تائين پکڙيل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ ۾ ميٽروپوليٽن ۽ ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ لازمي ۽ اختياري ڪمن جون الڳ فهرستون ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 – Schedule II |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع ۾ سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جيڪي مڪاني ادارن جي جوڙجڪ ۽ انتظام سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Local Government (Third Amendment) Act, 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |date=2 October 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني ادارن جي موجوده جوڙجڪ === [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب سنڌ ۾ مختلف ضلعن ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي قائم آهن. ڪراچي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن سان گڏ 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن، جڏهن ته حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي اهم مڪاني حڪومتي ادارن جا قسم |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | سربراهه ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#EAF2F8;" | ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | style="background:#EEF5E9;" | وڏي ميٽروپوليٽن شهر | style="background:#F3E5F5;" | ميئر | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | وڏي شهري علائقي جي بلدياتي پاليسي، شهري خدمتون ۽ رابطا |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪارپوريشن | style="background:#E2F0D9;" | وڏا شهري علائقا | style="background:#EADCF0;" | ميئر / چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري بلدياتي انتظام ۽ مقامي خدمتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ضلعي ڪائونسل | style="background:#EEF5E9;" | ڳوٺاڻو ضلعي علائقو | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي ترقي ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | وچولي درجي جا شهر | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري صفائي، رستا، بازارون ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ٽائون ڪميٽي | style="background:#EEF5E9;" | ننڍا شهر ۽ قصبا | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | بنيادي مقامي بلدياتي خدمتون |- | style="background:#D6EAF8;" | يونين ڪائونسل / يونين ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | پاڙي يا ڳوٺن جي سطح | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | بنيادي مقامي نمائندگي ۽ ننڍي سطح جون خدمتون |} <ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون === [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] سنڌ جي سڀ کان وڏي بلدياتي اداري مان هڪ آهي. اها ڪراچيءَ جي ميٽروپوليٽن سطح جي بلدياتي معاملن، وڏن شهري رستن، پارڪن، ڪجهه ميونسپل سهولتن، شهري رابطا ۽ وڏي سطح جي بلدياتي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو سربراهه ميئر هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب ڪراچي ضلعي نظام ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments – Karachi |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> === ميونسپل ڪارپوريشنون === سنڌ ۾ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت وڏن شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ هڪ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن درج آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ 7 ميونسپل ڪارپوريشنون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> ميونسپل ڪارپوريشنن جا ڪم عام طور شهري صفائي، رستن ۽ گهٽين جي مرمت، پارڪن، عوامي جڳهن، بازارن، اسٽريٽ لائيٽ، ڪجهه مقامي صحت ۽ ماحولياتي خدمتن، بلدياتي منصوبابندي ۽ مقامي ٽيڪسن ۽ فيسن جي انتظام تائين پکڙيل آهن. === ترقياتي اٿارٽيون === سنڌ جي وڏي شهري توسيع ۽ رهائشي رٿابندي لاءِ مختلف ترقياتي اٿارٽيون قائم ڪيون ويون آهن. انهن جو ڪم عام بلدياتي ادارن کان مختلف هوندو آهي؛ ترقياتي اٿارٽيون شهرن يا علائقن جي ماسٽر پلاننگ، نون رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن، زمين جي ترقي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري توسيع تي ڌيان ڏين ٿيون. [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] 1957ع ۾ قائم ٿي ۽ ڪراچي امپروومينٽ ٽرسٽ جي جاءِ ورتائين. اداري جو تاريخي مقصد ڪراچيءَ جي ماسٽر پلان تحت ترقي، نون ٽائون شپ ۽ رهائشي اسڪيمن جي قيام ۽ شهري زمين جي ترقي هو.<ref>{{cite web |title=How KDA was Established |url=https://kda.gos.pk/Docs/CMS/file/Khadim%20Magazine/October-2018/054-Karachi%20Civic%20Centre.pdf |publisher=Karachi Development Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ٻين شهري ترقياتي ادارن ۾ حيدرآباد، ملير، لياري، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ترقياتي اٿارٽيون پڻ شامل آهن. [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] جي بحالي لاءِ 2013ع ۾ صوبائي قانون منظور ڪيو ويو، جڏهن ته [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] لاءِ پڻ ساڳئي سال بحالي ۽ ترميم وارو قانون منظور ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Lyari Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جون ڪجهه اهم ترقياتي اٿارٽيون |- ! style="background:#76448A; color:white;" | اٿارٽي ! style="background:#2874A6; color:white;" | علائقو ! style="background:#148F77; color:white;" | بنيادي ڪم |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماسٽر پلاننگ، رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن ۽ شهري زمين جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | شهري توسيع، رهائشي اسڪيمن ۽ ترقياتي رٿابندي |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي جو ملير ۽ اوڀر وارو علائقو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | رهائشي رٿابندي ۽ نون شهري علائقن جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | رهائشي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري بحاليءَ سان لاڳاپيل رٿائون |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | لاڙڪاڻو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | لاڙڪاڻي جي شهري رٿابندي ۽ ترقي |} === پاڻي ۽ نيڪال جون شهري ڪارپوريشنون === 2023ع ۾ سنڌ حڪومت ڪيترن وڏن شهرن لاءِ الڳ پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشن قانون منظور ڪيا. انهن ۾ حيدرآباد، ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد، لاڙڪاڻو ۽ سکر جون پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Acts 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا شهري پاڻي جي فراهمي، سيوريج ۽ نيڪال جي خدمتن کي بلدياتي نظام کان وڌيڪ مخصوص ادارياتي ڍانچي هيٺ منظم ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويا. === صوبائي اليڪشن ڪميشن === [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جو سنڌ لاءِ صوبائي دفتر ڪراچي ۾ قائم آهي. صوبائي اليڪشن ڪمشنر وفاقي اليڪشن ڪميشن جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهي ۽ صوبي ۾ قومي، صوبائي ۽ مڪاني چونڊن جي انتظام، ووٽر فهرستن، حلقه بندين، چونڊ عملي ۽ چونڊ ضابطن جي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سنڌ جو موجوده صوبائي اليڪشن ڪمشنر '''اعجاز انور چوهان''' آهي.<ref>{{cite web |title=ECP Officers – Provincial Election Commissioner Sindh |url=https://ecp.gov.pk/index.php/notifications/officers |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> صوبائي اليڪشن ڪمشنر سنڌ جو دفتر پاڪستان سيڪريٽريٽ، بلاڪ 44-اي، شاهراهه عراق، صدر، ڪراچي ۾ واقع آهي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن جا ريجنل ۽ ضلعي اليڪشن ڪمشنر پڻ درج آهن.<ref>{{cite web |title=Telephone Numbers and Office Addresses – Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251204211744/https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |url-status=dead}}</ref> === سياسي تنظيمون === سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قومي، صوبائي، شهري ۽ علائقائي سياسي جماعتن جو اهم ڪردار رهيو آهي. موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي، جڏهن ته [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] ۽ ٻيون جماعتون پڻ مختلف علائقن ۾ سياسي نمائندگي رکن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سياسي ڌارا ۾ قومپرست ۽ علائقائي تنظيمن پڻ تاريخي ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن جو اثر خاص طور سنڌي ٻولي، صوبائي خودمختياري، پاڻي، زمين، وسيلن جي ورڇ، مڪاني حڪومت ۽ وفاق–صوبائي لاڳاپن جهڙن مسئلن تي سياسي بحث ۾ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ سياسي تنظيمون مختلف نوعيت جون آهن: ڪجهه قومي سطح جون جماعتون آهن، ڪجهه شهري يا علائقائي بنيادن تي ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قومپرست يا نظرياتي تحريڪون چونڊ سياست کان ٻاهر پڻ سرگرم رهيون آهن. سڀني تنظيمن جي چونڊ يا پارلياماني حيثيت هڪجهڙي ناهي؛ ان ڪري انهن کي موجوده اسيمبلي جي جماعتن سان گڏ هڪ ئي درجي ۾ رکڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. === سول سوسائٽي ۽ غير سرڪاري تنظيمون === سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمون ۽ سول سوسائٽي جا ادارا تعليم، صحت، غربت گهٽائڻ، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، انساني حقن، آفتن جي امداد، ماحوليات، ڳوٺاڻي ترقي، پاڻي ۽ صفائي، قانوني مدد ۽ سماجي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا. غير سرڪاري تنظيمن جو قانوني ڍانچو مختلف قانونن تحت ٿي سگهي ٿو، جن ۾ سوسائٽيز رجسٽريشن، ڪمپني قانون تحت غير منافع بخش تنظيمون، ٽرسٽ ۽ رضاڪاراڻيون سماجي ڀلائي تنظيمون شامل آهن. صوبائي سطح تي سماجي ڀلائي ۽ لاڳاپيل سرڪاري ادارا اهڙين تنظيمن جي رجسٽريشن ۽ نگرانيءَ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. سنڌ ۾ سول سوسائٽي جو ڪردار خاص طور 2010ع ۽ 2022ع جهڙين وڏين ٻوڏن، صحت جي هنگامي حالتن، تعليم، عورتن جي حقن ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ جي منصوبن ۾ نمايان رهيو آهي. ڪيترين مقامي ۽ قومي تنظيمن سرڪاري ادارن، بين الاقوامي ڊونرن ۽ مقامي برادرين سان گڏجي سماجي خدمتون ۽ بحاليءَ جا منصوبا هلائي رهيا آهن. === غير سرڪاري تنظيمن جا اهم شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمن جا اهم ڪم |- ! style="background:#148F77; color:white;" | شعبو ! style="background:#2874A6; color:white;" | عام سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | تعليم | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | اسڪول، غير رسمي تعليم، شاگردن جي مدد، استاد تربيت |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | صحت | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ڪلينڪ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ويڪسينيشن، طبي ڪيمپون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | غربت ۽ روزگار | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | مهارتي تربيت، مائڪرو فنانس، ننڍا ڪاروبار ۽ ڳوٺاڻي ترقي |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | انساني حق | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | قانوني مدد، عورتن، ٻارن ۽ اقليتن جا حق |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماحوليات | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | پاڻي، مينگروو، آبهوا، قدرتي وسيلن جو تحفظ |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | آفتن جي امداد | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ٻوڏ، ڏڪار ۽ ٻين آفتن دوران امداد ۽ بحالي |} == انتظامي ورهاست == {{Main|سنڌ جون انتظامي ورهاستون}} [[فائل:Pakistan Sindh districts map.svg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جا ضلعا؛ نقشي ۾ ضلعن کي سندن لاڳاپيل ڊويزنن موجب مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويو آهي.]] سنڌ [[پاڪستان]] جي چئن صوبن مان هڪ آهي ۽ انتظامي طور ڊويزنن، ضلعن، تعلقن يا تحصيلن، سب ڊويزنن ۽ ان کان هيٺين انتظامي ۽ مڪاني يونٽن ۾ ورهايل آهي. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ وقت سنڌ ۾ '''6 ڊويزنون، 30 ضلعا ۽ 138 تعلقا يا تحصيلون''' موجود هيون. ان کان هيٺ 272 قانونگو حلقا/سپروائيزري تپيدار سرڪل، 1,455 پٽوار سرڪل/تپا/يونين ڪائونسلون ۽ 5,690 ديهون يا ڳوٺاڻيون آباديون درج ڪيون ويون.<ref name="SindhCensusReport2023">{{cite report |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> انتظامي لحاظ کان هر ڊويزن جي سربراهي [[ڪمشنر]] ڪندو آهي، جڏهن ته ضلعي انتظام جو مرڪزي عملدار [[ڊپٽي ڪمشنر]] هوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر ضلعي سطح تي مختلف صوبائي کاتن ۽ انتظامي سرگرمين جي هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ڪل آبادي '''55,696,147''' هئي، جيڪا 2017ع جي 47,854,510 جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي. صوبي جي آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 2017ع کان 2023ع دوران 2.57 سيڪڙو رهي. سنڌ جي 30,056,739 آبادي شهري ۽ 25,639,408 ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي، يعني صوبي جي لڳ ڀڳ '''53.97 سيڪڙو آبادي شهري''' هئي.<ref name="SindhCensus2023">{{cite report |title=Population and Housing Census 2023: Provincial Census Report – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊويزنون === [[فائل:Sindh-Divisions-Map.png|thumb|300px|کاٻو|سنڌ جون 6 انتظامي ڊويزنون ۽ انهن جا مرڪز. ڀنڀور ڊويزن اڃان عمل ۾ ناھي ۽ اھا حيدرآباد ڊويزن جو حصو آھي]] سنڌ جون ڇهه انتظامي ڊويزنون [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]، [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر ڊويزن|سکر]] آهن. آباديءَ جي لحاظ کان ڪراچي سڀ کان وڏي ڊويزن آهي؛ 2023ع ۾ ان جي آبادي 20.38 ملين کان وڌيڪ هئي، جيڪا سنڌ جي ڪل آباديءَ جي ٽئين حصي کان به وڌيڪ هئي.<ref name="SindhCensus2023" /> شهري آباديءَ جي تناسب ۾ پڻ ڊويزنن جي وچ ۾ وڏو فرق آهي. 2023ع ۾ ڪراچي ڊويزن جي '''92.57 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي، جڏهن ته حيدرآباد ۾ 37.28 سيڪڙو، سکر ۾ 33.92 سيڪڙو، لاڙڪاڻي ۾ 30.63 سيڪڙو، شهيد بينظيرآباد ۾ 29.27 سيڪڙو ۽ ميرپورخاص ڊويزن ۾ 19.38 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان لحاظ کان ڪراچي کان سواءِ سنڌ جون باقي سڀ ڊويزنون آباديءَ جي بناوت ۾ اڪثريتي طور ڳوٺاڻيون آهن.<ref name="SindhCensus2023" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#174A7E; color:white; font-size:115%;" | '''سنڌ جون انتظامي ڊويزنون — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#4472C4; color:white;" ! ڊويزن ! انتظامي مرڪز ! ضلعا ! آبادي 2023ع ! آبادي 2017ع ! شهري آبادي % |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[ڪراچي]] | 7 | 20,382,881 | 16,024,894 | 92.57% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 9 | 11,659,246 | 10,596,049 | 37.28% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[لاڙڪاڻو]] | 5 | 7,093,706 | 6,190,926 | 30.63% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سکر ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[سکر]] | 3 | 6,010,041 | 5,542,270 | 33.92% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[نوابشاهه]] | 3 | 5,930,649 | 5,275,426 | 29.27% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ميرپور خاص ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[ميرپورخاص]] | 3 | 4,619,624 | 4,224,945 | 19.38% |- style="background:#FFF2CC; font-weight:bold;" | سنڌ | [[ڪراچي]] | 30 | 55,696,147 | 47,854,510 | 53.97% |} <ref name="SindhCensus2023" /> === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} سنڌ جا 30 ضلعا ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. موجوده انتظامي ڍانچي ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] سڀ کان وڌيڪ، يعني ست ضلعا رکي ٿي، جڏهن ته حيدرآباد ڊويزن ۾ نو، لاڙڪاڻي ۾ پنج ۽ ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر ڊويزنن ۾ ٽي ٽي ضلعا شامل آهن.<ref name="SindhCensusReport2023" /> ڪراچي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گذريل ڏهاڪن دوران نمايان تبديليون آيون آهن. موجوده ڪراچي ڊويزن [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]، [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]، [[ملير ضلعو|ملير]] ۽ [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] ضلعن تي مشتمل آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ انهن ستن ضلعن کي الڳ انتظامي يونٽن طور شمار ڪيو ويو.<ref name="PBSdistrict2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جا ضلعا — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! ڊويزن ! ضلعو ! صدر مقام ! آبادي 2023ع |- | 1 || style="background:#D9EAF7;" rowspan="9"| [[حيدرآباد ڊويزن]] || [[بدين ضلعو|بدين]] || [[بدين]] || 1,947,081 |- | 2 || [[دادو ضلعو|دادو]] || [[دادو، پاڪستان|دادو]] || 1,742,320 |- | 3 || [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] || 2,432,540 |- | 4 || [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي]] || 1,117,308 |- | 5 || [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] || [[مٽياري]] || 849,383 |- | 6 || [[سجاول ضلعو|سجاول]] || [[سجاول]] || 839,292 |- | 7 || [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] || [[ٽنڊو الهيار]] || 922,012 |- | 8 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] || [[ٽنڊو محمد خان]] || 726,119 |- | 9 || [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] || [[ٺٽو]] || 1,083,191 |- | 10 || style="background:#E2F0D9;" rowspan="7"| [[ڪراچي ڊويزن]] || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] || [[ڪراچي]] || 3,822,325 |- | 11 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] || [[ڪراچي]] || 3,950,031 |- | 12 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] || [[ڪراچي]] || 2,329,764 |- | 13 || [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] || [[ڪراچي]] || 2,679,380 |- | 14 || [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] || [[ڪياماڙي]] || 2,068,451 |- | 15 || [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || [[ڪورنگي]] || 3,128,971 |- | 16 || [[ملير ضلعو|ملير]] || [[ملير]] || 2,403,959 |- | 17 || style="background:#FCE4D6;" rowspan="5"| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] || [[جيڪب آباد]] || 1,174,097 |- | 18 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] || [[قمبر]] || 1,514,869 |- | 19 || [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || 1,233,957 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || 1,784,453 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] || [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] || 1,386,330 |- | 22 || style="background:#E4DFEC;" rowspan="3"| [[ميرپور خاص ڊويزن]] || [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || 1,681,386 |- | 23 || [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] || [[مٺي]] || 1,778,407 |- | 24 || [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] || [[عمرڪوٽ]] || 1,159,831 |- | 25 || style="background:#FFF2CC;" rowspan="3"| [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] || [[نوشھروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] || [[نوشهروفيروز]] || 1,777,082 |- | 26 || [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] || [[سانگهڙ]] || 2,308,465 |- | 27 || [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] || [[نوابشاهه]] || 1,845,102 |- | 28 || style="background:#DDEBF7;" rowspan="3"| [[سکر ڊويزن]] || [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] || [[ميرپور ماٿيلو]] || 1,772,609 |- | 29 || [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] || [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] || 2,597,535 |- | 30 || [[سکر ضلعو|سکر]] || [[سکر]] || 1,639,897 |} <ref name="PBSdistrict2023" /> === انتظامي ڍانچو === صوبائي حڪومت کان هيٺ ڊويزن انتظامي هم آهنگيءَ جو وڏو علائقائي درجو آهي. ڊويزن جي سربراهي ڪمشنر ۽ ضلعي جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر ڪندو آهي. ضلعي کان هيٺ تعلقا يا تحصيلون ۽ سب ڊويزنون قائم آهن، جڏهن ته زميني محصول ۽ رڪارڊ جي انتظام لاءِ سپروائيزري تپيدار سرڪل، تپا ۽ ديهون استعمال ٿين ٿيون.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ۾ '''5,690 ڳوٺاڻيون آباديون/ديهون''' درج ڪيون ويون. انهن مان 1,756 جي آبادي 5,000 يا ان کان وڌيڪ ۽ 2,292 جي آبادي 2,000 کان 4,999 ماڻهن جي وچ ۾ هئي. هي انتظامي ۽ آباديءَ وارو ڍانچو سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن جي وسيع پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ورهاست === سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ صوبن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ صوبي جي 55.70 ملين آباديءَ مان 30.06 ملين شهري ۽ 25.64 ملين ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي. شهري آباديءَ جو صوبائي تناسب 2017ع جي 51.89 سيڪڙو مان وڌي 2023ع ۾ 53.97 سيڪڙو ٿيو.<ref name="SindhCensus2023" /> شهريت جي ورڇ صوبي اندر انتهائي غير برابر آهي. ڪراچي ڊويزن تقريباً مڪمل طور شهري آهي، جڏهن ته ٿرپارڪر، سجاول ۽ سنڌ جي ڪيترن اترين ۽ وچولي ضلعن ۾ آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو. ان ڪري سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ هڪ طرف ڪراچي جهڙو وڏي آباديءَ وارو شهري ميٽروپوليٽن علائقو ۽ ٻئي طرف سنڌوءَ جي زرعي ميدانن، ڊيلٽا، ڪاڇي ۽ ٿر جا گهٽ شهري آباديءَ وارا وسيع علائقا شامل آهن.<ref name="PBSdistrict2023" /> === سنڌ جا وڏا شهر === {{Main|سنڌ جا شهر}} [[ڪراچي]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهري مرڪز ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان کان پوءِ حيدرآباد سنڌ جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه، جيڪب آباد، خيرپور، شڪارپور ۽ ٻين شهرن جو علائقائي واپار، تعليم، صحت، صنعت ۽ ضلعي انتظام ۾ اهم ڪردار آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ شهري آباديءَ جا انگ '''شهري آبادي (urban locality)''' جي سرڪاري حدن مطابق گڏ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن کي ضلعي جي ڪل آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_province.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === انتظامي ورهاست جي تاريخ === سنڌ جي انتظامي سرحدن ۽ ضلعن جي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. آباديءَ ۾ واڌ، شهري پکيڙ ۽ انتظامي ضرورتن سبب پراڻن ضلعن مان نوان ضلعا قائم ڪيا ويا. خاص طور ڪراچي جي تيز شهري واڌ سبب ان جي ضلعي ڍانچي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون آيون ۽ موجوده وقت ۾ ڪراچي ڊويزن ستن ضلعن تي مشتمل آهي. [[ڪياماڙي ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي ضلعن جو مجموعي تعداد 30 ٿي ويو، جنهن کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده ضلعي ڍانچي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} == زرعي معيشت== {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} [[فائل:Hyderabad (Wheat Farms).jpg|thumb|300px|ساڄو|[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان ڪڻڪ جا زرعي کيت؛ سنڌ جي آبپاشي وارن ميدانن ۾ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي.]] سنڌ جي معيشت، خوراڪي نظام ۽ ڳوٺاڻي سماج ۾ [[زراعت]] بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي جو زرعي نظام گهڻو ڪري [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان ڳنڍيل بئراجن ۽ ڪئنالن تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته [[ٿر ريگستان|ٿر]]، [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ برساتي زراعت ۽ مالداري پڻ اهم آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ '''4.87 ملين هيڪٽر''' زمين پوک هيٺ اچي ٿي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ٻئي زرعي موسمون آهن. ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ڪمند صوبي جا وڏا فصل آهن، جڏهن ته ٻاجهري، جوئر، مڪئي، چڻا، دالون، سرنهن، ڪينولا، سورج مُکي، تر، گوار، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. باغبانيءَ ۾ [[انب]]، [[کجور]]، [[ڪيلو]]، امرود، چيڪو، پپيتو ۽ ٻيا ميوا اهم آهن. مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ سنڌ جي وسيع زرعي معيشت جا اهم لاڳاپيل شعبا آهن.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/agriculture-statistics |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ ۾ ڏنل زرعي انگن موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ تقريباً '''1.20 ملين هيڪٽر'''، چانور 708,983 هيڪٽر، ڪمند 279,694 هيڪٽر ۽ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي. ساڳئي ذريعي موجب ڪڻڪ جي پيداوار لڳ ڀڳ 4.04 ملين ٽن، چانورن جي 2.42 ملين ٽن ۽ ڪمند جي 18.34 ملين ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي مربوط زرعي آدمشماري موجب پاڪستان جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، ڪپهه جو 28 سيڪڙو ۽ چانورن جو 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ صوبي کي پاڪستان جي چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي علائقا ۽ فصلن جي ورڇ === سنڌ ۾ فصلن جي جاگرافي مٽي، آبپاشي، گرمي پد، لوڻياٺ ۽ برسات جي مقدار مطابق مختلف آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي درجابندي موجب مٿين سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ شڪارپور وارن علائقن ۾ چانور نمايان فصل آهي، جڏهن ته سکر ۽ خيرپور ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، سرنهن ۽ سورج مُکي جهڙا نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصل پوکيا وڃن ٿا. وچ سنڌ، خاص طور شهيد بينظير آباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ ۽ ڀرپاسي جي ميدانن ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هيٺين سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان، بدين، ٺٽي ۽ ڀرپاسي جا آبپاشي وارا علائقا ڪمند ۽ چانورن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ميرپورخاص، ٽنڊوالهيار ۽ سانگهڙ ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ باغباني نمايان آهي. ٿر ۽ ڪاڇي جهڙن برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن ۾ ٻاجهري، جوئر، گوار، تر ۽ ارنڊي جهڙا خشڪي برداشت ڪندڙ فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ مٿين سنڌ جي آبپاشي وارن علائقن ۾ ڪڻڪ اهم ربيع فصل آهي.]] === اهم فصل === سنڌ جا چار مکيه تجارتي ۽ خوراڪي فصل [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪپهه]] ۽ [[ڪمند]] آهن. ڪڻڪ ربيع جو بنيادي خوراڪي فصل آهي، جڏهن ته چانور ۽ ڪپهه خريف ۾ پوکيا وڃن ٿا. ڪمند ڊگهي عرصي وارو نقدآور فصل آهي ۽ سنڌ جي کنڊ صنعت لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2e7d32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم فصل |- ! style="background:#1b5e20; color:white; padding:7px;" | فصل ! style="background:#33691e; color:white; padding:7px;" | زرعي موسم ! style="background:#558b2f; color:white; padding:7px;" | اهم علائقا ! style="background:#827717; color:white; padding:7px;" | بنيادي استعمال / اهميت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪڻڪ]] | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سکر، گهوٽڪي، خيرپور، سانگهڙ، شهيد بينظير آباد ۽ ٻيا آبپاشي وارا ضلعا | style="background:#fffde7; text-align:right;" | بنيادي خوراڪي اناج |- | style="background:#c8e6c9;" | [[چانور]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪ ۽ برآمد |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪپهه]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سانگهڙ، ميرپورخاص، مٽياري، ٽنڊوالهيار، شهيد بينظير آباد ۽ خيرپور | style="background:#fffde7; text-align:right;" | ڪپڙي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال |- | style="background:#c8e6c9;" | [[ڪمند]] | style="background:#dcedc8;" | سالياني / خريف سان لاڳاپيل | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | گهوٽڪي، بدين، ٽنڊو محمد خان، ٺٽو، سجاول، حيدرآباد ۽ ڀرپاسي | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | کنڊ ۽ لاڳاپيل صنعت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ٻاجهري]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ٻين برساتي علائقن | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪ، چارو؛ خشڪي برداشت ڪندڙ فصل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[جوئر]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | ٿر، ڪاڇو ۽ مختلف نيم خشڪ علائقا | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | اناج ۽ جانورن جو چارو |- | style="background:#e8f5e9;" | [[سرنهن]] ۽ ڪينولا | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | مٿين ۽ وچين سنڌ | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪي تيل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[سورج مُکي]] | style="background:#dcedc8;" | مختلف پوک جا دور | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | بدين، سانگهڙ ۽ ٻين آبپاشي علائقن | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪي تيل |} <ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪڻڪ === [[ڪڻڪ]] سنڌ جو سڀ کان اهم ربيع فصل ۽ بنيادي خوراڪي اناج آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ 1,202,475 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ پيداوار 4,043,166 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ملڪ جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو رکي ٿي.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === چانور === [[فائل:Recently sown paddy fields in Sindh, Pakistan, December 2010 (5331068220).jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ تازو پوکيل چانورن جا کيت.]] [[چانور]] سنڌ جو اهم خريف ۽ برآمدي فصل آهي. اهو خاص طور سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري مٿين سنڌ ۽ هيٺين سنڌ جي ڪجهه آبپاشي علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو. 2020–21ع ۾ چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق ملڪ جي چانورن هيٺ مجموعي ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪپهه === [[ڪپهه]] سنڌ جي صنعتي زراعت لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها صوبي ۽ ملڪ جي ڪپڙي، ڌاڳي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿي. 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ سرڪاري انگن ۾ پيداوار 1,861,785 ڳٺا ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق پاڪستان جي ڪپهه هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو تقريباً 28 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪمند === [[ڪمند]] سنڌ جي اهم نقدآور فصلن مان آهي ۽ صوبي جي کنڊ جي ڪارخانن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. 2020–21ع ۾ ڪمند 279,694 هيڪٽر تي پوکيو ويو ۽ پيداوار 18,335,533 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب صوبي جو پاڪستان جي ڪمند جي قومي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 29 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === باغباني === سنڌ جي مختلف آبهوا ۽ آبپاشي علائقن سبب باغبانيءَ ۾ وڏي تنوع موجود آهي. [[ميرپورخاص]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا انب، [[خيرپور]] کجور، جڏهن ته ٺٽو، سجاول، ٽنڊو محمد خان ۽ ٻين هيٺين سنڌ جي علائقن ۾ ڪيلي جي باغباني نمايان آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صوبائي رپورٽ موجب 2021–22ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار '''386,973 ٽن'''، ڪيلي جي '''123,263 ٽن''' ۽ کجور جي '''219,925 ٽن''' هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڀاڄين ۽ مصالحن ۾ بصر، ٽماٽو، ڀينڊي، مرچ، ميها، واڱڻ ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا. عمرڪوٽ ۽ ميرپورخاص واري پٽي خاص طور ڳاڙهي مرچ جي پوک لاءِ مشهور آهي. === خشڪ ۽ برساتي زراعت === [[فائل:Beautful field of Bajhra and korar in kertee.jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي خشڪ علائقي ۾ ٻاجهري ۽ مقامي نباتات؛ [[ٿر]] ۾ زراعت جو وڏو حصو چوماسي جي برسات تي دارومدار رکي ٿو.]] سنڌ جي سڄي زراعت ڪئنالي آبپاشي هيٺ ناهي. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪاڇو ۽ ڪوهستان جي ڪيترن حصن ۾ برساتي يا ''باراني'' زراعت ڪئي وڃي ٿي. ٿر ۾ سٺي چوماسي کان پوءِ ٻاجهري، گوار، تر، جوئر ۽ ٻين خشڪي برداشت ڪندڙ فصلن جي پوک ٿيندي آهي. ڪاڇي ۾ کيرٿر مان ايندڙ موسمي نين جي پاڻيءَ ۽ گاد سان موسمي زراعت ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> برسات جي وڏي سالياني ڦيرڦار سبب انهن علائقن جي زرعي پيداوار آبپاشي وارن ميدانن کان وڌيڪ غير يقيني آهي. ڏڪار وارن سالن ۾ فصلن سان گڏ مالداري پڻ متاثر ٿئي ٿي. === مالداري ۽ پولٽري === {{Main|سنڌ ۾ مالداري}} مالداري سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت، خوراڪي تحفظ ۽ گهريلو آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي. صوبي ۾ مينهون، ڳئون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ پولٽري وڏي پيماني تي پاليو وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جو [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو|لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي خوراڪي تحفظ، روزگار، غربت گهٽائڻ ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ سان ڳنڍيل شعبا قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://livestock.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Livestock & Fisheries Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي صوبائي آدمشماري رپورٽ موجب 2020–21ع دوران سنڌ ۾ تقريباً 15.8 ملين جانورن کي ويڪسين ڏني وئي، جنهن مان صوبي ۾ جانورن جي صحت جي خدمتن جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Section 2.22 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر، نارا ۽ ڪوهستان جهڙن خشڪ علائقن ۾ مالداري فصلن جي ڀيٽ ۾ گهريلو معيشت جو وڌيڪ اهم حصو ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جانور موسمي چراگاهن ۽ مقامي نباتات کي استعمال ڪري سگهن ٿا. === ماهيگيري === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي زرعي ۽ قدرتي وسيلن واري معيشت ۾ سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري پڻ اهم آهي. صوبي وٽ [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، سنڌو درياهه، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ڪيترائي ٻيا آبي ذخيرا موجود آهن. مڇي ۽ جهينگي جي پيداوار ساحلي آبادين، مهاڻن ۽ پروسيسنگ ۽ برآمدي صنعت لاءِ روزگار فراهم ڪري ٿي. سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو ماهيگيريءَ کي خوراڪي ۽ برآمدي پيداوار، روزگار ۽ ڳوٺاڻي معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم شعبي طور سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Livestock & Fisheries Department |url=https://livestock.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي تحقيق، ٻج ۽ جديد ٽيڪنالاجي === سنڌ ۾ زرعي تحقيق ۽ توسيع جو مقصد بهتر ٻج، فصلن جون نيون جنسون، بيمارين ۽ جيتن جي روڪٿام، پيداوار ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي وڌيڪ مؤثر استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. زراعت کاتي جي ماتحت '''[[سنڌ ايگريڪلچر ريسرچ]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچر ايڪسٽينشن]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچرل انجنيئرنگ]]'''، '''[[سنڌ آن فارم واٽر مينيجمينٽ]]'''، '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]'''، '''[[سنڌ ڪين ڪمشنر]]''' ۽ [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] جهڙا ادارا ۽ شعبا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Work of Each Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/work-of-each-dept |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]''' ضلعي وار خريف ۽ ربيع فصلن جي پوکيل ايراضي، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار جا تخمينا تيار ڪري ٿي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ ۾ ڪڻڪ، ڪپهه ۽ چانورن بابت پوکيل ايراضيءَ جا تخمينا نمونياتي سروي ذريعي تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ آخري صوبائي انگ '''[[پروونشل ايگريڪلچر اسٽيٽسٽڪس ڪوآرڊينيشن بورڊ]]''' کان منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/web/?page_id=10374 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي پاليسي ۽ تبديليون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ زراعت بابت اهم پاليسي ۽ انتظامي ذميواريون صوبائي حڪومت ڏانهن منتقل ٿيون. سنڌ حڪومت ان پسمنظر ۾ '''سنڌ ايگريڪلچر پاليسي 2018–2030''' تيار ڪئي، جيڪا فصلن سان گڏ مالداري، ماهيگيري ۽ ٻيلن کي پڻ وسيع زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جو حصو سمجهي ٿي. پاليسيءَ ۾ پيداوار وڌائڻ، خوراڪي ۽ غذائي تحفظ، موسمي پائيداري، جديد ٽيڪنالاجي، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ پاڻيءَ جي مؤثر استعمال تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> زرعي مشينري، بهتر ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن ۽ جديد آبپاشي طريقن جي استعمال سان پيداوار وڌائڻ جا موقعا پيدا ٿيا آهن، پر انهن تائين رسائي سڀني آبادگارن لاءِ هڪجهڙي ناهي. ننڍن آبادگارن لاءِ قرض، معياري ٻج، مشينري، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڻيءَ تائين رسائي اڃا اهم پاليسي مسئلا آهن. === زمينداري ۽ آبادگاري === سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي ملڪيت تاريخي طور غيربرابر رهي آهي. وڏا زميندار، وچولا آبادگار، ننڍا زمين مالڪ ۽ بي زمين هاري صوبي جي ڳوٺاڻي سماجي ڍانچي جا مختلف حصا آهن. زمين جي ملڪيت، هاري–زميندار لاڳاپا، زرعي اجرت، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ قرض تائين رسائي سنڌ جي زرعي سياست ۽ ڳوٺاڻي سماج جا ڊگهي عرصي وارا مسئلا رهيا آهن. ميڪانيڪي زراعت ۽ شهري لڏپلاڻ سان ڳوٺاڻي مزدوريءَ جي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون آهن، پر فصل پوکڻ، ڪپهه چونڊڻ، ڀاڄين، باغن ۽ مالداريءَ ۾ عورتن ۽ خانداني مزدوريءَ جو ڪردار اڃا اهم آهي. === موسمي تبديلي ۽ زرعي خطرا === سنڌ جي زراعت گرمي جي لهرن، ڏڪار، غير يقيني چوماسي، درياهي ۽ برساتي ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زمين جي لوڻياٺ ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي کان متاثر ٿئي ٿي. خاص طور 2010ع، 2011ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن فصلن، چوپائي مال، آبپاشي ڍانچي ۽ ڳوٺاڻي آبادين کي وڏي نقصان پهچايو. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ سورج مُکي جو فصل؛ پاڻيءَ جي محدود دستيابي وارن علائقن ۾ تيلدار ۽ نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن جي اهميت وڌي رهي آهي.]] سنڌ جي زرعي پاليسيءَ ۾ انهيءَ سبب فصلن جي تنوع، گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن، جديد آبپاشي، بهتر ٻج، پاڻيءَ جي بچت ۽ موسمي خطري جي انتظام تي زور وڌيو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم زرعي ادارا === سنڌ جي زرعي نظام ۾ ڪيترائي ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا. '''[[زراعت، سپلاءِ ۽ اگهن وارو کاتو]]''' فصلن، زرعي تحقيق، توسيع، ٻجن، مارڪيٽن ۽ آن فارم واٽر مينيجمينٽ سان لاڳاپيل آهي؛ '''[[سنڌ آبپاشي کاتو]]''' بئراجن، ڪئنالن، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي انتظام جو ذميوار آهي؛ '''[[لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]]''' مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي سنڀالي ٿو؛ جڏهن ته '''[[سنڌ خوراڪ کاتو]]''' خوراڪي ذخيرن ۽ خاص طور ڪڻڪ جي خريداري ۽ انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Government Departments |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم صوبائي ادارو آهي. ان کان سواءِ زرعي تحقيقاتي ادارا، [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]]، [[سنڌ ڪين ڪمشنر]]، [[سنڌ مارڪيٽنگ ۽ ڪراپ رپورٽنگ سروس]] جهڙا ادارا مختلف فني ۽ انتظامي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == صنعت == {{Main|سنڌ جي معيشت|سنڌ ۾ صنعت}} [[فائل:SITE Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سائٽ، ڪراچي|سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ، ڪراچي]]؛ سنڌ جي قديم ۽ وڏن منظم صنعتي علائقن مان هڪ]] [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] جو ڪنٽينر ٽرمينل؛ بندرگاهي رسائي سنڌ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جو اهم بنياد آهي]] سنڌ پاڪستان جي سڀ کان اهم صنعتي، واپاري ۽ مالي علائقن مان هڪ آهي. صوبي جي صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مرڪوز آهي، پر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[ٽنڊو آدم]]، [[شهيد بينظير آباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]] ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ صنعتي مرڪز ۽ منظم صنعتي اسٽيٽون قائم آهن. سنڌ جي پيداواري معيشت ۾ ڪپڙي، خوراڪ ۽ مشروبات، دواسازي، ڪيميائي شين، ڀاڻ، پيٽروليم، گاڏين، لوهه ۽ اسٽيل، سيمينٽ، رٻڙ ۽ پلاسٽڪ، چمڙي، انجنيئرنگ ۽ صارفين جي شين جون صنعتون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Manufacturing Sector |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] موجب ملڪ جي وڏي پيماني واري پيداواري يونٽن جو لڳ ڀڳ '''34 سيڪڙو''' سنڌ ۾ واقع آهي. سنڌ جي صنعتي حيثيت ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، قومي شاهراهن، ريلوي، هوائي اڏي ۽ وڏي شهري منڊيءَ جو بنيادي ڪردار آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان وڏي پيماني واري صنعت بابت '''ماهانه صنعتي پيداوار ۽ روزگار سروي''' جاري ڪئي وڃي ٿي. هي سروي صنعتي پيداوار، روزگار ۽ پيداوار جي مقدار ۾ تبديلي بابت صوبائي انگ اکر فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: سنڌ جو صنعتي ۽ مالي مرڪز === [[ڪراچي]] سنڌ ۽ پاڪستان جي صنعتي، مالي، بندرگاهي ۽ ڪاروباري سرگرمين جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر ۾ [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ صنعتي علائقو]]، ڪورنگي، لانڍي، اتر ڪراچي، فيڊرل بي ايريا، بن قاسم ۽ پورٽ قاسم جهڙا وڏا صنعتي ڪلسٽر موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ لميٽيڊ 1947ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي، جنهن جو مقصد زمين، رستا، پاڻي، بجلي، گئس، ريلوي، گودامن، نيڪال ۽ ٻين سهولتن سان منظم صنعتي علائقا قائم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي. موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي ضم ٿيڻ سان ٺهي، جڏهن ته ان جو ڪارپوريٽ مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Stock Exchange Limited |url=https://www.psx.com.pk/ |publisher=Pakistan Stock Exchange |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچيءَ جي صنعتي ۽ تجارتي اهميت جو هڪ وڏو سبب ٻن وڏن سامونڊي بندرگاهن جي ويجهڙائي آهي. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب [[ڪراچي بندرگاهه]] پاڪستان جي مجموعي واپار جو اڌ کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿو ۽ اتي ڪنٽينر، خشڪ سامان ۽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> === پيداواري صنعت === سنڌ جي پيداواري صنعت ۾ وڏي پيماني ۽ ننڍي پيماني ٻئي قسم جون صنعتون شامل آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري صنعت کي انهن ڪارخانن جي صورت ۾ ماپي ٿو، جيڪي فيڪٽريز قانون تحت رجسٽر ٿيل يا رجسٽريشن جا اهل آهن. قومي وڏي پيماني واري پيداوار ۾ ڪپڙي، لباس، خوراڪ، پيٽروليم، ڪيميائي شين، دواسازي، سيمينٽ، اسٽيل ۽ گاڏين جا شعبا اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2025–26ع دوران پاڪستان جي وڏي پيماني واري صنعتي پيداوار مجموعي طور 4.98 سيڪڙو وڌي. قومي سطح تي گاڏين، خوراڪ، لباس، پيٽروليم، سيمينٽ ۽ برقي اوزارن ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته ڪپڙي، ڪيميائي شين، دواسازي ۽ لوهه ۽ اسٽيل جي ڪجهه شعبن ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي. اهي انگ سڄي پاڪستان جا آهن، پر سنڌ جي صنعتي ڍانچي ۾ به اهي سڀئي شعبا اهم هجڻ سبب قومي رجحان صوبي جي صنعت لاءِ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries for June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم پيداواري شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي شعبا |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | شعبو ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | اهم صنعتي مرڪز ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | اهم پيداوار / سرگرمي |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڌاڳو، ڪپڙو، لباس، گهرن جو ڪپڙو، جننگ ۽ پروسيسنگ |- | style="background:#d6eaf8;" | لوهه ۽ اسٽيل | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | بن قاسم، ڪراچي ۽ ٻين صنعتي علائقن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | اسٽيل جون شيون، ري رولنگ، انجنيئرنگ ۽ ڌاتوءَ جي تياري |- | style="background:#eaf2f8;" | گاڏين جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ آٽو پارٽس |- | style="background:#d6eaf8;" | دواسازي | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي، ڪورنگي، لانڍي ۽ سائٽ | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | گوريون، ڪيپسول، شربت، انجيڪشن ۽ ٻيون دوائون |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪيميائي ۽ ڀاڻ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، بن قاسم، گهوٽڪي ۽ ٻين صنعتي مرڪزن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڀاڻ، تيزاب، صابڻ، ڊٽرجنٽ، صنعتي ڪيميائي شيون |- | style="background:#d6eaf8;" | پيٽروليم ۽ ريفائننگ | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ساحلي صنعتي علائقا | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | ريفائننگ، ٻارڻ، لبريڪنٽ ۽ پيٽروليم شين جي اسٽوريج |- | style="background:#eaf2f8;" | سيمينٽ ۽ غير ڌاتي معدنيات | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڄامشورو، نوري آباد ۽ ٻين چن پٿر وارن علائقن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | سيمينٽ، ماربل، پٿر ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#d6eaf8;" | خوراڪ ۽ مشروبات | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | سڄي سنڌ؛ خاص طور ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ خيرپور | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | کنڊ، چانور، تيل، کجور، ميوا، مشروبات، کير ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ |- | style="background:#eaf2f8;" | رٻڙ ۽ پلاسٽڪ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ٽائر، پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو ۽ صنعتي سامان |- | style="background:#d6eaf8;" | چمڙي ۽ لباس | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ٻين شهري مرڪزن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل شيون |} === ڪپڙي جي صنعت === [[ڪپڙي جي صنعت]] سنڌ جي سڀ کان اهم پيداواري شعبن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ '''600 کان وڌيڪ ٽيڪسٽائيل ملون''' آهن، جن سان 300,000 کان وڌيڪ مزدور لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh at a Glance |url=https://business.gos.pk/ |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار، ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهي سهولتن، جننگ ۽ اسپننگ صنعت، ڪپڙو ٺاهڻ، رنگائي، ڇپائي، لباس ۽ گهرن جي ڪپڙي جي ڪارخانن سبب ٽيڪسٽائيل جي مڪمل پيداوار زنجير موجود آهي. ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد ۽ نوري آباد هن صنعت جا اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite web |title=Textile Industry |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت پاڪستان جي برآمداتي معيشت جو وڏو حصو آهي، تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن سان ويجهڙائي صوبي جي ٽيڪسٽائيل يونٽن کي خام مال جي درآمد ۽ تيار مال جي برآمد ۾ لاجسٽڪ فائدو ڏئي ٿي. === اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت === [[فائل:Pakistan Steel Mills.png|thumb|200px|ساڄو|[[پاڪستان اسٽيل ملز]] جو نشان؛ ڪراچي جي بن قاسم علائقي ۾ قائم ملڪ جو تاريخي وڏو گڏيل اسٽيل پلانٽ]] سنڌ جي اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت جو سڀ کان مشهور ادارو [[پاڪستان اسٽيل ملز]] آهي، جيڪو ڪراچيءَ جي بن قاسم واري علائقي ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو ملڪ ۾ ڳري اسٽيل صنعت جو بنيادي سرڪاري منصوبو هو، پر ان جون پيداواري ڪارروايون '''2015ع کان بند''' آهن.<ref>{{cite web |title=National Assembly Question on Pakistan Steel Mills |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/6970931f0c9c1_583.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۽ 2026ع ۾ وفاقي حڪومت پاڪستان اسٽيل ملز جي بحالي يا ساڳئي علائقي ۾ نئين اسٽيل پلانٽ جي قيام لاءِ روسي ۽ ٻين سيڙپڪارن سان ڳالهيون شروع ڪيون. فيبروري 2026ع ۾ صنعت ۽ پيداوار واري وفاقي وزارت ٻڌايو ته بحاليءَ لاءِ هڪ روڊ ميپ تيار ڪيو ويو ۽ ڪيترن سيڙپڪارن دلچسپي ظاهر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Comprehensive Roadmap Finalized for Pakistan Steel Mills Revival |url=https://moip.gov.pk/NewsDetail/ZDg0OGU3YzItYmVlMS00M2MxLWI3YTktMTFjOWIxMTJmZGY2 |publisher=Ministry of Industries and Production |date=9 February 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان اسٽيل کان سواءِ ڪراچيءَ ۾ اسٽيل ري رولنگ، شيٽ، پائپ، تار، ڌاتوءَ جي ٺهيل شين، انجنيئرنگ ۽ مشينري سان لاڳاپيل ڪيترائي خانگي ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. === گاڏين جي صنعت === سنڌ ۾ گاڏين جي اسمبلي ۽ آٽو پارٽس جي صنعت خاص طور ڪراچي ۽ بن قاسم جي صنعتي علائقن ۾ مرڪوز آهي. صوبي ۾ ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ مختلف آٽو پارٽس ٺاهيندڙ يا اسمبل ڪندڙ ادارا ڪم ڪن ٿا. پاڪستان جي گاڏين واري صنعت 2024–25ع ۽ 2025–26ع ۾ اڳئين گهٽتائي کان پوءِ ٻيهر واڌ ڏٺي. وفاقي اقتصادي سروي موجب جولاءِ–مارچ 2024–25ع ۾ گاڏين جي شعبي جي قومي پيداوار 40 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته PBS موجب مڪمل مالي سال 2025–26ع ۾ قومي آٽو موبائيل پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25: Manufacturing and Mining |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance, Government of Pakistan |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quantum Index of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> اقتصادي سروي موجب ڪراچيءَ ۾ نئين برقي گاڏين جي اسمبلي پلانٽ سميت برقي ۽ هائبرڊ گاڏين ۾ سيڙپڪاري پڻ وڌي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25 |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === دواسازي جي صنعت === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي دواسازي جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. ڪورنگي، لانڍي، سائٽ ۽ ٻين صنعتي علائقن ۾ ڪيترائي قومي ۽ گهڻ قومي دواسازي جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صنعتي سروي ۾ دواسازي هڪ الڳ وڏي پيماني واري صنعتي درجي طور شامل آهي، جنهن ۾ گوريون، شربت، انجيڪشن، ڪيپسول ۽ مرهم جهڙيون شيون ماپيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع ۾ قومي وڏي پيماني واري دواسازي جي پيداوار ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي، پر سنڌ ۾ موجود وڏو پيداواري بنياد صوبي کي هن شعبي ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪيميائي ۽ ڀاڻ جي صنعت === ڪيميائي صنعت ۾ تيزاب، صنعتي ڪيميائي شيون، صابڻ، ڊٽرجنٽ، رنگ، پلاسٽڪ جي خام مال ۽ ٻين شين جي پيداوار شامل آهي. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي وڏي پيماني واري صنعتي سروي ۾ ڪيميائي ۽ ڀاڻ صوبي جي اهم صنعتي درجن مان آهن.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اترين ۽ ساحلي صنعتي علائقن ۾ ڀاڻ، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميڪل صنعتن جي موجودگي قدرتي گئس، بندرگاهي سهولتن ۽ زرعي منڊي سان لاڳاپيل آهي. === پيٽروليم ۽ ريفائننگ === سنڌ ۾ ڪراچي ۽ سامونڊي صنعتي پٽي پيٽروليم درآمد، اسٽوريج، ريفائننگ ۽ ورڇ جو وڏو مرڪز آهي. ڪراچي بندرگاهه وٽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ برٿ آهن ۽ بندرگاهه ذريعي خام تيل ۽ پيٽروليم شين جي وڏي مقدار جي آمدرفت ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|ڪراچيءَ جو تيل بندرگاهه؛ سنڌ جي ريفائننگ، پيٽروليم ۽ ڪيميائي صنعت لاءِ بندرگاهي ڍانچو اهم آهي]] === سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد === سنڌ ۾ چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ ٻين معدنيات جي دستيابيءَ سبب سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد جي صنعت ترقي ڪئي آهي. ڄامشورو، نوري آباد ۽ ڀرپاسي جا ارضياتي علائقا هن صنعت لاءِ اهم خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري پيداوار ۾ سيمينٽ کي ''غير ڌاتي معدني شين'' جي درجي ۾ ماپي ٿو. قومي سطح تي مالي سال 2025–26ع ۾ سيمينٽ جي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.4 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === رٻڙ ۽ پلاسٽڪ === ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين صنعتي شهرن ۾ پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو سامان، صنعتي جزا، رٻڙ جون شيون ۽ ٽائر ٺاهڻ جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. پلاسٽڪ صنعت جو گهرو تعلق خوراڪ، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، تعمير، گاڏين ۽ صارفين جي شين جي صنعتن سان آهي. === چمڙي جي صنعت === سنڌ جي چمڙي واري صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ جانورن جي کلن جي صفائي ۽ پروسيسنگ، چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل چمڙي جون شيون شامل آهن. ڪراچي بندرگاهه ۽ برآمداتي انفراسٽرڪچر سبب هن صنعت کي بين الاقوامي مارڪيٽن تائين رسائي ملي ٿي. === سافٽويئر ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي === [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سنڌ جي روايتي پيداواري صنعت کان مختلف خدمتي صنعت آهي، پر جديد صنعتي معيشت ۾ ان جو ڪردار وڌي رهيو آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو آءِ ٽي ۽ سافٽويئر مرڪز آهي، جتي سافٽويئر ڪمپنيون، مالي ٽيڪنالاجي ادارا، آن لائين واپار، ڪال سينٽر، ٽيڪنالاجي شروعاتي ڪمپنيون ۽ ڊجيٽل خدمتون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب ڪراچي ۾ يونيورسٽين، ٽيليڪميونيڪيشن، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيڪنالاجي ماحول جي موجودگي آءِ ٽي شعبي جي واڌ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Information and Technology |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي بنيادن واري صنعت === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي پيداواري صنعت جو هڪ وڏو حصو زرعي خام مال سان ڳنڍيل آهي. چانور، ڪپهه، ڪمند، ڪڻڪ، کجور، ميوا، ڀاڄيون، کير ۽ تيلدار فصل مختلف زرعي پروسيسنگ صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي کي پاڪستان جي زرعي پيداوار ۾ هڪ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي، ۽ ان ڪري زرعي شين ۾ وڌيڪ قدر شامل ڪرڻ، خوراڪ جي پروسيسنگ، پيڪنگ، ٿڌي ذخيرن ۽ برآمدي پروسيسنگ کي صنعتي توسيع جا اهم شعبا سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪپهه جننگ ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعت ==== سنڌ جي ڪپهه جي پيداوار ڪيترن ضلعن ۾ جننگ ڪارخانن کي خام مال فراهم ڪري ٿي. جننگ کان پوءِ ڪپهه جو ريشو اسپننگ، ويونگ، رنگائي ۽ لباس جي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻج مان تيل ۽ جانورن جي خوراڪ سان لاڳاپيل ضمني شيون پيدا ٿين ٿيون. ==== چانورن جا ڪارخانا ==== مٿين ۽ هيٺين سنڌ جي چانور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ رائس ملون چانورن جي ڇل ڪڍڻ، درجابندي، پالش، پيڪنگ ۽ برآمد لاءِ تياري جو ڪم ڪن ٿيون. لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو چانور جي پيداوار ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اهم علائقا آهن. ==== کنڊ جي صنعت ==== سنڌ جي ڪمند پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ ڪيترائي کنڊ جا ڪارخانا قائم آهن. هي صنعت ڪمند مان کنڊ سان گڏ مولاسس، بگاس ۽ ٻين ضمني شين جي پيداوار ڪري ٿي. بگاس کي ڪجهه ڪارخانن ۾ بجلي يا ٻاڦ پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== خوراڪ جي پروسيسنگ ==== سنڌ ۾ اٽي، کائڻ واري تيل، بسڪيٽن، مشروبات، کير، مصالحا، منجمد خوراڪ، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ ۽ پيڪنگ جون صنعتون موجود آهن. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] خاص طور کجور، ميون، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي پروسيسنگ لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماهيگيري ۽ سامونڊي خوراڪ جي صنعت === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي عربي سمنڊ واري سامونڊي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، درياهن ۽ ڍنڍن سبب سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري صوبي جي اهم پيداواري ۽ برآمداتي سرگرمي آهي. مڇي ۽ جهينگي جي صفائي، منجمد ڪرڻ، پيڪنگ ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪارخانا خاص طور ڪراچي جي مڇي بندرگاهه ۽ ساحلي صنعتي علائقن ڀرسان مرڪوز آهن. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري مواد مطابق سنڌ پاڪستان جي سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي مڇي وسيلن جو وڏو حصو رکي ٿي، پر اهڙن سيڪڙن جا انگ مختلف سالن ۽ طريقن مطابق تبديل ٿي سگهن ٿا؛ ان ڪري ماهيگيريءَ جي تازي پيداوار لاءِ سرڪاري ماهيگيري ۽ PBS انگن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ننڍيون، غير رسمي ۽ هنري صنعتون === وڏي پيماني واري صنعت کان سواءِ سنڌ ۾ ننڍيون، گهرن تي ٻڌل ۽ غير رسمي صنعتون پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهن. انهن ۾ هٿ جي ڪپڙي، ڀرت، اجرڪ، رلي، ڪاٺ جو ڪم، ڌاتوءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانو، چمڙي جون شيون، فرنيچر، خوراڪ جي ننڍي پروسيسنگ، ورڪشاپون ۽ شهري مرمتي خدمتون شامل آهن. [[ڪراچي]] ۾ غير رسمي معيشت روزگار جو هڪ وڏو ذريعو رهي آهي. World Bank جي مطالعي موجب 2011ع جي هڪ اندازي ۾ شهر جي مجموعي روزگار جو تقريباً 67 سيڪڙو غير رسمي شعبي سان لاڳاپيل هو؛ ان ۾ خدمتن سان گڏ ننڍي پيداواري ۽ ڪاروباري سرگرميون پڻ شامل هيون.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي پيداوار روزگار ۽ ننڍن ڪاروبارن جي تعداد جي لحاظ کان اهم آهي، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي، في ڪارڪن پيداوار ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت کان گهڻو ننڍي آهي. === هنري صنعت === {{Main|سنڌي دستڪاري}} سنڌ جي هنري صنعت صوبي جي ثقافتي معيشت جو اهم حصو آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، [[رلي]]، ڀرت، هٿ سان ٺهيل ڪپڙو، مٽيءَ جا ٿانو، نيري ٽائلن جو ڪم، ڪاٺ تي نقش نگاري، ٽوڪريون ۽ چمڙي جون روايتي شيون مختلف علائقن سان لاڳاپيل آهن. هنري صنعت گهڻو ڪري ننڍي يا گهرن تي ٻڌل پيداوار جي صورت ۾ هلي ٿي ۽ عورتن، ڳوٺاڻن ڪاريگرن ۽ خانداني ڪاروبارن لاءِ روزگار جو ذريعو آهي. سياحت، شهري مارڪيٽن، آن لائين واپار ۽ برآمد سان هن شعبي لاءِ نوان مارڪيٽ رابطا پيدا ٿيا آهن. === صنعتي اسٽيٽون ۽ زون === [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس لميٽيڊ]] صوبي جي مختلف شهرن ۾ منظم صنعتي اسٽيٽون هلائي ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب ان جا صنعتي علائقا ڪراچي، سپر هاءِ وي، نوري آباد، ڪوٽڙي، حيدرآباد، ٽنڊو آدم، نوابشاهه، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Office Contacts |url=https://site.com.pk/?page_id=927 |publisher=Sindh Industrial Trading Estates Limited |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#7030a0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون |- ! style="background:#5b2c6f; color:white; padding:7px;" | نالو ! style="background:#2874a6; color:white; padding:7px;" | هنڌ ! style="background:#148f77; color:white; padding:7px;" | نوعيت ! style="background:#b9770e; color:white; padding:7px;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ ڪراچي]] | style="background:#eaf2f8;" | ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | منظم صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | ڪپڙو، ڪيميائي، انجنيئرنگ، خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ مختلف پيداوار |- | style="background:#ebdef0;" | ڪورنگي–لانڍي صنعتي علائقا | style="background:#d6eaf8;" | ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | وڏا شهري صنعتي ڪلسٽر | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، چمڙو، دواسازي، کاڌ خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ گاڏين جا حصا |- | style="background:#f4ecf7;" | پورٽ قاسم صنعتي علائقو | style="background:#eaf2f8;" | بن قاسم، ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | بندرگاهي صنعتي علائقو | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | اسٽيل، آٽو، ڪيميائي، توانائي، پيٽروليم ۽ ڳري صنعت |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] | style="background:#d6eaf8;" | لانڍي، ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | برآمداتي پروسيسنگ زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | لباس، اليڪٽرانڪس، ڪيميائي، خوراڪ، آءِ ٽي ۽ برآمداتي پيداوار |- | style="background:#f4ecf7;" | [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] | style="background:#eaf2f8;" | خيرپور | style="background:#e8f6f3;" | خاص اقتصادي زون | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | زرعي خوراڪ، کجور، پيڪنگ، ڀاڻ ۽ هلڪي انجنيئرنگ |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] | style="background:#d6eaf8;" | ٺٽو ضلعو | style="background:#d5f5e3;" | سي پيڪ ترجيحي اقتصادي زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | اسٽيل، گاڏيون، ڪيميائي، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، اليڪٽرانڪس ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#f4ecf7;" | نوري آباد صنعتي اسٽيٽ | style="background:#eaf2f8;" | ڄامشورو ضلعو | style="background:#e8f6f3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | سيمينٽ، خوراڪ، انجنيئرنگ ۽ مختلف صنعتون |- | style="background:#ebdef0;" | ڪوٽڙي صنعتي اسٽيٽ | style="background:#d6eaf8;" | ڄامشورو / ڪوٽڙي | style="background:#d5f5e3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ڪپڙو، خوراڪ، ڪيميائي ۽ هلڪي صنعت |} <ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص اقتصادي زون === [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] خاص اقتصادي زونن ۽ صنعتي ڪلسٽرن جي ترقي لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] 140 ايڪڙ تي قائم ڪيو ويو ۽ خاص طور زرعي خوراڪ، کجور، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ، پيڪنگ ۽ هلڪي انجنيئرنگ لاءِ رٿيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] لاءِ سنڌ حڪومت ٺٽي ضلعي ۾ 1,530 ايڪڙ زمين مختص ڪئي. هي سي پيڪ جي صنعتي تعاون وارن ترجيحي منصوبن مان هڪ آهي ۽ پورٽ قاسم کان تقريباً 22 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رٿيل شعبن ۾ اسٽيل فائونڊري، گاڏيون ۽ آٽو پارٽس، ڪيميائي ۽ دواسازي، اليڪٽرانڪس، ٽيڪسٽائيل، گودام، تعميراتي مواد ۽ صارفين جون شيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Dhabeji Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/dsez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ۽ سکر ۾ نون صنعتي انڪليوز تي پڻ ڪم اڳتي وڌايو، جن ۾ زرعي پروسيسنگ، انجنيئرنگ شين ۽ هلڪي صنعتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur & Hyderabad Industrial Enclaves |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-hyderabad-industrial-enclaves-are-central-to-sindhs-economic-future-these-projects-will-strengthen-the-provinces-industrial-base-particularly-in-agro-processing-engineeri/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |date=23 October 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون === [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] لانڍي صنعتي علائقي جي ڀرسان واقع آهي. [[ايڪسپورٽ پروسيسنگ زونز اٿارٽي]] موجب پهريون ۽ ٻيو مرحلو گڏجي 305 ايڪڙ تي مشتمل آهن، جڏهن ته ٽيون مرحلو وڌيڪ 80 ايڪڙ تي ترقي هيٺ آهي.<ref>{{cite web |title=EPZA at a Glance |url=https://epza.gov.pk/epza-at-a-glance/ |publisher=Export Processing Zones Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> زون جي پهرين مرحلي ۾ لباس سڀ کان نمايان صنعت رهي آهي، جڏهن ته اليڪٽرانڪس، ڪيميائي شيون ۽ ٻيون برآمداتي صنعتون پڻ موجود آهن. 2024–25ع دوران ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون مان برآمدات تقريباً '''672.93 ملين آمريڪي ڊالر''' هيون.<ref>{{cite report |title=Project Background – Karachi Export Processing Zone |url=https://epza.gov.pk/wp-content/uploads/2025/09/RFPFIN1.pdf |publisher=Export Processing Zones Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بندرگاهون، لاجسٽڪس ۽ صنعتي واپار === [[فائل:Kharachi Port (cropped).JPG|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ سامونڊي واپاري سهولتون.]] [[فائل:Karachi port trust.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] سان لاڳاپيل بندرگاهي علائقو.]] [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] سنڌ جي صنعت کي بين الاقوامي سامونڊي واپار سان ڳنڍين ٿا. انهن بندرگاهن ذريعي پيٽروليم، ڪيميائي شيون، ڪوئلو، مشينري، اسٽيل، اناج، ڪنٽينر ۽ مختلف صنعتي خام مال ۽ تيار ٿيل شيون منتقل ٿين ٿيون. پورٽ قاسم جي ڀرسان 12,000 ايڪڙ کان وڌيڪ صنعتي ۽ تجارتي زمين صنعتي سرگرمين لاءِ مخصوص ڪئي وئي آهي، جنهن سبب بن قاسم وارو خطو ڳري صنعت، گاڏين، اسٽيل، توانائي ۽ ڪيميائي پيداوار جو اهم مرڪز بڻيو آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي روزگار ۽ غير رسمي شعبي جو ڪردار === سنڌ جي صنعت وڏي پيماني واري ڪارخانن سان گڏ ننڍن ڪاروبارن، ورڪشاپن ۽ غير رسمي پيداوار تي پڻ ٻڌل آهي. ڪراچيءَ بابت [[عالمي بينڪ]] جي تحقيق موجب شهر ملڪ جي مينيوفيڪچرنگ روزگار جي اهم مرڪزن مان آهي، پر غير رسمي روزگار پڻ وڏي پيماني تي موجود آهي.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي صنعتن ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن ۽ ننڍين يونٽن جو تعداد گهڻو ٿي سگهي ٿو، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت غالب رهي ٿي. غير رسمي شعبي جي مڪمل پيداوار بابت جامع صوبائي انگ محدود آهن. === صنعتي پاليسي ۽ چئلينج === سنڌ جي صنعت کي وڏي مقامي منڊي، بندرگاهن، قدرتي وسيلن، زرعي خام مال ۽ شهري مهارتن جا فائدا حاصل آهن، پر توانائي جي قيمت، پاڻيءَ جي کوٽ، انفراسٽرڪچر جي سار سنڀال، ٽرانسپورٽ، صنعتي آلودگي، مهارتن جي کوٽ ۽ ڪاروباري ضابطن جا مسئلا مقابلي جي صلاحيت تي اثرانداز ٿين ٿا. [[عالمي بينڪ]] جي سنڌ جابز اينڊ ڪامپيٽيٽوِنس پروگرام جي تجزيي ۾ پراڻي صنعتي انفراسٽرڪچر، ڪاروباري ضابطن، مهارتن جي عدم مطابقت ۽ ڪارخانن جي گهٽ پيداوار کي سنڌ جي صنعتي مقابلي لاءِ اهم رڪاوٽون ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Sindh Jobs and Competitiveness Program for Results |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/728841517924219411/pdf/PID-Sindh-Jobs-and-Competitiveness-Program-for-Results-Feb-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت خاص اقتصادي زونن، برآمداتي پروسيسنگ زون، ڪاروباري ضابطن جي ڊجيٽلائزيشن ۽ صنعتي انفراسٽرڪچر جي بحالي کي سيڙپڪاري ۽ پيداوار وڌائڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == معدنيات ۽ قدرتي وسيلا == {{Main|سنڌ جا قدرتي وسيلا|سنڌ ۾ معدنيات}} [[فائل:CAPELLA C02 SM SLC HH 20210202112819 20210202112823 - Thumbnail image.png|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ڪوئلي جو ميدان]]، [[اسلام ڪوٽ تعلقو]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]؛ سيٽلائيٽ تصوير.]] سنڌ معدني ۽ توانائي وسيلن جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي ارضياتي بناوت ۾ [[ٿر ريگستان]] جي [[لگنائيٽ]] ڪوئلي، سنڌو طاس جي تلڇٽي بناوتن ۾ [[قدرتي گئس]] ۽ خام تيل، اولهه سنڌ ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]] ۽ شيل، جڏهن ته [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] علائقي ۾ گرينائيٽ جا ذخيرا شامل آهن. ان کان سواءِ سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، مختلف قسم جي مٽي ۽ تعميراتي پٿر پڻ سنڌ جي صنعتي معدنيات ۾ شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2021–22ع جي معدني شماريات ۾ صوبي جي 9 ضلعن مان لڳ ڀڳ 20 قسمن جي معدنيات جي کوٽائي يا پيداوار درج ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا معدني وسيلا توانائي، سيمينٽ، تعميراتي مواد، ڪيميائي صنعت، ڀاڻ، شيشي، سيرامڪس، بجلي پيدا ڪرڻ ۽ ٻين پيداواري شعبن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. معدنيات جي کوٽائي، ليز، رائلٽي ۽ پيداوار بابت انگ [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل صوبائي ادارن وٽ گڏ ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] ارضياتي نقشا، معدني سروي، ڊرلنگ ۽ وسيلن جي ڳولا جو قومي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://gsp.gov.pk/who-we-are/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوئلو === {{Main|سنڌ ۾ ڪوئلو|ٿر ڪوئلي جو ميدان}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Tharparkar.svg|thumb|250px|کاٻو|سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جو هنڌ؛ [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] هن ضلعي ۾ واقع آهي.]] سنڌ پاڪستان جي اهم ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. صوبي جا نمايان ڪوئلي جا ميدان [[ٿر ڪوئلي جو ميدان|ٿر]]، [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان|لاڪڙا]]، سونڊا، جهرڪ، اونگر، ميٽنگ–جهمپير ۽ بدين–ميرپورخاص واري پٽيءَ ۾ واقع آهن. [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] موجب لاڪڙا جو وڏو ڪوئلي وارو ميدان 1962ع ۾ دريافت ڪيو ويو، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سونڊا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به وڏي پيماني تي ڪوئلي جي وسيلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Brief Review of the Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/Mineral-wealth-of-Pakistan-1991.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] سنڌ جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو وسيلو آهي. اهو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ٿر ريگستان]] ۾ واقع آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ذخيري جي وڏي پيماني واري سڃاڻپ 1991ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان ۽ آمريڪي اداري [[يو ايس ايڊ]] جي گڏيل تحقيق سان ٿي.<ref>{{cite web |title=GSP Achievements – Thar Coal |url=https://gsp.gov.pk/gsp-achievements/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ارضياتي سروي جي تخمينن موجب ٿر ڪوئلي جي ميدان ۾ '''175 ارب ٽنن کان وڌيڪ''' ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن. هتان جو ڪوئلو بنيادي طور [[لگنائيٽ]] قسم جو آهي. ڪوئلي جون تهون مختلف هنڌن تي ٿولهه ۽ کوٽائي ۾ فرق رکن ٿيون، ۽ ٿر جو ذخيرو پاڪستان جي سڀ کان وڏن مقامي توانائي وسيلن مان شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 21هين صديءَ ۾ ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي شروع ٿيڻ سان هي وسيلو پاڪستان جي بجلي پيدا ڪرڻ واري شعبي ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. مختلف بلاڪن ۾ کليل کاڻين سان گڏ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر قائم ڪيا ويا آهن. ان سان گڏ زميني پاڻيءَ جي استعمال، هوا جي معيار، زمين جي استعمال، مقامي آبادين ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن سبب ماحولياتي انتظام پڻ هن شعبي جو اهم مسئلو بڻيو آهي. ==== لاڪڙا ۽ سونڊا جا ڪوئلي جا ميدان ==== [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان]] [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع سنڌ جي پراڻن تجارتي ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جي تحقيق سان لاڪڙا، سونڊا، جهرڪ، اونگر ۽ انڊس ايسٽ علائقن ۾ ڪوئلي جون تهون سڃاتيون ويون آهن. ٿر جي وڏي پيماني واري کليل کاڻ جي ابتڙ لاڪڙا ۾ تاريخي طور نسبتاً ننڍي پيماني تي زيرزمين کاڻين ذريعي ڪوئلو ڪڍيو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بدين–ميرپورخاص ڪوئلي وارو علائقو ==== [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] جي بدين ڪوئلي واري منصوبي هيٺ بدين ۽ ميرپورخاص جي لڳ ڀڳ '''2,500 چورس ڪلوميٽر''' اڻ ڳوليل علائقي ۾ 15 بور هول ڪيا ويا. سڀني بور هولن ۾ مختلف کوٽائين تي ڪوئلي جون تهون مليون ۽ مجموعي طور 78 تهون رڪارڊ ٿيون. ڪيميائي تجزيي موجب هي ڪوئلو پڻ لڳنائيٽ درجي جو آهي ۽ معيار ۾ ٿر جي ڪوئلي سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ڳولايل بلاڪ لاءِ لڳ ڀڳ '''33.893 ملين ٽن ثابت ٿيل'''، '''305.082 ملين ٽن اشارتي''' ۽ '''4,219.498 ملين ٽن تخميني''' ڪوئلي جا وسيلا ڄاڻايا ويا آهن. اهي معدني وسيلن جا درجا آهن؛ سموري مقدار کي اقتصادي طور قابلِ کوٽائي ذخيرو قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === قدرتي گئس === [[فائل:Qadirpur gas field.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ سنڌ جي اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ.]] سنڌ پاڪستان جي اهم [[قدرتي گئس]] پيدا ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي ارضياتي بناوتن ۾ ڪيترائي گئس فيلڊ ۽ ڳولا بلاڪ موجود آهن، خاص طور [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]، [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن ۾. سنڌ جي مشهور گئس فيلڊن ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]]، مزاراڻي، ميانو، ساوان، لطيف، تاججل، شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، آدم، آدم ويسٽ، فضل، ڪبير، هداڦ، رحمان ۽ رزق شامل آهن. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جي موجوده فيلڊ فهرست ۾ سنڌ ۾ ڪنڌڪوٽ، مزاراڻي، هالا بلاڪ، گمبٽ سائوٿ ۽ شاهه بندر سميت ڪيترن گئس فيلڊن جي پيداوار ۽ ترقيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[قادرپور گئس فيلڊ]] گهوٽڪي ضلعي ۾ واقع پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ آهي، جتي [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] گئس جي پيداوار ۽ پروسيسنگ جا پلانٽ هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Qadirpur Gas Field/Plant, District Ghotki, Sindh |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/tender-file/SOR-TOR-QP-1-3744.pdf |publisher=Oil and Gas Development Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گمبٽ سائوٿ، هالا ۽ مزاراڻي ==== [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جو گمبٽ سائوٿ–هالا–مزاراڻي اثاثو سنڌ جي موجوده گئس پيداوار ۽ ڳولا جو اهم مرڪز آهي. گمبٽ سائوٿ بلاڪ ۾ شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، ڪبير ۽ هداڦ جهڙا فيلڊ شامل آهن، جڏهن ته هالا بلاڪ ۾ آدم، آدم ويسٽ ۽ فضل شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Hala/Gambat South/Mazarani |url=https://www.ppl.com.pk/content/halagambat-southmazarani |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ گمبٽ سائوٿ، سانگهڙ ۾ گئس پروسيسنگ فيسليٽي-II جي خام گئس سنڀالڻ جي گنجائش 55 مان وڌائي '''60 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن''' ڪئي. ڪمپني موجب ان سان لڳ ڀڳ 5 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني اضافي گئس، 35 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ ۽ هڪ ميٽرڪ ٽن روزاني ايل پي جي جي اضافي پيداوار ممڪن ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL achieves Capacity and Production Enhancement at Gambat South GPF-II |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-achieves-capacity-and-production-enhancement-gambat-south-gpf-ii |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=11 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> جنوري 2025ع ۾ شاهه داد ايڪس-1 کوهه تي فني مداخلت کان پوءِ گئس جو وهڪرو 2.2 مان وڌي 8.4 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Boosting production at Shahdad X-1 |url=https://www.ppl.com.pk/content/boosting-production-shahdad-x-1-ppl-ramps-gas-flow-84-mmscfd-gambat-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=24 January 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | فيلڊ / بلاڪ ! style="background:#548235; color:white;" | علائقو ! style="background:#7030a0; color:white;" | اهميت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قادرپور گئس فيلڊ]] | style="background:#eef5e9;" | گهوٽڪي | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] | style="background:#e2f0d9;" | ڪشمور | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | پي پي ايل جو اهم هلندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | مزاراڻي | style="background:#eef5e9;" | وچ سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پراڻو پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | ميانو | style="background:#e2f0d9;" | سنڌ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | سانوڻ | style="background:#eef5e9;" | سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | شاهه دادپور | style="background:#e2f0d9;" | سانگهڙ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | گمبٽ سائوٿ بلاڪ جو اهم پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | آدم / آدم ويسٽ | style="background:#eef5e9;" | هالا بلاڪ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | هالا گئس پروسيسنگ نظام سان ڳنڍيل |} <ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Partner-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/partner-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === تيل ۽ ڪنڊينسيٽ === سنڌ ۾ قدرتي گئس سان گڏ خام تيل ۽ [[ڪنڊينسيٽ]] جي پيداوار پڻ ٿئي ٿي. تيل ۽ گئس جي ڳولا خاص طور هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي پٿرن ۾ ڪئي ويندي آهي. بدين، سانگهڙ، ٽنڊو محمد خان، حيدرآباد، دادو، ڄامشورو ۽ ٻين علائقن ۾ مختلف دورن دوران هائيڊروڪاربان جا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. هيٺين سنڌ، خاص طور [[بدين ضلعو|بدين]] وارو علائقو، پاڪستان جي پراڻن تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ رهيو آهي. بدين ۽ ڀرپاسي جي بلاڪن ۾ ڪيترن ئي ڪمپنين طرفان روايتي تيل ۽ گئس جي ڳولا ڪئي وئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ تيل سان گڏ ڪنڊينسيٽ پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ پڻ موجود آهن. گمبٽ سائوٿ جي ڪجهه کوهن مان گئس سان گڏ ڪنڊينسيٽ به حاصل ٿئي ٿو. مثال طور پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيض ايڪس-1 ڊيپ کي پيداوار تي آڻڻ کان پوءِ ان مان تقريباً '''3.6 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني گئس''' ۽ '''750 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ''' جي پيداوار شروع ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL commissions Faiz X-1 Deep |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-commissions-faiz-x-1-deep-output-36-mmscfd-gas-750-bpd-condensate |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ هائيڊروڪاربان جا اهم ڳولا ۽ پيداوار وارا علائقا بدين بيسن، سانگهڙ–گمبٽ سائوٿ، هالا، ميانو–ساوان، دادو–کيرٿر ۽ ڪوٽڙي بلاڪن سان لاڳاپيل آهن. پي پي ايل جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ گمبٽ سائوٿ، شاهه بندر، نوشهروفيروز، ڪوٽڙي ۽ گمبٽ-II سميت ڪيترائي بلاڪ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Exploration South |url=https://www.ppl.com.pk/content/exploration-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي ۽ غير ڌاتي معدنيات === سنڌ ۾ ڪوئلي ۽ هائيڊروڪاربان کان سواءِ ڪيترين غير ڌاتي صنعتي ۽ تعميراتي معدنيات جا ذخيرا پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]]، سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، شيل، مختلف مٽي ۽ تعميراتي پٿر شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي معدني شماريات ۾ اهڙين معدنيات جي ضلعي وار پيداوار ۽ کوٽائي جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چن پٿر''' سنڌ جي سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ اهم خام مال آهي ۽ خاص طور کيرٿر، لڪي، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ڀرپاسي جي تلڇٽي علائقن ۾ ملي ٿو. '''جپسم''' سيمينٽ، پلستر ۽ ٻين صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته '''سليڪا واري''' شيشي، فائونڊري ۽ ڪجهه سيرامڪ صنعتن لاءِ اهم آهي. '''چائنا ڪلي''' ۽ ٻين سيرامڪ مٽين جا ذخيرا خاص طور سنڌ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو استعمال سيرامڪس، ٽائلس ۽ ٻين صنعتي شين ۾ ٿي سگهي ٿو. هر معدني ذخيري جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت علائقي ۽ ارضياتي حالتن مطابق مختلف آهي. === گرينائيٽ === {{Main|ڪارونجهر}} [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]].]] سنڌ ۾ گرينائيٽ جو سڀ کان نمايان علائقو [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] ٽڪرين ۾ آهي. ڪارونجهر جا گرينائيٽ پٿر سنڌ جي گهڻي ڀاڱي تلڇٽي ارضيات کان مختلف ۽ تمام پراڻا آهن. گرينائيٽ تعميراتي ۽ سينگار واري پٿر طور اقتصادي اهميت رکي ٿو، پر ڪارونجهر ساڳئي وقت تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم علائقو آهي. ڪارونجهر ۾ گرينائيٽ جي کوٽائي بابت ماحولياتي ۽ قانوني تڪرار پڻ رهيا آهن. قدرتي منظرنامي، پاڻيءَ جي وسيلن، تاريخي جين مندرن ۽ جهنگلي حيات جي تحفظ سبب هن علائقي ۾ معدني کوٽائي کي ماحولياتي ۽ ثقافتي تحفظ سان گڏ جانچيو ويندو آهي. === کاڻون === سنڌ ۾ کاڻن جي نوعيت معدني وسيلن مطابق مختلف آهي. ٿر ۾ ڪوئلو وڏي پيماني تي کليل کاڻ ذريعي ڪڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته لاڪڙا ۽ ڪجهه ٻين پراڻن ڪوئلي وارن علائقن ۾ تاريخي طور زيرزمين کاڻون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن. چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ تعميراتي پٿر عام طور کليل ڪواريُن مان ڪڍيا وڃن ٿا. صوبي ۾ کاڻن ۽ معدني ليزن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب معدني پيداوار، ليزن، رائلٽي ۽ کوٽائيءَ بابت بنيادي ڊيٽا [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ کان ورتي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#6b4f2a; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا |- ! style="background:#806000; color:white;" | علائقو ! style="background:#7f6000; color:white;" | ضلعو / خطو ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | اهم وسيلو ! style="background:#548235; color:white;" | نوعيت |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | لگنائيٽ ڪوئلو | style="background:#e2f0d9;" | وڏي پيماني تي کليل کاڻ ۽ بجلي پيداوار |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | [[لاکڙا ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو | style="background:#bdd7ee;" | ڪوئلو | style="background:#c6e0b4;" | پراڻو تجارتي ڪوئلي وارو علائقو |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | سونڊا–جهرڪ | style="background:#fff2cc;" | ٺٽو / ڄامشورو | style="background:#ddebf7;" | ڪوئلو ۽ تلڇٽي معدنيات | style="background:#e2f0d9;" | معدني ڳولا ۽ امڪاني وسيلا |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | بدين–ميرپورخاص | style="background:#ffe699;" | بدين، ميرپورخاص | style="background:#bdd7ee;" | لگنائيٽ | style="background:#c6e0b4;" | جديد ڊرلنگ سان وڏي ڪوئلي واري وسيلن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ڪارونجهر]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | گرينائيٽ | style="background:#e2f0d9;" | ثقافتي ۽ ماحولياتي تحفظ سان لاڳاپيل معدني علائقو |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | کيرٿر–لڪي پٽي | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو، دادو ۽ ڀرپاسي | style="background:#bdd7ee;" | چن پٿر، جپسم، شيل | style="background:#c6e0b4;" | سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ خام مال |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === معاشي اهميت === سنڌ جا معدني ۽ توانائي وسيلا صوبي ۽ پاڪستان جي معيشت لاءِ اهم آهن. ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ، قدرتي گئس گهريلو ۽ صنعتي ٻارڻ، ڀاڻ ۽ پيٽروڪيميڪل صنعت، جڏهن ته خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ توانائي ۽ نقل و حمل سان لاڳاپيل صنعتن لاءِ استعمال ٿين ٿا. چن پٿر، جپسم، سليڪا، مٽي ۽ پٿر سيمينٽ، شيشي، سيرامڪس ۽ تعميراتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني وسيلن جي کوٽائي سان گڏ زمين جي بحالي، پاڻيءَ جي استعمال، کاڻين جي حفاظت، مزدورن جي سلامتي، مقامي آبادين جي روزگار ۽ ماحولياتي تحفظ جا معاملا پڻ اهم آهن. وڏي پيماني واري ڪوئلي، پٿر ۽ ٻين معدني منصوبن لاءِ سنڌ ۾ ماحولياتي جائزي ۽ منظوريءَ جون قانوني گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://epa.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Environmental Protection Agency, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ معدني ڳولا === [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ ارضياتي نقشا، جيوفزيڪل سروي، ڊرلنگ، ريموٽ سينسنگ، [[جاگرافيائي معلوماتي نظام|جي آءِ ايس]] ۽ معدني وسيلن جي تشخيص جو ڪم ڪري ٿو. اداري جي ڏاکڻي ڊويزن جو علائقائي دفتر ڪراچي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Contact Us |url=https://gsp.gov.pk/contact-us/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا لاءِ مقناطيسي، گريوٽي، برقي مزاحمتي، انڊيوسڊ پولرائيزيشن، اليڪٽرو ميگنيٽڪ ۽ جيوفزيڪل لاگنگ جهڙا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن کي معدنيات ۽ زميني پاڻيءَ جي وسيلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Geophysics |url=https://gsp.gov.pk/geophysics/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جا اهم تاريخي ۽ جديد ڊرلنگ منصوبا ٿر، لاڪڙا، سونڊا ۽ بدين ڪوئلي سان لاڳاپيل رهيا آهن. اداري جي ڊرلنگ ڊائريڪٽوريٽ ٿر ۽ سونڊا ۾ هيرا-ڪور ڊرلنگ، زيرزمين ڪوئلي جي گيسيفڪيشن لاءِ ڊرلنگ ۽ بدين ۾ جديد ڳولا ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Drilling Directorate |url=https://gsp.gov.pk/drilling-directorate/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان پنهنجي معدني ڳولا واري صلاحيت کي جديد بڻائڻ لاءِ ڊجيٽل ارضياتي سروي، جيوڪيميڪل نمونن، هوائي جيوفزڪس ۽ جي آءِ ايس بابت نئين تربيت ۽ ٽيڪنالاجي پروگرام شروع ڪيو. اداري موجب پراڻن ارضياتي انگن کي ڊجيٽل ڪرڻ، جديد جيوفزيڪل سروي ۽ بين الاقوامي معيارن مطابق معدني نقشا تيار ڪرڻ موجوده سڌارن جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=UK-Supported Capacity Building Initiative Launched at GSP |url=https://gsp.gov.pk/2026/04/16/uk-supported-capacity-building-initiative-launched-at-gsp-to-strengthen-geoscientific-capabilities/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |date=16 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا جي جديد طريقي ۾ رڳو نوان ذخيرا ڳولڻ بدران انهن جي مقدار، معيار ۽ اقتصادي قابلِ عمل هجڻ جي سائنسي تشخيص، ڊجيٽل ارضياتي ڊيٽا، ماحولياتي اثرن جي جائزي ۽ مستقبل جي ذميوار کوٽائيءَ لاءِ قابلِ اعتماد معلومات تي زور ڏنو وڃي ٿو. == توانائي == {{Main|سنڌ ۾ توانائي}} [[فائل:Jhimpir Wind Farm 2012.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[جھمپير ونڊ پاور پلانٽ|جھمپير ۾ هوائي بجلي گهر]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جو گهاڙو–جھمپير علائقو پاڪستان جي اهم هوائي توانائي مرڪزن مان هڪ آهي.]] سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي ۾ [[قدرتي گئس]]، خام تيل، [[ڪوئلو]]، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي جا وسيلا موجود آهن، جڏهن ته [[ڪراچي]] ۽ [[پورٽ قاسم]] پيٽروليم، ايل اين جي، بجلي پيداوار، گئس جي منتقلي ۽ صنعتي توانائي جي استعمال جا اهم مرڪز آهن. صوبي جي توانائي معيشت ۾ ٿر جو مقامي لگنائيٽ ڪوئلو، هيٺين سنڌو طاس جا تيل ۽ گئس جا فيلڊ، گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور، شمسي توانائي جا منصوبا ۽ ڪراچيءَ جو مربوط بجلي نظام شامل آهن. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ توانائي کاتو|توانائي کاتي]] جي اختيارن ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل ۽ قابلِ تجديد توانائي، ڪوئلي جي ترقي، ڪوئلي جي کاڻن جي نگراني، توانائي جي بچت ۽ وفاقي توانائي ادارن سان هم آهنگي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhenergy.gov.pk/about-us/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو توانائي ڍانچو مڪمل طور صوبائي نظام نه آهي؛ بجلي پيداوار، قومي گرڊ، بجلي جي خريد ۽ وڪري، تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيٽروليم جي قيمتن جا ڪيترائي پهلو وفاقي قانونن ۽ ادارن هيٺ اچن ٿا. ان جي باوجود ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ صوبي کي تيل ۽ گئس سميت توانائيءَ جي ڪيترن معاملن ۾ وڌيڪ ادارياتي ڪردار حاصل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ حڪومت 2013ع ۾ پنهنجي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ کي مضبوط ڪيو.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي پيداوار === سنڌ ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جا ذريعا مقامي ۽ درآمد ٿيل ڪوئلو، قدرتي گئس، ٻيهر گيس بڻايل ايل اين جي، تيل، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي شامل آهن. صوبي ۾ قومي گرڊ سان ڳنڍيل ڪيترائي وڏا بجلي گهر ٿرپارڪر، ڪراچي، پورٽ قاسم، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ٻين علائقن ۾ واقع آهن. [[نيپرا]] جي مالي سال 2024–25ع واري بجلي گهرن جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ چئن وڏن بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش '''2,640 ميگاواٽ''' هئي. انهن ۾ [[اينگرو پاورجن ٿر]] 660 ميگاواٽ، ٿر انرجي 330 ميگاواٽ، ٿل نووا پاور ٿر 330 ميگاواٽ ۽ ٿر ڪول بلاڪ-1 جو 1,320 ميگاواٽ بجلي گهر شامل هئا.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي رپورٽ ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سامونڊي صنعتي پٽيءَ ۾ درآمد ٿيل ڪوئلي تي هلندڙ [[پورٽ قاسم اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 1,320 ميگاواٽ ۽ [[لڪي اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 660 ميگاواٽ بجلي گهر پڻ درج آهن، جڏهن ته حب واري علائقي جو 1,320 ميگاواٽ چائنا پاور حب جنريشن منصوبو بلوچستان جي انتظامي حدن ۾ واقع هجڻ سبب سنڌ جي صوبائي پيداوار ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي ورڇ ۽ فراهمي === سنڌ ۾ بجلي جي ورڇ بنيادي طور ٽن وڏن ادارن جي دائري ۾ اچي ٿي: [[ڪي اليڪٽرڪ]]، [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]] ۽ [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]. انهن ٽنهي جون جاگرافيائي حدون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ==== ڪي اليڪٽرڪ ==== {{Main|ڪي اليڪٽرڪ}} [[ڪي اليڪٽرڪ]] پاڪستان جي واحد عمودي طور مربوط بجلي يوٽيلٽي آهي، جيڪا پنهنجي لائسنس يافته علائقي ۾ بجلي جي پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ جا ٽيئي ڪم سرانجام ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Company Profile |url=https://ke.com.pk/company-profile/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جو نيٽ ورڪ لڳ ڀڳ '''6,500 چورس ڪلوميٽر''' تي پکڙيل آهي ۽ ڪراچي سان گڏ سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن جهڙوڪ گهارو، ڌاٻيجي، حب، وندر، بيلا ۽ اٿل تائين خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://ke.com.pk/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ ڪي اليڪٽرڪ تقريباً 3.8 ملين گراهڪن کي بجلي فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Member Incharge Wafaqi Mohtasib visits KE Head Office |url=https://ke.com.pk/member-incharge-wafaqi-mohtasib-visits-ke-head-office-directs-company-to-continue-empathetic-customer-centric-behaviour/ |publisher=K-Electric |date=18 May 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== حيسڪو ==== {{Main|حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني}} [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]]، يا حيسڪو، سنڌ جي وڏي ڏاکڻي، وچولي ۽ اوڀر واري حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. نيپرا جي لائسنس رڪارڊ موجب حيسڪو جو دائرو ڪراچي ۽ سيپڪو جي علائقن کان سواءِ سنڌ جي باقي وڏي حصي تي مشتمل آهي؛ ان ۾ حيدرآباد، بدين، ٺٽو، سجاول، ٽنڊو الهيار، ٽنڊو محمد خان، سانگهڙ، مٽياري، شهيد بينظيرآباد، ڄامشورو، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جا علائقا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs – HESCO |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> حيسڪو جي سرڪاري دستاويزن موجب ان جو بنيادي آپريشنل علائقو سنڌ جي 13 ضلعن ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite report |title=Electricity Distribution Efficiency Improvement Project – HESCO ESMF |url=https://www.hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |publisher=Hyderabad Electric Supply Company |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404094712/http://hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== سيپڪو ==== {{Main|سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني}} [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]، يا سيپڪو، 2010ع ۾ حيسڪو جي ورهاست سان قائم ٿي ۽ 2011ع ۾ نيپرا کان بجلي ورڇ جو لائسنس حاصل ڪيائين.<ref>{{cite report |title=Distribution Licence Modification – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/06%20June/LPM%20filed%20by%20SEPCO%20in%20its%20Distribution%20Licence.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سيپڪو مٿين ۽ اتر سنڌ جي سکر، گهوٽڪي، خيرپور، ڪشمور–ڪنڌڪوٽ، جيڪب آباد، شڪارپور، لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، دادو ۽ نوشهروفيروز سميت ڏهن ضلعن جي وڏي حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. ان جو سروس ايريا لڳ ڀڳ '''56,300 چورس ڪلوميٽر''' ۽ 2025ع جي سيڙپڪاري منصوبي ۾ صارفين جو انگ لڳ ڀڳ 824 هزار ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Distribution Companies Integrated Investment Plan 2025-26 to 2029-30 – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/02%20Feb/Distribution%20Investment%20Plan%20of%20SEPCO.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ بجلي ورڇ جا اهم ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | نوعيت ! style="background:#C55A11; color:white;" | خاصيت |- | style="background:#D9EAF7;" | [[ڪي اليڪٽرڪ]] | style="background:#E2F0D9;" | ڪراچي ۽ ڀرپاسي | style="background:#F3E5F5;" | عمودي طور مربوط يوٽيلٽي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ |- | style="background:#EAF2F8;" | [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني|حيسڪو]] | style="background:#EBF1DE;" | وچ، ڏکڻ ۽ اوڀر سنڌ | style="background:#EADCF0;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | 13 ضلعن جو بنيادي سروس علائقو |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني|سيپڪو]] | style="background:#E2F0D9;" | اتر ۽ مٿين سنڌ | style="background:#F3E5F5;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | لڳ ڀڳ 56,300 چورس ڪلوميٽر سروس علائقو |} <ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽرانسميشن نظام === سنڌ جي وڏي حصي جي بجلي قومي ٽرانسميشن نظام وسيلي منتقل ٿئي ٿي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ ڪي اليڪٽرڪ پنهنجو ٽرانسميشن نيٽ ورڪ پڻ هلائي ٿي. صوبي ۾ هوائي، ڪوئلي ۽ ٻين بجلي گهرن مان بجلي منتقل ڪرڻ لاءِ 132، 220 ۽ 500 ڪلو وولٽ جون گرڊ اسٽيشنون ۽ ٽرانسميشن لائينون موجود آهن. [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] سنڌ حڪومت جي توانائي شعبي سان لاڳاپيل صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني آهي. ان 2017ع ۾ نوري آباد کان ڪراچيءَ جي ڪي ڊي اي-33 گرڊ اسٽيشن تائين تقريباً 99 ڪلوميٽر ڊگهي 132 ڪلو وولٽ ڊبل سرڪٽ ٽرانسميشن لائين مڪمل ڪئي، جيڪا پاڪستان ۾ صوبائي حڪومت طرفان تيار ڪيل پهرين اهڙي ٽرانسميشن لائينن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/stdc/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا وٽ ڪمپنيءَ جي صوبائي گرڊ لائسنس واري دستاويز ۾ جھمپير واري هوائي ڪوريڊور مان وڌيڪ بجلي قومي يا مقامي گرڊ تائين پهچائڻ لاءِ 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ ٽرانسميشن لائينن ۽ گرڊ اسٽيشنن جي واڌ کي اهم مقصد قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جو ڪوئلو === {{Main|ٿر ڪوئلي جو ميدان|سنڌ ۾ ڪوئلو}} [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان وڏي مقامي توانائي وسيلن مان هڪ آهي. [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] جي ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪرڻ واري فريم ورڪ موجب ٿر ۾ اندازاً '''175 ارب ٽن''' لگنائيٽ ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن.<ref>{{cite report |title=Thar Coal Pricing Framework |url=https://www.tceb.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Thar-Coal-Pricing-Framework-Amended-Final.pdf |publisher=Thar Coal and Energy Board, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي 21هين صديءَ ۾ وڏي پيماني تي شروع ٿي. [[سنڌ اينگرو ڪول مائننگ ڪمپني]] بلاڪ-II ۾ کليل کاڻ هلائي ٿي، جنهن جو پهريون مرحلو 10 جولاءِ 2019ع تي تجارتي طور فعال ٿيو ۽ شروعاتي طور 3.8 ملين ٽن سالياني ڪوئلي جي پيداوار لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite report |title=Sindh Engro Coal Mining Company Annual Report 2020 |url=https://www.engroenergy.com/app/media/2021/05/SECMC-AR-2020.pdf |publisher=Sindh Engro Coal Mining Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش مالي سال 2024–25ع ۾ 2,640 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪوئلي جي استعمال سان مقامي ٻارڻ تي بجلي پيداوار وڌي آهي، پر ساڳئي وقت زميني پاڻي، فضائي اخراج، راک، زمين جي استعمال، آباديءَ جي منتقلي ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوال به اهم آهن. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{Main|سنڌ ۾ معدنيات ۽ قدرتي وسيلا}} سنڌ جي هيٺين سنڌو طاس واري علائقي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي اهم تيل ۽ گئس فيلڊ واقع آهن. گهوٽڪي ۽ ڪشمور ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، سانگهڙ ۾ سنجهورو ۽ گمبٽ سائوٿ، حيدرآباد واري پٽي ۾ ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار، خيرپور، بدين ۽ ٻين علائقن ۾ تيل ۽ گئس جا فيلڊ موجود آهن. [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني]] جي 2023–24ع واري رپورٽ ۾ سنڌ جي قادرپور فيلڊ مان سراسري 124 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني وڪرو لائق گئس، سنجهورو مان 36 ملين ڪيوبڪ فوٽ گئس ۽ 2,013 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ، جڏهن ته حيدرآباد واري ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار فيلڊن مان تيل، گئس ۽ ايل پي جي جي اهم پيداوار درج ڪئي وئي.<ref>{{cite report |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDCL%20AR%202024-Urdu.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي پهرين اڌ ۾ او جي ڊي سي ايل سنڌ جي ٽنڊو الهيار ضلعي ۾ چڪر-1 ۽ خيرپور ضلعي ۾ بٽرسيم ايسٽ-1 نالي نيون تيل ۽ گئس جون دريافتون پڻ رپورٽ ڪيون.<ref>{{cite report |title=Half Yearly Report 2025-26 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDC%20HY%20Report%20December%202025-26.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ جو ڪم وفاقي ادارن ۽ ڳولا ڪندڙ ڪمپنين سان هم آهنگي، صوبائي مفادن جي نمائندگي ۽ تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيداوار سان لاڳاپيل معاملن ۾ سهولت فراهم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ايل اين جي === [[پورٽ قاسم]] پاڪستان ۾ درآمد ٿيل [[مائع قدرتي گئس]] جي داخلا جو بنيادي مرڪز آهي. پاڪستان جو پهريون ايل اين جي ٻيهر گيس بڻائڻ وارو ٽرمينل پورٽ قاسم تي قائم ٿيو ۽ 2015ع ۾ ايل اين جي درآمد شروع ٿي. [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] موجب هن ٽرمينل جي ٻيهر گيس بڻائڻ جي گنجائش 600 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني هئي.<ref>{{cite web |title=How SSGC’s RLNG Project will change Pakistan’s energy dynamics |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5561 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ پورٽ قاسم تي ٻيو ايل اين جي ٽرمينل به قائم ٿيو ۽ ٻنهي ٽرمينلن جي گڏيل ٻيهر گيس بڻائڻ جي اندازي مطابق صلاحيت تقريباً '''1.2 ارب ڪيوبڪ فوٽ روزاني''' تائين پهتي.<ref>{{cite web |title=New LNG Regasification Terminals |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5899 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سوئي سدرن گئس ڪمپني ايل اين جي کي ٻيهر گيس بڻائڻ کان پوءِ پورٽ قاسم کان سوان تائين وڏي قطر واري ٽرانسميشن پائيپ لائين نظام ذريعي قومي گئس نيٽ ورڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي. ڪمپني جي ٽرانسميشن رڪارڊ ۾ بن قاسم کان سوان تائين 42 انچ قطر ۽ لڳ ڀڳ 371 ڪلوميٽر ڊگهي آر ايل اين جي-2 پائيپ لائين جي ڊيزائن گنجائش 1,200 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Gas Transmission |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=5597 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سي اين جي === [[دٻايل قدرتي گئس]] سنڌ ۾ خاص طور شهري ٽرانسپورٽ ۽ گاڏين لاءِ متبادل ٻارڻ طور استعمال ٿيندي رهي آهي. سي اين جي اسٽيشنن کي قدرتي گئس يا آر ايل اين جي جي فراهمي قومي ۽ صوبائي گئس جي دستيابيءَ سان ڳنڍيل آهي. گئس جي کوٽ دوران [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] سنڌ ۾ سي اين جي اسٽيشنن لاءِ عارضي گئس بندش يا گئس هاليڊي جا شيڊول جاري ڪندي رهي ٿي.<ref>{{cite web |title=LNG and Gas Supply Updates |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=116 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سي اين جي شعبي جو حصو گذريل ڏهاڪن ۾ پيٽرول، ڊيزل، برقي گاڏين ۽ آر ايل اين جي جي قيمت ۽ دستيابي سان تبديل ٿيندو رهيو آهي؛ تنهنڪري سي اين جي اسٽيشنن جو قطعي انگ وقت سان بدلجندڙ انگ آهي. === پيٽروليم جي ترسيل ۽ ذخيرو === سنڌ ۾ پيٽروليم شين جي درآمد ۽ ورڇ جو وڏو حصو ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهن سان ڳنڍيل آهي. خام تيل، پيٽرول، ڊيزل، فرنس آئل ۽ ٻين پيٽروليم شين لاءِ سامونڊي ٽرمينل، اسٽوريج ٽينڪ، پائيپ لائينون ۽ روڊ ٽينڪر نيٽ ورڪ استعمال ٿين ٿا. پورٽ قاسم تي تيل، ايل پي جي، ايل اين جي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن، جنهن سبب هي علائقو پاڪستان جي اهم توانائي لاجسٽڪ مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي.<ref>{{cite web |title=LNG Operations and Port Qasim Energy Infrastructure |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5506 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي بندرگاهي ۽ ريفائنري ڍانچي مان پيٽروليم ملڪ جي ٻين علائقن ڏانهن پائيپ لائين، ريل ۽ روڊ ٽينڪرن ذريعي منتقل ٿئي ٿو. انهن ترسيل نظامن جا ڪيترائي حصا وفاقي ۽ خانگي تيل ڪمپنين جي ملڪيت يا انتظام هيٺ آهن. === قابلِ تجديد توانائي === سنڌ ۾ قابلِ تجديد توانائيءَ جا اهم ذريعا هوائي، شمسي، ڪچري مان توانائي ۽ ڪجهه تجويز ڪيل هوائي–شمسي گڏيل منصوبا آهن. صوبي جي ڏاکڻي ۽ سامونڊي پٽي، خاص طور [[جھمپير]]، [[گهاڙو]] ۽ ڀنڀور جي آس پاس، هوائي توانائيءَ لاءِ سازگار آهي. ==== هوائي توانائي ==== [[فائل:Jhimpir Wind Powerproject.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جھمپير]]، [[ٺٽو ضلعو]] ۾ هوائي بجلي جا ٽربائين.]] سنڌ جو گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور ملڪ جي هوائي بجلي پيداوار جو مرڪزي علائقو آهي. سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني جي نيپرا لائسنس دستاويز ۾ جھمپير ڪوريڊور جي مجموعي نظرياتي صلاحيت تقريباً '''50,000 ميگاواٽ''' ڄاڻائي وئي آهي؛ هي انگ امڪاني صلاحيت آهي، موجوده نصب ٿيل گنجائش نه آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي موجوده commissioned-project فهرست ۾ سنڌ جي جھمپير ۽ گهاڙو علائقن ۾ ڪيترائي فعال هوائي بجلي منصوبا درج آهن. انهن ۾ ايف ايف سي انرجي، زorlu انرجي، ٿري گورجز، فائونڊيشن ونڊ انرجي-I ۽ II، سيفائر ونڊ، ميٽرو پاور، ٽرائڪن بوسٽن، زيفر، لبرٽي، انڊس ونڊ، ماسٽر گرين، ايڪٽ-2، ناسدا ۽ ٻين جا منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Wind |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا جي جون 2025ع واري دستاويز موجب پاڪستان ۾ 36 هلندڙ هوائي بجلي منصوبن جي گڏيل گنجائش تقريباً '''1,845.475 ميگاواٽ''' هئي ۽ اهي بنيادي طور سنڌ جي گهاڙو–جھمپير ڪوريڊور ۾ واقع هئا.<ref>{{cite web |title=Wind Power Plants – Operational Capacity |url=https://nepra.org.pk/CAD-Database/CMS-CAD/Uploads/123456789123451751263125.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |date=16 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== شمسي توانائي ==== سنڌ ۾ تيز شمسي تابڪاري ۽ وسيع خشڪ علائقا شمسي توانائي لاءِ سازگار آهن. [[سنڌ سولر انرجي پراجيڪٽ]] عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد وڏي پيماني واري شمسي بجلي، سرڪاري عمارتن تي ورهايل شمسي نظام ۽ گهٽ يا بغير گرڊ رسائي وارن گهرن لاءِ شمسي نظام فراهم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Solar Energy Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |publisher=World Bank |date=14 June 2018 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260606082126/https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |url-status=dead}}</ref> منصوبي ۾ شروعاتي طور 400 ميگاواٽ تائين شمسي پارڪن جي ترقي، سرڪاري عمارتن تي گهٽ ۾ گهٽ 20 ميگاواٽ ورهايل شمسي بجلي ۽ '''200,000 گهرن''' لاءِ شمسي گهر نظام جي رٿ شامل هئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://ssep.gos.pk/about-us/ |publisher=Sindh Solar Energy Project, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري جائزي ۾ منصوبي جي نتيجي کي ''moderately unsatisfactory'' قرار ڏنو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رٿيل سڀئي نتيجا مڪمل طور حاصل نه ٿيا؛ تنهنڪري 400 ميگاواٽ ۽ 200,000 گهرن وارن انگن کي '''منصوبي جا هدف''' سمجهڻ گهرجي، نه ته مڪمل ٿيل موجوده گنجائش.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Sindh Solar Energy Project: Implementation Completion and Results Report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099052726184091329 |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان علاوه [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي commissioned-project فهرست موجب 2024ع ۾ سکر ۾ ٽي 50-50 ميگاواٽ شمسي بجلي منصوبا، يعني ايڇ اين ڊي ايس انرجي، ميريڊين انرجي ۽ هيليوس پاور، تجارتي طور فعال ٿيا.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Solar PV |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي جا اهم ادارا === سنڌ حڪومت جي توانائي واري ادارياتي ڍانچي ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل توانائي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ڊائريڪٽوريٽ ۽ ادارا قائم آهن. سنڌ حڪومت جي رولز آف بزنس موجب توانائي کاتي سان ڊائريڪٽوريٽ آف اليڪٽرڪ پاور، ڊائريڪٽوريٽ آف آئل اينڊ گئس، ڊائريڪٽوريٽ آف آلٽرنيٽو انرجي، [[سنڌ ڪول اٿارٽي]]، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول انرجي ڊولپمينٽ ۽ انسپيڪٽوريٽ آف ڪول مائنز لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Government Rules of Business – Energy Department |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Laws-Rules.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F1D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم توانائي ادارا |- ! style="background:#806000; color:white;" | ادارو ! style="background:#2E75B6; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[سنڌ توانائي کاتو]] | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | توانائي پاليسي، بجلي، تيل، گئس، ڪوئلو ۽ قابلِ تجديد توانائي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] | style="background:#DDEBF7;" | قانوني اٿارٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | سنڌ جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي ۽ لاڳاپيل منصوبن جي سهولت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] | style="background:#D9EAF7;" | خاص بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر ڪوئلي ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن لاءِ ون-اسٽاپ فيصلائتو ادارو ۽ ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪندڙ اٿارٽي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بجلي جي اعليٰ وولٽيج ٽرانسميشن ڍانچي جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ انرجي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | تيل، گئس، ٽرانسميشن، ڪوئلي ۽ قابلِ تجديد توانائي منصوبن ۾ صوبائي سيڙپڪاري |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | سنڌ رينيوبل انرجي ڪمپني | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | قابلِ تجديد توانائي منصوبن جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ پيٽروليم لميٽيڊ | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي تيل ۽ گئس ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | هائيڊروڪاربان جي ڳولا ۽ پيداوار ۾ صوبائي شرڪت |} <ref>{{cite web |title=Sindh Energy Holding Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/sehcl/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ڪول اٿارٽي === [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] 1993ع ۾ سنڌ اسيمبلي جي قانون تحت قائم ڪئي وئي. اٿارٽيءَ جو بورڊ سنڌ جي توانائي واري وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ صوبي جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي، سرڪاري منصوبابندي ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل ادارياتي هم آهنگيءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ڪوئلي جي تيز رفتار ترقيءَ لاءِ 2008ع ۾ [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] قائم ڪيو ويو ۽ 2011ع ۾ سنڌ اسيمبلي ان بابت باقاعده قانون منظور ڪيو. بورڊ ٿر ۾ ڪوئلي جي کاڻ ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن جي منظوري ۽ هم آهنگي، سيڙپڪاري منصوبن جي جائزي ۽ ڪوئلي جي قيمت طئي ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Thar Coal |url=https://sindhenergy.gov.pk/thar-coal/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي شعبي جا چئلينج === سنڌ جي توانائي شعبي کي هڪ طرف وڏا مقامي وسيلا ۽ قابلِ تجديد توانائي جي صلاحيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻئي طرف بجلي جي ورڇ ۾ نقصان، بلن جي وصولي، گرڊ جي گنجائش، لوڊشيڊنگ، گئس جي گهٽتائي، ماحولياتي اثر ۽ توانائي منصوبن جي مالي پائيداري اهم مسئلا آهن. نيپرا جي 2024–25ع واري ورڇ ڪمپنين جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب حيسڪو ۽ سيپڪو جي وصوليءَ جي شرح ترتيبوار '''74.80 سيڪڙو''' ۽ '''74.20 سيڪڙو''' رهي، جڏهن ته ڪي اليڪٽرڪ جي وصوليءَ جي شرح 90.56 سيڪڙو هئي. رپورٽ ٽرانسميشن ۽ ورڇ جي نقصان ۽ بجلي بندش جي مدت جي حوالي سان به حيسڪو، سيپڪو ۽ ڪي اليڪٽرڪ سميت ڪيترن ادارن جي ڪارڪردگي کي مقرر معيار کان گهٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Distribution Companies FY 2024-25 |url=https://www.nepra.org.pk/M%26E/PER/Distribution/2026/PER%202024-25%20Distribution%20Companies.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> هوائي ڪوريڊور ۾ وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجڻ باوجود ٽرانسميشن جي محدود گنجائش تاريخي طور هڪ وڏو مسئلو رهي آهي؛ ان ڪري نئين 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ گرڊ ۽ ٽرانسميشن لائينن کي سنڌ جي قابلِ تجديد توانائي جي وڌيڪ استعمال لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite report |title=NTDC Transmission Investment Plan – Evacuation of Power from Jhimpir and Gharo Wind Cluster |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/NTDC%20Revised%20Investment%20Plan.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> == آبپاشي نظام == {{Main|سنڌ ۾ آبپاشي}} [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز.]] [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[سنڌو درياهه]]؛ هيٺين سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم بئراج.]] سنڌ جو آبپاشي نظام [[سنڌو درياهه]] تي ٻڌل آهي ۽ دنيا جي وڏن ڪئنالي آبپاشي نظامن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. صوبي جي جديد آبپاشيءَ جو بنيادي ڍانچو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] تي مشتمل آهي، جن مان نڪرندڙ مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون، مائنر، واٽر ڪورس ۽ نيڪالي نظام سنڌ جي زرعي ميدانن تائين پاڻي پهچائين ٿا. [[سنڌ آبپاشي کاتو]] بئراجن، واهن، بندن، نيڪال، ٻوڏ جي انتظام، ذخيرن ۽ درياهي پاڻيءَ جي ورڇ جو مکيه صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده آن لائين ڪئنال ڊائريڪٽري موجب صوبي جي آبپاشي نظام ۾ '''14 مکيه واهه، 101 برانچ واهه، 369 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 907 مائنر''' درج ٿيل آهن؛ ان کان علاوه ٻيا ڪيترائي آبپاشي چينل پڻ نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Irrigation Channel Directory |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Channels |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تاريخي ارتقا === سنڌ ۾ آبپاشي جي روايت قديم زماني کان [[سنڌو درياهه]]، موسمي ٻوڏن، کوهن، واهن ۽ قدرتي نين سان لاڳاپيل رهي آهي. بئراجن جي تعمير کان اڳ سنڌ جي وڏي زرعي ايراضي ''انڊيشن ڪئنالن'' يا ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ واهن سان سيراب ٿيندي هئي، جن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه تي دارومدار رکندي هئي. ==== ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام ==== [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا دور]] ۾ سنڌ جي واهن جي کوٽائي ۽ مرمت کي رياستي سطح تي وڏي اهميت ڏني وئي. تاريخي سنڌي ذريعن موجب [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترائي نوان واهه کوٽايا يا پراڻا واهه بحال ڪيا ويا. انهن جو مقصد زرعي زمين وڌائڻ، آبادين کي پاڻي فراهم ڪرڻ ۽ زميني محصول جي بنياد کي مضبوط ڪرڻ هو. هن دور سان منسوب واهن ۾ [[گهاڙ واهه]] سان لاڳاپيل شاخون، [[نور واهه]]، [[شاهه جي ڪڙ]]، [[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]، [[نصرت واهه]]، [[مراد واهه]]، [[باگ واهه]] ۽ [[فيروز واهه]] شامل آهن. [[سرفراز واهه]] پڻ ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] سان منسوب آهي.<ref>عبدالله ورياهه، ”سنڌ جا قديم سڪا: سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2)“، ''مهراڻ''، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ، 1991ع.</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ واهن جي کوٽائي، صفائي ۽ مرمت کي زرعي خوشحاليءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. تنهن هوندي به انهن واهن جي تاريخ، اصل کوٽائي ۽ جديد واهن سان سندن سڌي تسلسل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري هر قديم واهه بابت الڳ تاريخي تحقيق ضروري آهي. === بئراجن وارو جديد دور === سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشيءَ ۾ وڏي تبديلي ويهين صديءَ ۾ مستقل بئراجن جي تعمير سان آئي. [[سکر بئراج]] 1932ع ۾ ڪم شروع ڪيو، [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ ۽ [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. انهن بئراجن پراڻي موسمي ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ آبپاشيءَ کي وڏي حد تائين منظم ۽ ضابطي هيٺ ڪئنالي نظام ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ٽي مکيه بئراج |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | بئراج ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | ڪم شروع ٿيڻ / مڪمل ٿيڻ ! style="background:#7030a0; color:white; padding:7px;" | مکيه واهن جو انگ ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | ڪمانڊ / آبپاشي ايراضي ! style="background:#806000; color:white; padding:7px;" | اهم واهه |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سکر بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1932ع | style="background:#f3e5f5;" | 7 | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]]، [[روهڙي ڪئنال]]، خيرپور ايسٽ، خيرپور ويسٽ، نارتھ ويسٽ، رائيس ۽ دادو ڪئنال |- | style="background:#d6eaf8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | style="background:#e2f0d9;" | 1955ع | style="background:#eadcf0;" | 4 | style="background:#fbe5d6;" | ڪل CCA تقريباً 3.084 ملين ايڪڙ | style="background:#ffe699; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]]، پنياري/اولڊ ڦليلي، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] |- | style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1962ع؛ افتتاح 1963ع | style="background:#f3e5f5;" | 4 | style="background:#fdf2e9;" | CCA تقريباً 2.234 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر، ڊيزرٽ پٽ فيڊر، گهوٽڪي فيڊر ۽ ريڻي ڪئنال |} <ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکر بئراج === {{Main|سکر بئراج}} [[سکر بئراج]] سنڌ جي جديد آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز آهي. ان جي تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. آبپاشي کاتي موجب بئراج جي اصل ڊيزائن ڊسچارج 1.5 ملين ڪيوسڪ هئي ۽ ان ۾ 66 بي آهن. هن مان ساڄي ڪناري تي نارتھ ويسٽ ڪئنال، رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي نارا ڪئنال، خيرپور فيڊر ايسٽ، روهڙي ڪئنال ۽ خيرپور فيڊر ويسٽ نڪرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> کاٻي ڪناري واري موجوده سرڪاري انگن موجب چار وڏن واهن جي گڏيل ڪل ڪمانڊ ايراضي تقريباً 5.44 ملين ايڪڙ آهي. [[نارا ڪئنال]] 226 ميل ۽ [[روهڙي ڪئنال]] تقريباً 208 ميل ڊگهو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گڊو بئراج === {{Main|گڊو بئراج}} [[فائل:2010 Pakistan flood Khewali by Landsat-5 2010-08-12 small.jpg|thumb|300px|ساڄو|2010ع جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[گڊو بئراج]]، [[ڪشمور]] ۽ ان مان نڪرندڙ واهه؛ سنڌوءَ جي وڏي ٻوڏ دوران.]] [[گڊو بئراج]] [[ڪشمور]] جي اتر اولهه ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي. ان جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو، تعمير 1962ع ۾ مڪمل ٿي ۽ مارچ 1963ع ۾ باضابطه افتتاح ٿيو. بئراج جي ڊيزائن ڊسچارج 1.2 ملين ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو مان ساڄي ڪناري تي بيگاري سنڌ فيڊر ۽ ڊيزرٽ پٽ فيڊر، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي گهوٽڪي فيڊر نڪري ٿو. [[ريڻي ڪئنال]] پڻ بئراج سان لاڳاپيل ٻوڏ واري ڪئنال طور ٺهيل آهي ۽ سرڪاري انگن موجب ان جي ڊيزائن ڊسچارج 10,000 ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو نظام سنڌ سان گڏ بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي کي پڻ پاڻي فراهم ڪري ٿو؛ ڊيزرٽ پٽ فيڊر وسيلي بلوچستان جو پاڻي حصو ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي بئراج === {{Main|ڪوٽڙي بئراج}} [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]]، [[ڄامشورو]] واري ڪناري کان ڏٺل.]] [[ڪوٽڙي بئراج]]، جنهن کي تاريخي طور غلام محمد بئراج پڻ چيو ويو، حيدرآباد جي اتر ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي ۽ 1955ع ۾ ڪم شروع ڪيو. بئراج مان ساڄي ڪناري تي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ۽ کاٻي ڪناري تي پنياري، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] نڪرن ٿا. سنڌ آبپاشي کاتي موجب انهن چئن مکيه ڪئنال نظامن جي گڏيل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ '''3.084 ملين ايڪڙ''' آهي.<ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪلري بگهار فيڊر [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو پڻ آهي. آبپاشي کاتي موجب ڪلري بگهار فيڊر اپر جي ڊيزائن ڊسچارج 9,100 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو ڪينجهر سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه واهه ۽ فيڊر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2874a6; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي بئراجن مان نڪرندڙ مکيه واهه |- ! style="background:#1f618d; color:white;" | بئراج ! style="background:#148f77; color:white;" | ڪنارو ! style="background:#7d6608; color:white;" | مکيه واهه / فيڊر |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | rowspan="2" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڊيزرٽ پٽ فيڊر |- | rowspan="2" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | گهوٽڪي فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ريڻي ڪئنال |- | rowspan="7" style="background:#d6eaf8;" | [[سکر بئراج]] | rowspan="3" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | نارتھ ويسٽ ڪئنال |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | رائيس ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | دادو ڪئنال |- | rowspan="4" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ايسٽ |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[روهڙي ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ويسٽ |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | ساڄو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]] |- | rowspan="3" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | پنياري / اولڊ ڦليلي |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڦليلي ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | [[اڪرم واهه]] |} <ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === دائمي ۽ غير دائمي آبپاشي === سنڌ جي ڪئنالن کي پاڻيءَ جي فراهميءَ جي نوعيت موجب دائمي ۽ غير دائمي نظامن ۾ ورهايو وڃي ٿو. دائمي واهن کي ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جڏهن ته غير دائمي واهن جو بنيادي استعمال خريف يا سنڌوءَ جي وڌيڪ وهڪري واري دور سان لاڳاپيل آهي. عملي پاڻيءَ جي فراهمي هر سال درياهي وهڪري، 1991ع جي واٽر اڪارڊ، ذخيرن جي حالت ۽ صوبائي ورڇ جي مطابق تبديل ٿيندي رهي ٿي. === پاڻيءَ بابت بين الصوبائي معاهدا === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرارن جي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. [[راءُ ڪميشن]] جي سفارشن کان پوءِ سنڌ ۽ پنجاب جي چيف انجنيئرن 28 سيپٽمبر 1945ع تي پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ '''سنڌ–پنجاب مسودي وارو معاهدو''' تيار ڪيو. هي هڪ حتمي توثيق ٿيل بين الصوبائي معاهدو نه بڻجي سگهيو، پر ورهاڱي کان اڳ پاڻيءَ جي ورڇ بابت اهم تاريخي دستاويز رهيو.<ref>{{cite book |title=Construction of Kalabagh Dam: Background Paper |publisher=PILDAT |year=2011}}</ref> 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ [[سنڌ طاس معاهدو]] ٿيو. ان تحت راوي، بياس ۽ ستلج جي پاڻيءَ جي استعمال جا بنيادي حق ڀارت کي، جڏهن ته سنڌو، جهلم ۽ چناب جي پاڻيءَ جا بنيادي حق پاڪستان کي مليا؛ معاهدي ۾ اولهندي دريائن تي ڀارت لاءِ ڪجهه مخصوص غير استعمالي ۽ محدود استعمال جا حق پڻ رکيا ويا.<ref>{{cite web |title=Indus Waters Treaty |url=https://www.worldbank.org/en/region/sar/brief/fact-sheet-the-indus-waters-treaty-1960-and-the-world-bank |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع === {{Main|پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع}} 1991ع ۾ چئن صوبن وچ ۾ سنڌو درياهي نظام جي پاڻيءَ جي ورڇ بابت نئون اڪارڊ ٿيو. اڪارڊ 16 مارچ 1991ع تي صوبن جي نمائندن قبول ڪيو ۽ 21 مارچ تي [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] ان جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Water Apportionment Accord 1991 |url=https://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |publisher=Indus River System Authority |access-date=24 August 2026 |archive-date=25 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725185651/http://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |url-status=dead}}</ref> اڪارڊ جي پيرا 2 ۾ صوبائي ورڇ هيٺين ريت ملين ايڪڙ فوٽ ۾ مقرر ڪئي وئي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | 1991ع جي پاڻي ورڇ واري اڪارڊ تحت مختص پاڻي |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | صوبو ! style="background:#548235; color:white;" | خريف (MAF) ! style="background:#7030a0; color:white;" | ربيع (MAF) ! style="background:#c55a11; color:white;" | ڪُل (MAF) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 37.07 | 18.87 | '''55.94''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | '''سنڌ''' | 33.94 | 14.82 | '''48.76''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[خيبر پختونخواهه]] | 3.48 | 2.30 | '''5.78''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 2.85 | 1.02 | '''3.87''' |} <ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان سواءِ خيبر پختونخواهه جي غير ماپيل سول ڪئنالن لاءِ 3.00 MAF جي الڳ ورڇ پڻ اڪارڊ ۾ ڏنل آهي. اڪارڊ جي پيرا 13 تحت پاڻيءَ جي ورڇ تي عملدرآمد لاءِ [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي؛ اٿارٽي ڊسمبر 1992ع ۾ پارليامينٽ جي قانون ذريعي قائم ٿي.<ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي کان هيٺ ماحولياتي وهڪرا === [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، مينگروو ٻيلن، ماهيگيري ۽ درياهي چينل جي ماحولياتي صحت لاءِ اهم آهي. 2004ع ۾ بين الاقوامي ماهرن جي مطالعي سنڌو ڊيلٽا لاءِ '''سڄو سال 5,000 ڪيوسڪ''' وهڪرو برقرار رکڻ ۽ پنجن سالن جي عرصي ۾ مجموعي '''25 MAF''' پاڻي خريف جي فلش وهڪري طور ڇڏڻ جي سفارش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Study on Water Requirements Downstream Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/23.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان سفارش جو مقصد سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي گهٽائڻ، مڇيگيري ۽ ڊيلٽائي ماحولياتي نظام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ درياهي وهڪري کي برقرار رکڻ هو. بعد وارن مطالعي ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ ۾ به 5,000 ڪيوسڪ واري بنيادي ماحولياتي وهڪري جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Ecological Assessment for Downstream Indus Impacts |url=https://www.aiib.org/en/projects/details/2024/_download/Pakistan/Ecological-Assessment-for-Downstream-Indus-Impacts-Biodiversity-Action-Plan.pdf |publisher=Asian Infrastructure Investment Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === نيڪالي نظام === سنڌ جي آبپاشي نظام سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ وڏي عرصي کان زرعي مسئلا رهيا آهن. آبپاشي کاتو سطحي نيڪال، ٽيوب ويلن، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جا منصوبا پڻ سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري جي زرعي علائقن مان کارو زميني ۽ نيڪاليءَ وارو پاڻي ڏکڻ طرف منتقل ڪرڻ لاءِ ٺاهيل وڏي نيڪالي نظام جو حصو آهي. منصوبي جو پهريون وڏو مرحلو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي بئنڪ، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان عمل هيٺ آيو ۽ 1997ع ۾ بند ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project |url=https://documents.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ايل بي او ڊي سان لاڳاپيل ٽائيڊل لنڪ ۽ ساحلي نيڪال واري نظام بابت 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ماحولياتي ۽ سماجي خدشا اڀريا. عالمي بئنڪ جي انسپيڪشن پينل مقامي آبادي، ٻوڏ جي خطري، ساحلي ڍنڍن ۽ ماحولياتي اثرن بابت جاچ ڪئي؛ ان کان پوءِ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا بحالي ۽ ساحلي تحفظ جا قدم تجويز ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project – Management Report |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري نيڪالي نظام سان لاڳاپيل ڊگهي مدي وارو منصوبو آهي، جنهن جا مختلف مرحلا قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻو، دادو ۽ ڄامشورو سميت اولهه سنڌ جي علائقن سان لاڳاپيل آهن. منصوبي جو مقصد کارو ۽ زرعي نيڪالي وارو پاڻي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن، خاص طور [[منڇر ڍنڍ]]، کان الڳ ڪري مناسب آئوٽ فال ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جا ڪجهه حصا اڃا مڪمل نه ٿيا آهن. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ عالمي بئنڪ جي سنڌ جي بحالي بابت ٽيڪنيڪل مشاورت ۾ به ساڄي ڪناري جي نيڪاليءَ جي محدود گنجائش ۽ رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين جي اڻپوري حالت کي اهم مسئلن مان شمار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Flood Recovery and Reconstruction Platform |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099022825073520714/pdf/P179981-cae3b8b1-4760-4c77-aabb-547025a2ab8a.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبپاشي ادارا ۽ انتظامي سڌارا === سنڌ ۾ آبپاشي جو بنيادي انتظام [[سنڌ آبپاشي کاتو]] سنڀالي ٿو. ان جي فيلڊ ڍانچي ۾ گڊو بئراج ريجن، سکر بئراج کاٻي ۽ ساڄي ڪناري جا ريجن، ڪوٽڙي بئراج ريجن، ڏاکڻي سنڌ جو نيڪالي ريجن، ننڍن ڊيمن وارو ادارو ۽ مختلف ترقياتي منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ آبپاشي انتظام ۾ آبادگارن جي شموليت وڌائڻ لاءِ ادارياتي سڌارا متعارف ڪرايا ويا. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] 1998ع ۾ قائم ٿي. ان سان گڏ ايريا واٽر بورڊ ۽ فارمر آرگنائيزيشنز قائم ڪيون ويون، جن کي چونڊيل ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي انتظام، سار سنڀال ۽ آبياڻي گڏ ڪرڻ ۾ ڪردار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Water Charging in Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/MetaMeta_Watercharging_Sindh.pdf |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === واهن ۽ شاخن جي لائيننگ === سنڌ جا ڪيترائي آبپاشي واهه مٽيءَ مان ٺهيل آهن، جنهن سبب پاڻيءَ جو سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ ۽ ٽيل اينڊ تائين پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ سنڌ حڪومت '''ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي ڪنڪريٽ لائيننگ''' جو منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي جو منظور ٿيل پي سي-ون تقريباً 13.828 ارب رپين جو هو ۽ 109 چونڊيل چينلن جي لڳ ڀڳ 860 ميل ڊگهي حصي کي لائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. آبپاشي کاتي جي موجوده منصوبي واري صفحي موجب 56 چينلن جي لائيننگ مڪمل، 32 تي ڪم جاري ۽ 21 چينل هڪ مرحلي تي اڃا ايوارڊ ٿيڻا هئا.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جديد پاڻي ۽ زرعي سڌارا === [[سنڌ واٽر اينڊ ايگريڪلچر ٽرانسفارميشن پراجيڪٽ]] 2022ع کان عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ وڏو منصوبو آهي. ان جو مقصد پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام کي بهتر ڪرڻ، آبپاشي خدمتن کي جديد بڻائڻ، زرعي پيداوار ۽ موسمي پائيداري وڌائڻ ۽ ننڍن آبادگارن جي مدد ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-water-and-agriculture-transformation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع جي عالمي بئنڪ جي عملدرآمد رپورٽ موجب منصوبي ۾ پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام، آبپاشي سڌارن، موسمي لحاظ کان موافق زراعت ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان متاثر ننڍن آبادگارن جي بحاليءَ جا حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Implementation Status and Results Report – Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099062326030513469 |publisher=World Bank |date=23 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئراجز امپروومينٽ پراجيڪٽ تحت گڊو ۽ سکر سميت پراڻن بئراجن جي بحالي، گيٽن، مشيني نظام ۽ ٻوڏ جي حفاظت کي بهتر ڪرڻ تي پڻ ڪم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Barrages Improvement Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099081826170036586 |publisher=World Bank |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٻوڏ جي حفاظت ۽ حفاظتي بند === سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند، لوپ بند ۽ اسپر ٻوڏ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ آباد زمينن ۽ شهرن کي بچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. آبپاشي کاتي جي بئراج ريجن وارين فهرستن ۾ گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي نظام سان لاڳاپيل سوين ميل بند شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2010ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن آبپاشي، نيڪالي ۽ حفاظتي بندن جي ڪمزورين کي نمايان ڪيو. 2022ع کان پوءِ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ تحت بندن، واهن، ڊرينن ۽ ننڍن ڊيمن جي مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي. عالمي بئنڪ موجب 208 وڏن ڀڃڪڙين کي بند يا مضبوط ڪيو ويو ۽ 205 ڪلوميٽر حفاظتي بند وڌيڪ پائيدار معيارن تي بحال ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Building Resilience, Uplifting Communities in South Asia |url=https://www.worldbank.org/en/results/2025/06/23/building-resilience-uplifting-communities-in-south-asia |publisher=World Bank |date=23 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڍنڍون ۽ آبي ذخيرا === سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام سان ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي آبي ذخيرا ڳنڍيل آهن. انهن مان [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ [[چوٽياريون ذخيرو]] خاص اهميت رکن ٿا. [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ذريعي ڪوٽڙي بئراج مان پاڻي ملي ٿو ۽ اها ڪراچيءَ سميت هيٺين سنڌ جي پيئڻ جي پاڻيءَ ۽ آبپاشي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ڪينجهر جي وڌ ۾ وڌ درج ڪيل سطح تي ان جي مقدار تقريباً 0.66 MAF آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[چوٽياريون ذخيرو]] نارا ڪئنال نظام سان ڳنڍيل پاڻيءَ جو ذخيرو آهي، جڏهن ته [[منڇر ڍنڍ]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري قدرتي ڍنڍ ۽ نيڪالي نظام سان لاڳاپيل اهم آبي جسم آهي. === ننڍا ڊيم ۽ برساتي پاڻي === سنڌ آبپاشي کاتي جي [[ننڍن ڊيمن جي تنظيم]] کيرٿر، ڪوهستان ۽ ٻين برساتي علائقن ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مقامي آبپاشي لاءِ ننڍا ڊيم ۽ ريٽينشن ويئر تعمير ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ سان لاڳاپيل وڏن ذخيرن ۾ [[حب ڊيم]] پڻ شامل آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد تي واقع آهي ۽ بنيادي طور ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جي فراهمي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم آهي. [[چوٽياريون ذخيرو]] سنڌ اندر نارا ڪئنال سان ڳنڍيل اهم آبپاشي ذخيرو آهي. === پاڻيءَ جي انتظام جا چئلينج === سنڌ جي آبپاشي نظام کي پاڻيءَ جي موسمي ۽ سالياني کوٽ، واهن جي پڇاڙيءَ تائين غيربرابر فراهمي، سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ، نيڪالي جي محدود گنجائش، پراڻي بئراج ۽ ڪئنال ڍانچي، ٻوڏ، موسمي تبديلي ۽ سنڌو ڊيلٽا لاءِ ماحولياتي وهڪري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. سنڌ جي 2023ع واري پاڻي پاليسي پاڻيءَ جي وسيلن کي زرعي استعمال کان وڌيڪ وسيع فريم ورڪ ۾ ڏسي ٿي، جنهن ۾ پيئڻ جو پاڻي، صنعت، ماحولياتي نظام، زميني پاڻي، ٻوڏ ۽ ڏڪار جي انتظام ۽ آبهوا جي تبديلي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/PagesContent/SindhWaterPolicy/SWP.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == واپار == {{Main|سنڌ جي معيشت|ڪراچي جي معيشت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي ڪنٽينر ٽرمينل؛ سنڌ جون بندرگاهون پاڪستان جي پرڏيهي واپار لاءِ بنيادي سامونڊي دروازا آهن.]] سنڌ پاڪستان جي واپار، بندرگاهي سرگرمين، مالياتي خدمتن ۽ برآمداتي صنعتن جو اهم مرڪز آهي. صوبي جي واپاري سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]]، وڏيون بئنڪون، واپاري ڪمپنيون، برآمداتي صنعتون ۽ وفاقي توڙي صوبائي واپاري ادارا موجود آهن.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', مالي سال 2024–25.</ref><ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years'', مالي سال 2024–25.</ref> سنڌ جو واپار صوبي جي صنعتي ۽ زرعي پيداوار سان گڏ پاڪستان جي ٻين صوبن جي درآمدي ۽ برآمدي مال جي گذرگاهه جي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي. ريلوي، قومي شاهراهن، ڪنٽينر ٽرمينلن، گودامن، سرد خانن ۽ بندرگاهن جي موجودگيءَ سبب ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو ملڪ جي سامونڊي لاجسٽڪس جو مکيه مرڪز بڻيل آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس پرڏيهي واپار جا انگ قومي سطح تي ماهوار، ٽه ماهي ۽ سالياني بنيادن تي مرتب ڪري ٿو. اهي انگ ڪسٽمز رڪارڊ ۽ درآمد ۽ برآمد جي دستاويزن تي ٻڌل هوندا آهن؛ ان ڪري صرف ڪراچي يا پورٽ قاسم مان روانو ٿيندڙ مال کي سنڌ جي پيداوار يا سنڌ جي پنهنجي برآمد قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics, ''External Trade Statistics'', 2026.</ref> === درآمد ۽ برآمد === سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن تان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، خوراڪي تيل، ڪيميائي شيون، مشينري، لوهه ۽ اسٽيل، ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين خام مالن جي وڏي مقدار درآمد ٿئي ٿي. برآمدي مال ۾ ڪپڙي ۽ تيار ٿيل لباس، چانور، سيمينٽ ۽ ڪلنڪر، چمڙو، سامونڊي خوراڪ، زرعي شيون، راندين ۽ انجنيئرنگ سان لاڳاپيل مصنوعات شامل ٿي سگهن ٿيون؛ انهن مان ڪيترين شين جي پيداوار سنڌ کان ٻاهر پڻ ٿيندي آهي. [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ڪراچي بندرگاهه مجموعي طور تقريباً '''53.951 ملين ٽن''' مال سنڀاليو، جنهن ۾ 41.675 ملين ٽن خشڪ مال ۽ 12.276 ملين ٽن مائع مال شامل هو. ساڳئي سال ڪنٽينر ٽرئفڪ تقريباً '''2.651 ملين ٽي اي يو''' رهي.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics: Overall Statistics and Cargo Throughput 2024–25''.</ref> [[پورٽ قاسم اٿارٽي]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ پورٽ قاسم جي مجموعي مال سنڀالڻ جي مقدار، ڪنٽينرن جي وزن سميت، تقريباً '''45.305 ملين ٽن''' هئي. ان مان غير ڪنٽينر درآمد ۽ برآمد 32.571 ملين ٽن، جڏهن ته ڪنٽينر ٿيل مال جو وزن لڳ ڀڳ 12.734 ملين ٽن هو. ان عرصي ۾ پورٽ قاسم جي ڪنٽينر ٽرمينل تان لڳ ڀڳ '''1.003 ملين ٽي اي يو''' ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years, 2024–25''.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#176B87; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ٻن وڏن بندرگاهن جي واپاري سرگرمي، 2024–25ع |- ! style="background:#1B6B93; color:white;" | بندرگاهه ! style="background:#2E8A99; color:white;" | مجموعي مال ! style="background:#4F709C; color:white;" | ڪنٽينر ٽرئفڪ ! style="background:#7A3E65; color:white;" | نمايان سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3;" | [[ڪراچي بندرگاهه]] | style="background:#EAF2F8;" | 53.951 ملين ٽن | style="background:#F4ECF7;" | 2.651 ملين ٽي اي يو | style="background:#FCEEF5; text-align:right;" | ڪنٽينر، خشڪ مال، پيٽروليم ۽ مائع بلڪ |- | style="background:#D5F5E3;" | [[پورٽ قاسم]] | style="background:#D6EAF8;" | 45.305 ملين ٽن | style="background:#E8DAEF;" | 1.003 ملين ٽي اي يو | style="background:#F5E6EE; text-align:right;" | ايل اين جي، پيٽروليم، ڪوئلو، اناج، چانور، سيمينٽ، ڪيميائي شيون ۽ ڪنٽينر |} <ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', 2024–25.</ref> <ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance'', 2024–25.</ref> === زرعي جنسن جو واپار === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي زرعي واپار ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، انب، ڪيلا، بصر، ٽماٽا، ڳاڙها مرچ، تيلدار فصل، ٻج ۽ مالداريءَ سان لاڳاپيل شيون شامل آهن. زرعي پيداوار جو هڪ حصو صوبي اندر استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته چانور، ڪپهه ۽ ڪپڙي جون شيون، کجور، ميوا، ڀاڄيون ۽ ڪجهه مصالحا ملڪي ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا. پورٽ قاسم جي سرڪاري انگن موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ان جي مختلف ٽرمينلن تان مجموعي طور گهٽ ۾ گهٽ '''1.774 ملين ٽن چانور''' برآمد ٿيا؛ ان ۾ ملٽي پرپز ٽرمينل تان 1.206 ملين ٽن ۽ فوجي اڪبر پورٽيا ٽرمينل تان 568 هزار ٽن شامل هئا. ساڳئي بندرگاهه تان ٻج، خوراڪي تيل ۽ ڀاڻ جي وڏي مقدار پڻ درآمد ڪئي وئي.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance: Import/Export Statistics 2024–25''.</ref> زرعي شين جي واپار ۾ فصل جي معيار، نمي، درجابندي، پيڪنگ، سرد زنجير، گودام، آمدرفت ۽ بين الاقوامي خوراڪي ۽ نباتاتي معيار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. صوبي ۾ باغباني ۽ تازين زرعي شين جي برآمد لاءِ سرد خانن، ڪنٽرول ٿيل ماحول وارن ذخيرن ۽ پروسيسنگ سهولتن جي واڌ تي پڻ ڌيان ڏنو ويو آهي. === زرعي مارڪيٽون === سنڌ ۾ زرعي پيداوار جي هول سيل خريد ۽ وڪري کي تاريخي طور '''زرعي پيداوار مارڪيٽن واري قانون''' ۽ ان هيٺ قائم مارڪيٽ ڪميٽين وسيلي منظم ڪيو ويندو رهيو آهي. قانون تحت حڪومت ڪنهن علائقي کي زرعي مارڪيٽ ايريا قرار ڏئي سگهي ٿي، ۽ مارڪيٽ ڪميٽيون واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ، نيلامي، وزن، ادائيگي ۽ مارڪيٽ جي انتظام سان لاڳاپيل ڪم انجام ڏين ٿيون.<ref>Government of Sindh, ''Agricultural Produce Markets Act, 1939/1940'', جيئن سنڌ ۾ لاڳو ۽ ترميم ٿيل.</ref> 2019ع واري ترميم ذريعي زرعي مارڪيٽن جي ڍانچي ۾ خانگي مارڪيٽن ۽ مارڪيٽ ڪمپنين لاءِ به قانوني گنجائش پيدا ڪئي وئي. ترميم ٿيل قانون ۾ ''جنرل مارڪيٽ''، ''نوٽيفائيڊ مارڪيٽ''، ''پرائيويٽ مارڪيٽ'' ۽ ''مارڪيٽ ڪمپني'' جهڙا تصور شامل ڪيا ويا.<ref>Provincial Assembly of Sindh, ''Agricultural Produce Markets (Amendment) Act, 2019'', شايع ٿيل 2020ع.</ref> سنڌ زراعت کاتي جي مارڪيٽنگ شعبي جا ڪم زرعي مارڪيٽن جو قيام، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جي نگراني ۽ مارڪيٽ ڪميٽين ذريعي واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ شامل آهن.<ref>Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh, ''Agriculture Marketing Functions''.</ref> === چيمبرز آف ڪامرس ۽ واپاري تنظيمون === سنڌ ۾ ڪاروباري برادريءَ جي نمائندگي لاءِ ڪيترائي چيمبر آف ڪامرس ۽ صنعت، واپاري انجمنون ۽ شعبي وار تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. اهي ادارا ڪاروباري پاليسي، ٽيڪس، برآمد، صنعت، انفراسٽرڪچر، توانائي ۽ سرڪاري ضابطن بابت حڪومت ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ رابطي جو ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] ملڪ جي وڏن واپاري چيمبرن مان هڪ آهي. اهو 1959ع ۾ ڪراچيءَ جي چار واپاري تنظيمن جي ضم ٿيڻ سان قائم ٿيو ۽ ڪراچي جي ڪاروباري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref>Karachi Chamber of Commerce and Industry, ''About KCCI''.</ref> [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپاري ۽ صنعتي شعبي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] مٿين سنڌ جي واپاري سرگرمين لاءِ اهم ادارو آهي؛ سکر چيمبر پنهنجي قيام جو سال 1962ع ڄاڻائي ٿو.<ref>Pakistan Scientific and Technological Information Centre, ''Chambers of Commerce & Industry of Pakistan''.</ref><ref>Sukkur Chamber of Commerce & Industry, ''About SCCI'', 2026.</ref> ان کان سواءِ لاڙڪاڻي، ميرپورخاص، خيرپور، دادو، شهيد بينظير آباد، گهوٽڪي ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ مقامي چيمبر يا واپاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] جو مرڪز پڻ ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي ڪري ٿو. ==== اهم واپاري ادارا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم واپاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#76448A; color:white;" | ادارو ! style="background:#2874A6; color:white;" | مرڪز ! style="background:#148F77; color:white;" | ڪردار |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | واپاري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3;" | حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپار ۽ صنعت جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | سکر | style="background:#E8F6F3;" | مٿين سنڌ جي واپاري ۽ صنعتي مفادن جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | پاڪستان ۾ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | برآمدات جي واڌاري، واپاري وفدن، نمائش ۽ بين الاقوامي مارڪيٽنگ |- | style="background:#EBDEF0;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپار جي منڊي |} === اسٽاڪ ايڪسچينج === [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|ساڄو|اڳوڻي [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۾ واپاري تقريب؛ موجوده [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ آهي.]] [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو رجسٽرڊ ۽ مرڪزي دفتر ڪراچي جي اسٽاڪ ايڪسچينج روڊ تي واقع آهي. موجوده ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي انضمام کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ حصص، بانڊن ۽ ٻين سيڪيورٽيز لاءِ پاڪستان جي مرڪزي منظم منڊي آهي.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''Corporate Information'', 2026.</ref> ايڪسچينج جو بنيادي ڪم سيڙپڪارن ۽ لسٽ ٿيل ڪمپنين لاءِ حصص ۽ ٻين منظور ٿيل مالي اوزارن جي خريد ۽ وڪري لاءِ منظم، شفاف ۽ ضابطي هيٺ مارڪيٽ فراهم ڪرڻ آهي. 30 جون 2025ع تائين پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج تي مختلف قسمن جا 17 مارڪيٽ انڊيڪس درج هئا.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''About Us'', 2025.</ref> === برآمدات جي واڌاري === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي برآمداتي واپار جي ادارياتي ڍانچي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو واپاري وفدن، بين الاقوامي نمائش، خريدارن ۽ وڪرو ڪندڙن جي ملاقاتن، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڪستاني شين جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿو. وفاقي واپاري پاليسيءَ ۾ ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان کي ملڪ جي بنيادي واپار واڌاري واري ادارن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد برآمد ڪندڙن کي نون مارڪيٽن تائين رسائي، نمائش ۽ برانڊنگ ۾ سهڪار ڏيڻ آهي.<ref>Ministry of Commerce, Government of Pakistan, ''Strategic Trade Policy Framework''.</ref> سنڌ جي اهم برآمداتي شعبن ۾ ڪپڙو ۽ لباس، چانور، چمڙي جون شيون، سامونڊي خوراڪ، سرجيڪل ۽ انجنيئرنگ شين جي ٽرانزٽ، زرعي پيداوار ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ شامل آهن، پر سرڪاري قومي واپار جا انگ عام طور صوبي جي اصل پيداوار موجب جدا نه ڪيا ويندا آهن. === واپاري ميلا ۽ نمائشون === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ قومي ۽ بين الاقوامي واپاري نمائش ۽ ميلن جو اهم مرڪز.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] سنڌ ۽ پاڪستان جو اهم واپاري نمائش مرڪز آهي، جتي ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، زرعي شين، دفاع، انجنيئرنگ، صحت، تعمير، گاڏين ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون ٿين ٿيون. ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان طرفان منعقد ٿيندڙ وڏين نمائش ۾ '''ايڪسپو پاڪستان'''، '''ٽيڪسٽائيل ايڪسپو''' ۽ '''فوڊ ايگ پاڪستان''' شامل آهن. 2025ع ۾ ٽئين بين الاقوامي فوڊ ۽ ايگريڪلچر نمائش '''فوڊ ايگ پاڪستان''' 25 کان 27 نومبر تائين ڪراچي ايڪسپو سينٽر ۾ منعقد ڪئي وئي.<ref>Trade Development Authority of Pakistan, ''FoodAg Pakistan 2025 – Exhibitors Brochure''.</ref> اهڙيون نمائشون مقامي ڪمپنين کي پرڏيهي خريدارن، درآمد ڪندڙن، ورهائيندڙن ۽ سيڙپڪارن سان ڪاروباري لاڳاپا قائم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون. === آبي بندرگاهون === {{Main|ڪراچي بندرگاهه|پورٽ قاسم}} [[فائل:Port Qasim.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[پورٽ قاسم]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي واپار جو ٻيو وڏو بندرگاهي مرڪز.]] سنڌ جي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ملڪ جي سامونڊي واپار، ماهيگيري ۽ بندرگاهي معيشت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ هلندڙ تجارتي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، واقع آهن. ڪراچي بندرگاهه تي ڪنٽينر، عام خشڪ مال، بلڪ ڪارگو ۽ پيٽروليم لاءِ الڳ سهولتون موجود آهن. 2024–25ع ۾ هتي 53.951 ملين ٽن مال ۽ 2.651 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics 2024–25''.</ref> پورٽ قاسم ڪراچي جي ڏکڻ اوڀر ۾ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ واقع آهي. بندرگاهه وٽ ڪنٽينر، ايل اين جي، تيل، ڪيميائي مواد، اناج ۽ ڀاڻ، ڪوئلو ۽ بلڪ ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل آهن. مالي سال 2024–25ع ۾ هتي 45.305 ملين ٽن مجموعي ڪارگو ۽ 1.003 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance 2024–25''.</ref> [[فائل:Bahra (ship, 2012), IMO 9595008, Port Qasim, Karachi, Pakistan 20170829 162927.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پورٽ قاسم]] وٽ واپاري جهاز؛ سامونڊي مال برداري سنڌ جي بين الاقوامي واپار جو بنيادي ذريعو آهي.]] === خشڪي وارا واپاري ۽ لاجسٽڪ مرڪز === سنڌ ۾ بندرگاهن کان ملڪ جي اندرين علائقن تائين مال پهچائڻ لاءِ روڊ، ريلوي، ڪنٽينر يارڊ، ڪسٽمز گودام ۽ اندروني ڪارگو ٽرمينل ڪم ڪن ٿا. ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم ٻنهي کي قومي شاهراهه ۽ پاڪستان ريلوي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ذريعي درآمدي ۽ برآمدي مال سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواهه ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچيءَ ۾ مختلف آف ڊاڪ ٽرمينل، ڪنٽينر يارڊ ۽ ڪسٽمز بانڊڊ سهولتون بندرگاهي مال جي ڪليئرنس ۽ اندروني منتقلي ۾ استعمال ٿين ٿيون. حيدرآباد ۽ سکر جهڙا مرڪزي شهر پڻ سنڌ جي اتر–ڏکڻ روڊ ۽ ريل واپاري محور تي اهم سامان ورهائڻ جا مرڪز آهن. ''خشڪي بندر'' جي اصطلاح کي هتي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڪنٽينر ٽرمينل يا ڪسٽمز اسٽيشن کي باضابطه طور سرڪاري ''ڊرائي پورٽ'' جو درجو حاصل ناهي. ان ڪري موجوده سرڪاري ڪسٽمز فهرست کان سواءِ ڪنهن مخصوص سنڌي شهر کي ڊرائي پورٽ قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === ڊجيٽل واپار ۽ مجازي اثاثا === ڪراچي پاڪستان جي بئنڪنگ، مالي ٽيڪنالاجي، آن لائين واپار ۽ ڊجيٽل ادائيگين جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. آن لائين پرچون، ڊجيٽل ادائيگيون، موبائل بئنڪنگ ۽ مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ سان سنڌ جي شهري واپاري نظام ۾ ڊجيٽل خدمتن جو ڪردار وڌيو آهي. مجازي اثاثن ۽ ڪرپٽو ڪرنسي بابت پاڪستان جو قانوني ڍانچو 2025–26ع ۾ وڏي تبديلي مان گذريو. '''مجازي اثاثن واري قانون 2026ع''' تحت [[پاڪستان ورچوئل ايسٽس ريگيوليٽري اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي مجازي اثاثن جون خدمتون فراهم ڪندڙ ادارا ۽ مجازي اثاثن جا جاري ڪندڙ ادارا لائسنس ڪرڻ، ضابطو آڻڻ ۽ نگراني ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Government of Pakistan, ''Virtual Assets Act, 2026''.</ref> قانون موجب مجازي اثاثن سان لاڳاپيل مخصوص ڪاروباري خدمتون لائسنس کان سواءِ هلائڻ جي اجازت ناهي، ۽ نئين ڪمپنيءَ کي اهڙي ڪاروبار لاءِ پهرين ريگيوليٽري اٿارٽي کان اعتراض نه هجڻ جو سرٽيفڪيٽ ۽ پوءِ لائسنس حاصل ڪرڻو پوي ٿو.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Virtual Assets Act, 2026'', sections 18–20.</ref> 2026ع ۾ مجازي اثاثن جي خدمتن بابت تفصيلي ضابطا پڻ عوامي صلاح مشوري لاءِ جاري ڪيا ويا. سنڌ يا ڪراچي ۾ ڪرپٽو اثاثن جي واپار جي مقدار بابت معتبر صوبائي سرڪاري انگ موجود نه هئڻ سبب هن شعبي جو صوبائي حصو قطعي انگن ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Draft Pakistan Virtual Asset Services Regulations, 2026''.</ref> == بئنڪاري ۽ مالياتي نظام == {{Main|پاڪستان ۾ بئنڪاري}} [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر، [[ڪراچي]]؛ پاڪستان جي مرڪزي بئنڪ ۽ بئنڪاري نظام جو بنيادي نگران ادارو.]] سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي بئنڪاري ۽ مالياتي نظام جو اهم مرڪز آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ملڪ جون ڪيتريون وڏيون تجارتي بئنڪون، مالياتي ادارا، انشورنس ڪمپنيون، اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنيون ۽ [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ شهر ۾ مرڪوز آهن. ان ڪري ڪراچي نه رڳو سنڌ پر پاڪستان جي بئنڪاري، سرمائي بازار، ڪارپوريٽ فنانس ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪزي شهر آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – March 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-march-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ بئنڪاري خدمتون سرڪاري ۽ خانگي تجارتي بئنڪن، اسلامي بئنڪن، مائڪرو فنانس بئنڪن، ترقياتي مالياتي ادارن، زرعي ۽ ننڍن ڪاروبارن جي قرض ڏيندڙ ادارن ۽ ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري خدمتن ذريعي فراهم ٿين ٿيون. بئنڪن ۽ مائڪرو فنانس بئنڪن جي لائسنسنگ، ضابطي ۽ نگرانيءَ جو بنيادي وفاقي اختيار [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] وٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – December 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-dec-2025 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] صوبي ۽ علائقي وار جمع پونجي، قرضن، زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا ۽ ٻين بئنڪاري انگن اکرن کي پڻ مرتب ڪري ٿو. اسٽيٽ بئنڪ جي جون 2026ع واري شمارياتي بليٽن ۾ بئنڪاري نظام سان گڏ پئسي ۽ قرض، سرمائي بازار، سرڪاري قرض ۽ ٻين مالياتي شعبن جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Statistical Bulletin – June 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistical-bulletin/412/statistical-bulletin-june-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي جو مالياتي مرڪز === ڪراچيءَ جي مالياتي اهميت جو هڪ بنيادي سبب ملڪ جي مرڪزي بئنڪ، اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ وڏن بئنڪاري ۽ ڪارپوريٽ ادارن جو هتي مرڪوز هجڻ آهي. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي ۽ رجسٽرڊ دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي، جتي لسٽ ٿيل ڪمپنين جي حصص ۽ ٻين منظور ٿيل سيڪيورٽيز جو واپار ٿئي ٿو. اهڙيءَ ريت شهر جو مالياتي نظام بئنڪنگ کان اڳتي سرمائي بازار، انشورنس، اثاثا انتظام، سيڙپڪاري، پرڏيهي ناڻي، ادائيگين ۽ ڪارپوريٽ مالي خدمتن تائين پکڙيل آهي. [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو ڪراچيءَ ۾ واقع مرڪزي واپاري علائقو؛ سرمائي بازار سنڌ جي مالياتي شعبي جو اهم حصو آهي.]] === سنڌ بئنڪ === {{Main|سنڌ بئنڪ}} '''[[سنڌ بئنڪ]]''' سنڌ حڪومت جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي. بئنڪ 29 آڪٽوبر 2010ع تي '''10 ارب رپين''' جي شروعاتي سرمائي سان قائم ڪئي وئي، جيڪو مڪمل طور [[سنڌ حڪومت]] طرفان فراهم ڪيو ويو، ۽ اپريل 2011ع ۾ مڪمل بئنڪاري ڪاروبار شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ جو نيٽ ورڪ صرف سنڌ تائين محدود ناهي. 2026ع ۾ بئنڪ جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان جون '''330 آن لائين شاخون''' پاڪستان جي 169 شهرن ۽ ڳوٺن ۾ قائم هيون، جن مان '''58 اسلامي بئنڪاري لاءِ مخصوص''' هيون. انتظامي طور 97 شاخون سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقي، 109 ڪراچي ۽ بلوچستان واري ڏاکڻي علائقي ۽ 124 پنجاب، اسلام آباد، خيبر پختونخواهه ۽ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير تي مشتمل اترئين علائقي ۾ ورهايل هيون.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي پڄاڻيءَ تي سنڌ بئنڪ جا مجموعي قرض ۽ اڳواٽ رقمون '''170.502 ارب رپيا'''، خالص قرض '''147.521 ارب رپيا''' ۽ گراهڪن جون جمع پونجي ۽ ٻيا اڪائونٽ '''342.091 ارب رپيا''' هئا. ساڳئي وقت بئنڪ جي مجموعي ايڪوٽي 33.548 ارب رپيا، ٽيڪس کان اڳ منافعو 6.367 ارب رپيا ۽ ٽيڪس کان پوءِ منافعو 3.355 ارب رپيا رهيو. بئنڪ جو سرمائي ڪفايت تناسب 25.04 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ عام تجارتي بئنڪاري سان گڏ زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا، صارف قرض، اسلامي بئنڪاري، جمع اڪائونٽ ۽ ٻين بئنڪاري خدمتن ۾ ڪم ڪري ٿي. بئنڪ جون سالياني ۽ عبوري مالي رپورٽون، سرمائي ڪفايت ۽ ليڪوڊٽي بابت ريگيوليٽري ظاهرناما پڻ باقاعدي شايع ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Financials |url=https://www.sindhbank.com.pk/financials/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ === '''[[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]]''' سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت مائڪرو فنانس بئنڪ آهي. اها 27 مارچ 2015ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 3 مئي 2016ع تي ڪراچيءَ مان مائڪرو فنانس ڪاروبار شروع ڪيائين. ان جي شروعاتي ادا ڪيل سرمائي 750 ملين رپيا هئي، جيڪا بعد ۾ وڌائي '''هڪ ارب رپيا''' ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي باقاعده لائسنس يافته مائڪرو فنانس بئنڪ طور درج ڪري ٿو. بئنڪ کي هاڻي ملڪ گير سطح تي مائڪرو فنانس خدمتون هلائڻ جي اجازت پڻ حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Microfinance Banks |url=https://www.sbp.org.pk/sbp-regulated-institutions/microfinance-banks |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ جو بنيادي مقصد گهٽ آمدني وارن گهراڻن، ننڍن ڪاروبارن ۽ خاص طور عورتن تائين رسمي مالي خدمتن جي رسائي وڌائڻ آهي. ان جي قرضن ۾ عورتن لاءِ '''سجاڳ عورت قرض'''، مالداري قرض، ماهيگيري قرض، زرعي قرض، ڪاروباري قرض، سون تي قرض ۽ رهائشي ۽ عام مقصدن جا قرض شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Microfinance Bank Limited |url=https://sindhmfb.com/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيٽ بئنڪ جي 2025ع واري مالياتي استحڪام جائزي ۾ سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي ملڪ جي فعال مائڪرو فنانس بئنڪن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Financial Stability Review 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/FSR/2025/Complete%20FSR%202025.pdf |publisher=State Bank of Pakistan |year=2026 |at=Annexure VIII |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوآپريٽو بئنڪاري === سنڌ ۾ ڪوآپريٽو قرضن جي تاريخ خاص طور زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽين سان لاڳاپيل رهي آهي. '''سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ لميٽيڊ''' صوبي جي ڪوآپريٽو قرض واري نظام جو مٿيون ادارو هو. [[فيڊرل بئنڪ فار ڪوآپريٽوز]] جي قيام کان پوءِ سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي 1977ع واري وفاقي ڪوآپريٽو بئنڪ قانون تحت صوبائي اپيڪس بئنڪ جي حيثيت حاصل ٿي. وفاقي بئنڪ سنڌ حڪومت جي مڪمل ضمانت تي ان وسيلي موسمي زرعي ۽ ٽريڪٽر قرض فراهم ڪندي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240804155535/https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |url-status=dead}}</ref> قرضن جي واپسيءَ ۾ مسئلن کان پوءِ وفاقي بئنڪ 1989ع کان سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي نوان قرض ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا. سنڌ حڪومت موجب بئنڪ جي بحالي يا ٻيهر فعال ڪرڻ بابت معاملو بعد ۾ صوبائي حڪومت آڏو آندو ويو ۽ '''20 جنوري 2004ع''' تي سنڌ ڪابينا اصولي طور بئنڪ کي تحليل ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي مائڪرو ڪريڊٽ بئنڪ قائم ڪرڻ جي تجويز منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240804155535/https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |url-status=dead}}</ref> ان ڪري سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي موجوده فعال تجارتي بئنڪ طور درج ڪرڻ بدران سنڌ جي '''تاريخي ڪوآپريٽو مالياتي نظام''' هيٺ بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. موجوده مائڪرو فنانس نظام ۾ [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] الڳ، اسٽيٽ بئنڪ کان لائسنس يافته ادارو آهي. === سرڪاري فنڊن جو انتظام === سنڌ حڪومت پنهنجي مخصوص فنڊن ۽ ڊگهي مدي وارن مالي اثاثن جي انتظام لاءِ پڻ الڳ ادارتي ڍانچو قائم ڪيو آهي. '''سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس''' 2013ع جي سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو، جنهن جو قانوني مقصد سنڌ حڪومت ۽ ان جي ادارن جي فنڊن جي سيڙپڪاريءَ جو مؤثر انتظام ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Fund Management House Act, 2013 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=SpecializedUnits%5CFMH%5CSindh+Fund+Management+House+Act%2C+2013.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |date=29 October 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي فنڊ انتظامي ڍانچي ۾ '''سنڌ صوبائي پينشن فنڊ''' ۽ '''سنڌ جنرل پروويڊنٽ انويسٽمينٽ فنڊ''' جهڙا وڏا فنڊ شامل آهن. انهن فنڊن جو مقصد مستقبل جي سرڪاري ذميوارين لاءِ سرمايو گڏ ڪرڻ ۽ ان کي مقرر سيڙپڪاري پاليسيءَ تحت منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Funds Managed by the Sindh Fund Management House |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-21-22%2FVOLUME+-+I.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري === سنڌ ۾ روايتي بئنڪ شاخن سان گڏ موبائل ۽ انٽرنيٽ بئنڪاري، اي ٽي ايم، پوائنٽ آف سيل، فوري ادائيگي ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاريءَ جو استعمال پڻ وڌيو آهي. اهي خدمتون خاص طور اهڙن علائقن ۾ مالي شموليت لاءِ اهم آهن، جتي روايتي بئنڪ شاخن تائين رسائي محدود آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] برانچ کان سواءِ بئنڪاري بابت ٽه ماهي انگ جاري ڪري ٿو. 2026ع ۾ پڻ انهن خدمتن بابت باقاعده ٽه ماهي رپورٽون جاري ٿي رهيون هيون، جيڪي ايجنٽن، اڪائونٽن ۽ ڊجيٽل ٽرانزيڪشنن جي قومي واڌ کي ماپين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Quarterly Branchless Banking Newsletters |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/quarterly-branchless-banking-newsletters |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا مالياتي ادارا === سنڌ ۾ موجود هر بئنڪ کي “سنڌ جو مالياتي ادارو” چوڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيتريون بئنڪون وفاقي قانون تحت قائم قومي ادارا آهن، جن جو سنڌ ۾ رڳو هيڊ آفيس يا شاخون آهن. هيٺ ڏنل فهرست ۾ سنڌ حڪومت سان سڌي ادارياتي وابستگي رکندڙ ادارن ۽ سنڌ ۾ واقع اهم قومي مالياتي ادارن جي نوعيت الڳ ڏيکاري وئي آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم بئنڪاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#2F75B5; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | ملڪيت / دائرو ! style="background:#7030A0; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سنڌ بئنڪ]] | style="background:#EAF2F8;" | تجارتي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | سنڌ حڪومت | style="background:#F3E5F5;" | تجارتي، زرعي، صارف ۽ اسلامي بئنڪاري |- | style="background:#BDD7EE;" | [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] | style="background:#D6EAF8;" | مائڪرو فنانس بئنڪ | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت | style="background:#EADCF0;" | گهٽ آمدني وارن گهراڻن، عورتن ۽ ننڍن ڪاروبارن جي مالي شموليت |- | style="background:#D9EAF7;" | سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#EAF2F8;" | تاريخي ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي ڪوآپريٽو نظام | style="background:#F3E5F5;" | زرعي ڪوآپريٽو قرض؛ بعد ۾ تحليل جي عمل هيٺ |- | style="background:#BDD7EE;" | سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس | style="background:#D6EAF8;" | سرڪاري فنڊ انتظام | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ حڪومت | style="background:#EADCF0;" | سرڪاري فنڊن ۽ سيڙپڪاريءَ جو انتظام |- | style="background:#D9EAF7;" | [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | مرڪزي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي / قومي | style="background:#F3E5F5;" | مالياتي پاليسي، ڪرنسي، بئنڪاري ضابطو ۽ مالياتي استحڪام |- | style="background:#BDD7EE;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | سرمائي بازار | style="background:#C6E0B4;" | قومي | style="background:#EADCF0;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپاري منڊي |} == خدمتن وارا شعبا == [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي]] پاڪستان جو اهم مالياتي، واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي؛ شهر ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سميت ڪيترن قومي مالياتي ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن.]] سنڌ جي معيشت ۾ [[خدمتن وارو شعبو]] واپار، بئنڪاري ۽ ماليات، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، تعليم، صحت، معلوماتي ٽيڪنالاجي، مواصلات، قانوني ۽ ٻين پيشاور خدمتن، ريئل اسٽيٽ، سياحت، مهمان نوازي ۽ سرڪاري انتظام تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو خدمتي مرڪز آهي، جتي ملڪ جا ڪيترائي اهم بئنڪاري، مالياتي، واپاري، بندرگاهي، هوابازي، صحت، تعليمي، قانوني، انجنيئرنگ ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ادارا مرڪوز آهن. [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[شهيد بينظيرآباد]]، [[ميرپورخاص]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تعليم، صحت، واپار، ٽرانسپورٽ، سرڪاري انتظام ۽ پيشاور خدمتون مقامي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذريعا آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي قومي حسابن ۾ خدمتن واري شعبي کي هول سيل ۽ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، رهائش ۽ خوراڪ جون خدمتون، معلومات ۽ مواصلات، ماليات ۽ انشورنس، ريئل اسٽيٽ، سرڪاري انتظام ۽ سماجي تحفظ، تعليم، انساني صحت ۽ سماجي ڪم ۽ ٻين خانگي خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مالي سال 2022–23ع ۾ قومي سطح تي خدمتن واري شعبي جو مجموعي قومي پيداوار ۾ حصو 58.41 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=National Census Report 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/National-Census-Report-2023.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Section 1.7.3, Services Sector |access-date=24 August 2026}}</ref> === صحت جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[فائل:Mariamman temple in JPMC karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڪراچي]] جي احاطي ۾ مريمّن مندر؛ اسپتال سنڌ جي وڏن تدريسي ۽ ٽئين درجي جي صحت مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[فائل:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] سان لاڳاپيل اسپتال، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خصوصي صحت ادارن مان هڪ.]] سنڌ ۾ صحت جون خدمتون سرڪاري، خانگي ۽ غير منافع بخش ادارن جي وسيع نظام ذريعي فراهم ٿين ٿيون. سرڪاري نظام ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون، ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز، ڳوٺاڻا صحت مرڪز، تعلقي ۽ ضلعي اسپتالون، تدريسي اسپتالون ۽ مخصوص بيمارين جا ادارا شامل آهن. [[سنڌ صحت کاتو]] صوبي ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ٽئين درجي جي صحت خدمتن سان گڏ ويڪسينيشن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ليڊي هيلٿ ورڪر پروگرام، هيپاٽائيٽس، ٽي بي ۽ ٻين عوامي صحت پروگرامن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ صحت کاتي جي ادارياتي ڄاڻ موجب صوبي جي سرڪاري صحت نظام ۾ هزارين ڊاڪٽر، نرسون، پيراميڊيڪل عملي ۽ ليڊي هيلٿ ورڪر ڪم ڪن ٿا. کاتي جي ڄاڻ ۾ 8 تدريسي اسپتالون، 20 مخصوص طبي ادارا، 16 ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون، 27 وڏيون اسپتالون، 50 تعلقي اسپتالون، 147 ڳوٺاڻا صحت مرڪز، 772 بنيادي صحت يونٽ، 1,499 ڊسپينسريون، 107 ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز ۽ 29 ميٽرنٽي هوم درج آهن.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل اسپتالون، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[قومي ادارو براءِ دل جون بيماريون]]، [[قومي ادارو براءِ ٻارن جون بيماريون]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال]] ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي ادارن ذريعي مخصوص ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون فراهم ٿين ٿيون. سنڌ صحت کاتو ضلعي وار صحت سهولتن جي حيثيت، بسترن، انتظام ۽ ڪم جي وقت بابت پڻ انگ شايع ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=District Wise Health Facilities |url=https://health.sindh.gov.pk/district-wise-health-facilities |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت جو شعبو ڊاڪٽرن ۽ نرسن کان سواءِ ڏندن جي ماهرن، فارماسسٽن، فزيوٿراپسٽن، ميڊيڪل ٽيڪنالاجسٽن، ليبارٽري عملي، پيراميڊيڪس، دائين، ليڊي هيلٿ ورڪرن ۽ صحت جي انتظامي عملي لاءِ پڻ روزگار جو اهم ذريعو آهي. === قانوني خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ عدليه}} [[فائل:The Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]، ڪراچي؛ عدالت جي تاريخي عمارت جو منظر.]] سنڌ ۾ قانوني خدمتن جو نظام عدالتن، وڪيلن، قانوني صلاحڪارن، سرڪاري قانون آفيسرن، پراسيڪيوشن، ڪارپوريٽ قانوني شعبن ۽ متبادل تڪراري حل جي خدمتن تي مشتمل آهي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] صوبي جي اعليٰ عدالت آهي، جڏهن ته ان جي ماتحت ضلعي ۽ سيشن عدالتون، سول عدالتون، جوڊيشل مئجسٽريٽن جون عدالتون ۽ مختلف خصوصي عدالتون ۽ ٽربيونل ڪم ڪن ٿا. ان کان علاوه ڪراچي ۾ سپريم ڪورٽ ۽ وفاقي شريعت عدالت جون رجسٽريون پڻ ڪم ڪن ٿيون. صوبي ۾ وفاقي ليبر واري قانون تحت [[اين آي آر سي]] جون بينچون پڻ ڪم ڪن ٿيون. وڪالت جي پيشي جي صوبائي ريگيوليٽري ڍانچي ۾ [[سنڌ بار ڪائونسل]] بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها قانون موجب وڪيلن جي داخلا، پيشاور ضابطن ۽ بار سان لاڳاپيل انتظامي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ [[ڪراچي بار ايسوسيئيشن]]، سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن ۽ مختلف ضلعن جون بار ايسوسيئيشنون پڻ قانوني پيشي جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Verified List of Advocates – Karachi Bar Association 2026 |url=https://app.sindhbarcouncil.org/KBA_Election_2026/Additional_List_Karachi_Bar_Association.pdf |publisher=Sindh Bar Council |date=6 May 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي وڏي ڪارپوريٽ معيشت سبب صوبي جي قانوني شعبي ۾ روايتي سول ۽ فوجداري وڪالت سان گڏ ڪمپني قانون، بئنڪاري، ٽيڪسيشن، سامونڊي واپار، دانشورانه ملڪيت، مزدور قانون، تجارتي معاهدن ۽ ثالثي جون خدمتون پڻ اهم آهن. === تعليم ۽ تدريس جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} سنڌ ۾ تعليم جو شعبو سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، فني ۽ ووڪيشنل ادارن، مدرسن ۽ ٻين تربيتي ادارن تي مشتمل آهي. تدريس سان گڏ هن شعبي ۾ تحقيق، تعليمي انتظام، نصاب سازي، امتحاني خدمتون، لائبريري ۽ تعليمي ٽيڪنالاجي پڻ شامل آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] ۽ صوبي جون طبي، انجنيئرنگ ۽ خانگي يونيورسٽيون اهم تعليمي ۽ تحقيقي مرڪز آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] جي موجوده فهرست ۾ سنڌ جون سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون ۽ انهن جا منظور ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref>{{cite web |title=HEC Recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506225913/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |url-status=dead}}</ref> اعليٰ تعليمي ادارا تدريس کان علاوه سائنسي تحقيق، ڪاروباري جدت ۽ صنعت سان علمي رابطي جون خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي منظور ٿيل تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسن واري فهرست ۾ سنڌ جون ڪيتريون يونيورسٽيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Established Offices of Research, Innovation and Commercialization |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803000128/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |url-status=dead}}</ref> === انجنيئرنگ، فني ۽ ووڪيشنل خدمتون === [[فائل:NED University White House.png|thumb|300px|کاٻو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي مرڪزي انتظامي عمارت، [[ڪراچي]].]] سنڌ ۾ انجنيئرنگ ۽ فني خدمتون تعمير، بجلي، توانائي، صنعت، آبپاشي، مواصلات، پيٽروليم، کان کني، بندرگاهن، انفراسٽرڪچر، ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر سميت ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن. ڪراچي ۽ ڄامشوري ۾ قائم وڏن انجنيئرنگ ادارن سان گڏ صوبي جي ٻين شهرن ۾ پڻ انجنيئرنگ يونيورسٽيون، پولي ٽيڪنڪ ۽ فني تربيت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي|سنڌ فني تعليم ۽ ووڪيشنل تربيت اٿارٽي]] صوبي جي سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارن جي انتظام ۽ تربيت جو اهم ادارو آهي. ان جي ادارن ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس، سافٽويئر، ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ، پاور، مائننگ، ميڪاٽرونڪس، تعمير، زرعي مشينري ۽ ٻين فني شعبن ۾ ڊپلوما ۽ مهارتي تربيت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Employment Through Skill – Technical and Vocational Training Programmes |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/AdmissionNoticeforAS2022_23.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع واري تعليمي سيشن ۾ اٿارٽيءَ چين جي فني ادارن سان گڏ ڪوئلي جي کاڻ، سول ۽ تعميراتي انجنيئرنگ، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، بجلي، زميني سروي، پاڻي جي تحفظ ۽ هائيڊرو پاور جهڙن شعبن ۾ گڏيل فني تعليم جا پروگرام پڻ پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme 2025–26 |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مواصلات === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي معلوماتي ٽيڪنالاجي، سافٽويئر، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل خدمتن جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر تياري، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشنون، ڪلائوڊ خدمتون، سائبر سيڪيورٽي، ڊيٽا پروسيسنگ، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ڪال سينٽر، اي ڪامرس ۽ مالي ٽيڪنالاجي شامل آهن. ڪراچيءَ ۾ يونيورسٽين، ٽيڪنالاجي ڪمپنين، بئنڪن، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن ۽ نون ڪاروباري ادارن جي وڏي موجودگيءَ سبب ڊجيٽل خدمتن لاءِ نسبتاً وسيع ماحول پيدا ٿيو آهي. حيدرآباد، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ معلوماتي ٽيڪنالاجي تعليم، فري لانسنگ ۽ ڊجيٽل خدمتن جي سرگرمي موجود آهي. === ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري === {{Main|سنڌ ۾ ٽرانسپورٽ}} سنڌ جي خدمتن واري معيشت ۾ ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداريءَ کي خاص اهميت حاصل آهي. صوبي جو ٽرانسپورٽ نظام روڊ، ريلوي، شهري بس سروس، هوابازي، سامونڊي بندرگاهن، مال برداري، گودامن ۽ لاجسٽڪس تي مشتمل آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] ملڪ جي سامونڊي واپار کي سنڌ جي روڊ ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن ۽ هوائي مال برداريءَ جو اهم مرڪز آهي. [[فائل:Greenline Metro Station Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي گرين لائين بس ريپڊ ٽرانزٽ|گرين لائين]] جي اسٽيشن، [[ڪراچي]]؛ شهر جي بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام جو حصو.]] ڪراچيءَ جي وڏي آبادي سبب شهري ٽرانسپورٽ صوبي جي خدمتي ڍانچي جو اهم حصو آهي. شهر ۾ روايتي بسون، مني بسون، ٽيڪسيون ۽ رڪشا سان گڏ بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام ۽ جديد بس خدمتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ منصوبن جو مقصد شهري پبلڪ ٽرانسپورٽ، بس ڪوريڊورن ۽ گڏيل ٽرانسپورٽ نظام کي وڌائڻ آهي. صوبي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ مسافرن سان گڏ زرعي پيداوار، صنعتي سامان ۽ واپاري شين کي مارڪيٽن، ريلوي اسٽيشنن، شهرن ۽ بندرگاهن تائين پهچائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. === پوليس ۽ امن امان جون خدمتون === {{Main|سنڌ پوليس}} [[فائل:Karachi local police Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ۾ مقامي پوليس جا اهلڪار؛ [[سنڌ پوليس]] صوبي ۾ عوامي تحفظ ۽ امن امان جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿي.]] '''[[سنڌ پوليس]]''' صوبي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، عوامي امن امان، ٽريفڪ انتظام، اهم هنڌن جي حفاظت ۽ هنگامي حالتن ۾ پوليس ڪارروائيءَ جو بنيادي صوبائي ادارو آهي. پوليس جو انتظام انسپيڪٽر جنرل آف پوليس جي سربراهيءَ هيٺ هلندو آهي ۽ صوبي جي مختلف پوليس رينجن، ضلعن، سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ذريعي ڪم ڪري ٿو. عام ضلعي پوليس کان علاوه سنڌ پوليس ۾ ڏوهن جي جاچ، ٽريفڪ، اسپيشل برانچ، ڪائونٽر ٽيررازم، ريپڊ رسپانس ۽ ٻين مخصوص ڪمن لاءِ الڳ يونٽ موجود آهن. ڪراچي جي آبادي، صنعتي مرڪزن، بندرگاهن، مالياتي ادارن ۽ وڏي شهري ڍانچي سبب هتي پوليسنگ جون ضرورتون صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن کان مختلف آهن. پوليس کان علاوه جيلن، پراسيڪيوشن، عدليه، سول ڊفينس ۽ ٻين ادارن جون خدمتون پڻ سنڌ جي انصاف ۽ عوامي تحفظ واري نظام جو حصو آهن. === سرڪاري انتظام ۽ عوامي خدمتون === صوبائي ۽ مڪاني حڪومتون سنڌ ۾ تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، روينيو، زمينن جي انتظام، بلدياتي خدمتن، منصوبابندي، ماحوليات، ٽرانسپورٽ، سماجي ڀلائي ۽ ٻين عوامي خدمتن لاءِ وڏي انتظامي افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪن ٿيون. صوبائي سيڪريٽريٽ سان گڏ ڪمشنري، ڊپٽي ڪمشنري، تعلقي ۽ مڪاني حڪومتن جا ادارا انتظامي خدمتن جو علائقائي نيٽ ورڪ ٺاهين ٿا. وڏن شهرن ۾ پاڻي ۽ نيڪال، صفائي، سالڊ ويسٽ مئنيجمينٽ، فائر بريگيڊ، پارڪن، شهري رٿابندي ۽ بلدياتي انفراسٽرڪچر جون خدمتون پڻ شهري خدمتن واري معيشت جو اهم حصو آهن. === هنگامي ۽ بچاءَ جون خدمتون === سنڌ ۾ طبي هنگامي حالتن، روڊ حادثن، باهه، ٻوڏن، عمارتن جي حادثن ۽ ٻين آفتن لاءِ ايمبولينس، فائر ۽ ريسڪيو خدمتون موجود آهن. وڏن شهرن ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ ڪيترائي غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿا. آفتن جي انتظام ۾ صوبائي ۽ ضلعي انتظاميا، صحت کاتو، پوليس ۽ ٻين لاڳاپيل ادارن جو گڏيل ڪردار آهي. === واپار، ماليات ۽ ڪاروباري خدمتون === {{See also|سنڌ ۾ واپار}} هول سيل ۽ پرچون واپار سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي خدمتن واري معيشت جو وسيع حصو آهي. ڪراچيءَ جون وڏيون واپاري منڊيون، درآمد ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪمپنيون، بندرگاهي ايجنٽ، مال بردار ڪمپنيون ۽ گودام قومي ۽ بين الاقوامي واپار سان ڳنڍيل آهن، جڏهن ته صوبي جي زرعي شهرن جون اناج، ڪپهه، چانور، ميون، ڀاڄين ۽ مال مويشي جون منڊيون ڳوٺاڻي پيداوار کي شهري مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿيون. بئنڪاري، انشورنس، حسابداري، آڊٽ، ٽيڪسيشن، صلاحڪاري، اشتهارسازي ۽ ريئل اسٽيٽ پڻ پيشاور ۽ ڪاروباري خدمتن جا اهم شعبا آهن. [[ڪراچي]] ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترن وڏن بئنڪن، انشورنس ۽ ڪارپوريٽ ادارن جي موجودگي سنڌ جي مالياتي خدمتن کي قومي اهميت ڏئي ٿي. === سياحت ۽ مهمان نوازي === {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} سنڌ جي سياحتي خدمتن ۾ هوٽلون، مهمان خانا، ريسٽورنٽ، ٽريول ايجنسيون، ٽور آپريٽر، ٽرانسپورٽ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. [[موهن جو دڙو]]، [[مڪلي]]، [[ٺٽو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[ڪارونجهر]]، [[ڀنڀور]] ۽ ڪراچيءَ جا ساحلي ۽ تاريخي ماڳ سنڌ جي سياحتي معيشت جا اهم وسيلا آهن. مذهبي ۽ ثقافتي سياحت پڻ اهم آهي؛ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ ٻين درگاهن ۽ ميلن ڏانهن وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا، جنهن سان مقامي ٽرانسپورٽ، رهائش، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍي واپار جون خدمتون ڳنڍيل آهن. === ذاتي، سماجي ۽ ٻين خدمتن جا شعبا === خدمتن واري معيشت جو هڪ وڏو حصو ننڍن ۽ غير رسمي ڪاروبارن تي مشتمل آهي. ان ۾ گاڏين جي مرمت، اليڪٽريشن، پلمبنگ، درزڪو ڪم، حجامت ۽ خوبصورتي جون خدمتون، گهريلو ڪم، ڪيٽرنگ، فوٽوگرافي، پرنٽنگ، مرمت ۽ سار سنڀال، سيڪيورٽي خدمتون ۽ ٻين ذاتي ۽ گهريلو خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن. غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ سنڌ جي سماجي خدمتن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اهي صحت، تعليم، غربت گهٽائڻ، هنگامي امداد، معذور ماڻهن جي مدد، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، صاف پاڻي ۽ ٻين سماجي شعبن ۾ سرڪاري خدمتن سان گڏ ڪم ڪن ٿا. == محنت ۽ روزگار == {{Main|سنڌ ۾ محنت ۽ روزگار}} سنڌ جي پورهيت منڊي صوبي جي شهري، صنعتي، زرعي ۽ خدمتي معيشت جي گڏيل بناوت سان لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جي وڏي صنعتي، واپاري، مالي ۽ خدمتي مرڪز طور سنڌ جي غير زرعي روزگار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جڏهن ته صوبي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت، مالداري، ماهيگيري، تعمير، ننڍي واپار ۽ غير رسمي ڪم روزگار جا اهم ذريعا آهن. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي '''ليبر فورس سروي 2024–25ع''' موجب 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ سنڌ جي مجموعي [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] '''51.9 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرڪت '''82.8 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''18.5 سيڪڙو''' هئي. 2020–21ع ۾ سنڌ جي مجموعي شرح 51.8 سيڪڙو، مردن جي 83.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 17.8 سيڪڙو هئي؛ ان ڪري عورتن جي شرڪت ۾ معمولي واڌ آئي، جڏهن ته صنفي فرق اڃا به وڏو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 3.2 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب 2024–25ع ۾ '''49.2 سيڪڙو''' هو؛ مردن ۾ اهو 79.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 16.8 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ليبر فورس ۽ روزگار جا اهم انگ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا چونڊ اهم انگ، 2024–25ع |- style="background:#2E75B6; color:white;" ! اشاري ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مختصر وضاحت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ليبر فورس شرڪت جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 51.9% | style="background:#E2F0D9;" | 82.8% | style="background:#FCE4EC;" | 18.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آبادي |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | روزگار-آبادي تناسب | style="background:#EBF1DE;" | 49.2% | style="background:#EBF1DE;" | 79.0% | style="background:#F8D7E4;" | 16.8% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | ڪم ڪندڙ آباديءَ جو تناسب |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | بيروزگاري جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 5.3% | style="background:#E2F0D9;" | 4.6% | style="background:#FCE4EC;" | 9.0% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | عورتن ۾ شرح مردن کان لڳ ڀڳ ٻيڻي |} <ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بيروزگاري ۽ نوجوان === سنڌ ۾ بيروزگاري 2020–21ع جي 3.8 سيڪڙو مان وڌي 2024–25ع ۾ '''5.3 سيڪڙو''' ٿي. ساڳئي عرصي ۾ مردن جي بيروزگاري 3.3 سيڪڙو مان 4.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 6.6 سيڪڙو مان '''9.0 سيڪڙو''' ٿي وئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ باوجود عورتن لاءِ روزگار تائين رسائي وڌيڪ محدود رهي آهي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> نوجوانن ۾ تعليم، روزگار ۽ تربيت کان ٻاهر رهڻ پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. 15 کان 24 ورهين جي نوجوانن مان سنڌ ۾ '''32.0 سيڪڙو''' 2024–25ع ۾ نه روزگار ۾، نه تعليم ۾ ۽ نه تربيت ۾ هئا، جڏهن ته 2020–21ع ۾ اها شرح 36.2 سيڪڙو هئي. عورت نوجوانن ۾ هي مسئلو وڌيڪ شديد آهي.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Section 8.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورتن جي پورهيت شرڪت ۽ صنفي فرق === سنڌ ۾ عورتن جي مزدور مارڪيٽ ۾ شرڪت مردن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي. 2024–25ع ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري عورتن جي ليبر فورس شرڪت 18.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته مردن جي 82.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عورتن جي روزگار جي نوعيت شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن ۾ مختلف آهي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو زراعت، ڪپهه چونڊڻ، مالداري، گهريلو پيداوار ۽ خانداني ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته شهري عورتون تعليم، صحت، ڪپڙي ۽ گارمينٽ، گهريلو ڪم، سرڪاري خدمتن، بئنڪاري ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون. ليبر فورس سروي موجب عورتن جو غير رسمي روزگار ۾ حصو پڻ تمام وڏو آهي. 2024–25ع ۾ سنڌ جي عورتن جي غير رسمي روزگار جو تناسب لڳ ڀڳ '''84.1 سيڪڙو''' هو، جيڪو مردن جي 73.2 سيڪڙو کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روزگار جي شعبي وار ورڇ === 2024–25ع ۾ سنڌ ۾ روزگار جو سڀ کان وڏو حصو زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ سان لاڳاپيل هو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن روزگار يافته ماڻهن مان '''31.9 سيڪڙو''' زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ ۾، '''17.4 سيڪڙو''' هول سيل ۽ پرچون واپار ۾، '''15.5 سيڪڙو''' پيداواري صنعت ۾ ۽ '''8.3 سيڪڙو''' تعميراتي شعبي ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh: Percentage Distribution of Employed Persons by Major Industry Divisions, Sex and Area 2024-25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#4F81BD; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ روزگار جي اهم شعبي وار ورڇ، 2024–25ع |- style="background:#5B9BD5; color:white;" ! شعبو ! روزگار جو حصو ! معاشي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيري | style="background:#E2F0D9;" | 31.9% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي معيشت جو سڀ کان وڏو روزگار ڏيندڙ شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | هول سيل ۽ پرچون واپار | style="background:#EBF1DE;" | 17.4% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | شهري ۽ غير رسمي روزگار جو اهم مرڪز |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | پيداواري صنعت | style="background:#E2F0D9;" | 15.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، ڪيميائي، انجنيئرنگ وغيره |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | تعمير | style="background:#EBF1DE;" | 8.3% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | وڏي پيماني تي غير رسمي ۽ مردن جو روزگار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ٽرانسپورٽ ۽ اسٽوريج | style="background:#E2F0D9;" | 5.8% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | بندرگاهن، روڊ ۽ شهري نقل و حمل سان لاڳاپيل |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | سرڪاري انتظام ۽ دفاع | style="background:#EBF1DE;" | 3.9% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | سرڪاري ملازمت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#E2F0D9;" | 3.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سرڪاري ۽ خانگي تدريسي شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | صحت ۽ سماجي خدمتون | style="background:#EBF1DE;" | 2.2% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | اسپتالون، ڪلينڪ ۽ سماجي خدمتون |} <ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === رسمي ۽ غير رسمي روزگار === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ ۾ غير رسمي روزگار غالب آهي. 2024–25ع ۾ نئين بين الاقوامي شمارياتي تعريف هيٺ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ '''17.5 ملين''' روزگار يافته ماڻهو هئا، جن مان تقريباً '''4.0 ملين، يعني 23 سيڪڙو''' رسمي روزگار ۾ ۽ '''13.5 ملين، يعني 77 سيڪڙو''' غير رسمي روزگار ۾ هئا.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 4.17 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي روزگار ۾ ننڍو واپار، تعميراتي ڪم، گهريلو ڪم، ٽرانسپورٽ، ننڍيون ورڪشاپون، ڪپڙي ۽ گارمينٽ جون غير رجسٽرڊ يونٽون، زرعي مزدوري ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن جو وڏو حصو شامل آهي. اهڙي روزگار ۾ اڪثر تحريري ملازمت جا معاهدا، سماجي تحفظ، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ٻين قانوني فائدن تائين رسائي محدود هوندي آهي. 2020–21ع کان 2024–25ع تائين سنڌ ۾ غير رسمي روزگار جو حصو تقريباً 69.7 سيڪڙو مان وڌي 76.4 سيڪڙو ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ جو وڏو حصو غير رسمي معيشت ۾ جذب ٿيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ روزگاري ۽ ڪم جا ڪلاڪ === [[گهٽ روزگاري]] انهن ماڻهن کي ظاهر ڪري ٿي جيڪي سروي واري هفتي ۾ 35 ڪلاڪن کان گهٽ ڪم ڪن ٿا، وڌيڪ ڪم ڪرڻ چاهين ٿا ۽ اضافي ڪم لاءِ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 2024–25ع جي ليبر فورس سروي ۾ گهٽ روزگاري کي علائقي، جنس، تعليم ۽ ملازمت جي حيثيت موجب الڳ ماپيو آهي.<ref>{{cite web |title=Labour Force Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/labour-force-statistics/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊگها ڪم جا ڪلاڪ به مزدور مارڪيٽ جو هڪ اهم مسئلو آهن. قومي Employment Trend Report موجب 50 ڪلاڪ يا وڌيڪ في هفتي ڪم ڪندڙ ماڻهن جو حصو 2024–25ع ۾ لڳ ڀڳ 39.8 سيڪڙو هو؛ سنڌ لاءِ ڪم جا ڪلاڪ صنعت ۽ پيشو موجب وڏي فرق سان ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ ۾ گهٽ اجرت === سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون، 2015ع]] تحت مقرر ڪئي وڃي ٿي. هن قانون تحت سنڌ حڪومت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] جي سفارش تي مختلف مهارتي درجن ۽ صنعتن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت جا اگهه مقرر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Act, 2015 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000105.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2026–27ع لاءِ سنڌ ۾ غير ماهر پورهيتن جي گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت '''43,000 رپيا''' مقرر ڪئي وئي، جيڪا 1 جولاءِ 2026ع کان لاڳو آهي. نئين شرح موجب نيم ماهر پورهيتن لاءِ 44,484 رپيا، ماهر پورهيتن لاءِ 53,350 رپيا ۽ انتهائي ماهر پورهيتن لاءِ 55,626 رپيا ماهوار گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Notifications |url=https://mwb.sindh.gov.pk/notifications?show=notification |publisher=Minimum Wages Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#806000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت، 2026–27ع |- style="background:#BF9000; color:white;" ! پورهيت جو درجو ! گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | غير ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 43,000 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | نيم ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 44,484 رپيا |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 53,350 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | انتهائي ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 55,626 رپيا |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبري ۽ قرضي پورهيو === سنڌ جي ڪجهه ڳوٺاڻن شعبن ۾ قرض، زمينداري لاڳاپن ۽ معاشي انحصار سان لاڳاپيل جبري يا قرضي پورهئي جا مسئلا تاريخي طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. انهن مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ اسيمبلي '''سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون، 2015ع''' منظور ڪيو، جنهن تحت قرض جي بدلي ۾ جبري يا جزوي جبري محنت کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Bonded Labour System (Abolition) Act, 2015 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000171.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2021ع ۾ هن قانون هيٺ ضابطا پڻ جاري ڪيا ويا، جن ۾ جبري پورهئي جي نگراني، ضلعي سطح جي ويجيلنس ڪميٽين ۽ متاثر پورهيتن جي سڃاڻپ ۽ بحاليءَ لاءِ انتظامي فريم ورڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Bonded Labour System (Abolition) Rules, 2021 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=RULE&Year=2021 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورت زرعي پورهيت === سنڌ ۾ عورتن جي زرعي محنت کي قانوني سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ '''سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ، 2019ع''' منظور ڪيو ويو. قانون عورت زرعي پورهيتن کي اجرت، صحت، سماجي تحفظ، سرڪاري زرعي خدمتن، لکيل معاهدي، يونين يا تنظيم ٺاهڻ، گڏيل سوديبازي ۽ صنفي امتياز کان تحفظ جا حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> هي قانون سڌي ملازمت، ٺيڪيدار وسيلي ڪم، خانداني پورهيت ۽ بغير اجرت خانداني زرعي ڪم ڪندڙ عورتن کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيت === [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ، 2018ع]] ذريعي گهر ۾ اجرت يا ٺيڪي تي ڪم ڪندڙ پورهيتن کي قانوني سڃاڻپ ڏني وئي. قانون تحت گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جي رجسٽريشن، سندن ملازمن ۽ ٺيڪيدارن جو رڪارڊ ۽ سماجي، طبي، زچگي، شادي ۽ وفات سان لاڳاپيل ڀلائي فائدن تائين رسائيءَ لاءِ صوبائي ڪائونسل قائم ڪرڻ جي گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Home-Based Workers Act, 2018 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-26-000035.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن لاءِ رجسٽريشن پڻ کولي، جنهن جو مقصد انهن کي باقاعده مزدور رڪارڊ ۽ سماجي تحفظ واري نظام سان ڳنڍڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪم واري هنڌ جي حفاظت === 2012ع جي [[بلديه ٽائون ڪارخاني جي باهه]] جهڙن صنعتي حادثن سنڌ ۾ ڪارخانن جي حفاظت ۽ مزدور تحفظ بابت وڏي بحث کي جنم ڏنو. سنڌ ۾ موجوده بنيادي قانون '''سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون، 2017ع''' آهي، جيڪو ڪم جي جڳهن تي حادثن، زخمن، بيمارين ۽ ٻين پيشورانه خطرن کان تحفظ لاءِ قانوني فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون سنڌ جي تقريباً سڀني ڪم جي جڳهن تي لاڳو ٿئي ٿو، سواءِ کاڻن جي، جن لاءِ الڳ قانوني انتظام موجود آهي. اهو ملازمن تي محفوظ ڪم جو ماحول، خطري جي روڪٿام، حفاظتي انتظام ۽ ڪم ڪندڙن جي صحت جي حفاظت جون ذميواريون رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽريڊ يونين ۽ صنعتي لاڳاپا === سنڌ ۾ مزدورن جي تنظيم، ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن، گڏيل سوديبازي، صنعتي تڪرارن ۽ مزدور-ملازم لاڳاپن جو بنيادي قانون '''سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013ع''' آهي. اهو مزدورن کي ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ، گڏيل سوديبازي ڪندڙ نمائندي جي چونڊ ۽ صنعتي تڪرارن جي قانوني حل جو فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Industrial Relations Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون زرعي ۽ ماهيگيريءَ جي ڪجهه مزدورن کي پڻ تنظيم سازي جي دائري ۾ آڻي ٿو. ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ۽ صنعتي لاڳاپن جي انتظام ۾ [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جو دفتر اهم صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Labour & Human Resources Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون === سنڌ ۾ صنعت، بئنڪاري، ٽرانسپورٽ، پورٽ، ريلوي، تعليم، صحت، زرعي مزدوري ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي رجسٽرڊ يونين ۽ مزدور فيڊريشن ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ صنعت يا اداري جي سطح جا يونين، گڏيل سوديبازي ڪندڙ ايجنٽ ۽ صوبي يا قومي سطح جون مزدور فيڊريشن شامل آهن. رجسٽرڊ يونينن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مستقل عدد بدران [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جي رجسٽريشن رڪارڊ کي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. ٽريڊ يونينن جو بنيادي ڪردار اجرت، ڪم جا ڪلاڪ، حفاظتي حالتون، ملازمت جي شرطن، برطرفي، سماجي تحفظ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت مزدورن جي نمائندگي ڪرڻ آهي. === ملازمن جون تنظيمون === سنڌ، خاص طور ڪراچيءَ ۾، صنعتڪارن ۽ ملازمن جون ڪيتريون نمائنده تنظيمون پڻ موجود آهن. [[ايمپلائرز فيڊريشن آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اها پاڪستاني ملازمن جي قومي نمائنده تنظيم طور [[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائرز]] سميت بين الاقوامي ادارن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=The Employers' Federation of Pakistan |url=https://efp.org.pk/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ صنعتي علائقن جي سطح تي [[سائيٽ ايسوسيئيشن آف انڊسٽري]]، [[ڪورنگي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]]، [[نارٿ ڪراچي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]] ۽ ٻين صنعتي ۽ واپاري تنظيمن جو پڻ مزدور پاليسي، اجرت، صنعتي تعلقات ۽ ڪاروباري ضابطن بابت ڪردار آهي. === سماجي تحفظ ۽ مزدور ڀلائي === سنڌ ۾ پورهيتن لاءِ سماجي تحفظ ۽ ڀلائيءَ جو سڀ کان اهم صوبائي ادارو [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] آهي. اهو ملازمن ۽ ڪم ڪندڙن جي رجسٽريشن، بيماري، زچگي، ڪم واري حادثي ۽ ٻين سماجي تحفظ جي فائدن سان لاڳاپيل خدمتون مهيا ڪري ٿو. پورهيتن جي رهائش، تعليمي ادارن، اسڪالرشپن، شادي ۽ وفات جي گرانٽن ۽ ٻين ڀلائي پروگرامن لاءِ [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] پڻ ڪم ڪري ٿو. سنڌ ۾ Workers Welfare Fund بابت صوبائي قانون 2014ع ۾ منظور ٿيو ۽ بعد ۾ ان ۾ ترميمون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Sindh Workers Welfare Fund Act, 2014 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === پورهيتن جي سماجي تحفظ جا اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ پورهيتن سان لاڳاپيل اهم ادارا |- style="background:#8064A2; color:white;" ! ادارو ! نوعيت ! بنيادي ڪم |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ]] | style="background:#EAF2F8;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | مزدور پاليسي، قانون، معائنو، صنعتي لاڳاپا ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] | style="background:#D6EAF8;" | انتظامي / ضابطي وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽريڊ يونين، مزدور قانونن تي عمل، معائنو ۽ شڪايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | ٽه ڌري بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | گهٽ ۾ گهٽ اجرتن بابت سفارشون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] | style="background:#D6EAF8;" | سماجي تحفظ وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | طبي علاج، زچگي، بيماري ۽ ڪم جي حادثن سان لاڳاپيل فائدا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | مزدور ڀلائي ادارو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | رهائش، تعليم، اسڪالرشپ، شادي ۽ وفات گرانٽ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | ليبر ڪورٽون | style="background:#D6EAF8;" | عدالتي فورم | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | صنعتي ۽ مزدور تڪرارن جو قانوني حل |} === سنڌ جا اهم مزدور قانون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ مزدور معاملا وڏي حد تائين صوبائي اختيار هيٺ اچڻ سبب سنڌ پنهنجي مزدور قانونن جو وسيع صوبائي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان ۾ صنعتي لاڳاپا، ڪارخانا، دڪان ۽ تجارتي ادارا، اجرتون، ڪم جون شرطون، سماجي تحفظ، گهرن اندر ڪم، زچگي، پيشورانه حفاظت ۽ جبري پورهئي جا قانون شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#9E480E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم مزدور قانون |- style="background:#C65911; color:white; text-align:center;" ! قانون ! سال ! بنيادي موضوع |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ]] | 2013ع | ٽريڊ يونين، گڏيل سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر فنڊ ايڪٽ]] | 2014ع | مزدور ڀلائي ۽ ويلفيئر فنڊ |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون]] | 2015ع | گهٽ ۾ گهٽ اجرت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ ادائگي اجرت وارو قانون | 2015ع | اجرت جي ادائگي ۽ ڪٽوتيون |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ ملازمت جون مستقل حڪمن وارو قانون | 2015ع | ملازمت جون شرطون ۽ برطرفي |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ دڪان ۽ تجارتي ادارا قانون | 2015ع | ڪم جا ڪلاڪ، موڪل ۽ تجارتي ادارا |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ فيڪٽريز ايڪٽ]] | 2015ع | ڪارخانن جي ضابطي ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون]] | 2015ع | جبري ۽ قرضي پورهئي جو خاتمو |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون]] | 2017ع | ڪم واري هنڌ جي حفاظت ۽ صحت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ]] | 2018ع | گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جا حق |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ زچگي فائدا قانون | 2018ع | عورت ملازمن جا زچگي فائدا |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ]] | 2019ع | عورت زرعي پورهيتن جا حق |} <ref>{{cite web |title=Sindh Code – Labour Legislation |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مزدور پاليسي ۽ جديد انتظام === سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ پورهيتن جي قانوني حقن، بهتر ڪم واري ماحول ۽ بين الاقوامي مزدور معيارن جي عملدرآمد کي پنهنجي بنيادي مقصدن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Labour & Human Resources Department |url=https://lhr.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي [[ليبر انسپيڪشن مئنيجمينٽ سسٽم]] تي پڻ ڪم جاري رکيو، جنهن جو مقصد مزدور معائنن جي رڪارڊ، نگراني ۽ قانوني تعميل کي ڊجيٽل ۽ وڌيڪ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Follow-up Meeting on Labour Inspection Management System |url=https://dglabour.gos.pk/category/feature/ |publisher=Director General of Labour Sindh |date=27 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم چئلينج === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا اهم چئلينج عورتن جي گهٽ معاشي شرڪت، نوجوانن جو تعليم ۽ روزگار کان ٻاهر رهڻ، غير رسمي روزگار جو وڏو حصو، مهارتن ۽ مارڪيٽ جي ضرورتن ۾ فرق، ڪم واري هنڌ جي حفاظت، گهٽ اجرت جي قانون تي عملدرآمد، گهرن اندر ۽ زرعي مزدورن جي رجسٽريشن، سماجي تحفظ جي محدود ڪوريج ۽ جبري پورهئي جي خاتمي سان لاڳاپيل آهن. خاص طور غير رسمي معيشت جي وڏي هجڻ سبب ڪيترائي ڪم ڪندڙ قانوني طور مقرر اجرت، تحريري معاهدي، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ڪم واري حادثي جي تحفظ تائين مڪمل رسائي نٿا رکن. ان ڪري موجوده مزدور پاليسيءَ لاءِ رڳو نوڪريون پيدا ڪرڻ بدران '''روزگار جي معيار، رسمِي ٿيڻ، سماجي تحفظ ۽ صنفي شموليت''' پڻ اهم مسئلا آهن. == غربت ۽ عدم مساوات == {{Main|سنڌ ۾ غربت|پاڪستان ۾ غربت}} سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي عدم مساوات صوبي جي تيز شهريت، زرعي معيشت، شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي اڻبرابر ترقي، تعليم ۽ صحت تائين مختلف رسائي، زمين ۽ روزگار جي بناوت، ماحولياتي خطري ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن سان گهرو تعلق رکن ٿا. [[ڪراچي]] ۽ ڪجهه وڏن شهري مرڪزن ۾ آمدني، روزگار ۽ خدمتن جا موقعا صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن جي ڀيٽ ۾ گهڻا آهن، جڏهن ته ٿر، لاڙ ۽ ٻوڏ متاثر سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ مالي غربت، غذائي کوٽ ۽ بنيادي سهولتن کان محرومي وڌيڪ نمايان آهي. [[عالمي بئنڪ]] جي ضلعي سطح جي غربت واري اندازن، جيڪي [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] 2018–19ع ۽ [[پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز مئنيجمينٽ سروي]] 2019–20ع تي ٻڌل آهن، موجب سنڌ جي مجموعي مالي غربت جي شرح تقريباً '''24.1 سيڪڙو''' هئي. ضلعن جي وچ ۾ اها شرح تمام مختلف هئي: سڀ کان گهٽ اندازي واري ضلعي ۾ تقريباً 4.3 سيڪڙو ۽ سڀ کان وڌيڪ ۾ 60.8 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Supplemental Report on Poverty |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقن ۾ غربت شهري علائقن کان نمايان طور وڌيڪ آهي. عالمي بئنڪ موجب صوبي جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''37 سيڪڙو''' غربت جي لڪير کان هيٺ رهندو هو، جڏهن ته سنڌ جو شهري–ڳوٺاڻو غربت فرق پاڪستان جي سڀ کان نمايان علائقائي تفاوتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مالي غربت === مالي غربت عام طور گهريلو واپرائڻ يا آمدنيءَ کي هڪ مقرر غربت جي لڪير سان ڀيٽي ماپي ويندي آهي. پاڪستان ۾ قومي غربت جي لڪير بنيادي خوراڪ ۽ غير خوراڪي ضرورتن تي ٻڌل آهي، جڏهن ته عالمي بئنڪ پڻ بين الاقوامي خريداري قوت جي برابريءَ تي ٻڌل غربت جون لڪيرون استعمال ڪري ٿي. مختلف غربت لڪيرن، سروي سالن ۽ طريقن سبب انگ هڪ ٻئي کان سڌي طرح برابر نه هوندا آهن؛ تنهنڪري سنڌ لاءِ هر انگ سان ماخذ ۽ سال لکڻ ضروري آهي. 2018–19ع جي بنيادي ضلعي اندازن موجب سنڌ جي غربت 24.1 سيڪڙو هئي. عالمي بئنڪ جي تازي صوبائي سماجي تحفظ واري جائزي ۾ سنڌ جي ڳوٺاڻي غربت لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا قومي ڳوٺاڻي سراسري کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099435110262212337/pdf/P17853203df4d20a0984e039a963f22e1b.pdf |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7F6000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت جا چونڊ اهم اشاريو |- style="background:#BF9000; color:white;" ! اشاريو ! شرح / حد ! ماخذ ۽ بنيادي سال ! وضاحت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | مجموعي مالي غربت | style="background:#E2F0D9;" | 24.1% | style="background:#D9EAF7;" | HIES 2018–19 / PSLM 2019–20 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | ضلعي ننڍي ايراضيءَ جي اندازن تي ٻڌل |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | ضلعي غربت جي حد | style="background:#C6E0B4;" | 4.3%–60.8% | style="background:#DDEBF7;" | ساڳيو بنيادي ڊيٽا | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | صوبي اندر وڏي علائقائي اڻبرابري |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي غربت | style="background:#E2F0D9;" | لڳ ڀڳ 37% | style="background:#D9EAF7;" | عالمي بئنڪ، سنڌ سماجي تحفظ جائزو | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | شهري علائقن کان نمايان وڌيڪ |} <ref>{{cite report |title=Monetary Poverty in Pakistan: Province and District Level Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهڻ رخي غربت === {{Main|گهڻ رخي غربت انڊيڪس}} [[گهڻ رخي غربت انڊيڪس]] رڳو آمدني بدران تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ڪيترين محرومين کي گڏ ماپي ٿو. پاڪستان جي قومي MPI ۾ تعليم، صحت، پاڻي، صفائي، بجلي، رهائش، پچائڻ جي ٻارڻ ۽ اثاثن سميت ڪيترائي اشاري استعمال ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=United Nations Development Programme |date=20 June 2016 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2014–15ع واري پهرين قومي MPI رپورٽ ۾ سنڌ جي ڪيترن ضلعن اندر شديد تفاوت ظاهر ٿيو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهري ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت نسبتاً گهٽ هئي، جڏهن ته عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ محرومي تمام گهڻي هئي. ساڳئي رپورٽ موجب عمرڪوٽ ۽ ڪشمور انهن ضلعن ۾ شامل هئا جتي وقت سان غربت جي شرح وڌڻ جا سڀ کان وڏا مثال نظر آيا.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=UNDP Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ PSLM 2019–20ع جي بنياد تي تيار ڪيل پوسٽ ڊزاسٽر جائزي موجب سنڌ ۾ گهڻ رخي غربت قومي اوسط کان مٿي هئي. محرومين ۾ تعليم سڀ کان وڏو حصو وجهندي هئي، جنهن کان پوءِ زندگيءَ جو معيار ۽ صحت جا اشاري ايندا هئا.<ref>{{cite report |title=Living Conditions and Multidimensional Poverty |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-12/Pakistan%20PDNA%20Supplemental%20Report%20-%20Final.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> تازي عالمي MPI 2024ع ۾ پاڪستان لاءِ قومي سطح تي 2017–18ع جي سروي تي ٻڌل گهڻ رخي غربت جي شرح 38.3 سيڪڙو ڏني وئي آهي؛ اهو انگ سنڌ جو صوبائي موجوده انگ نه آهي، تنهنڪري ان کي سنڌ جي تازي MPI طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite report |title=Multidimensional Poverty Index for Pakistan 2024 |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI2024/PAK.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === شهري ۽ ڳوٺاڻي تفاوت === سنڌ ۾ غربت جو سڀ کان نمايان سماجي ۽ جاگرافيائي فرق شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ آهي. ڪراچي صوبي جي صنعت، بئنڪاري، بندرگاهي واپار، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ خدمتن جو مرڪز آهي، جڏهن ته ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا زراعت، مالداري ۽ موسمي يا غير رسمي روزگار تي وڌيڪ دارومدار رکن ٿا. انهيءَ فرق سبب روزگار، آمدني، تعليم، صحت، پاڻي، صفائي ۽ ٽرانسپورٽ تائين رسائيءَ ۾ پڻ وڏي تفاوت پيدا ٿئي ٿي. عالمي بئنڪ جي جديد سنڌ سماجي تحفظ جائزي ۾ شهري–ڳوٺاڻي غربت فرق لڳ ڀڳ '''30 سيڪڙو پوائنٽن''' تائين ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي جائزي ۾ عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت جي تمام بلند سطحن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099092625085022301/pdf/P511459-e807c881-43e1-47ab-ae2e-aab3fb945be4.pdf |publisher=World Bank |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ضلعي تفاوت === سنڌ جي ضلعن ۾ غربت هڪجهڙي ورهايل ناهي. عالمي بئنڪ جي ننڍي ايراضيءَ واري اندازن موجب سنڌ جي ضلعن ۾ مالي غربت 4.3 سيڪڙو کان 60.8 سيڪڙو تائين پکڙيل هئي. ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ غربت جي اوسط شرح '''29.3 سيڪڙو''' هئي، جڏهن ته انهن ضلعن جي اندر شرح 15.0 کان 53.4 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Poverty Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[بدين ضلعو|بدين]] ۾ ٻوڏ کان اڳ غربت جي شرح 53.4 سيڪڙو تائين ڄاڻائي وئي، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سجاول، ميرپورخاص ۽ ٻين ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن ضلعن ۾ تعليم، پاڻي، صفائي ۽ غذائيت جي ڪيترن اشارن ۾ به وڏي محرومي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان جي ابتڙ ڪراچي جا ڪيترائي ضلعا مالي ۽ گهڻ رخي غربت جي لحاظ کان صوبي جي نسبتاً بهتر علائقن ۾ شمار ٿين ٿا، پر شهر اندر به ڪچي آبادين، غير رسمي رهائشي علائقن ۽ گهٽ آمدني وارن پاڙن ۾ غربت ۽ بنيادي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي. === آمدني ۽ واپرائڻ جي عدم مساوات === سنڌ جي معاشي عدم مساوات کي رڳو سراسري صوبائي آمدني سان ماپڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ جي وڏي معاشي پيداوار صوبي جي اوسط کي مٿي کڻي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن ۽ پٺتي پيل ضلعن ۾ گهريلو واپرائڻ ۽ آمدني تمام گهٽ ٿي سگهي ٿي. [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] واپرائڻ جي پنجن برابر قومي گروپن يا '''ڪوانٽائلن''' ذريعي گهريلو ڀلائيءَ جو جائزو وٺي ٿي. 2018–19ع ۾ سنڌ جي شهري آباديءَ جو 32.20 سيڪڙو سڀ کان مٿئين قومي واپرائڻ واري پنجين حصي ۾ هو، جڏهن ته 7.75 سيڪڙو سڀ کان هيٺين حصي ۾ هو. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جي ابتڙ غريب گروپن جي نمائندگي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2018–19 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/hies2018-19/hies_2018-19_writeup.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |at=Table 3 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024–25ع جي HIES ۾ پڻ واپرائڻ کي گهريلو ڀلائيءَ جو بنيادي پراڪسي طور استعمال ڪيو ويو آهي ۽ قومي quintiles سان صوبن جي سماجي ۽ معاشي فرقن جو تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/HIES-2024-25-Report-Final-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ موجوده سال جو هڪ واحد سرڪاري '''جني ڪوئفشنٽ''' باقاعده صوبائي اشاري طور شايع نه ٿيڻ سبب پراڻن جني انگن کي موجوده عدم مساوات جي سطح طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. قومي سطح تي عالمي بئنڪ موجب مالي سال 2023–24ع ۾ واپرائڻ تي ٻڌل جني انڊيڪس تقريباً 32 کان ٿورو مٿي رهيو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Poverty & Equity Brief – October 2024 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099658401062541791/pdf/IDU-55165e86-4c07-4822-96b9-01b81895854e.pdf |publisher=World Bank |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === انساني ترقي ۽ سماجي محرومي === غربت جو اثر آمدني کان وڌيڪ تعليم، صحت، غذائيت ۽ رهائشي حالتن تي پڻ پوي ٿو. [[پاڪستان نيشنل هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2017ع]] سنڌ جي ضلعن اندر انساني ترقيءَ ۾ وڏي تفاوت ڏيکاريو؛ ڪراچي ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي اشاري نسبتاً بهتر هئا، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٻين پٺتي پيل ضلعن ۾ تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار ۾ محرومي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Human Development Report |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/pakistan-national-human-development-report |publisher=UNDP Pakistan |date=24 April 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي HDI بابت پراڻن انگن کي موجوده انڊيڪس طور استعمال ڪرڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان لاءِ UNDP جو باقاعده عالمي HDI قومي سطح تي هر سال اپڊيٽ ٿئي ٿو، پر سنڌ لاءِ ساڳي طريقي سان تازو ساليانو صوبائي HDI شايع نٿو ٿئي. ان ڪري سنڌ جي موجوده انساني ترقيءَ جو جائزو تعليم، صحت، غربت، پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ روزگار جهڙن الڳ جديد اشارن سان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. === خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ غذائيت === غربت ۽ خوراڪ جي عدم تحفظ وچ ۾ گهرو تعلق آهي. 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ ۽ پوءِ ٿيل جائزي موجب ٻوڏ متاثر علائقن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهر moderate يا severe food insecurity جو شڪار هئا. صوبن مان سنڌ ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جو حصو '''22.3 سيڪڙو'''، يعني لڳ ڀڳ 3.9 ملين ماڻهن تائين ڄاڻايو ويو، جيڪو ملڪ جي بلند ترين صوبائي شرحن مان هڪ هو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/4a0114eb7d1cecbbbf2f65c5ce0789db-0310012022/original/Pakistan-Floods-2022-PDNA-Main-Report.pdf |publisher=Government of Pakistan, World Bank, Asian Development Bank, European Union and United Nations |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي غريب ۽ ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ ٻارن جي [[قد جي گهٽ واڌ|اسٽنٽنگ]] جا شرح پڻ تمام بلند آهن. عالمي بئنڪ موجب ڪيترن ضلعن ۾ اڌ کان وڌيڪ ٻار قد جي گهٽ واڌ جو شڪار هئا؛ خراب پاڻي، صفائي، غذائي کوٽ ۽ محدود صحت خدمتون ان سان لاڳاپيل اهم عنصر آهن.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ ۽ غربت === [[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] سنڌ جي غريب ۽ زرعي آباديءَ تي غير متناسب اثر وڌو. فصلن، مال مويشي، گهرن، آبپاشي، روڊن، اسڪولن ۽ صحت جي سهولتن جي تباهيءَ سان لکين خاندانن جي آمدني ۽ اثاثا متاثر ٿيا. پوسٽ ڊزاسٽر نيڊز اسيسمينٽ موجب ٻوڏ سبب سنڌ ۾ غربت جي شرح مختصر مدي ۾ '''8.9 کان 9.7 سيڪڙو پوائنٽ''' وڌڻ جو خطرو هو. قومي سطح تي ٻوڏ سان 8.4 کان 9.1 ملين وڌيڪ ماڻهن جي غربت ۾ وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Poverty Impact |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910201032325572/pdf/P17999100118d70520b99204e51eee8c9b2.pdf |publisher=World Bank |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون ضرورتون تقريباً '''7.9 ارب آمريڪي ڊالر''' ڄاڻايون ويون، جيڪي صوبن مان سڀ کان وڌيڪ هيون.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماحولياتي ۽ موسمي غربت === سنڌ ۾ غربت موسمي ۽ ماحولياتي خطري سان پڻ ڳنڍيل آهي. ٻوڏ، ڏڪار، گرميءَ جون لهرون، پاڻيءَ جي کوٽ، سامونڊي چاڙهه ۽ زمين جي لوڻياٺ خاص طور انهن خاندانن کي وڌيڪ متاثر ڪن ٿا جيڪي زراعت، مالداري، ماهيگيري ۽ غير رسمي روزگار تي دارومدار رکن ٿا. ٿر ۽ اڇڙي ٿر ۾ ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ، سنڌو ڊيلٽا ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، جڏهن ته ڪچي ۽ وچ سنڌ ۾ بار بار ٻوڏون گهريلو اثاثن ۽ روزگار کي نقصان پهچائين ٿيون. غريب گهراڻن وٽ بچت، بيمه، متبادل روزگار ۽ محفوظ رهائش گهٽ هجڻ سبب اهي ساڳئي آفت کان وڌيڪ نقصان برداشت ڪن ٿا. === سماجي تحفظ === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ ۽ شديد محروميءَ جي اثرن کي محدود ڪرڻ لاءِ وفاقي ۽ صوبائي سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام ڪم ڪن ٿا. وفاقي سطح تي [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] ۽ ان سان لاڳاپيل ڪفالت، تعليمي وظيفا ۽ غذائيت جا پروگرام غريب گهراڻن لاءِ نقد ۽ مشروط مدد فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي ۾ سماجي تحفظ جي ادارن ۽ پروگرامن کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ لاءِ '''سنڌ سوشل پروٽيڪشن اٿارٽي''' ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ابتدائي ٻاراڻي ترقي ۽ غريب خاندانن جي مدد سان لاڳاپيل پروگرام قائم ڪيا آهن. عالمي بئنڪ جي '''Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh''' منصوبي جو مقصد خاص طور غريب ۽ ڪمزور عورتن، ٻارن ۽ ٻوڏ متاثر آبادين تائين سماجي تحفظ جون خدمتون وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> قومي سطح تي [[نيشنل سوشيو اڪنامڪ رجسٽري]] سماجي تحفظ جي مستحق گهراڻن جي سڃاڻپ لاءِ بنيادي ڊيٽابيس آهي. عالمي بئنڪ موجب 2025ع تائين ان ۾ لڳ ڀڳ 40 ملين خاندان رجسٽر ٿيل هئا، پر غريب ترين 40 سيڪڙو گهراڻن مان اڃا به لکين خاندان رجسٽري کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite web |title=Mind the Gap: Addressing Exclusion in Pakistan’s Social Protection System |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2025/11/04/mind-the-gap-addressing-exclusion-in-pakistan-s-social-protection-system |publisher=World Bank |date=4 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === غربت سان لاڳاپيل اهم محروميون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي محروميءَ جا اهم رخ |- style="background:#8064A2; color:white;" ! محرومي ! وڌيڪ متاثر علائقا / گروهه ! بنيادي اثر |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | مالي غربت | style="background:#EAF2F8;" | ڳوٺاڻا ۽ ٻوڏ متاثر ضلعا | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | خوراڪ، رهائش ۽ بنيادي ضرورتن تي محدود خرچ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، لاڙ ۽ ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | اسڪول کان ٻاهر ٻار، گهٽ خواندگي ۽ محدود مهارتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | صحت ۽ غذائيت | style="background:#EAF2F8;" | غريب عورتون ۽ ٻار | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | اسٽنٽنگ، خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ محدود صحت رسائي |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | پاڻي ۽ صفائي | style="background:#D6EAF8;" | ڳوٺاڻا، ريگستاني ۽ ٻوڏ متاثر علائقا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بيماري، وقت جو نقصان ۽ صحت جا خطرا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روزگار | style="background:#EAF2F8;" | نوجوان، عورتون ۽ غير رسمي پورهيت | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | غير يقيني آمدني ۽ محدود سماجي تحفظ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسمي خطرو | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻوڏ واري پٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | فصل، گهر، مال مويشي ۽ روزگار جو نقصان |} === پاليسي چئلينج === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ جو مسئلو صرف آمدني وڌائڻ تائين محدود ناهي. ڳوٺاڻن ضلعن ۾ تعليم، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، صاف پاڻي، صفائي، زرعي پيداوار، زمين ۽ پاڻيءَ تائين رسائي، عورتن جي روزگار ۽ موسمي آفتن کان تحفظ گڏيل طور غربت کي متاثر ڪن ٿا. صوبي جي اقتصادي پيداوار جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز هجڻ باوجود ان جا فائدا صوبي جي سڀني علائقن ۽ سماجي گروهن تائين هڪجهڙي نموني نٿا پهچن. ان ڪري غربت گهٽائڻ لاءِ ضلعي سطح جي ڊيٽا، سماجي تحفظ جي بهتر هدف بندي، ڳوٺاڻي انساني سرمائي ۾ سيڙپڪاري، عورتن جي معاشي شموليت، پائيدار زراعت ۽ ٻوڏ ۽ ڏڪار خلاف وڌيڪ مزاحمتي انفراسٽرڪچر کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. == انفارميشن ٽيڪنالاجي == {{Main|سنڌ ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي}} سنڌ ۾ [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]]، سافٽويئر خدمتون، ڊجيٽل واپار، ٽيليڪميونيڪيشن، فري لانسنگ، مالي ٽيڪنالاجي ۽ نون ٽيڪنالاجي بنياد ڪاروبارن جو شعبو تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي ۽ خدمتي شعبن مان هڪ آهي. صوبي جو سڀ کان وڏو شهري ۽ معاشي مرڪز [[ڪراچي]] آءِ ٽي ڪمپنين، سافٽويئر هائوسن، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن، ڊجيٽل مالي خدمتن ۽ نون شروعاتي ادارن لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ آءِ ٽي پارڪ، انڪيوبيٽر ۽ وڌندڙ اسٽارٽ اپ ماحول موجود آهي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ وڏين يونيورسٽين ۽ فني ادارن جي موجودگي آءِ ٽي شعبي لاءِ تربيت يافته افرادي قوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology – A Rising Hub for Innovation |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو آءِ ٽي شعبو قومي ڊجيٽل معيشت سان ڳنڍيل آهي. وفاقي [[وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن]] موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 26 هزار کان وڌيڪ رجسٽرڊ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جون ڪمپنيون، 2.3 ملين کان وڌيڪ فري لانسر ۽ 100 کان وڌيڪ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود هئا، جڏهن ته قومي آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي خدمتن جون برآمدات 3.8 ارب آمريڪي ڊالرن کان مٿي پهتيون هيون. اهي قومي انگ آهن، پر ڪراچي ۽ سنڌ انهن سرگرمين ۾ اهم مرڪز طور شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل معيشت جو مرڪز === [[ڪراچي]] جي وڏي آبادي، ڪارپوريٽ شعبي، بئنڪاري ۽ مالياتي ادارن، بندرگاهن، يونيورسٽين ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ڍانچي سبب شهر آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل خدمتن لاءِ ملڪ جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي. سافٽويئر تياري، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشن، مالي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، سائبر سيڪيورٽي، ڪلائوڊ خدمتون، ڊيٽا پروسيسنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊجيٽل مارڪيٽنگ جهڙيون سرگرميون ڪراچيءَ جي آءِ ٽي معيشت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جو ڪاروباري پورٽل پڻ ڪراچيءَ کي صوبي جي آءِ ٽي ماحول جو مرڪزي مرڪز قرار ڏئي ٿو، جتي وڏين يونيورسٽين ۽ ادارن مان تربيت يافته افرادي قوت، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ آءِ ٽي ڪاروبارن کي سهارو ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/snd/awaiting-opportunity |title=معلومات ۽ ٽيڪنالاجي – جدت لاءِ وڌندڙ مرڪز |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ۽ آءِ ٽي خدمتون === سنڌ ۾ سافٽويئر صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر ڊولپمينٽ، آءِ ٽي صلاحڪاري، ڪاروباري سافٽويئر، ويب خدمتون، موبائل ايپليڪيشنون، ڊيٽا اينالٽڪس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت ۽ ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ شامل آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو ڪم ملڪ ۾ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جي ترقي، آءِ ٽي ڪمپنين جي عالمي مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪرڻ، سرٽيفڪيشن ۽ برآمداتي سهولتن کي فروغ ڏيڻ آهي. اداري موجب ملڪ ۾ 1.3 ملين چورس فوٽ کان وڌيڪ آءِ ٽي-فعال جڳهه سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ ليز ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ ۽ آءِ ٽي پارڪ === [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ شهر ۾ آءِ ٽي ۽ انجنيئرنگ افرادي قوت جي تربيت جو اهم ادارو.]] سنڌ ۾ آءِ ٽي ڪمپنين ۽ نون ڪاروبارن لاءِ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، گڏيل ڪم واريون جڳهيون ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيا ويا آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ آءِ ٽي-فعال عمارتون، انٽرنيٽ رابطي ۽ ڪجهه منصوبن ۾ ڪرائي جي سبسڊي جهڙيون سهولتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Software Technology Parks – Frequently Asked Questions |url=https://stp.techdestination.com/faqs/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جي منصوبن ۾ '''ڪراچي آءِ ٽي پارڪ''' پڻ شامل آهي. وزارت ان کي [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو جاري منصوبو قرار ڏئي ٿي، جنهن جي منظوري ايڪنڪ طرفان ڏني وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Establishment of IT Park at Karachi (PSEB) |url=https://www.moitt.gov.pk/ProjectDetail/NmU3ZGZiZjMtMjY2OC00ODA1LWIxN2MtMzFjODcwMTE0MDAy |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت جي اڳوڻي منصوبي واري دستاويز موجب ڪراچي آءِ ٽي پارڪ کي آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، گڏيل ڪم واري جڳهه ۽ جديد ڊجيٽل سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو. 2026ع ۾ پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جي خريداري ۽ عملي ڀرتي جي دستاويزن ۾ پڻ '''Establishment of IT Park Karachi''' کي فعال منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bidding Document – Establishment of IT Park Karachi |url=https://techdestination.com/rfp-doc/RFP-laptop-and-printer-for-it-park-karachi.pdf |publisher=Pakistan Software Export Board |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسٽارٽ اپس ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن === [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] سنڌ جي ٽيڪنالاجي ۽ اسٽارٽ اپ ماحول جو اهم ادارو آهي. اهو وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] جي منصوبي طور قائم ڪيو ويو. اگنائيٽ جي دستاويزن موجب ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر 2017–18ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي شروعاتي ڇهن سالن دوران 295 کان وڌيڪ اسٽارٽ اپس کي انڪيوبيٽ ڪيو ويو، جڏهن ته 130 کان وڌيڪ شروعاتي ادارا ابتدائي ڏهن بيچن مان گريجوئيٽ ٿيا.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع ۾ اگنائيٽ طرفان ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر جي ايندڙ پنجن سالن جي انتظام لاءِ نئون معاهدو ڪيو ويو. اداري موجب ان مرحلي ۾ صنعتي خودڪاري، مالي ٽيڪنالاجي، سائبر سيڪيورٽي ۽ عورتن جي اڳواڻيءَ هيٺ شروعاتي ادارن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. اگنائيٽ جي رپورٽ موجب سينٽر جي پهرين ڇهن سالن دوران 299 اسٽارٽ اپس کي سهارو ڏنو ويو، جن 9.1 ارب رپيا سيڙپڪاري حاصل ڪئي ۽ 8.7 ارب رپين جي آمدني پيدا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603092219/https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |url-status=dead}}</ref> ڪراچي کان ٻاهر، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پڻ نيشنل انڪيوبيشن سينٽر قائم ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي زراعت، مالداري، ڪپڙي، کنڊ، سيمينٽ ۽ ٻين صنعتن سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري جدت کي فروغ ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === آءِ ٽي تعليم ۽ ماهر افرادي قوت === سنڌ جون يونيورسٽيون آءِ ٽي صنعت لاءِ ڪمپيوٽر سائنس، سافٽويئر انجنيئرنگ، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس، سائبر سيڪيورٽي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انجنيئرنگ ۾ انساني وسيلا تيار ڪن ٿيون. ڪراچيءَ ۾ [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل ڊجيٽل ۽ صحت ٽيڪنالاجي پروگرام، ۽ مختلف سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون آءِ ٽي ۽ ڪمپيوٽنگ جي تعليم فراهم ڪن ٿيون. حيدرآباد ۽ ڄامشوري ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين ادارن جو پڻ فني افرادي قوت جي تربيت ۾ اهم ڪردار آهي. اعليٰ تعليمي ادارن ۾ ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تعليم سان گڏ تحقيق، جدت، انڪيوبيشن، صنعت سان رابطا ۽ نون ڪاروبارن جي ڪمرشلائيزيشن لاءِ تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسون پڻ ڪم ڪن ٿيون. === ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل رابطو === سنڌ ۾ آءِ ٽي شعبي جي واڌ جو دارومدار موبائل نيٽ ورڪن، براڊبينڊ، فائبر آپٽڪ رابطن، ڊيٽا سينٽرن ۽ انٽرنيٽ جي رسائي تي آهي. ڪراچي وڏي آبادي ۽ ڪاروباري مرڪز هجڻ سبب ملڪ جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ مارڪيٽن مان هڪ آهي. وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 201 ملين کان وڌيڪ موبائل سبسڪرائبر، 151 ملين کان وڌيڪ 3جي/4جي سبسڪرائبر ۽ 155 ملين کان وڌيڪ براڊبينڊ سبسڪرائبر هئا. اهي انگ قومي سطح جا آهن، پر سنڌ جي وڏن شهرن ۾ انهن خدمتن جو استعمال صوبي جي ڊجيٽل معيشت، آن لائين تعليم، بئنڪاري، اي ڪامرس ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> === فري لانسنگ ۽ آءِ ٽي برآمدات === فري لانسنگ سنڌ جي نوجوانن ۽ آءِ ٽي ماهرن لاءِ بين الاقوامي خدمتي برآمد جو اهم ذريعو بڻجي رهي آهي. پروگرامنگ، گرافڪ ڊيزائن، ڊجيٽل مارڪيٽنگ، مواد تياري، ويب ڊولپمينٽ، اي ڪامرس، ڊيٽا اينالٽڪس ۽ ٻين آن لائين خدمتن ذريعي مقامي ماهر پرڏيهي گراهڪن لاءِ ڪم ڪن ٿا. اپريل 2026ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] آءِ ٽي برآمد ڪندڙن ۽ فري لانسرن لاءِ پرڏيهي آمدني وصول ڪرڻ جا طريقا آسان ڪيا؛ ان تحت هر برآمدي ٽرانزيڪشن لاءِ الڳ ''فارم آر'' جي گهرج ختم ڪري هڪ ڀيرو اعلان ڪرڻ جو طريقو متعارف ڪرايو ويو ۽ بئنڪن لاءِ پروسيسنگ ۽ شڪايتن جي حل جا معيار مقرر ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=IT exporters, freelancers get relief |url=https://www.moitt.gov.pk/NewsDetail/Y2JlOTkwNDktYzI1NS00NzFkLWIxOGMtN2ExNDgzOTdkZDk3 |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |date=7 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ الڳ آءِ ٽي برآمداتي انگ باقاعده قومي انگن وانگر شايع نٿا ٿين؛ تنهنڪري پاڪستان جي مجموعي آءِ ٽي برآمدات کي سنڌ جي برآمدات طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === اي-گورننس ۽ سرڪاري ڊجيٽل خدمتون === سنڌ حڪومت مختلف کاتن ۾ درخواستن، رجسٽريشن، ادائيگين ۽ ڪاروباري اجازت نامن کي ڊجيٽل ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي. [[ڪمپٽيٽو اينڊ لائيوئبل سٽي آف ڪراچي پروجيڪٽ]] تحت '''سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ''' قائم ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مختلف سرڪاري ريگيوليٽري کاتن جي ڪاروباري رجسٽريشن، لائسنس ۽ اجازت نامن کي هڪ آن لائين پليٽ فارم تي گڏ ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Introduction – CLICK Project |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب هن منصوبي لاءِ 16 اهم ريگيوليٽري کاتن جي 130 کان وڌيڪ رجسٽريشنن، لائسنسن، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين اجازتن جي ڊجيٽل انضمام جي رٿابندي ڪئي وئي. 30 مئي 2024ع تي سنڌ ڪابينا ان جي رول آئوٽ ۽ عملي منصوبي جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Introduction – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ کي [[نادرا]]، [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن آف پاڪستان]]، ون لنڪ ۽ پاڪستان ميٽرولوجيڪل ڊپارٽمينٽ سان ڳنڍڻ لاءِ معاهدا ڪيا ويا، جن ۾ سڃاڻپ جي تصديق، موبائل تصديق، آن لائين ادائيگي ۽ اليڪٽرانڪ سرٽيفڪيشن جون سهولتون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=MoU Ceremony – Signing between SBOSS and external Aggregators |url=https://business.gos.pk/en/events/2 |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ انويسٽمينٽ ڊپارٽمينٽ ڊجيٽل تبديليءَ جي وڌيڪ منصوبن ۾ ڊيٽا اينالٽڪس، سرڪاري ۽ خانگي معلومات جي مٽاسٽا، اسٽارٽ اپ ۽ سيڙپڪارن جي ڊجيٽل ڳانڍاپي ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل تجزياتي نظام شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سائبر سيڪيورٽي ۽ جديد ٽيڪنالاجيون === سنڌ جي آءِ ٽي ماحول ۾ سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت، انٽرنيٽ آف ٿنگز، مالي ٽيڪنالاجي، روبوٽڪس ۽ صنعتي خودڪاري جهڙا شعبا وڌندڙ اهميت رکن ٿا. نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي جي نئين انتظامي مرحلي ۾ سائبر سيڪيورٽي، مالي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي خودڪاري کي ترجيحي شعبن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603092219/https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |url-status=dead}}</ref> 2025ع جي آءِ ٽي سي اين ايشيا ڪراچي نمائش ۾ اگنائيٽ جي سهڪار سان انٽرنيٽ آف ٿنگز، تعليمي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، مالي ٽيڪنالاجي، انٽرپرائز خودڪاري ۽ فليٽ مئنيجمينٽ جهڙن شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي اسٽارٽ اپ پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ڪاروبار ۽ اي ڪامرس === سنڌ ۾ ڊجيٽل ادائيگين، آن لائين مارڪيٽن، موبائل بئنڪاري ۽ اي ڪامرس جي واڌ سان روايتي واپار ۽ خدمتن ۾ به ڊجيٽل تبديلي آئي آهي. ڪراچيءَ ۾ بئنڪن، مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين، لاجسٽڪ ادارن ۽ آن لائين واپاري پليٽ فارمن جي وڏي موجودگيءَ سبب اي ڪامرس سان لاڳاپيل ادائيگي، گودام، آخري مرحلي جي ترسيل ۽ آن لائين مارڪيٽنگ جون خدمتون پڻ ترقي ڪري رهيون آهن. سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ جهڙيون سرڪاري ڊجيٽل خدمتون ڪاروباري رجسٽريشن ۽ اجازت نامن جي عمل کي آن لائين ڪرڻ جي ڪوشش جو حصو آهن، جنهن سان سرڪاري ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ ڊجيٽل رابطي کي وڌائڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Objectives – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/objectives |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽيڪنالاجي نمائشون ۽ صنعت سان رابطا === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ هتي آءِ ٽي، ٽيليڪميونيڪيشن، اسٽارٽ اپ ۽ جديد ٽيڪنالاجين سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون منعقد ٿين ٿيون.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] آءِ ٽي ۽ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل وڏين نمائش ۽ ڪاروباري گڏجاڻين جو اهم مرڪز آهي. آءِ ٽي سي اين ايشيا جهڙيون نمائشون سافٽويئر ڪمپنين، اسٽارٽ اپس، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن، سيڙپڪارن ۽ جديد ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي هڪ گڏيل پليٽ فارم فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل ماحول سان لاڳاپيل ڪجهه اهم ادارا |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | سطح ! style="background:#7030A0; color:white;" | مرڪز / علائقو ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي | style="background:#F3E5F5;" | پاڪستان؛ ڪراچي ۾ منصوبا | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | آءِ ٽي برآمدات، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، ڪمپنين ۽ ماهرن جي سهائتا |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ انڪيوبيشن منصوبا | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | اسٽارٽ اپس، جدت، تربيت ۽ نئين ٽيڪنالاجي |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#F3E5F5;" | ڪراچي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | اسٽارٽ اپ انڪيوبيشن، سيڙپڪاري، فني رهنمائي ۽ ڪاروباري واڌ |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | نيشنل انڪيوبيشن سينٽر حيدرآباد | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#EADCF0;" | حيدرآباد | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | علائقائي صنعت، زراعت ۽ ٽيڪنالاجي بنياد اسٽارٽ اپس جي مدد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي | style="background:#F3E5F5;" | سنڌ | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڪاروباري رجسٽريشن، اجازت نامن ۽ ادائيگين جي ڊجيٽل انضمام |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | ڪراچي آءِ ٽي پارڪ | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبو | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، ڊجيٽل ڍانچو ۽ ٽيڪنالاجي ماحول |} <ref>{{cite web |title=Projects |url=https://moitt.gov.pk/Projects |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === چئلينج ۽ مستقبل === سنڌ جي آءِ ٽي شعبي کي وڏي شهري مارڪيٽ، تعليمي ادارن ۽ ڪارپوريٽ معيشت جا فائدا حاصل آهن، پر ڊجيٽل رابطي جي علائقائي اڻبرابري، بجليءَ جي تسلسل، مهارتن جي کوٽ، سائبر سيڪيورٽي، عالمي معيارن جي سرٽيفڪيشن، سيڙپڪاري تائين رسائي ۽ شهري علائقن کان ٻاهر آءِ ٽي روزگار جي محدود موقعن جهڙا مسئلا پڻ موجود آهن. انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي مستقبل جي واڌ لاءِ ڪراچي کان ٻاهر حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ٻين شهرن ۾ ڊجيٽل تربيت، گڏيل ڪم واريون جڳهيون، براڊبينڊ، انڪيوبيشن ۽ اعليٰ فني تعليم جي توسيع اهم سمجهي وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي ڊجيٽل تبديليءَ جي منصوبن ۾ ڊيٽا تي ٻڌل انتظام، آن لائين سرڪاري خدمتون، مصنوعي ذهانت ۽ سرڪاري ۽ خانگي ڊيٽا جي بهتر مٽاسٽا کي پڻ مستقبل جي ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> == ثقافت == {{Main|سنڌي ثقافت}} [[فائل:Children in a village, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077775).jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي علائقي جا ٻار، 2012ع]] [[فائل:Temple in Sant Nenuram ashram.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنت نينورام آشرم]]، [[اسلام ڪوٽ]]؛ سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جو هڪ مثال.]] [[سنڌي ثقافت]] سنڌ جي هزارين سالن جي تاريخ، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، سنڌي ٻولي ۽ ادب، صوفي فڪر، لوڪ روايتن، موسيقي، لباس، دستڪاري، فنِ تعمير، ميلن، مذهبي روايتن ۽ ڳوٺاڻي توڙي شهري طرزِ زندگيءَ مان تشڪيل ورتي آهي. [[موهن جو دڙو]] کان وٺي [[مڪلي]]، [[ڀنڀور]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌ جي جديد شهرن تائين مختلف دورن جا آثار صوبي جي ثقافتي تسلسل ۽ تبديليءَ جا مثال آهن. يونيسڪو موهن جي دڙي کي ڏکڻ ايشيا جي ٽئين هزار سال قبل مسيح جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته مڪلي جا تاريخي آثار چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ فني تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ثقافت مختلف تاريخي دورن ۽ آباديءَ جي گروهن جي رابطي سان ترقي ڪئي آهي. قديم سنڌو تهذيب، ٻڌ ۽ جين روايتن، هندو ثقافتي روايتن، اسلامي دور، صوفي سلسلن، فارسي ۽ وچ ايشيائي اثرن ۽ پوءِ نوآبادياتي ۽ جديد شهري ثقافت سنڌ جي فن، ٻولي، فنِ تعمير، لباس ۽ سماجي رسمن تي مختلف اثر ڇڏيا آهن. ان ڪري سنڌي ثقافت کي ڪنهن هڪ تاريخي دور تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مسلسل ارتقا پذير ثقافتي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Archaeology, Art and Religion in Sindh |url=https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=1 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250101130059/https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |url-status=dead}}</ref> === سنڌيت === '''سنڌيت''' سنڌ سان لاڳاپيل گڏيل تاريخي، لساني ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ان جي اهم عنصرن ۾ [[سنڌي ٻولي]]، سنڌ جي تاريخي يادگيري، مقامي رسمون، ادب، موسيقي، [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ داستان، صوفي شاعري، مذهبي ماڳ ۽ سنڌ جي جاگرافيءَ سان وابستگي شامل آهن. سنڌيت جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين ۾ سنڌ سان گڏيل ثقافتي وابستگيءَ جي اظهار طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[تصوف]] سنڌ جي ادبي ۽ روحاني ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]] ۽ ٻين صوفي شاعرن ۽ بزرگن سان لاڳاپيل شاعري، راڳ، ميلا ۽ درگاهون سنڌ جي زنده ثقافتي روايت جو حصو آهن. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪردارن، ريگستان، درياهه، سمنڊ، سفر، محبت، جدائي ۽ روحاني جستجو کي گڏيل علامتي صورت ڏني وئي آهي. سنڌ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ روحاني ماڳ مختلف برادرين جي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[اڏيرو لال]]، [[منگهوپير]]، [[سيوهڻ]]، [[ساڌ ٻيلو]]، [[سنت نينورام آشرم]] ۽ [[ننگرپارڪر]] جا جين مندر سنڌ جي گهڻ مذهبي تاريخ ۽ ثقافتي منظرنامي جا مثال آهن. اهڙن ماڳن بابت موجود لوڪ روايتن ۽ عقيدن کي تاريخي حقيقتن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين شخصيتن بابت مختلف مذهبي برادرين جون روايتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. === ثقافتي ورثو === {{Main|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Archaeological Ruins at Moenjodaro-108221.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثي وارو ماڳ.]] سنڌ جو مادي ثقافتي ورثو قبل تاريخي آبادين کان وٺي وچئين دور جي مقبرن، مسجدن، قلعن، مندرن، درگاهن، بندرگاهن ۽ نوآبادياتي عمارتن تائين پکڙيل آهي. [[موهن جو دڙو]] 1980ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. يونيسڪو موجب هي ماڳ سنڌو تهذيب جي وڏي شهري مرڪز جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جي منظم گهٽين، نيڪال جي نظام، کوهن ۽ سرن جي عمارتن مان قديم شهري منصوبابنديءَ جي اعليٰ سطح ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Tomb of Isa Khan Tarkhan II.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ عيسيٰ خان ترخان ٻئي جو مقبرو؛ مڪلي جي قبرستان ۾ سنڌ جي مختلف حڪمران گهراڻن جي فنِ تعمير جا مثال موجود آهن.]] [[مڪلي جو قبرستان]] 1981ع کان يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. ٺٽي ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن ۾ پکڙيل هن وڏي تاريخي قبرستان ۾ اندازاً پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين هتي حڪمرانن، بزرگن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا تعمير ٿيا، جن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن جي اڏاوت، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ مختلف تعميري اسلوبن جو امتزاج ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻين اهم تاريخي ماڳن ۾ [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]]، [[ننگرپارڪر جا جين مندر]] ۽ مختلف تاريخي درگاهون شامل آهن. ڀنڀور، رني ڪوٽ، شاهجهان مسجد ۽ چوڪنڊي قبرستان يونيسڪو جي پاڪستان واري عارضي عالمي ورثي جي فهرست ۾ پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Properties submitted on the Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === لباس === [[فائل:Sindhi Ajrak.jpg|thumb|300px|ساڄو|روايتي [[اجرڪ]]؛ سنڌ جي نمايان ڪپڙي ۽ ثقافتي علامتن مان هڪ.]] سنڌي روايتي لباس علائقي، جنس، برادري ۽ شهري يا ڳوٺاڻي پس منظر موجب مختلف صورتون رکي ٿو. مردن جي روايتي لباس ۾ شلوار يا سٿڻ، قميص، ڪُرتو، پٽڪو يا [[سنڌي ٽوپي]] ۽ [[اجرڪ]] شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته عورتن جي لباس ۾ شلوار قميص، چولو، گهگهو، رئو يا چادر ۽ مختلف علائقائي ڀرت جا نمونا ملن ٿا. [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، عمرڪوٽ ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ لباس جا رنگ، ڪٽ، ڀرت ۽ زيورن جا نمونا مقامي برادرين موجب مختلف آهن. '''اجرڪ''' سنڌ جي سڀ کان نمايان ثقافتي علامتن مان هڪ آهي. اهو روايتي طور بلاڪ ڇپائي، قدرتي يا روايتي رنگن ۽ گهڻ مرحلي واري رنگ سازيءَ سان تيار ٿيندڙ ڪپڙو آهي. ڳاڙهو، نيرو، ڪارو ۽ اڇو اجرڪ جي روايتي رنگن ۾ نمايان آهن. اجرڪ روزاني لباس سان گڏ مهمان نوازي، اعزاز، شادي، ثقافتي تقريبن ۽ تحفي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي. '''سنڌي ٽوپي''' به سنڌي لباس ۽ سڃاڻپ جي مشهور علامت آهي. مختلف علائقن ۾ ان جي ڀرت، آئيني ڪم، رنگ ۽ بناوت جا نمونا مختلف ٿي سگهن ٿا. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي جديد دور ۾ ثقافتي ڏينهن، ادبي ميلن ۽ ٻين اجتماعي تقريبن ۾ سنڌي سڃاڻپ جي اظهار طور وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. === دستڪاري ۽ روايتي هنر === سنڌ ۾ ڪپڙي جي ڇپائي، ڀرت، ڪاشيءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪاٺ جو جنڊي ڪم، کجيءَ ۽ گاهه مان ٺهيل شيون، رلي، چمڙي جو ڪم، زيور سازي ۽ قالين يا کٿا ٺاهڻ سميت ڪيترائي روايتي هنر موجود آهن. [[هالا]] خاص طور ڪاشيءَ جي ٿانون، ٽائلس، اجرڪ، ڪاٺ جي جنڊي ڪم ۽ ٻين دستڪارين لاءِ مشهور رهيو آهي. '''رلي''' مختلف رنگن ۽ ڇپيل يا سادن ڪپڙن جي ٽڪرن کي سلائي، پيوندڪاري ۽ ڀرت ذريعي گڏ ڪري ٺاهيل روايتي ڪپڙو آهي. سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور ٿر ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ رلي ٺاهڻ عورتن جي گهريلو هنر ۽ جمالياتي اظهار جي اهم صورت رهي آهي. ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ جي مختلف برادرين ۾ هٿ جي ڀرت، آئيني ڪم، زيورن ۽ رنگين ڪپڙن جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن دستڪارين جي تياري ۽ وڪري سان ڪيترين ڳوٺاڻين عورتن ۽ ڪاريگر خاندانن جي آمدني پڻ لاڳاپيل آهي. === موسيقي === {{Main|سنڌي موسيقي}} سنڌي موسيقيءَ ۾ صوفي، ڪلاسيڪي، نيم ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ جديد موسيقي جون روايتون شامل آهن. سنڌي شاعري ۽ موسيقيءَ جو تعلق خاص طور [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام سان نمايان آهي. سندس شاعري روايتي طور مختلف '''سُرن''' ۾ ڳائي وڃي ٿي ۽ [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه جي راڳ جي روايت اڄ تائين جاري آهي. سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ [[يڪتارو]]، دنبورو، [[الگوزو]]، نڙ، دُهل، ڍولڪ، چنگ ۽ مٽيءَ مان ٺهيل [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا. علائقي ۽ موسيقيءَ جي صنف مطابق سازن ۽ ڳائڻ جي انداز ۾ فرق ملي ٿو. ==== بورينڊو ==== [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' سنڌ جو روايتي مٽيءَ مان ٺهيل ڦوڪ وارو موسيقي ساز آهي، جيڪو خاص طور ٿري ڳوٺاڻي ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اهو کوکلو گولائيءَ وارو ساز آهي، جنهن ۾ آواز لاءِ سوراخ هوندا آهن؛ ان کي مٽيءَ مان ٺاهي سج ۾ سڪايو ۽ پوءِ بٺيءَ ۾ پچايو ويندو آهي. روايتي طور مرد ان کي وڄائيندا آهن، جڏهن ته عورتون مٽيءَ جي رنگ سان ان جي سينگار ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="UNESCO-Boreendo">{{cite web |title=Boreendo, Bhorindo: ancient dying folk musical instrument, its melodies, knowledge, and skills |url=https://ich.unesco.org/en/USL/boreendo-bhorindo-ancient-dying-folk-musical-instrument-its-melodies-knowledge-and-skills-02328 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ [[يونيسڪو]] بورينڊو، ان جي ڌنن ۽ ان سان لاڳاپيل ڄاڻ ۽ هنر کي '''تڪڙي تحفظ جي ضرورت رکندڙ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست''' ۾ شامل ڪيو. يونيسڪو موجب هي ساز ٿري برادريءَ جي ڳوٺاڻي زندگي ۽ فطرت سان گهرو تعلق رکي ٿو ۽ روايتي طور سياري جي باهين ڀرسان گڏجاڻين، شادين ۽ ميلن ۾ وڄايو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل ڄاڻ اڳ خاندانن اندر عملي تربيت ذريعي منتقل ٿيندي هئي، پر هاڻي اسڪولن، ثقافتي ميلن ۽ ٻين تعليمي ذريعن سان ان جي بقا جون ڪوششون پڻ ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="UNESCO-Boreendo"/> سنڌ حڪومت بورينڊو سان لاڳاپيل روايت کي 2022ع ۾ سنڌ جي صوبائي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو هو. يونيسڪو جي 2025ع واري فيصلي ۾ نوجوان نسل کي تربيت ڏيڻ، برادريءَ جي شموليت ۽ هن هنر جي تعليمي منتقليءَ تي خاص زور ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 20.COM 7.A.3 |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/20.COM/7.A.3 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |date=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === لوڪ ادب ۽ لوڪ ورثو === سنڌ جي لوڪ ادب ۾ داستان، ڏند ڪٿائون، ڳجهارتون، لوڪ گيت، بيت، وايون، چوڻيون ۽ زباني روايتون شامل آهن. انهن مان ڪيترائي داستان سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ پڻ محفوظ ٿيا آهن. [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[مومل راڻو]]، [[سهڻي ميهار]]، [[ليلا چنيسر]]، [[نوري ڄام تماچي]] ۽ [[سورٺ راءِ ڏياچ]] سنڌ جي مشهور عشقيه ۽ رزميه لوڪ داستانن ۾ شمار ٿين ٿا. [[شاهه جو رسالو]] انهن لوڪ روايتن کي سنڌي ادبي ۽ روحاني فڪر سان ڳنڍڻ جو سڀ کان اثرائتو ڪلاسيڪي مثال آهي. شاهه عبداللطيف ڪيترين روايتي عورت ڪردارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ محبت، وطن سان وابستگي، جدوجهد، وفاداري ۽ روحاني تلاش جي علامتن طور استعمال ڪيو. === ميلا ۽ ثقافتي تقريبون === سنڌ ۾ مذهبي، موسمي، لوڪ ۽ جديد ثقافتي ميلا منعقد ٿين ٿا. [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين صوفي بزرگن جا عرس موسيقي، ڌمال، شاعري، مذهبي رسمن ۽ عوامي گڏجاڻين سان لاڳاپيل آهن. هندو برادرين جا ميلا ۽ مندرن سان لاڳاپيل تقريبون، خاص طور ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ۾، سنڌ جي ثقافتي ڪئلينڊر جو ٻيو اهم حصو آهن. '''سنڌي ثقافتي ڏينهن''' جديد دور ۾ اجرڪ، سنڌي ٽوپي، موسيقي، شاعري ۽ ٻين ثقافتي علامتن جي اجتماعي اظهار جي وڏي تقريب بڻجي چڪو آهي. موجوده صورت ۾ ان جي شروعات 2009ع ۾ سنڌي ٽوپي ڏينهن سان لاڳاپيل عوامي سرگرمين کان ٿي، جنهن کان پوءِ هر سال ڊسمبر ۾ مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ثقافتي پروگرام منعقد ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/505780 |title=Sindh celebrates first ever 'Sindhi Topi Day' |publisher=Dawn |date=6 December 2009 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ثقافتي ادارا ۽ تحفظ === سنڌ ۾ آثارِ قديمه، عجائب گهرن، تاريخي عمارتن ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جي تحفظ جي بنيادي صوبائي ذميواري [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي]] وٽ آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ موهن جي دڙي ۽ مڪلي سميت سنڌ ۾ موجود ڪيترن ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي انتظامي ۽ مالي ذميواري سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> يونيسڪو پڻ سنڌ حڪومت سان گڏ موهن جي دڙي ۽ مڪلي جي تحفظ، فني تربيت، آفتن جي خطري کي گهٽائڻ ۽ ورثي جي انتظام بابت ڪم ڪري رهيو آهي. 2026ع ۾ يونيسڪو پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي تحفظ لاءِ صوبائي ۽ وفاقي ادارن سان فني سهڪار، صلاحيت وڌائڻ ۽ پائيدار انتظام کي پنهنجي اهم سرگرمين ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Protecting World Heritage of Pakistan for sustainable development |url=https://www.unesco.org/en/articles/protecting-world-heritage-pakistan-sustainable-development |publisher=UNESCO |date=25 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ثقافتي ورثي جا اهم شعبا |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! شعبو ! نمايان مثال ! مرڪزي علائقا ! ثقافتي اهميت |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | آثارِ قديمه | style="background:#E8EAF6;" | [[موهن جو دڙو]]، [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي]] | style="background:#E3F2FD;" | لاڙڪاڻو، ٺٽو، خيرپور | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | قديم شهري ۽ تاريخي تهذيبن جا آثار |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تاريخي فنِ تعمير | style="background:#C5CAE9;" | [[مڪلي]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#BBDEFB;" | ٺٽو، ڪراچي | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | مقبرا، مسجدون، پٿر جي اُڪر ۽ ڪاشي |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روايتي ڪپڙو | style="background:#E8EAF6;" | [[اجرڪ]]، رلي، ڀرت | style="background:#E3F2FD;" | هالا، ٿر، عمرڪوٽ ۽ ٻيا علائقا | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | لباس، سڃاڻپ ۽ دستڪاري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسيقي | style="background:#C5CAE9;" | شاهه جو راڳ، الگوزو، يڪتارو، [[بورينڊو]] | style="background:#BBDEFB;" | ڀٽ شاهه، ٿرپارڪر ۽ سڄي سنڌ | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي ۽ لوڪ موسيقيءَ جون زنده روايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | لوڪ ادب | style="background:#E8EAF6;" | سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، نوري ڄام تماچي | style="background:#E3F2FD;" | سڄي سنڌ | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | زباني روايت، شاعري ۽ اجتماعي يادگيري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مذهبي ۽ روحاني ورثو | style="background:#C5CAE9;" | ڀٽ شاهه، سيوهڻ، اڏيرو لال، ننگرپارڪر | style="background:#BBDEFB;" | سنڌ جا مختلف علائقا | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي، هندو، جين ۽ ٻين تاريخي روايتن جا ماڳ |} == قديم آثار ۽ تاريخي ورثو == {{Main|سنڌ جا آثار قديمه|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[فائل:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جو اهم ورثو.]] سنڌ آثارِ قديمه ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان [[ڏکڻ ايشيا]] جي اهم ترين علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ قبل تاريخي شڪاري ۽ آبادڪاريءَ جي ماڳن کان وٺي شروعاتي زرعي ۽ شهري ثقافتن، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، ان جي پوئين مرحلن، ٻڌ ۽ جين مذهبي مرڪزن، اوائلي اسلامي بندرگاهن ۽ شهرن، وچئين دور جي قبرستانن، مسجدن، قلعن ۽ تعميري يادگارن تائين ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل مادي ورثو محفوظ آهي. سنڌ جا آثار ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو ماٿري قديم دور کان واپار، زراعت، شهري آبادڪاري، دستڪاري، مذهبي رابطن ۽ سامونڊي واپار جو اهم علائقو رهي آهي. سنڌ جا ٻه ماڳ، '''[[موهن جو دڙو]]''' ۽ '''[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]'''، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل آهن. موهن جو دڙو 1980ع ۾ عالمي ورثي طور درج ٿيو، جڏهن ته مڪلي 1981ع ۾ شامل ٿيو.<ref name="UNESCO-Mohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="UNESCO-Makli">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن ۾ [[ڀنڀور]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[ننگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو، ۽ 2026ع ۾ شامل ڪيل [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]] ۽ [[عمرڪوٽ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Tentative Lists |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قبل تاريخي ۽ شروعاتي شهري آثار === سنڌ ۾ شروعاتي زرعي، تانبن-پٿر واري ۽ شهري ثقافتن جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[آمري]]، [[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]] ۽ سنڌ جي ٻين شروعاتي آبادين مان اهڙا آثار مليا آهن، جيڪي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي مڪمل شهري مرحلي کان اڳ واري سماجي ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا. ==== آمري ==== [[آمري]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي ويجهو واقع هڪ اهم قديم دڙو آهي. هن ماڳ جو ذڪر اين. جي. مجمدار 1929ع ۾ ڪيو، جڏهن ته 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه واري مهم جي ژان ماري ڪاسال هتي منظم کوٽايون ڪيون. کوٽاين مان اهڙا ثقافتي تهه مليا، جيڪي سنڌو تهذيب کان اڳ واري آمري ثقافت، پختي هڙاپائي دور ۽ بعد وارن آبادڪاري مرحلن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Amri Mound, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آمري جي شروعاتي مٽيءَ جي ٿانون، رهائشي بناوتن ۽ ٻين آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ مڪمل هڙاپائي شهرن کان اڳ به مستقل ڳوٺاڻيون ۽ نيم شهري آبادڪاريون موجود هيون. ==== ڪوٽ ڏيجي جو دڙو ==== {{Main|ڪوٽ ڏيجي ثقافت}} '''ڪوٽ ڏيجي جو قديم دڙو''' [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] ۾ خيرپور شهر کان لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي ماڳ 1958ع ۾ ڊاڪٽر ايف. اي. خان جي کوٽاين کان پوءِ شروعاتي هڙاپائي دور جي هڪ مخصوص ثقافتي مرحلي لاءِ مشهور ٿيو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هتان مٽيءَ جي سرن جون عمارتون، مضبوط دفاعي ڀت، نفيس ٺهيل ٿانوَ ۽ اهڙا آرائشي نمونا مليا جيڪي بعد ۾ پختي هڙاپائي ثقافت ۾ پڻ نظر اچن ٿا.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هن ماڳ کي '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' سان نه ملائڻ گهرجي. قديم دڙو هزارين سال پراڻو آثارِ قديمه جو ماڳ آهي، جڏهن ته موجوده ٽالپر دور وارو ڪوٽ ڏيجي قلعو ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] ٺهرايو هو.<ref>{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur-2/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ماڳ === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} ==== موهن جو دڙو ==== [[فائل:Great Bath of Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]] جو مشهور [[وڏو غسل خانو]]؛ قديم شهر جي شهري منصوبابندي ۽ پڪل سرن جي تعمير جو مثال.]] [[موهن جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي ۽ دنيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آثارن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب هي ماڳ ٽئين هزار سال ق.م جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان آهي. شهر ۾ منظم گهٽيون، پڪل سرن جون عمارتون، کوهه، نيڪال جو وسيع نظام، غسل خانا ۽ وڏيون عوامي عمارتون مليون آهن.<ref name="UNESCO-Mohenjo"/> موهن جو دڙو 1922ع ۾ آثار قديمه جي سائنسي دنيا جي ڌيان ۾ آيو. ان جي کوٽاين مان مهرون، وزن، مٽي ۽ پٿر جا مجسما، ڌاتوءَ جون شيون، زيور، دستڪاري جا اوزار ۽ ٻين شين جو وڏو ذخيرو مليو. انهن آثارن مان سنڌو تهذيب جي شهري انتظام، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي. ==== چانهو جو دڙو ==== [[چانهو جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو هڪ اهم شهري ۽ دستڪاري مرڪز هو، جيڪو موجوده سنڌ ۾ موهن جي دڙي کان ڏکڻ طرف واقع آهي. هتي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اين. جي. مجمدار ۽ پوءِ ارنيسٽ ميڪي جي اڳواڻيءَ ۾ کوٽايون ٿيون. ماڳ مان موتين، خاص طور ڪارنيليئن جي موتين، مهرن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ ٻين صنعتن جا ثبوت مليا آهن، جنهن سبب ان کي سنڌو تهذيب جي اهم پيداواري مرڪزن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. چانهو جو دڙو ٻين وڏن هڙاپائي شهرن جي ڀيٽ ۾ نمايان قلعي بند مٿانهين حصي کان سواءِ آباد هو، جنهن ڪري ان جي شهري بناوت سنڌو تهذيب جي اندروني تنوع کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== لکين جو دڙو ==== [[لکين جو دڙو]] [[سکر]] جي صنعتي علائقي ويجهو واقع سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. جديد بچاءَ وارين کوٽاين مان پختي هڙاپائي دور، لڳ ڀڳ 2600–1900 ق.م، جا مٽيءَ جا ٿانوَ، اسٽِيٽائٽ جي دستڪاريءَ جو ملبو ۽ آبادڪاريءَ جا تهه مليا آهن. وڌيڪ هيٺين کوٽاين مان شروعاتي هڙاپائي يا ڪوٽ ڏيجي مرحلي سان مشابهت رکندڙ مواد پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |title=Lakhian jo Daro, SITE, Sukkur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhian-jo-daro-site-sukkur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي ماڳ ان ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته موجوده سکر–روهڙي واري علائقي ۾ به سنڌو تهذيب جي وڏي ۽ پيچيده شهري آبادڪاري موجود هئي. === سنڌو تهذيب کان پوءِ جا آثار === ==== جهڪر جو دڙو ==== [[جهڪر جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي کان پوءِ واري ثقافتي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهي. 1928ع ۾ اين. جي. مجمدار هتي کوٽايون ڪيون. هن ماڳ تان مليل مواد جي بنياد تي آثار قديمه ۾ '''جهڪر مرحلي''' يا '''جهڪر ثقافت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو، جيڪو سنڌ ۾ پوئين هڙاپائي دور جي ثقافتي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. ==== لوهم جو دڙو ==== [[لوهم جو دڙو]]، دادو واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري سان لاڳاپيل قديم ماڳ آهي. اين. جي. مجمدار هتي به 1930ع واري ڏهاڪي ۾ کوٽائي ڪئي. هتان مليل پڪل مٽيءَ جا مجسما ۽ پوئين هڙاپائي ثقافت سان لاڳاپيل مواد سنڌو تهذيب کان پوءِ سنڌ جي آبادڪاريءَ جي تسلسل بابت ڄاڻ مهيا ڪن ٿا. === ٻڌ دور جا آثار === سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا آثار خاص طور ميرپورخاص، ٿر، لاڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ۾ مليا آهن. اسٽوپا، ٽيراڪوٽا مجسما، مذهبي تختيون ۽ ٻڌ تصويرون ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿيون ته اوائلي عيسوي صدين کان وچئين دور تائين ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي منظرنامي جو اهم حصو رهيو. ==== ڪاهو جو دڙو ==== [[ڪاهو جو دڙو]]، جنهن کي '''ميرپورخاص اسٽوپا''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[ميرپورخاص]] ۾ واقع هڪ اهم ٻڌ آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هتان وڏي سرن جي اسٽوپا، پڪل مٽيءَ جا ٻڌ مجسما ۽ مذهبي تصويري ٽڪرا مليا آهن. ماڳ کي عام طور پنجين کان ڇهين صدي عيسويءَ جي ٻڌ فني روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هتان مليل ٽيراڪوٽا مجسمن ۾ ٻڌ تصويرن سان گڏ ٻيا مذهبي نقش به موجود آهن، جيڪي سنڌ جي ان دور جي گهڻ رخي مذهبي ۽ فني ماحول بابت اهم شاهدي مهيا ڪن ٿا. === جين آثار === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ۽ [[ڪارونجهر]] واري علائقي ۾ جين مذهب سان لاڳاپيل مندرن، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي آبادين جو هڪ اهم مجموعو محفوظ آهي. [[گوري مندر]]، [[ويراواهه جا جين مندر]]، ننگرپارڪر بازار وارو مندر ۽ [[ڀوڏيسر]] جا آثار هن ثقافتي منظرنامي جا حصا آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي ۽ جديد علمي مطالعي موجب ٿرپارڪر جي جين فنِ تعمير تي گجرات ۽ راجستان سان ويجهن ثقافتي لاڳاپن جا اثر نظر اچن ٿا؛ مندرن ۾ پٿر جي نفيس ڪاريگري، ٿنڀ، گنبذ ۽ ديواري تصويرون ملن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Rana |first=Asif Mahmood |title=Examination of Jaina Paintings of Bazaar Temple, Nagarparkar |url=https://saj.sindhculture.gov.pk/images/SAJ/Vol6No12020/07_Examination_of_Jaina_Paintings.pdf |journal=Sindh Antiquities Journal |publisher=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department, Government of Sindh |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' 2016ع کان پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === اوائلي اسلامي آثار === ==== ڀنڀور ==== {{Main|ڀنڀور}} [[ڀنڀور]] [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[گهارو ڪريڪ]] جي اترين ڪناري تي، ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع قديم بندرگاهي شهر آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هن ماڳ جي آبادڪاريءَ جو سلسلو پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين ملي ٿو، جڏهن ته ظاهر ٿيل شهري آثار خاص طور اوائلي اسلامي دور جا محفوظ مثال آهن.<ref name="BanbhoreSindh">{{cite web |title=Banbhore Fort, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/banbhore-sindh/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Grand Mosque at Banbhore.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڀنڀور]] ۾ اوائلي اسلامي مسجد جا آثار.]] شهر جي قلعي بند حصي، رهائشي پاڙن، پاڻيءَ جي ذخيري ۽ صنعتي علائقي مان ڪپڙي جي پروسيسنگ، شيشي، چمڪدار ٿانون ۽ ڌاتوءَ جي ڪم جا ثبوت مليا آهن. اهي آثار ڀنڀور کي سنڌو ماٿريءَ جي اندروني علائقن ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپاري دنيا جي وچ ۾ اهم واسطو ثابت ڪن ٿا.<ref name="BanbhoreSindh"/> ڀنڀور کي روايتي طور عرب ذريعن ۾ ذڪر ٿيل بندرگاهه '''[[ديبل]]''' سان سڃاتو ويندو آهي، جتي 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي مهم دوران جنگ ٿي؛ پر ديبل جي قطعي سڃاڻپ بابت آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ۾ بحث موجود رهيو آهي. ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا متن ۾ ڀنڀور کي ''ديبل سان سڃاتو ويندو آهي'' لکڻ، ''ڀنڀور ئي ديبل هو'' واري قطعي دعويٰ کان وڌيڪ احتياطي آهي. ڀنڀور 2004ع کان '''پورٽ آف بنڀور''' جي نالي سان يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Port of Banbhore |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1885/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== برهمڻ آباد ۽ منصوره ==== [[برهمڻ آباد]] ۽ [[منصوره، سنڌ|منصوره]] سان لاڳاپيل وڏا آثار موجوده [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ [[شهدادپور]] کان لڳ ڀڳ 13–18 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي هن ماڳ کي '''برهمڻ آباد (منصوره)''' جي نالي سان درج ڪيو آهي ۽ هتان مسجد، رهائشي بناوتن، سڪن، زيورن ۽ ٻين آثارن جي دريافت جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="BrahmanabadMansura">{{cite web |title=Brahmanabad (Mansura) |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/ancient-city-remains-brahmanabad-mansura/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منصوره]] عرب دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي ۽ سياسي گادي هئي. بهرحال برهمڻ آباد ۽ منصوره جي صحيح جاگرافيائي نسبت بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث رهيو آهي؛ ڪجهه روايتن ۾ منصوره کي پراڻي برهمڻ آباد سان يا ان جي ڀرسان سڃاتو ويو آهي، جڏهن ته ٻين مطالعي ۾ ٻنهي کي الڳ آبادين طور سمجهڻ جا دليل ڏنا ويا آهن. تنهنڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>{{cite journal |last=Panhwar |first=M. H. |title=Locations of Brahmanka, Patala, Demetrias, Min-Naggra, Brahmano, Brahmanva, Brahmanabad, Dalurai and Mansura |journal=Sindh Quarterly |volume=11 |issue=1 |year=1983}}</ref> === وچئين دور جا تاريخي آثار === ==== مڪلي جو قبرستان ==== {{Main|مڪلي جو قبرستان}} [[مڪلي]]، [[ٺٽو]] ڀرسان، دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب تقريباً 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. اهي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين [[سما گهراڻو|سمن]]، [[ارغون گهراڻو|ارغونن]]، [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] ۽ مغل دور سان لاڳاپيل آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> هتان جي عمارتن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن، نيري ڪاشي، گنبذن ۽ مختلف سنڌي، گجراتي، فارسي ۽ مغل تعميري اثرن جو ميلاپ ملي ٿو. [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي]]، عيسيٰ خان ترخان، جان بابا ۽ ديوان شرفا خان جا مقبرا مڪلي جي نمايان يادگارن مان آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> ==== چوڪنڊي قبرستان ==== [[چوڪنڊي قبرستان]] ڪراچيءَ جي اوڀر ۾ واقع پٿر جي سينگاريل قبرن جو اهم تاريخي مجموعو آهي. يونيسڪو جي عارضي فهرست موجب قبرستان تقريباً ٻه چورس ميل ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ گهڻيون قبرون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ سان تعلق رکن ٿيون. قبرن تي هٿيار، گهوڙي سوار، زيور ۽ هندسي يا نباتاتي نقش اُڪريل آهن.<ref>{{cite web |title=Chaukhandi Tombs, Karachi |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1287 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي آثار === سنڌ جا ڪيترائي تاريخي قلعا آثار قديمه ۽ تعميري ورثي جو اهم حصو آهن. انهن مان سڀئي قديم دور جا نه آهن، پر صوبي جي وچئين ۽ اوائلي جديد سياسي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ==== رني ڪوٽ ==== {{Main|رني ڪوٽ قلعو}} [[رني ڪوٽ قلعو]] موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي کيرٿر واري علائقي ۾ واقع وڏي دفاعي اڏاوت آهي. سنڌ حڪومت موجب ان جي ديوار لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جڏهن ته يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾ تقريباً 35 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=Rani Kot (Fort), Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/rani-kot-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rani Kot Fort, Dadu |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> قلعي جي قطعي شروعات بابت مختلف روايتون آهن، پر سنڌ آثار قديمه کاتو موجوده وڏي تعمير کي بنيادي طور اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين ۽ ٽالپر حڪمرانن سان ڳنڍي ٿو. تنهنڪري ان کي بنا وضاحت جي ''قديم سنڌو تهذيب جو قلعو'' يا تمام قديم دور سان منسوب ڪرڻ صحيح ناهي. ==== ڪوٽ ڏيجي، عمرڪوٽ ۽ نئون ڪوٽ جا قلعا ==== [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي بعد وارن تاريخي دورن جا اهم دفاعي يادگار آهن. مارچ 2026ع ۾ پاڪستان انهن ٽنهي سنڌي قلعن کي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Tentative Lists – Pakistan |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=18 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ واقع اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F2A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ |- style="background:#8B6B3E; color:white;" ! نمبر ! ماڳ ! ضلعو / هنڌ ! بنيادي دور ! نوعيت ! حيثيت / اهميت |- | style="background:#FCE4D6;" | 1 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[موهن جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ٽيون هزار سال ق.م | سنڌو تهذيب جو شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو؛ سنڌو تهذيب جو اهم ترين محفوظ شهري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 2 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[آمري]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | چوٿون–ٽيون هزار سال ق.م | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | آمري / شروعاتي هڙاپائي ثقافت |- | style="background:#FCE4D6;" | 3 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | شروعاتي هڙاپائي دور | قلعي بند قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ڪوٽ ڏيجي ثقافت جو معياري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 4 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[چانهو جو دڙو]]''' | شهيد بينظيرآباد وارو علائقو | سنڌو تهذيب | شهري / صنعتي ماڳ | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | موتين ۽ دستڪاريءَ جو اهم مرڪز |- | style="background:#FCE4D6;" | 5 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لکين جو دڙو]]''' | [[سکر ضلعو]] | شروعاتي ۽ پختو هڙاپائي | وڏو قديم دڙو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سکر علائقي جو اهم سنڌو تهذيب وارو ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 6 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[جهڪر جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | پوئين هڙاپائي دور | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | جهڪر ثقافت جو نالي وارو ماڳ |- | style="background:#FCE4D6;" | 7 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لوهم جو دڙو]]''' | دادو وارو علائقو | پوئين هڙاپائي دور | قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سنڌو تهذيب کان پوءِ واري تسلسل جو ثبوت |- | style="background:#F8CBAD;" | 8 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڪاهو جو دڙو]]''' | [[ميرپورخاص ضلعو]] | تقريباً 5هين–6هين صدي عيسوي | ٻڌ اسٽوپا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽيراڪوٽا ٻڌ فن لاءِ مشهور |- | style="background:#FCE4D6;" | 9 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڀنڀور]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 1 صدي ق.م–13 صدي عيسوي | بندرگاهه / قلعي بند شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ديبل سان روايتي سڃاڻپ؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 10 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[برهمڻ آباد]]–[[منصوره، سنڌ|منصوره]]''' | [[سانگهڙ ضلعو]] | قديم کان عرب دور | شهري آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | عرب سنڌ جي گادي سان لاڳاپيل؛ سڃاڻپ بابت علمي بحث |- | style="background:#FCE4D6;" | 11 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[گوري مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامي جو حصو |- | style="background:#F8CBAD;" | 12 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڀوڏيسر جا مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مذهبي آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ڪارونجهر–ننگرپارڪر جي جين ورثي جو حصو |- | style="background:#FCE4D6;" | 13 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ويراواهه جا جين مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#F8CBAD;" | 14 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[مڪلي جو قبرستان]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 14هين–18هين صدي | قبرستان / مقبرا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو |- | style="background:#FCE4D6;" | 15 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[چوڪنڊي قبرستان]]''' | [[ڪراچي]] | خاص طور 17هين–18هين صدي | پٿر جون سينگاريل قبرون | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 16 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[رني ڪوٽ قلعو]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | موجوده بناوت خاص طور 19هين صدي | دفاعي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | تقريباً 34–35 ڪلوميٽر ديوار؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 17 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | 18هين صديءَ جي پڇاڙي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 18 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[عمرڪوٽ قلعو]]''' | [[عمرڪوٽ ضلعو]] | وچئين / اوائلي جديد دور | تاريخي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 19 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[نئون ڪوٽ قلعو]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 19هين صدي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر جي دروازي طور مشهور؛ 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |} === عالمي ورثي جي حيثيت === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا يونيسڪو عالمي ۽ عارضي ورثي وارا ماڳ |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! ماڳ ! حيثيت ! داخلا جو سال ! بنيادي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[موهن جو دڙو]] | style="background:#E2F0D9;" | '''عالمي ورثو''' | 1980ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌو تهذيب جو شهري آثار |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[مڪلي جو قبرستان]] | style="background:#C6E0B4;" | '''عالمي ورثو''' | 1981ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[رني ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | تاريخي دفاعي قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | مغل دور جي مسجد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سينگاريل پٿر جون قبرون |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڀنڀور]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2004ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قديم ۽ اوائلي اسلامي بندرگاهه |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2016ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | جين مندر، مسجدون، ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[عمرڪوٽ قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قلعو |} <ref>{{cite web |title=Pakistan – World Heritage List and Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === آثارن جي تحفظ ۽ انتظام === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ اندر موجود ڪيترن قومي آثارن ۽ ثقافتي ورثي وارن ماڳن جو انتظامي ۽ مالي اختيار [[سنڌ حڪومت]] ڏانهن منتقل ٿيو. [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو]] ۽ ان جو [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي]] موهن جو دڙو، مڪلي، ڀنڀور، برهمڻ آباد–منصوره، آمري، ڪوٽ ڏيجي ۽ ٻين صوبائي آثارن جي تحفظ، کوٽائي، دستاويزڪاري، عجائب گهرن ۽ بحاليءَ جا ڪم سنڀالين ٿا.<ref>{{cite web |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> موهن جو دڙو ۽ مڪلي کي لوڻياٺ، گرميءَ ۾ تيز تبديلي، برسات، نمي، زميني پاڻي، قدرتي ڪٽاوَ، انساني مداخلت ۽ آفتن کان مسلسل خطرا آهن. 2022ع جي شديد چوماسي کان پوءِ يونيسڪو موهن جو دڙو ۽ مڪلي لاءِ هنگامي مشن موڪليا، جڏهن ته مڪلي لاءِ 2023–2028ع وارو نئون انتظامي منصوبو ۽ 2023–2030ع وارو آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ وارو منصوبو پڻ اڳتي وڌايو ويو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta – State of Conservation |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/9078/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> قديم دڙن لاءِ شهري توسيع، زرعي زمين ۾ تبديلي، غيرقانوني کوٽائي، سرن ۽ پٿرن جي کڻائي ۽ محدود سائنسي دستاويزڪاري به اهم خطرا آهن. ان ڪري جديد آثار قديمه جي پاليسي صرف کوٽائيءَ بدران '''تحفظ، غير تباهي واري سروي، ڊجيٽل دستاويزڪاري، مقامي برادرين جي شموليت ۽ آفتن خلاف مزاحمت''' تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. == ٻوليون == [[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Sindhi as a first language in 1998.png|thumb|300px|ساڄو|پاڪستان ۾ [[سنڌي ٻولي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي تاريخي ضلعي وار ورڇ؛ نقشو 1998ع جي آدمشماري جي انگن تي ٻڌل آهي.]] [[سنڌ]] لساني لحاظ کان پاڪستان جي گهڻ ٻوليائي صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي تاريخي ۽ اڪثريتي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي، جڏهن ته [[اردو]]، [[پشتو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[هندڪو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻيون ٻوليون پڻ مختلف برادرين پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. سنڌ جي لساني بناوت ۾ نمايان شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق موجود آهي، جيڪو تاريخي لڏپلاڻ، شهري آباديءَ جي واڌ، واپار ۽ روزگار لاءِ ملڪ جي ٻين حصن کان ٿيندڙ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب سنڌ جي 55,638,409 ماڻهن مان '''33,462,299'''، يعني '''60.14 سيڪڙو'''، سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو. اردو '''22.30 سيڪڙو''' سان ٻئي، پشتو '''5.31 سيڪڙو''' سان ٽئين ۽ پنجابي '''4.07 سيڪڙو''' سان چوٿين نمبر تي هئي. ان کان پوءِ بلوچي 2.17 سيڪڙو، سرائيڪي 1.64 سيڪڙو ۽ هندڪو 1.49 سيڪڙو آباديءَ جون مادري ٻوليون هيون.<ref name="PBS-Sindh2023"/><ref name="PBS-MotherTongue">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌي ٻولي === {{Main|سنڌي ٻولي}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' سنڌ جي تاريخي، ثقافتي ۽ اڪثريتي ٻولي آهي. لسانياتي درجي بنديءَ موجب سنڌي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] گروهه سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا جو تعلق برصغير جي پراڻين هند-آريائي ۽ وچين هند-آريائي لساني مرحلن سان آهي. صدين کان سنڌ جو ايران، عرب دنيا، وچ ايشيا ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان سياسي، مذهبي ۽ واپاري رابطو رهڻ سبب سنڌيءَ جي لغت تي خاص طور [[سنسڪرت]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] جا اثر پيا؛ جديد دور ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ وڏي تعداد ۾ لفظ داخل ٿيا آهن. سنڌي پنهنجي صوتياتي نظام جي ڪري هند-آريائي ٻولين ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻوليءَ ۾ ڏندن وارا، مورڌني، وسرڳي ۽ ٻين قسمن جي وينجن سان گڏ '''امپلاسيو''' آواز پڻ موجود آهن. سنڌيءَ جو بنيادي نحوي نمونو [[فاعل-مفعول-فعل]] آهي، جڏهن ته اسم ۽ ضمير جنس، عدد ۽ حالت سان لاڳاپيل صرفياتي تبديليون ڏيکارين ٿا. سنڌيءَ جا ڪيترائي علائقائي لهجا ۽ ٻولياتي قسم آهن. انهن جي درجي بندي مختلف لساني مطالعي ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي، پر '''وچولي'''، '''لاڙي'''، '''سِريلي'''، '''ٿري''' ۽ '''ڪڇي''' سنڌيءَ سان لاڳاپيل نمايان علائقائي صورتن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. معياري ادبي سنڌيءَ جو بنياد گهڻي ڀاڱي وچولي لهجي سان لاڳاپيل آهي. === سنڌي رسم الخط === پاڪستان ۾ سنڌي عام طور عربي-فارسي بنياد تي ٺهيل '''[[سنڌي رسم الخط]]''' ۾ لکي وڃي ٿي. موجوده معياري صورت ۾ سنڌي الفابيٽ ۾ '''52 اکر''' آهن ۽ ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن جي نمائندگي لاءِ عربي-فارسي رسم الخط ۾ اضافي اکر شامل ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي دور ۾ سرڪاري ۽ تعليمي مقصدن لاءِ سنڌي لکڻيءَ جي معياربندي ڪئي وئي. هندستان ۾ سنڌي لکڻ لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط سان گڏ [[ديوناگري]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. تاريخي طور سنڌي واپاري برادرين ۾ [[خداوادي رسم الخط|خداوادي]] ۽ ٻين واڻڪي صورتن جو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهڙي طرح سنڌيءَ جي تاريخ گهڻ-رسم الخط واري ادبي ۽ تجارتي روايت رکي ٿي. === سنڌيءَ جي قانوني حيثيت === سنڌيءَ جي سرڪاري استعمال ۽ تدريس کي قانوني بنياد '''سنڌ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، واڌاري ۽ استعمال) ايڪٽ، 1972ع''' ذريعي ڏنو ويو. اهو بل سنڌ اسيمبليءَ 7 جولاءِ 1972ع تي منظور ڪيو، گورنر 16 جولاءِ تي منظوري ڏني ۽ 17 جولاءِ 1972ع تي سنڌ حڪومت جي گزيٽ ۾ شايع ٿيو. قانون جي تمهيد ۾ واضح ڪيو ويو ته سنڌي اڳ ئي سنڌ حڪومت جي آفيسن ۽ کاتن ۾ استعمال ٿيندي هئي ۽ قانون جو مقصد سنڌيءَ جي تدريس، واڌاري ۽ استعمال لاءِ قدم مقرر ڪرڻ هو.<ref name="SindhiAct1972">{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |url=https://sl.sindhila.org/assets/pdf/act-1972.pdf |publisher=Government of Sindh |date=17 July 1972 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن قانون ۾ پوءِ 1990ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، تحقيق، معياري بڻائڻ ۽ استعمال کي هٿي ڏيڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف ادارتي قدم کنيا، جن مان [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] اهم ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Boli Act |url=https://sindhila.org/newsite/home/act?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === اردو ٻولي === '''[[اردو]]''' سنڌ ۾ سنڌيءَ کان پوءِ سڀ کان وڏي مادري ٻولي آهي. اردو ڳالهائيندڙ آبادي خاص طور شهري سنڌ، بالخصوص [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجرن جي وڏي پيماني تي سنڌ جي شهرن ڏانهن آمد صوبي جي لساني بناوت ۾ اهم تبديلي آندي. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''12,409,745''' ماڻهن اردوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي مجموعي آباديءَ جو '''22.30 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تناسب '''40.39 سيڪڙو''' هو، جڏهن ته ڳوٺاڻن سنڌ ۾ اهو '''1.12 سيڪڙو''' هو. 2017ع ۾ اردو صوبي جي 18.20 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> اردو پاڪستان جي قومي ٻولي هجڻ ڪري سنڌ ۾ وفاقي انتظام، ميڊيا، بين الصوبائي رابطي، واپار ۽ تعليم جي ڪيترن شعبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. === پشتو ٻولي === '''[[پشتو]]''' 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ٽئين وڏي مادري ٻولي هئي. صوبي ۾ '''2,955,893''' ماڻهن پشتوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي مجموعي آباديءَ جو '''5.31 سيڪڙو''' هئا. پشتو ڳالهائيندڙ آبادي گهڻي ڀاڱي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي؛ آدمشماري موجب شهري سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙن جو تناسب 9.00 سيڪڙو، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙ آباديءَ جي واڌ بنيادي طور ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران [[خيبر پختونخوا]]، اڳوڻن قبائلي علائقن ۽ افغانستان کان ٿيندڙ معاشي ۽ ٻين لڏپلاڻن سان لاڳاپيل رهي آهي. === پنجابي ٻولي === '''[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]''' پڻ سنڌ جي اهم ٻولين مان آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ '''2,265,471''' ماڻهن پنجابيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪي سنڌ جي آباديءَ جو '''4.07 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ پنجابي ڳالهائيندڙ آبادي 6.44 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.29 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پنجابي ڳالهائيندڙ برادريون سنڌ جي وڏن شهري، صنعتي ۽ زرعي علائقن ۾ آباد آهن. 2017ع کان 2023ع تائين صوبي جي مجموعي آباديءَ ۾ پنجابي مادري ٻولي رکندڙن جو تناسب 5.31 سيڪڙو مان گهٽجي 4.07 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === بلوچي ٻولي === '''[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]''' سنڌ جي تاريخي لساني منظرنامي جو اهم حصو آهي. سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وچ ۾ صدين کان آبادي، قبيلائي، سياسي ۽ واپاري لاڳاپا رهيا آهن ۽ بلوچ برادريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد رهيون آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''1,208,147''' ماڻهن بلوچيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''2.17 سيڪڙو''' هئا. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جو تناسب 1.76 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 2.53 سيڪڙو هو. 2017ع ۾ بلوچي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو صوبائي تناسب 2.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سرائيڪي ٻولي === '''[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]''' سنڌ جي اترين علائقن ۽ ٻين شهرن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. سنڌ جي اترين ضلعن جا ڏکڻ پنجاب ۽ سرائيڪي وسيب سان تاريخي، معاشي ۽ جاگرافيائي رابطا رهيا آهن، جڏهن ته لڏپلاڻ سبب سرائيڪي ڳالهائيندڙ سنڌ جي وڏن شهرن ۾ پڻ آباد آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''913,418''' ماڻهن سرائيڪيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''1.64 سيڪڙو''' هئا. شهري علائقن ۾ ان جو تناسب 2.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.50 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === هندڪو ۽ براهوي === 2023ع جي آدمشماري ۾ '''830,581''' سنڌ واسين، يعني '''1.49 سيڪڙو''' آباديءَ، [[هندڪو]] کي مادري ٻولي قرار ڏنو. هندڪو ڳالهائيندڙن جو تناسب شهري سنڌ ۾ 2.21 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 0.65 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> [[براهوي ٻولي|براهوي]] سنڌ جي '''265,769''' ماڻهن، يعني 0.48 سيڪڙو آباديءَ، جي مادري ٻولي هئي. براهوي ٻين وڏين سنڌي ٻولين کان لسانياتي لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌ ۾ براهوي ڳالهائيندڙن جو تناسب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.70 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 0.28 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌ ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻيون ٻوليون === سنڌ جي لساني تنوع ۾ [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[ميواتي ٻولي|ميواتي]]، [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] ۽ ٻيون ننڍيون ٻولياتي برادريون پڻ شامل آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شينا، بلتي، ميواتي، ڪلاشا ۽ ڪوهستاني کي پهريون ڀيرو جدا مادري ٻوليءَ جي اختيار طور شامل ڪيو ويو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ انهن کان سواءِ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]، [[پارڪري ڪولي ٻولي|پارڪري ڪولي]] ۽ ٻين مقامي يا برادري-بنياد ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري شايع ٿيل صوبائي مجموعي جدول ۾ انهن مان ڪيترين ٻولين کي الڳ صوبائي category بدران ''ٻيون ٻوليون'' ۾ گڏ ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري انهن لاءِ الڳ صوبائي سيڪڙو انهيءَ جدول مان اخذ نٿو ڪري سگهجي.<ref name="PBS-MotherTongue"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻو لساني فرق === سنڌ جي لساني جاگرافيءَ جي سڀ کان نمايان خصوصيت شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي '''92.12 سيڪڙو''' آبادي سنڌيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اهو تناسب '''32.84 سيڪڙو''' هو. ان جي ابتڙ اردو شهري سنڌ جي '''40.39 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، پر ڳوٺاڻن سنڌ ۾ صرف '''1.12 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پشتو، پنجابي، سرائيڪي ۽ هندڪو پڻ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ شهري سنڌ ۾ وڌيڪ تناسب رکن ٿيون. هي فرق خاص طور ڪراچي ۽ ٻين وڏن صنعتي شهرن جي ملڪ جي مختلف حصن کان آباديءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ واري تاريخي ڪردار سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌي ٻولي اٿارٽي === {{Main|سنڌي ٻولي اٿارٽي}} '''[[سنڌي ٻولي اٿارٽي|سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' سنڌ حڪومت جو هڪ خودمختيار علمي ادارو آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، تحقيق، تدريس، اصطلاح سازي ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ استعمال لاءِ ڪم ڪري ٿو. ادارو [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت ۽ نوادرات کاتي جي انتظامي دائري هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام بورڊ آف گورنرس ذريعي هلندو آهي.<ref name="SLA">{{cite web |title=Sindhi Language Authority |url=https://sindhila.org/newsite/?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اٿارٽيءَ جو پهريون بورڊ آف گورنرس '''1991ع''' ۾ نامياري عالم [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي چيئرمئن شپ هيٺ قائم ڪيو ويو. اداري پنهنجي قيام کان پوءِ لغتن، تحقيقي ڪتابن، ٻوليءَ بابت رسالي '''سنڌي ٻولي'''، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ڊجيٽل اوزارن سميت مختلف علمي ۽ فني منصوبن تي ڪم ڪيو آهي. اٿارٽي موجب ''سنڌي ٻولي'' تحقيقي رسالو پهريون ڀيرو 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 2008ع کان باقاعدي شايع ٿيندو رهيو آهي.<ref name="SLA"/> === مادري ٻولي موجب آبادي === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ جي ڪُل آبادي '''55,638,409''' هئي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مادري ٻوليءَ بابت نتيجن موجب ورڇ هيٺين ريت هئي:<ref name="PBS-Sindh2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب — 2023ع |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! مادري ٻولي ! ڳالهائيندڙ ! صوبي جي آباديءَ جو سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 33,462,299 | style="background:#C8E6C9;" | '''60.14%''' | 92.12% | 32.84% |- | style="background:#E0F2F1;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 12,409,745 | style="background:#BBDEFB;" | '''22.30%''' | 1.12% | 40.39% |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[پشتو]] | 2,955,893 | 5.31% | 1.00% | 9.00% |- | style="background:#E0F2F1;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 2,265,471 | 4.07% | 1.29% | 6.44% |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 1,208,147 | 2.17% | 1.76% | 2.53% |- | style="background:#E0F2F1;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 913,418 | 1.64% | 0.50% | 2.62% |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 830,581 | 1.49% | 0.65% | 2.21% |- | style="background:#E0F2F1;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 265,769 | 0.48% | 0.70% | 0.28% |- | 9 | style="text-align:right;" | [[ميواتي ٻولي|ميواتي]] | 57,059 | 0.10% | 0.06% | 0.14% |- | 10 | style="text-align:right;" | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | 53,249 | 0.10% | 0.02% | 0.16% |- | 11 | style="text-align:right;" | [[بلتي ٻولي|بلتي]] | 27,193 | 0.05% | 0.003% | 0.09% |- | 12 | style="text-align:right;" | [[شينا ٻولي|شينا]] | 22,273 | 0.04% | 0.01% | 0.07% |- | 13 | style="text-align:right;" | [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] | 14,885 | 0.03% | 0.004% | 0.05% |- | 14 | style="text-align:right;" | [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] | 777 | 0.001% | 0.001% | 0.002% |- | 15 | style="text-align:right;" | '''ٻيون ٻوليون''' | 1,151,650 | 2.07% | 0.77% | 3.18% |} {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب، 2023ع<ref name="PBS-Sindh2023"/> |label1=[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1=60.14 |color1=#F39C12 |label2=[[اردو]] |value2=22.30 |color2=#2980B9 |label3=[[پشتو]] |value3=5.31 |color3=#27AE60 |label4=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4=4.07 |color4=#C0392B |label5=[[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value5=2.17 |color5=#8E44AD |label6=[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6=1.64 |color6=#16A085 |label7=[[هندڪو]] |value7=1.49 |color7=#D35400 |label8=[[براهوي ٻولي|براهوي]] |value8=0.48 |color8=#7D3C98 |label9=ٻيون ٻوليون |value9=2.40 |color9=#95A5A6 }} === 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ جو ڀيٽائتو جائزو === {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ وڏين مادري ٻولين جو تناسب، 2017ع–2023ع |- style="background:#5C6BC0; color:white;" ! مادري ٻولي ! 2017ع ! 2023ع ! تبديلي (سيڪڙو پوائنٽ) |- | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 61.60% | 60.14% | −1.46 |- | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 18.20% | 22.30% | +4.10 |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | [[پشتو]] | 5.46% | 5.31% | −0.15 |- | style="background:#FFEBEE; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 5.31% | 4.07% | −1.24 |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 2.00% | 2.17% | +0.17 |- | style="background:#E0F7FA; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 2.23% | 1.64% | −0.59 |- | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 1.58% | 1.49% | −0.09 |- | style="background:#EFEBE9; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 0.73% | 0.48% | −0.25 |} <ref name="PBS-Sindh2023"/> == مذهب == {{See also|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ ۾ هندومت|سنڌ ۾ تصوف}} [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار، [[ڀٽ شاهه]]؛ سنڌ جي صوفي مذهبي ۽ ثقافتي روايت جو اهم مرڪز.]] [[فائل:Hindu Temple, Sadh Belo, Sukkur.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ساڌ ٻيلو]]، [[سکر]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع سنڌ جي اهم هندو مذهبي مرڪزن مان هڪ.]] [[سنڌ]] مذهبي لحاظ کان تاريخي طور گهڻ مذهبي خطو رهيو آهي. سنڌو ماٿريءَ جي قديم مذهبي روايتن کان پوءِ هتي [[هندومت]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين مت]]، [[اسلام]]، [[عيسائيت]]، [[سک مت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] سان لاڳاپيل برادريون مختلف دورن ۾ موجود رهيون آهن. موجوده دور ۾ اسلام سنڌ جو اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي هندو آبادي رکندڙ صوبن مان آهي ۽ هتي عيسائي، سک، پارسي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون پڻ تاريخي آباديون موجود آهن.<ref name="PBSReligion2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب، مذهب بابت جواب ڏيندڙ سنڌ جي '''55,638,409''' ماڻهن مان '''50,126,428'''، يعني '''90.09 سيڪڙو'''، مسلمان هئا. هندو جاتي 6.43 سيڪڙو، شيڊيولڊ ڪاسٽس 2.38 سيڪڙو، عيسائي 0.98 سيڪڙو، احمدي 0.03 سيڪڙو، سک 0.01 سيڪڙو ۽ پارسي تقريباً 0.003 سيڪڙو هئا. غير مسلم آبادي مجموعي طور 9.91 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي مذهبي جاگرافيءَ ۾ واضح شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي 85.45 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اها شرح 94.06 سيڪڙو هئي. هندو جاتيءَ جو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ 9.73 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 3.61 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 4.48 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 0.59 سيڪڙو هئا. عيسائين جو تناسب شهري سنڌ ۾ 1.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.24 سيڪڙو هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === اسلام === {{Main|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ تي عربن جي فتح}} سنڌ ۾ اسلام جي موجودگي جو تعلق اٺين صديءَ جي عرب فتح کان اڳ واري سامونڊي واپار سان پڻ جوڙيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌ جي بندرگاهن جا عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا. بهرحال، سنڌ ۾ اسلامي سياسي اقتدار جو مستقل قيام 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح سان ٿيو. [[راجا ڏاهر]] جي شڪست کان پوءِ ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد ۽ ملتان سميت سنڌو ماٿريءَ جا اهم حصا عرب اقتدار هيٺ آيا. ابتدائي اسلامي انتظام ۾ مقامي هندن ۽ ٻڌن کي مختلف هنڌن تي پنهنجي مذهبي ادارن ۽ رسم رواج جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جڏهن ته انهن تي اسلامي رياست جي مالي ۽ قانوني نظام جا ضابطا لاڳو ٿيا. سنڌ ۾ اسلام قبول ڪرڻ وارو عمل هڪ ئي وقت يا هڪ ئي سبب سان نه ٿيو، پر ڪيترن صدين تائين سياسي، سماجي، معاشي، مذهبي ۽ روحاني رابطن وسيلي تدريجي طور وڌندو رهيو. [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت بابت بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن ۽ سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلڻ ۽ ڪجهه ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. ''چچ نامي'' ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ راجا ڏاهر جي پٽ [[جيسيه]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت پڻ روايت موجود آهي؛ پر اهڙين روايتن جي تفصيل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري انهن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ماخذن ۾ آيل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === تصوف === {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} سنڌ جي اسلامي تاريخ ۾ [[تصوف]] کي خاص اهميت حاصل آهي. وچئين دور کان صوفي خانقاهون، درگاهون، سماع، ڪافي ۽ مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ جا اهم حصا بڻيا. قادري، سهروردي، چشتي ۽ نقشبندي روايتن جا مختلف سلسلا سنڌ ۾ سرگرم رهيا، جڏهن ته مقامي صوفي روايتن ڪيترن هنڌن تي فارسي-اسلامي فڪر کي سنڌي ٻولي، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقامي ثقافت سان ملائي هڪ مخصوص مذهبي ماحول پيدا ڪيو.<ref>{{cite journal |title=On the History of Sufism in Australia |journal=Journal of Sufi Studies |publisher=Brill |volume=11 |year=2022 |pages=115–135}}</ref> سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]]، [[مخدوم نوح]]، [[شاهه عنايت شهيد]] ۽ ٻين بزرگن جا نالا شامل آهن. انهن جون درگاهون مذهبي زيارت سان گڏ سنڌي موسيقي، شاعري، لوڪ ثقافت ۽ اجتماعي سڃاڻپ جا پڻ مرڪز رهيون آهن. [[مڪلي جو قبرستان]] ۾ حڪمرانن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جا سوين تاريخي مقبرا موجود آهن. يونيسڪو مڪلي کي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ غيرمعمولي شاهدي قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === هندومت === {{Main|سنڌ ۾ هندومت}} [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[ساڌ ٻيلو]] جي هندو مذهبي عمارت، [[سکر]].]] هندومت سنڌ جي سڀ کان پراڻين زنده مذهبي روايتن مان هڪ آهي. سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور ۾ هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ جين مت مختلف وقتن تي اهم مذهبي روايتون رهيون. عرب فتح کان پوءِ به هندو آبادي سنڌ جي سماجي، تجارتي ۽ زرعي زندگيءَ جو اهم حصو رهي. 1941ع جي آدمشماري موجب ان وقت جي سنڌ ۾ 4,840,795 ماڻهن مان 1,279,530، يعني تقريباً '''26.4 سيڪڙو'''، هندو هئا، جڏهن ته مسلمان آبادي 71.5 سيڪڙو هئي.<ref name="Sindh1941">{{cite book |title=Census of India, 1941: Sind |year=1941 |at=Table on Religion}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي شهري هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته هندستان مان مسلمان مهاجر سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ اچي آباد ٿيا. ان سان سنڌ جي مذهبي ۽ لساني آباديءَ جي بناوت ۾ بنيادي تبديلي آئي. 2023ع ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''هندو جاتي''' ۽ '''شيڊيولڊ ڪاسٽس''' کي جدا مردم شماري categories طور ڳڻيو. هندو جاتيءَ جو انگ '''3,575,848''' يا 6.43 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس '''1,325,559''' يا 2.38 سيڪڙو هئا. ٻنهي سرڪاري categories کي گڏ ڪرڻ سان انگ لڳ ڀڳ 4.90 ملين يا 8.81 سيڪڙو ٿئي ٿو، پر سرڪاري مردم شماريءَ ۾ اهي الڳ ڏيکاريل آهن.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي هندو آبادي خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ ٻين اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. [[ساڌ ٻيلو]]، [[راماپير مندر، ٽنڊو الهيار|راماپير مندر]]، عمرڪوٽ جا مندر ۽ ٿر جا مختلف مذهبي ماڳ سنڌ جي هندو مذهبي ورثي جا اهم مرڪز آهن. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن جدا صوبائي قانون ذريعي هندو شادين جي رجسٽريشن لاءِ '''[[سنڌ هندو ميريج ايڪٽ 2016ع]]''' منظور ڪيو؛ ان ۾ 2018ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Hindus Marriage Act, 2016 |url=https://humanrights.sindh.gov.pk/hr-acts |publisher=Human Rights Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جين مت === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[فائل:Gori Temple (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[گوري مندر]]، [[ننگرپارڪر]]؛ سنڌ جي تاريخي جين مذهبي ورثي جو نمايان مثال.]] [[جين مت]] سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي مذهبي تاريخ جو اهم حصو رهيو آهي، خاص طور ٿرپارڪر، ننگرپارڪر ۽ گجرات سان ڳنڍيل واپاري علائقن ۾. [[ننگرپارڪر جا جين مندر]]، [[گوري مندر]]، ڀوڏيسر ۽ ويراواهه جا آثار سنڌ ۾ جين برادرين جي ڊگهي تاريخ جا مادي ثبوت آهن. ننگرپارڪر جا جين مندر وچئين دور کان اوائلي جديد دور تائين مختلف مرحلن ۾ تعمير ٿيا ۽ انهن ۾ گجرات، راجستان ۽ مقامي سنڌي تعميراتي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا. 2016ع ۾ '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي جين آباديءَ جو تقريباً سمورو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، تنهنڪري 2023ع جي مردم شماري ۾ جين مت کي سنڌ لاءِ الڳ category طور نه ڏيکاريو ويو. ان جي باوجود جين مندر سنڌ جي مذهبي ۽ آثار قديمه واري ورثي ۾ اهم جڳهه رکن ٿا. === سنڌ ۾ عيسائيت === {{Main|سنڌ ۾ عيسائيت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img43 StPatrick Cathedral.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي عيسائي مذهبي عمارتن مان هڪ.]] سنڌ ۾ عيسائيت جي تاريخ کي رڳو 1843ع جي برطانوي فتح سان شروع ڪرڻ درست ناهي، پر ان جي قديم تاريخ بابت دعوائن کي روايت ۽ تاريخي ثبوت جي وچ ۾ فرق سان پيش ڪرڻ ضروري آهي. عيسائي روايتن ۽ ٽئين صديءَ جي اپوڪريفل متن ''اعمال توما'' ۾ رسول [[سينٽ ٿامس]] کي هند-پارٿي حڪمران [[گونڊوفارس]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪندي بيان ڪيو ويو آهي. گونڊوفارس پهرين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ موجوده پاڪستان جي حصن تي حڪمران هو.<ref>{{cite journal |last=Fleet |first=J. F. |title=St. Thomas and Gondophernes |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=37 |issue=2 |year=1905 |pages=223–236 |doi=10.1017/S0035869X00033049}}</ref> بهرحال جديد علمي تحقيق سينٽ ٿامس جي اتر اولهه هندستان يا سنڌو ماٿريءَ واري سفر کي مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو نٿي سمجهي. ''اعمال توما'' جي ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي گونڊوفارس جو نالو اچڻ اهم آهي، پر متن ۾ افسانوي ۽ مذهبي عناصر پڻ موجود آهن؛ تنهنڪري “سينٽ ٿامس سنڌ ۾ آيو ۽ گونڊوفارس کي عيسائي بڻايو” کي قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |title=Networks and social cohesion in ancient Indian Ocean trade: geography, ethnicity, religion |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2013}}</ref><ref>{{cite journal |title=The South Indian Tradition of the Apostle Thomas |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |publisher=Cambridge University Press}}</ref> قديم هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن وسيلي شام، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي عيسائي برادرين جو هندستان سان رابطو موجود هو، تنهنڪري سنڌ ۽ ان جي بندرگاهن تائين ابتدائي عيسائي واپارين يا مسافرن جي پهچ ممڪن هئي؛ پر سنڌ ۾ پهرين صديءَ جي منظم عيسائي جماعت جا سڌا آثار قديمه جا ثبوت محدود آهن. سنڌي تاريخي ادب ۾ فادر اڪيلس ميرسمن جي تحقيق موجب انگريزن جي فتح کان اڳ به ڪراچيءَ ۾ وقت بوقت ڪئٿولڪ پادرين جي آمد جو ذڪر ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني مذهبي جماعت سان لاڳاپيل پادرين جي مذهبي خدمت بابت روايت ڏني وئي آهي. 1840ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ مستقل ڪئٿولڪ ۽ پوءِ پروٽيسٽنٽ مشن وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Meersman |first=Achilles |title=Did the British Introduce Christianity into Sind? |journal=Journal of the Sind Historical Society |note=Reprinted in Sindh Observer: Selections from the Journal of Sindh Historical Society, ed. Mubarak Ali |pages=99–100}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عيسائي مشنن ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ اسڪول، ڪاليج، اسپتالون ۽ سماجي ادارا قائم ڪيا. [[ڪراچي آرچ ڊائوسيس]] 20 مئي 1948ع تي قائم ٿيو ۽ 15 جولاءِ 1950ع تي آرچ ڊائوسيس جي حيثيت حاصل ڪيائين؛ ان جو مرڪزي گرجاگهر [[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]] آهي.<ref>{{cite web |title=Archdiocese of Karachi |url=https://www.catholicsinpakistan.org/dioceses/karachi/ |publisher=Catholics in Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''546,968''' عيسائي هئا، جيڪي مذهب بابت جواب ڏيندڙ آباديءَ جو '''0.98 سيڪڙو''' هئا. انهن مان وڏي آبادي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ رهي ٿي.<ref name="PBSReligion2023"/> === سک مت === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ واپار، فوجي ۽ مذهبي رابطن سبب [[سک مت]] سان لاڳاپيل جماعتون نوآبادياتي دور کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ ۾ موجود رهيون. سکر، شڪارپور، ڪراچي ۽ ٻين شهرن ۾ سک ۽ نانڪ پنٿي واپاري برادريون تاريخي طور آباد رهيون. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ ننڍيون سک برادريون موجود رهيون ۽ ڪجهه شهرن ۾ گردوارا ۽ مذهبي ادارا قائم رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''5,182''' ماڻهن سک مت کي پنهنجو مذهب ڄاڻايو، جيڪو صوبي جي ڳڻيل مذهبي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''0.01 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === پارسي ۽ زرتشتي برادري === [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] يا [[پارسي]] برادري سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، جي شهري، تجارتي ۽ فلاحي تاريخ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي دور دوران بمبئي، گجرات ۽ ٻين علائقن مان پارسي خاندان ڪراچي لڏي آيا ۽ بندرگاهي واپار، صنعت، شهري حڪومت، تعليم ۽ خيراتي ادارن ۾ سرگرم ٿيا. [[جمشيد نسروانجي مهتا]]، جيڪو ڪراچي جو مشهور ميئر ۽ سماجي ڪارڪن هو، سنڌ جي پارسي برادريءَ جي نمايان شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. پارسي برادريءَ ڪراچيءَ ۾ اسڪولن، اسپتالن، رهائشي ۽ خيراتي ادارن جي قيام ۾ پڻ حصو ورتو. 2023ع جي آدمشماري ۾ سنڌ ۾ '''1,763''' پارسي رڪارڊ ٿيا، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو تقريباً '''0.003 سيڪڙو''' هئا.<ref name="PBSReligion2023"/> === مذهبي آبادي، 2023ع === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! نمبر ! مذهب / مردم شماري category ! آبادي ! سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E8F5E9;" | 1 | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | '''[[اسلام]]''' | 50,126,428 | '''90.09%''' | 85.45% | 94.06% |- | style="background:#FFF3E0;" | 2 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | '''[[هندومت|هندو جاتي]]''' | 3,575,848 | '''6.43%''' | 9.73% | 3.61% |- | style="background:#FDEDEC;" | 3 | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | '''[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]]''' | 1,325,559 | '''2.38%''' | 4.48% | 0.59% |- | style="background:#EAF2F8;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عيسائيت]]''' | 546,968 | '''0.98%''' | 0.24% | 1.62% |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[احمديه]] | 18,266 | 0.03% | 0.02% | 0.04% |- | style="background:#FFF9C4;" | 6 | style="background:#FCF3CF; text-align:right;" | [[سک مت]] | 5,182 | 0.01% | 0.01% | 0.01% |- | style="background:#F2F3F4;" | 7 | style="background:#E5E7E9; text-align:right;" | [[پارسي]] | 1,763 | 0.003% | 0.001% | 0.005% |- | style="background:#F8F9F9;" | 8 | style="text-align:right;" | ٻيا | 38,395 | 0.07% | 0.07% | 0.07% |} <ref name="PBSReligion2023"/> {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع<ref name="PBSReligion2023"/> |label1=[[اسلام]] |value1=90.09 |color1=#2E8B57 |label2=هندو جاتي |value2=6.43 |color2=#F39C12 |label3=[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]] |value3=2.38 |color3=#E67E22 |label4=[[عيسائيت]] |value4=0.98 |color4=#3498DB |label5=[[احمديه]] |value5=0.03 |color5=#8E44AD |label6=[[سک مت]] |value6=0.01 |color6=#F4D03F |label7=پارسي ۽ ٻيا |value7=0.08 |color7=#95A5A6 }} {{clear}} === مذهبي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي === هيٺ ڏنل جدول 1872ع کان 2023ع تائين مختلف آدمشمارين ۾ سنڌ جي مذهبي آباديءَ جو تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. نوآبادياتي دور جي آدمشمارين ۾ مذهبي درجي بندي موجوده آدمشمارين کان مختلف هئي؛ مثال طور ڪن سالن ۾ نانڪ پنٿين، قبائلي مذهبي گروهن يا جينن کي هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيو ويو هو. تنهنڪري مختلف سالن جي انگن جو سڌو مقابلو انهن وضاحتي حاشين کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ گهرجي. <div style="overflow-x:auto; border:1px solid #AAB7B8; padding:0.2em;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:92%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ مذهب، 1872ع–2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! rowspan="2" style="min-width:125px;" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" | 1872ع<ref name="sindh1872">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |jstor=saoa.crl.25057641 |access-date=16 November 2024 |title=Census of the Bombay Presidency, taken on the 21. February 1872. |year=1872 |volume=2 |pages=76 (part 1) & 112–138 (part 2) |publisher=Bombay, 1875. |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921175249/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1872|1872ع جا انگ [[برطانوي هندستان ۾ آدمشماري|آدمشماري]] جي انهن ضلعن ــ [[ڪراچي ضلعو (سنڌ)|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ضلعو (سنڌ)|حيدرآباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو]] ــ ۽ [[خيرپور رياست]] جي مجموعي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن. خيرپور رياست ۾ مذهبي وابستگي الڳ نه ڳڻي وئي هئي.}} ! colspan="2" | 1881ع<ref name="sindh1881">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=3 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1881|1881ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1891ع<ref name="sindh1891">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |archive-date=8 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408203225/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1891|1891ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1901ع<ref name="sindh1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207080045/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1901|1901ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1911ع<ref name="sindh1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |archive-date=8 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208045130/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1911|1911ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1921ع<ref name="sindh1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=6 May 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022430/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1921|1921ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1931ع<ref name="sindh1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=5 May 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022514/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1931|1931ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1941ع ! colspan="2" | 1951ع<ref name="sindh1951">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|title=CPopulation According to Religion, Tables-6, Pakistan – Census 1951|access-date=21 July 2024|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013102/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|url-status=live}}</ref>{{rp|22–26}}{{efn|name=Sindh1951|[[وفاقي گادي وارو علائقو (ڪراچي)]] پڻ شامل آهي.}} ! colspan="2" | 1998ع<ref name="sindh1998">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|title=Population Distribution by Religion, 1998 Census|access-date=23 January 2023|archive-date=23 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250923095306/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="sindh2017">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|title=TABLE 9 – POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=23 January 2023|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013148/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="2017 Census">{{cite web |title=Religious Demographics of Pakistan 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf |archive-date=29 August 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="sindh2023">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=7th Population and Housing Census – Detailed Results Table-9 Population by sex, religion and rural/urban|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=6 August 2024|archive-date=3 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203030321/https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census – 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |access-date=21 July 2024 |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212115052/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=live }}</ref> |- style="background:#D2B4DE;" ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % |- style="background:#E8F5E9;" ! style="text-align:right;" | [[اسلام]] [[فائل:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,712,266{{efn|[[سني اسلام|سني]]: 1,700,468<br>[[شيعو اسلام|شيعا]]: 11,798}} | {{Percentage|1712266|2192415|2}} | 1,989,630 || {{Percentage|1989630|2542976|2}} | 2,318,180 || {{Percentage|2318180|3003711|2}} | 2,609,337 || {{Percentage|2609337|3410223|2}} | 2,822,756 || {{Percentage|2822756|3737223|2}} | 2,562,700 || {{Percentage|2562700|3472508|2}} | 3,017,377 || {{Percentage|3017377|4114253|2}} | 3,462,015 || {{Percentage|3462015|4840795|2}} | 5,535,645 || {{Percentage|5535645|6047748|2}} | 27,796,814 || {{Percentage|27796814|30439893|2}} | 43,234,107 || {{Percentage|43234107|47854510|2}} | 50,126,428 || {{Percentage|50126428|55638409|2}} |- style="background:#FFF3E0;" ! style="text-align:right;" | [[هندومت]] [[فائل:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|1872ع جي آدمشماريءَ ۾ قبائلي مذهبي گروهه، جين ۽ نانڪ پنٿي پڻ هن درجي ۾ شامل هئا؛ 1881ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي، 1891ع ۾ قبائلي، ۽ 1901ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي پڻ هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيا ويا.}} | 475,848{{efn|جاتي هندو: 390,435<br>[[پاڪستان ۾ شيڊيولڊ ڪاسٽس|شيڊيولڊ ڪاسٽس]]، قبائلي ۽ جين: 61,514<br>نانڪ پنٿي (سک): 23,899}} | {{Percentage|475848|2192415|2}} | 544,848 || {{Percentage|544848|2542976|2}} | 674,371 || {{Percentage|674371|3003711|2}} | 787,683 || {{Percentage|787683|3410223|2}} | 877,313 || {{Percentage|877313|3737223|2}} | 876,629 || {{Percentage|876629|3472508|2}} | 1,055,119 || {{Percentage|1055119|4114253|2}} | 1,279,530 || {{Percentage|1279530|4840795|2}} | 482,560 || {{Percentage|482560|6047748|2}} | 2,280,842 || {{Percentage|2280842|30439893|2}} | 4,176,986 || {{Percentage|4176986|47854510|2}} | 4,901,407 || {{Percentage|4901407|55638409|2}} |- style="background:#EAF2F8;" ! style="text-align:right;" | [[عيسائيت]] [[فائل:Christian cross.svg|15px]] | 3,329{{efn|[[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]: 1,670<br>[[چرچ آف انگلينڊ]]: 1,142<br>مقامي عيسائي (مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ سرياني): 359<br>پريسبيٽيرين: 156<br>يوناني آرٿوڊوڪس: 2}} | {{Percentage|3329|2192415|2}} | 6,082 || {{Percentage|6082|2542976|2}} | 7,768 || {{Percentage|7768|3003711|2}} | 7,825 || {{Percentage|7825|3410223|2}} | 10,917 || {{Percentage|10917|3737223|2}} | 11,734 || {{Percentage|11734|3472508|2}} | 15,152 || {{Percentage|15152|4114253|2}} | 20,304 || {{Percentage|20304|4840795|2}} | 22,601 || {{Percentage|22601|6047748|2}} | 294,885 || {{Percentage|294885|30439893|2}} | 408,301 || {{Percentage|408301|47854510|2}} | 546,968 || {{Percentage|546968|55638409|2}} |- style="background:#F2F3F4;" ! style="text-align:right;" | [[زرتشتي مذهب]] [[فائل:Faravahar.svg|15px]] | 870{{efn|شاهنشاهي فرقي جا: 712<br>قديمي فرقي جا: 158}} | {{Percentage|870|2192415|2}} | 1,063 || {{Percentage|1063|2542976|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3003711|2}} | 2,000 || {{Percentage|2000|3410223|2}} | 2,411 || {{Percentage|2411|3737223|2}} | 2,913 || {{Percentage|2913|3472508|2}} | 3,537 || {{Percentage|3537|4114253|2}} | 3,841 || {{Percentage|3841|4840795|2}} | 5,046 || {{Percentage|5046|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,763 || {{Percentage|1763|55638409|3}} |- style="background:#FFFDE7;" ! style="text-align:right;" | [[ٻڌ ڌرم]] [[فائل:Dharma Wheel (2).svg|15px]] | 67 || {{Percentage|67|2192415|3}} | 9 || {{Percentage|9|2542976|3}} | 2 || {{Percentage|2|3003711|3}} | 0 || {{Percentage|0|3410223|3}} | 21 || {{Percentage|21|3737223|3}} | 41 || {{Percentage|41|3472508|3}} | 53 || {{Percentage|53|4114253|3}} | 111 || {{Percentage|111|4840795|3}} | 670 || {{Percentage|670|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#E8EAF6;" ! style="text-align:right;" | [[يهوديت]] [[فائل:Star of David.svg|15px]] | 35 || {{Percentage|35|2192415|3}} | 153 || {{Percentage|153|2542976|2}} | 210 || {{Percentage|210|3003711|2}} | 428 || {{Percentage|428|3410223|2}} | 595 || {{Percentage|595|3737223|2}} | 671 || {{Percentage|671|3472508|2}} | 985 || {{Percentage|985|4114253|2}} | 1,082 || {{Percentage|1082|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF8E1;" ! style="text-align:right;" | [[جين مت]] [[فائل:Jain Prateek Chihna.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,191 || {{Percentage|1191|2542976|2}} | 923 || {{Percentage|923|3003711|2}} | 921 || {{Percentage|921|3410223|2}} | 1,349 || {{Percentage|1349|3737223|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3472508|2}} | 1,144 || {{Percentage|1144|4114253|2}} | 3,687 || {{Percentage|3687|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF9C4;" ! style="text-align:right;" | [[سک مت]] [[فائل:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 720 || {{Percentage|720|3003711|2}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census|1901ع جي آدمشماريءَ ۾ سک آباديءَ کي هندو درجي ۾ ڳڻيو ويو هو.}} || {{N/a}} | 12,339 || {{Percentage|12339|3737223|2}} | 8,036 || {{Percentage|8036|3472508|2}} | 19,172 || {{Percentage|19172|4114253|2}} | 32,627 || {{Percentage|32627|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 5,182 || {{Percentage|5182|55638409|2}} |- style="background:#EFEBE9;" ! style="text-align:right;" | قبائلي مذهب | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census}} || {{N/a}} | 9,224 || {{Percentage|9224|3737223|2}} | 8,186 || {{Percentage|8186|3472508|2}} | 204 || {{Percentage|204|4114253|2}} | 37,598 || {{Percentage|37598|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#F3E5F5;" ! style="text-align:right;" | [[احمديه]] [[فائل:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 43,524 || {{Percentage|43524|30439893|2}} | 21,661 || {{Percentage|21661|47854510|2}} | 18,266 || {{Percentage|18266|55638409|2}} |- style="background:#ECEFF1;" ! style="text-align:right;" | ٻيا | 0 || {{Percentage|0|2192415|2}} | 0 || {{Percentage|0|2542976|2}} | 3 || {{Percentage|3|3003711|2}} | 2,029 || {{Percentage|2029|3410223|2}} | 298 || {{Percentage|298|3737223|2}} | 64 || {{Percentage|64|3472508|3}} | 1,510 || {{Percentage|1510|4114253|2}} | 0 || {{Percentage|0|4840795|2}} | 1,226 || {{Percentage|1226|6047748|2}} | 23,828 || {{Percentage|23828|30439893|2}} | 13,455 || {{Percentage|13455|47854510|2}} | 38,395 || {{Percentage|38395|55638409|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D5F5E3; font-weight:bold;" ! جواب ڏيندڙ ڪل آبادي ! 2,192,415 ! {{Percentage|2192415|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,047,748 ! {{Percentage|6047748|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,638,409 ! {{Percentage|55638409|55696147|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" ! ڪل آبادي ! 2,322,765 ! {{Percentage|2322765|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,054,474 ! {{Percentage|6054474|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,696,147 ! {{Percentage|55696147|55696147|2}} |} </div> == تعليم == {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} [[فائل:University of Sindh Gate.jpg|thumb|270px|[[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|270px|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم انجنيئرنگ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[فائل:Aga Khan University .jpg|thumb|270px|[[آغا خان يونيورسٽي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خانگي طبي ۽ تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] سنڌ ۾ تعليم جو نظام ابتدائي، پرائمري، مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي اسڪولي تعليم کان وٺي ڪاليجي، فني، پيشاورانه ۽ [[اعليٰ تعليم]] تائين پکڙيل آهي. صوبي ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ خانگي اسڪول، ڪاليج، يونيورسٽيون، ديني مدرسا، غير رسمي تعليمي مرڪز ۽ فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا. اسڪولي تعليم جو بنيادي انتظام سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ وٽ آهي، جڏهن ته اعليٰ تعليم، يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن لاءِ صوبائي ۽ وفاقي سطح تي الڳ ريگيوليٽري ۽ انتظامي ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206155811/https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20(2).pdf |url-status=dead}}</ref> [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 25-الف موجب پنجن کان سورهن سالن جي عمر تائين هر ٻار لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪرڻ رياست جي ذميواري آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ تعليم جي انتظام ۾ صوبن جو ڪردار وڌيڪ وسيع ٿيو. سنڌ ۾ ان آئيني حق کي عملي قانوني بنياد ڏيڻ لاءِ ''سنڌ رائيٽ آف چلڊرين ٽو فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ، 2013ع'' منظور ڪيو ويو، جنهن تحت پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو قانوني ڍانچو قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |title=Sindh Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2013 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |date=11 March 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[نوابشاهه]] ۽ [[ٽنڊو ڄام]] ۾ عام تعليم سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، ڪاروباري انتظام، ڪمپيوٽنگ، فن، ڊيزائن، حياتياتي سائنس ۽ ٻين تخصصي شعبن جون يونيورسٽيون ۽ تحقيقي ادارا قائم آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] سنڌ جي ڪيترين سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن کي تسليم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426065204/https://www.hec.gov.pk/english/universities/pages/recognised.aspx |url-status=dead}}</ref> === خواندگي === {{See also|پاڪستان ۾ تعليم}} [[فائل:Literacy Rate by Pakistani District - 2017 Census.svg|thumb|270px|2017ع جي آدمشماري موجب پاڪستان جي ضلعن ۾ خواندگيءَ جي شرح؛ سنڌ جي ضلعن ۾ پڻ نمايان علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچن ٿا.]] 2023ع جي [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|آدمشماري]] موجب سنڌ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي، جيڪا 2017ع ۾ 54.57 سيڪڙو هئي. 2023ع ۾ مردن جي خواندگي 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.21 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي خوانده آباديءَ جو انگ 22,431,392 هو.<ref name="SindhCensusEducation2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |title=Provincial Census Report 2023 — Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |pages=73–74 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي تعليمي صورتحال ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن جي وچ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2023ع ۾ شهري سنڌ جي خواندگيءَ جي شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙي سنڌ ۾ اها 38.14 سيڪڙو هئي. ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مردن جي خواندگي 48.06 سيڪڙو ۽ عورتن جي 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اهي شرحون ترتيبوار 76.27 ۽ 67.80 سيڪڙو هيون.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> قومي سطح تي 2023ع ۾ پاڪستان جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 60.65 سيڪڙو هئي. صوبن مان پنجاب 66.25 سيڪڙو، سنڌ 57.54 سيڪڙو، خيبر پختونخوا 51.09 سيڪڙو ۽ بلوچستان 42.01 سيڪڙو تي هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/National%20Census%20Report-2023.pdf |title=National Census Report 2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |page=145 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== خواندگيءَ جي شرح، 2017ع ۽ 2023ع ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#345995; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ ۾ خواندگيءَ جي شرح (10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر)'''<ref name="SindhCensusEducation2023"/> |- style="background:#E8EEF7;" ! rowspan="2" | علائقو ! colspan="3" | 2017ع ! colspan="3" | 2023ع |- style="background:#D9E6F5;" ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- ! style="background:#EDF7ED;" | سڄي سنڌ | 54.57٪ | 62.52٪ | 45.95٪ | style="background:#DFF2DF; font-weight:bold;" | 57.54٪ | 64.23٪ | 50.21٪ |- ! style="background:#FFF4E5;" | ٻهراڙي | 35.19٪ | 46.91٪ | 22.64٪ | style="background:#FFE9CC; font-weight:bold;" | 38.14٪ | 48.06٪ | 27.52٪ |- ! style="background:#EAF4FC;" | شهري | 70.43٪ | 75.13٪ | 65.28٪ | style="background:#DDEFFC; font-weight:bold;" | 72.26٪ | 76.27٪ | 67.80٪ |} </div> === اسڪولي تعليم === [[فائل:Back to school after six months interruption.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي پرائمري اسڪول ۾ شاگرد؛ صوبي جي اسڪولي نظام ۾ پرائمري تعليم بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] [[فائل:Studying for the chance to become a teacher.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردياڻي؛ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعليم تائين رسائي هڪ اهم تعليمي مسئلو آهي.]] سنڌ حڪومت جي ''اينيوئل اسڪول سينسس 2023–24ع'' موجب صوبي ۾ '''40,978 سرڪاري اسڪول''' رڪارڊ ڪيا ويا. انهن مان 36,225 پرائمري، 1,581 مڊل، 1,027 ايليمينٽري، 1,654 ثانوي ۽ 491 اعليٰ ثانوي اسڪول هئا. ان مطابق سرڪاري اسڪولي ڍانچي جو لڳ ڀڳ 88.4 سيڪڙو حصو پرائمري سطح تي مشتمل هو.<ref name="ASC2023-24">{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |page=16 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206155811/https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20(2).pdf |url-status=dead}}</ref> پرائمري کان پوءِ مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي ادارن جو نسبتاً گهٽ انگ، خاص طور ٻهراڙي ۽ پري پيل علائقن ۾، شاگردن جي ايندڙ تعليمي سطح تائين جسماني رسائيءَ کي محدود ڪري سگهي ٿو. ان ڪري اسڪولن جي سطح وار غيرمتوازن ورڇ سنڌ جي تعليمي رٿابنديءَ جو هڪ اهم مسئلو آهي. ==== سرڪاري اسڪولن جي سطح موجب ورڇ ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#287271; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جا سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''<ref name="ASC2023-24"/> |- style="background:#D9F0EF;" ! سطح ! اسڪولن جو تعداد ! ڪل اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | style="text-align:right; background:#EDF8F7;" | پرائمري | 36,225 | 88.4٪ |- | style="text-align:right; background:#F2F8E9;" | مڊل | 1,581 | 3.9٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF4E6;" | ايليمينٽري | 1,027 | 2.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FDEBEC;" | ثانوي | 1,654 | 4.0٪ |- | style="text-align:right; background:#EEEAF8;" | اعليٰ ثانوي | 491 | 1.2٪ |- style="background:#D5E8E8; font-weight:bold;" ! ڪل ! 40,978 ! 100٪ |} === اسڪولي بنيادي سهولتون === سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ پيئڻ جي پاڻي، بجلي، ٽوائلٽ ۽ بائونڊري وال جهڙين بنيادي سهولتن جي کوٽ تعليمي معيار ۽ اسڪول ۾ ٻارن جي برقرار رهڻ تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي. 2023–24ع جي انگن موجب 40,978 سرڪاري اسڪولن مان 26,006 ۾ پيئڻ جو پاڻي، 13,013 ۾ بجلي، 17,136 ۾ ٽوائلٽ ۽ 20,913 ۾ بائونڊري وال موجود هئي.<ref name="SindhAssemblyEducation">{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1997 |title=Questions and Answers — Education Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#7B5E57; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ بنيادي سهولتون'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#EFE5E2;" ! بنيادي سهولت ! سهولت رکندڙ اسڪول ! ڪل سرڪاري اسڪول ! لڳ ڀڳ دستيابي |- | style="text-align:right; background:#E7F5FF;" | پيئڻ جو پاڻي | 26,006 | 40,978 | 63.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF3BF;" | بجلي | 13,013 | 40,978 | 31.8٪ |- | style="text-align:right; background:#E6FCF5;" | ٽوائلٽ | 17,136 | 40,978 | 41.8٪ |- | style="text-align:right; background:#F3F0FF;" | بائونڊري وال | 20,913 | 40,978 | 51.0٪ |} === ڪراچي ۾ اسڪولي تعليم === [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري تعليمي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ڪراچي ريجن جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي طور '''440,473 شاگرد''' داخل هئا، جن مان 207,042 ڇوڪرا ۽ 233,431 ڇوڪريون هيون.<ref name="SindhAssemblyEducation"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#4A6FA5; color:white; padding:7px;" | '''ڪراچي جي سرڪاري اسڪولن ۾ داخلا، 2023–24ع'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#E5EDF7;" ! ضلعو ! اسڪول ! ڇوڪرا ! ڇوڪريون ! ڪل داخلا |- | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | 337 | 39,984 | 48,391 | 88,375 |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | 180 | 25,528 | 28,135 | 53,663 |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 206 | 21,946 | 22,573 | 44,519 |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 221 | 40,156 | 47,042 | 87,198 |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 601 | 36,832 | 33,477 | 70,309 |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | 139 | 22,193 | 31,137 | 53,330 |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | 185 | 20,403 | 22,676 | 43,079 |- style="background:#D8E5F3; font-weight:bold;" ! ڪل ! 1,869 ! 207,042 ! 233,431 ! 440,473 |} === تعليم تائين رسائي ۽ اهم چئلينج === سنڌ ۾ اسڪولي نظام جي توسيع باوجود اسڪول تائين رسائي، داخلا کان پوءِ تعليم جاري رکڻ، سکيا جو معيار، صنفي اڻبرابري، بنيادي سهولتن جي کوٽ ۽ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ فرق اهم چئلينج رهيا آهن. سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19ع سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو؛ ان ۾ 20,540 گهرن جو نمونو شامل هو ۽ نتيجا شهري، ٻهراڙي ۽ ضلعي سطح تائين تيار ڪيا ويا.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/documents/sindh-multiple-indicator-cluster-survey-2018-19 |title=Sindh – Multiple Indicator Cluster Survey 2018–19 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |date=16 July 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> تعليمي رسائيءَ ۾ تفاوت معاشي حيثيت، جنس، رهائش جي هنڌ، اسڪول جي فاصلي، ٽرانسپورٽ، بنيادي سهولتن ۽ گهريلو حالتن سان ڳنڍيل آهي. ان ڪري سنڌ ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان صرف داخلا وڌائڻ بدران پٺتي پيل، غريب، ٻهراڙي ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻارن تائين تعليم پهچائڻ تي پڻ رهيو آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> === اسڪول کان ٻاهر ٻار === [[File:Providing shelter for flood-affected families as they return home (5330424997).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر هڪ ٻار؛ اسڪولن جي تباهي ۽ تعليمي سامان جي ضايع ٿيڻ تعليم تائين رسائيءَ کي متاثر ڪندڙ سببن مان آهن.]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو وڏو انگ تعليمي شعبي جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. 2022ع ۾ [[يونيسيف]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ لڳ ڀڳ '''65 لک''' ڄاڻايو هو. هن مسئلي ۾ اهي ٻار شامل آهن جيڪي اسڪول ۾ ڪڏهن داخل نه ٿيا، ۽ اهي پڻ جيڪي داخلا کان پوءِ تعليم اڌ ۾ ڇڏي ويا.<ref name="SSDMS">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/new-digital-application-helps-monitor-student-attendance-sindh |title=New digital application helps monitor student attendance in Sindh |date=16 March 2022 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ شاگردن جي حاضريءَ جي نگراني، متبادل سکيا، غير رسمي تعليم، اسڪولن جي بنيادي سهولتن جي بهتري ۽ والدين سان رابطو جهڙا قدم استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="SchoolMonitoringSindh">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/mobile-app-helps-reduce-school-dropout-pakistans-sindh-province |title=Mobile App helps reduce school dropout in Pakistan’s Sindh province |date=28 September 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڇوڪرين جي تعليم === سنڌ ۾ ڇوڪرين جي تعليم تائين رسائيءَ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻهراڙي سنڌ جي عورتن جي خواندگي صرف 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري عورتن ۾ اها 67.80 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> ڳوٺاڻن ۽ گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ اسڪول جو فاصلو، ٽرانسپورٽ، غربت، ثانوي اسڪولن جي محدود دستيابي ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ ڇوڪرين جي تعليم تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر آهن. ان ڪري غير رسمي ۽ متبادل سکيا وارن منصوبن ۾ ڇوڪرين کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. 2019ع ۾ سنڌ حڪومت، [[جاپان انٽرنيشنل ڪوآپريشن ايجنسي]] ۽ [[يونيسيف]] جي سهڪار سان 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا، جن جو مقصد 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ هو؛ انهن مان اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref name="NFE2019">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/government-japan-sindhs-school-education-literacy-department-and-unicef-inaugurate |title=Government of Japan, Sindh’s School Education & Literacy Department and UNICEF inaugurate non-formal education centres |date=1 March 2019 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === غير رسمي تعليم === {{Main|غير رسمي تعليم}} غير رسمي تعليم انهن ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ متبادل رستو مهيا ڪري ٿي، جيڪي رسمي اسڪولي نظام ۾ داخل نه ٿيا هجن يا تعليم اڌ ۾ ڇڏي چڪا هجن. اهڙن پروگرامن ۾ تيز رفتار نصاب، لچڪدار وقت ۽ سرگرمين تي ٻڌل سکيا وسيلي شاگردن کي بنيادي تعليم مڪمل ڪرڻ ۽ ٻيهر رسمي تعليمي نظام سان ڳنڍجڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو. 2019ع ۾ سنڌ ۾ 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا ويا، جن ذريعي 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو.<ref name="NFE2019"/> ڪراچي جي ڀرپاسي ۽ ڏکڻ سنڌ جي محروم آبادين ۾ قائم 80 غير رسمي تعليمي مرڪزن مان لڳ ڀڳ 2,400 شاگرد فائدو وٺندا رهيا، جن ۾ اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/interactive-teaching-methods-help-students-learn-better-non-formal-education-centre |title=Interactive teaching methods help students learn better at Non-Formal Education Centre in Pakistan |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] غير رسمي تعليم بابت الڳ قومي شماريات پڻ جاري ڪري ٿو، جن ۾ ''پاڪستان نان-فارمل ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس 2022–23ع'' شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/Publications |title=Pakistan Non-Formal Education Statistics Reports 2022–23 |date=25 October 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسڪولن جي نگراني ۽ ڊجيٽل انتظام === سنڌ حڪومت اسڪولي نظام جي نگراني لاءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال وڌايو آهي. سنڌ اسڪول مانيٽرنگ سسٽم ذريعي 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن ۽ لڳ ڀڳ 120,000 استادن بابت حاضري، درسي ڪتابن، اسڪولي سهولتن ۽ عمارتن جي حالت جهڙي معلومات گڏ ڪئي وئي آهي.<ref name="SchoolMonitoringSindh"/> 2022ع ۾ [[سنڌ اسڪول ڊيلي مانيٽرنگ سسٽم]] نالي هڪ وڌيڪ ڊجيٽل نظام متعارف ڪيو ويو، جنهن جو مقصد شاگردن جي روزاني حاضري رڪارڊ ڪرڻ ۽ غيرحاضريءَ جي صورت ۾ والدين، سنڀاليندڙن ۽ اسڪول انتظاميا کي اطلاع ڏيڻ هو. شروعاتي مرحلي ۾ اهو هر ضلعي مان هڪ اسڪول سميت 30 سرڪاري اسڪولن ۾ آزمائشي طور لاڳو ڪيو ويو.<ref name="SSDMS"/> ڊجيٽل نگرانيءَ سان گڏ استادن جي بايوميٽرڪ حاضري، اسڪولي انفراسٽرڪچر، داخلا ۽ تعليمي وسيلن جي انتظام لاءِ پڻ ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي آهي. يونيسيف موجب يورپي يونين جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي سڌارن واري پروگرام ۾ 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن بابت انتظامي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جو نظام استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکيا جو معيار ۽ جائزو === تعليمي رسائي سان گڏ شاگردن جي حقيقي سکيا جا نتيجا پڻ سنڌ جي تعليمي نظام جو اهم معيار آهن. [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] اسڪولي شاگردن جي سکيا کي ماپڻ لاءِ [[نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ]] منعقد ڪري ٿو. 2023ع جي جائزي کان پوءِ اداري سنڌ لاءِ الڳ ''نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ 2023 فائنڊنگز فار سنڌ'' رپورٽ مئي 2024ع ۾ جاري ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/PublicationDetail/YWFlNzdiMTUtNzcxOS00ZjI0LWFjODYtYzg4ZTU5OWNmYTg5 |title=National Achievement Test (NAT) 2023 Findings for Sindh |date=31 May 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اهڙن جائزي جو مقصد اسڪولن جي تعداد يا داخلا کان اڳتي وڌي پڙهڻ، رياضي، سائنس ۽ ٻين بنيادي صلاحيتن ۾ شاگردن جي حقيقي ڪارڪردگي ماپڻ آهي. === سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن === {{Main|سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن}} [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] سنڌ حڪومت جو نيم خودمختيار تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1992ع جي سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ايڪٽ تحت قائم ٿيو. ان جو مقصد سرڪاري-خانگي ڀائيواري، ڪميونٽي جي شموليت ۽ متبادل تعليمي ماڊلن ذريعي معياري تعليم تائين رسائي وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جا اهم پروگرام '''فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز'''، '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' ۽ '''پيپلز اسڪول پروگرام''' شامل آهن. فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز پروگرام اڳوڻن ايس اي ايف اسسٽڊ اسڪولز، رورل پرائيويٽ اسڪولز، ايگزسٽنگ اسڪول سپورٽ پروگرام ۽ مڊل ۽ هاءِ اسڪول پروگرام کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جي سهڪار هيٺ هلندڙ اسڪولن کي مالي مدد سان گڏ درسي مواد، استاد تربيت، شاگردن جي جائزي ۽ اسڪول مانيٽرنگ جون خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2025–26ع ۾ سڀني ضلعن ۾ نوان فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪول قائم ڪرڻ لاءِ پڻ درخواستون گهرايون ويون.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/public/files/1749787515_0.pdf |title=Request for Proposal 2025–2026: Establishment and Operation of First Phase of New Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' تحت خانگي شعبي، غير سرڪاري تنظيمن، ڪميونٽي گروهن ۽ شهرين کي سرڪاري اسڪولن جي تعليمي ۽ انتظامي بهتريءَ ۾ حصو وٺڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته فائونڊيشن فني سهڪار ۽ نگراني فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/aasps |title=Adopt-a-School Program |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص تعليم === {{Main|سنڌ ۾ خاص تعليم}} سنڌ ۾ معذوري رکندڙ ٻارن ۽ بالغن لاءِ تعليم، تربيت ۽ بحاليءَ جون خدمتون [[معذور ماڻهن جي بااختياري وارو کاتو، سنڌ|معذور ماڻهن جي بااختياري واري کاتي]] وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. کاتي وٽ صوبي جي ڪيترن ضلعن ۾ خاص تعليم، پيشاورانه تربيت ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مرڪز موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري فهرست موجب اهڙا ادارا ڪراچي، حيدرآباد، ڄامشورو، ٽنڊو محمد خان، ٽنڊو الهيار، مٽياري، دادو، ٺٽو، بدين، شهيد بينظيرآباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ، لاڙڪاڻو، شڪارپور، ڪشمور، جيڪب آباد، قمبر شهدادڪوٽ، ميرپورخاص، عمرڪوٽ، ٿرپارڪر، سکر، خيرپور ۽ گهوٽڪي سميت ڪيترن ضلعن ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/institutions/ |title=List of Institutions |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا بصارت، ٻڌڻ، جسماني، ذهني ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مخصوص تعليمي ۽ بحالي خدمتون مهيا ڪن ٿا. [[ڪوٽڙي]] ۾ خاص تعليم جي استادن لاءِ '''اسپيشل ايجوڪيشن ٽيچرز ٽريننگ اڪيڊمي سنڌ''' پڻ قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === فني ۽ ووڪيشنل تعليم === {{Main|سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي}} [[File:Commercial College.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي]] ۾ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف ڪمرشل ايجوڪيشن؛ سنڌ ۾ فني ۽ پيشاورانه تعليم روزگار ۽ صنعت لاءِ عملي مهارتون پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.]] سنڌ ۾ سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل تعليم جو وڏو حصو [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽيوٽا) جي انتظام هيٺ آهي. اٿارٽي صوبي ۾ ٽيڪنيڪل ۽ پيشاورانه تعليم جي ادارن، ڪاليجن، اسڪولن ۽ تربيت مرڪزن کي منظم ڪري ٿي؛ ان جو مرڪزي دفتر [[ڪراچي]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/BoG/BoG3M-WP.pdf |title=Sindh Technical Education & Vocational Training Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيوٽا جي ادارن ۾ گورنمينٽ ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، پولي ٽيڪنڪ، مونوٽيڪنڪ، ٽيڪنيڪل اسڪول، ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ ۽ ڪمرشل ايجوڪيشن جا ادارا شامل آهن. انهن ۾ ٽن سالن جو [[ڊپلوما آف ايسوسيئيٽ انجنيئرنگ]]، ٽيڪنيڪل اسڪول سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما اِن ڪامرس، قابليت تي ٻڌل تربيت ۽ مختلف مختصر مدي وارا مهارتي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/Admission_2021_22/TSC_PROSPECTUS_2021.pdf |title=STEVTA Programmes and Courses |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> فني تعليم ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪس، آٽو اينڊ ڊيزل، ريفريجريشن ۽ ٽيڪسٽائيل جهڙن روايتي شعبن سان گڏ ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، سافٽ ويئر، گرافڪ ڊيزائن، ويب ڊيزائن، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس ۽ سائبر سيڪيورٽي جهڙا جديد شعبا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1443.pdf |title=Institutes, Technologies, Trades, Programs and Intake Capacity – District-wise |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي تعليمي سيشن ۾ اسٽيوٽا چين جي تعليمي ادارن سان گڏ ٽن سالن جي '''ماڊرن سائنو-پاڪ ڊوئل ڊپلوما/ڊگري جوائنٽ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن پروگرام''' لاءِ پڻ داخلا شروع ڪئي، جنهن جو نمونو ٻه سال سنڌ ۾ ۽ هڪ سال چين ۾ تعليم ۽ تربيت تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |title=CCTE Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme, Academic Session 2025–2026 |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تعليم بابت شماريات ۽ پاليسي جا ذريعا === سنڌ جي تعليم بابت مختلف دورن جي انگن اکرن کي ڀيٽڻ وقت انتظامي شماريات، آدمشماري ۽ گهريلو سروي جي تعريفن ۽ طريقن ۾ فرق جو خيال رکڻ ضروري آهي. اسڪولن، شاگردن، استادن ۽ بنيادي سهولتن بابت انگ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ ۽ سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ مان حاصل ٿين ٿا، جڏهن ته خواندگي ۽ آباديءَ بابت انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] ۽ سماجي اشارا سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي مان حاصل ٿين ٿا. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي تعليم بابت اهم شمارياتي ذريعا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! ذريعو ! ادارو ! بنيادي موضوع ! اهم/تازي رپورٽ |- | اينيوئل اسڪول سينسس | اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ | سرڪاري اسڪول، داخلا، استاد ۽ سهولتون | 2023–24 |- | پاڪستان جي آدمشماري | [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] | خواندگي، آبادي ۽ شهري-ڳوٺاڻي ورڇ | 2023 |- | پاڪستان ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | قومي ۽ صوبائي تعليمي شماريات | 2023–24 |- | نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | شاگردن جي سکيا جا نتيجا | 2023 |- | سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي | سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس / [[يونيسيف]] | ٻار، عورتون، تعليم ۽ سماجي اشارا | 2018–19 |- | غير رسمي تعليم جون شماريات | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | غير رسمي سکيا ۽ خواندگي | 2022–23 |} </div> === تعليم ۽ پائيدار ترقي === سنڌ ۾ تعليم جي ترقي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 4]] سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي، جنهن جو مقصد سڀني لاءِ جامع، برابريءَ تي ٻڌل ۽ معياري تعليم ۽ سڄي زندگي سکيا جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پاڪستان 2015ع ۾ پائيدار ترقيءَ جا مقصد اختيار ڪيا، جڏهن ته پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو آئيني بنياد آرٽيڪل 25-الف سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/reports/every-child-learns |title=Every Child Learns |publisher=UNICEF Pakistan |date=May 2019 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن مقصد جي حاصلات لاءِ رڳو اسڪولن جو تعداد وڌائڻ بدران اسڪول کان ٻاهر ٻارن کي تعليم ۾ آڻڻ، ڇوڪرين ۽ پٺتي پيل آباديءَ جي رسائي وڌائڻ، شاگردن کي اسڪول ۾ برقرار رکڻ، سکيا جا نتيجا بهتر ڪرڻ، استادن جي ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ اسڪولن ۾ محفوظ ۽ مناسب بنيادي سهولتون مهيا ڪرڻ پڻ اهم آهن. {{clear}} ===اعليٰ تعليم=== [[File:Silver Jubilee Gate Karachi University.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي يونيورسٽي]] جو سلور جوبلي گيٽ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي وڏين سرڪاري تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] [[File:MUET Admin Building.jpg|thumb|270px|[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي انتظامي عمارت، [[ڄامشورو]].]] [[File:Sukkur IBA University Academic Block III.jpg|thumb|270px|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جو اڪيڊمڪ بلاڪ III، [[سکر]].]] سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جو نظام سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، ڊگري ڏيندڙ ادارن ۽ تخصصي طبي، انجنيئرنگ، زرعي، قانوني، ڪاروباري، فني ۽ تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] وفاقي سطح تي تسليم ٿيل يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جو رڪارڊ برقرار رکي ٿي، جڏهن ته صوبائي سطح تي [[سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] اعليٰ تعليمي ادارن جي معيار، تحقيق ۽ ادارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪم ڪري ٿي.<ref name="HECRecognised">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426065204/https://www.hec.gov.pk/english/universities/pages/recognised.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن تحت چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي سرڪاري ۽ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگيءَ جي نگراني ۽ جائزي سان گڏ نون ادارن کي ڊگريون جاري ڪرڻ جو چارٽر ڏيڻ بابت سنڌ حڪومت کي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اعليٰ تعليم تاريخي طور [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ گهڻي مرڪوز رهي آهي، پر يونيورسٽين ۽ انهن جي علائقائي ڪيمپسن جي قيام سان ان جو دائرو [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]]، [[عمرڪوٽ]]، [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ٻين علائقن تائين وڌيو آهي.<ref name="HECCampuses">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |title=HEC Recognized Campuses |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506225913/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي پراڻن ۽ وڏن عام تعليمي ادارن ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۽ [[سنڌ يونيورسٽي]] شامل آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ٻنهي کي سرڪاري ۽ تسليم ٿيل يونيورسٽين طور درج ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |title=University of Karachi |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511093945/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |title=University of Sindh |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=19 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519193433/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |url-status=dead}}</ref> ====سنڌ جون سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ جي سرڪاري اعليٰ تعليمي نظام ۾ عام يونيورسٽين سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، فن، ڊيزائن، ٽيڪنالاجي ۽ ويٽرنري سائنس جا تخصصي ادارا شامل آهن. [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] سنڌ حڪومت طرفان چارٽر ڪيل سرڪاري ۽ هائير ايجوڪيشن ڪميشن طرفان تسليم ٿيل يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |title=Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto University of Law |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=13 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260213140705/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |url-status=dead}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#264653;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون اهم سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#DCECEF;" ! نمبر ! يونيورسٽي / ادارو ! شهر ! بنيادي شعبو ! نوعيت |- | 1 || [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] || [[سکر]] || فن، آرڪيٽيڪچر ۽ ورثو || صوبائي سرڪاري |- | 2 || [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] || [[سکر]] || عام / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 3 || [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] || [[سکر]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 4 || [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 5 || [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] || [[ٽنڊو ڄام]] || زراعت || صوبائي سرڪاري |- | 6 || [[سنڌ يونيورسٽي]] || [[ڄامشورو]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 7 || [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڄامشورو]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 8 || [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] || [[ڄامشورو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 9 || [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ڊيزائن || صوبائي سرڪاري |- | 10 || [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] || [[خيرپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 11 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] || [[خيرپور]] || ٽيڪنالاجي ۽ مهارتون || صوبائي سرڪاري |- | 12 || [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] || [[گمبٽ]] || طب ۽ صحت || سرڪاري ڊگري ڏيندڙ ادارو |- | 13 || [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[نوابشاهه]] || انجنيئرنگ ۽ سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 14 || [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] || [[نوابشاهه]] || طب / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 15 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 16 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] || [[سڪرنڊ]] || ويٽرنري سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 17 || [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[لاڙڪاڻو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 18 || [[شيخ اياز يونيورسٽي]] || [[شڪارپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 19 || [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] || [[ڀٽ شاهه]] || عام / صوفي اڀياس || صوبائي سرڪاري |- | 20 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 21 || [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي || صوبائي سرڪاري |- | 22 || [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 23 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ سماجي سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 24 || [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 25 || [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 26 || [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 27 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] || [[ڪراچي]] || قانون || صوبائي سرڪاري |- | 28 || [[ڪراچي يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 29 || [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || عام || '''وفاقي سرڪاري''' |} </div> <small>'''نوٽ:''' يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جي حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ فهرست کي سنڌ ۽ وفاقي هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ادارن جي رڪارڊ سان ملائي رکڻ گهرجي.<ref name="HECRecognised"/></small> ====سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ ۾ خانگي اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي طب، انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ، ڪاروباري انتظام، فن، آرڪيٽيڪچر ۽ سماجي سائنسن جا ڪيترائي خانگي ادارا قائم آهن. [[حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي اعليٰ تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن خانگي شعبي جي چارٽر يافته ادارن بابت رڪارڊ برقرار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ |title=Sindh Higher Education Commission |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A4C93;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#EDE5F5;" ! نمبر ! ادارو ! شهر ! اهم شعبو |- | 1 || [[آغا خان يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب، صحت ۽ تحقيق |- | 2 || [[همدرد يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / صحت / فارميسي |- | 3 || [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] || [[ڪراچي]] || فن ۽ آرڪيٽيڪچر |- | 4 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ سماجي سائنس |- | 5 || [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ |- | 6 || [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 7 || [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 8 || [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || ڪمپيوٽنگ، انجنيئرنگ ۽ بزنس |- | 9 || [[اقراء يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / بزنس / ڪمپيوٽنگ |- | 10 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 11 || [[گرين وِچ يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام |- | 12 || [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] || [[ڪراچي]] || عام / عورتن لاءِ |- | 13 || [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 14 || [[انڊس يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / انجنيئرنگ |- | 15 || [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 16 || [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] || [[ڪراچي]] || بزنس |- | 17 || [[اِلما يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ميڊيا ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 18 || [[سليم حبيب يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || سائنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ |- | 19 || [[سهيل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || صحت ۽ حياتياتي سائنس |- | 20 || [[اسرا يونيورسٽي]] || [[حيدرآباد]] || عام / طب ۽ صحت |- | 21 || [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ثقافت |} </div> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي 2023–24ع جي اسڪالرشپ رڪارڊ ۾ اقراء يونيورسٽي، گرين وِچ يونيورسٽي، سهيل يونيورسٽي، ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي، سر سيد يونيورسٽي، باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي، جناح يونيورسٽي فار وومين، ضياءُالدين يونيورسٽي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، محمد علي جناح يونيورسٽي، سليم حبيب يونيورسٽي، انڊس ويلي اسڪول، انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ، ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي، انڊس يونيورسٽي، اِلما يونيورسٽي ۽ همدرد يونيورسٽي خانگي ادارن طور درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/scholarships/ |title=Scholarships — Public and Private Sector Universities/DAIs |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====علائقائي ڪيمپس==== اعليٰ تعليم جي رسائي وڌائڻ لاءِ سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين جا مکيه ڪيمپس کان ٻاهر پڻ ڪيمپس قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ڪيمپسن جي فهرست موجب [[سنڌ يونيورسٽي]] جا [[ميرپورخاص]]، [[بدين]] ۽ [[دادو]] ۾؛ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[خيرپور]] ۾؛ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جا [[گهوٽڪي]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] ۾؛ [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[لاڙڪاڻو]] ۾؛ ۽ [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جو [[عمرڪوٽ]] ۾ ڪيمپس موجود آهي.<ref name="HECCampuses"/> [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جا [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[خيرپور]] ۾ پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref name="HECCampuses"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ چونڊ يونيورسٽين جا علائقائي ڪيمپس''' |- style="background:#B2DFDB;" ! يونيورسٽي ! مکيه هنڌ ! ٻيا تسليم ٿيل ڪيمپس |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]] |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | [[خيرپور]] |- | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور]] | [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] |- | [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[نوابشاهه]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر]] | [[ڪنڌڪوٽ]]، [[خيرپور]] |- | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[ٽنڊو ڄام]] | [[عمرڪوٽ]] |} ===طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم=== {{Main|سنڌ ۾ طبي تعليم}} [[File:Dow Medical College (31714721).jpeg|thumb|270px|[[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ڪراچي]].]] سنڌ پاڪستان ۾ طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم جو هڪ اهم مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليج، ڊينٽل ڪاليج، طبي يونيورسٽيون، نرسنگ ڪاليج ۽ الائيڊ هيلٿ سائنسز جا ادارا موجود آهن. [[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]] سنڌ جي تسليم ٿيل سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليجن ۽ انهن جي منظور ٿيل داخلا گنجائش بابت فهرستون برقرار رکي ٿي.<ref name="PMDCPublic">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PublicMedicalColleges |title=Public Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="PMDCPrivate">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PrivateMedicalColleges |title=Private Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري طبي تعليم جا اهم مرڪز [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[سکر]]، [[گمبٽ]] ۽ [[خيرپور]] آهن. انهن ۾ [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[سنڌ ميڊيڪل ڪاليج]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]، [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]]، [[گمبٽ ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[خيرپور ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPublic"/> خانگي طبي تعليم گهڻو ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[ٽنڊو محمد خان]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي طبي ادارا موجود آهن. اهم ادارن ۾ [[آغا خان يونيورسٽي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[باقائي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ضياءُالدين ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت نيشنل ميڊيڪل ڪاليج]]، [[جناح ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، [[اسرا يونيورسٽي]] جي طبي فيڪلٽي، [[انڊس ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[محمد ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPrivate"/> ====نرسنگ ۽ الائيڊ هيلٿ تعليم==== طبي تعليم سان گڏ سنڌ ۾ نرسنگ، مڊوائفري، فزيوٿراپي، ميڊيڪل ليبارٽري ٽيڪنالاجي، ريڊيولوجي، آپريشن ٿيٽر ٽيڪنالاجي، تنفسي علاج، غذائيت ۽ ٻين الائيڊ هيلٿ شعبن جي تعليم پڻ ڏني وڃي ٿي. سرڪاري ۽ خانگي طبي يونيورسٽيون، تدريسي اسپتالون ۽ صحت سائنسن جا ادارا انهن شعبن ۾ ڊگري ۽ ڊپلوما پروگرام پيش ڪن ٿا. نرسنگ ۽ مڊوائفري جي ادارن جي سڃاڻپ ۽ پيشاورانه ضابطي لاءِ قومي سطح تي [[پاڪستان نرسنگ ۽ مڊوائفري ڪائونسل]] ذميوار آهي، جڏهن ته سنڌ جا ڪيترائي سرڪاري نرسنگ ادارا صحت کاتي يا طبي يونيورسٽين سان لاڳاپيل آهن. ===تحقيق ۽ تحقيقي ادارا=== [[File:LEJ Science Information Center.jpg|thumb|270px|[[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] جو لطيف ابراهيم جمال نيشنل سائنس انفارميشن سينٽر، [[ڪراچي يونيورسٽي]].]] سنڌ ۾ سائنسي، طبي، زرعي، سماجي ۽ ثقافتي تحقيق جو وسيع ادارياتي ڍانچو موجود آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو تحقيقي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ڄامشورو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]] ۽ [[ڏوڪري]] ۾ پڻ تخصصي تحقيقاتي ادارا ۽ يونيورسٽي مرڪز قائم آهن. سنڌ جي يونيورسٽين ۾ تحقيق جي سرگرمين کي هائير ايجوڪيشن ڪميشن ۽ سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تحقيق، معيار ۽ ادارتي جائزي جي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگي ۽ تحقيقي پيداوار بابت ادارتي ڊيٽا گڏ ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز==== [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] سنڌ جي اهم سائنسي تحقيقاتي مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي بنيادي ادارن ۾ [[حسين ابراهيم جمال ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري]] ۽ [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] شامل آهن. اداري ۾ ڪيمسٽري، حياتياتي سائنسن، ماليڪيولر ميڊيسن، دوا سازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ تحقيق ۽ اعليٰ درجي جي تربيت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="ICCBS">{{cite web |url=https://iccs.edu/page-about-us |title=About ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=1 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260401083405/https://iccs.edu/page-about-us |url-status=dead}}</ref> اداري جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان کي [[عالمي صحت تنظيم]] جي سهڪاري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جي ڪيٽيگري-2 مرڪز جهڙيون بين الاقوامي حيثيتون حاصل رهيون آهن ۽ ان کي اسلامي ترقياتي بئنڪ طرفان بهترين سائنسي اداري جو انعام ٻه ڀيرا ملي چڪو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iccs.edu/page-summer-internship |title=Summer Internship Program – ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=16 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516073821/https://iccs.edu/page-summer-internship |url-status=dead}}</ref> [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] جو ڌيان بيمارين جي ماليڪيولر بنيادن، تشخيص، علاج ۽ بچاءَ جي طريقن بابت تحقيق تي آهي. مرڪز بنيادي سائنس، طبي تحقيق ۽ دوا سازيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو قائم ڪرڻ لاءِ حياتياتي، ڪيميائي ۽ ڪمپيوٽيشنل طريقا استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |title=Dr. Panjwani Center for Molecular Medicine and Drug Research |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524004950/https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |url-status=dead}}</ref> ====تحقيق، جدت ۽ صنعت سان لاڳاپا==== سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين ۾ تحقيق کي صنعت، دانشورانه ملڪيت، جدت ۽ ڪاروباري استعمال سان ڳنڍڻ لاءِ [[آفيس آف ريسرچ، انوويشن اينڊ ڪمرشلائيزيشن]] قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي فهرستن ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] ۽ [[آغا خان يونيورسٽي]] سميت سنڌ جا ڪيترائي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |title=Offices of Research, Innovation and Commercialization – Established ORICs |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803000128/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |url-status=dead}}</ref> هائير ايجوڪيشن ڪميشن يونيورسٽين ۾ بزنس انڪيوبيشن سينٽر پڻ تسليم ڪري ٿي. سنڌ ۾ اهڙا مرڪز [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۽ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سميت مختلف ادارن ۾ قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |title=Established and Recognized Business Incubation Centers |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=20 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820051135/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |url-status=dead}}</ref> ===زرعي تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Faculty Of Agricultural Engineering, Tandojam.JPG|thumb|270px|[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] جي زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي؛ سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو اهم مرڪز.]] [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] صوبي ۾ زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم ادارو آهي. يونيورسٽيءَ ۾ فصلن، زمين ۽ پاڻي، باغباني، ٻوٽن جي تحفظ، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي سائنس، خوراڪ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ان جي [[عمرڪوٽ]] ڪيمپس کي پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.<ref name="HECCampuses"/> سنڌ ۾ منظم سرڪاري زرعي تحقيق جي تاريخ ويهين صديءَ جي شروعات تائين وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي زرعي کاتي موجب 1904ع ۾ [[ميرپورخاص]] ۾ گهڻ-فصلي تحقيقاتي اسٽيشن قائم ڪئي وئي، جيڪا 1926ع ۾ [[سڪرنڊ]] منتقل ٿي. 1955ع ۾ زرعي تحقيق جو مرڪز [[ٽنڊو ڄام]] منتقل ٿيو. 1962ع ۾ زرعي تحقيق کي زرعي ڪاليج کان الڳ ڪري باقاعده تحقيقاتي اداري جي صورت ڏني وئي ۽ 1987ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ جنرل ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ قائم ڪيو ويو.<ref name="AgriResearchSindh">{{cite web |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46 |title=Agriculture Research Wing Sindh Tandojam |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٽنڊو ڄام]] زرعي تحقيق جو مرڪزي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]]، [[ڏوڪري]]، [[ڪنري]]، [[ڪوٽڏيجي]]، [[پنگريو]]، [[دادو]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻين علائقن ۾ مخصوص فصلن ۽ زرعي مسئلن بابت تحقيقاتي ادارا ۽ اسٽيشنون قائم آهن.<ref name="AgriResearchSindh"/> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3A7D44;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سرڪاري زرعي تحقيقاتي ادارا''' |- style="background:#DDEEDD;" ! ادارو ! هنڌ ! تحقيق جو بنيادي شعبو |- | ڪپهه تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪپهه |- | ڪمند تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪمند |- | تيلدار ٻجن جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || تيلدار فصل |- | فصلن جي سائنس جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || زرعي فصل |- | فزيالاجي ۽ بايوٽيڪنالاجي تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جي فزيالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي |- | ٻوٽن جي بيمارين جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جون بيماريون |- | ٻوٽن جي تحفظ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || جيت ۽ فصلن جو تحفظ |- | مٽي ۽ ماحول تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽي ۽ ماحول |- | مٽيءَ جي زرخيزيءَ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽيءَ جي زرخيزي |- | انب تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || انب |- | ميويدار فصلن جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ميوا |- | ڀاڄين جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ڀاڄيون |- | مرچ تحقيقاتي ادارو || [[ڪنري]] || مرچ |- | ڪيلو تحقيقاتي ادارو || [[ڪوٽڏيجي]] || ڪيلو |- | ڪينو ۽ ترش ميون جو تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ترش ميوا |- | ٽماٽو تحقيقاتي ادارو || [[پنگريو]] || ٽماٽو |- | ڪڻڪ بريڊنگ تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ڪڻڪ |- | مڪئي تحقيقاتي ادارو || [[دادو]] || مڪئي |- | دالين جو تحقيقاتي ادارو || [[ڏوڪري]] || داليون |- | ڏاکڻي چانور تحقيقاتي ادارو || [[ٺٽو]] || چانور |} </div> <ref name="AgriResearchSindh"/> ===سنڌالاجي=== {{Main|انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي}} [[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|270px|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافتي ورثي جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو.]] [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، فن، آثار قديمه ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۽ تحفظ جو علمي ادارو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] 1962ع ۾ ''سنڌي اڪيڊمي'' قائم ڪئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي ماضي ۽ حال بابت مختلف ٻولين ۾ موجود ڪتابن ۽ قلمي نسخن تي مشتمل تحقيقاتي لائبريري قائم ڪرڻ ۽ سنڌ بابت تحقيقي مواد شايع ڪرڻ هو. اڳتي هلي هي ادارو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صورت اختيار ڪري ويو.<ref name="Sindhology">{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/101 |title=Institute of Sindhology |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> انسٽيٽيوٽ ۾ تحقيقاتي لائبريري، ميوزيم، آرٽ گيلري، موسيقيءَ سان لاڳاپيل مجموعا، تحقيقاتي شعبو ۽ اشاعتي سرگرميون شامل آهن. سنڌالاجي ميوزيم جي مجموعن ۾ آثار قديمه جون شيون، ڪاٺ ۽ ڌاتوءَ جو ڪم، ڪپڙو، ٺڪر، زيور، سڪا، هٿيار، تصويرون ۽ مصوريءَ جا نمونا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/267 |title=Sindhology Museum |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌي ادبي بورڊ=== {{Main|سنڌي ادبي بورڊ}} [[فائل:Shah Jo Risalo.jpg|thumb|270px|''[[شاهه جو رسالو]]''؛ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو.]] [[سنڌي ادبي بورڊ]] سنڌي ٻولي، ادب، تاريخ، لوڪ ادب ۽ علمي ورثي جي اشاعت ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم علمي ادارو آهي. بورڊ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد ڪتابن، تاريخي ماخذن، لغتن، تحقيقاتي ڪم، سوانح، لوڪ ادب ۽ ٻين علمي تصنيفن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ بابت ڪيترائي تاريخي متن سنڌي، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ موجود آهن. انهن مان ڪيترن متنن جي تدوين، ترجمي ۽ اشاعت وسيلي سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي تحقيق لاءِ اهم مواد محفوظ ۽ شايع ڪيو آهي. ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== {{Main|سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ}} [[سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ]] [[ڄامشورو]] ۾ قائم سنڌ حڪومت جو ادارو آهي، جيڪو اسڪولي درسي ڪتابن جي تياري، اشاعت ۽ فراهميءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/pages.jsp?page=sindhtextbookboard |title=Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم لاءِ درسي ڪتاب تيار ۽ شايع ڪري ٿو. 2024–25ع جي تعليمي سال ۾ سنڌ حڪومت بورڊ طرفان تعلقا تعليمي آفيسرن تائين مفت درسي ڪتابن جي فراهمي ۽ انهن جي اسڪولن تائين ورڇ جي نگراني لاءِ سرڪاري ڪميٽي پڻ قائم ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/98780%20Notification%20for%20constitute%20a%20committee%20for%20constitute%20for%20monitoring%20of%20supply%20of%20free%20textbooks%20by%20the%20Sindh%20textbook%20Board%2C%20Jamshoro%20to%20TEO%2C%20during%20the%20acedemic%20year%20i.e.%202024-25.PDF |title=Monitoring of Supply of Free Textbooks by the Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=16 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ پنهنجي ڊجيٽل لائبريري ذريعي ابتدائي ٻاراڻي تعليم کان ٻارهين جماعت تائين سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم جا درسي ڪتاب اليڪٽرانڪ صورت ۾ پڻ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://ebooks.stbb.edu.pk/ |title=Sindh Textbook Board eBooks Portal |publisher=Sindh Textbook Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== سنڌ ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي امتحانن، نتيجن، داخلا، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين لاڳاپيل انتظامي ڪمن لاءِ مختلف تعليمي بورڊ ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم لاءِ الڳ بورڊ آهن، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ هڪ ئي بورڊ عام طور ٻنهي سطحن جا امتحان سنڀالي ٿو. [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] ثانوي تعليم سان لاڳاپيل امتحاني ۽ تصديقي ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جڏهن ته [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] اعليٰ ثانوي سطح تي پري-ميڊيڪل، پري-انجنيئرنگ، سائنس جنرل، ڪامرس ۽ هيومينيٽيز سميت مختلف گروپن جا امتحان منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.bsek.edu.pk/ |title=Board of Secondary Education Karachi |publisher=Board of Secondary Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://biek.edu.pk/ |title=Board of Intermediate Education Karachi |publisher=Board of Intermediate Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#457B9D;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ''' |- style="background:#DDEBF3;" ! نمبر ! بورڊ ! مرڪز ! سطح |- | 1 || [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || ثانوي |- | 2 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || اعليٰ ثانوي |- | 3 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 4 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن سکر]] || [[سکر]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 5 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 6 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 7 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |} ===ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي تعليمي ادارا=== سنڌ ۾ ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي پبلڪ اسڪول ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي هڪ مخصوص شعبي جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ادارن ۾ عام نصاب سان گڏ نظم، راندين، هم نصابي سرگرمين ۽ رهائشي تربيت تي زور ڏنو وڃي ٿو. سنڌ جي مشهور ڪيڊٽ ڪاليجن ۾ [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج سانگهڙ]] ۽ [[ڪيڊٽ ڪاليج گهوٽڪي]] شامل آهن. انهن مان ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو سنڌ جي پراڻن رهائشي تعليمي ادارن مان هڪ آهي. ===سنڌ جو تعليمي ورثو=== [[File:Sindh Madrassa.jpg|thumb|270px|[[سنڌ مدرسۃ الاسلام]]، [[ڪراچي]]؛ 1885ع ۾ قائم ٿيل سنڌ جي اهم تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[File:Students taking lesson in a classroom in the Anglo-Vernacular School in Karachi in 1873.jpg|thumb|270px|1873ع ۾ [[ڪراچي]] جي اينگلو-ورنيڪيولر اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگرد؛ سنڌ ۾ جديد اسڪولي تعليم جي شروعاتي دور جو هڪ منظر.]] سنڌ ۾ جديد رسمي تعليم جي ترقي اڻويهين صديءَ دوران تيز ٿي، جڏهن [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙن شهرن ۾ جديد اسڪول ۽ ڪاليج قائم ٿيڻ شروع ٿيا. ان دور ۾ مختلف مسلمان، هندو، پارسي ۽ عيسائي برادرين تعليمي ادارن جي قيام ۾ حصو ورتو. انهن مان ڪيترائي ادارا اڳتي هلي سنڌ ۾ سائنس، انجنيئرنگ، طب، قانون، ادب ۽ سماجي علمن جي جديد تعليم جي ترقيءَ جو بنياد بڻيا. [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] 1 سيپٽمبر 1885ع تي [[حسن علي آفندي]] جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿيو. اداري جو مقصد سنڌ جي ماڻهن، خاص طور مسلمانن، تائين جديد تعليم پهچائڻ هو، جڏهن ته ٻين مذهبي برادرين جا شاگرد پڻ هتي تعليم حاصل ڪري سگهندا هئا. [[محمد علي جناح]] 1887ع کان 1892ع تائين تقريباً ساڍا چار سال هن اداري ۾ تعليم حاصل ڪئي. ادارو 1943ع ۾ ڪاليج ۽ فيبروري 2012ع ۾ يونيورسٽي بڻيو.<ref name="SMIHistory">{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |title=History of Sindh Madressatul Islam |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about |title=About Sindh Madressatul Islam University |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ انجنيئرنگ تعليم جي ادارياتي تاريخ پڻ ويهين صديءَ جي شروعات تائين پهچي ٿي. [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو 1921ع ۾ قائم ڪيل اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج هو. اداري جي تاريخ موجب سول انجنيئرن جي وڌندڙ ضرورت، خاص طور [[سکر بئراج]] جي تعمير سان لاڳاپيل ضرورتن، انجنيئرنگ جي باقاعدي تعليم کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1977ع ۾ ڪاليج کي سنڌ اسيمبليءَ جي قانون تحت يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.<ref name="NEDHistory">{{cite web |url=https://www.neduet.edu.pk/our_university |title=Our University |publisher=NED University of Engineering and Technology |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! هنڌ ! قيام ! تاريخي اهميت / شعبو |- | [[بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1859ع | سنڌ ۽ ڪراچي جي قديم جديد اسڪولن مان هڪ |- | [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1861ع | تاريخي تعليمي ادارو |- | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] | [[ڪراچي]] | 1885ع | جديد تعليم؛ [[محمد علي جناح]] جو تعليمي ادارو<ref name="SMIHistory"/> |- | [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1887ع | تاريخي اعليٰ تعليمي ۽ سائنس ڪاليج |- | [[اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1921ع | موجوده [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو<ref name="NEDHistory"/> |- | [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1945ع | طبي تعليم |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | 1947ع | سنڌ جي قديم جديد يونيورسٽين مان هڪ |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | 1963ع/1977ع | انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي |} </div> ==صحت== {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[File:NICVD.jpg|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو [[ٽنڊو محمد خان]] وارو مرڪز؛ سنڌ ۾ دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل مرڪزن مان هڪ.]] [[File:Siut karachi - panoramio.jpg|thumb|270px|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (ايس آءِ يو ٽي)، [[ڪراچي]]؛ گردن جي بيمارين، ڊائلاسس ۽ عضون جي پيوندڪاريءَ جو اهم طبي مرڪز.]] [[File:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|270px|ايس آءِ يو ٽي ٽرسٽ اسپتال، [[ڪراچي]]؛ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] جي صحت جي سهولتن مان هڪ.]] [[File:NICVD logo.png|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو نشان؛ ادارو [[ڪراچي]] ۾ دل جي بيمارين جي علاج جو هڪ اهم سرڪاري مرڪز آهي.]] سنڌ ۾ صحت جو نظام سرڪاري، نجي ۽ غير منافع بخش شعبن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ بنيادي صحت يونٽن ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن کان وٺي ضلعي، تدريسي ۽ تخصصي اسپتالن تائين مختلف سطحن جون سهولتون شامل آهن. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف چائلڊ هيلٿ]]، [[عباسي شهيد اسپتال]] ۽ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جهڙا وڏا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sindh.gov.pk/ |title=Government of Sindh – Hospitals |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت بابت صوبي جي اهم آباديءَ تي ٻڌل انگن اکرن جو هڪ بنيادي ذريعو ''سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19'' آهي، جيڪو سنڌ جي شماريات بيورو، رٿابندي ۽ ترقي کاتي طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو. سروي 20,540 گهرن جي نموني تي ٻڌل هو ۽ عورتن، ٻارن، صحت، غذائيت، تعليم، پاڻي، صفائي ۽ ٻين سماجي شعبن بابت 170 کان وڌيڪ اشارن تي معلومات گڏ ڪئي وئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ماءُ ۽ ٻار جي صحت=== سنڌ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۾ گذريل ڏهاڪن دوران ڪجهه اهم بهتري آئي آهي، پر ڪيترن اشارن ۾ علائقائي ۽ سماجي اڻبرابري برقرار آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب سروي کان اڳ واري پنجن سالن جي عرصي لاءِ [[نوزائتي ٻار جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 24، [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 39 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت جي شرح 46 هئي. ساڳئي MICS سلسلي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 2003–04ع ۾ 104 ۽ 2014ع ۾ 100 في 1,000 هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ 2018–19ع جو انگ نمايان گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00796B;" |+ style="background:#00796B;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ شروعاتي ٻاراڻي موت جا اهم اشارا، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اشارو ! في 1,000 زنده ڄمڻ |- | نوزائتي ٻار جي موت جي شرح | 24 |- | نوزائتي دور کان پوءِ ٻار جي موت جي شرح | 14 |- | هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت جي شرح | 39 |- | هڪ کان پنجن سالن جي وچ واري ٻاراڻي موت جي شرح | 8 |- | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح''' | '''46''' |} ٻاراڻي موت جو خطرو سڀني گروهن ۾ هڪجهڙو نه هو. 20 سالن کان گهٽ عمر جي مائرن مان ڄاول ٻارن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 58 في 1,000 هئي، جڏهن ته ستين يا ان کان پوءِ واري پيدائش جي ٻارن ۾ اها شرح 75 هئي. ٻن سالن کان گهٽ وقفي سان ٿيندڙ پيدائشن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 72 في 1,000 هئي، جڏهن ته ٽن سالن جي وقفي واري پيدائش ۾ اها 25 هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ====ماءُ جي موت==== [[پاڪستان ميٽرنل مورٽيلٽي سروي 2019]] موجب سنڌ ۾ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 100,000 زنده ڄمڻ تي 345 هئي؛ ان تخميني جو 95 سيڪڙو اعتماد وارو وقفو 213 کان 477 هو. ساڳئي سروي ۾ پاڪستان لاءِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 251 في 100,000 هئي. سنڌ لاءِ سڌي سروي تخميني ۾ شرح 364 في 100,000 هئي، جيتوڻيڪ ان جو اعتماد وارو وقفو نسبتاً وسيع هو.<ref name="PMMS2019">{{cite web |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR366/FR366.pdf |title=Pakistan Maternal Mortality Survey 2019 |publisher=National Institute of Population Studies and ICF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> هي انگ ''حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح'' ۽ سخت تعريف واري ''ماءُ جي موت جي شرح'' جي وچ ۾ فرق سبب پراڻن ذريعن ۾ ڏنل انگن سان سڌي طرح ڀيٽڻ وقت احتياط طلب ڪن ٿا.<ref name="PMMS2019"/> ===پيدائش ۽ زچگيءَ جون خدمتون=== صوبي ۾ زچگي کان اڳ طبي سار سنڀال تائين رسائي بهتر ٿي آهي، پر شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، تعليمي سطح ۽ معاشي حيثيت جي لحاظ کان فرق موجود آهن. پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز ميجرمينٽ سروي 2018–19 موجب سنڌ ۾ آخري حمل دوران گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پيدائش کان اڳ طبي مشوري حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 79 سيڪڙو هو؛ 2013–14ع ۾ اهو 76 سيڪڙو هو.<ref name="PSLM201819Health">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Hieskey.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2018-19: Health |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ MICS 2018–19 موجب سفارش ڪيل گهٽ ۾ گهٽ چار زچگي کان اڳ وارا معائنا حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 44.3 سيڪڙو هو. اهڙيءَ طرح صرف ڪنهن هڪ طبي رابطي ۽ حمل دوران مسلسل سفارش ڪيل سار سنڀال جي وچ ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي غذائيت=== [[File:A young girl is checked for signs of malnutrition, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077949).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ هڪ ٻارڙي جي [[غذائي کوٽ]] جي نشانين لاءِ طبي جاچ؛ ٻارن ۾ غذائي کوٽ صوبي جي اهم عوامي صحت جي مسئلن مان هڪ رهي آهي.]] [[File:Nutrition status of children under 5 in Pakistan.png|thumb|270px|پاڪستان ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي غذائي حالت، [[نيشنل نيوٽريشن سروي پاڪستان 2018ع]] جي انگن اکرن موجب.]] غذائي کوٽ سنڌ جي ٻارن جي صحت لاءِ هڪ وڏو مسئلو رهي آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 50.2 سيڪڙو قد جي لحاظ کان عمر کان گهٽ يا [[اسٽنٽنگ|اسٽنٽڊ]] هئا، 40.7 سيڪڙو عمر جي لحاظ کان گهٽ وزن وارا ۽ 14.8 سيڪڙو قد جي لحاظ کان گهٽ وزن يا [[ويسٽنگ|ويسٽڊ]] هئا.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #E65100;" |+ style="background:#E65100;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ غذائي کوٽ، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#FFE0B2;" ! غذائي اشارو ! شرح ! بنيادي مطلب |- | [[اسٽنٽنگ]] | '''50.2٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ قد گهٽ؛ دائمي غذائي کوٽ |- | گهٽ وزن | '''40.7٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ |- | [[ويسٽنگ]] | '''14.8٪''' | قد جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ؛ شديد يا تازي غذائي کوٽ |} ڇهن مهينن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ صرف ماءُ جو کير پيارڻ جي شرح 2014ع جي 28.9 سيڪڙو مان وڌي 2018–19ع ۾ 46.5 سيڪڙو ٿي. ان جي ابتڙ، ننڍن ٻارن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قابل قبول خوراڪ حاصل ڪرڻ جو تناسب 11.7 سيڪڙو هو، جيڪو ٻار جي خوراڪ جي معيار ۽ تنوع بابت هڪ اهم مسئلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> غذائي کوٽ جي شدت ضلعن ۾ تمام گهڻي مختلف هئي. MICS جي انگن موجب اسٽنٽنگ ڪجهه ضلعن ۾ صوبي جي سراسري کان تمام مٿي هئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ اندر غذائيت جو مسئلو جاگرافيائي ۽ سماجي لحاظ کان غير يڪسان آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي حفاظتي ٽيڪاڪاري=== سنڌ ۾ [[وڌايل حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام]] تحت ٻارن کي تپ دق، پوليو، خناق، ڪاري کنگهه، تشنج، هيپاٽائٽس بي، هيموفيلس انفلوئنزا ٽائپ بي، نمونيا ۽ خسري سميت ٽيڪن سان روڪي سگهجندڙ بيمارين خلاف ويڪسينون ڏنيون وڃن ٿيون. سنڌ MICS 2018–19 موجب 12–23 مهينن جي ٻارن مان 43.8 سيڪڙو کي بنيادي ٽيڪن جو مڪمل مجموعو مليو هو. 24–35 مهينن جي ٻارن مان قومي شيڊول موجب سڀ گهربل اينٽيجن حاصل ڪندڙن جو تناسب 32.7 سيڪڙو هو. ٽئين پينٽاويلنٽ ٽيڪي جي ڪوريج 57.6 سيڪڙو، ٽئين نيو موڪوڪل ٽيڪي جي 55.4 سيڪڙو ۽ 24–35 مهينن جي ٻارن ۾ خسري جي ٻئي ٽيڪي جي ڪوريج 64.7 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #3949AB;" |+ style="background:#3949AB;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''چونڊ ٻاراڻي ٽيڪاڪاري اشارا، سنڌ MICS 2018–19'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#C5CAE9;" ! اشارو ! ڪوريج |- | پينٽاويلنٽ ٽيون ٽيڪو | 57.6٪ |- | نيو موڪوڪل ٽيون ٽيڪو | 55.4٪ |- | خسري جو ٻيو ٽيڪو | 64.7٪ |- | 12–23 مهينن ۾ مڪمل بنيادي ٽيڪاڪاري | '''43.8٪''' |- | 24–35 مهينن ۾ قومي شيڊول جا سڀ ٽيڪا | '''32.7٪''' |} ٽيڪاڪاري ۾ شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق پڻ نمايان هو. 12–23 مهينن جي ٻارن ۾ بنيادي مڪمل ٽيڪاڪاري شهري علائقن ۾ 49.4 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 39.0 سيڪڙو هئي. ماءُ جي تعليم سان پڻ واضح لاڳاپو ڏٺو ويو؛ تعليم کان محروم يا پري-پرائمري سطح واري ماءُ جي ٻارن ۾ اها شرح 37.3 سيڪڙو هئي، جڏهن ته وچولي تعليم حاصل ڪيل مائرن جي ٻارن ۾ 56.1 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جون عام بيماريون ۽ علاج=== MICS 2018–19 موجب گذريل ٻن هفتن دوران دستن ۾ مبتلا پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 67.4 سيڪڙو لاءِ ڪنهن صحت مرڪز يا صحت فراهم ڪندڙ کان علاج يا صلاح ورتي وئي. دستن ۾ مبتلا ٻارن مان 50.9 سيڪڙو کي [[اورل ريهائيڊريشن سالٽس|او آر ايس]] ڏنو ويو، جڏهن ته صرف 22.4 سيڪڙو کي او آر ايس سان گڏ زنڪ پڻ ڏنو ويو.<ref name="SindhMICS201819"/> اهڙيون بيماريون غذائي کوٽ، محفوظ پاڻيءَ تائين محدود رسائي ۽ صفائي جي خراب حالتن سان گڏجي ٻارن جي بيماريءَ ۽ موت جي خطري کي وڌائي سگهن ٿيون. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو=== سنڌ جو سرڪاري صحت نظام عام طور تي ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: بنيادي سطح تي ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز ۽ ڳوٺاڻا صحت مرڪز؛ ثانوي سطح تي تعلقه ۽ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون؛ ۽ ثالثي سطح تي تدريسي، وڏيون ۽ تخصصي اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. ''هيلٿ پروفائيل آف سنڌ 2021'' موجب صوبي ۾ 793 بنيادي صحت يونٽ ۽ 128 ڳوٺاڻا صحت مرڪز درج هئا. ان کان علاوه 1,378 ڊسپينسريون، 121 ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، 262 ٽي بي ڪلينڪون، 19 ڪوڙهه ڪلينڪون ۽ 32 ٽراما ايمرجنسي سينٽر درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#BBDEFB;" ! اداري جو قسم ! تعداد ! بسترا |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز | 121 | 208 |- | ٽي بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | '''بنيادي صحت يونٽ''' | '''793''' | '''1,535''' |- | '''ڳوٺاڻا صحت مرڪز''' | '''128''' | '''1,323''' |} </div> ===اسپتالون ۽ بستر=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل موجب مختلف قسمن جي 2,991 سرڪاري صحت ادارن ۾ مجموعي طور 25,507 بسترا درج هئا. انهن مان تدريسي اسپتالن وٽ 9,086 بسترا، يعني درج ڪيل مجموعي بسترن جو لڳ ڀڳ 35.6 سيڪڙو هئا. خودمختيار ادارن وٽ 3,794، ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالن وٽ 2,128، وڏين اسپتالن وٽ 1,991 ۽ تعلقه اسپتالن وٽ 1,477 بسترا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ سرڪاري صحت ادارا ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اداري جو قسم ! ادارا ! بسترا ! بسترن جو حصو ! بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | <div style="background:#1565C0;width:35.6%;height:18px;"></div> |- | ٻيا صحت ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | <div style="background:#00897B;width:24.5%;height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | <div style="background:#C62828;width:14.9%;height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | <div style="background:#2E7D32;width:8.3%;height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | <div style="background:#EF6C00;width:7.8%;height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | <div style="background:#8E24AA;width:5.8%;height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | <div style="background:#F9A825;width:2.5%;height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | <div style="background:#607D8B;width:0.5%;height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C;color:white;" | '''ڪل''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''2,991''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''25,507''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''100٪''' ! style="background:#00695C;color:white;" | — |} </div> ===صحت جي افرادي قوت=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل ۾ سرڪاري شعبي لاءِ 7,063 ڊاڪٽر يا جنرل ميڊيڪل آفيسر، 198 ڏندن جا ڊاڪٽر، 1,232 نرسون، 764 ليڊي هيلٿ وزيٽر، 948 دائيون ۽ مختلف درجن جا هزارين طبي ۽ نيم طبي ٽيڪنيشن درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #7B1FA2;" |+ style="background:#7B1FA2;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ جي سرڪاري صحت افرادي قوت، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#E1BEE7;" ! عملو ! تعداد |- | ڊاڪٽر / جنرل ميڊيڪل آفيسر | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | ليڊي هيلٿ وزيٽر | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليبارٽري ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} == آمدورفت == {{Main|سنڌ ۾ آمدورفت}} [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي اهم مسافر ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] [[File:PK Karachi Airport asv2020-02.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو.]] [[File:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي سامونڊي مال برداري جون سهولتون؛ سنڌ جي بندرگاهن کي ملڪ جي ريلوي ۽ شاهراهي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي.]] سنڌ ۾ آمدورفت جو نظام روڊ، موٽر وي، قومي شاهراهه، ريلوي، شهري بس، بس ريپڊ ٽرانزٽ، هوائي آمدورفت، سامونڊي بندرگاهن ۽ مال برداري جي مختلف ذريعن تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو آمدورفتي مرڪز آهي، جتي [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پاڪستان ريلوي جو ڪراچي ڊويزن ۽ وڏا شاهراهي ۽ شهري ٽرانسپورٽ نظام گڏ ٿين ٿا. سنڌ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن لاءِ [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[حيدرآباد]] ۽ [[ڪوٽڙي]] اهم ريلوي ۽ شاهراهي جنڪشن آهن. قومي شاهراهن ۽ ريلوي جي مرڪزي لائين وسيلي سنڌ جو رابطو پنجاب، بلوچستان، خيبر پختونخوا ۽ ملڪ جي سامونڊي بندرگاهن سان قائم رهي ٿو. 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي [[ڪراچي–روهڙي]] واري مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن لاءِ ابتدائي مارڪيٽ انگيجمينٽ جو مرحلو شروع ڪيو، جيڪو سنڌ جي مرڪزي ريلوي ڍانچي جي جديدڪاريءَ سان لاڳاپيل منصوبو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روڊن جو نظام === سنڌ جو روڊ نيٽ ورڪ وفاقي قومي شاهراهن، موٽر ويز، صوبائي شاهراهن، ضلعي روڊن ۽ شهري رستن تي مشتمل آهي. وفاقي سطح تي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي انتظام ۽ ترقيءَ جي ذميوار آهي. سنڌ جي سڀ کان اهم اتر-ڏکڻ شاهراهه [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] آهي، جيڪا ڪراچي کان ٺٽي، حيدرآباد ۽ مورو وسيلي پنجاب ۽ اڳتي پشاور تائين وڃي ٿي. [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] ڪوٽڙي کان شڪارپور ۽ اتر پاڪستان ڏانهن وڃي ٿي، جڏهن ته [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] ڪراچي کي بلوچستان جي بيلا، خضدار، قلات، ڪوئيٽا ۽ چمن سان ڳنڍي ٿي. [[ايم-9 موٽر وي]] ڪراچي ۽ حيدرآباد جي وچ ۾ 136 ڪلوميٽر ڊگهو موٽر وي رابطو فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |page=14 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهون ۽ موٽر وي ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم قومي شاهراهي رستا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! رستو ! سنڌ اندر اهم شهر / علائقا ! بنيادي رابطو ! نوعيت |- | [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] | [[ڪراچي]]، [[ٺٽو]]، [[حيدرآباد]]، [[مورو]] | سنڌ کان پنجاب ۽ اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] | [[ڪوٽڙي]]، [[دادو]]، [[شڪارپور]] | سنڌو درياهه جي اولهندي پٽي کان اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] | [[ڪراچي]] ۽ اولهندي سنڌ | ڪراچي کان بلوچستان، ڪوئيٽا ۽ چمن | قومي شاهراهه |- | [[ايم-9 موٽر وي]] | [[ڪراچي]]–[[حيدرآباد]] | ٻن وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن جو تيز رفتار رابطو | موٽر وي |} </div> <ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جي مشهور روڊن جي فهرست === سنڌ جي وڏن شهرن، خاص طور [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ ڪيترائي اهم شهري شاهراهي رستا اقتصادي، انتظامي ۽ روزاني سفر لاءِ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪراچي ۾ [[شاهراهه فيصل]]، [[ايم اي جناح روڊ]]، [[شاهراهه پاڪستان]]، [[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]]، ڪورنگي روڊ، ڪلفٽن روڊ، سپر هاءِ وي ۽ ناردرن باءِ پاس اهم شهري ۽ بين الشهري رستن مان آهن. حيدرآباد ۾ آٽوڀان روڊ، ٿڌي سڙڪ، حيدرآباد باءِ پاس ۽ قومي شاهراهه سان ڳنڍيل رستا شهر ۽ ضلعي جي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سکر ۽ روهڙي ۾ قومي شاهراهه ۽ انڊس هاءِ وي سان ڳنڍيل رستا اتر سنڌ جي مسافر ۽ مال برداري لاءِ اهم آهن. === شهري عوامي آمدورفت === سنڌ ۾ جديد سرڪاري شهري آمدورفت جي ترقيءَ لاءِ [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جيڪا نومبر 2017ع کان صوبي ۾ ماس ٽرانزٽ نظام جي منصوبابندي، هم آهنگي، تعمير، آپريشن، نگراني ۽ ضابطي لاءِ ڪم ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/ |title=Sindh Mass Transit Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ پيپلز بس سروس]] ڪراچي سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي تائين هلائي وئي آهي. هن نظام ۾ ريڊ پيپلز بس، عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بسون شامل آهن. سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي جي موجوده منصوبي جي انگن موجب پيپلز بس نظام ۾ 210 ريڊ بسون، 28 پنڪ بسون ۽ 40 اليڪٽرڪ بسون، مجموعي طور 243 بسون، 14 رستن ۽ لڳ ڀڳ 362 ڪلوميٽرن جي روٽ نيٽ ورڪ تي هلڻ لاءِ درج آهن؛ ريڊ بس سروس جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 مسافر ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽرانسپورٽ کاتي موجب پيپلز انٽرا-ڊسٽرڪٽ بس منصوبي هيٺ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ رستا هلن ٿا، جڏهن ته عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس سروس ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ متعارف ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/sindh-peoples-intra-district-project |title=Sindh People's Intra District Project |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== پيپلز بس سروس ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ پيپلز بس سروس جو چونڊ ڍانچو''' |- style="background:#FFCDD2;" ! سروس ! بسون ! رستا ! روٽ جي مجموعي ڊگھائي |- | ريڊ پيپلز بس | 210 | 10 | 211 ڪلوميٽر |- | پنڪ بس | 28 | 2 | 67 ڪلوميٽر |- | اليڪٽرڪ بس | 40 | 3 | 84 ڪلوميٽر |- style="background:#EF9A9A;font-weight:bold;" ! مجموعي ! 243 ! 14 ! 362 ڪلوميٽر |} <ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === بس ريپڊ ٽرانزٽ === [[ڪراچي]] ۾ شهري وڏي پيماني واري آمدورفت لاءِ مختلف بس ريپڊ ٽرانزٽ ڪوريڊور تيار ڪيا ويا آهن. [[عبدالستار ايڌي لائين|اورنج لائين]] اورنگي ٽائون کي اتر ناظم آباد واري علائقي سان ڳنڍي ٿي. هي منصوبو 10 سيپٽمبر 2022ع تي افتتاح کان پوءِ آپريشن ۾ آيو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/brt-abdul-sattar-edhi-line-orange-line |title=BRT Abdul Sattar Edhi Line (Orange Line) |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي بي آر ٽي ريڊ لائين]] تعمير هيٺ هڪ وڏي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبي طور تيار ڪئي پئي وڃي. سنڌ حڪومت موجب منصوبي ۾ 26.5 ڪلوميٽر ڊگهو ڪوريڊور ۽ 250 بائيو-هائبرڊ بسون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. منصوبي لاءِ روزاني 300,000 کان وڌيڪ مسافرن جي گنجائش جو هدف رکيو ويو آهي، جڏهن ته مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تقريباً 350,000 روزاني سواريءَ جو اندازو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/karachi-bus-rapid-transit-brt |title=Karachi Bus Rapid Transit — Red Line |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي اليڪٽرڪ بس سروس کي پڻ وڌايو آهي. مئي 2024ع ۾ سهراب ڳوٺ کان ڊي ايڇ اي سٽي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ڏانهن اي وي-5 رستو شروع ڪيو ويو، جيڪو شهري آمدورفت ۾ بجلي تي هلندڙ بس نظام جي توسيع جو حصو آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/news/launch-of-new-ev-5-bus-service-operation-dha-city-near-by-goths-towards-down-town |title=Launch of New EV-5 Bus Service Operation |publisher=Sindh Mass Transit Authority |date=23 May 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا === سنڌ ۾ روڊ ۽ عوامي آمدورفت جي انتظام ۾ ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي ادارا شامل آهن. صوبائي سطح تي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو پاليسي ۽ ريگيوليٽري ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبن جي ترقي ۽ آپريشن سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''آمدورفت سان لاڳاپيل اهم سرڪاري ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! سطح ! بنيادي ذميواري |- | [[سنڌ ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو]] | صوبائي | ٽرانسپورٽ پاليسي، ضابطا ۽ منصوبابندي |- | [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] | صوبائي | بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ ماس ٽرانزٽ نظام |- | [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] | وفاقي | قومي شاهراهون ۽ موٽر وي |- | [[پاڪستان ريلوي]] | وفاقي | مسافر ۽ مال بردار ريلوي |- | [[پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي]] | وفاقي | سول هوائي اڏن جو انتظام |} === ريلوي نظام === {{Main|سنڌ ۾ ريلوي}} سنڌ پاڪستان جي ريلوي نظام جو تاريخي ۽ موجوده طور اهم حصو آهي. [[ڪراچي]] پاڪستان ريلوي جي ڏاکڻي ٽرمينس ۽ ملڪ جي اهم مسافر ۽ مال برداري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[روهڙي]] اتر سنڌ ۾ هڪ اهم ريلوي جنڪشن آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين سنڌ مان ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ ٻين علائقن وسيلي گذري ٿي. پاڪستان ريلوي جي ڪمپيوٽرائيزڊ ريزرويشن نظام ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سکر ڊويزن الڳ آپريشنل يونٽن طور درج آهن. ڪراچي ڊويزن جي اهم ريزرويشن اسٽيشنن ۾ ڪراچي سٽي ۽ ڪراچي ڪينٽ شامل آهن، جڏهن ته سکر ڊويزن صوبي جي اترئين ريلوي نظام جو اهم انتظامي مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |title=General Information |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي ڪراچي–روهڙي مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن کي هڪ اهم جديدڪاري پروگرام طور اڳتي وڌايو. هي سيڪشن سنڌ جي بندرگاهن، ڪراچي جي صنعتي مرڪزن ۽ اتر پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ جي وچ ۾ بنيادي رابطو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون اهم ريلوي اسٽيشنون === [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]، 1890ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ڪراچي کان اتر سنڌ تائين ڪيترائي وڏا ريلوي اسٽيشن ۽ جنڪشن آهن. ڪراچي ڪينٽ پاڪستان جي اهم مسافر اسٽيشنن مان هڪ آهي ۽ ڪراچي–پشاور مين لائين سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Karachi_Cantonment_railway_station |title=Karachi Cantonment railway station |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#795548;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم ريلوي اسٽيشنون''' |- style="background:#D7CCC8;" ! اسٽيشن ! شهر / ضلعو ! اهميت |- | [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | بندرگاهه ۽ مرڪزي شهر سان تاريخي رابطو |- | [[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | وڏو مسافر ريلوي مرڪز |- | [[ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | شهري ۽ مين لائين رابطو |- | [[لانڍي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | اوڀر ڪراچي جو ريلوي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪوٽڙي]] | اهم تاريخي جنڪشن |- | [[حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[حيدرآباد]] | وچولي سنڌ جو وڏو ريلوي مرڪز |- | [[ٽنڊو آدم ريلوي اسٽيشن]] | [[ٽنڊو آدم]] | وچ سنڌ جي مسافر آمدورفت |- | [[نوابشاهه ريلوي اسٽيشن]] | [[نوابشاهه]] | شهيد بينظيرآباد جو اهم اسٽيشن |- | [[خيرپور ريلوي اسٽيشن]] | [[خيرپور]] | اتر سنڌ جي مين لائين تي |- | [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[روهڙي]] | اتر سنڌ جو اهم قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر ريلوي اسٽيشن]] | [[سکر]] | سکر شهري علائقي جي ريلوي سهولت |} === سنڌ ۾ هلندڙ ٽرينون === سنڌ مان گذرندڙ مسافر ٽرينن جو تعداد ۽ وقتائتو شيڊول پاڪستان ريلوي طرفان وقت بوقت تبديل ڪيو ويندو آهي. ڪراچي کان ملڪ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ڏانهن هلندڙ گهڻيون ڊگهي فاصلي واريون ٽرينون حيدرآباد ۽ روهڙي واري مرڪزي لائين استعمال ڪن ٿيون. سنڌ مان هلندڙ يا گذرندڙ مشهور ٽرينن ۾ [[گرين لائين ايڪسپريس]]، [[ڪراچي ايڪسپريس]]، [[ڪراڪرم ايڪسپريس]]، [[تيزگام]]، [[شاهه حسين ايڪسپريس]]، [[علامه اقبال ايڪسپريس]]، [[پاڪ بزنس ايڪسپريس]] ۽ ٻين ڊگهي فاصلي وارين مسافر ٽرينن جا نالا شامل رهيا آهن. موجوده آپريشنل فهرست ۽ وقت لاءِ پاڪستان ريلوي جو سرڪاري سفر رٿابندي نظام بنيادي ذريعو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PlanJourney.aspx |title=Plan Your Journey |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> === مال جي ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ مال برداري جي نظام جو مرڪز ڪراچي ۽ ان جون بندرگاهون آهن. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تي لهندڙ يا برآمد ٿيندڙ ڪنٽينر، پيٽروليم، اناج، معدنيات، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو روڊ ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن تائين منتقل ٿئي ٿو. پاڪستان ريلوي مال برداري لاءِ ڪراچي کان لاهور، راولپنڊي، پشاور ۽ ٻين شهرن ڏانهن ڪنٽينر ۽ ٻين سامان لاءِ مخصوص فريٽ شرحون جاري ڪري ٿي. جولاءِ 2026ع ۾ اداري ريفر ڪنٽينر ۽ مختلف ڪنٽينرائيزڊ ٽريفڪ لاءِ خاص اسٽيشن-ٽو-اسٽيشن رعايتي شرحون جاري ڪيون، جنهن مان ڪراچي جو قومي ريلوي مال برداري نظام ۾ مرڪزي ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Pakistan Railways Freight and Containerized Traffic Notices |publisher=Pakistan Railways |date=15 July 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پورٽ قاسم جي روزاني شپنگ ۽ ڪارگو رپورٽن ۾ ڪنٽينر، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، تيل ۽ ٻين درآمدي ۽ برآمدي سامان جي جهاز وار حرڪت درج ڪئي وڃي ٿي، جنهن سان بندرگاهي، روڊ ۽ ريل مال برداري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pqa.gov.pk/Content/Media/daily-shipping-and-cargo-handling-reports/dailyShippingCargoStat_14-MAR-2026-83d05363512c4e13b714052a322d9447.PDF |title=Daily Shipping and Cargo Statement |publisher=Port Qasim Authority |date=14 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ صوبائي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جو موجوده نمايان نظام [[سنڌ پيپلز بس سروس]]، پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بس سروس تي مشتمل آهي. انهن خدمتن جو انتظام سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي ۽ لاڳاپيل آپريٽنگ ادارن وسيلي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي طور سنڌ ۾ سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جا ٻيا ماڊل پڻ رهيا، پر موجوده صوبائي شهري بس پاليسي ماس ٽرانزٽ، پيپلز بس، بي آر ٽي ۽ بجلي تي هلندڙ بس نظام تي وڌيڪ مرڪوز آهي. === نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ بين الشهري ۽ ضلعي سطح جي مسافر آمدورفت جو وڏو حصو نجي بس، ڪوچ، مني بس، ويگن، ٽيڪسي، رڪشا ۽ ايپ تي ٻڌل سفري خدمتن وسيلي پڻ ٿئي ٿو. ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهرن جا بس ٽرمينل سنڌ جي اندروني ۽ بين الصوبائي سفر جا اهم مرڪز آهن. بين الشهري ڪوچ خدمتون سنڌ کي پنجاب، بلوچستان ۽ ٻين صوبن سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته مال برداريءَ لاءِ ٽرڪ، ٽريلر، آئل ٽينڪر، ڪنٽينر ڪيريئر ۽ ريفريجريٽيڊ گاڏيون بندرگاهن ۽ صنعتي علائقن مان ملڪ جي ٻين حصن تائين سامان منتقل ڪن ٿيون. {{clear}} ===هوائي آمدورفت=== [[File:PK Karachi Airport asv2020-01.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو سول هوائي اڏو ۽ پاڪستان جي اهم بين الاقوامي هوائي دروازن مان هڪ.]] سنڌ جي هوائي آمدورفت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]] آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي ايئروناٽيڪل انفارميشن پبليڪيشن ۾ هن هوائي اڏي جو آءِ سي اي او ڪوڊ '''او پي ڪي سي''' درج آهي ۽ 2026ع ۾ ان جي رن وي 25R/07L سان لاڳاپيل وڌيڪ فضائي نيويگيشن ڊيٽا پڻ اپڊيٽ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — AIRAC Amendment 02/26 |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> جناح بين الاقوامي هوائي اڏو سنڌ جي بين الاقوامي ۽ ملڪي مسافر هوائي ٽرانسپورٽ جو مرڪزي مرڪز آهي. ان کان علاوه [[سکر هوائي اڏو]] اتر سنڌ ۽ [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم سول هوائي سهولتون آهن. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي 2026ع ۾ موئن جو دڙو هوائي اڏي جي رن وي 08/26 لاءِ اوزارن ذريعي لينڊنگ جي نظرثاني ٿيل طريقن کي پنهنجي ايئروناٽيڪل رڪارڊ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — Moenjodaro Airport Updates |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪجهه ٻيا هوائي اڏا ۽ ايئر فيلڊ فوجي، گڏيل، محدود يا غير شيڊول آپريشن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ تنهنڪري انهن سڀني کي باقاعده مسافر هوائي اڏا قرار ڏيڻ مناسب ناهي. موجوده آپريشنل حيثيت، سرٽيفڪيشن ۽ فلائيٽ آپريشن وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿا ۽ انهن لاءِ پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم بنيادي ذريعا آهن.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Pakistan Aeronautical Information Publication |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا اهم هوائي اڏا=== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم هوائي اڏا''' |- style="background:#DDEBFA;" ! هوائي اڏو ! شهر / ضلعو ! آءِ سي اي او ڪوڊ ! بنيادي حيثيت |- | [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] | [[ڪراچي]] | او پي ڪي سي | بين الاقوامي ۽ ملڪي سول هوائي اڏو |- | [[سکر هوائي اڏو]] | [[سکر]] | او پي ايس ڪي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | او پي ايم جي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[نوابشاهه هوائي اڏو]] | [[نوابشاهه]] | او پي اين ايڇ | هوائي اڏو / آپريشنل حيثيت وقت سان تبديل ٿيندڙ |} </div> <ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> <small>'''نوٽ:''' هوائي اڏن جي موجوده مسافر پروازن، آپريشنل ڪلاڪن ۽ سرٽيفڪيشن جي حيثيت لاءِ تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم ڏسڻ ضروري آهي.</small> ===سنڌ جون ايئرلائين خدمتون=== سنڌ ۾ هوائي آمدورفت ڪنهن هڪ صوبائي ايئرلائين جي نظام تي ٻڌل نه آهي. [[ڪراچي]] مان پاڪستاني ۽ پرڏيهي ايئرلائينز ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن ڏانهن اڏامون هلائين ٿيون، جڏهن ته سکر ۽ ٻين علائقائي هوائي اڏن تي مسافر خدمتون موجوده شيڊول ۽ تجارتي ضرورتن مطابق هلن ٿيون. ان ڪري ''سنڌ جون ايئرلائينز'' جي بدران '''سنڌ ۾ ڪم ڪندڙ ايئرلائين خدمتون''' وڌيڪ صحيح عنوان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هوائي ڪمپنيون وفاقي سول ايويئيشن ضابطن ۽ قومي فضائي نظام تحت ڪم ڪن ٿيون، نه ته صوبائي ملڪيت يا دائري تحت. ===سامونڊي ۽ آبي آمدورفت=== [[File:PortQasimKarachi.svg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جو نقشو، جنهن ۾ بندرگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل سامونڊي ۽ صنعتي علائقا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Mangroves port Qasim.jpg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جي ڀرپاسي ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ بندرگاهه سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي ۽ ڪريڪ واري ماحول سان ڳنڍيل آهي.]] سنڌ جي سامونڊي آمدورفت جو بنياد [[عربي سمنڊ]]، [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ سنڌو ڊيلٽا جي ڪريڪن تي ٻڌل آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم پاڪستان جي بين الاقوامي سامونڊي واپار جا ٻه اهم مرڪز آهن، جتان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، ڀاڻ، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو هٿ ڪيو وڃي ٿو. [[ڪراچي بندرگاهه]] جي اندروني ۽ ٻاهرين بندرگاهي نظام ۾ ڪيترائي برٿ، تيل جا برٿ، جهازن لاءِ ڦرڻ جا حوض، ورڪشاپ پيئر ۽ منهوڙي سان لاڳاپيل جٽيون موجود آهن. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي پورٽ انفارميشن مينوئل موجب منهوڙي جي اتر اوڀر طرف قاسم پيئر، پائلٽ پيئر، ڪرين پيئر، پيسينجر پيئر، رهبر پيئر ۽ ورڪشاپ پيئر سميت ڪيترائي سامونڊي پيئر موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي بندرگاهه جي سامونڊي علائقي ۾ مقامي واپاري ٻيڙيون، ماهيگيري جون ٻيڙيون ۽ مسافر ٻيڙيون پڻ مختلف جٽين تان هلن ٿيون. اهڙي طرح بندرگاهي ٽرانسپورٽ رڳو بين الاقوامي ڪارگو جهازن تائين محدود نه آهي، پر مقامي مسافر، بندرگاهي عملي ۽ سامونڊي خدمتن لاءِ ننڍين ٻيڙين جو نظام پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪياماڙي–منهوڙو فيري سروس=== [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] ڪياماڙي ۽ [[منهوڙو]] جي وچ ۾ مسافر ٻيڙيءَ جي خدمت هلائي ٿو. 2024ع ۾ فيري بوٽ '''عارفه ڪريم''' جي مرمت ۽ ٻيهر ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ ان کي '''سرخاب-II''' سان گڏ ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ مفت عوامي ٽرانسپورٽ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب هي سروس مقامي رهواسين، شاگردن ۽ سياحن لاءِ سامونڊي سفر جي رسائي بهتر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/NewsLetters/FINAL%20PDF%20KPT%20Newsletter%2030-07-2024_c_a26d.pdf |title=KPT Ferry Boat Arfa Karim Recommissioned |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بندرگاهي ضرورتن لاءِ 40 کان 50 ماڻهن جي گنجائش رکندڙ ٻيڙيون پڻ استعمال ڪري ٿو، جيڪي ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ ملازمن، رهواسين ۽ شاگردن جي آمدورفت لاءِ مقرر ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/CMEEII_1107240001_k_2fa2.pdf |title=Hiring of Routine Boats for Port Department |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌو درياهه ۽ اندرين آبي رستا=== [[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي آمدورفت ۽ واپار جو بنيادي آبي محور رهيو آهي، پر جديد دور ۾ ان جو باقاعده وڏي پيماني وارو مسافر يا مال بردار نيٽ ورڪ روڊ ۽ ريلوي جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. درياهه تي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ٻيڙيون، ماهيگيري، درياهه پار ڪرڻ ۽ تفريحي سفر جاري آهن. سکر، روهڙي، ڪوٽڙي، ڄامشورو ۽ سنڌو ڊيلٽا جي علائقن ۾ آبي آمدورفت جو ڪردار گهڻو ڪري مقامي، ماهيگيري يا سياحتي نوعيت جو آهي. بئراجن، پاڻيءَ جي وهڪري جي موسمي تبديلي، گاد ۽ جديد پلن ۽ روڊن جي واڌ سبب سنڌو درياهه تي مسلسل وڏي پيماني واري تجارتي جهاز راني محدود رهي آهي. ===بندرگاهن سان ڳنڍيل مال برداري=== سنڌ جي بندرگاهن مان نڪرندڙ مال ٽرڪ، ڪنٽينر ٽريلر، ٽينڪر ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچي بندرگاهه جي ڀرپاسي ۾ ويسٽ وارف، ايسٽ وارف، ڪياماڙي آئل انسٽاليشن ۽ صنعتي علائقا بندرگاهي ۽ زميني ٽرانسپورٽ جي وچ ۾ اهم ڳانڍاپو فراهم ڪن ٿا. پورٽ قاسم جو مال برداري نظام پڻ روڊ ۽ ريل سان ڳنڍيل آهي ۽ ان جي صنعتي زون ۾ ايل اين جي، تيل، ڪوئلو، اناج ۽ ڪنٽينر ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل ۽ سهولتون موجود آهن. ان ڪري سنڌ جي روڊ ٽرانسپورٽ جو هڪ وڏو حصو سامونڊي درآمد ۽ برآمد سان سڌي طرح ڳنڍيل آهي. ===گاڏين جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ موٽر گاڏين جي رجسٽريشن ۽ موٽر وهيڪل ٽيڪس جو انتظام [[سنڌ ايڪسائيز، ٽيڪسيشن اينڊ نارڪوٽڪس ڪنٽرول ڊپارٽمينٽ]] ڪري ٿو. سنڌ موٽر وهيڪل ٽيڪسيشن ايڪٽ 1958ع ۽ لاڳاپيل ضابطن تحت نئين گاڏي جي رجسٽريشن، موٽر وهيڪل ٽيڪس، ٽرانسفر، نمبر پليٽ ۽ لاڳاپيل فيون وصول ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="SindhMotorTax">{{cite web |url=https://www.excise.gos.pk/taxes/motor-vehicle-tax/ |title=Motor Vehicle Tax |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916201146/https://www.excise.gos.pk/taxes/Motor-Vehicle-Tax |url-status=dead}}</ref> گاڏين جي رجسٽريشن ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ذريعي ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪراچي جي مرڪزي نظام کي حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص جي علائقائي ايڪسائيز ڊائريڪٽوريٽن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhMotorTax"/> سنڌ ايڪسائيز کاتي جو موجوده آن لائين پورٽل گاڏين جي تصديق، موٽر وهيڪل ٽيڪس جي ادائيگي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل چالان، ٽرانسفر، نمبر پليٽ جي جانچ ۽ ٻين خدمتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. آن لائين Quick Pay ذريعي ٻن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن نمبر ۽ موبائل نمبر استعمال ڪري ٽيڪس جو پي ايس آءِ ڊي ٺاهي ادائيگي ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://taxportal.excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع کان نئين گاڏي جي دير سان رجسٽريشن لاءِ ڏنڊن جو نظرثاني ٿيل نظام پڻ لاڳو ڪيو ويو. سنڌ ايڪسائيز کاتي موجب عام موٽر گاڏي 30 ڏينهن کان وڌيڪ دير سان رجسٽر ٿيڻ تي مرحليوار ڏنڊ لاڳو ٿين ٿا، جڏهن ته موٽر سائيڪلن، اسڪوٽرن، رڪشن ۽ پبلڪ ٽرانسپورٽ لاءِ الڳ ڏنڊ مقرر آهن.<ref name="SindhMotorTax"/> ====گاڏين جي رجسٽريشن جون اهم آن لائين خدمتون==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C6BC0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ موٽر گاڏين جون آن لائين خدمتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! خدمت ! بنيادي ڪم |- | آن لائين گاڏي تصديق | رجسٽريشن نمبر ذريعي گاڏي جا بنيادي تفصيل ڏسڻ |- | سي اين آءِ سي ذريعي تصديق | مالڪ سان لاڳاپيل رجسٽريشن جي تصديق |- | ڪئڪ پي (فوري ادائيگي) | موٽر وهيڪل ٽيڪس ۽ لاڳاپيل ادائيگي |- | نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر | رجسٽريشن في ۽ ٽيڪس جو اندازو |- | نمبر پليٽ جي جانچ | سيڪيورٽي فيچر واري نمبر پليٽ جي حيثيت |- | چالان ٻيهر ڇپائڻ | ادا ڪيل يا جاري ٿيل چالان حاصل ڪرڻ |} <ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واريون گاڏيون=== سنڌ ايڪسائيز کاتو ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏين لاءِ الڳ نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر مهيا ڪري ٿو. ٻن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن في عام طور انوائس قيمت جي بنياد تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته موٽر ڪار، جيپ ۽ ٻين چئن ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ گاڏي جي قيمت، انجڻ جي گنجائش ۽ گاڏي جي قسم موجب مختلف شرحون مقرر آهن.<ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Two Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103143735/https://www.excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Four Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103114805/https://www.excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |url-status=dead}}</ref> ===ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ ننڍين مقامي ٻيڙين، ماهيگيري جي جهازن، بندرگاهي لانچن ۽ وڏن سامونڊي جهازن لاءِ هڪ ئي صوبائي رجسٽريشن نظام لاڳو نه آهي. رجسٽريشن ۽ لائسنسنگ جو ادارو جهاز جي قسم ۽ استعمال موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. بين الاقوامي ۽ تجارتي سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن وفاقي سامونڊي قانون ۽ مرڪنٽائيل ميرين نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته بندرگاهن اندر هلندڙ ٻيڙين ۽ لانچن تي لاڳاپيل پورٽ اٿارٽين جا حفاظتي ۽ آپريشنل ضابطا لاڳو ٿين ٿا. ماهيگيري جي ٻيڙين لاءِ فشريز سان لاڳاپيل صوبائي يا وفاقي ضابطا پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ بابت عام مضمون ۾ '''سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن''' کي هڪ واحد صوبائي موٽر گاڏي جهڙي نظام طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ وڌيڪ صحيح عنوان '''ٻيڙين ۽ جهازن جو لائسنس ۽ رجسٽريشن''' آهي. ===ٽرانسپورٽ جي موجوده سرڪاري پاليسي=== سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ ٽرانسپورٽ کاتي لاءِ مجموعي طور تقريباً '''67 ارب رپيا''' رکيا ويا، جن مان 59.7 ارب رپيا ترقياتي خرچ ۽ 7.28 ارب رپيا سروس ڊليوري لاءِ هئا. بجيٽ ۾ سنڌ پيپلز بس سروس، سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي، 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي ۽ آپريشن، ٽرانسپورٽ سبسڊي ۽ موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام لاءِ الڳ رقمون شامل هيون.<ref name="SindhBudgetTransport2025">{{cite web |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |title=Sindh Citizens’ Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |page=24 |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي ٽرانسپورٽ شعبي جا چونڊ بجيٽ پروگرام، 2025–26ع'''<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> |- style="background:#D6EEEA;" ! پروگرام ! مختص رقم |- | ٽرانسپورٽ کاتي جي ڪل بجيٽ | '''67.0 ارب رپيا''' |- | ترقياتي خرچ | 59.7 ارب رپيا |- | سروس ڊليوري | 7.28 ارب رپيا |- | ٽرانسپورٽ سبسڊي | 3 ارب رپيا |- | 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي، تعمير، آپريشن ۽ سار سنڀال | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ پيپلز بس سروس لاءِ فيول ڪاسٽ انڊيڪسيشن | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي | 300 ملين رپيا |- | سنڌ انٽرا-ڊسٽرڪٽ پيپلز بس سروس | 175 ملين رپيا |- | موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام | 15.4 ملين رپيا |} </div> ===آمدورفت ۽ ماحول=== سنڌ جي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي تيز واڌ سان گڏ ٽرئفڪ جام، فضائي آلودگي، ايندھن جو استعمال ۽ روڊ حادثا اهم پاليسي مسئلا آهن. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ صوبائي ٽرانسپورٽ پاليسي ۾ ماس ٽرانزٽ، بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ بجلي تي هلندڙ بسن جي توسيع کي اهميت ڏني وئي آهي. 2025–26ع واري صوبائي بجيٽ ۾ 100 اليڪٽرڪ بسن لاءِ 1.6 ارب رپين جي رٿا ان تبديليءَ جو هڪ مثال آهي، جڏهن ته اڳ ۾ پيپلز بس سروس جي نظام ۾ پڻ اليڪٽرڪ بسون متعارف ڪرايون ويون آهن.<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> ===آمدورفت جو علائقائي ڍانچو=== سنڌ جي آمدورفت جي جاگرافي ۾ مختلف شهر مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا. [[ڪراچي]] سامونڊي بندرگاهن، بين الاقوامي هوائي اڏي، ريلوي ۽ شاهراهن جو سڀ کان وڏو گڏيل مرڪز آهي؛ [[حيدرآباد]] ڪراچي ۽ اتر سنڌ جي وچ ۾ روڊ ۽ ريلوي جنڪشن؛ [[روهڙي]] قومي ريلوي نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز؛ [[سکر]] اتر سنڌ جو شاهراهي، ريلوي ۽ هوائي مرڪز؛ جڏهن ته [[ڪوٽڙي]] ۽ [[ڄامشورو]] سنڌو درياهه پار روڊ ۽ ريلوي رابطن ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم آمدورفتي مرڪز''' |- style="background:#ECEFF1;" ! مرڪز ! اهم ذريعا ! بنيادي ڪردار |- | [[ڪراچي]] | بندرگاهه، هوائي اڏو، ريلوي، موٽر وي، بس | قومي ۽ بين الاقوامي گيٽ وي |- | [[حيدرآباد]] | ريلوي، قومي شاهراهه، موٽر وي، بس | ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جو جنڪشن |- | [[روهڙي]] | ريلوي، قومي شاهراهه | قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر]] | ريلوي، هوائي اڏو، شاهراهه | اتر سنڌ جو علائقائي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي]] | ريلوي، شاهراهه، پل | سنڌو درياهه پار مرڪزي رابطو |- | [[پورٽ قاسم]] | سامونڊي جهاز، ريل، روڊ | صنعتي ۽ مال برداري مرڪز |} </div> {{clear}} ==سياحت== {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|270px|[[موئن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ سلطان ابراهيم جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|270px|[[رني ڪوٽ قلعو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]؛ کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع سنڌ جو مشهور تاريخي قلعو.]] سنڌ جي سياحت جو بنياد صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخي شهرن، مذهبي ماڳن، فنِ تعمير، سامونڊي ڪنارن، ڍنڍن، آبي زمينن، ريگستاني ۽ جابلو منظرن ۽ ثقافتي ورثي تي ٻڌل آهي. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا آثار، وچئين دور جا اسلامي يادگار، ٽالپر ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ۽ قلعا، ڪراچيءَ جو نوآبادياتي تعميراتي ورثو ۽ سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل درگاهون صوبي جي ثقافتي سياحت جا اهم حصا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh — The Cradle of Civilizations |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڇهن ماڳن مان ٻه واقع آهن: [[موئن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]. موئن جو دڙو 1980ع ۽ مڪلي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا. ان کان سواءِ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[ڀنڀور]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو سنڌ جا اهي ماڳ آهن، جيڪي يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Properties inscribed on the World Heritage List and Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ سياحت جي سرڪاري ترقي ۽ سياحتي سهولتن جي فراهميءَ ۾ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ٿيو ۽ سنڌ حڪومت جي سياحت کاتي تحت ڪم ڪري ٿو. اداري طرفان تاريخي، ثقافتي ۽ قدرتي ماڳن جي تشهير سان گڏ مختلف سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي سهولتون پڻ هلائيون وڃن ٿيون.<ref name="STDCSindh">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===عالمي ورثو=== سنڌ جا ٻه ماڳ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن مان [[موئن جو دڙو]] ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعات سان لاڳاپيل ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان بهتر محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب آثارن جو محفوظ علائقو لڳ ڀڳ 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن مان رڳو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو کوٽيو ويو آهي. شهر جي منصوبابندي، سرن سان ٺهيل عمارتن، هيٺئين شهر ۽ بلند قلعي واري حصي مان سنڌو تهذيب جي ترقي يافته شهري تنظيم ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[مڪلي جو قبرستان]] [[ٺٽو]] ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل هڪ وسيع تاريخي قبرستان آهي. يونيسڪو موجب هتي لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن ۽ هي ماڳ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيب، سياسي تاريخ ۽ فنِ تعمير جي شاهدي ڏئي ٿو. هتي بادشاهن، راڻين، حاڪمن، صوفين، عالمن ۽ ٻين اهم شخصيتن جا پٿر ۽ سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن.<ref name="UNESCOMakli">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6D4C41;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا يونيسڪو عالمي ورثي وارا ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! ضلعو ! دور / نوعيت ! عالمي ورثي ۾ شموليت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | سنڌو ماٿري جي تهذيب / آثارِ قديمه | 1980ع |- | [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]] | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | 14هين–18هين صدي / مقبرا ۽ اسلامي فنِ تعمير | 1981ع |} <ref name="UNESCOMohenjo"/><ref name="UNESCOMakli"/> ===آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ=== سنڌ جي آثارِ قديمه جي تاريخ قبل از تاريخ ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] کان وٺي اسلامي، سومرا، سما، ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور تائين پکڙيل آهي. [[موئن جو دڙو]] ان سلسلي جو بين الاقوامي طور سڀ کان مشهور ماڳ آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]]، [[آمري]]، [[چانهون جو دڙو]]، [[ڀنڀور]] ۽ ٻيا آثار سنڌ جي مختلف تاريخي مرحلن جي نمائندگي ڪن ٿا. [[ڀنڀور]] سنڌ جي سامونڊي ۽ واپاري تاريخ سان لاڳاپيل اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هي ماڳ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ ''پورٽ آف ڀنڀور'' جي نالي سان شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي قلعي بند تعميراتي ورثي جا نمايان مثال آهن. رني ڪوٽ کي 1993ع ۾ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي، نئون ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ جا قلعا 2026ع ۾ پاڪستان جي ٽينٽيٽو لسٽ ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#8D6E63;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا سياحتي ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت ! اهميت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو]] | قديم شهر | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[مڪلي جو قبرستان]] | [[ٺٽو]] | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[ڀنڀور]] | [[ٺٽو ضلعو]] | آثارِ قديمه / قديم بندرگاهه | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[رني ڪوٽ قلعو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | قلعو | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | [[خيرپور ضلعو]] | قلعو | تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ |- | [[عمرڪوٽ قلعو]] | [[عمرڪوٽ]] | قلعو | تاريخي ماڳ |- | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | [[ٿرپارڪر]] | قلعو | ٿر جي تاريخي ورثي جو حصو |- | [[چوڪنڊي قبرستان]] | [[ڪراچي]] | تاريخي پٿري قبرون | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[فيض محل]] | [[خيرپور]] | محل | ٽالپر دور جو تعميراتي ورثو |- | [[موهٽا محل]] | [[ڪراچي]] | محل / ميوزيم | ويهين صديءَ جو تعميراتي ورثو |- | [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] | [[ڪراچي]] | تاريخي رهائشگاهه / ميوزيم | قومي تاريخ سان لاڳاپيل |} </div> <ref name="STDCSindh"/> ===قلعا ۽ شاهي محل=== [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|270px|[[فيض محل]]، [[خيرپور]]؛ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جي ٽالپر حڪمرانن سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] سنڌ جي تاريخي سياحت ۾ قلعن ۽ محلاتن کي نمايان حيثيت حاصل آهي. [[رني ڪوٽ قلعو]] کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع هڪ وسيع قلعي بند نظام آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] خيرپور ڀرسان ٽالپر دور جي فوجي فنِ تعمير سان لاڳاپيل آهي. [[عمرڪوٽ قلعو]] سنڌ جي اوڀرئين حصي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي. [[فيض محل]] خيرپور جي اڳوڻي رياست جي ٽالپر حڪمرانن جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل آهي. ڪراچي ۾ [[موهٽا محل]] ويهين صديءَ جي شروعاتي تعميراتي ورثي جو اهم مثال آهي ۽ هاڻي ثقافتي نمائش ۽ ميوزيم طور استعمال ٿئي ٿو. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن فيض محل، ڪوٽ ڏيجي قلعي، موهٽا محل ۽ عمرڪوٽ قلعي کي صوبي جي نمايان سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCSindh"/> ===ميوزيم=== سنڌ جا ميوزيم صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخ، لوڪ ثقافت، فن، قومي تاريخ ۽ قدرتي ورثي جي نمائش ڪن ٿا. [[سنڌ ميوزيم]] حيدرآباد ۾ سنڌ جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي سان لاڳاپيل مجموعا موجود آهن، جڏهن ته [[موئن جو دڙو ميوزيم]] ۽ ڀنڀور، عمرڪوٽ ۽ ٻين آثارِ قديمه وارن ماڳن جا ميوزيم پنهنجي پنهنجي علائقي مان هٿ آيل آثار محفوظ ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]، [[موهٽا محل ميوزيم]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]]، [[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] ۽ [[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]] تاريخ، فن، بحري ورثي ۽ هوابازيءَ سان لاڳاپيل اهم سياحتي ادارا آهن. [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جو ميوزيم سنڌ جي لوڪ ثقافت، لباس، موسيقي، دستڪاري، آثارِ قديمه ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل مجموعن سبب ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز آهي. ===قدرتي ۽ ماحولياتي سياحت=== [[File:Gorakh Hill Station.jpg|thumb|270px|[[گورک هل اسٽيشن]]، [[کيرٿر جبل]]؛ سنڌ جي مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جو قدرتي منظرنامو [[عربي سمنڊ]] جي ساحل، [[سنڌو درياهه]]، سنڌو ڊيلٽا، ڍنڍن، آبي زمينن، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[کيرٿر جبل]] تائين پکڙيل آهي. ان ڪري صوبي ۾ سامونڊي، آبي، ريگستاني، جابلو ۽ جهنگلي جيوت سان لاڳاپيل سياحت جا مختلف امڪان موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] کيرٿر جبلن ۾ واقع سنڌ جو مشهور جابلو تفريحي ماڳ آهي ۽ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ان کي صوبي جي نمايان سياحتي منزلن مان هڪ طور پيش ڪري ٿي. [[ڪارونجهر جبل]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو علائقو ٿر جي ريگستاني منظرنامي، گرينائيٽ جبلن، تاريخي جين مندرن، مسجدن ۽ مقامي ثقافت جي ميلاپ سبب قدرتي ۽ ثقافتي سياحت ٻنهي لاءِ اهم آهي.<ref name="STDCSindh"/> [[ڪينجهر ڍنڍ]] سنڌ جي مشهور مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي هٽس قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/hotels/keenjhar-lake-resort/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٿر ۽ نگرپارڪر=== [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي اوڀر ۾ پکڙيل هڪ منفرد قدرتي ۽ ثقافتي خطو آهي. ريگستاني ڳوٺ، روايتي گهر، چوپايو مال، لوڪ موسيقي، ڪپڙي ۽ هٿ جي هنر، مقامي کاڌا ۽ موسمي برساتن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سائي منظرنامو هن علائقي جي سياحتي سڃاڻپ جا اهم حصا آهن. [[نگرپارڪر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر جبل]]، تاريخي جين مندر، قديم مذهبي عمارتون ۽ مقامي آباديءَ جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ''ننگرپارڪر ڪلچرل لينڊ اسڪيپ'' کي 2016ع ۾ پاڪستان طرفان يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ آبي سياحت=== سنڌ ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، بکر ڍنڍ ۽ ٻين آبي علائقن کي تفريح، پکين جي مشاهدي، مڇي مارڻ ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل اهميت حاصل آهي. انهن مان ڪينجهر ڍنڍ تي سرڪاري سياحتي رهائش ۽ تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪينجهر ڍنڍ جي ڪناري تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته سانگهڙ ضلعي ۾ نارا ڪئنال جي آخري حصي ڀرسان واقع بکر ڍنڍ تي پڻ سياحتي ريزارٽ قائم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism — Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سامونڊي سياحت ۽ ساحل=== [[File:Clifton Beach Karachi.jpg|thumb|270px|[[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي سڀ کان مشهور شهري ساحلي تفريحي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي ڏاکڻي سرحد [[عربي سمنڊ]] سان لڳي ٿي ۽ [[ڪراچي]] صوبي جي ساحلي سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر جي ساحلي علائقن ۾ [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]]، [[هاڪس بي]]، [[سينڊزپٽ]]، [[فرينچ بيچ]]، [[پيراڊائز پوائنٽ]] ۽ [[منهوڙو]] شامل آهن. اهي علائقا ترڻ، سامونڊي نظارن، تفريح، ٻيڙيءَ جي سفر ۽ هفتيوار سياحت لاءِ استعمال ٿين ٿا. ڪراچي کان ٻاهر سنڌو ڊيلٽا ۽ ٺٽي ۽ سجاول جي سامونڊي پٽي ۾ ڪريڪ، تمر جا ٻيلا ۽ آبي ماحولياتي نظام موجود آهن. انهن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي گنجائش موجود آهي، پر تمر جي ٻيلن، ساحلي جيوت ۽ حساس آبي ماحول جي تحفظ سبب سياحت جي ترقيءَ ۾ ماحولياتي تحفظ کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ====سنڌ جا مشهور سامونڊي ڪنارا==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0277BD;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سامونڊي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E1F5FE;" ! سامونڊي ڪنارو / ماڳ ! علائقو ! نمايان خصوصيت |- | [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]] | [[ڪراچي]] | شهري ساحل ۽ عوامي تفريح |- | [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]] | [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] | سامونڊي نظارا ۽ تفريحي سرگرميون |- | [[هاڪس بي]] | [[ڪراچي]] | سامونڊي ساحل ۽ هٽس |- | [[سينڊزپٽ]] | [[ڪراچي]] | ريتيلو ساحل |- | [[فرينچ بيچ، ڪراچي|فرينچ بيچ]] | [[ڪراچي]] | ساحلي تفريح |- | [[پيراڊائز پوائنٽ]] | [[ڪراچي]] | پٿريلو سامونڊي ڪنارو |- | [[منهوڙو]] | [[ڪراچي]] | ٻيٽ، ساحل ۽ تاريخي ورثو |} </div> ===مذهبي سياحت=== سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي روايت صوبي جي سياحت جو اهم حصو آهي. مختلف صوفي بزرگن جي درگاهن تي سڄي سال زائرين اچن ٿا، جڏهن ته سالياني عرسن دوران وڏي تعداد ۾ عقيدتمند ۽ سياح گڏ ٿين ٿا. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سنڌ جي سڀ کان مشهور صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي درگاهه سنڌي صوفي شاعري ۽ موسيقيءَ سان پڻ گهري طرح لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ۾ [[عبدالله شاهه غازي]]، [[منگهو پير]] ۽ ٻين بزرگن جون درگاهون مذهبي ۽ ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ جي مذهبي ورثي ۾ مسجدون، هندو مندر، جين مندر ۽ ٻين برادرين جون تاريخي عبادتگاهون پڻ شامل آهن. [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] مغل دور جي مشهور مسجد آهي ۽ يونيسڪو جي Tentative List ۾ شامل آهي، جڏهن ته نگرپارڪر جا تاريخي جين مندر علائقي جي گهڻ مذهبي تاريخ جا اهم آثار آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ مذهبي سياحتي ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا مشهور مذهبي ۽ روحاني سياحتي ماڳ''' |- style="background:#F3E5F5;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[لال شهباز قلندر جي درگاهه]] | [[سيوهڻ]] | صوفي درگاهه |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي درگاهه]] | [[ڀٽ شاهه]] | صوفي درگاهه ۽ ثقافتي مرڪز |- | [[سچل سرمست جي درگاهه]] | [[درازا]] | صوفي درگاهه |- | [[عبدالله شاهه غازي جي درگاهه]] | [[ڪراچي]] | صوفي درگاهه |- | [[منگهو پير]] | [[ڪراچي]] | تاريخي صوفي زيارتگاهه |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد |- | [[مسجد منزلگاهه]] | [[سکر]] | تاريخي مسجد |- | [[ساڌ ٻيلو]] | [[سکر]] | هندو مذهبي ماڳ |- | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[نگرپارڪر]] | تاريخي جين مذهبي ورثو |- | [[هنگلاج ماتا مندر]] | بلوچستان | '''سنڌ کان ٻاهر'''؛ سنڌ جي فهرست ۾ شامل نه ڪيو وڃي |} </div> ===ثقافتي سياحت=== [[File:Frere Hall Karachi Pakistan 01.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]]، [[ڪراچي]]؛ 1865ع ۾ مڪمل ٿيل تاريخي عمارت، جيڪا هاڻي لائبريري ۽ نمائشگاهه طور پڻ استعمال ٿئي ٿي.]] [[File:Frere Hall & Library Karachi.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]] ۽ ان جا باغ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي سياحت ۾ ثقافتي ورثو، فن، موسيقي، دستڪاري، لوڪ روايتون ۽ تاريخي شهري مرڪز اهم حيثيت رکن ٿا. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ٺٽو]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[سيوهڻ]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ [[نگرپارڪر]] جهڙا هنڌ پنهنجي تاريخي عمارتن، بازارن، ميوزمن، مذهبي ماڳن ۽ مقامي ثقافت سبب ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ حڪومت جو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو تاريخي ماڳن، روايتي فنن ۽ دستڪاريءَ جي تحفظ ۽ واڌاري سان گڏ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ ٻين عوامي تقريبن جي انعقاد کي پڻ پنهنجي ذميوارين ۾ شامل ڪري ٿو. کاتي جي انتظام هيٺ ميوزيم، آرٽ گيلريون، ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[حيدرآباد]] ۾ [[مکي هائوس ميوزيم]]، [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان لاڳاپيل ثقافتي ادارا، [[خيرپور]] ۾ تاريخي رياستي ورثو ۽ ڪراچي ۾ [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[هندو جيمخانا]]، [[خالق ڏنو هال]] ۽ ٻيون تاريخي عمارتون سنڌ جي شهري ثقافتي سياحت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جي نوادرات واري اداري فريئر هال، خالق ڏنو هال، وزير مينشن ۽ قائداعظم هائوس سميت ڪيترين عمارتن کي سنڌ جي تاريخي ورثي ۾ درج ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/heritage-buildings/ |title=Heritage Buildings |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ثقافتي مرڪز ۽ ميوزيم=== [[File:Front entrance facade - Mukhi Mahal.jpg|thumb|270px|[[مکي هائوس ميوزيم]]، [[حيدرآباد]]؛ سنڌ جي تاريخي شهري رهائش، فنِ تعمير ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل محفوظ ڪيل تاريخي عمارت.]] سنڌ ۾ ميوزمن جو ڄار آثارِ قديمه، تاريخ، ثقافت، لوڪ ورثي ۽ اهم شخصيتن سان لاڳاپيل مواد محفوظ ڪري ٿو. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي جي فهرستن ۾ [[موئن جو دڙو ميوزيم]]، ڀنڀور آرڪيالاجيڪل ميوزيم، آمري ميوزيم، سکر آرڪيالاجيڪل ميوزيم، خيرپور ريجنل اسٽيٽ ميوزيم، مکي هائوس ميوزيم، عمرڪوٽ جو ٿر ميوزيم، لاڙڪاڻي جو سٽي ميوزيم ۽ ٻين علائقائي ميوزمن جا نالا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-category/museum/ |title=Museums |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ميوزمن ۽ ثقافتي مرڪزن جي اهميت رڳو سياحت تائين محدود نه آهي؛ اهي سنڌ جي آثارن، دستڪاري، تاريخي دستاويزن، قديم سڪن، ٺڪر، مجسمن، روايتي لباس ۽ ٻين مادي ثقافتي ورثن جي تحفظ ۽ علمي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا. ===ڪراچي ۾ شهري سياحت=== [[File:Mazar View at night.JPG|thumb|270px|رات جي وقت [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]]؛ [[محمد علي جناح]] جو مقبرو ۽ شهر جي نمايان قومي نشانين مان هڪ.]] [[File:MohattaPalace.jpg|thumb|270px|[[موهٽا محل]]، [[ڪراچي]]؛ ڪلفٽن ۾ واقع تاريخي محل ۽ ميوزيم.]] [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري سياحتي مرڪز آهي. شهر ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ تاريخي عمارتون، ميوزيم، باغ، تفريحي مرڪز، خريداريءَ جا علائقا، کاڌي پيتي جا مرڪز ۽ قومي يادگار موجود آهن. [[مزار قائد]]، [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[وزير مينشن]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] ۽ [[چوڪنڊي قبرستان]] شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جا نمايان ماڳ آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي منزلن ۾ مزار قائد، موهٽا محل، قائداعظم هائوس، هندو جيمخانا، فريئر هال ۽ چوڪنڊي سميت ڪراچي جي ڪيترن تاريخي ماڳن کي شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> شهر جي تفريحي سياحت ۾ [[ڪراچي زو]]، [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]]، [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]، [[باغ ابن قاسم]] ۽ سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل عوامي تفريحي علائقا پڻ شامل آهن. ڪراچي جا شاپنگ مال، روايتي بازارون ۽ کاڌي پيتي جا مرڪز شهر جي جديد شهري سياحت جو ٻيو اهم حصو آهن. ===تفريحي ماڳ=== سنڌ ۾ تفريحي سياحت جو دائرو شهري باغن ۽ پارڪن کان وٺي ڍنڍن، جابلو علائقن، ريگستاني منزلن ۽ ساحلي تفريح تائين پکڙيل آهي. ڪراچي ۾ عوامي پارڪ، ساحل ۽ شهري تفريحي مرڪز وڏي تعداد ۾ مقامي سياحن کي راغب ڪن ٿا، جڏهن ته صوبي جي ٻين حصن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪارونجهر جبل]] ۽ ريگستاني علائقا قدرتي تفريح جا اهم مرڪز آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00838F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تفريحي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E0F7FA;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[باغ ابن قاسم]] | [[ڪراچي]] | شهري باغ / سامونڊي تفريح |- | [[ڪراچي زو]] | [[ڪراچي]] | زولاجيڪل باغ |- | [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]] | [[ڪراچي]] | شهري تفريح |- | [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]] | [[ڪراچي]] | پارڪ |- | [[ڪينجهر ڍنڍ]] | [[ٺٽو ضلعو]] | ڍنڍ / آبي تفريح |- | [[گورک هل اسٽيشن]] | [[دادو ضلعو]] | جابلو تفريح |- | [[ڪارونجهر جبل]] | [[نگرپارڪر]] | قدرتي ۽ ثقافتي سياحت |- | بکر ڍنڍ | [[سانگهڙ ضلعو]] | ڍنڍ / ريزارٽ |} </div> ===سياحتي ريزارٽ ۽ سرڪاري رهائش=== [[File:Keenjhar Lake STDC resort.JPG|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جو سياحتي ريزارٽ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img2.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي مشهور قدرتي، تفريحي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img4.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي وڏين مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] صوبي جي مختلف سياحتي منزلن تي رهائش جون سهولتون هلائي ٿي. انهن جو مقصد وڏن شهري مرڪزن کان ٻاهر تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳن تي ايندڙ سياحن لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ آهي. اداري جي موجوده فهرست ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]] تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ، [[لاڙڪاڻو]] ۾ سمبارا اِن، [[سيوهڻ]] ۾ لال شهباز ريسٽ هائوس، [[نگرپارڪر]] ۾ روپلو ڪولهي ريزارٽ، [[مٺي]] ۾ مارئي ريسٽ هائوس، [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ موٽل ۽ [[حيدرآباد]] ۾ هيريٽيج گيسٽ هائوس شامل آهن.<ref name="STDCResorts">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/resorts/ |title=Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪينجهر ليڪ ريزارٽ ڍنڍ جي ڪناري تي قائم آهي، جڏهن ته روپلو ڪولهي ريزارٽ ڪارونجهر جبلن جي پسمنظر ۾ نگرپارڪر ۾ واقع آهي. اهڙيءَ طرح انهن سهولتن جي جاگرافيائي ورڇ تاريخي لاڙڪاڻي، مذهبي سيوهڻ، ٿر ۽ نگرپارڪر، ڪينجهر ۽ حيدرآباد جهڙن مختلف سياحتي علائقن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ رهائشي سهولتون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا سرڪاري سياحتي ريزارٽ، موٽل ۽ ريسٽ هائوس''' |- style="background:#E8F5E9;" ! نالو ! هنڌ ! قسم / سياحتي تعلق |- | ڪينجهر ليڪ ريزارٽ | [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو]] | ڍنڍ ڪناري ريزارٽ |- | سمبارا اِن | [[لاڙڪاڻو]] | هوٽل / تاريخي سياحت |- | لال شهباز ريسٽ هائوس | [[سيوهڻ]] | مذهبي ۽ تاريخي سياحت |- | روپلو ڪولهي ريزارٽ | [[نگرپارڪر]] | ڪارونجهر / ٿر سياحت |- | مارئي ريسٽ هائوس | [[مٺي]] | ٿر سياحت |- | ڳڙهي خدا بخش موٽل | [[ڳڙهي خدا بخش]] | تاريخي / سياسي سياحت |- | هيريٽيج گيسٽ هائوس | [[حيدرآباد]] | ثقافتي ۽ شهري سياحت |} </div> <ref name="STDCResorts"/> ===هوٽلون ۽ مهمان نوازي=== سنڌ جي هوٽل ۽ مهمان نوازيءَ واري صنعت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي. شهر ۾ بين الاقوامي ۽ پاڪستاني هوٽل زنجيرن سان گڏ ڪاروباري هوٽل، گيسٽ هائوس ۽ ٻين قسمن جون رهائشي سهولتون موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان شايع ڪيل پاڪستان هوٽلز ايسوسيئيشن جي سنڌ واري فهرست ۾ ڪراچي سميت صوبي جي مختلف هوٽلن کي درج ڪيو ويو آهي.<ref name="STDCHotels">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/pakistan-hotels/ |title=Pakistan Hotels — Sindh Province |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي نمايان وڏين هوٽلن ۾ آواري ٽاورز، ڪراچي ميريئٽ هوٽل ۽ بيچ لگزري هوٽل شامل آهن. وڏين تجارتي ۽ تفريحي سهولتن سبب ڪراچي سنڌ ۾ ڪاروباري سفر، ڪانفرنسن ۽ شهري سياحت سان لاڳاپيل مهمان نوازيءَ جو بنيادي مرڪز آهي.<ref name="STDCHotels"/> {{clear}} ===ٿر ۾ سياحت=== [[File:Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز.]] [[File:A view of Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ ٿرپارڪر جي گرينائيٽ جبلن ۽ قدرتي منظرن جو هڪ وسيع ڏيک.]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي سياحت ريگستاني قدرتي منظرن، مقامي ثقافت، ڳوٺاڻي زندگي، روايتي دستڪاري، مذهبي ورثي ۽ ڪارونجهر جبلن جي چوڌاري مرڪوز آهي. [[مٺي]] علائقي جو وڏو شهري مرڪز آهي، جڏهن ته [[نگرپارڪر]] قدرتي ۽ تاريخي سياحت جي لحاظ کان وڌيڪ نمايان آهي. نگرپارڪر ۾ ڪارونجهر جبلن سان گڏ جين مندر، تاريخي مسجدون ۽ ڳوٺاڻا ثقافتي منظر موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن هتي روپلو ڪولهي ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته مٺي ۾ مارئي ريسٽ هائوس موجود آهي.<ref name="STDCResorts"/> سنڌ حڪومت ٿر کي منظم سياحتي سفرن سان ڳنڍڻ لاءِ ٽرين سفاري جهڙا پروگرام پڻ استعمال ڪيا آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي موجوده سياحتي پروگرامن ۾ ''ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري'' شامل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> ===سياحتي ٽرين سفاري ۽ منظم دورا=== سنڌ ۾ سياحت کي ريلوي سفر سان ڳنڍيندڙ منظم سياحتي پروگرامن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي پروگرامن ۾ [[موئن جو دڙو]]، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل ٽرين سفاريون شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations"/> اهڙن پروگرامن جو مقصد سفر کي رڳو هڪ ماڳ جي دوري تائين محدود رکڻ بدران ريلوي سفر، تاريخي منزلن، مقامي ثقافت ۽ رهنمائي ڪيل سياحت کي هڪ گڏيل سياحتي تجربي ۾ شامل ڪرڻ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ ٽرين سفاريون''' |- style="background:#ECEFF1;" ! سياحتي پروگرام ! بنيادي علائقو / موضوع |- | موئن جو دڙو ٽرين سفاري | [[موئن جو دڙو]] ۽ اپر سنڌ جو تاريخي ورثو |- | ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري | [[ٿر ريگستان]] ۽ مقامي ثقافت |- | سکر ٽرين سفاري | [[سکر]] ۽ اتر سنڌ |} </div> <ref name="STDCDestinations"/> ===جهنگلي جيوت ۽ ماحولياتي سياحت=== سنڌ جي قدرتي سياحت ۾ جهنگلي جيوت، آبي زمينون، ڍنڍون، ريگستان، سامونڊي ماحول ۽ جابلو علائقا شامل آهن. [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اهم جابلو قدرتي علائقن مان آهن، جڏهن ته [[ٿر ريگستان]] ۽ [[ڪارونجهر جبل]] صوبي جي اوڀرئين حصي ۾ الڳ قدرتي منظرنامو پيدا ڪن ٿا. سنڌ جون ڍنڍون ۽ آبي زمينون مقامي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش مهيا ڪن ٿيون. اهڙن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي ترقيءَ لاءِ جهنگلي جيوت جي تحفظ، پاڻيءَ جي معيار، آبي نظام جي بحالي ۽ سياحن جي سرگرمين جي مناسب انتظام کي گڏ کڻي هلڻ ضروري آهي. ماحولياتي سياحت عام تفريحي سياحت کان ان لحاظ کان مختلف آهي ته ان جو بنيادي مقصد قدرتي ماحول مان لطف وٺڻ سان گڏ ان جي حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظام کي نقصان کان بچائڻ آهي. ===کيرٿر ۽ جابلو سياحت=== [[File:Kirthar National Park.jpg|thumb|270px|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]]؛ سنڌ جي جابلو قدرتي منظرنامي ۽ جهنگلي جيوت جو اهم محفوظ علائقو.]] [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اولهندي حد تي پکڙيل جابلو سلسلو آهي. هن خطي ۾ قدرتي جابلو منظر، جهنگلي جيوت، تاريخي ماڳ ۽ [[رني ڪوٽ قلعو]] جهڙا ثقافتي ورثا هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] پڻ کيرٿر جي بلند علائقي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي نمايان جابلو سياحتي منزلن مان هڪ آهي. هن علائقي ۾ سياحت جي ترقيءَ جو دارومدار روڊ رسائي، پاڻي، رهائش، حفاظت ۽ ماحولياتي تحفظ تي آهي. جابلو ۽ محفوظ قدرتي علائقن ۾ وڏي پيماني واري تعمير بدران گهٽ اثر واري ماحولياتي سياحت وڌيڪ موزون سمجهي وڃي ٿي. ===شڪارگاهون ۽ محفوظ قدرتي علائقا=== سنڌ ۾ تاريخي طور شڪارگاهن جي روايت موجود رهي آهي، پر جديد دور ۾ ڪيترائي قدرتي علائقا جهنگلي جيوت جي تحفظ، نيشنل پارڪن، وائلڊ لائيف سينڪچوئرين ۽ ٻين محفوظ علائقن جي قانوني نظام هيٺ اچن ٿا. تنهنڪري اهڙن علائقن کي عام سياحتي مواد ۾ ''شڪارگاهون'' طور پيش ڪرڻ بدران سندن موجوده قانوني تحفظ ۽ جهنگلي جيوت واري حيثيت واضح ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. محفوظ علائقن ۾ سياحت کي جهنگلي جيوت جي مشاهدي، قدرتي منظرن، فوٽوگرافي ۽ ماحولياتي تعليم سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جڏهن ته شڪار صرف لاڳو قانونن ۽ اجازت نامن جي تابع ٿي سگهي ٿو. ===ميلا، عرس ۽ ثقافتي تقريبون=== سنڌ جي ثقافتي سياحت ۾ سالياني ميلا، صوفي بزرگن جا عرس، ادبي تقريبون، موسيقي، دستڪاريءَ جون نمائشون ۽ ثقافتي فيسٽيول پڻ اهم آهن. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[درازا]] ۾ [[سچل سرمست]] جي عرسن دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا. سنڌ حڪومت جو ثقافت کاتو پڻ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ عوامي تقريبن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي واڌاري ۽ سياحت سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي پروگرامن ۾ سنڌ ڪرافٽ فيسٽيول پڻ شامل هو، جيڪو ڪراچي ۾ منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جو انتظام=== سنڌ ۾ سياحت، ثقافت ۽ آثارِ قديمه جو انتظام [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي جي ادارياتي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي. کاتي جي ماتحت ڊائريڪٽوريٽ آف ٽوئرزم، ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪلچر ۽ ٻين شعبن سان گڏ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ڪئي وئي. اداري جو ڪم سياحتي منزلن جي تشهير، سياحن لاءِ سهولتن جي ترقي، ريزارٽن ۽ رهائش جي انتظام ۽ سياحتي پروگرامن کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> 2011ع ۾ ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ وفاقي حڪومت جي آثارِ قديمه واري انتظام هيٺ موجود 126 آثارِ قديمه جا ماڳ، يادگار ۽ ميوزيم سنڌ جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جنهن سان تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري ورثي جي تحفظ ۾ صوبائي حڪومت جون ذميواريون وڌيون.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/about/ |title=About Us |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي آثارِ قديمه، تاريخي يادگارن ۽ ميوزمن جي انتظام ۽ تحفظ سان لاڳاپيل آهي. اداري جي سرڪاري پورٽل تي سنڌ جي آثارِ قديمه وارن ماڳن کي قلعي، مسجد، مقبري، مندر، اسٽوپا، قبرستان، ميوزيم ۽ تاريخي عمارتن سميت مختلف قسمن ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-list/ |title=Heritage and Archaeological Sites of Sindh |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحتي بنيادي ڍانچو ۽ ترقي=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي آثارِ قديمه جي تحفظ سان گڏ روڊ رسائي، رهائش، سياحتي معلومات، وزيٽر سهولتن ۽ ماڳن جي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جو پلاننگ، ڊولپمينٽ، مانيٽرنگ اينڊ امپليمينٽيشن سيل تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن، ميوزمن ۽ سياحتي منزلن تي انفراسٽرڪچر منصوبن جي منصوبابندي ۽ عملدرآمد ڪري ٿو.<ref name="PDMISindh">{{cite web |url=https://pdmi.sindhculture.gov.pk/ |title=Planning, Development, Monitoring & Implementation Cell |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان اداري جي ذميوارين ۾ تاريخي ورثي جي بحالي، سياحتي ماڳن تي وزيٽر سهولتن ۽ تفسير مرڪزن جي ترقي، سياحتي رستن جي منصوبابندي، ميوزمن ۽ سياحتي ڪمپليڪس ۽ ريزارٽن جي قيام ۽ ثقافتي ورثي جي ڊجيٽل دستاويزڪاري شامل آهن.<ref name="PDMISindh"/> آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ کوٽائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت جي ايڪسپلوريشن اينڊ ايڪسڪيويشن برانچ پڻ ڪم ڪري ٿي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ حڪومت ڀنڀور، منصوره/برهمڻ آباد، آمري، چانهون جو دڙو ۽ ٻين ماڳن تي کوٽائي ۽ تحقيق جا منصوبا هلائي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/ |title=Exploration & Excavation Branch Sindh |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جي علائقائي ورڇ=== سنڌ جي سياحتي جاگرافي مختلف علائقن ۾ مختلف نوعيت رکي ٿي. [[ڪراچي]] ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ڪاروباري سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي؛ [[ٺٽو]] ۽ [[سجاول]] عالمي ورثي، تاريخي فنِ تعمير، ڍنڍن ۽ ساحلي ماحول؛ [[ڄامشورو]] ۽ [[دادو]] رني ڪوٽ، سيوهڻ، کيرٿر ۽ گورک؛ [[لاڙڪاڻو]] موئن جو دڙو ۽ ٻين آثارِ قديمه؛ [[خيرپور]] ٽالپر ورثي ۽ ڪوٽ ڏيجي؛ [[سکر]] سنڌو درياهه ۽ تاريخي عمارتن؛ جڏهن ته [[ٿرپارڪر]] ريگستان، ڪارونجهر ۽ مذهبي ۽ ثقافتي ورثي سبب نمايان آهن. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم سياحتي علائقا ۽ سندن خاصيتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! علائقو ! اهم سياحتي نوعيت ! چونڊ ماڳ |- | [[ڪراچي]] | ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ثقافتي | مزار قائد، فريئر هال، موهٽا محل، ڪلفٽن، منهوڙو |- | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | عالمي ورثو، آثارِ قديمه ۽ آبي سياحت | مڪلي، شاهجهاني مسجد، ڀنڀور، ڪينجهر |- | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | قلعا، مذهبي ۽ جابلو سياحت | رني ڪوٽ، سيوهڻ، آمري |- | [[دادو ضلعو|دادو]] | جابلو ۽ قدرتي سياحت | گورک هل، کيرٿر |- | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | آثارِ قديمه ۽ تاريخ | موئن جو دڙو |- | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | ٽالپر دور ۽ تاريخي ورثو | فيض محل، ڪوٽ ڏيجي |- | [[سکر ضلعو|سکر]] | درياهي، تاريخي ۽ مذهبي | لينسڊائون پل، ساڌ ٻيلو، بکر |- | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | ريگستاني، قدرتي، مذهبي ۽ ثقافتي | ڪارونجهر، نگرپارڪر، جين مندر، مٺي |} </div> ===سياحت ۽ ورثي جو تحفظ=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي. آثارِ قديمه وارن ماڳن تي غير مناسب تعمير، ماحولياتي تبديليون، ٻوڏون، شهري توسيع ۽ وڏي تعداد ۾ سياحن جي غير منظم آمد تاريخي ورثي لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه ۽ ترقياتي ادارن جي ڪم ۾ ماڳن جي بحالي، دستاويزڪاري، وزيٽر انتظام ۽ آفتن کان تحفظ پڻ شامل آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي [[مڪلي]] ۾ ٻوڏن سبب ٿيل نقصان کان پوءِ بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏ هنگامي ردعمل ۽ ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل منصوبن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پائيدار سياحت لاءِ تاريخي عمارتن ۽ آثارِ قديمه جي اصليت برقرار رکڻ، قدرتي علائقن ۾ ماحولياتي دٻاءُ گهٽائڻ، مقامي برادرين کي معاشي سرگرمين ۾ شامل ڪرڻ ۽ سياحتي سهولتن جي ترقيءَ کي ورثي جي تحفظ سان هم آهنگ رکڻ بنيادي اهميت رکن ٿا. {{clear}} ==رانديون== {{Main|سنڌ ۾ رانديون}} [[File:National Stadium, Karachi playing field.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] جو راند جو ميدان.]] سنڌ ۾ رانديون صوبي جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو آهن. [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول منظم راندين مان هڪ آهي، جڏهن ته [[فٽ بال]]، [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]]، [[باڪسنگ]]، [[والي بال]]، [[سنوڪر]]، [[اسڪواش]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[ترڻ]]، [[بيڊمنٽن]]، [[ٽيبل ٽينس]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[ٽينس]]، [[جوڊو]]، [[ڪراٽي]]، [[تائيڪوانڊو]] ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. سنڌ جي روايتي راندين ۾ [[ملهه]] کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي. صوبائي سطح تي راندين جي ترقي ۽ انتظام جي بنيادي ذميواري [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ وٽ آهي. راندين جو کاتو 2006ع ۾ تعليم ۽ ثقافت واري کاتي کان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو. کاتي جي سرڪاري مقصدن ۾ گراس روٽ سطح تي راندين کي فروغ ڏيڻ، ڪلب ۽ ايسوسيئيشن سطح کان صوبائي ۽ قومي مقابلن تائين رانديگرن لاءِ موقعا پيدا ڪرڻ ۽ نوجوانن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-department |title=Sports Department |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ راندين جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، باڪسنگ، سنوڪر، اسڪواش، ترڻ ۽ ٻين راندين لاءِ قومي ۽ صوبائي سطح جون سهولتون موجود آهن. سيپٽمبر 2024ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ 239 راندين جا ميدان يا اسپورٽس سهولتون درج هيون. سنڌ حڪومت ڪراچي ۾ سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ گلشن اقبال ۾ اسپورٽس ڪامپليڪس سميت مختلف تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪرڪيٽ=== {{Main|سنڌ ۾ ڪرڪيٽ}} [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]؛ پاڪستان جي اهم ٽيسٽ، هڪ ڏينهن واري ۽ ٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ.]] ڪرڪيٽ سنڌ جي سڀ کان نمايان راندين مان هڪ آهي ۽ [[ڪراچي]] پاڪستاني ڪرڪيٽ جي تاريخي مرڪزن مان رهيو آهي. شهر جو [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي اهم ميدانن مان آهي. ان کان سواءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جو [[نياز اسٽيڊيم]] پڻ فرسٽ ڪلاس ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي رڪارڊ موجب نيشنل اسٽيڊيم سان گڏ نياز اسٽيڊيم پڻ بورڊ جي استعمال هيٺ اهم ڪرڪيٽ ميدانن ۾ شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/ |title=Pakistan Cricket Board |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان جي ملڪي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ سنڌ جي شهرن ۽ علائقن جي ٽيمن جي ڊگهي تاريخ آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي تاريخي رڪارڊ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور ۽ سنڌ جي نالي سان مختلف ٽيمون [[قائداعظم ٽرافي]] ۾ حصو وٺندي نظر اچن ٿيون. مثال طور 1959–60ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور جون ٽيمون شامل هيون، جڏهن ته 1977–78ع ۾ ''سنڌ اي'' ۽ ''سنڌ بي'' نالي ٽيمون مقابلي ۾ شامل هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/tournament-reports.php?action=tournament_matches&tournament_id=52 |title=Quaid-e-Azam Trophy 1959/60 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-197778/tournament/167.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 1977/78 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ملڪي ڪرڪيٽ جو ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. 2024ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ سنڌ مان [[ڪراچي]] جون بليوز ۽ وائيٽس ٽيمون، [[حيدرآباد]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] ريجن شامل هئا. ڪراچي ريجن وائيٽس 2023ع ۾ قائداعظم ٽرافي جو چيمپيئن بڻيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/quaid-e-azam-trophy-to-commence-from-26-october.html |title=Quaid-e-Azam Trophy to commence from 26 October |date=22 October 2024 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي ريجن بليوز پوائنٽس ٽيبل تي پهرين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-202526/points-table/1426.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025/26 — Points Table |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان کي ڪيترائي مشهور بين الاقوامي ڪرڪيٽر ڏنا آهن، جن ۾ [[جاويد ميانداد]]، [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[موين خان]]، [[سرفراز احمد]] ۽ ٻيا رانديگر شامل آهن. ===فٽ بال=== {{Main|سنڌ ۾ فٽ بال}} سنڌ ۾ فٽ بال جي سڀ کان مضبوط روايت [[ڪراچي]]، خاص طور [[لياري]] سان وابسته آهي. لياري ۾ فٽ بال مقامي سماجي ۽ راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهيو آهي ۽ علائقي ۾ ڪيترائي ڪلب، اڪيڊميون ۽ ننڍا وڏا فٽ بال ميدان موجود آهن. مقامي فٽ بال جي غيرمعمولي مقبوليت سبب لياري کي ڪڏهن ڪڏهن ''مني برازيل'' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.arabnews.pk/node/2069451/pakistan |title=In Pakistan’s ‘Mini Brazil,’ football fever runs late into the night during Ramadan |publisher=Arab News Pakistan |date=25 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> لياري جو [[ڪڪري گرائونڊ]] علائقي جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي نئين سر تعمير کان پوءِ ميدان ۾ فٽ بال گرائونڊ سان گڏ ٻين راندين جون سهولتون پڻ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://tribune.com.pk/story/2422701/lyaris-newly-renovated-kakri-ground-ready-to-host-games |title=Lyari's newly renovated Kakri Ground ready to host games |publisher=The Express Tribune |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ گيمز ۾ پڻ مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ فٽ بال جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ شهيد بينظيرآباد ڊويزنن جي رانديگرن مختلف راندين سان گڏ فٽ بال ۾ به حصو ورتو.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ===باڪسنگ=== [[لياري]] سنڌ ۾ باڪسنگ جو پڻ هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي باڪسنگ ڪلب ۽ تربيت جا مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ صوبائي مقابلن کان سواءِ سنڌ جا باڪسر قومي مقابلن ۾ پڻ حصو وٺندا رهيا آهن. باڪسنگ سنڌ گيمز جي باقاعده راندين ۾ شامل آهي. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ باڪسنگ سميت ڪيترين انفرادي ۽ ٽيم راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. انهن راندين ۾ صوبي جي ڇهن ڊويزنن مان مرد ۽ عورت رانديگرن حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP">{{cite web |url=https://www.app.com.pk/national/over-4000-athletes-to-participate-in-18th-edition-of-sindh-games-to-be-started-from-feb-23-sports-minister/ |title=Over 4000 Athletes to participate in 18th edition of Sindh Games |date=21 February 2024 |publisher=Associated Press of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===هاڪي=== [[File:Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ڪڪري گرائونڊ]]، [[لياري]]، [[ڪراچي]]؛ لياري جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ، جتي فٽ بال سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون.]] [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]] سنڌ جي تاريخي منظم راندين مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ۾ واقع [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو اڳ ''هاڪي ڪلب آف پاڪستان اسٽيڊيم'' جي نالي سان مشهور هو، پاڪستان جي اهم هاڪي ميدانن مان هڪ آهي. هن ميدان ۾ قومي ۽ بين الاقوامي سطح جا مقابلا منعقد ٿيندا رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي راندين واري ڍانچي ۾ هاڪي لاءِ مخصوص تربيتي سهولتون پڻ شامل آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ 2024ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ ''هاڪي اڪيڊمي نيپا'' ۽ ''عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ'' صوبائي راندين واري تربيتي ڍانچي جو حصو هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===ملهه=== {{Main|ملهه}} [[File:Malakhro Sindhi Culture Game.jpg|thumb|270px|سنڌ جي روايتي راند [[ملهه]] جو مقابلو؛ ملهه سنڌ جي اهم لوڪ راندين مان هڪ آهي.]] [[ملهه]] سنڌ جي مشهور روايتي جسماني راندين مان هڪ آهي. هيءَ ڪشتي سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ميلن، عرسن، ثقافتي ميڙن ۽ مقامي راندين جي مقابلن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهي آهي. مقابلي ۾ پهلوان مخصوص انداز سان هڪ ٻئي کي پڪڙي زمين تي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. ملهه جي اهميت صرف مقابلي واري راند تائين محدود نه آهي؛ اها سنڌ جي لوڪ ثقافت، ڳوٺاڻي ميلن ۽ روايتي پهلوانيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. جديد منظم راندين جي واڌ باوجود ملهه سنڌ جي مقامي راندين واري سڃاڻپ جو نمايان حصو رهي آهي. ===والي بال=== [[والي بال]] سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻن ٻنهي علائقن ۾ کيڏي وڃي ٿي. اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، ضلعي راندين ۽ صوبائي مقابلن ۾ مردن ۽ عورتن جون والي بال ٽيمون حصو وٺن ٿيون. پاڪستان اسپورٽس بورڊ والي بال کي ملڪ جي باقاعده تسليم ٿيل راندين ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڪيترن ضلعن ۾ والي بال لاءِ کليل ميدانن ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪسز جو استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ گيمز ۽ ٻين بين الاضلاعي مقابلن ۾ پڻ والي بال شامل رهي ٿي. ===سنوڪر=== [[سنوڪر]] ۽ [[بليئرڊس]] سنڌ جي شهري راندين ۾ اهم جاءِ رکن ٿا، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ ڪيترائي سنوڪر ڪلب ۽ مقابلي جا مرڪز موجود آهن. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني راندين واري فهرست ۾ بليئرڊس ۽ سنوڪر شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي رانديگرن قومي سنوڪر مقابلن ۾ ڊگهي عرصي کان نمائندگي ڪئي آهي ۽ ڪراچي ملڪ ۾ سنوڪر جي اهم مقابلي ۽ تربيت واري مرڪزن مان رهيو آهي. ===ٻيون رانديون=== سنڌ ۾ مکيه ٽيم راندين کان سواءِ ايٿليٽڪس، ترڻ، اسڪواش، ٽينس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، هينڊ بال، سائيڪلنگ، وزن کڻڻ، ڪشتي، جوڊو، ڪراٽي، تائيڪوانڊو، ڪبڊي، شوٽنگ، گولف، سيلنگ ۽ ٻين راندين جا مقابلا پڻ ٿين ٿا. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني دائري ۾ هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس، ڪشتي، ڪرڪيٽ، وزن کڻڻ، اسڪواش، ترڻ، باڪسنگ، سائيڪلنگ، باسڪيٽ بال، گولف، والي بال، شوٽنگ، ٽيبل ٽينس، بيڊمنٽن، ٽينس، پولو، باڊي بلڊنگ، شطرنج، روئنگ، بليئرڊس ۽ سنوڪر، جمناسٽڪ، هينڊ بال، جوڊو، ڪراٽي، ڪبڊي، تائيڪوانڊو ۽ ياٽنگ سميت مختلف رانديون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي]] ۾ سامونڊي ڪناري ۽ بندرگاهن جي موجودگي سبب سيلنگ ۽ ٻين آبي راندين لاءِ پڻ سازگار ماحول موجود آهي، جڏهن ته شهر ۾ گولف، اسڪواش، ٽينس ۽ ترڻ جا مختلف سرڪاري، ادارتي ۽ خانگي مرڪز قائم آهن. ===سنڌ گيمز=== {{Main|سنڌ گيمز}} سنڌ گيمز صوبي جو وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي مختلف ڊويزنن جون ٽيمون حصو وٺن ٿيون. مقابلي جو مقصد صوبائي سطح تي رانديگرن کي مقابلي جو موقعو فراهم ڪرڻ ۽ قومي سطح لاءِ قابليت رکندڙ رانديگرن جي سڃاڻپ ڪرڻ آهي. 18هين سنڌ گيمز 23 کان 26 فيبروري 2024ع تائين [[ڪراچي]] ۾ منعقد ٿيون. سرڪاري ڄاڻ موجب انهن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص، لاڙڪاڻو ۽ شهيد بينظيرآباد جي ڇهن ڊويزنن مان '''4,000 کان وڌيڪ مرد ۽ عورت رانديگر''' حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP"/><ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/22-02-2024/18th-sindh-games-to-commence-in-karachi-from-friday |title=18th edition of Sindh Games to begin in Karachi |date=22 February 2024 |publisher=Radio Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> افتتاحي تقريب نيشنل اسپورٽس ٽريننگ اينڊ ڪوچنگ سينٽر ڪراچي ۾ ٿي. مقابلن ۾ مردن لاءِ 42 ۽ عورتن لاءِ 26 راندين/ايونٽن جا مقابلا رپورٽ ٿيا، جن ۾ ايٿليٽڪس، فٽ بال، باڪسنگ، باسڪيٽ بال، تائيڪوانڊو، جوڊو، سافٽ بال ۽ مختلف مارشل آرٽس سميت ڪيترائي شعبا شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ گيمز 2024ع ۾ حصو وٺندڙ ڊويزنون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''18هين سنڌ گيمز ۾ نمائندگي ڪندڙ ڊويزنون، 2024ع''' |- style="background:#D9EAF7;" ! نمبر ! ڊويزن ! اهم مرڪز |- | 1 | [[ڪراچي ڊويزن]] | [[ڪراچي]] |- | 2 | [[حيدرآباد ڊويزن]] | [[حيدرآباد]] |- | 3 | [[سکر ڊويزن]] | [[سکر]] |- | 4 | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | 5 | [[ميرپورخاص ڊويزن]] | [[ميرپورخاص]] |- | 6 | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | [[نوابشاهه]] |} </div> <ref name="SindhGames2024APP"/> ===سنڌ جي راندين وارن اسٽيڊيمن جي فهرست=== [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]، سنڌ جو اهم بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم.]] [[File:Pakistan national football team lineup, 1966.jpg|thumb|270px|[[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] (اڳوڻو هاڪي ڪلب اسٽيڊيم)، [[ڪراچي]]؛ 1966ع ۾ ميدان تي پاڪستان جي قومي فٽ بال ٽيم.]] سنڌ ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس ۽ ٻين راندين لاءِ ڪيترائي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي مرڪز موجود آهن. انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جڏهن ته [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص]]، [[نوابشاهه]]، [[خيرپور]]، [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]]، [[دادو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ راندين جون سهولتون قائم آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ سيپٽمبر 2024ع دوران ڏنل سرڪاري جواب موجب رڳو ڪراچي ۾ '''239 راندين جا ميدان ۽ راندين جون سهولتون''' موجود هيون. انهن مان 46 ڪراچي اوڀر، 41 ڪورنگي، 41 ملير، 35 ڪراچي وچ، 35 ڪراچي ڏکڻ، 24 ڪياماڙي ۽ 17 ڪراچي اولهه ضلعي ۾ هيون.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====اهم اسٽيڊيم ۽ راندين جا ميدان==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم راندين جا ميدان ۽ اسٽيڊيم''' |- style="background:#BBDEFB;" ! اسٽيڊيم / ميدان ! شهر ! مکيه راند ! اهميت |- | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] | [[ڪراچي]] | ڪرڪيٽ | بين الاقوامي ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | [[نياز اسٽيڊيم]] | [[حيدرآباد]] | ڪرڪيٽ | تاريخي بين الاقوامي ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ميدان |- | [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] | [[ڪراچي]] | هاڪي | قومي ۽ بين الاقوامي هاڪي |- | [[پيپلز اسپورٽس ڪامپليڪس]] | [[ڪراچي]] | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | گهڻ-مقصدي راندين جي سهولت |- | [[ڪڪري گرائونڊ]] | [[لياري]]، ڪراچي | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | لياري جي تاريخي راندين واري ثقافت جو مرڪز |- | يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اين بي پي اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ۽ ڪلب ڪرڪيٽ |- | ٽي ايم سي ڪرڪيٽ گرائونڊ | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اسٽيٽ بئنڪ اسٽيڊيم | ڪراچي | ڪرڪيٽ | فرسٽ ڪلاس ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[دادو]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[سکر]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شاهي باغ ڪرڪيٽ گرائونڊ | [[شڪارپور]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شيخ زيد ڪالوني گرائونڊ | [[لاڙڪاڻو]] | ڪرڪيٽ | علائقائي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |} ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== سنڌ حڪومت صوبي ۾ اسٽيڊيم کان علاوه گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس، جمنازيم، راندين جا هال، فٽ سال گرائونڊ، ايٿليٽڪ ٽريڪ، رانديگرن لاءِ هاسٽل ۽ تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري معلومات موجب 2024ع تائين ڪراچي ۾ سنڌ حڪومت جا ٻه نمايان اسپورٽس ڪامپليڪس '''سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد''' ۽ '''اسڪائوٽس وٽ اسپورٽس ڪامپليڪس، گلشن اقبال''' هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ڪراچي ۾ راندين جي تربيت لاءِ اتر ناظم آباد جي اين اين جي گرائونڊ تي اسپورٽس اڪيڊمي، رانديگرن جي هاسٽل ۽ لاڳاپيل سهولتون، نيپا ۾ هاڪي اڪيڊمي، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ پڻ قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> سنڌ حڪومت موجب صوبي ۾ راندين جي ڍانچي جي واڌ لاءِ اسٽيڊيم، جمنازيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال شامل '''102 ترقياتي اسڪيمون''' مڪمل ڪيون ويون هيون، جڏهن ته وڌيڪ '''120 اسڪيمون''' تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع کان 2023–24ع تائين سنڌ جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ طرفان 62 راندين جون سهولتون مڪمل ڪيون ويون، جن تي مجموعي طور '''3,541.323 ملين رپيا''' خرچ ڪيا ويا. انهن ۾ اسٽيڊيم، راندين جا ميدان، ايٿليٽڪ ٽريڪ ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس شامل هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====راندين جي ڍانچي ۾ ترقي==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ حڪومت پاران مڪمل ڪيل راندين جون سهولتون''' |- style="background:#B2DFDB;" ! مالي سال ! مڪمل ٿيل سهولتون ! خرچ (ملين رپيا) |- | 2018–19ع | 16 | 923.801 |- | 2019–20ع | 0 | — |- | 2020–21ع | 11 | 790.754 |- | 2021–22ع | 20 | 936.375 |- | 2022–23ع | 0 | — |- | 2023–24ع | 15 | 890.393 |- style="background:#00695C;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 62 | 3,541.323 |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===عورتن جون رانديون=== سنڌ ۾ عورتن جي راندين لاءِ الڳ سهولتون ۽ مقابلا پڻ قائم ڪيا ويا آهن. سنڌ حڪومت موجب عورتن لاءِ ڪراچي ۾ خاتون پاڪستان گرلز اسڪول، اسٽيڊيم روڊ تي گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال ۽ مصنوعي فٽ سال گرائونڊ، شيخ زيد گرلز ڪاليج، يونيورسٽي روڊ تي گهڻ-مقصدي هال ۽ فٽ سال گرائونڊ، [[جيڪب آباد]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ فٽ سال گرائونڊ، [[گهوٽڪي]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ گهڻ-مقصدي هال ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ عورتن لاءِ جم قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> 2022ع کان 2024ع واري عرصي ۾ عورتن جي راندين کي وڌائڻ لاءِ مختلف ضلعن ۾ باڪسنگ، تائيڪوانڊو، شطرنج ۽ ڪراٽي جا اسڪول ۽ ڪلب سطح جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. فيبروري 2024ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ڇوڪرين جي بيڊمنٽن ۽ ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ پڻ ٿي، جڏهن ته ڊسمبر 2024ع ۾ [[لياري]] ۾ عورتن لاءِ '''سنڌ پنڪ فٽ بال چيمپيئن شپ''' منعقد ڪئي وئي. صوبي جي ضلعن ۾ ''پنڪ گيمز'' جي سرگرمين کي پڻ عورتن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي راندين واري کاتي موجب عورت رانديگرن کي سنڌ گيمز، نيشنل گيمز، بين الصوبائي راندين ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ شرڪت لاءِ سهولت ڏيڻ سان گڏ تربيت، ڪوچنگ، انعامن ۽ راندين جي تنظيمن جي مالي مدد جا قدم پڻ کنيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Assembly Questions |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي راندين جون صوبائي ۽ علائقائي ٽيمون=== سنڌ جي راندين ۾ نمائندگي جو نظام راند جي نوعيت مطابق مختلف آهي. سنڌ گيمز ۾ صوبي کي ڊويزنن جي ٽيمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[سکر ڊويزن|سکر]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]] ۽ [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] شامل آهن. قومي سطح تي مختلف راندين ۾ سنڌ جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي چونڊيل ٽيمن يا رانديگرن کي موڪلين ٿيون. ڪرڪيٽ ۾ نمائندگي جو نظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. تاريخي طور سنڌ جي نالي سان ٽيمون کيڏنديون رهيون، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو ۽ ٻين ريجنن کي الڳ نمائندگي ملي آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي جديد علائقائي ڍانچي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ لاڙڪاڻو سنڌ سان لاڳاپيل اهم ڪرڪيٽ ريجن آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Domestic%20Tournaments%20schedule%202023-24.pdf |title=Domestic Tournaments Schedule 2023–24 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ '''ڪراچي ريجن بليوز''' اعليٰ درجي جي علائقائي ٽيمن ۾ شامل هئي، جڏهن ته پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي هيٺين ۽ نوجوانن واري مقابلن ذريعي سنڌ جي ٻين ريجنن کي پڻ نمائندگي ملي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Schedule-QeAT-2025-26.pdf |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025–26 Schedule |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي رانديگرن جي فهرست=== سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي قومي ۽ بين الاقوامي راندين لاءِ ڪيترائي نمايان رانديگر پيدا ڪيا آهن. ڪرڪيٽ ۾ [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[جاويد ميانداد]]، [[موين خان]] ۽ [[سرفراز احمد]] جهڙا رانديگر ڪراچي جي ڪرڪيٽ روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. هاڪي، اسڪواش، باڪسنگ، فٽ بال، سنوڪر ۽ ٻين راندين ۾ پڻ سنڌ جي رانديگرن قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي نمائندگي ڪئي آهي. صوبائي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب راندين واري کاتي جي سهڪار سان سنڌ جا گهٽ ۾ گهٽ '''59 رانديگر''' هاڪي، فٽ بال ۽ ايٿليٽڪس جي بين الاقوامي مقابلن لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن ويا؛ انهن ۾ 5 هاڪي، 49 فٽ بال ۽ 5 ايٿليٽڪس جا رانديگر شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====چونڊ مشهور رانديگر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل چونڊ مشهور رانديگر''' |- style="background:#E1BEE7;" ! رانديگر ! راند ! لاڳاپيل هنڌ / پسمنظر ! نمايان حيثيت |- | [[حنيف محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[مشتاق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[صادق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[جاويد ميانداد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[معين خان]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو وڪيٽ ڪيپر ۽ ڪپتان |- | [[سرفراز احمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[محمد آصف (سنوڪر رانديگر)|محمد آصف]] | سنوڪر | ڪراچي سان مقابلي واري سرگرمي | عالمي سطح جو پاڪستاني سنوڪر رانديگر |} ===اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي رانديون=== سنڌ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي جو هڪ حصو اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين سان پڻ لاڳاپيل آهي. تعليمي ادارن ۾ ڪرڪيٽ، فٽ بال، هاڪي، ايٿليٽڪس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، والي بال ۽ ٻين راندين جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ طرفان ''سنڌ ڪاليج گيمز'' پڻ منعقد ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف ضلعن ۽ ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون حصو وٺن ٿا. 2024ع جي ڇهين سنڌ ڪاليج گيمز دوران ڪراچي ۾ ضلعي سطح جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا ٽيبل ٽينس سميت مختلف مقابلا منعقد ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://urdu.app.com.pk/urdu/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%BE-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D9%85%D8%B2%D8%8C-%DA%AF%D8%B1%D9%84%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%B9-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%8C%D9%85/ |title=Sindh College Games |publisher=Associated Press of Pakistan |date=28 January 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جو راندين وارو کاتو اسڪول ۽ ڪاليج سطح جي رانديگرن کي ضلعي اسپورٽس آفيسرن ۽ راندين جي تنظيمن ذريعي سهڪار ڏيڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. ان جو مقصد شروعاتي سطح تي رانديگرن جي سڃاڻپ ۽ کين اعليٰ سطح جي مقابلن تائين پهچائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Sports and Youth Affairs — Questions and Answers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===علائقائي ۽ روايتي راندين جي واڌاري=== سنڌ حڪومت [[ملهه]] سميت مقامي ۽ علائقائي راندين جي واڌاري لاءِ مخصوص ڍانچو قائم ڪرڻ، راندين جي تنظيمن کي مقابلن لاءِ مالي مدد ڏيڻ، ڪوچنگ مهيا ڪرڻ ۽ رانديگرن کي انعام ڏيڻ جا قدم کنيا آهن. سرڪاري جواب موجب ملهه لاءِ اسٽيڊيم، فٽ بال لاءِ گرائونڊ ۽ ايٿليٽڪس لاءِ ٽريڪ تيار ڪرڻ پڻ علائقائي راندين جي ترقياتي پروگرام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> صوبائي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي ترقي، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي بهتري، عورتن جي شرڪت، روايتي ۽ اولمپڪ راندين جي واڌاري ۽ معذور ماڻهن سميت مختلف سماجي گروهن جي شموليت کي اهم مقصدن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي ترقي ۽ نئون ڍانچو=== سنڌ ۾ راندين جي ڍانچي کي وڌائڻ لاءِ نون گرائونڊن، اسٽيڊيمن، گهڻ-مقصدي هالن ۽ ايٿليٽڪ ٽريڪن تي ڪم جاري رهيو آهي. سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري معلومات موجب ڪراچي ڊويزن ۾ هڪ مرحلي تي '''20 راندين جا ترقياتي منصوبا''' تعمير هيٺ هئا، جن جي مجموعي تخميني لاڳت '''2,040.992 ملين رپيا''' هئي. انهن ۾ فٽ بال گرائونڊ، ڪرڪيٽ گرائونڊ ۽ اسٽيڊيم، انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس، ايٿليٽڪ ٽريڪ، گهڻ-مقصدي هال، اسڪائوٽنگ سينٽر ۽ رانديگرن جي هاسٽل شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====ڪراچي ۾ تعمير هيٺ راندين جو ڍانچو==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ڊويزن ۾ رپورٽ ڪيل راندين جا ترقياتي منصوبا''' |- style="background:#FFCDD2;" ! ضلعو ! راند / سهولت ! منصوبن جو انگ ! تخميني لاڳت (ملين رپيا) |- | ڪراچي ڏکڻ | فٽ بال | 3 | 100.000 |- | ڪراچي وچ | ڪرڪيٽ | 2 | 142.699 |- | ڪراچي وچ | فٽ بال | 2 | 311.697 |- | ملير | ڪرڪيٽ | 1 | 100.000 |- | ملير | انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس | 1 | 101.629 |- | ملير | ايٿليٽڪ ٽريڪ | 1 | 191.103 |- | ملير | فٽ بال | 2 | 96.698 |- | ڪراچي اوڀر | ڪرڪيٽ گرائونڊ | 1 | 45.000 |- | ڪراچي اوڀر | اسڪائوٽنگ سينٽر | 1 | 99.918 |- | ڪراچي اوڀر | رانديگرن جي هاسٽل | 1 | 200.000 |- | ڪياماڙي | فٽ بال | 1 | 205.539 |- | ڪورنگي | گهڻ-مقصدي هال | 1 | 153.996 |- | ڪورنگي | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 1 | 97.780 |- | ڪراچي اولهه | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 2 | 194.933 |- style="background:#C62828;color:white;font-weight:bold;" | colspan="2" | ڪل | 20 | 2,040.992 |} <ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Development of Sports Infrastructure |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي انتظامي جوڙجڪ=== سنڌ ۾ صوبائي سطح تي راندين جي ترقي، راندين جي ڍانچي جي تعمير، مقابلن جي سرپرستي ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ جي دائري ۾ اچي ٿي. مختلف راندين جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي پنهنجي قومي فيڊريشنن سان لاڳاپيل آهن ۽ صوبائي، قومي ۽ بين الاقوامي مقابلن لاءِ رانديگرن جي چونڊ ۽ مقابلن جي انتظام ۾ حصو وٺن ٿيون. سنڌ جي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي واڌ، ٽيلنٽ جي سڃاڻپ، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي ترقي، عورتن جي راندين، روايتي راندين، تعليمي ادارن ۽ نجي شعبي سان سهڪار کي بنيادي حڪمت عملي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪراچي ۾ راندين جي سهولتن جي ضلعي وار ورهاست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#283593;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ۾ راندين جا ميدان ۽ سهولتون، 2024ع''' |- style="background:#C5CAE9;" ! ضلعو ! سهولتن جو انگ ! ڪل ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر]] | 46 | 19.2٪ |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ڪراچي وچ ضلعو|وچ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 24 | 10.0٪ |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه]] | 17 | 7.1٪ |- style="background:#283593;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 239 | 100٪ |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ==سنڌ جا کاڌا== [[File:Sindhi Biryani.JPG|thumb|270px|[[سنڌي برياني]]؛ سنڌي رڌڻي جي مشهور چانورن وارن طعامن مان هڪ.]] [[File:SINDHI KUNEH JA BHEE.jpg|thumb|270px|[[بيهه]] مان تيار ڪيل سنڌي طعام؛ بيهه سنڌ جي روايتي ڀاڄين ۾ شامل آهي.]] '''سنڌي کاڌا''' سنڌ جي جاگرافي، [[سنڌو درياهه]]، زرعي معيشت، مالداري، سامونڊي پٽي ۽ صدين کان هلندڙ ثقافتي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. سنڌ جي مختلف علائقن—[[لاڙ]]، [[وچولو]]، [[سرو]]، [[ٿر]]، [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] ۽ [[ڪراچي]]—۾ مقامي پيداوار ۽ ماحول موجب کاڌي پيتي جون روايتون مختلف صورتون اختيار ڪن ٿيون. ڪڻڪ ۽ چانور بنيادي اناجن ۾ شامل آهن، جڏهن ته جوئر ۽ ٻاجهري جهڙا اناج خاص طور خشڪ ۽ ريگستاني علائقن جي خوراڪ ۾ اهم رهيا آهن. سنڌي رڌڻي ۾ دالين، ساون پنن ۽ موسمي ڀاڄين جو استعمال پڻ نمايان آهي؛ مشهور '''سائي ڀاڄي''' دال ۽ مختلف ساون پنن جي گڏيل استعمال جو مثال آهي.<ref name="DawnSindhiFood">{{cite news |last=Jillani |first=Maryam |title=Sindhi food: A vibrant cuisine hidden from the Pakistani and Indian public |url=https://www.dawn.com/news/1473441 |work=Dawn |date=3 April 2019 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي کاڌي ۾ ذائقن جي گهڻ رخي بناوٽ ملي ٿي. کٽاڻ لاءِ املهه، اناردانو ۽ املِي جهڙيون شيون استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته ڪيترن کاڌن ۾ مٺي ۽ کارِي ذائقي جو ميلاپ پڻ ملي ٿو. سائي ڀاڄي، دال پڪوان، پلو، ڀُڳا چانور، سنڌي ڪڙهي، ڪوڪي، لولو، جوئر جو ڍوڍو ۽ مڇيءَ جا مختلف طعام سنڌي رڌڻي سان سڃاڻپ رکن ٿا.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ جي مقامي خوراڪ تي زرعي ۽ قدرتي ماحول جو گهرو اثر آهي. مثال طور ٿر، لاڙ ۽ ڪاڇي ۾ جهنگلي ۽ نيم جهنگلي ٻوٽن جا ميوا ۽ ڦريون پڻ روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي مواد موجب [[ڪنڊي (وڻ)|ڪنڊي]] جون ڪچيون سنڱريون ڀاڄيءَ طور استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته پڪل سنڱرين کي ڪُٽي انهن ۾ کنڊ، مصري ۽ گيهه ملائي پڻ کاڌو ويندو آهي. پيرون خاص طور لاڙ، ڪاڇي ۽ ٿر جي ماڻهن لاءِ مقامي موسمي خوراڪ ۽ سوکڙي طور اهم رهيا آهن.<ref name="SindhCultureFood">{{cite web |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/12 |title=وجود وڃائيندڙ وڻ |website=e-Library of Culture Department |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=25 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== [[File:Sindhi Sai Bhaji.JPG|thumb|270px|'''سائي ڀاڄي'''؛ دال، ساون پنن ۽ ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ مشهور روايتي سنڌي طعام.]] [[File:Sindhi Sai Bhaji During Cooking.JPG|thumb|270px|روايتي سنڌي '''سائي ڀاڄي''' پچائڻ جو منظر؛ هن طعام ۾ دال سان مختلف ساوا پن ۽ ڀاڄيون استعمال ڪيون وڃن ٿيون.]] سنڌ جي روايتي گهريلو کاڌن ۾ '''سائي ڀاڄي''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان ۾ دال سان پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ڪڏهن کٽي پالڪ سميت مختلف ساوا پن گڏ ڪري پچايا وڃن ٿا. سنڌي کاڌي بابت دستاويزي مواد ۾ سائي ڀاڄيءَ کي سنڌي رڌڻي جو بنيادي ۽ عام گهريلو طعام قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DawnSindhiFood"/> '''دال پڪوان''' ۾ سنهي ۽ ڪُرڪُري پڪوان مانيءَ سان مصالحيدار دال پيش ڪئي ويندي آهي. اهو خاص طور ناشتي سان مشهور آهي. ان کان سواءِ '''ڪوڪي''' ڪڻڪ جي اٽي مان تيار ٿيندڙ ٿلهي سنڌي ماني آهي، جنهن ۾ بصر، مرچ ۽ ٻيا مصالحا شامل ڪري سگهجن ٿا. '''لولو''' يا مٺي ماني، '''ڀُڳا چانور'''، '''سنڌي ڪڙهي'''، '''ٽِڪڙ'''، '''ڍوڍو''' ۽ مختلف دالين ۽ ڀاڄين جا طعام پڻ سنڌي گهريلو خوراڪ جي روايت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ ۾ گوشت جا طعام پڻ عام آهن. ٻڪري، رڍ، ڍڳي ۽ ڪڪڙ جو گوشت مختلف ٻوڙن، پلاءَ، برياني ۽ ٻين طعامن ۾ استعمال ٿئي ٿو. شهري سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، ۾ مقامي سنڌي کاڌن سان گڏ برصغير ۽ ٻين علائقن مان آيل کاڌن جي روايتن جي ميلاپ سبب رڌڻي ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #BF360C;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا چونڊ روايتي کاڌا''' |- ! style="background:#FFCCBC;" | کاڌو ! style="background:#FFCCBC;" | بنيادي جزا ! style="background:#FFCCBC;" | قسم ! style="background:#FFCCBC;" | روايتي استعمال |- | '''سائي ڀاڄي''' | دال، پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ٻيون ڀاڄيون | ڀاڄي / دال | منجهند يا رات جو کاڌو |- | '''دال پڪوان''' | دال ۽ ڪُرڪُرو پڪوان | ناشتو / مکيه طعام | خاص طور ناشتو |- | '''ڪوڪي''' | ڪڻڪ جو اٽو، بصر ۽ مصالحا | ماني | ناشتو يا ٻين طعامن سان |- | '''ڀُڳا چانور''' | چانور، بصر ۽ مصالحا | چانورن جو طعام | دال يا ڀاڄيءَ سان |- | '''سنڌي ڪڙهي''' | بيسڻ، ڀاڄيون ۽ کٽاڻ | ٻوڙ | چانورن سان |- | '''جوئر جو ڍوڍو''' | جوئر جو اٽو | روايتي ماني | ڳوٺاڻن علائقن ۾ |- | '''پلو مڇي''' | پلو ۽ مصالحا | مڇي | موسمي ۽ خاص طعام |- | '''پلو چانور''' | پلو، چانور ۽ مصالحا | مڇي / چانور | خاص دعوتن ۽ گهريلو طعامن ۾ |} ===سنڌ جون مٺايون=== سنڌ جي مٺاڻ واري روايت ۾ اٽي، گيهه، کنڊ يا ڳڙ، کير ۽ خشڪ ميون جو استعمال عام آهي. '''لولو''' سنڌي مٺي مانيءَ جو مشهور قسم آهي، جڏهن ته '''ڪُٽي'''، مختلف حلوائن ۽ کير مان تيار ٿيندڙ مٺاڻن جو استعمال پڻ ٿيندو آهي. سنڌي کاڌي جي روايت ۾ مٺي ۽ کارِي شين کي گڏ پيش ڪرڻ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور دال پڪوان سان مٺي لولي جو ذڪر سنڌي رڌڻي بابت دستاويزي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/> [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿر]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ مقامي ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ به مٺاڻ جي روايت جو حصو رهي آهي. پڪل سنڱرين کي ڪُٽي کنڊ، مصري ۽ گيهه سان کائڻ جو ذڪر سنڌ جي ثقافت کاتي جي مواد ۾ موجود آهي.<ref name="SindhCultureFood"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #AD1457;" |+ style="background:#AD1457; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل روايتي مٺاڻ''' |- ! style="background:#F8BBD0;" | نالو ! style="background:#F8BBD0;" | بنيادي جزا ! style="background:#F8BBD0;" | نوعيت |- | لولو | اٽو، گيهه ۽ کنڊ يا ڳڙ | مٺي ماني |- | ڪُٽي | ماني يا اٽو، گيهه ۽ مٺاڻ | گهريلو مٺاڻ |- | سيرو | سوجي يا اٽو، گيهه ۽ کنڊ | حلوو |- | کيرڻي | کير، چانور ۽ کنڊ | کير وارو مٺاڻ |- | سنڱرين جو مٺاڻ | پڪل سنڱريون، کنڊ/مصري ۽ گيهه | مقامي روايتي خوراڪ |} ===سنڌ جا مشروب=== سنڌ جي روايتي مشروبات ۾ '''لَسي'''، '''ڇاڇ'''، کير ۽ مختلف موسمي شربت شامل آهن. سنڌ جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب ٿڌن مشروبات جي استعمال جي پراڻي روايت رهي آهي. لسي ڏهي مان تيار ٿئي ٿي ۽ مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن ته ڇاڇ نسبتاً هلڪو ڏهي وارو مشروب آهي. '''ٿاڌل''' پڻ سنڌ سان مضبوط ثقافتي نسبت رکندڙ روايتي ٿڌو مشروب آهي. ان جون ترڪيبون علائقي ۽ خاندان موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر عام طور ٻجن، بادام، مصالحن ۽ مٺاڻ کي پيهي پاڻي يا کير سان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ گرميءَ جي موسم ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي ٿڌن شربتن ۽ ٿاڌل جو استعمال عام رهيو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #0277BD;" |+ style="background:#0277BD; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا روايتي مشروب''' |- ! style="background:#B3E5FC;" | مشروب ! style="background:#B3E5FC;" | بنياد ! style="background:#B3E5FC;" | عام استعمال |- | لسي | ڏهي، پاڻي، لوڻ يا کنڊ | اونهارو ۽ کاڌي سان |- | ڇاڇ | ڏهي ۽ پاڻي | روزاني استعمال |- | ٿاڌل | ٻج، بادام، مصالحا ۽ مٺاڻ | اونهارو ۽ خاص موقعا |- | کير | کير | روزاني استعمال |- | شربت | پاڻي، کنڊ ۽ مختلف خوشبودار جزا | اونهارو ۽ مهمانيون |} ===سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== [[File:Tenualosa illisha.jpg|thumb|270px|[[پلو (مڇي)|پلو]] (''Tenualosa ilisha'')؛ سنڌو درياهه ۽ سنڌ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکندڙ مڇي.]] [[File:Sindhi Fish Curry.JPG|thumb|270px|'''سنڌي مڇيءَ جي ڪَري'''؛ سنڌي کاڌن ۾ مڇي مختلف مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي.]] '''[[پلو (مڇي)|پلو]]''' سنڌ جي خوراڪي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل مڇين مان هڪ آهي. هن جو سائنسي نالو ''[[Tenualosa ilisha]]'' آهي ۽ اها هلسا جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] جي مڇين بابت فهرست ۾ پاڪستان لاءِ هن جنس جو مقامي نالو '''پلو/پلا''' درج ٿيل آهي.<ref name="FAOHilsa">{{cite book |title=FAO Species Catalogue: Clupeoid Fishes of the World |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Rome |url=https://www.fao.org/4/ac482e/ac482e30.pdf |access-date=25 August 2026}}</ref> پلو سمنڊ ۽ سنڌو درياهه جي ماحولياتي نظام سان ڳنڍيل لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي آهي. اها نسل وڌائڻ لاءِ سامونڊي علائقي کان درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن مٿي چڙهندي آهي. سنڌ ۾ ان جي ثقافتي اهميت رڳو خوراڪ تائين محدود نه رهي آهي؛ پلو سنڌو درياهه، [[جهولي لال]]/زنده پير سان لاڳاپيل لوڪ روايتن ۽ سنڌي ثقافتي علامتن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/><ref name="DawnPalla">{{cite news |title=The palla, the shrine, the catch and the cook |url=https://www.dawn.com/news/1204243 |work=Dawn |date=31 August 2015 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پلي کي ڪيترن طريقن سان پچايو وڃي ٿو. ان کي مصالحا لڳائي '''تريل پلو''' ٺاهيو وڃي ٿو، ٻاڦ تي پچايو وڃي ٿو، ڪوئلن يا گرم واريءَ/مٽيءَ جي گرميءَ سان سيڪيو وڃي ٿو، روايتي ٻوڙ ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو يا چانورن سان پچايو وڃي ٿو. '''پلو پلاءُ''' ۽ '''پلو چانور''' مشهور صورتون آهن. سنڌو ڪناري جي مهاڻن بابت دستاويزي رپورٽن ۾ پلي کي واريءَ ۾ پچائڻ، تئي تي ترڻ، باربيڪيو ڪرڻ، ٻوڙ ٺاهڻ ۽ چانورن سان پچائڻ جا طريقا درج ٿيل آهن؛ پلي جا آنا پڻ خوراڪي لذت طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="DawnPalla"/><ref name="DawnPallaCulture">{{cite news |title=Society: Love, Lore and Livelihood |url=https://www.dawn.com/news/1710714 |work=Dawn |date=18 September 2022 |access-date=25 August 2026}}</ref> پلي جي مقبوليت سنڌ جي مهمان نوازي سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ بابت دستاويزي رپورٽن ۾ ان کي مائٽن ۽ مهمانن ڏانهن سوکڙي طور موڪلڻ ۽ ٻوڏ/پاڻيءَ جي موسم دوران گهريلو کاڌن ۽ سرڪاري دعوتن ۾ پيش ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DawnPalla"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ پلي جا مشهور طعام''' |- ! style="background:#B2DFDB;" | طعام ! style="background:#B2DFDB;" | تياريءَ جو بنيادي طريقو ! style="background:#B2DFDB;" | خاصيت |- | '''تريل پلو''' | مصالحا لڳائي تيل يا تئي تي ترڻ | سڀ کان عام طريقن مان هڪ |- | '''پلو پلاءُ''' | پلي کي چانورن ۽ مصالحن سان تيار ڪرڻ | روايتي چانورن وارو طعام |- | '''پلو چانور''' | تريل يا پڪل پلو چانورن سان | سنڌ ۾ مشهور گڏيل طعام |- | '''پلي جو ٻوڙ''' | پلو، بصر، ٽماٽو ۽ مصالحا | ٻوڙ واري صورت |- | '''سيڪيل پلو''' | ڪوئلن، باهه يا روايتي گرميءَ تي سيڪڻ | روايتي پچائڻ جو طريقو |- | '''ٻاڦيل پلو''' | مصالحا لڳائي ٻاڦ تي پچائڻ | مڇيءَ جي روايتي تياري |- | '''پلي جا آنا''' | ترڻ يا ٻين طريقن سان پچائڻ | موسمي لذت |} ==نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== سنڌ ۾ [[ذريعا ابلاغ|ذريعن ابلاغ]] ۽ [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] جو شعبو پاڪستان جي اهم مواصلاتي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن، اشاعتي ادارن، اشتهارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا جي سرگرمين جو پڻ وڏو مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ نجي ٽيليويزن، ريڊيو، ايف ايم نشريات، ڪيبل ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميڊيا خدمتون موجود آهن. پاڪستان ۾ نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا جي نشريات ۽ ورڇ وارين خدمتن جي ريگيوليشن [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] (پيمرا) جي ذميواري آهي، جنهن جي ريگيوليٽري دائري ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، ڪيبل ٽيليويزن، آءِ پي ٽي وي ۽ ٻين نشرياتي يا ورڇ وارين خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ٽيليويزن=== [[File:PTV Inauguration 1964.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جي شروعاتي دور جي نشريات جو منظر؛ پي ٽي وي جو [[ڪراچي]] مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪيو.]] [[File:PTV logo 1964-1972.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جو 1964ع کان 1972ع تائين استعمال ٿيندڙ تاريخي نشان؛ پي ٽي وي ڪراچي مرڪز 1967ع ۾ قائم ٿيو.]] [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] جو ڪراچي مرڪز سنڌ ۾ ٽيليويزن نشريات جي تاريخ جو اهم ادارو آهي. پاڪستان ٽيليويزن موجب ڪراچي مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪئي ۽ اهو پنهنجي عمارت ۽ اليڪٽرانڪ پيداوار جي فني سهولتن سان قائم ٿيندڙ پي ٽي وي جي شروعاتي مڪمل مرڪزن مان هڪ هو. مرڪز ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، تفريح، موجوده معاملن ۽ راندين جا پروگرام تيار ٿيندا رهيا آهن. پي ٽي وي ڪراچي سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ خبرون ۽ ٻيا پروگرام نشر ڪندو رهيو آهي.<ref name="PTVKarachi">{{cite web |url=https://www.ptv.com.pk/ptvcorporate/introduction |title=Introduction – PTV Karachi |publisher=Pakistan Television Corporation |access-date=25 August 2026 |archive-date=20 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230520105524/https://www.ptv.com.pk/ptvCorporate/Introduction |url-status=dead}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن نشريات وقت سان گڏ سرڪاري ٽيليويزن کان نجي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل چينلن تائين وڌيون آهن. پيمرا سان لاڳاپيل موجوده ٽيليويزن آڊيئنس ميژرمينٽ فهرست ۾ [[ڪي ٽي اين نيوز]]، [[مهران ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي نيوز]]، [[ڌرتي ٽي وي]] ۽ [[آواز ٽي وي]] سميت ڪيترائي علائقائي چينل درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/assets/uploads/tam/TAM_Tariff_Medialogic.pdf |title=Television Audience Measurement Tariff and Channel List |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٽيليويزن جي واڌ سنڌي ٻوليءَ ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، ادب، ثقافت، سياسي بحث ۽ علائقائي مسئلن کي اليڪٽرانڪ ميڊيا تي وڌيڪ جاءِ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پيمرا نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا لاءِ سيٽلائيٽ ٽيليويزن کي الڳ لائسنس يافته نشرياتي خدمت طور منظم ڪري ٿي. سيٽلائيٽ ٽيليويزن جا لائسنس خبرون ۽ موجوده معاملا، تفريح، رانديون، تعليم، زراعت، صحت ۽ علائقائي ٻولين سميت مختلف شعبن لاءِ جاري ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/faqstv/ |title=Frequently Asked Questions – Satellite Television |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ريڊيو=== [[File:Radio Pakistan - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ريڊيو پاڪستان]] جي تاريخي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ ۾ سرڪاري ريڊيو نشريات جي اهم مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ريڊيو نشريات جي تاريخ پاڪستان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيل آهي. [[پاڪستان براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|ريڊيو پاڪستان]] جي سرڪاري تاريخ موجب ڪراچي اسٽيشن 31 جولاءِ 1948ع، حيدرآباد اسٽيشن 17 آگسٽ 1955ع، خيرپور اسٽيشن 21 مارچ 1983ع، لاڙڪاڻو اسٽيشن 24 سيپٽمبر 1995ع، مٺي اسٽيشن 19 سيپٽمبر 2005ع ۽ ڀٽ شاهه اسٽيشن 13 ڊسمبر 2008ع تي قائم ٿي.<ref name="PBCStationsHistory">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/programmes |title=Programmes – PBC Stations |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي موجوده نيٽ ورڪ ۾ سنڌ لاءِ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور، لاڙڪاڻو، مٺي ۽ ڀٽ شاهه جا مرڪز شامل آهن. سرڪاري لائيو اسٽريمنگ فهرست ۾ حيدرآباد ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز، ايف ايم 101 حيدرآباد، ايف ايم 101 ڪراچي، ايف ايم 93 ڪراچي، ايف ايم 101 لاڙڪاڻو، ايف ايم 101 مٺي، ايف ايم 101 خيرپور، ڪراچي ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز ۽ ڀٽ شاهه ايف ايم 101.4 شامل آهن.<ref name="PBCLiveSindh">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/live-streaming |title=Live Streaming |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي مرڪزن تان سنڌي سميت مختلف ٻولين ۾ خبرون، موسيقي، ادب، زراعت، تعليم، ثقافت ۽ عوامي آگاهي جا پروگرام نشر ٿين ٿا. ريڊيو پاڪستان موجب اپريل 1993ع ۾ ڪراچي اسٽيشن تان ايف ايم بينڊ تي موسيقيءَ جو چينل شروع ڪيو ويو، جيڪو ملڪ ۾ سرڪاري ايف ايم نشريات جي شروعاتي ترقيءَ جو حصو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/fm-station |title=FM Station |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> جولاءِ 2014ع ۾ حيدرآباد اسٽيشن تي 100 ڪلوواٽ جو ڊجيٽل ميڊيم ويو ٽرانسميٽر پڻ نصب ڪيو ويو، جيڪو 1008 ڪلوهرٽز تي سنڌ جي وڏن شهرن تائين نشريات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/chronology-of-pbc |title=Chronology of PBC |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ====ريڊيو پاڪستان جا سنڌ ۾ اهم مرڪز==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #6A1B9A;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ ريڊيو پاڪستان جا اهم نشرياتي مرڪز'''<ref name="PBCStationsHistory"/><ref name="PBCLiveSindh"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | مرڪز ! style="background:#E1BEE7;" | قيام ! style="background:#E1BEE7;" | موجوده اهم نشرياتي خدمت |- | [[ڪراچي]] | 31 جولاءِ 1948ع | ايف ايم 93، ايف ايم 101، ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز |- | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 17 آگسٽ 1955ع | ايف ايم 101، ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز |- | [[خيرپور]] | 21 مارچ 1983ع | ايف ايم 101 |- | [[لاڙڪاڻو]] | 24 سيپٽمبر 1995ع | ايف ايم 101 |- | [[مٺي]] | 19 سيپٽمبر 2005ع | ايف ايم 101 |- | [[ڀٽ شاهه]] | 13 ڊسمبر 2008ع | ايف ايم 101.4 |} ===اخبارون ۽ ڇپائي ميڊيا=== سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا اهم مرڪز رهيا آهن. سنڌي ڇپائي ميڊيا صوبي جي ٻولي، ادب، سياست، سماجي معاملن ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڇپيل اخبارن سان گڏ ڪيترن ئي ادارن هاڻي ويب سائيٽن، اي پيپر، وڊيو ۽ سماجي ميڊيا ذريعي پڻ مواد جي ورڇ شروع ڪئي آهي، جنهن سبب روايتي ڇپائي ۽ ڊجيٽل صحافت جي وچ ۾ فرق آهستي آهستي گهٽجي رهيو آهي. ===ٽيلي ڪميونيڪيشن=== سنڌ جو ٽيلي ڪميونيڪيشن نظام فڪسڊ ٽيليفون، موبائل سيلولر نيٽ ورڪ، فائبر آپٽڪ رابطن، موبائل براڊبينڊ ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ خدمتن تي ٻڌل آهي. ڪراچي جي وڏي آبادي، واپاري ۽ مالي سرگرمين ۽ قومي ۽ بين الاقوامي رابطن سبب صوبي جي ٽيلي ڪميونيڪيشن استعمال جو وڏو حصو شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته سنڌ جي ڳوٺاڻن ۽ پري وارن علائقن ۾ ڊجيٽل رابطي جي توسيع لاءِ وفاقي سطح تي يونيورسل سروس فنڊ جا منصوبا پڻ هلايا ويا آهن. [[يونيورسل سروس فنڊ]] جي براڊبينڊ فار سسٽينبل ڊولپمينٽ پروگرام تحت غيرخدمت يافته ۽ گهٽ خدمت يافته علائقن تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ لاءِ سنڌ ۾ پڻ منصوبا شروع ڪيا ويا. 2019ع ۾ دادو ۽ حيدرآباد وارن منصوبن تحت دادو لاٽ جي 481 موزن ۾ لڳ ڀڳ 12 لک ۽ حيدرآباد لاٽ جي 964 موزن ۾ لڳ ڀڳ 26 لک آبادي تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ جو منصوبو شامل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.usf.org.pk/storage/publications/1637424408-usfpdf.pdf |title=Digital Connectivity Bulletin |publisher=Universal Service Fund |access-date=25 August 2026}}</ref> ===موبائل فون ۽ انٽرنيٽ=== [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي پاڪستان سوشل اينڊ لونگ اسٽينڊرڊز ميژرمينٽ سروي 2019–20 موجب سنڌ ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي مان 49 سيڪڙو ماڻهن وٽ موبائل فون جي مالڪي هئي؛ ساڳئي سروي ۾ ملڪ جي سطح تي اها شرح 45 سيڪڙو هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ موبائل فون جي مالڪي 67 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 29 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PSLM201920ICT">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/PSLM_2019_20_District_Level.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2019–20, District Level |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2021 |access-date=25 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ 10 سال يا وڌيڪ عمر وارن ماڻهن مان 22 سيڪڙو گذريل ٽن مهينن دوران انٽرنيٽ استعمال ڪيو هو، جيڪا ان سروي ۾ صوبن مان سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ اها شرح 27 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 16 سيڪڙو هئي. ضلعي سطح تي وڏي تفاوت پڻ موجود هئي؛ ڪراچي اوڀر ۾ انٽرنيٽ استعمال جي شرح 55 سيڪڙو تائين پهتل هئي، جڏهن ته ٿرپارڪر ۾ اها رڳو 2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. اهڙي فرق مان سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ موجود ڊجيٽل ورهاست ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PSLM201920ICT"/> ====ڊجيٽل رسائي جا چونڊ انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00838F;" |+ style="background:#00838F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ موبائل ۽ انٽرنيٽ استعمال، 2019–20'''<ref name="PSLM201920ICT"/> |- ! style="background:#B2EBF2;" | اشارو ! style="background:#B2EBF2;" | سنڌ ! style="background:#B2EBF2;" | پاڪستان |- | 10+ عمر جي ماڻهن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''49٪''' | 45٪ |- | مردن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''67٪''' | 65٪ |- | عورتن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''29٪''' | 25٪ |- | 10+ عمر جي ماڻهن جو گذريل ٽن مهينن ۾ انٽرنيٽ استعمال | '''22٪''' | 19٪ |- | مردن جو انٽرنيٽ استعمال | '''27٪''' | 24٪ |- | عورتن جو انٽرنيٽ استعمال | '''16٪''' | 14٪ |} ===شهري ۽ ڳوٺاڻي ڊجيٽل ورهاست=== سنڌ ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي هڪجهڙي نه آهي. ڪراچي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ موبائل ۽ براڊبينڊ جو استعمال نسبتاً وڌيڪ آهي، جڏهن ته ٿر، ڪاڇي ۽ ٻين پري وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيٽ ورڪ جي پهچ، بجلي، ڊجيٽل اوزارن جي قيمت ۽ معاشي حالتون رسائي کي متاثر ڪن ٿيون. 2019–20ع جي پي بي ايس انگن ۾ ڪراچي اوڀر ۾ موبائل فون جي مالڪي 73 سيڪڙو ۽ انٽرنيٽ استعمال 55 سيڪڙو هو، جڏهن ته بدين ۾ موبائل فون جي مالڪي 29 سيڪڙو ۽ ٿرپارڪر ۾ انٽرنيٽ استعمال 2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Finding_Report_of_PSLM_District_Level_Survey_2019-20.pdf |title=Key Findings Report, PSLM District Level Survey 2019–20 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=25 August 2026}}</ref> ===اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليشن=== [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] 2002ع واري قانوني ڍانچي تحت نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا کي سهولت ڏيڻ ۽ ريگيوليٽ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. پيمرا جو دائرو قومي، صوبائي، ضلعي، مقامي ۽ مخصوص سامعين لاءِ قائم ٿيندڙ براڊڪاسٽ ميڊيا ۽ ڊسٽريبيوشن سروسز تائين پکڙيل آهي.<ref name="PEMRAAbout">{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جا [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[سکر]] ۾ علائقائي دفتر موجود آهن، جيڪي سنڌ جي مختلف حصن ۾ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليٽري انتظام سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/ |title=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جي لائسنسنگ نظام ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ڪيبل ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|آءِ پي ٽي وي]]، موبائل ٽيليويزن، ٽيلي پورٽ ۽ ٻين اليڪٽرانڪ ميڊيا خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/regulations/ |title=Regulations |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===نشرياتي ۽ مواصلاتي ڍانچي جي اهميت=== سنڌ ۾ ميڊيا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن جو ڍانچو رڳو تفريح ۽ ذاتي رابطي تائين محدود نه آهي؛ اهو تعليم، واپار، بئنڪنگ، سرڪاري خدمتن، آفتن بابت اطلاع، صحت بابت آگاهي، زراعت، روزگار، سياسي رابطي ۽ ثقافتي اظهار لاءِ پڻ اهم ذريعو آهي. خاص ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن صوبي جي ٻولي، موسيقي، لوڪ ادب، صوفي روايتن ۽ علائقائي خبرن کي وڏي سامعين تائين پهچائڻ لاءِ نئون ميدان مهيا ڪيو آهي. == مشهور شخصيتون == سنڌ مختلف دورن ۾ سياست، ادب، تاريخ، تصوف، سائنس، تعليم، فن، موسيقي، فلم ۽ راندين سان لاڳاپيل ڪيترين قومي ۽ بين الاقوامي شهرت يافته شخصيتن جو مرڪز رهيو آهي. هيٺ ڏنل فهرستن ۾ بنيادي طور اهي شخصيتون شامل آهن، جيڪي سنڌ ۾ ڄايون، سنڌ سان گهري تاريخي يا علمي وابستگي رکن ٿيون، يا جن جي قومي ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ ۾ سنڌ اهم مرڪز رهيو آهي. === سياستدانن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سياسي شخصيتون |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! شخصيت ! دور / حيثيت ! نمايان سياسي وابستگي يا ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[محمد علي جناح]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1876–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني پاڪستان؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1928–1979 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | صدر ۽ وزيراعظم پاڪستان؛ باني [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بينظير ڀٽو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953–2007 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[جي. ايم. سيد]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1904–1995 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الله بخش سومرو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1900–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم؛ [[اتحاد پارٽي (سنڌ)|اتحاد پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[سر عبدالله هارون]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1872–1942 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تحريڪ پاڪستان جو اڳواڻ؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سر غلام حسين هدايت الله]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1879–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ پهريون گورنر |- | style="background:#CFE2F3;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ايوب کهڙو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1901–1980 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ وزيراعليٰ؛ مسلم ليگ |- | style="background:#D9EAF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير الاهي بخش]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1890–1975 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ؛ تحريڪ پاڪستان |- | style="background:#CFE2F3;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شيخ عبدالمجيد سنڌي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1889–1978 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌ جي سياست جو اڳواڻ |- | style="background:#D9EAF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1901–1970 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري اڳواڻ؛ [[سنڌ هاري ڪميٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رسول بخش پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1930–2018 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست ۽ کاٻي ڌر جو اڳواڻ؛ [[عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[فاضل راهو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1934–1987 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري ۽ جمهوري تحريڪن جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عبدالواحد آريسر]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–2015 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بشير خان قريشي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1959–2012 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد خان جوڻيجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1932–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[غلام مصطفيٰ جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1931–2009 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | نگران وزيراعظم پاڪستان؛ سنڌ جو وزيراعليٰ؛ [[نيشنل پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1933–2021 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ گورنر؛ پيپلز پارٽي؛ [[سنڌ نيشنل فرنٽ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 19 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مير رسول بخش ٽالپر]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1920–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | گورنر سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 20 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[پير علي محمد راشدي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1905–1987 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سياستدان، سفارتڪار، صحافي ۽ ليکڪ |- | style="background:#D9EAF7;" | 21 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1909–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | پير پاڳارو؛ [[حر تحريڪ]] جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 22 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شاهه احمد نوراني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1926–2003 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومي مذهبي سياستدان؛ [[جمعيت علماءِ پاڪستان]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 23 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الطاف حسين]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني [[متحده قومي موومينٽ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 24 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عظيم احمد طارق]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين، مهاجر قومي موومينٽ |- | style="background:#D9EAF7;" | 25 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[قائم علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1933– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽي ڀيرا وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 26 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ميان سومرو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1950– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | نگران وزيراعظم؛ چيئرمين سينيٽ؛ گورنر سنڌ |- | style="background:#D9EAF7;" | 27 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[آصف علي زرداري]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1955– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | صدر پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 28 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رضا رباني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1953– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | اڳوڻو چيئرمين سينيٽ؛ ارڙهين آئيني ترميم جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 29 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[شيرين رحمان|شيري رحمان]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1960– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وفاقي وزير، سفير ۽ سينيٽر؛ پيپلز پارٽي |- | style="background:#CFE2F3;" | 30 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1988– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين پيپلز پارٽي؛ اڳوڻو پرڏيهي وزير |- | style="background:#D9EAF7;" | 31 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سسئي پليجو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1976– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | اڳوڻي صوبائي وزير ۽ سينيٽر |- | style="background:#CFE2F3;" | 32 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[اياز لطيف پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1968– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست سياستدان؛ [[قومي عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 33 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مراد علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1962– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} === مؤرخن ۽ سنڌ شناسن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#674EA7; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان مؤرخ ۽ سنڌ شناس |- style="background:#8E7CC3; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان ڪم / تصنيف |- | style="background:#EADCF8;" | 1 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1727–1788 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء''، ''مڪلي نامه'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 2 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مير محمد معصوم بکري]] | style="background:#D9EAD3;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ''تاريخ معصومي'' |- | style="background:#EADCF8;" | 3 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير طاهر محمد نسياني]] | style="background:#E2F0D9;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تاريخ طاهري'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 4 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ديوان ڪوڙيمل چندنمل کلناڻي]] | style="background:#D9EAD3;" | 19هين–20هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي تاريخ، تعليم ۽ ادب بابت ڪم |- | style="background:#EADCF8;" | 5 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1875–1953 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''قديم سنڌ''؛ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 6 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي متنن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#EADCF8;" | 7 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[پير حسام الدين راشدي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1911–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#DDD1EA;" | 8 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#D9EAD3;" | 1917–2011 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻولي ۽ ثقافت؛ ''سنڌ اسٽڊيز'' |- | style="background:#EADCF8;" | 9 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[جي. ايم. سيد]] | style="background:#E2F0D9;" | 1904–1995 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت تصنيفون |- | style="background:#DDD1EA;" | 10 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAD3;" | 1925–2007 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخ، تاريخي جاگرافي، آثار قديمه ۽ سنڌو ماٿريءَ تي تحقيق |- | style="background:#EADCF8;" | 11 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ممتاز حسين پٺاڻ]] | style="background:#E2F0D9;" | 20هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ؛ ٽالپر دور تي تحقيق |- | style="background:#DDD1EA;" | 12 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مبارڪ علي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1941– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڏکڻ ايشيا ۽ سنڌ جي تاريخ بابت علمي ڪم |} === سائنسدانن ۽ فني ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سائنسدان ۽ فني ماهر |- style="background:#6AA84F; color:white;" ! نمبر ! نالو ! شعبو ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E2F0D9;" | 1 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[محمد حسين پنهور|ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAF7;" | زرعي انجنيئرنگ، ماحوليات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | زميني پاڻي، آبپاشي، زراعت ۽ سنڌ جي ماحولياتي تاريخ تي تحقيق |- | style="background:#C6E0B4;" | 2 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[پرويز هودڀائي]] | style="background:#CFE2F3;" | نيوڪليائي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | پاڪستاني نظرياتي طبعيات دان ۽ علمي ليکڪ |- | style="background:#E2F0D9;" | 3 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[تسنيم زهرا حسين]] | style="background:#D9EAF7;" | نظرياتي طبعيات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | طبعيات دان، سائنس ليکڪ ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#C6E0B4;" | 4 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[نرگس ماولوالا]] | style="background:#CFE2F3;" | فلڪياتي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڪشش ثقل جي لهرن جي تحقيق؛ ڪراچي ۾ پرورش ۽ تعليم |- | style="background:#E2F0D9;" | 5 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[سليم الزمان صديقي]] | style="background:#D9EAF7;" | نامياتي ڪيميا | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڪراچي ۾ سائنسي ادارن جي ترقي؛ قدرتي شين جي ڪيميا جو اڳواڻ |} === تعليمي ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#A64D79; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان تعليمي ماهر |- style="background:#C27BA0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان خدمتون |- | style="background:#F4CCCC;" | 1 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[حسن علي آفندي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1830–1895 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو باني |- | style="background:#EAD1DC;" | 2 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[علامه آءِ. آءِ. قاضي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1886–1968 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | فلسفي، تعليمي ماهر؛ [[سنڌ يونيورسٽي]] جو وائيس چانسلر |- | style="background:#F4CCCC;" | 3 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[ايلسا قاضي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1884–1967 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | شاعر، اديب، استاد ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ جي مترجم |- | style="background:#EAD1DC;" | 4 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | عالم، محقق ۽ تعليمي منتظم |- | style="background:#F4CCCC;" | 5 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#E2F0D9;" | 1917–2011 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ شناس، لسانيات دان، محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 6 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[غلام مصطفيٰ شاهه]] | style="background:#D9EAD3;" | 1918–1999 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | تعليمي ماهر؛ وائيس چانسلر سنڌ يونيورسٽي؛ وفاقي تعليم وارو وزير |- | style="background:#F4CCCC;" | 7 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[غلام علي الانا]] | style="background:#E2F0D9;" | 1930–2020 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | لسانيات دان، سنڌي ٻوليءَ جو محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 8 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[محمد ابراهيم جويو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1915–2017 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | استاد، اديب، مترجم ۽ جديد سنڌي فڪري تحريڪ جي اهم شخصيت |} === اديبن ۽ شاعرن جي فهرست === سنڌي ادب جي تاريخ ۾ صوفي شاعري، ڪلاسيڪي بيت ۽ وائي، جديد شاعري، ناول، مختصر ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ترجمي جون مضبوط روايتون موجود آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين علمي ادارن طرفان شاهه عبداللطيف، سچل سرمست، سامي، مرزا قليچ بيگ ۽ جديد سنڌي اديبن جي ڪم جا ڪيترائي تنقيدي ۽ تحقيقي ايڊيشن شايع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان اديب ۽ شاعر |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ادبي ميدان ! نمايان حيثيت / ڪم |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | ''[[شاهه جو رسالو]]''؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ صوفي ڪلام |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[سامي (شاعر)|سامي]]''' | 1743–1850 | ويدانت، شاعري | style="text-align:right;" | ''سامي جا سلوڪ''؛ سنڌي ويدانت شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | 15هين–16هين صدي | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي معروف صوفي شاعرن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | شاهه عبداللطيف کان اڳ واري سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 6 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[مرزا قليچ بيگ]]''' | 1853–1929 | ناول، تاريخ، ترجمو، لسانيات | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر جي بنيادي شخصيتن مان هڪ؛ سوين تصنيفون ۽ ترجما |- | style="background:#F3E5F5;" | 7 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]''' | 1875–1953 | تاريخ، لسانيات، نثر | style="text-align:right;" | ''قديم سنڌ''، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#E1BEE7;" | 8 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]''' | 1885–1954 | افسانو، مضمون، تحقيق | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر ۽ ادبي تنقيد جي اوائلي شخصيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 9 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[محمد ابراهيم جويو]]''' | 1915–2017 | مضمون، ترجمو، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي فڪري ۽ ادبي تحريڪ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 10 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[شيخ اياز]]''' | 1923–1997 | شاعري، نثر | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي سڀ کان اثرائتين شخصيتن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 11 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[نارائڻ شيام]]''' | 1922–1989 | شاعري | style="text-align:right;" | ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي جديد شاعريءَ جو وڏو نالو |- | style="background:#E1BEE7;" | 12 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[پوپٽي هيراننداڻي]]''' | 1924–2005 | افسانو، ناول، خودنوشت | style="text-align:right;" | هندستاني سنڌي ادب جي اهم عورت اديب |- | style="background:#F3E5F5;" | 13 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[تنوير عباسي]]''' | 1934–1999 | شاعري، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ لطيفيات جو محقق |- | style="background:#E1BEE7;" | 14 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[نسيم کرل]]''' | 1939–1978 | مختصر ڪهاڻي | style="text-align:right;" | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي نمايان ليکڪن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 15 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امر جليل]]''' | 1936– | افسانو، ڪالم، ناول | style="text-align:right;" | سنڌي مختصر ڪهاڻي ۽ صحافتي نثر جو قومي شهرت يافته ليکڪ |- | style="background:#E1BEE7;" | 16 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[علي بابا (ليکڪ)|علي بابا]]''' | 1940–2016 | افسانو، ڊرامو | style="text-align:right;" | سنڌي افسانوي ادب ۽ ٽيليويزن ڊرامن جو مشهور ليکڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 17 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امداد حسيني]]''' | 1940–2022 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ گيت جو اهم شاعر |- | style="background:#E1BEE7;" | 18 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سراج الحق ميمڻ]]''' | 1933–2013 | ناول، صحافت، لسانيات | style="text-align:right;" | ''پڙاڏو سوئي سڏ'' سميت ناول؛ سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق |- | style="background:#F3E5F5;" | 19 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[آغا سليم]]''' | 1935–2016 | ناول، افسانو، تحقيق | style="text-align:right;" | سنڌي ناول، تصوف ۽ شاهه لطيف تي ڪم |- | style="background:#E1BEE7;" | 20 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[حسن درس]]''' | 1966–2011 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان هڪ |} <ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library – Literature and Latifiyat |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڳائڻن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C2185B; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان ڳائڻا ۽ ڳائڻيون |- style="background:#E91E63; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! صنف ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 1 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | 1954– | صوفي، ڪافي، غزل | style="text-align:right;" | بين الاقوامي شهرت يافته صوفي ڳائڻي؛ نشانِ امتياز، هلالِ امتياز |- | style="background:#F8BBD0;" | 2 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[مائي ڀاڳي]]''' | 1920–1986 | ٿري ۽ سنڌي لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | ٿر جي لوڪ موسيقيءَ جي سڀ کان مشهور آوازَن مان هڪ |- | style="background:#FCE4EC;" | 3 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[جيجي زرينه بلوچ]]''' | 1934–2005 | لوڪ، قومي گيت | style="text-align:right;" | ڳائڻي، اداڪاره ۽ سياسي-ثقافتي ڪارڪن |- | style="background:#F8BBD0;" | 4 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[علڻ فقير]]''' | 1932–2000 | صوفي ۽ لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | شاهه لطيف ۽ ٻين صوفي شاعرن جي ڪلام جو مشهور ڳائڻو |- | style="background:#FCE4EC;" | 5 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[محمد جمن]]''' | 1935–1990 | ڪافي، لوڪ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ ريڊيو موسيقيءَ جو قومي شهرت يافته ڳائڻو |- | style="background:#F8BBD0;" | 6 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[استاد محمد يوسف]]''' | 1940–1997 | ڪافي، ڪلاسيڪي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ شاهه جي ڪلام جو مشهور فنڪار |- | style="background:#FCE4EC;" | 7 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[منظور سخيراڻي]]''' | 1959– | لوڪ، جديد سنڌي گيت | style="text-align:right;" | جديد سنڌي موسيقيءَ جو مشهور آواز |- | style="background:#F8BBD0;" | 8 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[جلال چانڊيو]]''' | 1944–2001 | لوڪ، يڪتارو | style="text-align:right;" | سنڌي يڪتاري واري لوڪ ڳائڻ جي مشهور شخصيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 9 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[صنم ماروي]]''' | 1986– | صوفي، لوڪ | style="text-align:right;" | قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي معروف سنڌي صوفي ڳائڻي |- | style="background:#F8BBD0;" | 10 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[شازيه خشڪ]]''' | 1970– | سنڌي، بلوچي، سرائڪي لوڪ | style="text-align:right;" | پاڪستان ۽ پرڏيهي ملڪن ۾ سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي نمائندگي |- | style="background:#FCE4EC;" | 11 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[حميرا چنا]]''' | 1966– | غزل، لوڪ، فلمي | style="text-align:right;" | قومي سطح جي ڳائڻي؛ ڪيترن پاڪستاني ٻولين ۾ ڳائڻ |- | style="background:#F8BBD0;" | 12 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[روبي علي]]''' | معاصر | لوڪ، صوفي | style="text-align:right;" | سنڌي لوڪ ۽ صوفي موسيقيءَ ۾ سڃاتل آواز |} === موسيقارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان موسيقار |- style="background:#8E24AA; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[استاد منظور علي خان]]''' | سنڌي ڪلاسيڪي موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪلاسيڪي راڳ جي وڏي استاد ۽ گهراڻي جو باني |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[استاد محمد جمن]]''' | ڪافي، ساز ۽ راڳ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافيءَ جي موسيقي ۽ ريڊيو روايت ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[غلام حسين ڪليري]]''' | شاهه جو راڳ | style="text-align:right;" | ڀٽ شاهه جي روايتي شاهه جي راڳ جي نمايان فنڪارن مان |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | صوفي موسيقي، ڪمپوزيشن | style="text-align:right;" | ڳائڻ سان گڏ صوفي موسيقيءَ جي ترتيب ۽ عالمي پيشڪش |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[الن فقير|علڻ فقير]]''' | لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي ڪلام جي منفرد لوڪ پيشڪش |} === اداڪارن ۽ فلمي شخصيتن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان اداڪار ۽ فلمي شخصيتون |- style="background:#E64A19; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 1 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[وحيد مراد]]''' | 1938–1983 | فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني سينيما جي سڀ کان مشهور اداڪارن ۽ پروڊيوسرن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 2 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[مصطفيٰ قريشي]]''' | 1940– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | حيدرآباد سان تعلق؛ پاڪستاني فلم جو قومي شهرت يافته اداڪار |- | style="background:#FBE9E7;" | 3 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[محمد علي (اداڪار)|محمد علي]]''' | 1931–2006 | فلم | style="text-align:right;" | حيدرآباد ريڊيو سان فني سفر جي شروعات؛ پاڪستاني فلم جو وڏو اداڪار |- | style="background:#FFCCBC;" | 4 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[طلعت حسين]]''' | 1940–2024 | ٽيليويزن، فلم، ٿيٽر | style="text-align:right;" | ڪراچي جي ڊرامائي ۽ براڊڪاسٽنگ دنيا سان گهري وابستگي |- | style="background:#FBE9E7;" | 5 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[عمر شريف]]''' | 1960–2021 | ٿيٽر، مزاح، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني اسٽيج ڪاميڊي جو بين الاقوامي مشهور نالو |- | style="background:#FFCCBC;" | 6 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[انور مقصود]]''' | 1935– | ٽيليويزن، ڊراما، طنز | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي ٽيليويزن ۽ ادبي ثقافت سان لاڳاپيل قومي شخصيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 7 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[بشريٰ انصاري]]''' | 1956– | اداڪاري، ڳائڻ، مزاح | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ قومي ٽيليويزن جي وڏي شخصيت |- | style="background:#FFCCBC;" | 8 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[همايون سعيد]]''' | 1971– | ٽيليويزن، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول اداڪار ۽ پروڊيوسر؛ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت |- | style="background:#FBE9E7;" | 9 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[ماهره خان]]''' | 1984– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جي عالمي سطح تي سڃاتل اداڪارائن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 10 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[سڪينه سمون]]''' | 1960ع واري ڏهاڪي– | اداڪاري، هدايتڪاري | style="text-align:right;" | سنڌي ۽ اردو ٽيليويزن جي نمايان اداڪاره ۽ هدايتڪاره |- | style="background:#FBE9E7;" | 11 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[سلطانه صديقي]]''' | 1950– | ٽيليويزن، پروڊڪشن | style="text-align:right;" | حيدرآباد ڄاول؛ پاڪستاني ٽيليويزن پروڊيوسر ۽ ميڊيا ايگزيڪيوٽو |} === عالمن، صوفين ۽ مذهبي مفڪرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان عالم، صوفي ۽ مذهبي مفڪر |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | وفات تقريباً 1551ع | تصوف، قضا، شاعري | style="text-align:right;" | سنڌ جي اوائلي مشهور صوفي عالمن ۽ شاعرن مان هڪ |- | style="background:#B2DFDB;" | 2 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم نوح]]''' | 1506–1590 | تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | هالا جي مخدوم خاندان ۽ سنڌي صوفي روايت جي اهم شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم اڳواڻ |- | style="background:#B2DFDB;" | 4 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]''' | 1692–1761 | فقه، حديث، تفسير | style="text-align:right;" | ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي سڀ کان نمايان اسلامي عالمن مان هڪ |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]''' | وفات 1748ع | فلسفو، تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | ٺٽي جي علمي روايت جو اهم عالم؛ شاهه ولي الله سان علمي رابطا |- | style="background:#B2DFDB;" | 6 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | تصوف، فڪر | style="text-align:right;" | سنڌ جي صوفي فڪر ۽ روحاني ادب جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | تصوف | style="text-align:right;" | وحدت الوجود ۽ بين المذهبي روحاني شاعريءَ لاءِ مشهور |- | style="background:#B2DFDB;" | 8 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مولانا عبيدالله سنڌي]]''' | 1872–1944 | اسلامي فڪر، سياست | style="text-align:right;" | ديوبندي عالم، انقلابي مفڪر ۽ سنڌ سان مضبوط علمي وابستگي |- | style="background:#E0F2F1;" | 9 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[علامه آءِ. آءِ. قاضي]]''' | 1886–1968 | فلسفو، دين، تعليم | style="text-align:right;" | اسلامي ۽ مغربي فڪر جي تقابلي مطالعي ۽ تعليم ۾ نمايان |- | style="background:#B2DFDB;" | 10 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[علامه غلام مصطفيٰ قاسمي]]''' | 1916–2003 | اسلامي علوم، سنڌي ادب | style="text-align:right;" | عالم، محقق، مترجم ۽ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل علمي شخصيت |} === رانديگرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان رانديگر |- style="background:#1976D2; color:white;" ! نمبر ! رانديگر ! راند ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E3F2FD;" | 1 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[حنيف محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو اوائلي عظيم بيٽسمين؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[جاويد ميانداد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 3 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[ظهير عباس]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[مشتاق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | اڳوڻو پاڪستاني ڪپتان؛ محمد ڀائرن مان هڪ؛ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 5 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[صادق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ اوپنر؛ ڪراچي ڪرڪيٽ سان ڊگهي وابستگي |- | style="background:#BBDEFB;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[وسيم باري]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي سطح جو وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 7 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[اقبال قاسم]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[توصيف احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني آف اسپنر |- | style="background:#E3F2FD;" | 9 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[راشد لطيف]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#BBDEFB;" | 10 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[معين خان]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ورلڊ ڪپ فاتح وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 11 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[شاهد آفريدي]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان ڊگهي وابستگي؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي آل رائونڊر |- | style="background:#BBDEFB;" | 12 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[سرفراز احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ 2017 چيمپيئنز ٽرافي فاتح |- | style="background:#E3F2FD;" | 13 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[دانش ڪنيريا]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ ليگ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 14 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسين شاهه]]''' | باڪسنگ | style="text-align:right;" | پاڪستان لاءِ 1988ع سيول اولمپڪس ۾ باڪسنگ جو برونز تمغو |- | style="background:#E3F2FD;" | 15 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[سهيل عباس]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ بين الاقوامي هاڪي جي عظيم پينلٽي ڪارنر ماهرن مان هڪ |- | style="background:#BBDEFB;" | 16 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسن سردار]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ 1984ع اولمپڪ گولڊ ميڊلسٽ ۽ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |} === فنڪارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#EF6C00; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان بصري فنڪار |- style="background:#FB8C00; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FFF3E0;" | 1 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[صادقين]]''' | خطاطي، مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ ڊگهي فني سرگرمي؛ پاڪستان جي عالمي شهرت يافته مصورن ۽ خطاطن مان |- | style="background:#FFE0B2;" | 2 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[گلجي]]''' | مصوري، خطاطي | style="text-align:right;" | ڪراچي سان گهري وابستگي رکندڙ بين الاقوامي شهرت يافته مصور |- | style="background:#FFF3E0;" | 3 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[علي امام (مصور)|علي امام]]''' | مصوري، آرٽ تعليم | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي جديد فن تحريڪ ۽ انڊس گيلري جو اهم نالو |- | style="background:#FFE0B2;" | 4 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[لبنى آغا]]''' | جديد مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني-آمريڪي جديد فنڪاره |- | style="background:#FFF3E0;" | 5 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[جميل نقش]]''' | مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ فني ڪيريئر قائم ڪندڙ عالمي سڃاتل پاڪستاني مصور |} == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] <references group="lower-alpha"/> 4kq5a2ur95w6hg27gcccz57gpgqe4p6 425773 425769 2026-10-28T11:43:33Z Intisar Ali 8681 /* */ 425773 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزار قائد|مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = ڪراچي جو افق | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ|رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاھجھاني مسجد ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گادي وارن شهرن جي فھرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شھر|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|Sindh}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|سندھ}}) [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي. سنڌ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي ماڻهن]] جو تاريخي وطن آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌو ماٿري]] جي اهم علائقن مان هڪ رهي آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان سنڌ پاڪستان جو ٽيون نمبر وڏو صوبو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. سنڌ جي اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اتر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] جون رياستون [[راجسٿان]] ۽ [[گجرات]]، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. صوبي جي جاگرافيءَ ۽ آباديءَ تي [[سنڌو درياهه]] جو نمايان اثر آهي. سنڌ جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ڀارت جي راجسٿان ۽ گجرات تائين پکڙيل ريگستاني علائقي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته صوبي جي اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. سنڌ جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ خشڪ آهي، جنهن ۾ اونهارا سخت گرم ۽ سيارا نسبتاً معتدل رهن ٿا. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي، جيڪو پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جي اهم معاشي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي، جتي ڪيترين ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي بئنڪن ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن. پاڪستان جا ٻه اهم سامونڊي بندرگاهه، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، پڻ سنڌ ۾ واقع آهن. صوبي جي معيشت ۾ [[زراعت]] کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن تحت مختلف [[فصل]]، [[ميوو|ميوا]] ۽ [[ڀاڄي|ڀاڄيون]] پيدا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ هڪ اهم مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي قديم ۽ متنوع [[سنڌي ثقافت|ثقافت]]، ادب، موسيقي ۽ [[تصوف]] جي روايتن جي ڪري مشهور آهي. صوبي ۾ ڪيترن ئي مشهور صوفي بزرگن جون [[مزار]]ون موجود آهن، جيڪي وڏي انگ ۾ عقيدتمندن ۽ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. سنڌ ۾ پاڪستان جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ [[پاڪستان ۾ هندو ڌرم|هندن]] جي آباديءَ جو تناسب سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> صوبي جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] جي آبادي نسلي، لساني ۽ مذهبي لحاظ کان انتهائي متنوع آهي. شهر ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] کان علاوه [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجر]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[پشتون ماڻهو|پشتون]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]]، [[برمي ماڻهو|برمي]] ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن. مهاجرن جو وڏو انگ [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت مان لڏي ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> ڪراچي جي نسلي ۽ سياسي پيچيدگين سبب مختلف دورن ۾ شهر ۾ نسلي ۽ فرقيواراڻا تڪرار پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ٻه ماڳ واقع آهن: [[موهن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو تاريخي قبرستان|مڪلي جون تاريخي يادگارون]]. موهن جو دڙو [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم قديم شهري ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان مڪلي جو تاريخي قبرستان دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> [[برطانوي راڄ]] دوران سنڌ انتظامي طور [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ ڪري [[سنڌ صوبو (1936–1955)|هڪ الڳ صوبو]] قائم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو، جيڪو 1 اپريل 1936ع کان عمل ۾ آيو. ساڳئي قانون تحت [[برما]] کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪرڻ جا انتظام پڻ ڪيا ويا. 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. == نالي جي معنيٰ == {{Main|سنڌ جي نالي جو اشتقاق}} '''سنڌ''' جو نالو [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ''سنڌو'' (Sindhu) جو استعمال درياهه، پاڻيءَ جي وڏي وهڪري يا سمنڊ جي معنيٰ ۾ ٿيو آهي.{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} قديم دور ۾ [[ڪابل درياهه]]، گومتي (گومل) ۽ ٻيون نديون سنڌو درياهه جي نظام جو حصو هيون. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي موجب، سنڌو درياهه جي وڏي وهڪري ۽ ويڪري پيٽ سبب قديم آريائي روايت ۾ ان لاءِ ''سنڌو'' جو نالو استعمال ٿيو.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> سنڌ جي نالي جي اشتقاق بابت عالمن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي لفظ ''سنڌ'' کي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] اصل سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، ڀارت وگيان جي عالم پادري هيرس جو خيال هو ته سنڌو درياهه جو نالو آريائي آمد کان اڳ موجود دراوڙي آباديءَ رکيو هو ۽ سندن ٻوليءَ ۾ ''سند'' يا ''سندو'' جي معنيٰ ندي يا درياهه هئي. ملڪاڻي موجب، آرين انهيءَ لفظ کي ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' جي صورت ڏني ۽ پوءِ درياهه سان لاڳاپيل ملڪ پڻ سنڌ سڏجڻ لڳو.<ref>ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125</ref> ٻئي طرف ڪيترن ٻولي ماهرن لفظ کي سنسڪرت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. مونيئر وليمز پنهنجي سنسڪرت لغت ۾ ''سنڌو'' جون معنائون ندي، درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جي حوالي سان ڏنيون آهن.<ref>williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.</ref> ايڊورڊ ٿارنٽن پڻ 1844ع ۾ ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' کي سنسڪرت لفظ قرار ڏيندي ان جي معنيٰ سمنڊ يا پاڻيءَ جو وڏو مجموعو بيان ڪئي.<ref>Thornton, edward, op. cit. p. 199</ref> [[اليگزينڊر ڪننگهام]] موجب، يوناني مصنفن هن علائقي لاءِ ''سنڊو'' جهڙيون صورتون استعمال ڪيون، جيڪي سنسڪرت جي ''سنڌو'' سان لاڳاپيل هيون. هن مطابق سنسڪرت ۾ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ ''سئنڌَو'' (Saindhava) يا ''سئنڌو'' (Saindhu) جا لفظ استعمال ٿيندا هئا.<ref>ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.</ref> ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ ''سَئندَو'' جي معنيٰ سنڌوءَ جي ڪناري تي رهندڙ ماڻهن طور بيان ڪئي آهي.<ref>آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا ''سنڌي'' نالي جي لساني ارتقا کي ''سنڌو'' ۽ ''سئنڌو'' جهڙين قديم صورتن سان ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''سئنڌو'' يا ''سئنڌوئي'' جهڙيون صورتون صوتياتي تبديلين کان پوءِ ''سنڌي'' جي موجوده صورت تائين پهتيون.<ref>الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> سراج ميمڻ لفظ ''سنڌ'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي تشريح سنسڪرت جي ڌاتن ۽ صوتياتي تبديلين جي بنياد تي ڪئي آهي. هن ''سنڌ''، ''سنڌو''، ''سِڌو'' ۽ ''سَنڌ'' جهڙين صورتن کي هڪ وسيع لساني سلسلي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> دين محمد ڪلهوڙي پڻ لفظ جي اصل بابت هڪ الڳ تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب، ''سنڌو'' جو تعلق سنسڪرت جي ''ند'' سان ٿي سگهي ٿو، جنهن سان اڳياڙي ۽ پڇاڙي ملڻ کان پوءِ ''سنڌو'' جي صورت وجود ۾ آئي. هيءَ تشريح ٻين اشتقاقي نظرين مان هڪ آهي.<ref>سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.</ref> ايڊون برائنٽ ۽ فرانسس برائنٽ جي حوالي سان پڻ لفظ ''سنڌ'' کي [[قديم دراوڙي ٻولي|قديم دراوڙي]] لساني پس منظر سان ڳنڍڻ جو نظريو پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> [[قديم يونان|قديم يوناني]] ليکڪن وٽ سنڌو درياهه جو نالو مختلف يوناني صورتن ۾ آيو، جن مان پوءِ ''انڊس'' جي صورت رائج ٿي. قديم [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ ابتدائي /س/ آواز جي /ه/ ۾ تبديليءَ سبب ''سنڌو'' مان ''هندو'' جهڙي صورت پيدا ٿي، جنهن سان اڳتي هلي ''هند'' ۽ ''انڊيا'' جا نالا پڻ تاريخي ۽ لساني طور لاڳاپيل رهيا. اڳوڻي انگريزي استعمال ۾ صوبي جو نالو ''Sind'' پڻ لکيو ويندو هو، جڏهن ته موجوده سرڪاري انگريزي صورت ''Sindh'' آهي. [[پاڪستان]] جي نالي جي تشڪيل ۾ استعمال ٿيل اکر ''س'' سنڌ جي نمائندگي ڪري ٿو. [[چوڌري رحمت علي]] 1933ع جي پنهنجي پمفليٽ ''نائو آر نيور'' ۾ پاڪستان جي نالي جي وضاحت ڪندي سنڌ کي ان نالي جي جزن مان هڪ طور شامل ڪيو هو.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref> === سنڌ بابت تاريخي ۽ تحقيقي رايا === سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، علمي روايتن ۽ تاريخي حدن بابت مختلف دورن جي مؤرخن ۽ محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. انهن مان ڪيترائي بيان مخصوص تاريخي ڪتابن، مقالن يا روايتي تاريخ نگاريءَ تي ٻڌل آهن ۽ جديد علمي تحقيق ۾ انهن جي تشريح يا قبوليت هڪجهڙي ناهي. ڪجهه مسلم مؤرخن ۽ علمي روايتن ۾ سنڌ کي علم، حڪمت ۽ فڪري سرگرمين جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. ابن صبيعه سان منسوب بيانن ۾ سنڌين وٽ علم ۽ حڪمت جي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابو معشر]] سان منسوب روايتن ۾ سنڌين جي فلسفي، حڪمت ۽ علم سان دلچسپي بيان ڪئي وئي آهي. ''اخبار الحڪماءِ'' جي حوالي سان پڻ سنڌ کي علم ۽ حڪمت سان لاڳاپيل خطي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref> اهڙين روايتن ۾ سنڌ جي علمي اثر بابت وسيع دعوائون پڻ ملن ٿيون، پر انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي نتيجن بدران انهن ماخذن ۾ موجود تاريخي روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو. سنڌ جي وچئين دور جي علمي مرڪزن ۾ [[ٺٽو]] ۽ [[مڪلي]] خاص اهميت رکن ٿا. سنڌي تاريخ نگاريءَ جي ڪجهه ماخذن موجب، جنگين ۽ پرڏيهي حملن دوران ٺٽي ۽ ڀرپاسي جي درسگاهن ۽ ڪتب خانن کي نقصان پهتو، جنهن سان مقامي علمي ورثو متاثر ٿيو.<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref> === سنڌ ۽ بلوچستان بابت تاريخي نظريا === سنڌ ۽ موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي تاريخي، سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن بابت مختلف مؤرخن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. تاريخ جي مختلف دورن ۾ سنڌ، مڪران، قلات، لسٻيلو ۽ سيوي يا سبي مختلف سلطنتن، مقامي رياستن ۽ انتظامي وحدتن جو حصو رهيا آهن؛ تنهنڪري انهن علائقن جون سياسي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته بلوچ قبيلن جي مڪران ۽ بلوچستان ڏانهن لڏپلاڻ مختلف تاريخي مرحلن ۾ ٿي ۽ انهن کان اڳ خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت سميت مختلف آباديون رهنديون هيون.<ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ''تاريخ تمدن سنڌ'' ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي تاريخي لاڳاپن بابت وسيع تصور پيش ڪيو آهي. هن ڪجهه دورن جي حوالي سان بلوچستان ۽ خراسان کي ''اقليم سنڌ'' سان لاڳاپيل علائقن طور بيان ڪيو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref> اهڙيون تشريحون مخصوص تاريخ نگاريءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون ۽ مختلف تاريخي دورن جون سياسي يا جاگرافيائي حدون موجوده صوبائي سرحدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. بلوچ قوم جي اصل ۽ لڏپلاڻ بابت پڻ مختلف نظريا موجود آهن. احمد يار بلوچ سان منسوب بيان موجب بلوچن جي بلوچستان ڏانهن آمد مرحليوار ٿي ۽ سندن لڏپلاڻ کي حلب ۽ شام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref> صادق علي بلوچ زابلستان کي بلوچن جي قديم وطنن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref> موسيٰ خان جلال زئي بلوچن جي ڪرمان کان مڪران ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي جلال خان کي ان روايت سان ڳنڍيو آهي.<ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref> پيڪولين جي حوالي سان پڻ اها روايت بيان ڪئي وئي آهي ته ڪيترائي بلوچ پنهنجو نسلي سلسلو عربن سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب کي پنهنجي قديم وطنن مان هڪ سمجهن ٿا.<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> اهي بلوچ اصل بابت موجود ڪيترن روايتي ۽ تاريخ نگاريءَ وارن نظرين مان آهن ۽ انهن بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ڪامران اعظم جنجوعه جي بيان موجب بلوچن جي ابتدائي تاريخ بابت ڪجهه روايتون کين عربستان، دجله ۽ فرات جي ماٿرين، حلب ۽ ايران سان ڳنڍين ٿيون. هڪ روايت موجب، حلب کان ڪرمان ڏانهن لڏپلاڻ دوران بلوچ مختلف قبيلائي گروهن ۾ ورهايل هئا.<ref>ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48؛ ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref> موجوده بلوچستان ۾ [[مهرڳڙهه]] جهڙا انتهائي قديم آثار قديمه جا ماڳ پڻ واقع آهن، جيڪي ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي آبادين جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ [[مڪران]]، [[لسٻيلو]]، [[قلات]] ۽ [[سبي]] الڳ سياسي ۽ انتظامي سڃاڻپون رکندا رهيا. لسٻيلي ۽ قلات جي تاريخ ۾ سما، ڄام ۽ بروهي حڪمران گهراڻن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ ڪجهه انتظامي حدون تبديل ڪيون ويون. موجوده [[نصيرآباد ڊويزن]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي انتظامي وابستگي پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ڪجهه سنڌي ماخذن ۾ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي سميت علائقن جي سنڌ سان اڳوڻي انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} === قبل از تاريخي دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} سنڌو ماٿريءَ جي وسيع علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا قديم ترين آثار لڳ ڀڳ 7000 ق.م. جا ملن ٿا، جن مان [[مهرڳڙهه]] خاص اهميت رکي ٿو. مهرڳڙهه، جيڪو موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي ۽ مستقل آبادين مان هڪ شمار ٿئي ٿو ۽ اڳتي هلي وجود ۾ ايندڙ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي ثقافتي پس منظر سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref> === سنڌو تهذيب جو دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} [[فائل:IVC Map.png|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا اهم ماڳ]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|250px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جا آثار]] [[فائل:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|250px|ساڄو|موهن جي دڙي جي [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏي غسل خاني]] ۽ ڀرپاسي وارن آثارن جو منظر]] سنڌو ماٿري جي تهذيب، جنهن کي هڙاپائي تهذيب پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي وڏين قديم تهذيبن مان هڪ هئي. ان جي ترقيءَ جو سلسلو ڪيترن مرحلن مان گذريو، جڏهن ته ان جو پختو شهري مرحلو عام طور تقريباً 2600 ق.م. کان 1900 ق.م. تائين شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society'', Cambridge University Press, 2010.</ref> هن تهذيب جو دائرو موجوده [[سنڌ]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ اتر اولهه [[ڀارت]] جي وسيع علائقن تائين پکڙيل هو. سنڌو تهذيب جا اهم شهري مرڪز [[موهن جو دڙو]]، [[هڙاپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[راکي ڳڙهي]] ۽ [[گنويري والا]] هئا، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا ماڳ سنڌو تهذيب جي شهري ارتقا کان اڳ ۽ ان جي شروعاتي مرحلن جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective'', AltaMira Press.</ref> ==== شهري رٿابندي ==== سنڌو تهذيب پنهنجي منظم شهري رٿابنديءَ جي ڪري نمايان هئي. موهن جي دڙي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ رستا منظم نموني ترتيب ڏنل هئا، عمارتن ۾ پڪين ۽ ڪچين سرن جو استعمال ٿيندو هو ۽ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ پيچيده نظام موجود هو. ڪيترن گهرن ۾ کوهه، غسل جون جايون ۽ نالين سان ڳنڍيل نيڪاليءَ جون سهولتون پڻ موجود هيون.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref><ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> [[موهن جو دڙو]] هن تهذيب جي شهري منصوبابنديءَ جو سڀ کان نمايان مثال آهي. شهر کي مختلف شهري حصن ۾ ورهايو ويو هو ۽ ان جون عمارتون گهڻو ڪري سرن سان تعمير ٿيل هيون. شهر جون گهٽيون هڪ منظم ترتيب ۾ هڪ ٻئي کي ڪٽينديون هيون ۽ نيڪاليءَ جو نظام رهائشي عمارتن کي وڏين نالين سان ڳنڍيندو هو.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> موهن جي دڙي جو [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏو غسل خانو]] سنڌو تهذيب جي مشهور عمارتن مان هڪ آهي. اهو سرن سان ٺهيل هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض هو، جنهن کي پاڻي روڪڻ لاءِ خاص تعميراتي طريقن سان تيار ڪيو ويو هو. ان جي صحيح سماجي يا مذهبي استعمال بابت يقيني ڄاڻ موجود ناهي، پر آثار قديمه جي ماهرن ان کي شهر جي اهم عوامي عمارتن مان شمار ڪيو آهي.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref> ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌو تهذيب جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال، دستڪاري ۽ واپار تي هو. ڪڻڪ، جَوَ ۽ ٻيا فصل پوکيا ويندا هئا، جڏهن ته ڪپهه جي استعمال جا پڻ قديم ثبوت مليا آهن. سنڌو تهذيب جا واپاري لاڳاپا [[ميسوپوٽيميا]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين علائقن سان قائم هئا. آثار قديمه مان ملندڙ مهرون، تور جا معياري وٽ، قيمتي پٿر ۽ ٻيون شيون انهن واپاري رابطن جي شاهدي ڏين ٿيون.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> ==== فن ۽ دستڪاري ==== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل مشهور پٿر جو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو]] سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڌاتوڪاري، ٺڪر جي ٿانون، زيورن، مهرن، پٿر جي ڪاريگري ۽ مجسما سازيءَ ۾ مهارت رکندا هئا. موهن جي دڙي مان مليل ڪانسي جي ننڍڙي عورتاڻي مورتي، جيڪا عام طور ”ناچڻي“ جي نالي سان مشهور آهي، ۽ پٿر جو مشهور مرداڻو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو، هن تهذيب جي فن جا مشهور مثال آهن. انهن روايتي نالن مان انهن شخصيتن جي حقيقي سماجي حيثيت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌو لکت ==== [[فائل:Shiva Pashupati.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل سنڌو تهذيب جي مهر، جنهن تي [[سنڌو لکت]] جون نشانيون موجود آهن]] سنڌو تهذيب جي ماڻهن هڪ نشانين تي ٻڌل [[سنڌو لکت|لکت جو نظام]] استعمال ڪيو. هي لکت مهرن، ننڍين تختين، ٿانون ۽ ٻين شين تي ملي آهي. ان ۾ سوين مختلف نشانيون سڃاتيون ويون آهن، پر اڄ تائين ان کي حتمي طور پڙهڻ يا سمجهڻ ممڪن نه ٿي سگهيو آهي.<ref>Parpola, Asko, ''Deciphering the Indus Script''.</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script.</ref> سنڌو لکت اڃا تائين اڻ پڙهيل هئڻ سبب هن تهذيب جي سياسي نظام، حڪمرانن، ٻولي ۽ مذهبي عقيدن بابت ڄاڻ گهڻو ڪري آثار قديمه مان حاصل ٿيل مادي ثبوتن تي ٻڌل آهي. ==== آبادي ==== سنڌو تهذيب جي مجموعي آباديءَ بابت صحيح انگ موجود ناهي ۽ مختلف محققن جا اندازا مختلف آهن. آثار قديمه جي تحقيق مان ايترو واضح ٿئي ٿو ته پختي هڙاپائي دور ۾ ڪيترائي وڏا شهري مرڪز ۽ سوين ننڍيون آباديون موجود هيون.<ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', Chapter on Demography.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> موهن جو دڙو پنهنجي دور جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ هو ۽ ان جي آثارن جو علائقو سوين هيڪٽرن تائين پکڙيل آهي. ==== زوال ۽ شهري نظام جي تبديلي ==== تقريباً 1900 ق.م. کان پوءِ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي ۾ تدريجي زوال شروع ٿيو. وڏن شهرن جي اهميت گهٽجڻ لڳي، معياري مهرن ۽ وزنن جو استعمال گهٽ ٿيو، ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ تبديليون آيون ۽ آباديءَ جو هڪ حصو ننڍين آبادين ۽ ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو.<ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', AltaMira Press.</ref> هن تبديليءَ کي هاڻي عام طور ڪنهن هڪ اوچتي تباهي يا زلزلي جو نتيجو نه سمجهيو ويندو آهي. جديد تحقيق ۾ ڪمزور ٿيندڙ چوماسي، ڊگهن خشڪ دورن، درياهن جي وهڪرن ۽ رستن ۾ تبديلين، واپاري نظام جي تبديلي ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي عنصرن کي ممڪن سببن طور بحث هيٺ آندو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ انهن تبديلين جا اثر به مختلف وقتن ۽ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا.<ref>Edwin Bryant (2001). ''The Quest for the Origins of Vedic Culture''. pp. 159–60.</ref> شهري مرڪزن جي زوال باوجود سنڌو تهذيب جي آبادي مڪمل طور ختم نه ٿي. 1900 ق.م. کان پوءِ به ڪيترن علائقن ۾ مقامي ثقافتي روايتون جاري رهيون ۽ آبادي ننڍين ۽ وڌيڪ منتشر آبادين ڏانهن منتقل ٿي. ان ڪري آثار قديمه جي جديد تحقيق ۾ سنڌو تهذيب جي پڄاڻيءَ کي اوچتي ”تباهي“ بدران ڊگهي عرصي واري شهري، معاشي ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جي عمل طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. === ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور === {{Main|ويدڪ دور|سپت سنڌو|سنڌو-سئوويرا}} [[فائل:Rigveda MS2097.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[رگ ويد]] جي هڪ قلمي نسخي جا ورق؛ رگ ويد قديم سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل ندين جي ذڪر ڪندڙ شروعاتي ادبي ماخذن مان هڪ آهي]] [[فائل:Rohri.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو درياهه]] جي ڪناري تي موجود [[روهڙي]]؛ قديم روڙڪ يا رورڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ روهڙي واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي]] [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي پختي شهري مرحلي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ آبادين، معيشت ۽ مادي ثقافت ۾ تدريجي تبديليون آيون. ٻئي هزارين سال ق.م. جي پوئين حصي ۽ پهرين هزارين سال ق.م. جي شروعاتي صدين بابت ڄاڻ آثار قديمه سان گڏ [[ويد|ويدڪ]]، ٻڌ ۽ ٻين قديم ادبي روايتن مان پڻ ملي ٿي. هن دور ۾ سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي ۽ واپاري دنيا جو حصو رهيا. ==== سپت سنڌو ==== [[رگ ويد]] ۾ ''سپت سنڌو'' نالي هڪ جاگرافيائي اصطلاح ملي ٿو، جنهن جي لفظي معنيٰ عام طور ”ستن ندين وارو علائقو“ ڪئي وڃي ٿي. هي اصطلاح سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي درياهي خطي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. ويدڪ متنن ۾ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] کي هڪ اهم ۽ طاقتور درياهه طور بيان ڪيو ويو آهي. سپت سنڌو سان لاڳاپيل ندين جي قطعي فهرست بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ويدڪ نالن مان ''شتدرو'' کي عام طور [[ستلج درياهه|ستلج]]، ''پرشڻي'' کي [[راوي درياهه|راوي]]، ''اسڪني'' کي [[چناب درياهه|چناب]]، ''وتستا'' کي [[جهلم درياهه|جهلم]] ۽ ''وپاشا'' کي [[بياس درياهه|بياس]] سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌو پاڻ پڻ ويدڪ جاگرافيءَ جو مرڪزي درياهه هو. مختلف عالمن ستين نديءَ جي سڃاڻپ ۽ خود ''سپت سنڌو'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن هڪ مقرر ست-ندي فهرست تائين محدود ڪرڻ احتياط طلب آهي.<ref>Macdonell, Arthur Anthony; Keith, Arthur Berriedale, ''Vedic Index of Names and Subjects'', London, 1912.</ref><ref>Witzel, Michael, "Early Sanskritization: Origins and Development of the Kuru State", ''Electronic Journal of Vedic Studies'', 1995.</ref> ويدڪ ادب ۾ ''سنڌو'' لفظ درياهه جي نالي سان گڏ هڪ وسيع جاگرافيائي تصور طور پڻ استعمال ٿيو. پوئين ويدڪ ۽ قديم سنسڪرت ادب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين علائقن سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا]] ۽ ٻين سياسي ۽ قبائلي نالن جو ذڪر وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو. ==== سنڌو ۽ سئوويرا ==== پهرين هزارين سال ق.م. دوران هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا|سنڌو ۽ سئوويرا]] جو ذڪر پوئين ويدڪ، شروعاتي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]]، [[جين ڌرم|جين]] ۽ سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty'', University of Calcutta.</ref><ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> قديم ماخذن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ڪڏهن الڳ علائقن يا ماڻهن طور ۽ ڪڏهن گڏيل نالي ''سنڌو-سئوويرا'' سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> سنڌو-سئوويرا جو مرڪز هيٺين [[سنڌو ماٿري]] ۾ هو. تاريخي تحقيق موجب ''سنڌو'' جو علائقو سنڌو درياهه ۽ [[سليمان جبل|سليمان جبلن]] جي وچ واري حصي سان، جڏهن ته ''سئوويرا'' کي سنڌوءَ جي اوڀر ۽ هيٺين ماٿريءَ جي ڪجهه حصن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن حدن جي صحيح نوعيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي ۽ قديم ادبي جاگرافيءَ کي موجوده سياسي سرحدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India'', University of Calcutta.</ref> ==== روڙڪ ۽ واپار ==== [[روڙڪ]] (رورڪ يا رورُڪا) سئوويرا جو هڪ اهم قديم شهر ۽ روايتي طور ان جي گاديءَ جو هنڌ ڄاڻايو ويو آهي. ڪيترن محققن روڙڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ [[روهڙي]] واري علائقي سان سڃاتو آهي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref><ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India''.</ref> شروعاتي ٻڌ ادب ۾ روڙڪ کي هڪ اهم واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. سنڌو درياهه جي آبي رستن ۽ زميني واپاري راهن جي ڪري هيٺين سنڌو ماٿري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اولهه طرف ويندڙ واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> بعد جي ٻڌ ماخذن ۾ پڻ سئوويرا سان سامونڊي ۽ زميني واپار جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ اهميت ظاهر ڪن ٿا.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989.</ref> ==== مهاڀارت ۾ سنڌ ==== [[مهاڀارت]] ۾ ''سنڌو'' ۽ ''سئوويرا'' جو ڪيترن هنڌن تي گڏ ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت ۾ [[جئدرٿ]] کي سنڌو، سئوويرا ۽ شِوي ماڻهن يا علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جئدرٿ [[ڪورو سلطنت|ڪورو]] شهزادي دُشالا جو مڙس ۽ ڪوروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورون جو اتحادي هو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> [[فائل:India 500 BCE.jpg|thumb|250px|کاٻو|تقريباً 500 ق.م. ۾ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جنهن ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي اڀرندي سرحد ۽ سنڌو ماٿريءَ جا قديم علائقا ڏيکاريل آهن]] [[اسڪو پارپولا]] جي مطالعي موجب مهاڀارت ۾ سنڌو ۽ سئوويرا جا نالا اڪثر گڏ ''سنڌو-سئوويرا'' جي صورت ۾ اچن ٿا، جنهن مان ٻنهي علائقن ۽ ماڻهن جي ويجهن سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو اشارو ملي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> مهاڀارت جي جاگرافيائي بيانن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ''ڀارت ورش'' جي اتر اولهه وارن علائقن ۽ ماڻهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. مهاڀارت جو موجوده متن ڪيترين صدين دوران مرتب ٿيو؛ ان ڪري ان ۾ بيان ٿيل سياسي جاگرافيءَ کي سڌي طرح ڪنهن هڪ مخصوص تاريخي سال جي سياسي نقشي طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. جديد تحقيق مهاڀارت جي آخري تشڪيل کي تقريباً 400 ق.م. کان 400ع تائين هلندڙ هڪ ڊگهي ادبي عمل سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن [[هخامنشي سلطنت]] سنڌوءَ جي ڪجهه علائقن تائين پنهنجو اقتدار وڌايو ۽ ''[[هندوش]]'' نالي هڪ انتظامي علائقو فارسي سلطنت جي ماخذن ۾ ظاهر ٿيو. ان سان سنڌ جي تاريخ جو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسي دور]] شروع ٿيو. === هخامنشي فارسي دور === {{Main|هخامنشي سلطنت|هندوش}} [[فائل:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|300px|ساڄو|[[دارا اول]] جي دور ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جو وڌ ۾ وڌ ڦهلاءُ؛ سلطنت اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن تائين پکڙيل هئي]] [[فائل:Darius I the Great's inscription.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[دارا اول]] جي دور جا هخامنشي شاهي ڪتبا سلطنت جي تابع ملڪن بابت اهم بنيادي ماخذ آهن]] ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[سنڌو ماٿري]] جا ڪجهه علائقا [[هخامنشي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. [[دارا اول]] جي دور ۾، لڳ ڀڳ 518 ق.م. ڌاري، هخامنشين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو. قديم فارسي شاهي ڪتبن ۾ هن اوڀرئين علائقي جو نالو ''هندوش'' (Hinduš) ملي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن واڌ غالباً مرحليوار ٿي. [[بهستون ڪتبو|بهستون ڪتبي]] ۾ [[گنڌارا]] جو نالو موجود آهي، پر ''هندوش'' ان فهرست ۾ شامل ناهي؛ دارا جي پوئين ڪتبن ۾ هندوش جو نالو ظاهر ٿئي ٿو. ان بنياد تي ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته گنڌارا تي فارسي اقتدار سنڌوءَ جي هيٺين علائقن کان اڳ قائم ٿيو ۽ پوءِ دارا پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== دارا اول ۽ سنڌوءَ جي مهم ==== [[هيروڊوٽس]] موجب، دارا اول [[ڪاريانڊا جو اسڪائليڪس|اسڪائليڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سامونڊي مهم موڪلي، جنهن سنڌو درياهه کان سفر شروع ڪري سمنڊ وسيلي اولهه طرف علائقن جي جاچ ڪئي. هيروڊوٽس ان مهم کان پوءِ دارا طرفان ”هندستانين“ کي تابع ڪرڻ ۽ سمنڊ کي فارسي جهازن لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book IV, 44.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن مهم جي صحيح رستي ۽ مقصد بابت جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي، پر ان کي هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] ڏانهن سياسي ۽ سامونڊي واڌ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. دارا جي شاهي ڪتبن مان ''هندوش'' جي هخامنشي سلطنت سان وابستگيءَ جا سڌا ثبوت ملن ٿا. دارا جي نقش رستم واري ''ڊي اين اي'' ڪتبي ۽ ٻين شاهي ڪتبن ۾ هندوش کي سندس حڪمرانيءَ هيٺ ملڪن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=DARIUS iii. Darius I the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/darius-iii/}}</ref> ==== انتظام ۽ خراج ==== دارا اول هخامنشي سلطنت جي انتظامي ۽ محصولاتي نظام کي منظم ڪيو ۽ مختلف تابع علائقن کان مقرر خراج وصول ڪرڻ جو نظام قائم ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID TAXATION |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-taxation/}}</ref> هيروڊوٽس جي بيان موجب ”هندستاني“ سندس خراج واري نظام جي ويهين ضلعي ۾ شامل هئا ۽ سون جي مٽيءَ جي صورت ۾ 360 ٽيلنٽ ساليانو خراج ادا ڪندا هئا، جيڪو سندس بيان ڪيل سلطنت جي خراجن مان سڀ کان وڏو هو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book III, 94–95.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> بهرحال، هيروڊوٽس جا انگ ۽ سندس انتظامي ورهاست جديد تحقيق ۾ بحث هيٺ آهن؛ تنهنڪري هن ”ويهين ضلعي“ کي سڌي طرح هخامنشي سلطنت جي ويهين ''ساتراپي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> [[سوسا]] ۾ دارا جي محل جي تعمير بابت شاهي ڪتبي ۾ پڻ هندوش جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب محل جي تعمير لاءِ استعمال ڪيل [[عاج]] هندوش سميت اوڀر وارن علائقن مان آندو ويو، جڏهن ته گنڌارا مان مخصوص ڪاٺ آندو ويو هو. اهڙا ثبوت سنڌو ماٿري ۽ سلطنت جي مرڪزي علائقن جي وچ ۾ سامان ۽ وسيلن جي منتقليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ جا سپاهي ==== [[فائل:Apadana Palace Indians.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي نقش نگاريءَ ۾ ڏيکاريل هندوش جو وفد، جيڪو [[هخامنشي سلطنت]] جي اوڀرئين علائقن جي نمائندگي ڪري ٿو]] هخامنشي فوج ۾ سلطنت جي مختلف تابع قومن ۽ علائقن جا فوجي دستا شامل ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ARMY i. Pre-Islamic Iran |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/}}</ref> هيروڊوٽس موجب، [[خشايارشا اول]] جي 480 ق.م. واري يوناني مهم دوران سندس لشڪر ۾ هندستاني فوجي دستا پڻ شامل هئا. هو انهن سپاهين کي ڪپهه جي پوشاڪ، ڪمند مان ٺهيل ڪمانن ۽ لوهه جي نوڪن وارن تيرن سان هٿياربند بيان ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII, 65–66.</ref> انهن ”هندستاني“ دستن ۾ ڪيترا سپاهي خاص طور موجوده سنڌ مان هئا، اهو قديم ماخذن مان يقيني طور طئي نٿو ڪري سگهجي؛ تنهنڪري انهن سڀني کي سڌو سنئون ”سنڌي سپاهي“ قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سميت ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذن ۾ هخامنشي فوج سان سنڌي سپاهين ۽ جنگي هاٿين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="سيلاني">ڪتاب: ''سنڌ گهمندڙ سيلاني''، سنڌي ادبي بورڊ.</ref> البت، [[خشايارشا اول]] جي يونان تي 480 ق.م. واري حملي ۾ سنڌ مان آندل جنگي هاٿين جي استعمال جو واضح ثبوت هيروڊوٽس جي بيان مان نٿو ملي. ان ڪري اهڙي دعويٰ کي يقيني تاريخي واقعي بدران پوئين تاريخ نگاريءَ ۾ موجود روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII.</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> ==== فارسي اثر ==== هخامنشي اقتدار سنڌو ماٿريءَ کي هڪ اهڙي سلطنتي نظام سان ڳنڍيو، جيڪو اولهه ۾ [[اناطوليا]] ۽ [[مصر]] کان وٺي اوڀر ۾ سنڌوءَ تائين پکڙيل هو. [[پرسيپولس]] مان مليل انتظامي تختين ۾ گنڌارا، هندستان ۽ اراخوسيا سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ شاهي عملدارن جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سلطنت جي مرڪز ۽ اوڀرئين علائقن جي وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ جو ثبوت ڏين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[فائل:The Apadana Staircase with the Procession of the Vassals (4686171639).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش نگاري؛ هتي [[هخامنشي سلطنت]] جي مختلف تابع علائقن جا وفد ڏيکاريل آهن]] هخامنشي دور کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ فارسي انتظامي ۽ ثقافتي اثرن جي هڪ اهم مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. [[آرامي ٻولي]] هخامنشي سلطنت ۾ وڏي پيماني تي انتظامي رابطي لاءِ استعمال ٿيندي هئي، ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي استعمال کي بعد ۾ [[خروشٺي لکت]] جي ارتقا جي تاريخي پس منظر سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>Salomon, Richard, ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages'', Oxford University Press, 1998.</ref> ==== هخامنشي اقتدار جي پڄاڻي ==== سنڌو ماٿريءَ تي هخامنشي اقتدار جي صحيح مدت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. جي فارسي ۽ يوناني ماخذن مان اوڀرئين علائقن سان هخامنشي لاڳاپن جو ذڪر جاري رهي ٿو. [[دارا ٽيون|دارا ٽئين]] جي فوج ۾ پڻ هندستاني فوجي دستن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هخامنشي سلطنت جا سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن سان سياسي يا فوجي لاڳاپا برقرار هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[سڪندر اعظم]] جي 327–325 ق.م. واري سنڌو ماٿريءَ جي مهم وقت هخامنشي شاهي انتظام جو سڌو وجود نظر نٿو اچي. ان وقت سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمران ۽ سياسي وحدتون موجود هيون. اهڙيءَ ريت سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هخامنشي دور کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[مقدوني سلطنت|مقدوني]] اثر جو مرحلو شروع ٿيو. === يوناني ۽ سلوقي دور === {{Main|سڪندر اعظم|سڪندر اعظم جي هندستاني مهم|سلوقي سلطنت}} [[فائل:Alexander's expedition down the Hydaspes and the Indus to the Indian Ocean. Fleuron T142758-2.png|thumb|300px|ساڄو|[[سڪندر اعظم]] جي هائيڊاسپس کان [[سنڌو درياهه]] وسيلي سمنڊ تائين مهم جو تاريخي نقشو]] چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[سڪندر اعظم]] 330 ق.م. ڌاري هخامنشي سلطنت جي مرڪزي علائقن تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اوڀر طرف پنهنجي فوجي مهم جاري رکي ۽ 327–326 ق.م. ۾ [[هندوڪش]] پار ڪري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Books IV–V.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Alexander the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سڪندر جي پيش قدمي ==== 326 ق.م. ۾ سڪندر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي. [[ٽيڪسيلا]] جي حڪمران [[امڀي]] سڪندر سان اتحاد ڪيو، جڏهن ته [[پورس]] سندس مزاحمت ڪئي. ساڳئي سال [[جهلم درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيڊاسپس چيو ويو آهي، جي ڪناري تي [[هائيڊاسپس جي جنگ]] لڳي. سڪندر پورس کي شڪست ڏني، پر پوءِ کيس سندس علائقي جو حڪمران برقرار رکيو ۽ سندس اختيار هيٺ وڌيڪ علائقا پڻ ڏنا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V.</ref><ref>Curtius Rufus, ''Histories of Alexander the Great'', Book VIII.</ref> [[فائل:Porus alexander coin.png|thumb|190px|کاٻو|سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيل چانديءَ جو سڪو؛ هڪ پاسي گهوڙي سوار ۽ هاٿي تي ويٺل جنگجو ڏيکاريل آهن]] هائيڊاسپس جي جنگ سان لاڳاپيل هڪ مشهور چانديءَ جو سڪو، جيڪو سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيو ويو، روايتي طور سڪندر ۽ پورس جي جنگ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڪي جي هڪ پاسي گهوڙي سوار کي هاٿي تي سوار ٻن شخصن ڏانهن حملو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>Holt, Frank L., ''Alexander the Great and the Mystery of the Elephant Medallions'', University of California Press, 2003.</ref> سڪندر اڳتي [[بياس درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيفاسس چيو ويو آهي، تائين پهتو. هتي سندس فوجين وڌيڪ اوڀر طرف وڌڻ کان انڪار ڪيو. نتيجي ۾ سڪندر واپس موٽيو ۽ سندس فوج سنڌو درياهه جي نظام وسيلي ڏکڻ طرف رواني ٿي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V, 25–29.</ref> ==== سنڌ ۾ سڪندر جي مهم ==== 325 ق.م. ۾ سڪندر سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌندي موجوده سنڌ جي علائقن ۾ داخل ٿيو. يوناني ماخذن ۾ هن وقت هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترن مقامي حڪمرانن ۽ سياسي وحدتن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ [[ميوسيڪانس]]، [[آڪسيڪانس]] ۽ [[سامبس]] سان منسوب علائقا شامل هئا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 15–17.</ref> انهن مقامي حڪمرانن مان ڪن سڪندر جي بالادستي قبول ڪئي، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي. سڪندر انهن علائقن ۾ پنهنجي انتظامي اختيار کي قائم ڪرڻ لاءِ مقامي حڪمرانن ۽ مقدوني عملدارن کي مقرر يا بحال ڪيو. هخامنشي انتظامي روايت جي اثر هيٺ انهن علائقن لاءِ يوناني ماخذن ۾ ''ساتراپي'' ۽ ''ساتراپ'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب، سنڌ جي هن حصي ۾ ميوسيڪانس، سامبس ۽ آڪسيڪانس جهڙا مقامي حڪمران موجود هئا. سڪندر سامبس کي به هڪ انتظامي عهدي تي مقرر ڪيو، جڏهن ته پوءِ [[ايجينور جو پيٿون]] کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن جو ساتراپ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> يوناني ماخذن ۾ ''سنڊيمانا'' نالي هڪ شهر جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن کي سامبس جي گاديءَ جو هنڌ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 16.</ref> هن شهر جي صحيح موجوده سڃاڻپ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. ==== سنڌوءَ کان عربي سمنڊ تائين ==== سڪندر جي مهم جو هڪ اهم مقصد سنڌو درياهه کان سمنڊ تائين زميني ۽ سامونڊي رستن جي جاچ پڻ هو. سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تائين پهچڻ کان پوءِ سندس فوج ۽ بحري ٻيڙو درياهه جي ڊيلٽا ڏانهن وڌيا. يوناني ماخذن ۾ [[پٽالا]] نالي شهر ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 17–20.</ref> سڪندر پٽالا واري علائقي ۾ بندرگاهن ۽ سامونڊي رستن جي جاچ ڪرائي. پوءِ سندس بحري ٻيڙي کي [[نيارڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ کان [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] وسيلي اولهه طرف موڪليو ويو. نيارڪس جي سفر جو احوال [[آريان]] جي ''انڊيڪا'' ۾ محفوظ آهي.<ref>Arrian, ''Indica'', 18–42.</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان [[گيدروسيا]]، يعني موجوده [[مڪران]]، مان خشڪيءَ رستي اولهه طرف روانو ٿيو. هي سفر سندس مهم جي سڀ کان ڏکين مرحلن مان هڪ ثابت ٿيو ۽ فوج کي پاڻي ۽ خوراڪ جي کوٽ سبب وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 23–27.</ref> ==== سڪندر کان پوءِ ==== [[سڪندر اعظم]] 323 ق.م. ۾ [[بابل]] ۾ وفات ڪئي. سندس موت کان پوءِ سندس وسيع سلطنت لاءِ سندس جرنيلن، جن کي [[ديادوخي]] چيو وڃي ٿو، وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد شروع ٿي. سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر طرفان قائم ڪيل مقدوني انتظام پڻ گهڻو عرصو مستحڪم نه رهي سگهيو. سڪندر سنڌوءَ جي هيٺين علائقن ۾ [[ايجينور جو پيٿون]] سميت مقدوني عملدار مقرر ڪيا هئا، پر سڪندر جي وفات کان پوءِ علائقي تي مقدوني اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI.</ref><ref>Heckel, Waldemar, ''Who's Who in the Age of Alexander the Great'', Blackwell, 2006.</ref> ان ئي دور ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ طاقت حاصل ڪري [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي. قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته چندرگپت سڪندر جي جانشينن جي قبضي هيٺ رهيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پڻ پنهنجو اقتدار وڌايو. ==== سلوقس ۽ چندرگپت ==== [[فائل:Seleuco I Nicatore.JPG|thumb|180px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جو مجسمو؛ هو [[سلوقي سلطنت]] جو باني هو]] [[فائل:SeleucosCoin.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جي دور جو سڪو]] سڪندر جي جانشينن مان [[سلوقس اول نيڪيٽر]] بابل، ايران ۽ وچ ايشيا جي وڏي حصي تي اقتدار قائم ڪري [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو. لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ سلوقس سنڌو ماٿريءَ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ڏانهن پنهنجي اقتدار کي ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت چندرگپت موريا جي طاقت قائم ٿي چڪي هئي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> سلوقس ۽ چندرگپت وچ ۾ ٿيندڙ تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن هڪ معاهدو ڪيو. قديم ماخذن موجب سلوقس پنهنجي اوڀرئين سرحد سان لاڳاپيل ڪجهه علائقا چندرگپت جي اختيار هيٺ اچڻ قبول ڪيا، جڏهن ته چندرگپت کيس 500 جنگي هاٿي ڏنا.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> انهن علائقن جي صحيح حدن بابت جديد عالمن ۾ بحث موجود آهي، تنهنڪري سنڌ جي هر حصي کي ڪنهن مقرر وقت تائين سڌي سلوقي حڪومت هيٺ قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. هن معاهدي کان پوءِ سلوقي ۽ موريا درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ڏکڻ ايشيا بابت ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا صرف بعد جي مصنفن وٽ محفوظ اقتباس موجود آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ٽين صدي ق.م. جي شروعات تائين سنڌو ماٿريءَ جو وڏو حصو [[موريا سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل ٿي چڪو هو، جنهن سان سنڌ جي قديم تاريخ ۾ [[موريا سلطنت|موريا دور]] جي شروعات ٿي. === موريا سلطنت جو دور === {{Main|موريا سلطنت}} [[فائل:Mauryas map.svg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 250 ق.م. ۾ [[موريا سلطنت]] جو نقشو؛ اولهه ۾ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[سڪندر اعظم]] جي وفات کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ مقدوني اقتدار گهڻو وقت مستحڪم نه رهي سگهيو. چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي ۽ اڳوڻن مقدوني قبضي هيٺ آيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو.<ref>Justin, ''Epitome of Pompeius Trogus'', Book XV.</ref><ref>Romila Thapar, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== چندرگپت موريا ۽ سلوقس ==== لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ [[سلوقس اول نيڪيٽر]] پنهنجي سلطنت کي اوڀر طرف وڌائيندي سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ چندرگپت موريا سان جنگ ڪئي. ان تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلوقس پنهنجي اوڀرئين علائقن تي دعويٰ جو هڪ حصو چندرگپت جي حق ۾ ڇڏي ڏنو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=SELEUCUS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/seleucus-kings/}}</ref> قديم ماخذن ۾ هن معاهدي هيٺ منتقل ٿيل علائقن جون صحيح سرحدون واضح ناهن، پر جديد تحقيق عام طور [[گنڌارا]] ۽ سنڌو ماٿريءَ کي چندرگپت جي اقتدار هيٺ آيل علائقن ۾ شمار ڪري ٿي. ڪجهه ماخذ [[پاروپاميسادي]]، [[اراخوسيا]] ۽ [[گيدروسيا]] جي ڪجهه حصن کي پڻ معاهدي سان ڳنڍين ٿا، جيتوڻيڪ انهن علائقن جي صحيح سياسي حيثيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iv. Political and Cultural Relations: Seleucid, Parthian, Sasanian Periods |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iv-relations/}}</ref> معاهدي جي نتيجي ۾ سلوقس کي 500 جنگي هاٿي مليا، جن بعد ۾ 301 ق.م. جي [[ايپسس جي جنگ]] ۾ سندس فوجي ڪاميابيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Demetrius'', 28.</ref> قديم ماخذن ۾ ٻنهي حڪمران گهراڻن وچ ۾ شاديءَ سان لاڳاپيل ٺاهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر ان جي صحيح نوعيت واضح ناهي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref> هن سياسي ٺاهه کان پوءِ موريا ۽ سلوقي سلطنتن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم رهيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا ڪجهه حصا بعد جي يوناني ۽ رومي مصنفن جي لکڻين ۾ محفوظ رهيا آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ==== موريا انتظام ==== موريا سلطنت قديم ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وسيع سياسي سلطنتن مان هڪ هئي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جڏهن ته [[ٽيڪسيلا]] اتر اولهه جي هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> سنڌو ماٿريءَ جي سلطنت ۾ شموليت سان سنڌ هڪ اهڙي وسيع سياسي ۽ واپاري نظام سان ڳنڍجي وئي، جيڪو اتر اولهه ۾ ايراني سرحدي علائقن کان وٺي [[گنگا]] جي ماٿري ۽ برصغير جي ٻين حصن تائين پکڙيل هو. سنڌو درياهه زميني ۽ آبي آمدرفت لاءِ هڪ اهم رستو هو، جنهن وسيلي اتر اولهه ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي علائقن وچ ۾ رابطا قائم هئا. چندرگپت کان پوءِ سندس پٽ [[بندوسار]] موريا تخت تي ويٺو. بندوسار جي حڪومت بابت معلومات نسبتاً محدود آهي، پر سندس دور ۾ موريا سلطنت جي وڏي حصي تي مرڪزي اقتدار برقرار رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== اشوڪ جو دور ==== [[فائل:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[اشوڪ]] جي دور جو هڪ يادگاري ٿنڀو؛ اشوڪ پنهنجي فرمانن کي پٿرن ۽ ٿنڀن تي اڪرايو]] بندوسار کان پوءِ [[اشوڪ]] لڳ ڀڳ 268 ق.م. ۾ موريا تخت تي ويٺو. سندس حڪومت موريا سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي دور آهي. اشوڪ جا پٿريلا ۽ ٿنڀي فرمان سندس سلطنت جي مختلف علائقن مان مليا آهن، جن ۾ سندس ''ڌم'' بابت پاليسي، حڪومتي اصول، مذهبي رواداري، سماجي ذميوارين ۽ جاندارن ڏانهن عدم تشدد بابت هدايتون شامل آهن.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> تقريباً 260 ق.م. ۾ [[ڪلنگا جنگ]] کان پوءِ اشوڪ جي حڪومتي پاليسيءَ ۾ نمايان تبديلي آئي. سندس تيرهين وڏي پٿريلي فرمان ۾ ڪلنگا جي جنگ سبب ٿيل انساني نقصان تي افسوس جو اظهار ۽ فوجي فتح بدران ''ڌم جي فتح'' کي ترجيح ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> اشوڪ پاڻ [[ٻڌ ڌرم]] جو پيروڪار بڻيو ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ ٻڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڦهلاءَ کي اهم هٿي ملي. تنهن هوندي به سندس ''ڌم'' کي صرف ٻڌ مذهبي عقيدن جو سرڪاري نفاذ سمجهڻ درست ناهي؛ اشوڪ جي فرمانن ۾ مختلف مذهبي گروهن جي عزت، سماجي ذميواري، والدين ۽ بزرگن جي احترام ۽ جاندارن سان مناسب سلوڪ تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> ==== اتر اولهه ۾ اشوڪ جا فرمان ==== [[فائل:Ashoka Rock Edicts Shahbazgarhi by Nisar.JPG|thumb|250px|ساڄو|[[شاهباز ڳڙهي]] ۾ [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪ جا پٿريلا فرمان]]؛ اهي [[خروشٺي لکت]] ۾ لکيل موريا دور جي اهم لکتن مان آهن]] موريا سلطنت جي اتر اولهه وارن علائقن مان اشوڪ جي حڪمرانيءَ جا اهم لکت وارا ثبوت مليا آهن. موجوده [[خيبر پختونخواهه]] جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] مان اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان مليا آهن، جيڪي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] سان لکيل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM i. In Pre-Islamic Times |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-i/}}</ref> وڌيڪ اولهه ۾ [[قنڌار]] مان اشوڪ جا [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[آرامي ٻولي|آرامي]] ٻولين ۾ فرمان پڻ مليا آهن. انهن فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا سلطنت جي اتر اولهه واري سرحدي علائقي ۾ مختلف ٻولين ۽ ثقافتن جا ماڻهو آباد هئا ۽ شاهي پيغام مقامي آباديءَ جي ٻولين ۽ لکتن مطابق جاري ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> سنڌ مان هن وقت تائين اشوڪ جو اهڙو مشهور محفوظ شاهي فرمان معلوم نه ٿيو آهي، جيڪو شاهباز ڳڙهي، مانسهره يا قنڌار جي فرمانن جي برابر هجي. ان ڪري سنڌ اندر اشوڪ جي انتظام ۽ ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ بابت معلومات گهڻو ڪري وسيع موريا سياسي ۽ آثار قديمه واري پس منظر مان اخذ ڪئي وڃي ٿي. ==== ٻڌ ڌرم ==== اشوڪ جي سرپرستيءَ سان [[ٻڌ ڌرم]] جي واڌ ويجهه کي وڏي هٿي ملي. ٻڌ روايتن موجب سندس دور ۾ مختلف علائقن ڏانهن مذهبي مبلغ موڪليا ويا، جڏهن ته سندس پنهنجا فرمان پڻ سلطنت جي سرحدن کان ٻاهر رهندڙ يونانين، ڪمبوجن ۽ ٻين ماڻهن جو ذڪر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM iv. Buddhist Sites in Afghanistan and Central Asia |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-iv/}}</ref> سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي پيماني تي آثار قديمه واري موجودگي خاص طور بعد جي صدين ۾ واضح ٿئي ٿي. [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ [[ڪاهو جو دڙو]] جهڙا ٻڌ آثار سنڌ ۾ ٻڌ روايت جي ڊگهي تاريخ جا ثبوت آهن؛ البت انهن بعد وارن ماڳن کي سڌي طرح اشوڪ جي حڪومت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ آثار قديمه جا ثبوت گهربل آهن. ==== موريا سلطنت جو زوال ==== اشوڪ جي وفات، جيڪا عام طور 232 ق.م. جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وڃي ٿي، کان پوءِ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. سندس جانشين وسيع سلطنت تي ساڳيو مرڪزي ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ مختلف علائقا مرڪزي اقتدار کان پري ٿيڻ لڳا.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> تقريباً 185 ق.م. ۾ موريا خاندان جي آخري حڪمران [[برهدرتھ موريا]] کي سندس فوجي سپهه سالار [[پشيمتر شونگ]] قتل ڪري ڇڏيو. پشيمتر ان کان پوءِ [[شونگ سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن سان موريا خاندان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Shunga dynasty |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref>Thapar, Romila, ''The Mauryas Revisited'', K.P. Bagchi.</ref><ref>Majumdar, R. C., ''Ancient India''.</ref> شونگن جي سياسي طاقت بنيادي طور اتر ۽ وچ هندستان جي ڪجهه حصن تائين محدود رهي. سنڌ ۽ اتر اولهه وارا علائقا ان دوران مختلف سياسي تبديلين مان گذريا ۽ ٻي صدي ق.م. ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت|يوناني-باختري]] ۽ پوءِ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] قوتن جي اوڀر طرف توسيع هن خطي جي سياسي تاريخ ۾ نئون مرحلو آندو. === هند-يوناني ۽ يوناني-باختري دور === {{Main|هند-يوناني بادشاهت|يوناني-باختري بادشاهت}} [[فائل:IndoGreekMap.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[هند-يوناني بادشاهت]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] [[فائل:Coin of Demetrius I of Bactria.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ڊيميٽريوس اول]] جو سڪو؛ سندس دور ۾ يوناني-باختري اقتدار هندوڪش جي ڏکڻ طرف وڌيو]] [[موريا سلطنت]] جي زوال کان اڳ ئي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت]] جي توسيع شروع ٿي چڪي هئي. باختر ۾ يوناني حڪمرانن ٽين صدي ق.م. جي وچ ڌاري [[سلوقي سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪئي هئي. ٻي صدي ق.م. جي شروعات ۾ يوناني-باختري حڪمران [[ڊيميٽريوس اول]] هندوڪش پار ڪري ڏکڻ طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو. هن توسيع سان [[گنڌارا]]، [[ٽيڪسيلا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا ٻيا علائقا يوناني حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ آيا.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques: Catalogue Raisonné'', Bibliothèque Nationale, Paris, 1991.</ref><ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> هندوڪش جي اتر ۾ رهندڙ يوناني حڪمرانن لاءِ عام طور ''يوناني-باختري''، جڏهن ته هندوڪش جي ڏکڻ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي حڪومت ڪندڙ سندن شاخن لاءِ ''هند-يوناني'' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو. ٻنهي سياسي روايتن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق هو، پر انهن کي هڪ ئي مسلسل بادشاهت سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڊيميٽريوس اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== [[ڊيميٽريوس اول]] ٻي صدي ق.م. جي شروعات جو هڪ اهم يوناني-باختري حڪمران هو. سندس سڪن تي هاٿيءَ جي کل جهڙو مٿو ڍڪڻ ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي عام طور سندس ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل فتوحات جي علامت طور تعبير ڪيو ويو آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> [[فائل:Demetrius Greek Invasion of India.png|thumb|250px|ساڄو|[[ڊيميٽريوس اول]] سان منسوب هند-يوناني توسيع جو نقشو]] ڊيميٽريوس جي فتوحات جي صحيح حدن بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. قديم ادبي ماخذ محدود آهن ۽ هن دور جي سياسي تاريخ جو وڏو حصو [[سڪو|سڪن]]، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي بنياد تي ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ان ڪري ڊيميٽريوس طرفان موجوده سنڌ جي مڪمل فتح کي يقيني تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. ==== اپولوڊوٽس اول ۽ سنڌو ماٿري ==== [[اپولوڊوٽس اول]] شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن مان هڪ هو ۽ سندس سڪا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي مليا آهن. سندس سڪن تي هڪ پاسي يوناني ۽ ٻئي پاسي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] استعمال ڪئي وئي. اهڙي ٻه-ٻوليائي سڪي سازي هند-يوناني حڪمرانن جي مقامي سياسي ۽ معاشي ماحول سان موافقت جو هڪ اهم مثال آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> اپولوڊوٽس اول جي اقتدار جي جاگرافيائي حدن بابت پڻ بحث موجود آهي. سڪن جي ورڇ ۽ بعد جي ڪلاسيڪي جاگرافيائي روايتن جي بنياد تي ڪجهه محقق سندس اقتدار يا اثر کي ڏکڻ طرف سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل واپاري علائقن تائين پهتل سمجهن ٿا.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> بهرحال، سنڌ جي مختلف حصن تي هند-يوناني سياسي ڪنٽرول جي نوعيت ۽ مدت بابت ثبوت اڻپورا آهن. قديم يوناني ۽ رومي جاگرافيائي روايتن ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ماخذن ۽ سڪن جي شاهديءَ کي گڏ ڪري ڪجهه مؤرخن هند-يوناني سياسي ۽ تجارتي اثر کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ تائين پهتل قرار ڏنو آهي، پر ان کي سڄي سنڌ تي هڪجهڙي ۽ مسلسل حڪومت سمجهڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ==== سڪا ۽ ثقافتي ميلاپ ==== [[فائل:Map of the Indo-Greeks.png|thumb|300px|کاٻو|هند-يوناني حڪمرانن ۽ سندن سياسي اثر سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] هند-يوناني تاريخ جي مطالعي لاءِ سڪا سڀ کان اهم ماخذن مان آهن. ڪيترن حڪمرانن جا لکيل تاريخي احوال محفوظ نه رهيا آهن، تنهنڪري سندن حڪومتن جي ترتيب، حدن ۽ باهمي لاڳاپن کي سڪن جي ذخيرن، هڪ ٻئي مٿان ٻيهر ڇاپيل سڪن، سڪي سازيءَ جي نشانين ۽ انهن جي جاگرافيائي ورڇ جي مدد سان ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن [[اگٿوڪليس]]، [[پينٽيليون]] ۽ اپولوڊوٽس اول جي سڪن ۾ يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نمايان آهي. خاص طور ٻه-ٻوليائي سڪن تي سامهون يوناني لکت ۽ پٺيان پراڪرت ٻوليءَ جي خروشٺي لکت استعمال ٿيندي هئي. هند-يوناني علائقن ۾ مقامي وزن جي معيار مطابق سڪا پڻ جاري ڪيا ويا، جيڪي مقامي واپار ۽ آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> انهن سڪن تي يوناني ديوتائن ۽ بادشاهن جي تصويرن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين مقامي علامتن جو استعمال به ملي ٿو. هي سڪي سازي هيليني ۽ ڏکڻ ايشيائي فني، لساني ۽ مذهبي روايتن جي رابطي جو اهم آثار قديمه وارو ثبوت آهي. ==== ميناندر اول ==== [[ميناندر اول]]، جنهن کي ٻڌ روايت ۾ ''ملندا'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هند-يوناني حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس حڪومت عام طور لڳ ڀڳ 165 کان 130 ق.م. جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ميناندر جي سڪن جو وڏو تعداد ۽ انهن جي وسيع جاگرافيائي ورڇ سندس حڪومت جي سياسي ۽ معاشي اهميت ظاهر ڪري ٿي. هند-يوناني حڪمرانن مان ميناندر کي قديم ڏکڻ ايشيائي ادب ۾ پڻ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ٻڌ ڪتاب ''[[ملندا پنه]]'' ۾ بادشاهه ملندا ۽ ٻڌ راهب [[ناگسينا]] جي وچ ۾ فلسفيانه سوالن ۽ جوابن جو احوال ڏنو ويو آهي. ملندا کي عام طور ميناندر اول سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪتاب ۾ ٻڌ فلسفي، نفس، سڃاڻپ، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نروان بابت بحث شامل آهن. بهرحال، ''ملندا پنه'' کي ميناندر جي حڪومت جو همعصر سياسي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ بدران هڪ بعد ۾ مرتب ٿيل ٻڌ فلسفيانه متن طور ڏٺو وڃي ٿو. ميناندر جي سلطنت جي صحيح سرحدن بابت اختلاف موجود آهي. سندس سڪن جي وڏي ورڇ مان پنجاب، گنڌارا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سندس وسيع اثر ظاهر ٿئي ٿو، پر سنڌ جي سموري علائقي تي سندس سڌي حڪومت جو قطعي ثبوت موجود ناهي.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ==== باختر ۾ يوناني اقتدار جو خاتمو ==== ميناندر جي دور سان لڳ ڀڳ ساڳئي وقت [[يوڪريٽيڊس اول]] باختر ۾ هڪ طاقتور يوناني حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت دوران باختر ۽ هند-يوناني علائقن جي مختلف يوناني حڪمران گهراڻن وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> [[هيليوڪليس اول]]، جيڪو لڳ ڀڳ 145 کان 130 ق.م. تائين حڪومت ڪندو رهيو، باختر جو آخري اهم يوناني حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ٻي صدي ق.م. جي وچ ڌاري ۽ پڇاڙيءَ ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[يوئچي]] ۽ ٻين خانه بدوش گروهن جي دٻاءَ هيٺ يوناني-باختري اقتدار ختم ٿيڻ لڳو. لڳ ڀڳ 130 ق.م. تائين باختر ۾ يوناني سياسي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> باختر ۾ يوناني حڪومت جي خاتمي باوجود هندوڪش جي ڏکڻ ۾ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] حڪمرانن جي حڪومت جاري رهي. مختلف هند-يوناني خاندانن پنجاب ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي حصن تي پهرين صدي ق.م. تائين حڪومت ڪئي، جڏهن ته [[هند-سٿي]] يا [[سڪا]] حڪمرانن جي توسيع سان سندن سياسي طاقت آهستي آهستي محدود ٿيندي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> === هند-سٿي دور === {{Main|هند-سٿي|سڪا}} [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|ساڄو|[[هند-سٿي]] حڪمرانن سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو؛ سنڌو ماٿري، گنڌارا، پنجاب ۽ اولهه هندستان جا علائقا ڏيکاريل آهن]] ٻي ۽ پهرين صدي ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[سڪا]] يا سٿي قبيلن اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. قديم فارسي ماخذن ۾ انهن خانه بدوش ايراني قبيلن لاءِ ''سڪا''، جڏهن ته يوناني ماخذن ۾ ''سٿين'' جو نالو استعمال ٿيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ حڪومت ڪندڙ انهن سڪا حڪمرانن ۽ سندن خاندانن کي عام طور ''هند-سٿي'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> هند-سٿين جي آمد ڪنهن هڪ حملي يا هڪ ئي وقت ٿيل فتح جو نتيجو نه هئي، پر وچ ايشيا ۾ ڪيترين خانه بدوش قومن جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هڪ ڊگهو عمل هو. چيني تاريخي ماخذن موجب [[يوئچي]] جي اولهه طرف لڏپلاڻ سان سڪا گروهن تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کان پوءِ انهن مان ڪجهه گروهه ڏکڻ طرف منتقل ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== سڪا قبيلن جي ڏکڻ طرف لڏپلاڻ ==== سڪا قبيلن جون مختلف شاخون مختلف رستن وسيلي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيون. انهن مان ڪجهه پامير ۽ قراقرم جي جبلن مان گذري [[گلگت]]، ڪشمير ۽ گنڌارا ڏانهن پهتا، جڏهن ته ٻين گروهن جو تعلق [[سيستان]] سان رهيو. سيستان جو نالو پڻ تاريخي طور ''سڪستان''، يعني ”سڪن جي ملڪ“ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> [[مائوس]] جي دور سان لاڳاپيل ڪتبا چلاس ۽ گلگت واري علائقي مان پڻ مليا آهن، جيڪي سڪا حڪمرانن جي هن اترئين رستي سان آمد جا آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> ==== مائوس ==== [[فائل:Drachma of Maues LACMA M.84.110.7 (1 of 2).jpg|thumb|220px|کاٻو|[[مائوس]] جي دور جو چانديءَ جو درهم، لاس اينجلس ڪائونٽي ميوزيم آف آرٽ جي مجموعي مان]] [[مائوس]]، جنهن جو نالو سڪن ۽ ڪتبن ۾ ''موگا'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، ڏکڻ ايشيا جو پهريون اهم هند-سٿي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. سندس حڪومت جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر جديد تحقيق عام طور کيس تقريباً 120 کان 85 ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> لڳ ڀڳ 85 ق.م. ڌاري مائوس [[ٽيڪسيلا]] تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ لاءِ ”بادشاهن جو وڏو بادشاهه“ جهڙو لقب استعمال ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> سندس اقتدار [[گنڌارا]]، هزاره ۽ ڪشمير جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هو، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ هند-يوناني حڪمران به ساڳئي وقت موجود رهيا. ان ڪري هند-سٿين جي اڀار سان سموري هند-يوناني حڪومت هڪ ئي وقت ختم نه ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> مائوس جي سڪن مان يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. ڪيترن سڪن تي [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] گڏ استعمال ٿيل آهي. سڪن تي يوناني ديوتائن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي نشانين جو استعمال پڻ ملي ٿو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History'', Classical Numismatic Group.</ref> ==== سنڌ ۾ هند-سٿي اثر ==== هند-سٿي تاريخ ۾ سنڌو ماٿريءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هند-سٿي حڪمرانن جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين جو دائرو وقت سان گڏ گنڌارا ۽ پنجاب کان سنڌوءَ جي وچين ۽ هيٺين علائقن ڏانهن وڌيو. [[ازيس اول]] سان لاڳاپيل سڪا ٽيڪسيلا، پشڪلاوتي ۽ ''وچين سنڌو واري صوبي'' جي ٽن اهم سڪي سازيءَ جي مرڪزن سان ڳنڍيا ويا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> سنڌ ۾ هند-سٿي اقتدار جي صحيح شروعات، سياسي حدن ۽ مختلف حڪمرانن جي حڪومت بابت معلومات اڻپوري آهي. ان دور جي تاريخ گهڻو ڪري سڪن، ڪتبن ۽ بعد جي يوناني ۽ رومي جاگرافيائي ماخذن جي بنياد تي ٻيهر جوڙي وئي آهي. تنهنڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪنهن هڪ هند-سٿي حڪمران جي مسلسل مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|کاٻو|هند-سٿين جي سياسي توسيع سان لاڳاپيل اهم مرڪز؛ نقشي ۾ سنڌوءَ جي هيٺين علائقي ۾ ''ميناگرا'' پڻ ڏيکاريل آهي]] قديم يوناني-رومي ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ واري علائقي کي ''سٿيا'' سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ''[[ميناگرا]]'' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو. ان شهر جي صحيح آثار قديمه واري سڃاڻپ اڃا يقيني ناهي، پر ان بيان مان پهرين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ هيٺين سنڌو ماٿريءَ ۽ سڪا سياسي موجودگيءَ جي وچ ۾ تعلق جو اشارو ملي ٿو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ [[عربي سمنڊ]] تائين رسائي سبب هيٺين سنڌ ڊگهي فاصلي واري واپار لاءِ اهم هئي. سنڌوءَ جي آبي رستي وسيلي اتر اولهه جا علائقا سامونڊي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا. ==== ازيس ۽ هند-يوناني اقتدار جو زوال ==== [[ازيس اول]] هند-سٿي تاريخ جي اهم حڪمرانن مان هڪ هو. لڳ ڀڳ پهرين صدي ق.م. جي وچ ڌاري هن مغربي پنجاب ۽ گنڌارا جي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. سندس هٿان [[هپوسٽريٽس]] جي شڪست کان پوءِ مغربي پنجاب ۾ هند-يوناني سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ازيس جي سلطنت جو مرڪز پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هو. سندس سڪا گنڌارا ۾ پشڪلاوتي، ٽيڪسيلا ۽ وچين سنڌوءَ واري علائقي ۾ جاري ڪيا ويا. انهن سڪن تي اڳوڻي هند-يوناني روايت موجب يوناني ۽ خروشٺي لکتون جاري رهيون، پر بادشاهه جي تصوير بدران گهوڙي تي سوار حڪمران هند-سٿي سڪن جي نمايان علامت بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> هند-يوناني اقتدار جو خاتمو هڪ ئي وقت نه ٿيو. سڪا حڪمرانن جي اڀار باوجود ڪجهه هند-يوناني بادشاهتون پنجاب جي ٻين حصن ۾ قائم رهيون. لڳ ڀڳ 10ع ڌاري [[راجوولا]] جي دور ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ آخري اهم هند-يوناني سياسي مرڪز پڻ ختم ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڪشهرات ۽ سنڌ ==== هند-سٿي سياسي تاريخ جي هڪ ٻي اهم شاخ [[ڪشهرات]] ساتراپن جي هئي. اهي شروعات ۾ هزاره ۽ گنڌارا سان لاڳاپيل هئا، پر پوءِ سندن هڪ شاخ ڏکڻ طرف سنڌ ۽ [[گجرات]] ڏانهن منتقل ٿي. بعد ۾ [[نهپان]] جي دور ۾ ڪشهرات اقتدار اولهه ۽ وچ هندستان جي وڌيڪ علائقن تائين پکڙيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> انهيءَ ڏکڻ طرف سياسي توسيع سنڌ کي گنڌارا، گجرات ۽ اولهه هندستان جي وسيع واپاري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو. بعد ۾ گجرات ۽ اولهه هندستان ۾ سڪا نسل سان لاڳاپيل [[اولهه جا ساتراپ]] ڪيترين صدين تائين هڪ اهم سياسي قوت رهيا. ==== انتظام ۽ ثقافتي تسلسل ==== هند-سٿي حڪمرانن اڳوڻين هخامنشي ۽ هند-يوناني سياسي روايتن مان ڪيترائي عنصر اختيار ڪيا. سندن حڪومت ۾ ''ساتراپ'' ۽ ''مهاساتراپ'' جهڙا لقب استعمال ٿيا، جڏهن ته سڪن تي يوناني ۽ خروشٺي ٻولين جو استعمال جاري رهيو. اهڙيءَ طرح هند-سٿي دور مڪمل ثقافتي تبديلي بدران يوناني، ايراني ۽ ڏکڻ ايشيائي روايتن جي باهمي ميلاپ جو دور پڻ هو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History''.</ref> هند-سٿي حڪمرانن جي دور ۾ [[ٻڌ ڌرم]]، مقامي مذهبي روايتون ۽ يوناني-ايراني فني اثر هڪ ٻئي سان گڏ موجود رهيا. گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سڪن ۽ آثارن ۾ هن ثقافتي رابطي جا نشان نظر اچن ٿا. پهرين صدي ق.م. ۽ پهرين صدي عيسويءَ دوران هند-سٿي سياسي نظام آهستي آهستي مختلف ساتراپن ۽ مقامي حڪمرانن ۾ ورهائجڻ لڳو. ان دوران [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمران اڀريا، جڏهن ته پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشن سلطنت]] جي توسيع سان اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ هند-سٿي سياسي بالادستيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> === ڪوشان سلطنت جو دور === {{Main|ڪوشان سلطنت}} [[فائل:Map of the Kushan Empire.png|thumb|300px|ساڄو|[[ڪوشان سلطنت]] جو نقشو؛ سلطنت جو مرڪزي علائقو [[باختر]]، [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تائين پکڙيل هو]] پهرين صدي عيسويءَ دوران اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪوشان سلطنت]] هڪ وڏي سياسي قوت طور اڀري. ڪوشان اصل ۾ [[يوئچي]] سان لاڳاپيل هڪ حڪمران گروهه هئا، جيڪي وچ ايشيا مان لڏي [[باختر]] ۾ آباد ٿيا هئا. چيني تاريخي ماخذن موجب يوئچي پنجن وڏين سياسي وحدتن ۾ ورهايل هئا، جن مان ڪوشان شاخ آهستي آهستي ٻين تي بالادستي قائم ڪري هڪ وڏي سلطنت جو بنياد وڌو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== ڪجولا ڪڊفيسس ۽ سنڌ ==== [[ڪجولا ڪڊفيسس]] ڪوشان خاندان جو پهريون اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هن پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يوئچي جي مختلف شاخن کي پنهنجي اقتدار هيٺ متحد ڪيو ۽ پوءِ هندوڪش جي ڏکڻ طرف پنهنجي سلطنت کي وڌايو. ڪوشان سڪن ۽ چيني تاريخي روايتن موجب سندس فتوحات [[بيگرام]]، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]] ۽ سنڌ تائين پهتيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشانن جي توسيع کان اڳ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ڪجهه حصا [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ هئا. هند-پارٿي حڪمران پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سيستان]] کان سنڌو درياهه تي سنڌ تائين پکڙيل علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، پر پهرين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪوشانن سندن ڪيترن اتر اولهه وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-PARTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-parthian-dynasty-1/}}</ref> سنڌ ۾ ڪوشان اقتدار جي صحيح حدن ۽ انتظامي نوعيت بابت آثار قديمه ۽ لکت وارا ثبوت گنڌارا ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان ڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪوشانن جي هر دور ۾ مسلسل سڌي مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. تنهن هوندي به سنڌو ماٿريءَ جي سياسي ۽ واپاري نظام تي ڪوشان اثر اهم رهيو. ==== سنڌو ماٿري ۽ واپار ==== ڪوشان سلطنت جي جاگرافيائي حيثيت ان کي وچ ايشيا، ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ اهم واپاري واسطو بڻايو. سلطنت جا علائقا [[ريشم رستو|ريشم رستي]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته سنڌو درياهه اتر اولهه جي اندرين علائقن کي [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ قدرتي واپاري رستو هو. سنڌو درياهه وسيلي مال هيٺين سنڌ تائين پهچي سامونڊي واپاري رستن سان ڳنڍجي سگهندو هو. پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ [[بارباريڪون]] نالي بندرگاهه جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام وچ ۾ اهم مرڪز هو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> هن دور جي وسيع تجارتي نظام وسيلي سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا اتر ۾ گنڌارا ۽ وچ ايشيا، اولهه ۾ ايراني دنيا ۽ سامونڊي رستن وسيلي [[رومي سلطنت]] سان ٿيندڙ واپار سان ڳنڍيل رهيا. ==== ويما ڪڊفيسس ==== ڪجولا کان پوءِ ڪوشان اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[ويما ڪڊفيسس]] جي حڪومت دوران ڪوشان سڪي سازيءَ ۾ اهم تبديليون آيون. سندس دور ۾ ڪوشانن سون جا سڪا جاري ڪرڻ شروع ڪيا، جڏهن ته ٽامي جا سڪا پڻ وڏي مقدار ۾ جاري ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشان سڪن مان سلطنت جي ثقافتي ۽ لساني تنوع جو پڻ پتو پوي ٿو. شروعاتي سڪن تي يوناني ۽ [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ٻولين سان گڏ [[خروشٺي لکت]] استعمال ٿيندي هئي، جڏهن ته بعد ۾ [[باختري ٻولي]] کي يوناني لکت ۾ لکڻ جو رواج نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ڪنشڪ جو دور ==== [[فائل:Kanishka I with Nana.jpg|thumb|240px|کاٻو|[[ڪنشڪ اول]] جو سون جو سڪو؛ پٺئين پاسي ديوي [[نانا]] ڏيکاريل آهي]] [[ڪنشڪ اول]] ڪوشان سلطنت جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ بابت ڊگهي عرصي تائين اختلاف رهيو آهي، پر جديد تحقيق جو هڪ اهم حصو سندس دور جي شروعات تقريباً 127ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>Falk, Harry (2001), “The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas”, ''Silk Road Art and Archaeology'', 7, pp. 121–136.</ref> ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشان سلطنت وچ ايشيا، باختر، گنڌارا ۽ اتر هندستان جي وسيع علائقن تي پکڙيل هڪ اهم طاقت هئي. سندس اهم سياسي مرڪزن ۾ [[پشاور|پروشاپور]] ۽ [[مٿرا]] شامل هئا. ڪنشڪ خاص طور [[ٻڌ ڌرم]] جي سرپرستيءَ سان مشهور آهي. سندس دور ۾ گنڌارا ۽ مٿرا ٻڌ فن ۽ مذهبي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ٻڌ روايت ۾ ڪنشڪ کي ٻڌ ڌرم جي وڏي سرپرست طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سندس سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪوشان شاهي مذهبي ثقافت گهڻ رخي هئي.<ref>Rosenfield, John M., ''The Dynastic Arts of the Kushans'', University of California Press, 1967.</ref> ڪنشڪ جي سڪن تي ٻڌ مذهبي شخصيتن سان گڏ ايراني، يوناني ۽ ڏکڻ ايشيائي ديوتائن جون تصويرون پڻ ملن ٿيون. انهن ۾ [[نانا]]، مائو، ميترو ۽ اوئشو جهڙيون شخصيتون شامل آهن. هي سڪا ڪوشان سلطنت جي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع جا اهم تاريخي ثبوت آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ٻڌ ڌرم ۽ سنڌ ==== ڪوشان دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جي ترقيءَ جو اهم زمانو هو. خاص طور [[گنڌارا]] ۾ ٻڌ خانقاهن، اسٽوپن ۽ مجسما سازيءَ کي وڏي ترقي ملي. گنڌارا فن ۾ يوناني-رومي، ايراني ۽ مقامي ڏکڻ ايشيائي فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ پڻ قديم ۽ وچئين دور جي شروعات تائين ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگيءَ جا آثار مليا آهن. [[ڪاهو جو دڙو]]، [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ ٻين ماڳن مان سنڌ جي ٻڌ ماضيءَ جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به انهن سڀني آثارن کي سڌي طرح ڪنشڪ جي حڪومت يا ڪوشان شاهي سرپرستيءَ سان منسوب ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترن ماڳن جي تاريخ بعد جي صدين سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ کي سنڌو ماٿريءَ جي وسيع مذهبي ۽ تجارتي رابطن جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. اتر ۾ گنڌارا ۽ ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين ويندڙ واپاري رستن مذهبي خيالن، ماڻهن ۽ فني روايتن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. ==== سماج ۽ آبادي ==== هن دور جي سنڌ ۾ مختلف مقامي ۽ لڏي آيل گروهه آباد هئا. بعد جي لساني ۽ تاريخي مطالعي ۾ [[آهير]] سميت مختلف گروهن جي سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Beames1970">{{cite book |author=John Beames |title=A Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ |accessdate=22 March 2011 |year=1970 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref> بهرحال، اهڙن قبيلن جي موجودگيءَ کي ڪوشانن جي لڏپلاڻ يا سندن حڪمرانيءَ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مخصوص تاريخي ثبوت گهربل آهن. ==== ڪوشان سلطنت جو زوال ۽ ساساني توسيع ==== ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات تائين ڪوشان سلطنت جي سياسي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي. [[واسوديو اول]] جي حڪومت جي پڇاڙيءَ کان پوءِ ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن تي نئين قائم ٿيل [[ساساني سلطنت]] جو دٻاءُ وڌيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> [[اردشير اول]] ۽ سندس جانشين [[شاپور اول]] جي دور ۾ ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، خاص طور [[باختر]]، تي پنهنجو اثر وڌايو. ڪوشان سڪن جي جديد مطالعي موجب واسوديو اول جي دور جي پڇاڙيءَ تائين باختر ساساني توسيع سبب ڪوشانن جي هٿن مان نڪري ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ساساني بالادستي هيٺ اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ [[ڪوشانشاهه]] يا هند-ساساني حڪمرانن جو سلسلو اڀريو، جن جي سڪي سازيءَ ۾ ڪوشان ۽ ساساني ٻنهي روايتن جا عنصر موجود هئا. ان هوندي به ڪوشان خاندان جي حڪومت هڪدم ختم نه ٿي؛ سلطنت جي اوڀر وارن حصن ۾ بعد وارا ڪوشان حڪمران ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين موجود رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> سنڌ جي ٽين صدي عيسويءَ واري سياسي تاريخ بابت ثبوت محدود ۽ پيچيدا آهن. ساساني شهنشاهن سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو، پر موجوده سنڌ جي سموري علائقي تي سڌي ساساني حڪومت جي تاريخ ۽ نوعيت بابت احتياط ضروري آهي. بعد جي صدين ۾ سنڌ ۾ مقامي، ڪوشان-ساساني ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اثر هيٺ نوان سياسي نظام اڀريا. === ساساني دور === {{Main|ساساني سلطنت}} [[فائل:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ساساني سلطنت]] پنهنجي وسيع سياسي دائري جي دور ۾]] [[ساساني سلطنت]] جي قيام ۽ [[ڪوشان سلطنت]] جي ڪمزور ٿيڻ سان ٽين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ ايراني اثر جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[اردشير اول]] 224ع ۾ [[پارٿي سلطنت]] کي شڪست ڏئي ساساني سلطنت قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> ساساني سلطنت جي اوڀر طرف توسيع هڪ ئي وقت يا هڪجهڙي انتظامي صورت ۾ نه ٿي. ٽين صديءَ دوران ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، [[سيستان]]، [[مڪران]]، باختر ۽ گنڌارا ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو. سنڌ ۽ هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان ساساني لاڳاپن جا پڻ تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ثبوت موجود آهن، پر سنڌ جي سموري موجوده ايراضيءَ کي سڄي ساساني دور ۾ هڪ مستقل سڌي صوبي طور بيان ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== اردشير اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== ساساني روايتن ۽ بعد جي اسلامي تاريخي ماخذن موجب [[اردشير اول]] پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اوڀر طرف فوجي مهمون ڪيون. [[طبري]] جي بيان موجب اردشير سيستان، گرگان، ابرشهر، مرو، بلخ ۽ خوارزم ڏانهن وڌيو، جڏهن ته ڪوشان، توران ۽ مڪران جي حڪمرانن سندس بالادستي قبول ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> بهرحال، انهن بعد جي ادبي روايتن کي ساساني اوڀرئين فتوحات جي صحيح سرحدن جو قطعي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو. سڪن، ڪتبن ۽ ٻين آثار قديمه جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ساساني اقتدار اوڀر ۾ مختلف وقتن تي سڌي حڪومت، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي سياسي وحدتن جي صورت ۾ ڪم ڪندو رهيو. ==== شاپور اول ۽ سنڌ ==== [[فائل:Gold coin of Shapur I, Ctesiphon mint.jpg|thumb|230px|کاٻو|[[شاپور اول]] جو سون جو سڪو؛ شاپور جي دور ۾ ساساني اقتدار اوڀر طرف وڌيو]] [[شاپور اول]] (حڪومت 240–270ع) جي دور ۾ ساساني سلطنت اولهه ۽ اوڀر ٻنهي طرفن ۾ وڏي سياسي طاقت بڻجي وئي. شاپور جي [[ڪعبه زردشت]] واري مشهور ڪتبي ۾ سندس سلطنت جي اوڀرئين حدن سان لاڳاپيل علائقن ۾ ڪوشان ملڪ ۽ ''هند'' جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Huyse, Philip, ''Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt'', London, 1999.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن ڪتبي ۾ استعمال ٿيل ''هند'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت تفسير ۾ احتياط ضروري آهي، پر ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان گڏ اهو ساساني سلطنت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ ۾ ٽين صدي عيسويءَ کان مضبوط سياسي لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب شاپور اول جي دور ۾ ''هندستان'' ۽ [[نرسي]] جي دور ۾ سنڌ سان لاڳاپيل ساساني انتظام جا ثبوت موجود آهن. ساڳي ماخذ موجب آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ ۾ ايراني سياسي موجودگيءَ جا ثبوت ملن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ڪوشان شاهه ۽ اوڀرئين انتظام ==== [[فائل:Coin of Hormizd I Kushanshah, British Museum.jpg|thumb|220px|ساڄو|[[هرمز اول ڪوشان شاهه]] جو سڪو؛ [[برٽش ميوزيم]] جي مجموعي مان]] ساسانين اڳوڻي ڪوشان علائقن جي انتظام لاءِ هڪ مخصوص سياسي نظام پڻ قائم ڪيو، جنهن جي حڪمرانن کي ''[[ڪوشان شاهه]]'' چيو ويندو هو. اهي حڪمران ٽين کان چوٿين صدي عيسويءَ دوران اوڀر ايران، افغانستان ۽ گنڌارا جي حصن تي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs/}}</ref> ''ڪوشان شاهه'' جي لقب جو پهريون پڪ سان تاريخ ڏنل ذڪر تقريباً 293ع جي [[پائڪولي ڪتبو|پائڪولي ڪتبي]] ۾ ملي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ ساساني بالادستي هيٺ مقامي يا نيم خودمختيار شاهي انتظام موجود هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ڪوشان شاهن جي سڪن تي ساساني شاهي تاج ۽ آتشدان جهڙيون ايراني علامتون، جڏهن ته اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جا ڪجهه عنصر پڻ ملن ٿا. اهڙي سڪي سازيءَ کي جديد تحقيق ۾ ''ڪوشان-ساساني'' سڪي سازي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS ii. Kushano-Sasanian Coinage |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-02-coinage/}}</ref> چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ ساساني شهنشاهه [[شاپور ٻيون]] اوڀر ۾ مرڪزي اقتدار ٻيهر مضبوط ڪيو. سڪن جي شاهديءَ موجب 320ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي يا 330ع واري ڏهاڪي تائين گنڌارا جا ڪجهه علائقا سڌي ساساني حڪومت هيٺ اچي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ==== سنڌ، مڪران ۽ سامونڊي واپار ==== ساساني دور ۾ سنڌ جي اهميت رڳو زميني سرحدي علائقي طور نه، پر [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار سان ڳنڍيل خطي طور پڻ هئي. [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ وسيلي سنڌ جا بندرگاهه ايراني نار، مڪران، هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري ۽ هندي سمنڊ جي ٻين تجارتي مرڪزن سان ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ساساني سلطنت لاءِ [[مڪران]] ۽ سنڌوءَ جو ڇوڙ خاص سامونڊي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا. انهن رستن وسيلي ايران کان سنڌ ۽ اڳتي ڏکڻ ايشيا تائين واپاري جهازن جي آمدرفت ممڪن هئي. سنڌ ان لحاظ کان ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ زميني ۽ سامونڊي رابطي جو اهم علائقو رهي. ==== رتو ڪوٽ ==== سنڌ ۾ ساساني موجودگيءَ سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان هڪ ''[[رتو ڪوٽ]]'' آهي. اهو قلعو [[ڪراچي]] جي ويجهو [[گهارو]] واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي ڇوڙ سان لاڳاپيل هڪ ٻيٽ تي واقع آهي. قلعي جي چورس رٿا ۽ گول ڪنڊيدار برج ساساني فوجي اڏاوت سان مشابهت رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> آثار قديمه جي تحقيق ۾ رتو ڪوٽ کي ممڪن ساساني بنياد قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان جي تعمير کي [[بهرام پنجون|بهرام پنجين]] يا سندس ڪنهن جانشين جي دور سان ڳنڍڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref>Kervran, Monique, “Forteresses, entrepôts et commerce: une histoire à suivre depuis les ports du Sind et de la Makran jusqu'au Golfe Persique”, 1994, pp. 335–338.</ref> قلعي جي جاگرافيائي جاءِ پڻ اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌوءَ جي ڇوڙ ڀرسان اهڙي فوجي چوڪي ايران کان سنڌ ڏانهن ايندڙ سامونڊي واپاري جهازن جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي نگرانيءَ لاءِ موزون هئي. ''انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' پڻ رتو ڪوٽ جي هن امڪاني سامونڊي ۽ حڪمت عملي واري ڪردار ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== بهرام گور ۽ ديبل جي روايت ==== بعد جي فارسي ۽ اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[بهرام پنجون]]، جنهن کي ''بهرام گور'' پڻ چيو وڃي ٿو، کي سنڌ ۽ هندستان سان ڳنڍيندڙ قصا ملن ٿا. [[طبري]] ۽ ثعالبي سميت بعد جي ماخذن ۾ هڪ روايت آهي ته سنڌ جي حڪمران بهرام کي [[ديبل]]، مڪران ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڏنا هئا.<ref>Ṭabari, tr. Bosworth, ''The History of al-Ṭabarī'', Vol. V, pp. 100–102.</ref> جديد تحقيق انهن روايتن کي لفظي طور تاريخي حقيقت نه ٿي سمجهي، پر رتو ڪوٽ جهڙا ساساني طرز جا آثار ان دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ تي ساساني سياسي ۽ تجارتي دلچسپيءَ جا آزاد آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ساساني سڪا ۽ ثقافتي اثر ==== ساساني ۽ ڪوشان-ساساني سڪن جي اوڀر طرف ورڇ ايران، افغانستان، گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي معاشي ۽ سياسي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ذريعو آهي. ساساني سڪن جي هڪ پاسي عام طور شهنشاهه جي مخصوص تاج سان تصوير، جڏهن ته ٻئي پاسي [[زرتشتي]] آتشدان ۽ ان جي ٻنهي پاسن کان محافظ ڏيکاريا ويندا هئا. ساساني سياسي ۽ واپاري رابطن سان ايراني فني، سڪي سازيءَ ۽ انتظامي روايتن جا اثر سنڌو ماٿريءَ تائين پهتا. بهرحال، اهڙن ثقافتي اثرن کي سنڌ جي مڪمل ”فارسيائيزيشن“ طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ مقامي ڏکڻ ايشيائي، ايراني ۽ سامونڊي ثقافتي رابطن جو سنگم رهي. ==== وچ ايشيائي حملا ۽ ساساني اقتدار ۾ تبديليون ==== چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ دوران وچ ايشيا مان ايندڙ نون سياسي گروهن ساساني سلطنت جي اوڀرئين سرحدن تي دٻاءُ وڌايو. چوٿين صديءَ جي وچ ڌاري خانه بدوش حملن سان ڪوشان شاهن جي سياسي نظام کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ [[ڪيداري]] حڪمران باختر ۽ گنڌارا جي ڪجهه حصن ۾ اڀريا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> پنجين صديءَ ۾ [[هيفتالي]] وچ ايشيا ۽ اوڀر ايران ۾ هڪ طاقتور قوت بڻيا. 484ع ۾ ساساني شهنشاهه [[پيروز اول]] هيفتالين خلاف جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان ساساني سلطنت جي اوڀرئين پاليسيءَ کي سخت ڌڪ رسيو. پر هيفتالي حملن کان پوءِ **سنڌ سان ساساني لاڳاپا مڪمل طور ختم نه ٿيا**. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعا آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ سان سياسي ۽ واپاري لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ڇهين صديءَ ۾ [[خسرو اول]] جي دور ۾ ساساني سلطنت ٻيهر مضبوط ٿي ۽ وچ ايشيا ۾ هيفتالي اقتدار خلاف [[اولھ ترڪ خاقانيت|اولھ ترڪن]] سان گڏ ڪارروائي ڪئي. ساڳئي دور ۾ ايران ۽ هندي سمنڊ جي وچ ۾ سامونڊي واپار پڻ جاري رهيو. ==== ساساني دور جي پڄاڻي ==== ستين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ساساني سلطنت [[بازنطيني سلطنت]] سان ڊگهن جنگين ۽ اندروني سياسي بحران سبب ڪمزور ٿي وئي. 630ع واري ڏهاڪي کان [[عرب مسلمانن جي فارس جي فتح|عرب مسلمانن جي فتوحات]] ساساني سلطنت جي مرڪزي علائقن کي تيزيءَ سان ختم ڪري ڇڏيو ۽ 651ع ۾ آخري ساساني شهنشاهه [[يزدگرد ٽيون]] جي وفات سان ساساني شاهي حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> سنڌ ۾، بهرحال، سياسي ارتقا ايران کان مختلف هئي. هتي مقامي حڪمران گهراڻا موجود رهيا ۽ ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ ۾ [[راءِ گهراڻو]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ جي اهم سياسي قوتن طور سامهون آيا. ان ڪري سنڌ جي تاريخ ۾ ساساني اثر کان مقامي گهراڻن ڏانهن منتقليءَ کي ڪنهن هڪ مقرر تاريخ تي ٿيل مڪمل اقتدار جي تبديلي بدران هڪ ڊگهي ۽ پيچيده سياسي عمل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. === گپتا ۽ هُن دور === {{Main|گپتا سلطنت|هُن}} [[فائل:Gupta Empire at peak.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[گپتا سلطنت]] ۽ ان جي ڀرپاسي جون سياسي قوتون؛ سنڌو ماٿريءَ جا اتر اولهه وارا علائقا گپتن جي مرڪزي علائقي کان ٻاهر ڏيکاريل آهن]] چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ وارو دور سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ پيچيده تبديلين جو زمانو هو. هن عرصي ۾ اوڀر ۽ وچ اتر هندستان ۾ [[گپتا سلطنت]] هڪ وڏي طاقت طور اڀري، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ ان جي اولهه وارن علائقن ۾ [[ساساني سلطنت]]، آخري [[ڪوشان]] حڪمرانن، [[ڪيداري]]، [[الچون هُن|الچون هنن]] ۽ مختلف مقامي حڪمرانن جو اثر موجود رهيو. انهيءَ ڪري سنڌ کي هن سڄي عرصي دوران گپتا سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ پڪا تاريخي ثبوت موجود ناهن. ==== گپتا سلطنت ۽ سنڌو ماٿري ==== [[گپتا سلطنت]] جو بنياد ٽين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ پيو. [[چندرگپت اول]] ۽ خاص طور سندس جانشين [[سامدرگپت]] جي دور ۾ گپتا اقتدار گنگا جي ميدان کان ٻاهر ڪيترن علائقن تائين وڌيو. سامدرگپت جي سياسي فتوحات ۽ ٻين حڪمرانن سان لاڳاپن بابت اهم ترين همعصر ماخذ [[الهه آباد ستون|الهه آباد ستون جو ڪتبو]] آهي. [[فائل:SamudraguptaCoin.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[سامدرگپت]] جو سون جو سڪو]] الهه آباد ستون واري ڪتبي ۾ اتر اولهه سان لاڳاپيل ''ديوپتر-شاهي-شاهانوشاهي''، سڪا ۽ ٻين حڪمرانن جو ذڪر اچي ٿو. انهن کي گپتا سلطنت جي مرڪزي صوبن جي حڪمرانن طور نه، پر سامدرگپت سان سفارتي يا بالادستيءَ جا لاڳاپا رکندڙ ٻاهرين سياسي قوتن طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Fleet, J. F., ''Inscriptions of the Early Gupta Kings and their Successors'', Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. III, Calcutta, 1888.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهيءَ شاهديءَ مان گپتا شهنشاهن جي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، پر ان مان موجوده سنڌ تي سندن سڌي صوبائي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌ ۾ ساساني اثر ==== چوٿين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال سمجهڻ لاءِ [[ساساني سلطنت]] جي اوڀرئين توسيع پڻ اهم آهي. [[شاپور ٻيون|شاپور ٻئي]] جي حڪومت سان لاڳاپيل وچ فارسي ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساساني سلطنت جي اوڀرئين سياسي دائري ۾ سنڌ، [[سيستان]] ۽ توران شامل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ŠĀPUR II |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii/}}</ref> ساساني ۽ مقامي اقتدار جي صحيح نوعيت مختلف وقتن ۽ علائقن ۾ مختلف رهي هوندي. تنهنڪري چوٿين صديءَ جي سنڌ کي گپتا ۽ ساساني سلطنتن جي وچ ۾ سادي نموني ورهايل علائقو سمجهڻ بدران، مختلف مقامي ۽ علائقائي قوتن سان لاڳاپيل سرحدي سياسي خطي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== چندرگپت ٻيون ۽ اولهه طرف گپتا توسيع ==== [[چندرگپت ٻيون]] جي دور ۾ گپتا سلطنت اولهه طرف وڏي توسيع ڪئي. هن [[اولهه جا ساتراپ|اولهه جي سڪا ساتراپن]] کي شڪست ڏئي مالوا، گجرات ۽ ڀرپاسي جا علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيا. ان سان گپتن کي اولهه هندستان جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن تائين رسائي حاصل ٿي. اولهه ۾ گپتا توسيع باوجود سنڌ جي سڌي فتح يا ان کي گپتا صوبي طور شامل ڪرڻ بابت معتبر همعصر ثبوت واضح ناهن. ان ڪري گجرات ۽ مالوا تي گپتا فتح کي پاڻمرادو سنڌ جي فتح سان برابر قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== ڪيداري ۽ اتر اولهه ۾ تبديليون ==== چوٿين صدي عيسويءَ دوران [[ڪيداري]] نالي وچ ايشيائي حڪمران گروهه باختر، ڪابل ۽ گنڌارا جي سياسي منظرنامي ۾ اڀريو. ڪيدارين اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جون ڪيتريون روايتون اختيار ڪيون ۽ سندن سڪا پڻ ڪوشان نموني سان ويجهي مشابهت رکن ٿا. اتر پنجاب ۾ آخري ڪوشان حڪمرانن کان پوءِ ڪيداري سڪن جو ظاهر ٿيڻ سياسي اقتدار جي تبديليءَ جو اهم سڪي وارو ثبوت آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهن تبديلين سبب سنڌو ماٿريءَ جي اترين واپاري ۽ سياسي رابطن تي پڻ اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌ جي اندر ڪيدارين جي سڌي حڪومت جي حدن بابت ثبوت محدود آهن. ==== هُنن جو اڀار ==== [[فائل:Map of the Alkhon Huns and conquests.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[الچون هُن]] جي سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا ڏانهن سندن توسيع جو نقشو]] پنجين صدي عيسويءَ ۾ وچ ايشيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف هُن گروهه اهم سياسي قوت بڻيا. قديم هندستاني ماخذن ۾ انهن لاءِ عام طور ''هُوڻ'' جو نالو استعمال ٿيو، جنهن ڪري مختلف ڪيداري، الچون ۽ هيفتالي گروهن جي سڃاڻپ هميشه واضح ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي وچ ڌاري [[الچون هُن]] ڪابل ۽ ڪاپيسا کان اوڀر طرف وڌي [[گنڌارا]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيدارين کي پوئتي ڌڪيائون. سندن شروعاتي طاقتور حڪمرانن مان [[خنگيلا]] تقريباً 430/440ع کان 470ع تائين سرگرم رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> الچون سڪن تي شروعات ۾ ساساني سڪي سازيءَ جا واضح اثر موجود هئا. بادشاهه جي تصوير سان گڏ پٺئين پاسي ساساني طرز جو آتشدان جاري رهيو، جڏهن ته وقت سان گڏ برهمي لکت ۽ ڏکڻ ايشيائي مذهبي علامتون پڻ شامل ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> ==== گپتا سلطنت تي هُنن جو دٻاءُ ==== [[ڪمارگپت اول]] جي حڪومت جي آخري سال، تقريباً 454–455ع ۾، گپتا سلطنت کي هُن حملي کي منهن ڏيڻو پيو. ولي عهد [[اسڪندگپت]] ان حملي کي روڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس حڪومت دوران اتر اولهه کان حملا جاري رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تورامانا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ الچون هُن وڌيڪ اوڀر طرف وڌيا. تقريباً 500ع تائين سندن فوجون گپتا سلطنت جي مرڪزي علائقن تائين پهچي ويون هيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> تورامانا کان پوءِ [[مهرڪولا]] تقريباً 515–528ع دوران هُنن جو سڀ کان نمايان حڪمران ٿيو. سندس دور ۾ هُن اقتدار اتر اولهه کان اتر هندستان جي ڪيترن حصن تائين پکڙيل هو. مهرڪولا کان پوءِ هندستان ۾ الچون سياسي طاقت ڪمزور ٿي ۽ انهن مان ڪجهه گروهه ٻيهر ڪابل ۽ غزني طرف موٽي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> سنڌ تي الچون يا هيفتالي حڪمرانيءَ جي صحيح نوعيت بابت شاهدي اتر پنجاب ۽ گنڌارا جي ڀيٽ ۾ گهٽ واضح آهي. تنهنڪري سنڌ کي سڄي پنجين صديءَ دوران ڪنهن هڪ ''سفيد هُن سلطنت'' جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== مقامي سياسي قوتن جو اڀار ==== پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ دوران گپتا، ساساني، ڪيداري ۽ هُن قوتن ۾ ٿيندڙ تبديلين سان سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پڻ بدلجندي رهي. سنڌ بابت هن عبوري دور جا همعصر لکت وارا ماخذ محدود آهن، جنهن ڪري بعد جي مقامي گهراڻن جي ابتدا ۽ سندن صحيح تاريخ بابت مڪمل تسلسل قائم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڇهين صديءَ تائين سنڌ ۾ هڪ مقامي شاهي گهراڻو اڀريو، جنهن کي بعد جي اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[راءِ گهراڻو]] چيو ويو آهي. راءِ گهراڻي بابت سڀ کان مشهور تفصيلي بيان گهڻو پوءِ مرتب ٿيل ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل شروعاتي تاريخن ۽ سياسي حدن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي جي حڪومت سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم مقامي سياسي مرحلن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ ستين صديءَ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار ۾ آيو. ==== هرشاوردن ۽ سنڌ ==== ستين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ [[هرشاوردن]] هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت گنگا ۽ جمنا جي ميدانن ۾ وڏي سياسي قوت هئي، پر سنڌ کي هرشا جي سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ واضح همعصر ثبوت موجود ناهن. چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪيو ۽ سنڌ کي پنهنجي مقامي حڪمران ۽ ٻڌ مذهبي مرڪزن سان هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي علائقي طور بيان ڪيو. ان ڪري هرشا جي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر ۽ سنڌ تي سندس سڌي حڪومت ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === راءِ گهراڻي جو دور === {{Main|راءِ گهراڻو}} [[فائل:Rai Dynasty of Sindh under Rai Shasi II The Last.png|thumb|300px|ساڄو|[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي دور سان منسوب سنڌ جي رياست جو نقشو]] '''[[راءِ گهراڻو]]''' سنڌ جو هڪ قبل از اسلام حڪمران گهراڻو هو، جنهن بابت معلومات گهڻو ڪري ''[[چچ نامو]]'' ۽ ان تي دارومدار رکندڙ بعد جي فارسي تاريخي روايتن مان ملي ٿي. روايتي تاريخ نگاريءَ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي تقريباً ڇهين صدي عيسويءَ کان ستين صديءَ جي شروعات تائين رکيو وڃي ٿو، پر گهراڻي جي قيام جي صحيح تاريخ، ان جي حڪمرانن جي حڪومت جا سال ۽ سلطنت جون قطعي سرحدون همعصر ڪتبن يا ٻين سڌن تاريخي ثبوتن مان معلوم ناهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> راءِ گهراڻي جي اڀار واري زماني ۾ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پيچيده هئي. اڳين صدين دوران سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا مختلف حصا [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]]، [[ساساني سلطنت|ساساني]] ۽ وچ ايشيائي حڪمران گروهن جي سياسي اثر هيٺ رهيا هئا. پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪيداري]] ۽ [[الچون هُن]] جهڙين قوتن جي اڀار سان اڳوڻيون سياسي بناوتون تبديل ٿيون. انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌ ۾ راءِ حڪمرانن جي هڪ مقامي بادشاهت جو ذڪر ملي ٿو. ==== تاريخي ماخذ ==== راءِ گهراڻي بابت سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو. موجوده ''چچ نامو'' تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[علي ڪوفي]] سان منسوب هڪ فارسي متن آهي. روايتي طور علي ڪوفي دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اڳوڻي عربي ڪتاب جو فارسي ترجمو ڪيو هو. جديد تحقيق ۾، بهرحال، متن جي بڻ، ان جي پراڻن ماخذن ۽ ان ۾ محفوظ ٿيل شروعاتي سنڌ جي تاريخي مواد جي نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ڪجهه جديد محقق ''چچ نامي'' کي تيرهين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل اصل فارسي تصنيف سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا محقق ان ۾ اڳوڻن عربي ۽ مقامي سنڌي تاريخي ماخذن مان محفوظ ٿيل مواد جي موجودگيءَ جو دفاع ڪن ٿا. انهيءَ سبب راءِ گهراڻي بابت ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن کي استعمال ڪندي ماخذ جي دير سان ترتيب ۽ ٻين آزاد ثبوتن جي کوٽ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبن ۽ سڪن جي کوٽ سبب هن دور جي سياسي تاريخ مڪمل طور ٻيهر جوڙڻ ڏکيو آهي. سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليل ڪجهه سڪن کي راءِ حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر اهڙي سڃاڻپ تي ماهرن جو اتفاق ناهي. ==== گاديءَ جو هنڌ ۽ سياسي مرڪز ==== ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ حڪمرانن جي حڪومت جو مرڪز [[اروڙ]] هو، جيڪو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ويجهو هڪ اهم شهر هو. اروڙ بعد ۾ پڻ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم رهيو ۽ [[راجا چچ]] ۽ [[راجا ڏاهر]] سان لاڳاپيل روايتن ۾ نمايان جاءِ والاري ٿو. [[اروڙ]] جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ کي ڳنڍيندڙ رستن تي اهم مقام ڏنو. سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زميني رستن وسيلي سنڌ جا اندروني علائقا [[ملتان]]، [[مڪران]] ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل هئا. ==== سلطنت جون حدون ==== ''چچ نامي'' ۾ راءِ گهراڻي جي سنڌ کي هڪ وڏي بادشاهت طور پيش ڪيو ويو آهي. ان روايت موجب راءِ سلطنت جي مرڪزي علائقي ۾ سنڌو ماٿري شامل هئي، جڏهن ته ان جو سياسي اثر اتر طرف [[ملتان]]، اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ٻين سرحدي علائقن تائين پهتل هو. متن ۾ رياست جي مختلف حصن ۽ سرحدي انتظام جو پڻ ذڪر ملي ٿو. بهرحال، انهن بيانن کي جديد قومي يا صوبائي سرحدن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ مناسب ناهي. راءِ گهراڻي جي سموري دور لاءِ اهڙي وسيع علائقي تي مسلسل ۽ هڪجهڙي مرڪزي حڪومت جي تصديق ڪندڙ آزاد همعصر ثبوت محدود آهن. ==== حڪومت ۽ انتظام ==== راءِ رياست جي انتظام بابت ڄاڻ جو وڏو حصو پڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿو. ان ۾ سنڌ کي مرڪزي بادشاهت سان گڏ مختلف علائقائي انتظامي مرڪزن واري رياست طور پيش ڪيو ويو آهي. سرحدي علائقن ۾ مقامي حاڪمن ۽ فوجي عملدارن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته حڪومت مرڪز ۽ علائقائي اختيارين جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه رياست جي مواصلات، زراعت ۽ واپار لاءِ بنيادي اهميت رکندو هو. آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو هئي، جڏهن ته دريائي ۽ زميني رستا اندروني شهرن کي سامونڊي ۽ بين العلاقائي واپار سان ڳنڍيندا هئا. راءِ گهراڻي کي مڪمل طور جديد معنيٰ ۾ مرڪزي ۽ منظم بيروڪريٽڪ رياست قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. تنهنڪري انتظام، محصول ۽ فوج بابت بعد جي ماخذن ۾ ڏنل تفصيلن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت راءِ دور جي معيشت لاءِ اهم هئي. [[سنڌو درياهه]] زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو مکيه ذريعو هو، جڏهن ته هيٺين سنڌ جا رستا [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي سنڌ جا رابطا ايراني دنيا سان ۽ اتر طرف سنڌو ماٿري وسيلي پنجاب ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ واپاري رستن سان قائم هئا. قديم ۽ اوائلي وچئين دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ وارا بندرگاهه هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو حصو رهيا هئا. ان وسيع تجارتي پسمنظر سبب راءِ دور جي سنڌ کي پڻ ڏکڻ ايشيا ۽ ايراني دنيا جي وچ واري اهم علائقي طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ راءِ گهراڻي جي مخصوص واپاري پاليسين بابت سڌا ثبوت تمام گهٽ آهن. ==== مذهب ۽ سماج ==== ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] سنڌ ۾ اڳين صدين کان موجود هو ۽ ڪيترن هنڌن تي ٻڌ خانقاهون ۽ مذهبي برادريون قائم هيون. ان سان گڏ برهمڻي ۽ ٻين مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار پڻ موجود هئا. ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ حڪمرانن ۽ سندن رعيت جي مذهبي سڃاڻپ بابت مختلف تفصيل ملن ٿا. بعد ۾ ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪندڙ چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] سنڌ ۾ ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪو ان ڳالهه جو آزاد ثبوت آهي ته عرب فتح کان اڳ سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگي جاري هئي. تنهن هوندي به راءِ حڪمرانن جي مخصوص مذهبي پاليسي يا جديد مفهوم واري ''مذهبي رواداري'' بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي پاليسيءَ لاءِ همعصر انتظامي دستاويز موجود ناهن. ==== راءِ حڪمران ==== ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ گهراڻي جا پنج حڪمران بيان ڪيا وڃن ٿا. سندن نالن جون صورتون مختلف ترجمن ۽ جديد تصنيفن ۾ مختلف ملن ٿيون. حڪمرانن جي روايتي ترتيب هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. انهن حڪمرانن لاءِ جديد تصنيفن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص حڪومت جا سال ڏنا وڃن ٿا، پر اهي تاريخون همعصر ڪتبن، سڪن يا ٻين آزاد ماخذن سان يقيني طور ثابت ٿيل ناهن. ان ڪري انهن کي قطعي تاريخن بدران روايتي حڪمرانيءَ جي ترتيب طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== راءِ ساهيرس ٻيو ==== ''چچ نامي'' جي بيان ۾ [[راءِ ساهيرس ٻيو]] بعد وارن راءِ حڪمرانن مان اهم حڪمران طور سامهون اچي ٿو. روايت موجب سندس دور ۾ سنڌ کي ٻاهرين فوجي خطري کي منهن ڏيڻو پيو. ان واقعي جا تفصيل بنيادي طور ''چچ نامي'' تي دارومدار رکن ٿا ۽ انهن جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي. راءِ ساهيرس ٻئي کان پوءِ [[راءِ ساهسي ٻيو]] تخت تي ويٺو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ==== راءِ ساهسي ٻيو ۽ چچ جو عروج ==== [[راءِ ساهسي ٻيو]] جي دور بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً وڌيڪ تفصيلي روايت ملي ٿي. ان موجب [[راجا چچ|چچ]] هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ شروعات ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ سرڪاري ڪم سان وابسته ٿيو. پنهنجي قابليت سبب هو درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل ڪندو ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. راڻي ۽ درٻاري سياست سان لاڳاپيل واقعن کان پوءِ چچ سنڌ جو تخت حاصل ڪيو. هن اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ هڪ نئين حڪمران خاندان جو بنياد وڌو. هن روايت جي تفصيلن، خاص طور چچ جي تخت حاصل ڪرڻ ۽ راڻيءَ سان سندس تعلق بابت، بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي. متن جي دير سان ترتيب سبب جديد تاريخ نگاري انهن واقعن کي مڪمل طور آزاد ۽ همعصر شاهديءَ سان ثابت ٿيل واقعا نٿي سمجهي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات ۽ [[راجا چچ]] جي اقتدار حاصل ڪرڻ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روايتي chronology ۾ هي اقتدار جي تبديلي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات، اڪثر تقريباً 632ع، ۾ رکي وڃي ٿي، پر ان سال کي قطعي همعصر تاريخ سمجهڻ بدران روايتي تاريخ طور پيش ڪرڻ گهرجي. چچ جي تخت نشينيءَ سان سنڌ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ٿيو. چچ کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر]] ۽ پوءِ سندس خاندان جا ٻيا فرد سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمران ٿيا. آخرڪار [[راجا ڏاهر]] هن گهراڻي جو آخري اهم حڪمران ٿيو، جنهن جي حڪومت 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران ختم ٿي. ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻو سنڌ جي قبل از اسلام سياسي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل آهي جيڪو قديم سلطنتن ۽ اٺين صديءَ جي عرب فتح جي وچ ۾ اچي ٿو. هن دور ۾ سنڌو ماٿري هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي خطي طور برقرار رهي، جنهن جا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، مڪران ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان لاڳاپا موجود هئا. بهرحال، راءِ دور جي تاريخ لکڻ ۾ ماخذن جي کوٽ هڪ بنيادي مسئلو آهي. گهراڻي بابت تفصيلي روايت ڪيترين صدين پوءِ موجوده صورت اختيار ڪندڙ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جڏهن ته راءِ حڪمرانن سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبا ۽ سڪا اڃا تائين دستياب ناهن. ڪجهه سڪن کي راءِ گهراڻي سان ڳنڍڻ جون جديد تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر انهن نسبتُن تي ماهرن جو اتفاق موجود ناهي. انهيءَ ڪري راءِ گهراڻي جي حڪمرانن، صحيح تاريخن، انتظام ۽ سلطنت جي سرحدن بابت ڪيترين روايتي دعوائن کي تاريخي امڪان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === برهمڻ گهراڻي جو دور === {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(تقريباً 632ع – 712ع)'' [[فائل:Sindh 700ad.jpg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 700ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور واري سنڌ ۽ ڀرپاسي جون سياسي قوتون]] [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن کي عام طور '''[[برهمڻ گهراڻو]]'''، '''چچ گهراڻو''' يا '''چچ خاندان''' چيو وڃي ٿو. هن خاندان جو بنياد [[راجا چچ]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ، سندس فوجي مهمن ۽ سندس جانشينن بابت سڀ کان تفصيلي روايت ''[[چچ نامو]]'' ۾ محفوظ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' جي موجوده فارسي صورت [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 13هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ مرتب ڪيو. روايتي بيان موجب اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو هو. جديد تحقيق ۾ متن جي بڻ ۽ ان ۾ موجود قديم مواد جي نوعيت بابت مختلف رايا آهن، پر اهو قبل از اسلام سنڌ، چچ خاندان ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فتح بابت سڀ کان اهم تفصيلي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو مکيه سياسي مرڪز [[اروڙ]] هو. ان دور ۾ سنڌو ماٿريءَ ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سامونڊي ڪناري تي [[ديبل]] جهڙا شهر پڻ سياسي، مذهبي يا تجارتي اهميت رکندا هئا. اتر طرف [[ملتان]] هڪ اهم علائقائي مرڪز هو. ''چچ نامي'' ۾ چچ جي حڪومت ۽ فوجي مهمن کي موجوده سنڌ کان ٻاهر اتر ۽ اولهه وارن سرحدي علائقن تائين بيان ڪيو ويو آهي، پر انهن حدن کي جديد رياستي سرحدن وانگر مقرر سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت هن دور ۾ خاص اهميت رکي ٿي. [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جون شاخون آبپاشي، زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو بنياد هيون، جڏهن ته [[ديبل]] جهڙا سامونڊي مرڪز سنڌ کي [[عربي سمنڊ]] جي واپاري نظام سان ڳنڍيندا هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي ايران ۽ عرب دنيا ڏانهن زميني ۽ سامونڊي رابطا موجود هئا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ==== چچ جو اقتدار ۾ اچڻ ==== [[File:Map of the Chachas circa 650 CE.png|thumb|300px|left|تقريباً 650ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ هيٺ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو.]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب [[راجا چچ|چچ]] اروڙ سان تعلق رکندڙ هڪ برهمڻ هو، جيڪو راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي انتظام سان وابسته ٿيو ۽ آهستي آهستي درٻار ۾ اثر حاصل ڪيائين. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي صورتحال ۾ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ اڳوڻي حڪمران جي بيوهه راڻي سوهندي سان شادي ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' موجب چچ کي اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ مختلف مقامي ۽ سرحدي حڪمرانن کي پنهنجي تابع ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلائڻيون پيون. روايت ۾ سندس مهمن جو دائرو [[سيوستان]]، [[برهمڻ آباد]]، اتر سنڌ ۽ مڪران جي سرحدن تائين بيان ڪيو ويو آهي. انهن مهمن جي نتيجي ۾ هن راءِ گهراڻي کان مليل رياستي ڍانچي تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ جي فتوحات ۽ سندس سلطنت جي حدن بابت گهڻو تفصيل ''چچ نامي'' مان ملي ٿو؛ آزاد همعصر ڪتبن ۽ ٻين ماخذن جي کوٽ سبب انهن تفصيلن کي تاريخي روايت جي حيثيت سان پيش ڪيو وڃي ٿو. ==== مذهب ۽ سماج ==== ستين صديءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] ۽ برهمڻي مذهبي روايتون ٻئي موجود هيون، جڏهن ته مختلف شهرن ۽ علائقن ۾ انهن جي سماجي اثر جي نوعيت مختلف هئي. ''چچ نامو'' پاڻ به قبل از اسلام سنڌ جي ٻڌ ۽ برهمڻ حڪمران خاندانن بابت مواد محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو سفر ڪيو. سندس سفرنامي ۾ سنڌ اندر ٻڌ خانقاهن، راهبن ۽ ٻين مذهبي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چچ گهراڻي جي شروعاتي دور ۾ ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو هو.<ref>{{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World |url=https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsua |publisher=Trübner & Co. |year=1884}}</ref> ==== عربن سان شروعاتي رابطا ==== سنڌ ۽ عرب دنيا جا تجارتي رابطا اسلام کان اڳ به موجود هئا. ستين صديءَ ۾ اسلامي خلافت جي اوڀر طرف توسيع کان پوءِ عرب فوجون [[مڪران]] تائين پهتيون. ''چچ نامو'' ۽ عربي تاريخي روايتون مڪران ۽ سنڌ جي سرحد تي شروعاتي عرب فوجي سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> [[راشدون خلافت]] جي دور ۾ مڪران فتح ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي اندر وڌيڪ اڳڀرائي محدود رهي. بعد ۾ [[اموي خلافت]] جي دور ۾ مڪران عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين جو اهم سرحدي مرڪز بڻيو، جنهن سنڌ سان عرب سياسي رابطن کي وڌيڪ سڌو بڻايو. ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي تاريخ ۽ حڪومت جي صحيح سالن بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. روايتي ترتيب هيٺين ريت ڏني وڃي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! حڪمران ! روايتي دورِ حڪومت ! مختصر بيان |- | [[راجا چچ]] | تقريباً 632ع–671ع | گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيائين. |- | [[راجا چندر]] | تقريباً 671ع–679ع | چچ جو ڀاءُ، جنهن چچ جي وفات کان پوءِ حڪومت سنڀالي. |- | [[راجا ڏاهر]] | تقريباً 679ع–712ع | چچ جو پٽ ۽ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ سنڌ تي اموي فوجي فتح ٿي. |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ ۽ ڏاهر جي وچ واري جانشينيءَ جي صورتحال سادي نه هئي. چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[راجا چندر|چندر]] اقتدار ۾ آيو. چندر کان پوءِ چچ جي پٽن، خاص طور [[راجا ڏاهر|ڏاهر]]، گهراڻي جي حڪومت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف علائقن تي خاندان جي ٻين فردن جي اختيار جو ذڪر پڻ ''چچ نامي'' ۾ ملي ٿو. ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[فائل:Raja dahir.jpg|thumb|220px|ساڄو|هڪ هندستاني حڪمران جي ويهين صديءَ جي شروعات واري تصوير، جيڪا اڳ [[راجا ڏاهر]] سان منسوب ڪئي ويندي رهي آهي]] [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران هو. هو [[راجا چچ]] جو پٽ هو ۽ ستين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي وڏي حصي تي سندس اقتدار قائم ٿيو. سندس دور تائين [[اموي خلافت]] مڪران تائين پنهنجو اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ سنڌ ان جي اوڀرئين سرحد سان لڳندڙ اهم سياسي خطو بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ سنڌ خلاف اموي مهم جا مختلف سبب بيان ٿيل آهن. ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب سري لنڪا کان ايندڙ هڪ سامونڊي جهاز کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڀرسان ڦريو ويو ۽ ان واقعي کان پوءِ عراق جي اموي گورنر [[حجاج بن يوسف]] ۽ ڏاهر جي وچ ۾ تڪرار وڌيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ هن واقعي کي حملي جو واحد سبب سمجهڻ بدران اموي خلافت جي مڪران تائين اڳڀرائي، سرحدي سياست ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رستن جي وسيع پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== سنڌ تي اموي فتح ==== {{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ جي فتح}} 711ع يا 712ع ۾ [[حجاج بن يوسف]] جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان اموي سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. سندس فوج مڪران مان اڳتي وڌي پهرين [[ديبل]] جو گهيرو ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ديبل کان پوءِ عرب فوج [[نيرون ڪوٽ]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن وڌي. ڏاهر پنهنجي فوج گڏ ڪري سنڌوءَ جي علائقي ۾ عرب لشڪر جو مقابلو ڪيو. 712ع ۾ ٻنهي فوجن جي فيصلاڪن جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو. سندس موت کان پوءِ به سنڌ جي فتح فوري طور مڪمل نه ٿي؛ محمد بن قاسم کي [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ پوءِ [[ملتان]] سميت مختلف مرڪزن تي الڳ فوجي ڪارروايون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ڏاهر جي موت ۽ سندس خاندان جي مختلف سياسي مرڪزن جي شڪست کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو [[اموي خلافت]] جي انتظام هيٺ آيو. ان سان برهمڻ گهراڻي جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ [[عرب سنڌ|عرب حڪمرانيءَ]] جو دور شروع ٿيو. ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم سياسي مرحلن مان هڪ هو. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جا مختلف سياسي مرڪز هڪ مقامي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته سنڌ جا زميني ۽ سامونڊي رابطا مڪران، ايراني دنيا، عرب سمنڊ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن سان جاري رهيا. هن دور جي تاريخ جي تعمير ۾ هڪ بنيادي مسئلو ماخذن جي نوعيت آهي. ''چچ نامو'' برهمڻ گهراڻي ۽ عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان مهيا ڪري ٿو، پر ان جي موجوده صورت واقعن کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿي. ان جي باوجود، ان ۾ سنڌ جي مقامي برهمڻي تاريخي روايت سان گڏ عرب فتح بابت اهڙو مواد پڻ محفوظ آهي جيڪو [[البلاذري]]، [[طبري]]، [[يعقوبي]] ۽ ٻين شروعاتي اسلامي مؤرخن جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> 712ع واري اموي فتح سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي. تنهن هوندي به ان کي سنڌ جي اڳوڻي سماجي ۽ ثقافتي نظام جي هڪدم خاتمي طور نه ڏٺو وڃي؛ فتح کان پوءِ به ڪيترائي مقامي انتظامي، زرعي، شهري ۽ مذهبي ڍانچا برقرار رهيا ۽ نئين عرب انتظام سان مختلف صورتن ۾ هم آهنگ ٿيا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. === عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> سنڌ کي ٽن سرڪارن ۾ ورھايو ويو جن مان [[ٺٽو سرڪار]] ۽ [[سيوھڻ سرڪار]] [[ٺٽو صوبو]] جو حصو ھيون ۽ اتر واري [[بکر سرڪار]] [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جو حصو رھي. اھي سرڪارون پرڳڻن ۾ ورھايل ھيون. === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خدا آباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خدا آباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خدا آباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلھوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خدا آباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلھوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلھوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلھوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"/> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli"/>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان ۾: ون يونٽ کان اڳ وارو دور === ''(1947ع–1955ع)'' [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ آزاديءَ کان پوءِ 1955ع تائين سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري طور ڪم ڪندي رهي]] [[فائل:NJV High School, Karachi 11.jpg|thumb|250px|کاٻو|[[اين جي وي هاءِ اسڪول]] جي عمارت، جتي سنڌ جي شروعاتي قانون ساز اداري جون گڏجاڻيون پڻ ٿينديون رهيون]] 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ، برطانوي هندستان جي صوبي مان نئين [[ڊومينين آف پاڪستان]] جو هڪ صوبو بڻجي وئي. ان وقت سنڌ جو آئيني ۽ انتظامي ڍانچو بنيادي طور [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جاري رهيو. صوبي ۾ گورنر تاج يا پوءِ پاڪستان جي وفاقي سربراهه جو نمائندو هو، جڏهن ته روزمره صوبائي حڪومت [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏي وزير]] ۽ سندس ڪابينا هلائيندي هئي. [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] قانون ساز اداري طور برقرار رهي ۽ آزاديءَ کان پوءِ لڏپلاڻ، آبادڪاري، زمين، تعليم، ماليات ۽ صوبائي انتظام جهڙن مسئلن کي منهن ڏنو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ وقت [[محمد ايوب کهڙو]] سنڌ جو پهريون وڏو وزير بڻيو، جڏهن ته اڳوڻو وڏو وزير [[غلام حسين هدايت الله]] صوبي جو پهريون پاڪستاني گورنر مقرر ٿيو. آزاديءَ کان 1955ع تائين سنڌ جي سياست ۾ حڪومتن جي تيز تبديلي، گورنرن جي مداخلت، پارٽي اندر اختلافن، مهاجرن جي آبادڪاري، ڪراچي جي آئيني حيثيت ۽ وفاق–صوبو لاڳاپن جا مسئلا نمايان رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ سماجي تبديليون ==== [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] سنڌ جي آبادي، شهري سماج ۽ معاشي بناوت ۾ تمام وڏي تبديلي آندي. سنڌ پنجاب يا بنگال وانگر سرحدي طور ورهائي نه وئي، پر آباديءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي سبب صوبي هڪ قسم جي آباديءَ واري ورهاڱي مان گذريو. هندستان جي مختلف علائقن، خاص طور اتر هندستان، دهلي، يوپي، حيدرآباد دکن ۽ ٻين شهري مرڪزن مان وڏي انگ ۾ مسلمان مهاجر سنڌ پهتا، جڏهن ته سنڌ جي هندن ۽ سکن جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو.<ref>{{cite journal |title=Sindh, 1947 and Beyond |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |year=2016 |doi=10.1080/00856401.2016.1244752}}</ref><ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021 |chapter=Partition, Migration, and ‘Sons of the Soil’}}</ref> شروعات ۾ سنڌ جا ڪيترائي هندو، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، پنهنجي اباڻي هنڌن تي رهڻ جي اميد رکندا هئا، پر 1947ع جي آخر ۽ جنوري 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۽ ٻين هنڌن تي فرقيواراڻي بيچيني ۽ عدم تحفظ وڌڻ کان پوءِ لڏپلاڻ تيزيءَ سان وڌي. جديد تحقيق موجب سنڌ مان هندن جي وڏي لڏپلاڻ سماجي خوف، ملڪيت جي غيريقيني صورتحال، اقتصادي دٻاءَ ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Afzal |first1=Nasreen |last2=Burdi |first2=Mukhtiar Ahmed |title=Deliberations on Exodus of Hindu Community from Sindh |journal=Ma’arif Research Journal |year=2020 |pages=21–36}}</ref> ٻئي طرف هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي آبادڪاري نئين صوبائي ۽ وفاقي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن انتظامي مسئلن مان هڪ بڻجي وئي. رهائش، کاڌي، روزگار، زمين ۽ ڇڏيل ملڪيتن جي ورڇ لاءِ ڪيمپون ۽ بحاليءَ جا انتظام قائم ڪيا ويا. ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ نئين آباديءَ جي اچڻ سان شهرن جي لساني، تعليمي، انتظامي ۽ معاشي بناوت تيزيءَ سان بدلجي وئي.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |volume=32 |issue=2 |year=2019}}</ref> خاص طور [[ڪراچي]] ۾ تبديلي انتهائي تيز هئي. ورهاڱي کان اڳ شهر جي واپار، تعليم ۽ پيشاور زندگيءَ ۾ سنڌي هندو ۽ ٻيون غير مسلم برادريون نمايان هيون؛ سندن وڏي لڏپلاڻ ۽ اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجرن جي اچڻ سان شهر چند سالن اندر هڪ نئين مهاجر اڪثريتي شهري سماج ۾ تبديل ٿي ويو. هن تبديليءَ سان سنڌ جي شهري سياست، روزگار، ملڪيت، ٻولي ۽ نمائندگيءَ بابت نوان سياسي سوال پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== ڪراچي جي سنڌ کان علحدگي ==== [[ڪراچي]] آزاديءَ وقت هڪ ئي وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ پاڪستان جي وفاقي گادي هئي. وفاقي حڪومت جلد ئي شهر کي سڌي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ جي تجويز ڏني. 24 مئي 1948ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ڪراچي کي وفاقي گادي قرار ڏيڻ واري تجويز منظور ڪئي، جڏهن ته 23 جولاءِ 1948ع کان ''پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ آف دي فيڊرل ڪيپيٽل) آرڊر 1948ع'' تحت ڪراچي ۽ ڀرپاسي جي مقرر علائقي کي سنڌ کان ڌار ڪري [[وفاقي گادي وارو علائقو، پاڪستان|وفاقي گادي وارو علائقو]] بڻايو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref><ref>{{cite court |litigants=Muhammad Abbas v. Essa E. H. Jaffer |reporter=PLD |opinion=Karachi 1 |year=1970}}</ref> ڪراچي جي علحدگي سنڌ جي آزاديءَ کان پوءِ واري سياست جي سڀ کان اهم وفاقي–صوبائي تڪرارن مان هڪ بڻجي وئي. ڪيترن سنڌي نمائندن علحدگيءَ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو بندرگاهه، مالي مرڪز، صنعتي شهر ۽ تاريخي گادي هئي. وفاقي حڪومت ان جي ابتڙ دليل ڏنو ته نئين ملڪ جي قومي گادي لاءِ الڳ انتظام، وسيع وفاقي اختيار ۽ وڏي مالي سرمائي جي ضرورت هئي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ڪراچي ڌار ٿيڻ کان پوءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سنڌ حڪومت جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو ۽ صوبائي ادارن جو وڏو حصو اتي منتقل ٿيو. هن تبديليءَ جو سنڌ جي سياسي سڃاڻپ ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي بحث تي ڊگهي مدي وارو اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== صوبائي سياست ۽ حڪومتون ==== 1947ع کان 1955ع تائين سنڌ ۾ سياسي عدم استحڪام نمايان رهيو. [[محمد ايوب کهڙو]] آگسٽ 1947ع کان اپريل 1948ع تائين وڏو وزير رهيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[پير الاهي بخش]]، [[محمد يوسف عبدالله هارون]] ۽ [[قاضي فضل الله عبيدالله]] جون حڪومتون قائم ٿيون. ايوب کهڙو مارچ 1951ع ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، پر ڊسمبر 1951ع ۾ صوبي ۾ گورنر راڄ لاڳو ڪيو ويو، جيڪو مئي 1953ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1953ع ۾ سنڌ ۾ نئين صوبائي چونڊ ٿي ۽ نئين اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[پيرزادو عبد الستار]] 1953ع کان 1954ع تائين وڏو وزير رهيو؛ ان کان پوءِ ايوب کهڙو ٽيون ڀيرو وڏو وزير ٿيو ۽ ون يونٽ جي قيام تائين عهدي تي رهيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 1953ع واري چوٿين اسيمبليءَ جو باقاعده دور سيپٽمبر 1953ع کان مارچ 1955ع تائين رهيو.<ref>{{cite web |title=Fourth Assembly, 1953–1955 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_4th_assembly.pdf |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ]] شروعاتي سالن ۾ مرڪزي جماعت رهي، پر ان جي اندر شخصي ۽ گروهي اختلاف وڌندا رهيا. [[جي. ايم. سيد]] ۽ ٻين سنڌي سياستدانن صوبائي خودمختياري، ڪراچي، زمين ۽ سنڌي سياسي نمائندگيءَ بابت مرڪزي پاليسين تي تنقيد ڪئي. 1953ع کان 1955ع تائين جي. ايم. سيد سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ طور درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Former Opposition Leaders |url=https://pas.gov.pk/former-opposition-leaders |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1947ع–1948ع | style="background:#eef5e9;" | آزاديءَ کان پوءِ پهريون وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پير الاهي بخش]] | style="background:#eaf2f8;" | 1948ع–1949ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد يوسف عبدالله هارون]] | style="background:#f4f8fc;" | 1949ع–1950ع | style="background:#eef5e9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[قاضي فضل الله عبيدالله]] | style="background:#eaf2f8;" | 1950ع–1951ع | style="background:#e2f0d9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1951ع | style="background:#eef5e9;" | ٻيو دور |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''گورنر راڄ، ڊسمبر 1951ع – مئي 1953ع''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پيرزادو عبد الستار]] | style="background:#eaf2f8;" | 1953ع–1954ع | style="background:#e2f0d9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1954ع–1955ع | style="background:#eef5e9;" | ٽيون دور؛ [[ون يونٽ]] تائين |} <ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا گورنر، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | دور |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام حسين هدايت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | 14 آگسٽ 1947ع – 4 آڪٽوبر 1948ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[شيخ دين محمد]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | آڪٽوبر 1948ع – نومبر 1952ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ميان امين الدين]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | نومبر 1952ع – مئي 1953ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | مئي 1953ع – آگسٽ 1953ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[حبيب ابراهيم رحمت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | آگسٽ 1953ع – جون 1954ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | جون 1954ع – 14 آڪٽوبر 1955ع |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== قانون ساز ادارا ==== سنڌ جي صوبائي قانون ساز اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ به برطانوي دور کان ورثي ۾ مليل آئيني فريم ورڪ تحت ڪم ڪندي رهي. 1946ع ۾ چونڊيل اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي صوبائي قانون ساز اداري طور جاري رهي. سنڌ اسيمبلي لڏپلاڻ، بحالي، زمين، محصول، تعليم ۽ صوبائي انتظام سان لاڳاپيل مسئلن تي قانون سازي ۽ بحث جو مرڪز هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ اسيمبليءَ جي سربراهي پڻ تبديل ٿيندي رهي. [[سيد ميران محمد شاهه]] 1948ع تائين اسپيڪر رهيو، جڏهن ته [[آغا بدرالدين خان دراني]] 1949ع کان 1951ع تائين ۽ [[مير غلام علي ٽالپر]] 1953ع کان 1955ع تائين اسپيڪر رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ==== [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت، ڪراچي؛ هيءَ عمارت پاڪستان جي قيام وقت سنڌ چيف ڪورٽ جو مرڪز هئي]] آزاديءَ وقت صوبي جو اعليٰ عدالتي ادارو '''سنڌ چيف ڪورٽ''' هو. هي عدالت 15 اپريل 1940ع ۾ اڳوڻي جوڊيشل ڪمشنر ڪورٽ کي ترقي ڏئي قائم ڪئي وئي هئي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ به صوبي لاءِ اعليٰ سول ۽ فوجداري عدالت طور ڪم ڪندي رهي.<ref>{{cite web |title=History of Sindh High Court |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> 1947ع ۾ [[حاتم بي طيبجي]] سنڌ چيف ڪورٽ جو چيف جج بڻيو. ان وقت عدالت ۾ ڊينس نيل او سليوان، ٽي. وي. ٿاڌاڻي، جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن، حسن علي جي. آغا ۽ منڪشا رستمجي مهر سميت جج شامل هئا. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري تاريخ موجب هي ادارو آزاديءَ کان پوءِ به پنهنجي عدالتي تسلسل سان قائم رهيو ۽ ون يونٽ ٺهڻ کان پوءِ ان جو ادارتي ڍانچو اولهه پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> هن دور ۾ عدالتي نظام اڃا برطانوي هندستان کان ورثي ۾ مليل قانونن، سول ۽ فوجداري ضابطن ۽ عدالتي ڍانچي تي وڏي حد تائين قائم هو. پاڪستان جي مستقل آئين جي غير موجودگيءَ سبب 1935ع واري ايڪٽ ۽ پاڪستان جي عبوري آئيني حڪمن تحت وفاقي ۽ صوبائي ادارا ڪم ڪندا رهيا. ==== تعليم، ٻولي ۽ ثقافتي تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تعليمي ۽ لساني منظرنامي ۾ پڻ تيز تبديليون آيون. سنڌي هندو استادن، ليکڪن، ناشرن ۽ پڙهيل شهري طبقي جي وڏي لڏپلاڻ سان سنڌي علمي ۽ ادبي ادارن کي نقصان رسيو، جڏهن ته هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن جي آمد سان خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو تعليم ۽ ادب کي نئون ادارتي بنياد مليو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ڪراچي سنڌ کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي شهري ۽ سرڪاري حيثيت بابت تڪرار وڌيو. ٻوليءَ جي تاريخ تي تحقيق موجب 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ذريعن وارا اسڪول موجود هئا، پر ايندڙ سالن ۾ اردو ذريعي تعليم تيزيءَ سان وڌي. هي تبديليون اڳتي هلي سنڌي ٻولي ۽ صوبائي سڃاڻپ بابت سياسي تحريڪن جي اهم پسمنظر بڻيون.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> [[سنڌ يونيورسٽي]]، جيڪا 1947ع ۾ ڪراچي ۾ قائم ٿي هئي، ڪراچي جي وفاقي انتظام هيٺ وڃڻ کان پوءِ حيدرآباد منتقل ڪئي وئي. ان سان حيدرآباد سنڌ جي اعليٰ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجڻ لڳو. ٻئي طرف 1951ع ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] قائم ٿيڻ سان وفاقي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ نئون اعليٰ تعليمي ادارو وجود ۾ آيو. سنڌي ادب ۽ ثقافت لاءِ هي دور هڪ ئي وقت نقصان ۽ نئين تنظيم جو زمانو هو. هندستان ڏانهن لڏي ويل سنڌي هندو اديبن ۽ دانشورن سنڌي ادب جون نيون مرڪزون بمبئي، ڪڇ، راجسٿان ۽ ٻين هنڌن تي قائم ڪيون، جڏهن ته پاڪستان ۾ سنڌي اديبن، استادن ۽ سياسي ڪارڪنن سنڌي ٻولي، لوڪ ادب ۽ تاريخي سڃاڻپ جي تحفظ کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي. ==== زمين، معيشت ۽ شهري تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ ڇڏيل شهري گهرن، دڪانن، ڪارخانن ۽ زرعي ملڪيتن جو سوال سنڌ جي سياسي معيشت جو مرڪزي مسئلو بڻيو. هندستان لڏي ويل غير مسلم مالڪن جي ملڪيتن کي ''ايويڪيو پراپرٽي'' جي قانوني زمري هيٺ آندو ويو ۽ انهن مان وڏي حصي کي هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي بحاليءَ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ملڪيت جي ورڇ، دعوائن ۽ شهري زمين جي استعمال سنڌ جي شهرن جي سماجي ۽ اقتصادي بناوت تي ڊگهو اثر وڌو.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |year=2019}}</ref> ڪراچي جي وفاقي گادي بڻجڻ سان وفاقي سرڪاري ملازمن، سفارتخانن، واپاري ڪمپنين، بئنڪن ۽ صنعتي ادارن جي تيز واڌ ٿي، پر ان سان گڏ سنڌ حڪومت شهر جي وڏي محصولي ۽ معاشي بنياد کان محروم ٿي. ان مسئلي سنڌ جي سياسي اڳواڻن ۾ مالي خودمختياري ۽ وفاقي مرڪز سان وسيلن جي ورڇ بابت خدشا پيدا ڪيا.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ زرعي معيشت، زمينداري ۽ آبپاشي صوبي جي معاشي ڍانچي جا مرڪزي عنصر رهيا. پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ زرعي پيداوار ۽ آبپاشي منصوبن کي وڏي اهميت حاصل رهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ واپار، ننڍي صنعت، بينڪنگ ۽ بندرگاهي سرگرمين جو ڪردار تيزيءَ سان وڌيو. ==== خيرپور رياست ==== ان وقت جي سياسي جاگرافيءَ ۾ [[خيرپور رياست]] کي سنڌ صوبي کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. خيرپور هڪ [[پاڪستان جون نوابي رياستون|نوابي رياست]] طور پاڪستان سان الحاق ڪيو، پر 1947ع کان 1955ع تائين انتظامي طور سنڌ صوبي جو حصو نه هئي. 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت خيرپور سميت اولهه پاڪستان جون نوابي رياستون ۽ صوبا نئين [[اولهه پاڪستان]] صوبي ۾ ضم ڪيا ويا. ===== ون يونٽ ڏانهن اڳڀرائي ===== 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وفاقي سطح تي اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن کي هڪ انتظامي وحدت ۾ گڏ ڪرڻ جي تجويز مضبوط ٿي. ان منصوبي جو مقصد سرڪاري طور اولهه ۽ اوڀر پاڪستان جي وچ ۾ آئيني برابري پيدا ڪرڻ، انتظامي خرچ گهٽائڻ ۽ اولهه پاڪستان لاءِ هڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ ٻڌايو ويو، پر سنڌ ۾ ان جي مخالفت صوبائي سڃاڻپ، ٻولي، زمين، وسيلن ۽ خودمختياريءَ جي خدشن جي بنياد تي ٿي. 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪئي وئي ۽ ان کي پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبي، بلوچستان سان لاڳاپيل علائقن ۽ نوابي رياستن سان گڏ [[اولهه پاڪستان]] جي نئين صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. ان سان 1936ع کان قائم سنڌ جي الڳ صوبائي حڪومت ۽ قانون ساز اداري جو پهريون مرحلو ختم ٿيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ وارو دور === {{Main|ون يونٽ}} ''(14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع)'' 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو، بلوچستان سان لاڳاپيل انتظامي علائقا ۽ اولهه پاڪستان جون مختلف رياستون ۽ علائقا گڏ ڪري '''[[اولهه پاڪستان]]''' نالي هڪ صوبو قائم ڪيو ويو. ان سان سنڌ جي 1936ع کان قائم الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ [[سنڌ اسيمبلي]] پڻ تحليل ٿي وئي. نئين صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[لاهور]] مقرر ڪيو ويو. مرڪزي حڪومت طرفان هن منصوبي جا بنيادي مقصد انتظامي خرچ گهٽائڻ، اولهه پاڪستان جي مختلف انتظامي وحدتن کي هڪ نظام هيٺ آڻڻ ۽ آباديءَ ۾ وڏي [[اوڀر پاڪستان]] ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ سياسي برابري قائم ڪرڻ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=1998}}</ref> [[فائل:West Pakistan Map.gif|thumb|300px|کاٻو|[[ون يونٽ]] تحت 1955ع کان 1970ع تائين قائم [[اولهه پاڪستان]] صوبو، جنهن ۾ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪري ان کي اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو هو.]] ون يونٽ جو قانوني بنياد ''ايسٽيبلشمينٽ آف ويسٽ پاڪستان ايڪٽ, 1955'' هو، جيڪو ٻي [[پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] 30 سيپٽمبر 1955ع تي منظور ڪيو. نئين سياسي بندوبست هيٺ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان کي وفاقي قانونسازيءَ ۾ برابر نمائندگي ڏيڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ اوڀر پاڪستان جي آبادي ملڪ جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئي. 1956ع جي آئين ۾ به پاڪستان کي اوڀر پاڪستان ۽ اولهه پاڪستان جي ٻن وڏين صوبائي وحدتن تي ٻڌل وفاق طور ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Callard |first=Keith |title=Pakistan: A Political Study |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-AVW-616 |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1957}}</ref> ==== سنڌ جي صوبائي ادارن جو خاتمو ==== ون يونٽ قائم ٿيڻ سان سنڌ جو الڳ گورنر، وڏو وزير، صوبائي ڪابينا ۽ قانون ساز اسيمبلي ختم ٿي ويا ۽ انهن جا اختيار اولهه پاڪستان جي صوبائي حڪومت ۽ اسيمبلي ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ جا علائقا انتظامي طور اولهه پاڪستان جي نظام ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن ڪري 1955ع کان 1970ع تائين سنڌ جو ڪو الڳ وڏو وزير يا گورنر نه هو. سنڌ سان لاڳاپيل نمائندا ان عرصي ۾ [[اولهه پاڪستان جي صوبائي اسيمبلي]] ۽ مرڪزي ادارن ۾ ڪم ڪندا رهيا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1956ع ۾ اولهه پاڪستان جي عبوري صوبائي اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[خان عبدالجبار خان]]، جيڪو ڊاڪٽر خان صاحب جي نالي سان مشهور هو، اولهه پاڪستان جو پهريون وڏو وزير ٿيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[سردار عبدالراشد خان]] ۽ پوءِ [[نواب مظفر علي خان قزلباش]] وڏا وزير رهيا. 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪري آئين منسوخ ڪيو ۽ مرڪزي توڙي صوبائي قانون ساز ادارا تحليل ڪيا؛ نتيجي ۾ اولهه پاڪستان جي وڏي وزير جو عهدو به ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== اولهه پاڪستان جا وڏا وزير ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي وابستگي / حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[خان عبدالجبار خان|ڊاڪٽر خان صاحب]] | style="background:#f4f8fc;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 16 جولاءِ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | مسلم ليگ؛ بعد ۾ [[ريپبلڪن پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[سردار عبدالراشد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 16 جولاءِ 1957ع – 18 مارچ 1958ع | style="background:#e2f0d9;" | ريپبلڪن پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مظفر علي خان قزلباش|نواب مظفر علي خان قزلباش]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 مارچ 1958ع – 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | ريپبلڪن پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''7 آڪٽوبر 1958ع تي مارشل لا کان پوءِ وڏي وزير جو عهدو ختم ڪيو ويو''' |} ==== اولهه پاڪستان جا گورنر ==== ون يونٽ واري دور ۾ سنڌ لاءِ الڳ گورنر بدران اولهه پاڪستان جو گورنر مقرر ٿيندو هو. [[مشتاق احمد گرماڻي]] نئين صوبي جو پهريون گورنر هو. بعد ۾ اختر حسين، [[نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] ۽ [[محمد موسيٰ خان]] سميت مختلف شخصيتن اولهه پاڪستان جي گورنر طور ڪم ڪيو. 1958ع کان پوءِ فوجي حڪومت سبب صوبائي انتظام وڌيڪ مرڪزي نوعيت اختيار ڪري ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حڪومتي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[مشتاق احمد گرماڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 27 آگسٽ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | پارلياماني دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | سيپٽمبر 1957ع – 12 اپريل 1960ع | style="background:#e2f0d9;" | پارلياماني دور؛ پوءِ مارشل لا |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[امير محمد خان|نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 اپريل 1960ع – 18 سيپٽمبر 1966ع | style="background:#eef5e9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد موسيٰ خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 سيپٽمبر 1966ع – 20 مارچ 1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[يوسف هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 20 مارچ 1969ع – 25 مارچ 1969ع | style="background:#eef5e9;" | مختصر عبوري دور |} ==== عدالتي تبديليون ==== ون يونٽ سان سنڌ جي عدالتي ڍانچي ۾ پڻ اهم تبديلي آئي. پاڪستان جي قيام وقت موجود '''سنڌ چيف ڪورٽ''' 1955ع تائين سنڌ جي اعليٰ عدالت هئي. ''ھاء ڪورٽ آف ويسٽ پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1955''، جيڪو 14 آڪٽوبر 1955ع کان لاڳو ٿيو، تحت سنڌ چيف ڪورٽ ۽ اولهه پاڪستان جي ٻين اعليٰ عدالتي ادارن جي ججن کي نئين '''[[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]]''' جي ڍانچي ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌ لاءِ ڪراچي ۾ عدالتي بينچ ڪم ڪندي رهي، پر سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت واري ادارتي حيثيت ون يونٽ جي خاتمي تائين برقرار نه رهي.<ref>{{cite book |title=High Court of West Pakistan (Establishment) Order, 1955 |year=1955}}</ref> [[فائل:Sindh High Court.JPG|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ سنڌ جي تاريخي اعليٰ عدالت جي عمارت؛ جتي ون يونٽ دوران [[ويسٽ پاڪستان ھاء ڪورٽ]] جي ججن جون بينچون ويھنديون ۽ سنڌ جو ضلعي عدالتي نظام ان نئين ھاء ڪورٽ جي ڍانچي هيٺ آيو.]] هن دور کان ٿورو اڳ پاڪستان جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم عدالتي واقعو پڻ سنڌ ۾ پيش آيو هو. 1954ع ۾ گورنر جنرل [[ملڪ غلام محمد]] پهرين آئين ساز اسيمبلي تحليل ڪئي ته ان جي صدر [[مولوي تميز الدين خان]] ان فيصلي کي سنڌ چيف ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو. سنڌ چيف ڪورٽ سندس حق ۾ فيصلو ڏنو، پر وفاقي عدالت بعد ۾ اهو فيصلو رد ڪري ڇڏيو. هي مقدمو پاڪستان جي آئيني ۽ عدالتي تاريخ ۾ انتظاميا، مقننه ۽ عدليه جي اختيارن بابت هڪ اهم ڪيس بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ سنڌ جي انتظامي حيثيت ==== ڪراچي 1948ع کان سنڌ کان الڳ وفاقي گاديءَ وارو علائقو هو، تنهنڪري ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت اهو سڌو سنئون سنڌ جي صوبائي انتظام هيٺ نه هو. 1958ع ۾ اڳوڻو وفاقي گاديءَ وارو علائقو اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. ان دوران وفاقي گاديءَ کي پهرين عارضي طور [[راولپنڊي]] ۽ پوءِ نئين تعمير ٿيندڙ [[اسلام آباد]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ڪراچي جي انتظامي حيثيت ۾ انهن تبديلين سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ شهري سياست تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ان جي تجويز واري مرحلي کان ئي موجود هئي. مخالف ڌرين جو بنيادي دليل هو ته سنڌ کي اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪرڻ سان صوبي جي تاريخي سڃاڻپ، صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت فيصلا ڪرڻ جا الڳ ادارتي اختيار ختم ٿي ويندا. ٻئي پاسي [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ [[پير علي محمد راشدي]] جهڙن اڳواڻن ون يونٽ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو ته گڏيل انتظام سان خرچ گهٽبا، معاشي ترقي تيز ٿيندي ۽ ننڍن علائقن کي وڏي انتظامي وحدت اندر ترقيءَ جا وڌيڪ موقعا ملندا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[جي. ايم. سيد]] ون يونٽ جي اهم سنڌي مخالفن مان هو. هن مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪري ون يونٽ مخالف سياسي محاذ ٺاهڻ ۾ حصو ورتو ۽ اولهه پاڪستان جي اسيمبلي اندر پڻ پراڻن صوبن جي بحاليءَ جو مطالبو ڪيو. [[حيدر بخش جتوئي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] پڻ ون يونٽ جي مخالفت کي پنهنجي هاري تحريڪ، زميني حقن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مطالبن سان ڳنڍيو. حڪومت طرفان ون يونٽ مخالف تحريڪ سان لاڳاپيل مختلف سياسي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن کي وقت بوقت گرفتار يا نظربند پڻ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ون يونٽ جي مخالفت رڳو پارلياماني سياست تائين محدود نه رهي، پر شاگردن، اديبن، هارين، صحافين ۽ ثقافتي تنظيمن تائين پکڙجي وئي. نتيجي ۾ صوبائي خودمختياري ۽ سنڌ جي تاريخي وحدت جو سوال 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست جو اهم موضوع بڻجي ويو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي تحريڪ ==== ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم نشان بڻجي وئي. سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ سنڌي اديبن ۽ دانشورن کي خدشو هو ته تعليم، سرڪاري ملازمتن ۽ انتظام ۾ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ڪمزور ٿيندي. [[سنڌي ادبي سنگت]] سميت مختلف ادبي تنظيمن سنڌيءَ جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت برقرار رکڻ لاءِ مهم هلائي. سنڌي پريس پڻ ٻوليءَ جي مسئلي کي صوبائي خودمختياري ۽ ثقافتي حقن سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1996}}</ref> [[File:Sindhi.svg|thumb|220px|left|ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت جو سوال سنڌ جي ثقافتي سياست جو اهم موضوع بڻيو.]] هن دور ۾ سنڌي ادب ۾ پڻ سياسي ۽ سماجي شعور نمايان ٿيو. شاعرن، اديبن ۽ دانشورن سنڌ جي ٻولي، تاريخ، زمين، ثقافت ۽ صوبائي حقن بابت لکيو. اهڙي ماحول ۾ [[شيخ اياز]] سميت جديد سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪيترن ليکڪن جي شاعري ۽ نثر ۾ سنڌي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ سياسي آزاديءَ جا موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. ون يونٽ خلاف تحريڪ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ سياسي تحريڪ سان گڏ ثقافتي ۽ ادبي تحريڪ جي صورت پڻ اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== زمين، آبپاشي ۽ سماجي تبديليون ==== 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي زرعي معيشت ۾ وڏيون تبديليون آيون. [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جهڙن آبپاشي منصوبن سان نئين زرعي زمين آباد ٿي. انهن زمينن جي ورهاست، آبادڪاري ۽ ٻاهرين علائقن جي ماڻهن کي زمين ڏيڻ سنڌ جي ون يونٽ مخالف سياست جو اهم مسئلو بڻيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ حيدر بخش جتوئي جهڙن اڳواڻن مطالبو ڪيو ته سرڪاري ۽ بئراجي زمينن ۾ مقامي بي زمين هارين کي اوليت ڏني وڃي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ صنعتڪاري، شهري آبادي ۽ اندروني لڏپلاڻ ۾ واڌ آئي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ بندرگاهي مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ، تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. انهن معاشي ۽ آباديءَ وارين تبديلين سان سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ واري سماج ۾ نوان سياسي ۽ طبقاتي لاڳاپا پيدا ٿيا. ==== 1958ع جو مارشل لا ۽ ايوب خان وارو دور ==== 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ [[محمد ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ايوب خان اقتدار سنڀالي صدر بڻيو. 1956ع جو آئين منسوخ ٿيڻ سان پارلياماني ادارا ختم ٿيا، پر ون يونٽ برقرار رهيو. 1962ع جي آئين تحت سياسي ادارا ٻيهر قائم ٿيا، پر اولهه پاڪستان هڪ ئي صوبو رهيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ايوب خان جي دور ۾ سنڌ ۾ صنعتي ترقي، آبپاشي، روڊن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن ۾ واڌ ٿي، پر ساڳئي وقت صوبائي خودمختياري، زمينن جي ورهاست، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت شڪايتون سياسي بحث جو حصو رهيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ون يونٽ جي خاتمي جو مطالبو سنڌ جي مخالف ڌر جي اهم مطالبن مان هڪ بڻجي چڪو هو. ==== شاگرد تحريڪ ۽ 4 مارچ ==== 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي شاگرد سياست ۾ پڻ صوبائي ۽ تعليمي حقن جا مطالبا وڌيا. '''4 مارچ 1967ع''' وارو شاگرد احتجاج سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. حيدرآباد ۽ ڄامشوري سان لاڳاپيل شاگردن ۽ پوليس وچ ۾ ٿيل ٽڪراءَ کان پوءِ 4 مارچ سنڌي شاگرد سياست ۽ ون يونٽ مخالف تحريڪ جي علامتي تاريخن مان هڪ بڻجي ويو. بعد وارن سالن ۾ سنڌي سياسي ۽ شاگرد حلقن هن واقعي کي سنڌ جي صوبائي، تعليمي ۽ ثقافتي حقن جي جدوجهد سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ==== ون يونٽ جو خاتمو ۽ سنڌ جي بحالي ==== 1968ع–1969ع جي ملڪ گير سياسي تحريڪ دوران ون يونٽ خلاف مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. مارچ 1969ع ۾ [[محمد ايوب خان]] جي اقتدار ڇڏڻ کان پوءِ جنرل [[يحيٰ خان]] اقتدار سنڀاليو. نئين فوجي حڪومت اولهه پاڪستان جي هڪ صوبي واري ڍانچي کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. '''1 جولاءِ 1970ع''' تي ون يونٽ باضابطه طور ختم ڪيو ويو ۽ سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو ۽ بلوچستان الڳ صوبائي وحدتن طور قائم ٿيا. اهڙيءَ طرح سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحاليءَ سان صوبي لاءِ ٻيهر الڳ گورنر، انتظامي مشينري ۽ ٻين صوبائي ادارن جي جوڙجڪ ڪئي وئي. ڊسمبر 1970ع جي عام چونڊن کان پوءِ نئين سياسي بندوبست جو عمل اڳتي وڌيو، جڏهن ته 1973ع جي آئين سان سنڌ جي صوبائي اسيمبلي ۽ پارلياماني حڪومت کي نئين وفاقي آئيني ڍانچي هيٺ مستقل بنياد مليو. ==== ون يونٽ دور جون سنڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff;" | واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 30 سيپٽمبر 1955ع | style="background:#eef5e9;" | آئين ساز اسيمبلي ''Establishment of West Pakistan Act'' منظور ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#e2f0d9;" | ون يونٽ لاڳو؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ۽ سنڌ اسيمبلي ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1956ع | style="background:#eef5e9;" | نئين آئين تحت سنڌ اولهه پاڪستان صوبي جو حصو رهي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1957ع–1958ع | style="background:#e2f0d9;" | اولهه پاڪستان اسيمبلي اندر ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو وڌيڪ مضبوط ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | مارشل لا؛ صوبائي پارلياماني حڪومت ۽ وڏي وزير جو عهدو ختم. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1962ع | style="background:#e2f0d9;" | نئون آئين لاڳو؛ ون يونٽ برقرار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 مارچ 1967ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۾ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپيل اهم واقعو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1968ع–1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان خلاف تحريڪ سان گڏ سنڌ ۾ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو تيز. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1969ع | style="background:#eef5e9;" | يحيٰ خان اقتدار سنڀاليو ۽ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#e2f0d9;" | '''اولهه پاڪستان صوبو ختم؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال.''' |} ==== تاريخي اثر ==== ون يونٽ جو دور سنڌ جي جديد سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيندڙ دورن مان هڪ هو. انتظامي طور سنڌ پندرهن سالن تائين هڪ وڏي صوبي جو حصو رهي، جڏهن ته سياسي سطح تي ان دور صوبائي خودمختياري، وفاقيت، قدرتي وسيلن، پاڻي، زمين، سرڪاري ملازمتن ۽ ٻوليءَ بابت بحث کي وڌيڪ نمايان ڪيو. ون يونٽ جي مخالفت سنڌ ۾ مختلف سياسي، هاري، شاگرد ۽ ادبي تحريڪن کي هڪ گڏيل صوبائي حقن واري سوال سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref><ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> 1970ع ۾ سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ اهي مسئلا نئين صوبائي سياست ۾ به برقرار رهيا. سنڌ جي موجوده اسيمبلي پڻ پنهنجي تاريخي بيان ۾ 1955ع جي ون يونٽ سبب سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ ۽ 1970ع ۾ ان جي بحاليءَ کي صوبي جي آئيني تاريخ جا اهم مرحلا قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ کان پوءِ 1972ع تائين === ''(1 جولاءِ 1970ع – 1972ع)'' [[ون يونٽ]] جي خاتمي سان '''1 جولاءِ 1970ع''' تي سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ٿي. صدر جنرل [[يحيٰ خان]] جي حڪومت طرفان جاري ڪيل ''ويسٽ پاڪستان (ڊزوليشن) آرڊر, 1970'' تحت [[اولهه پاڪستان]] جو گڏيل صوبو ختم ڪري سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ اتر اولهه سرحدي صوبو ٻيهر قائم ڪيا ويا. ان انتظامي تبديلي سان سنڌ جون الڳ صوبائي سرحدون ۽ سرڪاري ادارا بحال ٿيا، جڏهن ته اولهه پاڪستان جي صوبائي خدمتن، اثاثن، سرڪاري ملازمن ۽ انتظامي ذميوارين کي نون صوبن ۾ ورهائڻ جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi}}</ref> [[فائل:Pakistan-Sindh-location-map.svg|thumb|250px|کاٻو|1970ع ۾ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي طور بحال ٿي.]] سنڌ جي بحاليءَ سان [[ڪراچي]] ٻيهر صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ صوبائي حڪومت جو مرڪز بڻيو. ون يونٽ کان اڳ ڪراچي ڪجهه عرصي تائين وفاقي گاديءَ وارو علائقو رهيو هو، پر وفاقي گادي راولپنڊي ۽ پوءِ [[اسلام آباد]] منتقل ٿيڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي سنڌ سان انتظامي وابستگي بحال ٿي. ان ڪري 1970ع واري صوبائي بحالي سنڌ جي رڳو سياسي سرحدن جي بحالي نه هئي، پر ڪراچي ۽ باقي سنڌ کي هڪ ئي صوبائي انتظام هيٺ ٻيهر آڻڻ وارو اهم ادارتي مرحلو پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== صوبائي انتظام جي بحالي ==== سنڌ جي بحاليءَ وقت ملڪ ۾ [[مارشل لا]] لاڳو هو ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت موجود نه هئي. تنهنڪري پهرين مرحلي ۾ صوبي جو انتظام گورنر ۽ صوبائي سرڪاري مشينري وسيلي هلايو ويو. سنڌ جي سرڪاري رڪارڊ موجب '''نواب افتخار حسين خان ممدوٽ''' 1 جولاءِ 1970ع تي بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو ۽ 22 ڊسمبر 1971ع تائين عهدي تي رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1970ع جي بحاليءَ کان پوءِ سنڌ لاءِ الڳ سيڪريٽريٽ، صوبائي کاتا ۽ انتظامي ڍانچو ٻيهر ترتيب ڏنو ويو. اولهه پاڪستان جي گڏيل انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ صوبائي ملازمن ۽ کاتن جي ورهاست پڻ ڪئي وئي. ان عمل سان تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، بلديات ۽ ٻين صوبائي معاملن جي انتظامي ذميواري ٻيهر سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيڻ شروع ٿي.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> ==== 1970ع جون عام چونڊون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ [[قانوني فريم ورڪ آرڊر، 1970ع]] تحت پاڪستان ۾ بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي پهريون ڀيرو سڌيون عام چونڊون ڪرايون ويون. سنڌ کي قومي اسيمبليءَ ۾ '''27 عام سيٽون''' ڏنيون ويون، جڏهن ته سنڌ صوبائي اسيمبليءَ لاءِ '''60 عام سيٽون''' مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> 7 ڊسمبر 1970ع تي قومي اسيمبليءَ جون ۽ 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون. [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۽ پنجاب ۾ اهم سياسي قوت طور سامهون آئي. قومي اسيمبليءَ جي سنڌ وارين 27 سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 سيٽون حاصل ڪيون. سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 سيٽون کٽيون؛ ان ڪري اها سڀ کان وڏي جماعت ته بڻجي وئي، پر پنهنجي سر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي. بعد ۾ آزاد ميمبرن ۽ ٻين جي حمايت سان پارٽي صوبائي حڪومت ٺاهڻ جي قابل ٿي.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> اهي چونڊون سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم هيون، ڇاڪاڻ ته 1955ع کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ جي ماڻهن پنهنجي بحال ٿيل صوبي جي قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ نمائندا چونڊيا. چونڊن مان سنڌ اندر هڪ پيچيده سياسي نقشو پڻ سامهون آيو: پيپلز پارٽيءَ کي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن سنڌي آبادي وارن علائقن ۾ مضبوط حمايت حاصل ٿي، جڏهن ته ڪراچي ۽ ٻين شهري حلقن ۾ مذهبي ۽ ٻين سياسي جماعتن پڻ سيٽون حاصل ڪيون. ==== 1971ع جو بحران ۽ سنڌ ==== 1970ع جي چونڊن کان پوءِ وفاقي سطح تي [[عوامي ليگ]] قومي اسيمبليءَ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سڀ کان وڏي جماعت بڻجي اڀري. اقتدار جي منتقليءَ بابت عوامي ليگ، پيپلز پارٽي ۽ فوجي حڪومت وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران 1971ع ۾ شدت اختيار ڪئي. اوڀر پاڪستان ۾ فوجي ڪارروائي، گهرو ويڙهه ۽ پوءِ [[هندستان-پاڪستان جنگ 1971ع|پاڪستان-هندستان جنگ]] کان پوءِ 16 ڊسمبر 1971ع تي اوڀر پاڪستان الڳ ٿي [[بنگلاديش]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |year=1974}}</ref> ملڪ جي ورهاڱي سنڌ جي سياسي صورتحال تي سڌو اثر وڌو. 20 ڊسمبر 1971ع تي جنرل يحيٰ خان اقتدار [[ذوالفقار علي ڀٽو]] حوالي ڪيو. ڀٽو، جنهن جو سياسي بنياد سنڌ سان پڻ مضبوط هو، پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. ان کان پوءِ وفاق ۽ صوبن ۾ چونڊيل ادارن ڏانهن اقتدار منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ==== سنڌ جا گورنر، 1970ع–1972ع ==== سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ شروعاتي عرصي ۾ صوبي جو انتظام گورنرن جي ذريعي هليو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست موجب نواب افتخار حسين خان ممدوٽ کان پوءِ ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل گورنر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي / انتظامي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ|نواب افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 جولاءِ 1970ع – 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر؛ فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[رحمان گل|ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل]] | style="background:#eaf2f8;" | 22 ڊسمبر 1971ع – 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | عبوري انتظام؛ ذوالفقار علي ڀٽو جي شروعاتي دور ۾ گورنر |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#f4f8fc;" | 29 اپريل 1972ع کان | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت ڏانهن منتقليءَ واري دور جو گورنر |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه جي ٻيهر تنظيم ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي اعليٰ عدالتي نظام کي پڻ ٻيهر منظم ڪيو ويو. ون يونٽ دوران سنڌ [[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]] جي دائري هيٺ هئي. ''ھاء ڪورٽس (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1970'' تحت 1 جولاءِ 1970ع کان اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ ختم ٿي ۽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل '''[[سنڌ ۽ بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي مقرر ٿيو. نئين عدالت کي پنهنجي علائقائي دائري اندر اڳوڻي اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ وارا اصل، اپيليٽ ۽ ٻيا عدالتي اختيار منتقل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=About High Court |url=https://bhc.gov.pk/beta/introduction/about |website=High Court of Balochistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت؛ 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جو مرڪزي صدر مقام قائم ٿيو.]] گڏيل هاءِ ڪورٽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ 30 نومبر 1976ع تائين ڪم ڪندي رهي، جنهن کان پوءِ ٻنهي صوبن لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Introduction of Sindh High Court, Karachi |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چونڊيل صوبائي حڪومت جو قيام ==== 1970ع ۾ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊجي چڪا هئا، پر 1971ع جي قومي بحران سبب صوبائي پارلياماني حڪومت فوري طور قائم نه ٿي سگهي. 1972ع ۾ سياسي اقتدار چونڊيل نمائندن ڏانهن منتقل ٿيڻ سان سنڌ ۾ پڻ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. '''1 مئي 1972ع''' تي [[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. هو 1955ع ۾ ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جو پهريون وڏو وزير هو ۽ بحال ٿيل صوبي جي پهرين چونڊيل حڪومت جو سربراهه بڻيو.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers, Government of Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ 1970ع ۾ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جي حيثيت بحال ٿي.]] [[فائل:Sindh Provincial Assembly 1970.svg|thumb|300px|ساڄو|[[پاڪستان جون عام چونڊون، 1970ع|1970ع جي چونڊن]] کان پوءِ [[سنڌ اسيمبلي]] جي پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] 28 سيٽن سان سڀ کان وڏي جماعت بڻجي.]] ممتاز ڀٽي جي حڪومت سان سنڌ ۾ صوبائي ڪابينا ۽ پارلياماني انتظام ٻيهر فعال ٿيو. نئين حڪومت کي ون يونٽ کان ورثي ۾ مليل انتظامي ڍانچي جي ٻيهر ترتيب، صوبائي ملازمن جي ورهاست، تعليم، ٻولي، زمين، آبپاشي ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي اختلافن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== سياسي ۽ سماجي تبديليون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي سياست ۾ '''صوبائي خودمختياري''' ۽ '''سنڌي سڃاڻپ''' وڌيڪ نمايان ٿي. ون يونٽ مخالف تحريڪ دوران جيڪي سوال ــ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، زمينن جي ورهاست، پاڻيءَ جا حق، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي ۽ سنڌ جي وسيلن تي صوبائي اختيار ــ اڀريا هئا، سي هاڻي بحال ٿيل صوبائي ادارن جي پاليسيءَ جا عملي مسئلا بڻجي ويا. ساڳئي وقت سنڌ جي آباديءَ جو سماجي ۽ لساني ڍانچو پيچيده هو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي وڏي انگ ۾ موجود هئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن ننڍن شهرن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي اڪثريت ۾ هئي. 1970ع جي چونڊن ۾ به اها سماجي ۽ سياسي ورڇ ڪنهن حد تائين نظر آئي. پيپلز پارٽيءَ جي سياسي طاقت سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط هئي، جڏهن ته ڪراچيءَ جي ڪيترن حلقن ۾ جماعت اسلامي، جمعيت علماءِ پاڪستان ۽ ٻين جماعتن جو اثر موجود هو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سياست ==== صوبي جي بحاليءَ کان پوءِ [[سنڌي ٻولي]] جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت جو سوال ٻيهر صوبائي سياست جي مرڪز ۾ آيو. ون يونٽ دوران سنڌي اديبن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن ٻوليءَ جي تحفظ کي سنڌ جي صوبائي سڃاڻپ سان ڳنڍيو هو. بحال ٿيل سنڌ اسيمبليءَ کي هاڻي ان سوال تي قانونسازي ڪرڻ جو آئيني ۽ سياسي موقعو مليو. 1972ع ۾ ممتاز ڀٽو جي حڪومت '''''سنڌ (ٽيچنگ, پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج) ايڪٽ, 1972''''' منظور ڪرايو. قانون تحت سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ ان جي سرڪاري استعمال کي وڌائڻ لاءِ قانوني بندوبست ڪيو ويو ۽ سنڌي ۽ اردو کي تعليمي نصاب ۾ پڙهائڻ بابت شقون شامل ڪيون ويون. سرڪاري آفيسن، عدالتن ۽ اسيمبليءَ ۾ سنڌيءَ جي مرحليوار استعمال لاءِ پڻ گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |publisher=Government of Sindh |year=1972}}</ref> ٻوليءَ واري قانون تي خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اردو ڳالهائيندڙ حلقن ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو. جولاءِ 1972ع ۾ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ احتجاج ۽ سنڌي-اردو لساني ڇڪتاڻ تشدد ۾ تبديل ٿي. بعد ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت ۽ صوبائي قيادت ٻنهي ٻولين جي حيثيت بابت وضاحتون ۽ مفاهمتي قدم کنيا. هي واقعو سنڌ جي شهري سياست، سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين جي لاڳاپن ۽ بعد واري لساني سياست تي ڊگهي مدي وارو اثر ڇڏيندڙ واقعو بڻيو. ==== ثقافتي بحالي ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت سان لاڳاپيل ادارن ۽ تحريڪن لاءِ پڻ نئون سياسي ماحول پيدا ٿيو. [[سنڌي ادبي بورڊ]]، [[سنڌي ادبي سنگت]]، يونيورسٽين، رسالن ۽ سنڌي پريس وسيلي سنڌي تاريخ، لوڪ ادب، شاعري ۽ ٻوليءَ بابت سرگرميون وڌيون. ون يونٽ مخالف دور ۾ سنڌي ادب اندر پيدا ٿيل قومي، سماجي ۽ سياسي موضوع 1970ع کان پوءِ به جاري رهيا. [[شيخ اياز]]، [[محمد ابراهيم جويو]] ۽ ٻين اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپيل ادبي تحريڪ ۾ سنڌي ٻولي، تاريخي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ ثقافتي خودمختياري اهم موضوع رهيا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي صوبائي بحالي سياسي اداري جي بحاليءَ سان گڏ ثقافتي سڃاڻپ جي ٻيهر اظهار جو مرحلو پڻ ثابت ٿي. ===== 1970ع کان 1972ع تائين اهم واقعا ===== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#eef5e9;" | ون يونٽ ختم؛ '''سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال''' ۽ نواب افتخار حسين خان ممدوٽ گورنر مقرر. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 7 ڊسمبر 1970ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون؛ سنڌ جي 27 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 حاصل ڪيون. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 17 ڊسمبر 1970ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جون چونڊون؛ 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 کٽي سڀ کان وڏي جماعت بڻجي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي سياسي بحران ۽ هندستان-پاڪستان جنگ؛ صوبائي چونڊيل حڪومت جي قيام ۾ دير. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 16 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | اوڀر پاڪستان جي علحدگي ۽ [[بنگلاديش]] جو قيام. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 20 ڊسمبر 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل سنڌ جو گورنر بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] سنڌ جو گورنر مقرر. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 مئي 1972ع''' | style="background:#eef5e9;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو؛ ون يونٽ کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت بحال.''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، واڌاري ۽ استعمال بابت قانون منظور؛ ان کان پوءِ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |} ==== تاريخي اهميت ==== 1970ع کان 1972ع وارو مختصر عرصو سنڌ جي جديد تاريخ ۾ '''ادارتي بحاليءَ ۽ سياسي منتقليءَ''' جو دور هو. 1955ع ۾ ختم ڪيل سنڌ جي صوبائي وحدت ٻيهر قائم ٿي، ڪراچي صوبي جي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور واپس آيو، سنڌ جي الڳ انتظامي مشينري ۽ قانون ساز اداري جي بحاليءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ اعليٰ عدليه کي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جي صورت ۾ نئون ڍانچو ڏنو ويو. 1970ع جي چونڊن سنڌ کي لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ پنهنجي الڳ صوبائي نمائندگي ڏني، جڏهن ته 1972ع ۾ ممتاز علي ڀٽي جي حڪومت جي قيام سان پارلياماني صوبائي حڪومت عملي طور بحال ٿي. ساڳئي وقت ٻولي، شهري ۽ ٻهراڙي نمائندگي، زمين، روزگار ۽ صوبائي وسيلن بابت سوال نئين سنڌي سياست جا مرڪزي موضوع بڻيا. ان ڪري هي دور هڪ طرف ون يونٽ واري مرڪزيت کان صوبائي خودمختياريءَ ڏانهن منتقلي هو، ته ٻئي طرف سنڌ جي ايندڙ ڏهاڪن جي لساني، سماجي ۽ شهري سياست جي جوڙجڪ جو بنيادي مرحلو پڻ هو. === 1972ع کان 1988ع تائين وارو دور === ''(1972ع–1988ع)'' [[فائل:Zulfikar Ali Bhutto Portrait (cropped).jpg|thumb|220px|ساڄو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سنڌ ۽ پاڪستان جي سياست تي سندس [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو گهرو اثر رهيو.]] 1972ع کان 1988ع تائين سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ ڪيترن مختلف مرحلن مان گذري. شروعاتي دور ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي چونڊيل صوبائي حڪومت، [[1973ع جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت صوبائي پارلياماني ادارن جي قيام ۽ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت کي وڌائڻ جي ڪوششن سان نمايان رهيو. 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ اسيمبلي تحليل ٿي ۽ تقريباً اٺن سالن تائين صوبائي پارلياماني حڪومت معطل رهي. 1983ع ۾ [[تحريڪ بحالي جمهوريت|تحريڪ بحالي جمهوريت]] سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڏي عوامي مزاحمت جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته 1985ع جي غيرجماعتي چونڊن سان صوبائي اسيمبلي ۽ وڏي وزير جو عهدو ٻيهر بحال ٿيو. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ آباديءَ جي تبديلي، افغان جنگ جا اثر، لساني سياست ۽ نئين شهري جماعتن جي اڀار سنڌ جي سياسي ڍانچي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== ممتاز علي ڀٽو جي حڪومت ==== [[ممتاز علي ڀٽو]] 1 مئي 1972ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ اها سنڌ جي پهرين چونڊيل صوبائي حڪومت هئي. سندس حڪومت کي صوبائي انتظام جي ٻيهر جوڙجڪ، سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي، تعليم، زمين ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي توازن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== 1973ع جو آئين ۽ صوبائي ادارا ==== 10 اپريل 1973ع تي قومي اسيمبلي نئون آئين منظور ڪيو ۽ 14 آگسٽ 1973ع تي [[1973ع جو آئين|آئين]] نافذ ٿيو. ان سان پاڪستان ۾ وفاقي پارلياماني نظام قائم ٿيو ۽ سنڌ کي ٻين صوبن سان گڏ هڪ آئيني وفاقي وحدت جي حيثيت ملي. آئين تحت صوبائي اسيمبلي قانونسازيءَ جو ادارو، وڏو وزير صوبائي حڪومت جو سربراهه ۽ گورنر آئيني سربراهه بڻيو. باقي اختيارن جي اصول تحت ڪيترائي اهڙا معاملا جيڪي وفاقي فهرست ۾ شامل نه هئا، صوبن جي دائري ۾ آيا.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> 1973ع جي آئين سان [[سنڌ اسيمبلي]] کي صوبائي قانون ساز اداري جي مستحڪم آئيني حيثيت ملي. صوبي جي ڪابينا اسيمبليءَ ڏانهن جوابده هئي، جڏهن ته گورنر وزيراعظم جي صلاح تي صدر طرفان مقرر ٿيندو هو. سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ صوبائي خودمختياري، پاڻي، قدرتي وسيلا، ٻولي ۽ انتظامي اختيار هاڻي آئيني فريم ورڪ اندر سياسي بحث جا موضوع بڻيا. آئين صوبائي ٻولين جي واڌاري لاءِ پڻ گنجائش رکي. ان ڪري 1972ع وارو سنڌي ٻولي ايڪٽ 1973ع جي آئيني فريم ورڪ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي واڌاري لاءِ اهم قانوني بنياد بڻيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> ==== غلام مصطفىٰ جتوئي جي حڪومت ==== ڊسمبر 1973ع ۾ [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] ممتاز علي ڀٽو کان پوءِ سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ 5 جولاءِ 1977ع تائين عهدي تي رهيو. سندس دور ۾ پيپلز پارٽيءَ جي صوبائي حڪومت سنڌ جي انتظامي ڍانچي، تعليم، آبپاشي، ترقياتي منصوبن ۽ ٻهراڙيءَ جي سياسي تنظيم تي ڌيان ڏنو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي وفاقي حڪومت طرفان صنعتن، بئنڪن، تعليمي ادارن ۽ ٻين شعبن جي قوميائي پاليسين جا اثر سنڌ تي به پيا. ڪراچي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز هو، انهن پاليسين جو اهم مرڪز بڻيو. قوميائي سان رياست جو صنعت ۽ بئنڪنگ ۾ ڪردار وڌيو، پر خانگي ڪاروباري حلقن ۾ ان بابت تنقيد پڻ پيدا ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan: Background Notes |publisher=U.S. Department of State |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/pakistan/151007.htm}}</ref> ==== 1977ع جون چونڊون ۽ فوجي قبضو ==== مارچ 1977ع ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون ٿيون. پيپلز پارٽي وڏي اڪثريت حاصل ڪئي، پر مخالف ڌر جي [[پاڪستان قومي اتحاد]] چونڊن ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي جا الزام لڳايا ۽ نتيجن کي رد ڪيو. احتجاج ۽ حڪومت-مخالف تحريڪ وڌڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي فوج جي سربراهه جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] ''آپريشن فيئر پلي'' ذريعي حڪومت ختم ڪري مارشل لا لاڳو ڪيو. قومي ۽ صوبائي اسيمبليون تحليل ڪيون ويون ۽ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] جي وڏ وزارت ختم ٿي ۽ صوبو گورنر ۽ مارشل لا انتظام هيٺ اچي ويو. 1977ع کان 1985ع تائين سنڌ ۾ ڪو چونڊيل وڏو وزير يا فعال صوبائي اسيمبلي موجود نه هئي. ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1972ع–1988ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 مئي 1972ع – 20 ڊسمبر 1973ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]؛ بحال ٿيل سنڌ جو پهريون چونڊيل وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 ڊسمبر 1973ع – 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''مارشل لا ۽ صوبائي پارلياماني حڪومت جي معطلي، 5 جولاءِ 1977ع – 6 اپريل 1985ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[سيد غوث علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 6 اپريل 1985ع – 6 اپريل 1988ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي 1985ع جي چونڊن کان پوءِ وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر علي غلام قاضي]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 1988ع – 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري سياسي مرحلي ۾ وڏو وزير؛ بعد ۾ نگران حيثيت |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Chief Ministers of Sindh}}</ref> ==== گورنرن ۽ فوجي انتظام جو دور ==== 1972ع کان 1977ع تائين سنڌ ۾ مير رسول بخش ٽالپر، بيگم رعنا لياقت علي خان ۽ ٻين گورنرن صوبائي آئيني سربراهن طور ڪم ڪيو. 1977ع جي فوجي قبضي کان پوءِ گورنر جو عهدو فوجي انتظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو ۽ ڪيترن رٽائرڊ يا حاضر سروس فوجي آفيسرن کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | لڳ ڀڳ دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#eaf2f8;" | 1972ع–1973ع | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل پيپلز پارٽي حڪومت |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رعنا لياقت علي خان|بيگم رعنا لياقت علي خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1973ع–1976ع | style="background:#e2f0d9;" | آئيني صوبائي گورنر |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[نواب دلاور خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 1976ع–1977ع | style="background:#eef5e9;" | ڀٽو دور جو آخري مرحلو |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[عبدالقادر شيخ|جسٽس عبدالقادر شيخ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1977ع–1978ع | style="background:#e2f0d9;" | مارشل لا جي شروعاتي دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[ايس. ايم. عباسي|ليفٽيننٽ جنرل ايس. ايم. عباسي]] | style="background:#eaf2f8;" | 1978ع–1984ع | style="background:#eef5e9;" | فوجي انتظام |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[جهانداد خان|ليفٽيننٽ جنرل جهانداد خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1984ع–1987ع | style="background:#e2f0d9;" | فوجي / عبوري سياسي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 1987ع–جون 1988ع | style="background:#eef5e9;" | ضياءُ دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | جون–سيپٽمبر 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري دور |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Governors of Sindh}}</ref> ==== عدليه ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ ==== 1970ع کان سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل هاءِ ڪورٽ ڪم ڪندي رهي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي هو. 1976ع ۾ آئيني ۽ عدالتي انتظامي تبديليءَ کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون ۽ ڪراچي ۾ موجود عدالت '''[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]''' جي نالي سان سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh}}</ref> 1973ع جي آئين تحت سنڌ هاءِ ڪورٽ کي آئيني درخواستن، سول ۽ فوجداري اپيلن ۽ ماتحت عدليه تي نگراني جا اختيار حاصل هئا. 1977ع کان پوءِ مارشل لا ۽ آئيني حڪمن سبب اعليٰ عدليه جو سياسي ۽ آئيني ڪردار پيچيده ٿي ويو؛ 1973ع جو آئين معطل رهيو ۽ فوجي حڪومت طرفان ڪيترائي آئيني حڪم جاري ڪيا ويا. 1985ع ۾ آئين ترميمن سان بحال ٿيو، جنهن سان صوبائي ۽ وفاقي عدالتون ٻيهر تبديل ٿيل آئيني ڍانچي اندر ڪم ڪرڻ لڳيون.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== 1979ع ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي ۽ سنڌ ==== 4 اپريل 1979ع تي اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي قتل جي ڪيس ۾ ڦاهي ڏني وئي. ڀٽو جو تعلق لاڙڪاڻي سان هو ۽ پيپلز پارٽي سنڌ ۾ وڏي عوامي حمايت رکندي هئي؛ ان ڪري سندس ڦاسي سنڌ جي سياسي نفسيات ۽ وفاق سان لاڳاپن تي گهرو اثر وڌو. سنڌ جي ڪيترن سياسي حلقن ۾ ضياءُ حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ ڀٽو خاندان پيپلز پارٽيءَ جي مزاحمتي سياست جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Chandio |first=Amir Ali |title=Politics of Sindh under Zia Government}}</ref> [[فائل:Bhutto 1974.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1979ع ۾ سندس ڦاسيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف سياسي مخالفت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي.]] ==== تحريڪ بحالي جمهوريت ==== {{Main|تحريڪ بحالي جمهوريت}} 1981ع ۾ پيپلز پارٽي ۽ ٻين مخالف جماعتن [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد مارشل لا جو خاتمو، 1973ع جي آئين جي بحالي ۽ آزاد چونڊون ڪرائڻ هو. شروعات ۾ تحريڪ جي سرگرمي محدود رهي، پر آگسٽ 1983ع ۾ شروع ڪيل سول نافرمانيءَ جي مهم سنڌ، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾، وڏي عوامي تحريڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ سان گڏ [[عوامي تحريڪ]] ۽ مختلف کاٻي ڌر جي تنظيمن هارين، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 14 آگسٽ 1983ع کان سول نافرماني تيز ٿي ۽ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ جلوس، گرفتاريون ۽ پوليس يا فوج سان ٽڪراءَ ٿيا. تحقيق موجب هڪ مهيني اندر هزارين سياسي ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا ۽ سنڌ ملڪ ۾ ايم آر ڊي جو سڀ کان وڌيڪ سرگرم مرڪز بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> ضياءُ حڪومت تحريڪ کي سختيءَ سان دٻايو، جڏهن ته مخالف ڌر ان کي صوبائي خودمختياري، جمهوري حقن ۽ سياسي نمائندگيءَ جي وسيع مسئلن سان ڳنڍيو. سنڌ ۾ ايم آر ڊي جي شدت ان حقيقت سان پڻ لاڳاپيل هئي ته ڀٽو جي ڦاسيءَ کان پوءِ پيپلز پارٽيءَ لاءِ صوبي ۾ وڏي همدردي موجود هئي ۽ فوجي حڪومت ۾ سنڌين جي سياسي نمائندگي بابت شڪايتون وڌيون هيون.<ref>{{cite book |last=Haqqani |first=Husain |title=Pakistan: Between Mosque and Military |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> ==== 1985ع جون غيرجماعتي چونڊون ==== 1984ع جي صدارتي ريفرنڊم کان پوءِ جنرل ضياءُ الحق 1985ع ۾ قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جون چونڊون پارٽي وابستگيءَ کان سواءِ ڪرايون. ايم آر ڊي جي جماعتن، جن ۾ پيپلز پارٽي شامل هئي، انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. ان جي باوجود چونڊن سان سنڌ اسيمبلي تقريباً اٺن سالن کان پوءِ ٻيهر وجود ۾ آئي ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> 1985ع ۾ 1973ع جو آئين ''روائيول آف دي ڪانسٽيٽيوشن آرڊر'' ۽ پوءِ [[اٺين ترميم]] سان بحال ڪيو ويو. ان ترميم صدر جي اختيارن کي نمايان طور وڌايو ۽ وفاقي سياسي نظام ۾ صدارتي مداخلت جي گنجائش وڌائي، جڏهن ته صوبائي پارلياماني ادارا پڻ ٻيهر ڪم ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== شهري سنڌ، لڏپلاڻ ۽ نئين لساني سياست ==== 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي جي آبادي ۽ سماجي بناوت تيز رفتاريءَ سان تبديل ٿي. [[سوويت-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان مان وڏي تعداد ۾ پناهگير پاڪستان آيا ۽ انهن مان هڪ حصو ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ آباد ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ملڪ جي ٻين صوبن مان پڻ روزگار لاءِ ڪراچي ڏانهن لڏپلاڻ جاري رهي. شهري آباديءَ، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ روزگار تي دٻاءَ سان گڏ هٿيارن ۽ منشيات جي واپار ۾ واڌ بابت پڻ رپورٽون سامهون آيون. انهن عنصرن ڪراچيءَ ۾ مختلف نسلي ۽ لساني برادرين وچ ۾ سياسي مقابلي ۽ تشدد کي وڌايو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press}}</ref> 1978ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اردو ڳالهائيندڙ شاگردن جي تنظيم [[آل پاڪستان مهاجر اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن]] قائم ٿي. 1984ع ۾ ان سان لاڳاپيل قيادت [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي شهري سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، جي وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. ان جي اڀار سان سنڌ جي سياست ۾ سنڌي-مهاجر ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي تقسيم وڌيڪ ادارتي صورت اختيار ڪئي. 1985ع ۽ 1986ع دوران ڪراچيءَ ۾ ٽرانسپورٽ، زمين ۽ آباديءَ جي مقابلي سان لاڳاپيل لساني تڪرار وڌيا. 1986ع ۾ اردو ڳالهائيندڙ ۽ پشتون آبادين وچ ۾ شديد فسادن سان شهر جي سياسي صورتحال وڌيڪ خراب ٿي. اهڙن واقعن ۽ شهري عدم تحفظ مهاجر قومي موومينٽ جي عوامي بنياد وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. ==== تعليم، ثقافت ۽ سنڌي سڃاڻپ ==== 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ادب، صحافت، شاعري ۽ ثقافتي تنظيمن ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. [[سنڌي ادبي سنگت]]، سنڌي رسالن، اخبارن ۽ يونيورسٽين سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بحث کي جاري رکيو. 1972ع واري ٻولي ايڪٽ سنڌيءَ کي تعليمي ۽ صوبائي ادارن ۾ وڌيڪ قانوني جاءِ ڏني، جيتوڻيڪ ان جي عملي نفاذ جو درجو مختلف ادارن ۽ دورن ۾ مختلف رهيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> [[شيخ اياز]]، [[ابراهيم جويو]]، [[رسول بخش پليجو]] ۽ ٻين اديبن ۽ سياسي دانشورن سان لاڳاپيل فڪري ماحول ۾ سنڌي ٻولي، زمين، عورتن جي حقن، هارين، وفاقيت ۽ جمهوريت بابت لکڻ وڌيو. مارشل لا جي دور ۾ سنسرشپ ۽ سياسي پابندين باوجود سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ مزاحمتي موضوع نمايان رهيا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي مخالفت هڪ ٻئي سان ويجهيون ٿي ويون. سنڌي لوڪ ورثي، اجرڪ، ٽوپي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري ۽ تاريخي شخصيتن کي سياسي ۽ ثقافتي علامتن طور وڌيڪ استعمال ڪيو ويو. ==== سماجي ۽ معاشي تبديليون ==== هن دور ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ آبپاشي رهيو، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ صنعت، واپار ۽ خدمتن جو شعبو وڌندو رهيو. [[گڊو بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ سنڌو درياهه جي آبپاشي نظام سنڌ جي زراعت لاءِ بنيادي اهميت رکندا هئا. ٻهراڙيءَ ۾ زمين جي غيربرابر ورڇ، هارين جي حقن ۽ وڏن زميندارن جي سياسي اثر بابت بحث جاري رهيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن زرعي سڌارن، هارين جي حقن ۽ سرڪاري زمينن جي ورڇ جا مطالبا جاري رکيا. شهري سنڌ ۾ صنعتي واڌ سان گڏ غيررسمي آبادين، ٽرانسپورٽ، پاڻي، رهائش ۽ روزگار جا مسئلا وڌيا. ڪراچيءَ جي تيز آباديءَ واري واڌ صوبائي سياست ۾ وسيلن، بلدياتي ادارن ۽ نمائندگيءَ بابت نوان تڪرار پيدا ڪيا. ==== 1988ع ۽ فوجي دور جي پڄاڻي ==== 29 مئي 1988ع تي صدر ضياءُ الحق وزيراعظم [[محمد خان جوڻيجو]] جي وفاقي حڪومت ۽ قومي اسيمبلي کي برطرف ڪيو. ان جا اثر صوبائي سياست تي پڻ پيا ۽ سنڌ ۾ غوث علي شاهه جي حڪومت ختم ٿي. [[اختر علي غلام قاضي]] مختصر عرصي لاءِ وڏي وزير ۽ پوءِ نگران انتظام جو حصو رهيو. 17 آگسٽ 1988ع تي جنرل ضياءُ الحق جهاز حادثي ۾ مارجي ويو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ عام چونڊن جو رستو هموار ٿيو. 16 نومبر 1988ع جي قومي چونڊن ۽ پوءِ صوبائي چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۾ ٻيهر وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي. 2 ڊسمبر 1988ع تي [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو، جنهن سان سنڌ ۾ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. ==== 1972ع–1988ع جون اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1 مئي 1972ع | style="background:#eef5e9;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] چونڊيل وڏي وزير طور حڪومت سنڀالي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ بابت قانون منظور ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1973ع | style="background:#eef5e9;" | 1973ع جو وفاقي پارلياماني آئين نافذ؛ سنڌ جي صوبائي ادارن کي نئون آئيني بنياد مليو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | ڊسمبر 1973ع | style="background:#e2f0d9;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1976ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ کي ورهائي الڳ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] قائم ڪئي وئي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | ضياءُ الحق جو فوجي قبضو؛ سنڌ اسيمبلي ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 اپريل 1979ع | style="background:#eef5e9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي ڦاهي ڏني وئي؛ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1981ع | style="background:#e2f0d9;" | [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1983ع | style="background:#eef5e9;" | ايم آر ڊي جي سول نافرمانيءَ واري تحريڪ؛ سنڌ ان جو سڀ کان اهم مرڪز بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1984ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم، جنهن سان شهري سنڌ جي سياست ۾ نئين قوت جو اڀار ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1985ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي چونڊون؛ سنڌ اسيمبلي بحال ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير ٿيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1986ع | style="background:#e2f0d9;" | ڪراچيءَ ۾ شديد لساني ۽ شهري تڪرار؛ شهري سياسي تنظيمن جي اثر ۾ واڌ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 29 مئي 1988ع | style="background:#eef5e9;" | جوڻيجو حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ جي سياسي انتظام ۾ ٻيهر عبوري تبديليون. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 17 آگسٽ 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | جنرل ضياءُ الحق جي وفات؛ نئين عام چونڊن لاءِ رستو هموار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 2 ڊسمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. |} === 1988ع کان هاڻوڪي دور تائين === 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ چونڊيل حڪومتن جي بحالي، مرڪزي حڪومتن جي برطرفين، گورنر راڄ، فوجي حڪومت، مڪاني حڪومتن جي نون تجربن، [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ وڌندڙ صوبائي خودمختياري، ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي ڊگهي صوبائي بالادستي جهڙا مرحلا شامل آهن. ساڳئي عرصي دوران [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جي شهري سياست، لساني ۽ جماعتِي مقابلي، اندروني لڏپلاڻ، آباديءَ جي تيز واڌ، تعليم ۽ صحت جي صوبائي پاليسين، سنڌي ٻوليءَ جي ادارتي واڌاري ۽ بار بار ٿيندڙ ٻوڏن سنڌ جي سماجي ۽ معاشي بناوت تي گهرو اثر وڌو. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 55.7 ملين ٿي چڪي هئي، جيڪا 2017ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 7.8 ملين وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ 1988ع کان پوءِ صوبائي پارلياماني سياست جو مرڪزي ادارو]] [[فائل:Karachi Skyline.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] جو جديد شهري منظر؛ 1988ع کان پوءِ شهر سنڌ جي آبادي، صنعت، واپار ۽ سياسي تبديلين جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو]] ==== جمهوري حڪومتن جي بحالي، 1988ع–1990ع ==== جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي وفات کان پوءِ نومبر 1988ع ۾ عام چونڊون ٿيون ۽ پاڪستان ۾ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. سنڌ ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي ۽ [[قائم علي شاهه]] 2 ڊسمبر 1988ع تي وڏو وزير بڻيو. شروعاتي طور پيپلز پارٽي ۽ [[مهاجر قومي موومينٽ]] وچ ۾ سياسي تعاون قائم ٿيو، جنهن جو مقصد خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي نمائندگيءَ جي مسئلن کي گڏيل سياسي بندوبست ذريعي حل ڪرڻ هو. بهرحال، ٻنهي جماعتن وچ ۾ نوڪرين، مڪاني حڪومت، امن امان ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف جلد وڌي ويا.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> 1990ع ۾ صدر [[غلام اسحاق خان]] وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت برطرف ڪئي ۽ سنڌ اسيمبلي پڻ ختم ڪئي وئي. قائم علي شاهه جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ [[آفتاب شعبان ميراڻي]] مختصر عرصي لاءِ وڏو وزير رهيو ۽ پوءِ [[ڄام صادق علي]] نگران ۽ بعد ۾ چونڊيل وڏي وزير طور اقتدار ۾ آيو. 1990ع جي چونڊن ۾ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي اڪيلي جماعت رهي، پر ڄام صادق علي مخالف جماعتن، آزاد ميمبرن ۽ مهاجر قومي موومينٽ جي حمايت سان حڪومت قائم ڪئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ==== 1990ع واري ڏهاڪي جي سياسي ۽ امن امان واري صورتحال ==== 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، شديد سياسي ۽ لساني تشدد، جماعتن جي هٿياربند ڌڙن، ڏوهاري نيٽ ورڪن ۽ رياستي ڪارروائين سبب متاثر ٿيو. سنڌ جي شهري سياست ۾ مهاجر قومي موومينٽ هڪ اهم قوت بڻجي وئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي، مختلف سنڌي قومپرست جماعتون ۽ مقامي سياسي خاندان اثرانداز رهيا. سنڌي قومپرست سياست ۾ [[جي. ايم. سيد]]، [[رسول بخش پليجو]]، [[قادر مگسي]] ۽ ٻين اڳواڻن صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، ٻولي ۽ سنڌ جي وسيلن بابت تحريڪون جاري رکيون. 1992ع ۾ وفاقي حڪومت طرفان سنڌ ۾ وڏي فوجي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ڪارروائي شروع ڪئي وئي، جيڪا شروعاتي طور ڏوهارين ۽ ڌاڙيلن خلاف هئي پر بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ مهاجر قومي موومينٽ جي تنظيمي ڍانچي ۽ هٿياربند ڌڙن خلاف پڻ وڌي. ان دور ۾ انساني حقن جي تنظيمن سياسي گرفتارين، تشدد ۽ غيرقانوني حراست بابت خدشا ظاهر ڪيا.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ڄام صادق علي جي وفات کان پوءِ [[مظفر حسين شاهه]] مارچ 1992ع ۾ وڏو وزير ٿيو. 1993ع جي چونڊن کان پوءِ [[عبدالله شاهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ حڪومت قائم ڪئي. سندس دور ۾ ڪراچيءَ ۾ پوليس ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جون ڪارروايون تيز ٿيون. 1996ع ۾ وفاقي سطح تي بينظير ڀٽو جي ٻي حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ حڪومت پڻ ختم ڪئي وئي ۽ [[ممتاز علي ڀٽو]] نگران وڏو وزير مقرر ٿيو. 1997ع جي چونڊن کان پوءِ [[لياقت علي جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. آڪٽوبر 1998ع ۾ سنڌ ۾ گورنر راڄ لاڳو ٿيو، جنهن سان چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي. 12 آڪٽوبر 1999ع تي جنرل [[پرويز مشرف]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ سميت ملڪ جا چونڊيل ادارا معطل ٿي ويا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== فوجي حڪومت ۽ مڪاني حڪومتن جي نئين جوڙجڪ، 1999ع–2008ع ==== 1999ع کان 2002ع تائين سنڌ ۾ صوبائي اسيمبلي ۽ چونڊيل وڏو وزير موجود نه هئا ۽ صوبي جو انتظام فوجي حڪومت جي مقرر ڪيل گورنر ۽ صوبائي انتظامي مشينري ذريعي هليو. جنرل مشرف جي حڪومت 2001ع ۾ ملڪ ۾ نئون مڪاني حڪومت وارو نظام لاڳو ڪيو، جنهن تحت ضلعن، تعلقن ۽ يونين ڪائونسلن ڏانهن ڪجهه انتظامي ۽ مالي اختيار منتقل ڪيا ويا. ڪراچيءَ کي نئين نظام تحت '''سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي''' ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سان شهر جي مڪاني انتظام، انفراسٽرڪچر، روڊن ۽ ميونسپل خدمتن ۾ وڏي ادارتي تبديلي آئي. سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ ضلعي ناظمن ۽ مڪاني ڪائونسلن جو نظام قائم ٿيو. هن نظام جي حامين ان کي مقامي سطح تي اختيارن جي منتقلي قرار ڏنو، جڏهن ته مخالفن جو خيال هو ته ان سان صوبائي حڪومت جا ڪيترائي اختيار وفاقي فوجي حڪومت جي ٺاهيل مقامي ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. 2002ع جي عام چونڊن کان پوءِ سنڌ اسيمبلي ٻيهر بحال ٿي. [[علي محمد مهر]] ڊسمبر 2002ع ۾ وڏو وزير بڻيو ۽ 2004ع ۾ سندس جاءِ [[ارباب غلام رحيم]] ورتي. هن دور ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] ۽ مهاجر قومي موومينٽ، جيڪا بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] سڏجڻ لڳي، سنڌ جي صوبائي ۽ شهري سياست ۾ اهم اتحادي جماعتون رهيون.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 2007ع–2008ع: جمهوري منتقلي ==== 2007ع جي آخر ۾ پاڪستان جي سياسي بحران سنڌ تي گهرو اثر وڌو. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[بينظير ڀٽو]] راولپنڊي ۾ قتل ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ شديد احتجاج، باهه لڳائڻ، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري ملڪيتن کي نقصان ۽ عام زندگيءَ ۾ خلل پيدا ٿيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ واضح اڪثريت حاصل ڪئي ۽ [[قائم علي شاهه]] اپريل 2008ع ۾ ٻيهر وڏو وزير بڻيو. ان کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ ڊگهي عرصي تائين مرڪزي صوبائي جماعت بڻجي وئي ۽ 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي چونڊن کان پوءِ حڪومت ٺاهيندي رهي.<ref>{{cite web |title=Past Assemblies |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ارڙهين ترميم ۽ وڌندڙ صوبائي خودمختياري ==== 2010ع ۾ [[ارڙهين آئيني ترميم]] پاڪستان جي وفاقي ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آندي. گڏيل قانون ساز فهرست ختم ٿيڻ سان تعليم، صحت، ثقافت، سماجي ڀلائي، ماحول ۽ ڪيترن ٻين شعبن بابت اختيار وڌيڪ وڏي حد تائين صوبن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ لاءِ هي تبديلي خاص اهميت واري هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صوبائي حڪومت کي انهن شعبن ۾ پنهنجي پاليسين ۽ ادارن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جو وسيع اختيار مليو. ارڙهين ترميم کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ صحت، تعليم، مڪاني حڪومت، ثقافت، عورتن ۽ ٻارن جي حقن ۽ سماجي تحفظ بابت وڏي تعداد ۾ نوان قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ منظور ٿيل قانونن ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ'''، '''سنڌ مينٽل هيلٿ ايڪٽ'''، '''سنڌ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز ڪنٽرول، علاج ۽ تحفظ ايڪٽ'''، '''سنڌ نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ ايڪٽ''' ۽ '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ''' شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |website=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013ع]] تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪميٽي ۽ يونين ڪائونسل جهڙا مڪاني ادارا قانوني ڍانچي ۾ آندا ويا. بعد ۾ 2015ع ۽ پوءِ 2023ع ۾ مڪاني چونڊن ذريعي نيون مڪاني ڪائونسلون قائم ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ۽ قانوني ادارا ==== [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] هن سڄي دور ۾ صوبي جي اعليٰ آئيني، سول ۽ فوجداري عدالت رهي. عدالت جي ڪراچيءَ ۾ مکيه سيٽ سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت مختلف هنڌن تي سرڪٽ بينچن يا رجسٽري انتظامن ذريعي عدالتي رسائي وڌائي وئي. صوبائي ماتحت عدليه ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن عدالتن، سول عدالتن، فيملي عدالتن ۽ ٻين خصوصي عدالتن تي مشتمل رهي. 1994ع ۾ '''سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي''' کي قانوني بنياد ڏنو ويو، جنهن جو مقصد ججن ۽ عدالتي عملدارن جي تربيت ۽ عدالتي انتظام جي معيار کي بهتر ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Judicial Academy Act |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=1994 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شهري تشدد کان پوءِ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل ڪيسن لاءِ خصوصي عدالتن جو استعمال پڻ وڌيو. 2007ع جي عدالتي بحران ۽ وڪيلن جي تحريڪ ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار، ڪراچي بار ۽ ٻين وڪيل تنظيمن فعال ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ عدليه جي بحاليءَ واري قومي تحريڪ جو اثر سنڌ جي عدالتي ۽ سياسي ماحول تي پڻ پيو. ==== سياسي حڪومتون ۽ وڏا وزير ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل حڪومتن سان گڏ ڪيترائي نگران دور ۽ گورنر راڄ جا مرحلا آيا. سرڪاري سنڌ حڪومت جي فهرست موجب هن عرصي جا وڏا وزير هيٺين ريت رهيا آهن:<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / جماعت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 2 ڊسمبر 1988ع – 25 فيبروري 1990ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[آفتاب شعبان ميراڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 26 فيبروري 1990ع – 5 آگسٽ 1990ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ڄام صادق علي]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 1990ع – 5 مارچ 1992ع | style="background:#eef5e9;" | شروعات ۾ نگران؛ پوءِ اتحادي حڪومت |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مظفر حسين شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 مارچ 1992ع – 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | اتحادي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي مدد شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ–آڪٽوبر 1993ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[عبدالله شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | آڪٽوبر 1993ع – نومبر 1996ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 1996ع – فيبروري 1997ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[لياقت علي جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | فيبروري 1997ع – آڪٽوبر 1998ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff;" | '''گورنر راڄ ۽ پوءِ فوجي حڪومت، 1998ع–2002ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي محمد مهر]] | style="background:#f4f8fc;" | ڊسمبر 2002ع – جون 2004ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ارباب غلام رحيم]] | style="background:#eaf2f8;" | جون 2004ع – نومبر 2007ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ (ق) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 2007ع – اپريل 2008ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 2008ع – مارچ 2013ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[زاهد قربان علوي]] | style="background:#f4f8fc;" | مارچ–مئي 2013ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | مئي 2013ع – جولاءِ 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ 2016ع – مئي 2018ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[فضل الرحمان]] | style="background:#eaf2f8;" | جون–آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 2018ع – آگسٽ 2023ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مقبول باقر]] | style="background:#eaf2f8;" | آگسٽ 2023ع – فيبروري 2024ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 فيبروري 2024ع – هاڻوڪو | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |} <ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع تائين [[مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي ۽ سندس موجوده حڪومت پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي 2008ع کان جاري صوبائي سياسي بالادستيءَ جو تسلسل آهي.<ref>{{cite web |title=Our Team |url=https://cm.sindh.gov.pk/chief-ministers-team |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 1988ع کان سنڌ جا گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |+ '''1988ع کان سنڌ جا گورنر''' |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | نمبر ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو سنڀالڻ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو ڇڏڻ ! style="background:#c55a11; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / مختصر نوٽ |- | style="background:#eaf2f8;" | 18 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 5 جنوري 1987ع | style="background:#eef5e9;" | 23 جون 1988ع | style="background:#fdf2e9;" | 1988ع جي شروعات تائين عهدي تي رهيو |- | style="background:#d6eaf8;" | 19 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 24 جون 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر؛ ضياءُ الحق جي دور جي پڇاڙي |- | style="background:#eaf2f8;" | 20 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[قادرالدين احمد|جسٽس قادرالدين احمد]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | 18 اپريل 1989ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ جج؛ جمهوري منتقليءَ وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 21 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[فخرالدين جي. ابراهيم|جسٽس فخرالدين جي. ابراهيم]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 اپريل 1989ع | style="background:#e2f0d9;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ جج ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#eef5e9;" | 18 جولاءِ 1993ع | style="background:#fdf2e9;" | پهريون دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 23 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[حڪيم محمد سعيد]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#fbe5d6;" | تعليمي، سماجي ۽ طبي شخصيت |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#eef5e9;" | 21 مئي 1995ع | style="background:#fdf2e9;" | ٻيو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 24 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪمال الدين اظفر]] | style="background:#f4f8fc;" | 22 مئي 1995ع | style="background:#e2f0d9;" | 16 مارچ 1997ع | style="background:#fbe5d6;" | سياستدان ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 25 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[معين الدين حيدر|ليفٽيننٽ جنرل (ر) معين الدين حيدر]] | style="background:#eaf2f8;" | 17 مارچ 1997ع | style="background:#eef5e9;" | 17 جون 1999ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر |- | style="background:#d6eaf8;" | 26 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ممنون حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جون 1999ع | style="background:#e2f0d9;" | 12 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ پاڪستان جو صدر بڻيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 27 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عظيم دائودپوٽو|ايئر مارشل عظيم دائودپوٽو]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#eef5e9;" | 24 مئي 2000ع | style="background:#fdf2e9;" | فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 28 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ميان سومرو]] | style="background:#f4f8fc;" | 25 مئي 2000ع | style="background:#e2f0d9;" | 26 ڊسمبر 2002ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ سينيٽ چيئرمين ۽ نگران وزيراعظم رهيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 29 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عشرت العباد خان|ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 27 ڊسمبر 2002ع | style="background:#eef5e9;" | 10 نومبر 2016ع | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 14 سال؛ سنڌ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8;" | 30 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[سعيد الزمان صديقي|جسٽس (ر) سعيد الزمان صديقي]] | style="background:#f4f8fc;" | 11 نومبر 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 جنوري 2017ع | style="background:#fbe5d6;" | اڳوڻو چيف جسٽس پاڪستان |- | style="background:#eaf2f8;" | 31 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد زبير]] | style="background:#eaf2f8;" | 2 فيبروري 2017ع | style="background:#eef5e9;" | 3 آگسٽ 2018ع | style="background:#fdf2e9;" | مسلم ليگ (ن) جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 32 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[عمران اسماعيل]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | 18 اپريل 2022ع | style="background:#fbe5d6;" | پاڪستان تحريڪ انصاف جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#fff2cc;" | — | style="background:#fff2cc; text-align:right; padding:7px;" | [[آغا سراج دراني]] | style="background:#fff2cc;" | 20 اپريل 2022ع | style="background:#fff2cc;" | 9 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#ffe699;" | '''قائم مقام گورنر'''؛ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#eaf2f8;" | 34 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪامران ٽيسوري|محمد ڪامران خان ٽيسوري]] | style="background:#eaf2f8;" | 10 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#eef5e9;" | 12 مارچ 2026ع | style="background:#fdf2e9;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] سان لاڳاپيل؛ سنڌ جو 34هون گورنر |- | style="background:#d9ead3;" | 35 | style="background:#d9ead3; text-align:right; padding:7px;" | '''[[محمد نهال هاشمي|سيد محمد نهال هاشمي]]''' | style="background:#d9ead3;" | '''13 مارچ 2026ع''' | style="background:#d9ead3;" | '''عهدي تي موجود''' | style="background:#b6d7a8;" | '''سنڌ جو موجوده ۽ 35هون گورنر؛ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] سان لاڳاپيل''' |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Jailed PA speaker becomes acting Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1685798 |work=Dawn |date=20 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Tessori sacked as PML-N stalwart Nehal Hashmi made Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1981494 |work=Dawn |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گورنر ==== گورنر 1973ع جي آئين تحت صوبي جو آئيني سربراهه آهي ۽ صدر طرفان وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ٿيندو آهي. 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ عدالتي، فوجي، سياسي ۽ ڪاروباري پسمنظر رکندڙ مختلف شخصيتون گورنر رهيون. خاص طور [[عشرت العباد خان]] ڊسمبر 2002ع کان نومبر 2016ع تائين لڳ ڀڳ چوڏهن سال گورنر رهيو، جيڪو سنڌ جي تاريخ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018ع کان 2022ع تائين [[عمران اسماعيل]]، پوءِ 2022ع کان مارچ 2026ع تائين [[ڪامران ٽيسوري]] گورنر رهيو. 13 مارچ 2026ع تي [[محمد نهال هاشمي]] سنڌ جي 35هين گورنر طور حلف کنيو ۽ 2026ع تائين عهدي تي موجود آهي.<ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ شهري سياست ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تبديلين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي تيز آباديءَ، اندروني ۽ بين الصوبائي لڏپلاڻ، غيررسمي آبادين، زمين، پاڻي، ٽرانسپورٽ، روزگار ۽ مڪاني حڪومت جي اختيارن بابت مسئلن سبب شهري سياست پيچيده ٿي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مهاجر قومي موومينٽ ۽ بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ وڏي چونڊيل قوت رهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي مڪاني حڪومت واري دور ۾ ڪراچي ۾ ميئر يا ناظم جي اداري کي وڏي سياسي اهميت ملي. بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، پاڪستان پيپلز پارٽي، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جماعتن شهر جي چونڊيل ۽ مڪاني سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2013ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي منظوري سان رينجرز ۽ پوليس جون ٽارگيٽيڊ ڪارروايون تيز ٿيون. انهن ڪاررواين سان منظم سياسي ۽ ڏوهاري تشدد ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي اختيارن، سياسي گرفتارين ۽ شهري نمائندگيءَ بابت بحث جاري رهيو. [[فائل:Sindh Assembly 2018.svg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي 2018ع واري پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي اڪثريت سان صوبائي حڪومت قائم ڪئي]] ==== آبادي ۽ شهريڪاري ==== 1981ع کان پوءِ سنڌ جي آباديءَ ۾ تيز واڌ جاري رهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ جي آبادي 1981ع ۾ لڳ ڀڳ 19.0 ملين، 1998ع ۾ 30.4 ملين، 2017ع ۾ 47.9 ملين ۽ 2023ع ۾ تقريباً 55.7 ملين ٿي وئي. سرڪاري آدمشماري هن تيز واڌ کي قدرتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ لڏپلاڻ ۽ آباديءَ جي رفتار سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي هن آباديءَ جي واڌ جو سڀ کان اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تيزيءَ سان آبادي وڌي. شهريڪاريءَ سان صنعت، واپار، مالي خدمتن ۽ تعميراتي سرگرمين ۾ واڌ ٿي، پر پاڻي، صفائي، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ شهري منصوبابنديءَ تي پڻ دٻاءُ وڌيو. ==== تعليم ==== 1990ع کان پوءِ سنڌ جي تعليم ۾ سرڪاري اسڪولن جي توسيع، خانگي تعليمي شعبي جي تيز واڌ، يونيورسٽين جي تعداد ۾ اضافو ۽ اعليٰ تعليم جي ادارتي پکيڙ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ اسڪول ۽ اعليٰ تعليم جي وڏي پاليسي ذميواري صوبي ڏانهن منتقل ٿي. 2013ع ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ''' منظور ڪيو ويو، جنهن 5 کان 16 سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم بابت قانوني ذميواري مقرر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان دور ۾ سرڪاري يونيورسٽين ۽ ميڊيڪل، انجنيئرنگ، قانون ۽ ڪاروباري تعليم جي ادارن ۾ پڻ واڌ ٿي. تعليم ۾ واڌ باوجود شهري ۽ ٻهراڙي، مردن ۽ عورتن ۽ مختلف ضلعن وچ ۾ وڏا فرق برقرار رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 10 سالن يا ان کان مٿي عمر جي ماڻهن جي خواندگي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.21 سيڪڙو. شهري علائقن ۾ اها شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ صرف 38.14 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 Sindh – Education |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> تازن سالن ۾ اسڪولن جي انتظام کي وڌيڪ مقامي سطح تي منتقل ڪرڻ، استادن جي تربيت، اسڪول ڪلسٽرنگ، نصاب ۽ ڊيٽا بنياد تي منصوبابنديءَ لاءِ به سڌارا ڪيا ويا. يونيسيف موجب هڪ پائلٽ پروگرام هيٺ 14 ضلعن ۾ 400 اسڪولن کي 20 ڪلسٽرن ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فيصلن ۽ بجيٽ اختيارن کي اسڪولن جي ويجهو منتقل ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |publisher=UNICEF |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== صحت ==== صحت جي شعبي ۾ 1990ع کان پوءِ بنيادي صحت مرڪزن، ضلعي اسپتالن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، حفاظتي ٽڪن ۽ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن جي پروگرامن ۾ واڌ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ صحت جو وڏو انتظامي ۽ قانون ساز اختيار سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کان پوءِ صوبي ڪيترائي مخصوص صحت قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ذهني صحت، ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز، عضون جي پيوندڪاري، نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ، ماءُ جي کير ۽ ٻارن جي غذائيت بابت قانون منظور ڪيا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع جي سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي موجب ٻارن جي موت جي شرح 2014ع جي 104 في 1,000 زنده ڄمڻ کان گهٽجي 46 في 1,000 ٿي، جڏهن ته ماهر صحت عملي جي موجودگيءَ ۾ ٿيندڙ ولادتون 65 سيڪڙو کان وڌي لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو ٿيون. ساڳي سروي مطابق ٻارن جي قد ۾ واڌ جي گهٽتائي يعني stunting ۾ نمايان سڌارو نه ٿيو ۽ 20–24 سالن جي عورتن مان لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو 18 سالن کان اڳ شادي ڪري چڪو هو.<ref>{{cite web |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |publisher=UNICEF |date=16 July 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2020ع جي [[ڪووڊ-19 وبا]] سنڌ جي صحت جي نظام لاءِ نئون وڏو امتحان هئي. اسپتالن ۾ آئسوليشن، ٽيسٽنگ، ايمرجنسي بسترا، ويڪسينيشن ۽ وبائي نگرانيءَ جا نظام وڌايا ويا، جڏهن ته لاڪ ڊائون ۽ تعليمي ادارن جي بندش سان روزگار ۽ تعليم پڻ متاثر ٿيا. ==== ثقافت، سنڌي ٻولي ۽ ورثي جو تحفظ ==== 1990ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ ٻولي ۽ ثقافت جي ادارتي تحفظ ۾ واڌ ٿي. 1991ع ۾ '''[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترق == جاگرافي == {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ جو قدرتي منظر]] [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|250px|ساڄو|سنڌ جو نقشو]] سنڌ [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ جي ڪل ايراضي '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' (تقريباً 54,407 چورس ميل) آهي.<ref>{{cite web |title=Social Indicators of Pakistan 2021 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/social_statistics/publications/Social_Indicators_of_Pakistan_2021.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 23° کان 29° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67° کان 71° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اولهه ۽ اتر اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اوڀر ۾ [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا ڀارتي علائقا، ڏکڻ اوڀر ۾ [[رڻ ڪڇ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهن. صوبي جو مرڪزي جغرافيائي عنصر [[سنڌو درياهه]] آهي، جنهن جي هيٺين ماٿريءَ سنڌ جي زرعي ميدانن، آبادين ۽ تاريخي شهري مرڪزن جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ [[هيٺيون سنڌو طاس|هيٺين سنڌو طاس]] جو اهم حصو آهي. سنڌو درياهه اتر کان ڏکڻ طرف وهندي سڄي صوبي کي تقريباً ٻن وڏن حصن ۾ ورهائي ٿو ۽ آخر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] وسيلي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ ٻوڏن ذريعي جمع ٿيل واري، گاد ۽ چيڪي مٽيءَ سان سنڌ جا وسيع اليويل ميدان وجود ۾ آيا آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === طبعي بناوت === [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو منظر؛ اولهه سنڌ جو جابلو خطو سنڌ جي اهم طبعي علائقن مان هڪ آهي]] [[فائل:Mangrove Forest Sindh.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌو ڊيلٽا]] ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ هي سامونڊي ٻيلن وارو نظام سنڌ جي ساحلي ماحوليات جو اهم حصو آهي]] طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ کي عام طور چار وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر ۽ لاڳاپيل جابلو خطو]]، وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جو وسيع اليويل ميدان، اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] ۽ ان سان لاڳاپيل وارياسي علائقا، ۽ ڏکڻ ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي پٽي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اولهه سنڌ جي جابلو علائقي ۾ کيرٿر، پٻ ۽ لڪي سان لاڳاپيل ٽڪرين ۽ جبلن جا سلسلا ملن ٿا. وچ وارو علائقو سنڌوءَ جي قديم ۽ موجوده ٻوڏن سان ٺهيل هموار ميدانن تي مشتمل آهي. اوڀر طرف ٿر ۽ نارا وارياسي خطا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ڊيلٽائي ميدان، لوڻياٺ زمين، کاريون ڍنڍون، سامونڊي کاريون ۽ [[مينگروو]] ٻيلن جا علائقا ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي زمين جو وڏو حصو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي پاڻي پاليسي موجب صوبي ۾ سنڌو طاس جي ڪئنالن هيٺ ايندڙ ايراضي تقريباً '''5 ملين هيڪٽر''' آهي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو بڻجي ٿي؛ باقي وڏي ايراضي ريگستان، ڪوهستان، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻين برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/SindhWaterPolicy |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي معيشت ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو بنيادي ڪردار آهي. انهن بئراجن ۽ ڪئنالن وسيلي سنڌوءَ جو پاڻي صوبي جي وسيع ميداني علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ کي سنڌ جي وسيع ڪئنال نظام ڏانهن ورهائيندڙ اهم آبپاشي ڍانچو]] === روايتي جاگرافيائي ڀاڱا === سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ ۾ صوبي کي مختلف روايتي علائقن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * [[سرو، سنڌ|سرو]] — اتر سنڌ؛ * [[سنڌ جو وچولو|وچولو]] — وچ سنڌ؛ * [[لاڙ، سنڌ|لاڙ]] — هيٺين ۽ ڏاکڻي سنڌ؛ * [[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] — اولهه وارو جابلو ۽ نيم خشڪ خطو؛ * [[ٿر]] ۽ ٻين وارياسي علائقن تي مشتمل ريگستاني سنڌ. هي ورهاست جديد انتظامي ضلعن بدران تاريخي، ثقافتي، آبي ۽ طبعي خصوصيتن تي ٻڌل آهي.<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref> === سنڌوءَ جو ميداني علائقو === سنڌو درياهه جو ميداني علائقو سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ آباد ۽ زرعي طور اهم حصن مان آهي. هي ميدان درياهه جي هزارين سالن جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان ٺهيو آهي. مختلف هنڌن تي هن ميداني نظام ۾ پراڻا درياهي پيٽ، مياندر، قدرتي بند، هيٺاهين کڏون ۽ ٻوڏ وارا ڪچا علائقا ملن ٿا. سنڌ ۾ '''ڪچو''' انهن علائقن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي درياهه جي حفاظتي بندن ۽ مکيه وهڪري جي وچ ۾ واقع آهن ۽ وڏي ٻوڏ وقت پاڻي هيٺ اچي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ بندن کان ٻاهر واري نسبتاً مستقل آبادي ۽ آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' سڏيو وڃي ٿو. اولهه واري پاسي، خاص طور دادو، ڄامشورو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڪجهه علائقن ۾، کيرٿر جبلن کان ايندڙ برساتي نالن ۽ سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وچ وارو هيٺاهون علائقو '''ڪڇو''' يا '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Topography of Dadu District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-dadu/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ريگستان === [[فائل:Thar desert in cloudy weather.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جو جهڙالي موسم ۾ منظر؛ چوماسي کان پوءِ ٿر جي نباتاتي بناوت عارضي طور تبديل ٿي وڃي ٿي]] [[فائل:The Thar Desert.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جون وارياسي ڀٽون]] سنڌ جي اوڀر ۽ اتر اوڀر حصن ۾ وسيع خشڪ ۽ نيم خشڪ وارياسي علائقا موجود آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ 62 سيڪڙو جاگرافيائي ايراضي ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ ٻين خشڪ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]] ۽ [[اڇڙو ٿر]] آهن. اهي پاڻ ۾ جاگرافيائي طور ڳنڍيل وارياسي نظام جو حصو آهن ۽ ڪن ماخذن ۾ نارا ۽ اڇڙو ٿر کي وڏي ٿر ريگستاني نظام جا علائقائي حصا پڻ سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! ريگستان ! لڳ ڀڳ ايراضي ! اهم علائقا ! خاصيتون |- | [[ٿر ريگستان]] | وسيع بين الاقوامي ريگستان؛ سنڌ ان جي اولهه حصي تي مشتمل آهي | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | هندستان جي [[راجستان]] تائين پکڙيل وڏي ٿر ريگستاني نظام جو حصو؛ وارياسي ڀٽون، موسمي چراگاهه ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت |- | [[نارا ريگستان]] | تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' | خيرپور، سانگهڙ ۽ اوڀر سنڌ جا ڀرپاسي وارا حصا | تقريباً 26°–28° اتر ۽ 68°–70° اوڀر وچ ۾ واقع نيم خشڪ وارياسو خطو؛ وارياسي ڀٽون ۽ هيٺاهيون ''پٽ'' نما زمينون<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> |- | [[اڇڙو ٿر]] | تقريباً '''4,800 چورس ڪلوميٽر''' | خاص طور [[سانگهڙ ضلعو]]، [[کپرو تعلقو]]، ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل علائقا | اڇي يا هلڪي رنگ جي واري سبب ''اڇڙو ٿر'' سڏجي ٿو؛ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ لوڻياٺ زميني پاڻي هن علائقي جون اهم خاصيتون آهن<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> |} === ٿر ريگستان === [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ سرحد پار [[راجستان]] جي وڏي ٿر ريگستان جو تسلسل آهي. سنڌ اندر ان جو وڏو حصو ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ضلعن ۾ آهي. علائقي جي سطح تي ڊگهيون وارياسي ڀٽون، وچ وارا هيٺاهان ميدان ۽ برساتي چراگاهه عام آهن. ٿر ۾ مستقل درياهه موجود ناهن ۽ پاڻيءَ جو وڏو حصو برسات، کوهن ۽ زيرزمين ذخيرن مان حاصل ٿئي ٿو. چوماسي جي سٺي برسات دوران ريگستان جي ڪيترن حصن ۾ گاهه، جڙي ٻوٽيون ۽ موسمي فصل پيدا ٿين ٿا، جڏهن ته گهٽ برسات وارن سالن ۾ ڏڪار جا خطرا وڌي وڃن ٿا. === نارا ريگستان === [[نارا ريگستان]] سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي پٽيءَ ۾ واقع آهي. سائنسي مطالعي موجب اهو تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 26° کان 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68° کان 70° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ اچي ٿو. هتي اوچائي عام طور 50 کان 115 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> نارا جي منظرنامي ۾ مستحڪم ۽ حرڪت ڪندڙ وارياسي ڀٽون، انهن جي وچ ۾ هيٺاهيون واديون ۽ ''پٽ'' نالي هموار علائقا ملن ٿا. نارا ڪئنال ۽ ان جي شاخن ويجهن علائقن ۾ آبادڪاري ۽ آبپاشيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === اڇڙو ٿر === [[اڇڙو ٿر]]، جنهن کي ''اڇو ريگستان'' پڻ چيو وڃي ٿو، خاص طور سانگهڙ ضلعي جي اوڀر واري حصي ۽ کپرو تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ان جو نالو واريءَ جي هلڪي يا اڇي رنگ سبب پيو. جديد رپورٽن موجب هي ريگستان تقريباً 4,800 چورس ڪلوميٽر تائين پکڙيل آهي ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل وارياسي علائقن تائين وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> اڇڙي ٿر ۾ زيرزمين پاڻيءَ جو وڏو حصو لوڻياٺ آهي ۽ آبادي گهڻو ڪري برساتي پاڻي، کوهن ۽ مالداريءَ تي دارومدار رکي ٿي. [[چوٽياري ذخيرو]] هن ريگستان جي اولهه واري ڪناري سان لاڳاپيل اهم آبي علائقن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Socio Economic Assessment Study |url=https://www.wwf.org.pk/foreverindus/pdf/socioeconomic_assessment_07.pdf |publisher=WWF-Pakistan |year=2008 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبل ۽ جابلو علائقا === سنڌ جا وڏا جابلو علائقا بنيادي طور صوبي جي اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهن. اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ انهن سان لاڳاپيل پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان جا پهاڙي علائقا آهن، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون واقع آهن. حيدرآباد ڀرسان [[گنجو ٽڪر]] هڪ الڳ پٿريلو ريج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === کيرٿر جبلن جو سلسلو === [[فائل:Kirthar Mountains.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]]؛ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جابلو پٽي]] [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]] سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ نمايان قدرتي حد ٺاهين ٿا. هي سلسلو اتر کان ڏکڻ طرف سوين ڪلوميٽر پکڙيل آهي ۽ سنڌ اندر قمبر شهدادڪوٽ، دادو، ڄامشورو ۽ ڪراچيءَ جي اولهه وارن جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. کيرٿر ۾ گهڻو ڪري چن پٿر، واري پٿر ۽ ٻين تلڇٽي پٿرن جا سلسلا ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي ارضياتي دستاويزن موجب صوبي جي اولهه ۾ کيرٿر ۽ پٻ جا جبل، اتر طرف لڪي سلسلو ۽ ڪوهستاني علائقا سنڌ جي اهم پٿريلي بناوتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بلند مقام ==== [[فائل:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|230px|ساڄو|[[ڪتي جي قبر]]، کيرٿر سلسلي جي اتر سنڌ واري بلند جابلو علائقي ۾ واقع چوٽي]] سنڌ اندر کيرٿر سلسلي جي بلند ترين حصن بابت مختلف ماخذن ۾ مختلف نالا ۽ ماپون ڏنيون ويون آهن. قمبر شهدادڪوٽ واري کيرٿر علائقي ۾ '''ڪُتي جي قبر''' نالي چوٽيءَ جي اوچائي تقريباً 2,065–2,100 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته دادو واري حصي ۾ ڪجهه وڌيڪ بلند چوٽين جون پڻ رپورٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Topography of Kamber-Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري ڪنهن هڪ چوٽيءَ کي بنا مضبوط سرڪاري سروَي جي سنڌ جي قطعي ''بلند ترين چوٽي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. ==== گورک هِل ==== [[فائل:Gorakh Hill.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[گورک هل]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۾ لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر اوچائيءَ تي واقع جابلو ماڳ]] [[گورک هل]] دادو ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جي هڪ بلند پليٽو تي واقع آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان تقريباً '''5,688 فوٽ''' (1,734 ميٽر) آهي.<ref>{{cite news |title=A lesser hill station |url=https://www.dawn.com/news/1692232/a-lesser-hill-station |work=Dawn |date=30 May 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> گورک سنڌ جي سڀ کان مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ آهي ۽ ان جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي ٿڌي رهي ٿي. === ڪارونجهر === [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]]] [[ڪارونجهر]] جون ٽڪريون [[ننگرپارڪر]]، ٿرپارڪر ضلعي ۾ واقع آهن. اهي ٿر جي وارياسي منظرنامي جي وچ ۾ گرينائيٽ جي قديم پٿريلي اڀارن طور نمايان آهن. سنڌ حڪومت جي ارضياتي منصوبن ۾ ڪارونجهر کي ننگرپارڪر جي گرينائيٽ سان لاڳاپيل هڪ مخصوص ارضياتي خطو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪارونجهر جون ٽڪريون رڳو طبعي جغرافيائي لحاظ کان نه، پر ٿرپارڪر جي تاريخ، مذهبي ماڳن، لوڪ روايتن ۽ مقامي ثقافت جي حوالي سان پڻ اهم آهن. === گنجو ٽڪر === [[گنجو ٽڪر]] [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان واقع هڪ پٿريلو ريج آهي. اهو کيرٿر جهڙو ڊگهو جبلن جو سلسلو نه، پر سنڌوءَ جي ميداني علائقي مان اڀرندڙ هڪ مقامي پٿريلي بناوت آهي. گنجو ٽڪر حيدرآباد جي طبعي ۽ تاريخي منظرنامي جو حصو رهيو آهي. === ارضيات === سنڌ جي ارضيات ۾ وڏي تنوع موجود آهي. اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ کيرٿر، پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان واري پٽيءَ ۾ ڪريٽيشس کان پليوسين دور تائين مختلف تلڇٽي پٿر ملن ٿا. انهن ۾ پٻ واري پٿر، راڻي ڪوٽ گروپ، لڪي، کيرٿر، ناري، گاج ۽ منڇر فارميشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي جي وچين حصي تي نسبتاً نئين دور جي سنڌوءَ جي اليويل مٽي غالب آهي، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ ننگرپارڪر جي ڪارونجهر علائقي ۾ قديم گرينائيٽ پٿر ملن ٿا. سنڌ جي ارضياتي بناوت تيل، قدرتي گئس، ڪوئلي، چن پٿر، گرينائيٽ ۽ ٻين معدني وسيلن جي موجودگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. === ميداني علائقا === [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ سنڌوءَ جي ڪنارن تي آباد ميداني علائقا سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ شهري ارتقا ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.]] سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي قديم وهڪرن جي آندل اليويل لٽ سان ٺهيل وسيع ميداني علائقن تي مشتمل آهي. هي ميدان اتر کان ڏکڻ تائين صوبي جي مرڪزي حصي ۾ پکڙيل آهن ۽ سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي شهرن جو بنيادي خطو آهن. سنڌوءَ جي بار بار وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان چيڪي، لٽائتي ۽ وارياسي مٽيءَ جا مختلف قسم وجود ۾ آيا آهن، جن مان گهڻا آبپاشي هيٺ انتهائي زرعي اهميت رکن ٿا. سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وڏي حصي ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سان ڳنڍيل ڪئنالن جو وسيع نظام موجود آهي. هي آبپاشي نظام ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، ڀاڄين ۽ ٻين فصلن جي پوک لاءِ بنيادي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ واري مرڪزيت جو وڏو حصو انهيءَ هيٺين سنڌو ميدان سان لاڳاپيل آهي. [[فائل:Indus river Sukkur barrage sunset.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[سکر بئراج]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ بئراج سنڌ جي ڪئنالي آبپاشي نظام جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي.]] ==== ڪچو ۽ پڪو ==== سنڌو درياهه سان لڳو لڳ حفاظتي بندن جي اندر واقع ٻوڏ واري ميدان کي عام طور '''ڪچو''' چيو وڃي ٿو. ڪچي جا علائقا درياهه جي پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت ٻوڏ هيٺ اچي سگهن ٿا ۽ ٻوڏ کان پوءِ اتي نئين زرخيز لٽ جمع ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري ڪچي ۾ موسمي زراعت، چراگاهه ۽ درياهي ٻيلن جا علائقا ملن ٿا. حفاظتي بندن کان ٻاهر واري مستقل آبادي ۽ وڏي آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' چيو وڃي ٿو. پڪي جا ميدان ٻوڏ کان نسبتاً محفوظ آهن ۽ سنڌ جي مستقل زرعي، شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادين جو وڏو حصو هتي واقع آهي. === ڪاڇو === [[فائل:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ ٻنهي جي وچ ۾ ڪئنالن، ٻوڏ وارن ميدانن ۽ زرعي زمينن جو جڙيل آبي نظام نظر اچي ٿو]] [[ڪاڇو]] سنڌ جي اولهه واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ سنڌوءَ جي مرڪزي ميدانن جي وچ ۾ واقع هڪ وسيع نيم خشڪ پهاڙي پيرن وارو ميداني خطو آهي. اهو خاص طور [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] جي اولهه وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي. ڪاڇي جي مٽي سنڌوءَ جي سڌي اليويل لٽ بدران گهڻو ڪري کيرٿر جبلن مان ايندڙ موسمي نين، برساتي وهڪرن ۽ ٻوڏن جي آندل گاد، بجري ۽ واريءَ سان ٺهي ٿي. انهيءَ ڪري ڪاڇي جي زميني بناوت سنڌوءَ جي هموار ميدان کان وڌيڪ اڻبرابر ۽ مختلف قسم جي آهي. [[فائل:Women in Sindh.jpg|thumb|280px|ساڄو|اولهه سنڌ جو نيم خشڪ منظر؛ ڪاڇي ۽ ڪوهستان سان لاڳاپيل علائقن ۾ پاڻيءَ جي دستيابي وڏي حد تائين برساتي وهڪرن ۽ ذخيرن تي دارومدار رکي ٿي]] ڪاڇو عام طور خشڪ خطو آهي، پر چوماسي يا کيرٿر ۾ تيز برساتن دوران [[نائي گاج]]، نائي نلي، نائي انگائي ۽ ٻين موسمي نين ۾ وهڪرا پيدا ٿين ٿا. اهي نيون جبلن مان گاد ۽ پاڻي کڻي ڪاڇي جي هيٺاهين ميدانن ۾ پکڙجن ٿيون. مناسب برسات وارن سالن ۾ اهي وهڪرا زمين کي زرخيز بڻائين ٿا ۽ جوئر سميت مختلف خريف فصلن جي پوک ممڪن بڻائين ٿا.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ مستقل ڪئنالي آبپاشي محدود آهي، تنهنڪري زرعي سرگرميءَ جو وڏو حصو برسات، نين جي پاڻي ۽ زيرزمين پاڻيءَ تي دارومدار رکي ٿو. مقامي طور نين جي وهڪري کي ننڍن مٽيءَ جي بندن يا ''واڪرن'' ذريعي مختلف زرعي علائقن ڏانهن موڙڻ جو روايتي طريقو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |title=Water resource management in 'kutcha' areas |url=https://www.dawn.com/news/25070/water-resource-management-in-kutcha-areas |work=Dawn |date=5 March 2002 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ آبادي سنڌوءَ جي مرڪزي ميدان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۽ وڌيڪ پکڙيل آهي. ڪيترن هنڌن تي مالداري، برساتي زراعت ۽ موسمي لڏپلاڻ مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. تيز برساتن دوران کيرٿر مان ايندڙ اوچتا ٻوڏ وهڪرا روڊن، ڳوٺن ۽ زرعي زمينن کي پڻ متاثر ڪندا آهن؛ 2023ع ۽ 2024ع ۾ نائي گاج ۽ ٻين نين جي ٻوڏن سبب ڪاڇي جا ڪيترائي ڳوٺ عارضي طور زميني رابطن کان ڪٽجي ويا هئا.<ref>{{cite news |title=Major drains across Kachho belt flooded amid downpour |url=https://www.dawn.com/news/1763877 |work=Dawn |date=10 July 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Flooding in Sindh's Gaj River submerges roads in 200 Kachho villages after heavy rain in Kirthar range |url=https://www.dawn.com/news/1855992 |work=Dawn |date=31 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪاڇو کان منڇر ڍنڍ تائين === [[فائل:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان سان لاڳاپيل مهاڻن جي روايتي آبي زندگي]] [[فائل:Lake Manchar (2003).jpg|thumb|250px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو ميداني علائقو.]] ڪاڇي جو ڏاکڻو ۽ اوڀر وارو حصو [[منڇر ڍنڍ]] سان ويجهي جغرافيائي وابستگي رکي ٿو. منڇر سنڌوءَ جي اولهه طرف هڪ قدرتي هيٺاهين ۾ واقع آهي ۽ ان جي اولهه ۾ کيرٿر جبل، ڏکڻ ۾ لڪي ٽڪريون ۽ اوڀر ۾ سنڌوءَ جو ميداني علائقو آهي.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[نائي گاج]] سميت کيرٿر مان ايندڙ ڪيترائي موسمي وهڪرا ڪاڇي مان گذري آخرڪار منڇر ڍنڍ تائين پهچن ٿا. نائي گاج منڇر لاءِ تاريخي طور اهم مٺي پاڻيءَ جي ذريعن مان هڪ رهي آهي.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> منڇر جو پاڻي سنڌو درياهه سان پڻ ڳنڍيل آهي؛ ڍنڍ ڊنسٽر ۽ اڙل واهن وسيلي سنڌوءَ سان پاڻيءَ جي ڏي وٺ ڪندي رهي آهي. ان ڪري ڪاڇي، منڇر ۽ سنڌوءَ جو ميداني نظام هڪ ٻئي سان جڙيل قدرتي آبي ۽ زميني نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڏاکڻا ميداني ۽ ڊيلٽائي علائقا === سنڌوءَ جو مرڪزي ميدان ڏکڻ طرف آهستي آهستي هيٺاهين ۽ وڌيڪ هموار ٿيندو وڃي ٿو ۽ آخرڪار [[سنڌو ڊيلٽا]] جي وسيع ميداني نظام ۾ تبديل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ پراڻا درياهي پيٽ، سامونڊي کاريون، لوڻياٺ زمين، ٽائڊل کاريون ۽ مينگروو وارا علائقا گڏ ملن ٿا. هيٺين سنڌ جي ميدانن ۾ درياهي لٽ ۽ سامونڊي عمل ٻنهي جو اثر موجود آهي. ڊيلٽا ۾ پاڻيءَ ۽ گاد جي مقدار ۾ تبديليون زمين جي بناوت، ساحلي ڪٽاءَ، لوڻياٺ ۽ مينگروو ٻيلن جي پکيڙ تي سڌو اثر وجهن ٿيون. === سامونڊي پٽي === {{Main|سنڌ جو سامونڊي ڪنارو|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Coast of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ڀرسان [[عربي سمنڊ]] جو ساحلي منظر؛ سنڌ جي سامونڊي پٽي صوبي جي ڏاکڻي حد بڻائي ٿي.]] سنڌ جو سامونڊي ڪنارو [[عربي سمنڊ]] جي اترئين حصي سان لڳل آهي. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ ڪوسٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] موجب صوبي جي ساحلي پٽي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''350 ڪلوميٽر''' آهي. هي سامونڊي خطو انتظامي طور [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جي ساحلي علائقن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://scda.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Coastal Development Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ساحلي جاگرافيءَ کي وسيع طور ٻن مختلف حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: اولهه ۾ ڪراچيءَ سان لاڳاپيل نسبتاً پٿريلا، وارياسا ۽ شهري ساحل؛ ۽ اوڀر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو وسيع هيٺاهون علائقو، جيڪو درياهي شاخن، سامونڊي ڪريڪن، گپ وارن ميدانن، مينگروو ٻيلن ۽ ڊيلٽائي ٻيٽن تي مشتمل آهي. اوڀرئين پاسي هي سامونڊي نظام [[سر ڪريڪ]] تائين وڃي ٿو. === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو ڊيلٽا}} [[سنڌو ڊيلٽا]] سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ ٺهيل وسيع ڊيلٽائي نظام آهي. سنڌوءَ جي درياهي گاد، سامونڊي لهرن ۽ مدوجزر جي گڏيل عمل سان هتي ڪريڪ، گپ وارا ميدان، لوڻياٺ دلدل، مينگروو ٻيلا ۽ ننڍا وڏا ڊيلٽائي ٻيٽ وجود ۾ آيا آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب مينگروو ٻيلا خاص طور اهڙن سامونڊي مصبن ۽ مدوجزر وارن علائقن ۾ وڌن ٿا، جيڪي عام سامونڊي سطح ۽ بلند مد واري سطح جي وچ ۾ اچن ٿا.<ref name="SFD-mangroves"/> ڊيلٽا سنڌ جي سامونڊي حياتياتي تنوع ۽ مڇيگيريءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. مڇين ۽ جهينگن جون ڪيتريون تجارتي جنسون پنهنجي حياتيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ مينگروو ۽ ڪريڪ ماحول کي نرسري طور استعمال ڪن ٿيون. ساڳئي وقت هي علائقو مقامي مهاڻن ۽ ساحلي آبادين جي روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو آهي.<ref name="SFD-mangroves"/> === ٻيٽ === [[فائل:Manora Karachi.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[منهوڙو]]، ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري وٽ واقع تاريخي ٻيٽ]] [[فائل:Karachi, Charna Island.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[چرنا ٻيٽ]]، ڪراچيءَ جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۾ واقع سامونڊي ٻيٽ.]] [[فائل:Charna Island Karachi Arabian Sea.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[عربي سمنڊ]] ۾ [[چرنا ٻيٽ]] جو منظر.]] سنڌ جي سامونڊي پٽي، ڪراچيءَ جي بندرگاهي علائقي ۽ سنڌو ڊيلٽا ۾ ڪيترائي ٻيٽ، ٽاپو نما زميني ٽڪرا ۽ مدوجزر سان ٺهندڙ گپ وارا ٻيٽ موجود آهن. انهن جي شڪل ۽ ايراضي سامونڊي لهرن، گاد جي جمع ٿيڻ، ساحلي ڪٽاءَ ۽ درياهي وهڪرن سبب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي. ڪراچيءَ ڀرسان مشهور سامونڊي ٻيٽن ۽ ٽاپن ۾ [[منهوڙو]]، [[بابا ٻيٽ]]، [[ڀٽ ٻيٽ]]، [[بُنڊل ٻيٽ]] ۽ [[بُڊو ٻيٽ]] شامل آهن. منهوڙو ڪراچي بندرگاهه جي داخلي حصي وٽ واقع تاريخي آباديءَ وارو ٻيٽ آهي، جڏهن ته بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ قديم مهاڻن جي آبادين سان لاڳاپيل آهن. بُنڊل ۽ بُڊو ٻيٽ ڪورنگي ۽ ڦٽي ڪريڪ واري ڊيلٽائي نظام سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن جي چوڌاري سامونڊي گپ وارا ميدان ۽ مينگروو ماحول موجود آهي. سنڌو ڊيلٽا جي اوڀرئين حصي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا ڊيلٽائي ٻيٽ ۽ گپ وارا ٽاپا موجود آهن. اهي سامونڊي پکين، مڇين، جهينگن ۽ ٻين جاندارن لاءِ رهائش ۽ خوراڪ جا علائقا مهيا ڪن ٿا ۽ ڪيترن هنڌن تي مينگروو نباتات سان ڍڪيل آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> ساحلي ٻيٽن ۽ ڊيلٽائي علائقن جي ماحولياتي حالت جو دارومدار سنڌوءَ مان ايندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد، سامونڊي مدوجزر، لوڻياٺ ۽ انساني سرگرمين تي آهي. ان ڪري سنڌ جي ٻيٽن کي رڳو الڳ زميني ٽڪرن بدران وسيع [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي ماحولياتي نظام جي حصي طور ڏٺو وڃي ٿو. == آبهوا == {{Main|سنڌ جي آبهوا}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|ساڄو|[[جيڪب آباد ضلعو]]، جيڪو مٿين سنڌ جي انتهائي گرم ۽ خشڪ آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي.]] سنڌ جي آبهوا مجموعي طور '''گرم، خشڪ کان نيم خشڪ''' نوعيت جي آهي، پر [[عربي سمنڊ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[ٿر ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]]، اوچائي ۽ سمنڊ کان فاصلي سبب صوبي جي مختلف حصن جي گرمي پد، گهم ۽ برسات ۾ نمايان علائقائي فرق ملي ٿو. [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] جي خطري ۽ آفتن واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''128.8 ملي ميٽر''' آهي، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ موسمي گرمي پد سياري ۾ لڳ ڀڳ 27.08 °C کان خشڪ اونهاري ۾ 43.32 °C تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي آبهوا تي [[ڏکڻ ايشيائي چوماسو|ڏکڻ ايشيائي چوماسي]]، اولهندي موسمي نظامن، عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هوائن ۽ خشڪ براعظمي هوائن جو اثر پوي ٿو. برسات جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي دوران پوي ٿو، جڏهن ته سياري ۽ بهار ۾ اولهندي موسمي نظام ڪڏهن ڪڏهن اتر ۽ اولهه سنڌ ۾ برسات آڻين ٿا. سنڌ ۾ برسات نه رڳو مجموعي طور گهٽ آهي، پر سال کان سال ان ۾ تمام گهڻو ڦيرڦار پڻ ٿئي ٿو؛ انهيءَ ڪري صوبو هڪ ئي وقت [[ڏڪار]]، تيز وسڪارن، شهري ٻوڏن ۽ درياهي ٻوڏن جهڙن متضاد موسمي خطرن کي منهن ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === علائقائي موسمي فرق === روايتي سنڌي جاگرافيءَ ۾ آبهوا جي فرق کي سمجهڻ لاءِ سنڌ کي '''[[سرو، سنڌ|سرو]]'''، '''[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]''' ۽ '''[[لاڙ، سنڌ|لاڙ]]''' جي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. سرو مٿين سنڌ، وچولو وچ سنڌ ۽ لاڙ هيٺين يا ڏاکڻي سنڌ سان لاڳاپيل آهن. هي ورهاست جديد موسميات جي رسمي درجابندي نه، پر سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي علائقائي ورهاست آهي. '''مٿين سنڌ'''، خاص طور [[جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، سمنڊ کان پري هجڻ سبب انتهائي گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهن. هتي مئي ۽ جون دوران گرمي پد اڪثر 45 °C کان مٿي وڃي ٿو ۽ انتهائي گرم لهرن دوران 50 °C کان به وڌي سگهي ٿو. جيڪب آباد ۾ تاريخي طور 52 °C کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment – Jacobabad |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/603581508344261114/pdf/SFG3674-EA-P154987-Box405303B-PUBLIC-Disclosed-10-18-17.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|کاٻو|سنڌ ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هنڌ؛ مٿين سنڌ ملڪ جي انتهائي گرم علائقن مان هڪ آهي.]] '''وچ سنڌ''' ۾ [[سکر]]، [[نوابشاهه|شهيد بينظير آباد]]، [[سانگهڙ]]، [[مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جهڙا علائقا شامل آهن. هتي به اونهارو تمام گرم رهي ٿو، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه طرف وڌڻ سان عربي سمنڊ مان ايندڙ هوائن جو اثر وڌڻ لڳي ٿو. اونهاري ۾ ڏينهن گرم ۽ خشڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته رات جو گرمي پد ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي سگهي ٿو. '''هيٺين سنڌ''' يا لاڙ، جنهن ۾ [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جا ساحلي علائقا شامل آهن، عربي سمنڊ جي سامونڊي اثر هيٺ آهي. هتي اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد عام طور مٿين سنڌ کان گهٽ رهي ٿو، پر هوا ۾ گهم وڌيڪ هجڻ ڪري محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سامونڊي هير ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد جي فرق کي پڻ محدود ڪري ٿي. [[گورک هل]]، کيرٿر جي بلند علائقن ۽ ٻين اوچن هنڌن جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن کان مختلف آهي. اوچائي سبب هتي سياري ۾ گرمي پد تمام گهٽ ٿي سگهي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي ٿو. === موسمياتي کاتو === {{Main|پاڪستان موسميات کاتو}} سنڌ ۾ موسم جي سرڪاري نگراني [[پاڪستان موسميات کاتو]] ڪري ٿو. کاتو صوبي جي مختلف موسمي مرڪزن تان گرمي پد، برسات، هوا جي رخ ۽ رفتار، گهم، فضائي دٻاءَ ۽ ٻين موسمي عنصرن بابت انگ اکر گڏ ڪري ٿو. سنڌ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، جيڪب آباد، نوابشاهه، سکر، لاڙڪاڻو، بدين، ڇور ۽ ٻين هنڌن تي موسمي مشاهدي سان لاڳاپيل مرڪز موجود رهيا آهن. موسميات کاتو چوماسي، گرمي جي لهرن، سامونڊي طوفانن، تيز برساتن، خشڪ سالي ۽ ٻين انتهائي موسمي حالتن بابت اڳڪٿيون ۽ خبرداريون جاري ڪري ٿو. صوبي اندر اهڙين خبردارين کي آفتن جي تياري ۽ هنگامي انتظام لاءِ [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] ۽ ضلعي انتظاميا پڻ استعمال ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Provincial Disaster Management Authority Sindh |url=https://pdma.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون موسمون === سنڌ ۾ روايتي طور سيارو، بهار، اونهارو ۽ چوماسي وارو عرصو سڃاتو وڃي ٿو، پر صوبي جي خشڪ ۽ گرم آبهوا سبب اونهارو ٻين موسمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگهو ۽ نمايان آهي. '''سيارو''' عام طور ڊسمبر کان فيبروري تائين رهي ٿو. ساحلي علائقن ۾ سيارو نرم هوندو آهي، جڏهن ته مٿين سنڌ ۽ کيرٿر جي بلند علائقن ۾ راتيون گهڻو ٿڌيون ٿي سگهن ٿيون. اتر سنڌ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿڌيون براعظمي هوائون گرمي پد ۾ تيز گهٽتائي آڻين ٿيون. '''بهار''' نسبتاً مختصر موسمي مرحلو آهي، جيڪو فيبروري جي آخر کان مارچ تائين نمايان رهي ٿو. مارچ کان گرمي تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿئي ٿي ۽ اپريل تائين صوبي جي گهڻن اندرين علائقن ۾ گرم موسم قائم ٿي وڃي ٿي. '''اونهارو''' اپريل کان سيپٽمبر تائين سنڌ جي سڀ کان نمايان موسم آهي. مئي ۽ جون عام طور سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ هن عرصي دوران ڏينهن جو گرمي پد 45 °C کان مٿي وڃڻ عام آهي، جڏهن ته شديد گرمي جي لهرن ۾ جيڪب آباد، سبي سان لڳندڙ سرحدي علائقن ۽ شهيد بينظير آباد جهڙن هنڌن تي انتهائي گرمي رڪارڊ ٿي سگهي ٿي. سنڌو طاس بابت عالمي بئنڪ جي مطالعي ۾ پڻ جيڪب آباد، ڪشمور ۽ شڪارپور کي اونهاري ۾ سنڌ جي گرم ترين علائقن مان ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Groundwater in Pakistan's Indus Basin: Present and Future Prospects |publisher=World Bank |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/9fecf962-d3ad-5cec-909e-af3e7539dc02/download |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چوماسي وارو عرصو''' عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ سرگرم رهي ٿو. هن عرصي ۾ گرمي ڪجهه گهٽجي ٿي، پر هوا ۾ گهم وڌي سگهي ٿي. چوماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ سال کان سال وڏو فرق اچي ٿو. === سنڌ جو چوماسو === [[فائل:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|300px|ساڄو|آگسٽ 2022ع ۾ سيٽلائيٽ تان ڏٺل سنڌ ۾ وڏي پيماني واري ٻوڏ؛ غيرمعمولي چوماسي برساتن صوبي جي وسيع حصن کي پاڻي هيٺ آندو.]] سنڌ ۾ چوماسي جي برسات جو بنيادي ذريعو [[هندي سمنڊ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لاڳاپيل ڏکڻ اولهه چوماسي جو نظام آهي. پاڪستان جي ڏاکڻي ۽ اوڀرئين حصن ۾ اونهاري جي چوماسي جو اهم عرصو جون کان سيپٽمبر تائين رهي ٿو، جڏهن ته سنڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات عام طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي موسمي نظامن سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> چوماسي جي اثر جي شدت سڄي سنڌ ۾ هڪجهڙي ناهي. ڏکڻ اوڀر سنڌ، خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، چوماسي جي نظامن مان نسبتاً وڌيڪ برسات حاصل ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه سنڌ مجموعي طور وڌيڪ خشڪ آهن. ٿر ۾ چوماسي جي برسات ماحولياتي ۽ معاشي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ چراگاهن، برساتي زراعت، زيرزمين پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مالداريءَ جو وڏو حصو موسمي برسات سان ڳنڍيل آهي. سنڌ جي سراسري گهٽ برسات باوجود ڪجهه سالن ۾ چوماسي جا طاقتور نظام تمام گهڻي برسات آڻي سگهن ٿا. 2022ع ۾ غيرمعمولي چوماسي سنڌ جي وسيع ميداني علائقن ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏ پيدا ڪئي. اهڙيءَ طرح 2020ع ۾ ڪراچيءَ ۾ آگسٽ دوران لڳ ڀڳ 490 ملي ميٽر برسات رڪارڊ ٿيڻ سان ان وقت شهر لاءِ آگسٽ جي غيرمعمولي برسات جو رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan (MODIS 2020-10-11) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pakistan_(MODIS_2020-10-11).jpg |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Still submerged, nearly six months on from the initial flooding (5330445429).jpg|thumb|300px|کاٻو|2010ع جي غيرمعمولي چوماسي ۽ سنڌوءَ جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ جو پاڻي هيٺ آيل علائقو.]] چوماسي جون شديد برساتون سنڌ ۾ ٻن مختلف قسمن جي ٻوڏن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. سنڌوءَ جي مٿئين طاس مان ايندڙ وڏي وهڪري سان '''درياهي ٻوڏ''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ مختصر وقت اندر شديد برسات '''شهري ٻوڏ''' پيدا ڪري سگهي ٿي. کيرٿر ۽ ڪوهستاني علائقن ۾ شديد برساتن سان نين ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو وهڪرو وڌڻ سبب '''اوچتي ٻوڏ''' پڻ اچي سگهي ٿي. === برسات === سنڌ پاڪستان جي گهٽ برسات وارن صوبن مان هڪ آهي. صوبائي خطري واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 128.8 ملي ميٽر آهي.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي موسمي انگن ۾ جيڪب آباد جهڙن خشڪ علائقن لاءِ سالياني برسات لڳ ڀڳ 110 ملي ميٽر ۽ بدين لاءِ لڳ ڀڳ 222 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي؛ انهن علائقن جي سالياني برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر واري چوماسي دوران پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/478491468146962443/pdf/E15030vol-08.pdf |publisher=World Bank |year=2007 |access-date=24 August 2026}}</ref> بهرحال، سراسري انگ سنڌ جي برساتي نظام جي انتهائي ڦيرڦار کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن. ڪنهن سال ٿر ۽ ٻين علائقن ۾ ڏڪار جهڙيون حالتون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ته ڪنهن ٻئي سال ساڳين علائقن ۾ معمول کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ برسات پئجي سگهي ٿي. === سامونڊي اثر === [[عربي سمنڊ]] سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي آبهوا کي معتدل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين جهڙن علائقن ۾ سامونڊي هير اونهاري دوران ڏينهن جي انتهائي گرمي کي مٿين سنڌ جي ڀيٽ ۾ محدود رکي ٿي، پر ساڳئي وقت گهم وڌائي ٿي. ان ڪري ساحلي سنڌ ۾ مطلق گرمي پد جيڪب آباد يا شهيد بينظير آباد کان گهٽ هجڻ باوجود محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جو اثر اندرئين سنڌ ڏانهن وڌندي آهستي آهستي گهٽجي ٿو. نتيجي طور اتر سنڌ ۾ ڏينهن ۽ رات، توڙي اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد جو فرق ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. === گرمي جون لهرون === سنڌ ۾ [[گرمي جي لهر|گرمي جون لهرون]] اهم موسمي ۽ صحت عامه جو خطرو آهن. خاص طور مئي ۽ جون ۾ مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترن ڏينهن تائين 46–49 °C يا ان کان وڌيڪ گرمي برقرار رهي سگهي ٿي. [[ڪراچي ۾ 2015ع جي گرمي جي لهر]] دوران وڏي پيماني تي جاني نقصان ٿيو، جنهن کان پوءِ گرمي جي لهرن لاءِ اڳواٽ خبرداري، اسپتالن جي تياري، ٿڌڪار مرڪزن ۽ عوامي آگاهيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سامونڊي طوفان === سنڌ جي ساحلي پٽي [[عربي سمنڊ]] ۾ ٺهندڙ [[مداري طوفان|مداري طوفانن]] ۽ شديد سامونڊي موسمي نظامن کان پڻ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙن نظامن سان تيز هوائون، شديد برسات، سامونڊي لهرن جي چاڙهه ۽ هيٺاهين ساحلي علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿئي ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين ساحلي طوفانن جي خطري سان لاڳاپيل اهم ضلعا آهن. 2024ع جي چوماسي دوران عربي سمنڊ ۾ پيدا ٿيل غيرمعمولي سامونڊي نظام ۽ طوفان '''اسنا''' سنڌ جي ساحلي ۽ ڏاکڻي علائقن جي برسات تي اثر وڌو؛ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي موجب آگسٽ جي پوئين اڌ ۾ صوبي جي ڪيترن حصن ۾ ڳري برسات ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon 2024 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2025/03/11/monsoon-2024-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=11 March 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا جي تبديلي === [[موسمي تبديلي]] سنڌ جي آبهوا ۽ انتهائي موسمي واقعن تي وڌندڙ اثر وجهي رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 1981ع کان 2022ع تائين جي گرمي پد ۽ برسات جي انگن جي تجزيي موجب مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ گرمي پد ۾ نمايان واڌ جو رجحان ڏٺو ويو آهي، جڏهن ته مجموعي برسات ۾ پڻ تبديلي ۽ خاص طور مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ واڌ جو رجحان رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=29 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> موسمي تبديليءَ سان سنڌ لاءِ شديد گرمي، ڊگهيون گرمي جون لهرون، غير يقيني چوماسي، مختصر وقت ۾ شديد برسات، شهري ۽ درياهي ٻوڏ، ڏڪار، ساحلي طوفان ۽ سامونڊي سطح ۾ واڌ جهڙا خطرا اهم بڻجي رهيا آهن. انهن تبديلين جا اثر زراعت، آبپاشي، پيئڻ جي پاڻي، مالداري، صحت عامه، ساحلي آبادين ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جي ماحولياتي نظام تي پئجي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا ۽ قدرتي نباتات === سنڌ جي قدرتي نباتات صوبي جي خشڪ آبهوا، مٽيءَ جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ مٿين سنڌ جي خشڪ علائقن ۾ ڏڪار برداشت ڪندڙ ٻوٽا ۽ ڪنڊيدار وڻڪار غالب آهن. [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[ٻير]]، [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]] جهڙا ٻوٽا مختلف خشڪ ۽ وارياسي ماحولن ۾ ملن ٿا. [[سنڌو درياهه]] جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ جي وڌيڪ دستيابي سبب وڻڪار نسبتاً وڌيڪ گهاٽي آهي، جڏهن ته سنڌو ڊيلٽا ۽ ساحلي کارين علائقن ۾ لوڻياٺ پاڻيءَ سان هم آهنگ [[مينگروو]] ٻيلن جي واڌ ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت سنڌ ۾ نباتات جي ورڇ رڳو گرمي پد سان نه، پر برسات، زميني پاڻي، درياهي ٻوڏ، مٽيءَ جي لوڻياٺ ۽ آبپاشيءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نباتات ۽ حياتيات == {{Main|سنڌ جي نباتات|سنڌ جي حيوانات}} [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img04.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ ''يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا''؛ اولهه سنڌ جي خشڪ جابلو نباتات جو مثال.]] سنڌ جي نباتات ۽ جهنگلي حيات ان جي انتهائي متنوع طبعي ماحول سان جڙيل آهي. صوبي ۾ [[سنڌو درياهه]] جا دريائي ٻيلا ۽ ڪچي جا علائقا، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[نارا ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان جا خشڪ جابلو علائقا، آبپاشي وارا ميدان، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، [[سنڌو ڊيلٽا]] جا کاري پاڻيءَ وارا ڪريڪ ۽ [[عربي سمنڊ]] جو سامونڊي ماحول شامل آهن. انهن مختلف ماحولياتي نظامن سبب صوبي ۾ خشڪ علائقن جي ٻوٽن کان وٺي مينگروو، آبي نباتات، دريائي ٿڻائتن، ريگستاني هرڻن، لڏپلاڻ ڪندڙ پکين، سامونڊي ڪُمين، مڇين ۽ ٻين آبي جيوت تائين وڏي حياتياتي ورائٽي ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جيوجاگرافيائي طور ڏکڻ ايشيا جي خشڪ ۽ نيم خشڪ اولهه وارن علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري هتي هندستاني برصغير، ايراني-بلوچستاني ۽ سامونڊي عربي علائقن سان لاڳاپيل نباتاتي ۽ حيواني عنصر گڏ ملن ٿا. سنڌو درياهه ۽ ان جون آبي زمينون وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ پڻ اهم رهائش ۽ سياري جا ماڳ آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه ماحولياتي نظام === سنڌ جي حياتياتي تنوع کي عام طور پنجن وڏن ماحولياتي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: سنڌوءَ جا دريائي ۽ ٻوڏ وارا ٻيلا، ٿر ۽ نارا جا ريگستاني علائقا، کيرٿر ۽ ڪوهستان جو جابلو خطو، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، ۽ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪنارو. هر ماحولياتي نظام پنهنجي مخصوص نباتات ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ تقريباً 3,087 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. پارڪ خشڪ جبلن، وادين، جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي چشمن تي مشتمل آهي ۽ سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا ۽ ٻين خشڪ علائقي جي جانورن لاءِ اهم محفوظ رهائش آهي.<ref>{{cite web |title=Kirthar National Park |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kirthar_National_Park |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو قدرتي منظر؛ پارڪ سنڌ جي اهم خشڪ جابلو ماحولياتي نظامن مان هڪ آهي.]] === نباتات === سنڌ جي گهڻي ايراضي خشڪ يا نيم خشڪ هجڻ ڪري قدرتي نباتات عام طور گرمي، گهٽ برسات، لوڻياٺ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ برداشت ڪندڙ وڻن، جهنگن، ٻوٽن ۽ گاهن تي مشتمل آهي. ان جي ابتڙ سنڌوءَ جي ڪچي، واهن جي ڪنارن، آبپاشي وارن علائقن ۽ ڍنڍن جي ڀرسان نسبتاً گهاٽي وڻڪار ملي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني ۽ ڪچي علائقن ۾ [[ٻٻر]]، لئي، ڪنڊي ۽ ٻين دريائي ۽ خشڪ علائقي جي وڻن جي موجودگي تاريخي طور اهم رهي آهي. ريگستاني علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار]]، [[ڦوڳ]]، کپ، ٻير ۽ ٻيا خشڪ سال برداشت ڪندڙ ٻوٽا عام آهن. کيرٿر ۽ ڪوهستان ۾ ڪنڊيدار جهنگ، ''Euphorbia'' جون جنسون ۽ خشڪ جابلو ٻوٽا ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ سان گڏ سنڌ ۾ [[نم]]، [[انب]]، [[ڄمون]]، [[گدامڙي]]، [[سھانجڻو]]، [[بڙ]]، [[پپل]]، کجور، ڪيلا، امرود ۽ چيڪو جهڙا مقامي يا پوکيل وڻ پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. انهن مان ڪيترائي قدرتي جهنگلي نباتات بدران باغباني يا شهري وڻڪاريءَ جو حصو آهن. ==== سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا |- style="background:#66BB6A; color:white; text-align:center;" ! سنڌي نالو ! سائنسي نالو ! مکيه ماحول ! حيثيت / اهميت |- | [[ڪنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ٿر، نارا ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو اهم وڻ؛ ڇانوَ، چارو ۽ ٻارڻ |- | [[ٻٻر]] | ''Vachellia nilotica'' (''Acacia nilotica'') | دريائي ميدان، ڪچو ۽ آبپاشي وارا علائقا | ڪاٺ، ڇانوَ ۽ دريائي ٻيلن ۾ اهم وڻ |- | لئي / آسري | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياٺ، دريائي ۽ خشڪ زمين | لوڻ برداشت ڪندڙ مقامي وڻ |- | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ نيم خشڪ علائقا | ريگستاني ٻوٽو؛ ميوا ۽ روايتي استعمال |- | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | ٿر ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو وڻ |- | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | سامونڊي، لوڻياٺ ۽ خشڪ علائقا | ڏندن جي صفائي ۽ روايتي استعمال لاءِ مشهور |- | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ميدان ۽ خشڪ علائقا | ڦر ڏيندڙ مقامي يا پوکيل وڻ |- | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | آباد ۽ شهري علائقا | ڇانوَ ۽ روايتي دوائن لاءِ عام |- | [[ديوي (وڻ)|ديوي / ولائتي ڪنڊي]] | ''Prosopis juliflora'' | شهري، بنجر ۽ دريائي علائقا | متعارف ڪرايل ۽ ڪيترن علائقن ۾ تيزيءَ سان پکڙجندڙ جارح نسل |- | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪريڪ | سنڌ جي مينگروو وڻڪار جي غالب جنس |} === ٻيلا === {{Main|سنڌ جا ٻيلا}} سنڌ جي ٻيلن ۽ قدرتي نباتات جي ورڇ تي صوبي جي خشڪ ۽ نيم خشڪ آبهوا، [[سنڌو درياهه]]، ٻوڏن، آبپاشي نظام، سامونڊي لوڻياٺ ماحول ۽ مختلف زميني بناوتن جو گهرو اثر پوي ٿو. گهٽ برسات ۽ نيم گرم آبهوا سبب سنڌ جا ٻيلا پاڪستان جي وڌيڪ برسات وارن علائقن جي ٻيلن کان نوعيت ۾ مختلف آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي جا مکيه ٻيلائي نظام '''دريائي ٻيلا'''، '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ '''[[مينگروو]] ٻيلا''' آهن؛ ان کان سواءِ چراگاهي علائقا، سماجي ٻيلڪاري، شهري ٻيلڪاري ۽ روڊن ۽ واهن جي ڪنارن تي وڻڪاري پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://sindhforests.gov.pk/page-faq |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=12 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512071908/https://sindhforests.gov.pk/page-faq |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي قدرتي وڻڪار ۾ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[لئي]]، [[ٻير]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]] ۽ ٻيا خشڪ آبهوا سان مطابقت رکندڙ وڻ ۽ ٻوٽا شامل آهن. سامونڊي پٽي ۽ ڪريڪن ۾ لوڻياٺ پاڻي برداشت ڪندڙ مينگروو نباتات ملي ٿي، جڏهن ته ڍنڍن، ڍورن ۽ ٻين آبي علائقن ۾ آبي ۽ نيم آبي ٻوٽن جون مختلف جنسون ملن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Fauna and Flora of Sindh |url=https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=25 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260825165728/https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |url-status=dead}}</ref> ==== دريائي ٻيلا ==== [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي ٻوڏ واري ڪچي ۾ موجود ٻيلن کي '''دريائي ٻيلا''' يا مقامي طور '''ڪچي جا ٻيلا''' چيو وڃي ٿو. انهن ٻيلن جي قدرتي واڌ تاريخي طور سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه، ٻوڏ ۽ درياهي پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي ۾ کاتي جي انتظام هيٺ دريائي ٻيلن جو رقبو تقريباً '''241,198 هيڪٽر''' آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=21 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821161849/https://sindhforests.gov.pk/ |url-status=dead}}</ref> دريائي ٻيلن ۾ تاريخي طور [[ٻٻر]] (''Vachellia nilotica''؛ اڳ ''Acacia nilotica'') سميت درياهي ميدانن سان مطابقت رکندڙ وڻن ۽ ٻوٽن جون جنسون ملنديون رهيون آهن. اهي ٻيلا جهنگلي جيوت لاءِ رهائش، مال لاءِ چارو، ڪاٺ ۽ مقامي آباديءَ لاءِ ٻين قدرتي وسيلن جي فراهميءَ سان گڏ درياهي ڪنارن جي استحڪام، گاد جي جمود ۽ ٻوڏ واري ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿا. دريائي ٻيلن جي صحت جو سڌو تعلق سنڌو درياهه جي قدرتي ٻوڏن ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان آهي. بئراجن، حفاظتي بندن، درياهي وهڪري ۾ تبديلي، غيرقانوني ڪاٽ ۽ زمين تي قبضي سبب ڪيترن دريائي ٻيلن جي قدرتي ٻيهر واڌ متاثر ٿي آهي. ==== آبپاشي وارا ٻيلا ==== سنڌ ۾ جديد بئراج ۽ ڪئنال نظام جي قيام کان پوءِ سرڪاري زمينن تي منظم '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ وڻڪاريون قائم ڪيون ويون. 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ آبپاشي نظام جي وڏي پيماني تي توسيع ٿي، جنهن کان پوءِ [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جي ڪمانڊ علائقن ۾ پڻ وڻڪاريءَ لاءِ پاڻي مختص ڪيو ويو.<ref name="SFD-irrigated">{{cite web |title=Irrigated Plantations |url=https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824092911/https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |url-status=dead}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب آبپاشي وارن سرڪاري ٻيلن جو رقبو لڳ ڀڳ '''82,195 هيڪٽر''' آهي ۽ انهن کي محفوظ سرڪاري ٻيلن جي حيثيت ڏني وئي آهي. انهن ۾ [[ٻٻر]]، [[يوڪلپٽس]]، [[ٽالهي]] يا شيشم (''Dalbergia sissoo'')، سيمر ۽ ٻين وڻن جون جنسون پوکيون وڃن ٿيون.<ref name="SFD-irrigated"/> آبپاشي وارن ٻيلن جو مقصد رڳو ڪاٺ جي پيداوار نه، پر زمين جي تحفظ، واٽر ٽيبل جي انتظام، هوا روڪڻ، ماحولياتي بهتري ۽ مقامي جهنگلي حيات لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ پڻ آهي. انهن ٻيلن جي ڪارڪردگي پاڻيءَ جي باقاعده فراهميءَ سان ڳنڍيل هجڻ ڪري واهن جي پاڻيءَ ۾ کوٽ يا غير يقيني ورڇ سندن واڌ تي اثر وجهي سگهي ٿي. ==== مينگروو ٻيلا ==== {{Main|سنڌ جا مينگروو ٻيلا|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Mangrove-Keti Bundar.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪيٽي بندر]] جا مينگروو؛ لوڻياٺ سامونڊي پاڻي، جزر مد ۽ درياهي گاد سان ٺهيل ڊيلٽائي ماحول]] سنڌ جا [[مينگروو]] ٻيلا [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي ڪريڪن ۽ [[ڪراچي]] جي ڪجهه ساحلي علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي پاڪستان جي مينگروو وڻڪار جو سڀ کان وڏو حصو ٺاهين ٿا ۽ دنيا جي نمايان خشڪ آبهوا وارن مينگروو نظامن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem |url=https://iucn.org/story/202507/international-day-conservation-mangrove-ecosystem-message-mr-mahmood-akhtar-cheema |publisher=IUCN |date=26 July 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب سنڌو ڊيلٽا جو مجموعي مينگروو ماحولياتي خطو تقريباً '''600,000 هيڪٽر''' تي مشتمل آهي. هي انگ سڄي ڊيلٽائي مينگروو ماحولياتي علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ ان کي لازمي طور موجوده گهاٽي وڻڪار جي اصل ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="SFD-mangroves">{{cite web |title=Mangroves |url=https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726151431/https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |url-status=dead}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مينگروو جي غالب جنس '''اڇو تمر''' (''ايويسينيا مرينا'') آهي. سنڌ ٻيلي کاتي ۽ تاريخي رامسر دستاويزن ۾ ''رائزو فورا ميوڪروناٽا''، ''سيريوپس ٽيگل'' ۽ ''ايجيسيراس ڪارنيڪيوليٽم'' پڻ سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو نباتات ۾ درج ٿيل آهن؛ بهرحال انهن جي موجوده قدرتي ورڇ ۽ مقدار ''ايويسينيا مرينا'' جي ڀيٽ ۾ تمام محدود آهي.<ref name="SFD-mangroves"/><ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> مينگروو ٻيلا مڇين، جهينگن، ڪيڪڙن، پکين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن لاءِ خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ جا علائقا مهيا ڪن ٿا. اهي سامونڊي لهرن، طوفاني چاڙهه ۽ ساحلي ڪٽاوَ خلاف قدرتي رڪاوٽ طور ڪم ڪن ٿا، سامونڊي تلڇٽ کي مستحڪم ڪن ٿا ۽ ڪاربان جي ڊگهي مدي واري ذخيرن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=World Environment Day – Defenders of the Coast |url=https://www.wwfpak.org/take_action/world_environment_day |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو ماحول جي صحت جو گهرو تعلق سنڌو درياهه مان سمنڊ تائين پهچندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد سان آهي. درياهي وهڪري ۾ گهٽتائي، وڌندڙ سامونڊي لوڻياٺ، سمنڊ جي زمين ڏانهن چاڙهه، صنعتي ۽ شهري آلودگي، چرڻ، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ جو استعمال ۽ ساحلي ترقي هن ماحولياتي نظام لاءِ اهم خطرا رهيا آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> سنڌ ٻيلا ۽ جهنگلي حيات کاتو، [[آءِ يو سي اين]]، [[ورلڊ وائيڊ فنڊ فار نيچر|ڊبليو ڊبليو ايف]] ۽ مقامي برادريون مختلف دورن ۾ مينگروو بحالي، ٻيهر وڻڪاري ۽ ساحلي ماحول جي بحاليءَ جا منصوبا هلائينديون رهيون آهن. 2026ع ۾ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقن ۾ پڻ نئين مينگروو بحاليءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Mangrove restoration begins on Karachi coast |url=https://iucn.org/story/202606/mangrove-restoration-begins-karachi-coast |publisher=IUCN |date=5 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چراگاهي ۽ خشڪ علائقن جي وڻڪار ==== سنڌ جا سڀئي قدرتي وڻڪار وارا علائقا روايتي معنى ۾ گهاٽا ٻيلا نه آهن. [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]]، [[ڪاڇو]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان ۾ خشڪ جهنگ، ڪنڊيدار وڻڪار، موسمي گاهه ۽ چراگاهه وسيع ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. انهن علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]]، [[ٻير]]، لئي، ڦوڳ، کپ ۽ ٻيون خشڪ سال برداشت ڪندڙ جنسون مقامي ماحول جو بنيادي حصو آهن. اهي خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه جهنگلي حيات، خاص طور [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، ريگستاني پکين ۽ مالداريءَ لاءِ اهم آهن. چراگاهن تي حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪاٺ جي ڪٽائي، خشڪي ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديلي قدرتي نباتات تي دٻاءُ وڌائين ٿا. ==== سماجي ۽ شهري ٻيلڪاري ==== سنڌ ٻيلي کاتي جي ذميوارين ۾ سرڪاري ٻيلن کان علاوه سماجي ٻيلڪاري، خانگي زمينن تي وڻڪاري، واهن ۽ روڊن جي ڪنارن تي وڻ لڳائڻ ۽ شهري علائقن ۾ سبز علائقن جي واڌ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ شهري وڻڪاري گرميءَ جي شدت گهٽائڻ، هوا جي معيار بهتر ڪرڻ، مٽي ۽ ڌوڙ کي روڪڻ ۽ شهري جيوتن لاءِ ننڍيون رهائشون مهيا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. بهرحال شهري وڻڪاريءَ ۾ مقامي ۽ ماحول سان مطابقت رکندڙ جنسن جي چونڊ اهم آهي؛ غير مقامي تيزيءَ سان پکڙجندڙ جنسون، جهڙوڪ [[ديوي (وڻ)|ديوي]] (''Prosopis juliflora'')، ڪجهه علائقن ۾ مقامي نباتات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون. ==== ٻيلن جي انتظام ۽ تحفظ ==== سنڌ جي ٻيلن جو سرڪاري انتظام [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي ذميواري آهي. کاتو دريائي، آبپاشي ۽ مينگروو ٻيلن جي انتظام، نئين وڻڪاري، ٻيهر ٻيلڪاري، ٻيلن جي زمين جي تحفظ، غيرقانوني ڪاٽ جي روڪٿام ۽ جهنگلي حيات سان لاڳاپيل رهائشن جي بهتريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي ٻيلن کي پاڻيءَ جي کوٽ، درياهي ٻوڏن ۾ گهٽتائي، غيرقانوني ڪاٽ، سرڪاري زمينن تي قبضي، حد کان وڌيڪ چرڻ، باهه، سامونڊي چاڙهه، آلودگي ۽ موسمي تبديليءَ کان خطرا آهن. انهن مسئلن سبب ٻيلن جي انتظام ۾ صرف وڻ لڳائڻ بدران درياهي وهڪرن، آبي نظام، مقامي جيوت، زمين جي استعمال ۽ مقامي برادرين جي روزگار کي گڏيل نموني ڏسڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ٻيلائي نظام |- style="background:#66BB6A; color:white;" ! ٻيلائي نظام ! اهم هنڌ ! اندازي / سرڪاري ايراضي ! اهم نباتات ! ماحولياتي اهميت |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | دريائي ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌوءَ جي ڪچي جا علائقا | style="background:#E0F2F1;" | تقريباً 241,198 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | ٻٻر، لئي ۽ دريائي وڻڪار | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ٻوڏ وارو ماحول، جهنگلي حيات، ڪاٺ ۽ چراگاهه |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | آبپاشي وارا ٻيلا | style="background:#DCEDC8;" | بئراجن ۽ ڪئنالن جي ڪمانڊ علائقن ۾ | style="background:#B2DFDB;" | تقريباً 82,195 هيڪٽر | style="background:#FFECB3;" | ٻٻر، ٽالهي، يوڪلپٽس، سيمر | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | منظم وڻڪاري، ڪاٺ، زمين ۽ ماحولياتي تحفظ |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | مينگروو ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌو ڊيلٽا، ڪريڪ ۽ ڪراچي ساحل | style="background:#E0F2F1;" | ڊيلٽائي ماحولياتي خطو تقريباً 600,000 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | اڇو تمر غالب؛ ٻيون مينگروو جنسون محدود | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ساحلي تحفظ، مڇين ۽ جهينگن جون نرسريون، ڪاربان |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه | style="background:#DCEDC8;" | ٿر، نارا، ڪاڇو، کيرٿر ۽ ڪوهستان | style="background:#B2DFDB;" | متفرق ۽ وسيع علائقو | style="background:#FFECB3;" | ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ٻير، ڦوڳ | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مالداري، ريگستاني ۽ جابلو جيوت جي رهائش |} <ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=21 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821161849/https://sindhforests.gov.pk/ |url-status=dead}}</ref> <ref name="SFD-irrigated"/> <ref name="SFD-mangroves"/> === حيوانات === {{Main|سنڌ جي حيوانات}} سنڌ جي جهنگلي حيات ۾ ريگستاني ۽ جابلو ٿڻائتا، سنڌو درياهه سان وابسته آبي ٿڻائتا، سامونڊي جيوت، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي، سرڻا، مڇيون ۽ آبي بي مهر جاندار شامل آهن. سنڌ جي جيوت جي ورڇ ۾ پاڻيءَ جي دستيابي بنيادي عنصر آهي: کيرٿر ۽ ٿر ۾ خشڪ علائقن سان موافق جاندار، سنڌوءَ ۽ ڍنڍن ۾ آبي جيوت، جڏهن ته ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪناري تي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ سان موافق جاندار ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ٿڻائتا ==== [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img09.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ يوريل؛ کيرٿر سنڌ جي اهم جابلو جهنگلي حياتي رهائشن مان هڪ آهي.]] سنڌ جي نمايان جهنگلي ٿڻائتن ۾ [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، [[ڪارو هرڻ]]، [[ڦاڙهو]]، جهنگلي سوئر، بگھڙ، [[گدڙ]]، [[لومڙ]]، [[پٽي دار چراخ]]، جهنگ ٻلو، [[ڪاراڪل]]، نورئڙو، سيڙهه ۽ مختلف قسمن جا چمڙا ۽ ڪُئا شامل آهن. انهن جي موجوده ورڇ هڪجهڙي ناهي؛ ڪيترن نسلن جون مضبوط آباديون مخصوص محفوظ علائقن تائين محدود آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ آئيبيڪس]] (''Capra aegagrus blythi'') سنڌ جي کيرٿر جبلن سان نمايان طور وابسته آهي. کيرٿر نيشنل پارڪ ۽ ان سان لاڳاپيل محفوظ علائقا سنڌ آئيبيڪس ۽ يوريل جي تحفظ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. تاريخي طور سنڌ ۾ [[ايشيائي چيتو]] ۽ ٻين وڏن گوشت خور جانورن جو ذڪر ملي ٿو، پر چيتو سنڌ مان گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو آهي. پراڻن ذريعن ۾ پلنگ جي سنڌ اندر موجودگيءَ جا بيان ملن ٿا، پر موجوده مستند آباديءَ بابت دعوائون جديد سروي کان سواءِ احتياط سان ڪرڻ گهرجن. ==== سنڌو ٻلهڻ ==== {{Main|سنڌو درياهه جي ٻلهڻ}} [[فائل:Indus river Dolphin , The National Aquatic Animal of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'')، سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ جو انتهائي مخصوص ٿڻائتو.]] [[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'') سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ ٻلهڻ آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان نمايان ۽ تحفظ جي لحاظ کان اهم جاندارن مان هڪ آهي. بئراجن ۽ ڊيمن جي تعمير تاريخي طور ان جي رهائش کي الڳ الڳ درياهي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، جنهن سبب ان جي اچ وڃ محدود ٿي ۽ آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan National Report to UNCED 1992 |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1991-001.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] جي وچ وارو درياهي حصو سنڌو ٻلهڻ جي اهم ترين رهائشن مان آهي ۽ ان جي تحفظ لاءِ محفوظ علائقو قائم ڪيو ويو. تحفظ، شڪار جي پابندي، بچاءَ جي ڪاررواين ۽ آباديءَ جي نگرانيءَ سان تاريخي گهٽتائيءَ کان پوءِ ان جي تعداد ۾ بهتري رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite report |title=Report of the Workshop on the Conservation of the Ganges River Dolphin and Indus River Dolphin |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/SSC-OP-023.pdf |publisher=IUCN Species Survival Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ٻلهڻ جون اکيون انتهائي ننڍيون ۽ بصري صلاحيت محدود آهي؛ اهو گدلي درياهي پاڻيءَ ۾ رستو ڳولڻ ۽ خوراڪ پڪڙڻ لاءِ بنيادي طور آواز جي بازگشت، يعني ايڪولوڪيشن، استعمال ڪري ٿو. === پکي === سنڌ جي سنڌو ماٿري، ڍنڍون، ڌٻڻيون، سامونڊي ڪريڪ ۽ ريگستاني علائقا مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائش آهن. سنڌ [[مرڪزي ايشيائي فلائي وي]] سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جي رستن تي واقع هجڻ ڪري سياري دوران وچ ۽ اتر ايشيا کان وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جا پکي سنڌ جي ڍنڍن، ڊيلٽا ۽ ٻين آبي زمينن ڏانهن اچن ٿا. [[هاليجي ڍنڍ]] ڏکڻ پاڪستان جي اهم پکين جي افزائش، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ وارن هنڌن مان هڪ آهي. رامسر جي جائزي موجب اها تاريخي طور 50,000 کان 100,000 پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Haleji Lake – Ramsar Site |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RAM/RAM_018_PK_en.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪينجهر ڍنڍ]] پڻ بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين آهي. رامسر جي فهرست موجب اها نسل وڌائڻ، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ لاءِ اهم آهي ۽ تاريخي ڳڻپ ۾ 140,000 تائين پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عام يا موسمي طور ملندڙ پکين ۾ مختلف بدڪون، هنج، ڪونجون، ٻگهه، ڪانئرا، پيڻ، پاڻي ڪڪڙيون، ٽٽيهر، سينڊ پائپر، باز، عقاب، سرڻيون، ڳجهون، تتر، چڪور، مور ۽ ٻيا ريگستاني ۽ آبي پکي شامل آهن. [[هوبره تلور]] ٿر ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ سياري جو لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي. ان کي شڪار، رهائش جي تبديلي ۽ ٻين دٻائن سبب تحفظ جي ضرورت آهي. === رڙهندڙ جانور === سنڌ جي سرڻن ۾ نانگ، سانڊا، ڳوهن، اسڪنڪ، زميني ۽ مٺي پاڻيءَ جا ڪڇون، سامونڊي ڪُميون ۽ [[واڳون]] شامل آهن. خشڪ ٿر ۽ کيرٿر کان وٺي نارا جي آبي زمينن ۽ سامونڊي ڪنارن تائين مختلف رهائشن سبب سرڻن جي به نمايان تنوع ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[واڳون]] (''Crocodylus palustris'') سنڌ جي ڪجهه ڍنڍن، نارن، تلائن ۽ محفوظ آبي علائقن ۾ ملي ٿو. ان کي فقط هاليجي ڍنڍ تائين محدود سمجهڻ درست ناهي؛ تاريخي ۽ جديد تحفظ واري ادب ۾ نارا واري نظام سميت سنڌ جي ٻين آبي علائقن ۾ به ان جي موجودگي درج ٿيل آهي.<ref>{{cite report |title=Crocodiles: An Action Plan for their Conservation |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/1992-008.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[انڊين ڪوبرا]]، ڪريٽ ۽ وائپر خاندانن جون زهريليون جنسون پڻ ملن ٿيون. پراڻين عوامي روايتن ۾ نانگن بابت ڪيترائي غير سائنسي بيان ملن ٿا؛ مثال طور سمهندڙ ماڻهوءَ جو ''ساهه چوسڻ''. اھا ڪنهن بہ نانگ جي حياتياتي خاصيت نه آهي. ==== سامونڊي ڪُميون ==== ڪراچيءَ جي [[هاڪس بي]] ۽ [[سينڊزپٽ]] سميت سنڌ جا ڪجهه سامونڊي ڪنارا سامونڊي ڪُمين لاءِ اهم آهن. موجوده نگرانيءَ ۾ [[سائي سامونڊي ڪُمي]] (''Chelonia mydas'') سنڌ جي سامونڊي ڪنارن تي باقاعده آنا ڏيندڙ نمايان جنس آهي.<ref>{{cite web |title=Marine turtles |url=https://www.wwfpak.org/our_work_/biodiversity/marine_turtles/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊبليو ڊبليو ايف-پاڪستان]] [[هاڪس بي]] کي پاڪستان جي اهم سائي سامونڊي ڪُمي جي آنا لاهڻ واري ساحلن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سامونڊي ڪُمين کي مڇيگيريءَ جي ڄارن ۾ اتفاقي ڦاسڻ، گم ٿيل يا ڇڏيل ڄارن، پلاسٽڪ، ساحلي ترقي، روشنيءَ جي آلودگي ۽ آنن لاھڻ واري جاء جي بگاڙ کان خطرا آهن.<ref>{{cite web |title=WWF Blog – Green turtle nesting at Hawks Bay |url=https://www.wwfpak.org/knowledge_hub_/wwf_blog/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> زيتوني رڊلي ڪُمي (''Lepidochelys olivacea'') پاڪستاني سامونڊي پاڻيءَ ۾ ملي سگهي ٿي. === مڇيون ۽ آبي حيات === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي مڇين جي حيات ٻن وڏن نظامن سان لاڳاپيل آهي: سنڌو درياهه، ڍنڍن ۽ واهن جي مٺي پاڻيءَ واري ماهيگيري، ۽ [[عربي سمنڊ]]، سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪن جي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ واري ماهيگيري. ڊيلٽا جا مينگروو ڪريڪ ڪيترين مڇين، جهينگن ۽ ڪرسٽيشين جي ننڍپڻ ۽ افزائش لاءِ نرسري رهائش مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سامونڊي مڇين ۾ پاپليٽ، سرمئي، سارڊين، سول، بمبئي ڊڪ، ٽونا، ميڪرَل ۽ ٻيون تجارتي جنسون شامل آهن، جڏهن ته سنڌو ۽ مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۾ موراکو، ڪرڙو، ٿيلهو، سنگهاري ۽ ٻين مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون. ==== پلو ==== [[پلو]] يا هلسا (''Tenualosa ilisha'') سنڌ جي سڀ کان مشهور مڇين مان آهي. هي سامونڊي ۽ مهاجر مڇي آهي، جيڪا افزائش لاءِ عربي سمنڊ مان سنڌو درياهه ڏانهن مٿي چڙهي ٿي. سنڌوءَ ۾ بئراجن جي تعمير، درياهي وهڪري جي گهٽتائي، پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديلي ۽ مهاجرت جي رستي ۾ رڪاوٽن پلي جي تاريخي ورڇ ۽ پيداوار تي اثر وڌو آهي. سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي مناسب وهڪري جو برقرار رهڻ پلي، ٻين مهاجر مڇين، جهينگن ۽ سامونڊي-دريائي ماحول جي صحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. === ڍنڍون ۽ آبي زمينون === سنڌ جون ڍنڍون، ڍورا، ڪريڪ ۽ دريائي ٻوڏ وارا علائقا مڇين، آبي نباتات، مگرن، ڪُمين ۽ وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جي پکين لاءِ اهم رهائش آهن. بين الاقوامي اهميت وارين سنڌ جي آبي زمينن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، [[ڊريگهه ڍنڍ]]، [[ديھ اڪرو-II]]، [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ [[سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو]] سميت ڪيترائي رامسر ماڳ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منڇر ڍنڍ]] تاريخي طور سنڌ جي سڀ کان اهم مٺي پاڻيءَ جي ماهيگيري ۽ آبي حياتي نظامن مان رهي آهي، پر پاڻيءَ جي معيار، نيڪاليءَ جي لوڻياٺ پاڻي، ڏڪار ۽ درياهي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب ان جي ماحولياتي حالت سخت دٻاءَ هيٺ رهي آهي. === حياتياتي تحقيق جي تاريخ === سنڌ جي جهنگلي حيات بابت سائنسي دستاويزڪاري 19هين صديءَ دوران وڌيڪ منظم ٿي. اليگزينڊر برنس، وليم ٿامس بلئنفورڊ، ايلن آڪٽيوين هيوم، فرانسس ڊي، جيمس اي مري، يوجين اوٽس، ايڊورڊ هيملٽن ايٽڪن ۽ بعد ۾ ڪلاڊ بي ٽائيسهرسٽ ۽ ٻين فطرتدانن سنڌ ۽ ڀرپاسي جي پکين، ٿڻائتن، مڇين ۽ سرڻن بابت مشاهدا ۽ فهرستون تيار ڪيون. انهن شروعاتي ڪمن مان ڪيترائي نوآبادياتي دور جي جيوگرافيائي ۽ فطري تاريخ جي مطالعي جو حصو هئا. 20هين صديءَ ۾ پاڪستاني يونيورسٽين ۽ تحقيقاتي ادارن سنڌ جي مڇين، ڪرسٽيشين، پيراسائٽولوجي، حشرات ۽ ٻين جاندارن تي وڌيڪ تحقيق ڪئي. پراڻن تاريخي انگن، جهڙوڪ ٿڻائتن يا پکين جي ''ڪل جنسن'' جي تعداد، کي موجوده حياتياتي فهرست سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪسانومي، ورڇ ۽ تحفظ واري حيثيت ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن.<ref>ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه، 1982ع.</ref> === جهنگلي حيات جو تحفظ === سنڌ ۾ حياتياتي تنوع جي تحفظ لاءِ نيشنل پارڪ، وائلڊ لائيف سينڪچري، گيم رزرو، رامسر آبي زمينون ۽ نسل مخصوص محفوظ علائقا قائم ڪيا ويا آهن. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جابلو حيات، سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو دريائي ٻلهڻ، جڏهن ته هاليجي، ڪينجهر ۽ سنڌو ڊيلٽا آبي پکين، مڇين، مينگروو ۽ سامونڊي حيات جي تحفظ لاءِ اهم آهن. حياتياتي تنوع کي مکيه خطرا رهائش جي تباهي ۽ ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ، پاڻيءَ جي کوٽ، درياهه جي قدرتي وهڪري ۾ تبديلي، آلودگي، غيرقانوني شڪار ۽ واپار، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ، ناگوار پرڏيهي جنسون، شهري توسيع ۽ [[موسمي تبديلي]] آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي گهٽتائي، سامونڊي چاڙهه ۽ ساحلي ٻوڏ زمين، زراعت، مينگروو ۽ مقامي ماهيگير برادرين تي گڏيل اثر وجهن ٿا. WWF-Pakistan ۽ IUCN جديد تحفظ منصوبن ۾ مينگروو بحالي، سامونڊي جيوت، مڇين جي نرسري علائقن ۽ مقامي برادرين جي شموليت تي زور ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Participatory Conservation Plans for the Indus Delta |url=https://www.wwfpak.org/?384599/Speakers-term-conservation-plans-essential-for-the-protection-of-threatened-wildlife-and-coastal-resources= |publisher=WWF-Pakistan |date=3 April 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> == سياسي نظام == {{Main|سنڌ حڪومت|سنڌ جي سياست}} [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جو مرڪز.]] سنڌ جو سياسي ۽ حڪومتي نظام [[پاڪستان جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت وفاقي پارلياماني نظام جو حصو آهي. سنڌ پاڪستان جي چئن وفاقي صوبن مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنهنجي چونڊيل [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير]]، صوبائي ڪابينا، [[سنڌ جو گورنر|گورنر]]، صوبائي انتظاميه ۽ آئين ۽ وفاقي قانونن تحت قائم عدالتي ۽ مڪاني ادارا موجود آهن. آئين جي آرٽيڪل 129 موجب صوبي جو انتظامي اختيار گورنر جي نالي ۾ صوبائي حڪومت استعمال ڪري ٿي، جيڪا وڏي وزير ۽ صوبائي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي ۽ وڏي وزير جي ذريعي ڪم ڪندي آهي. آرٽيڪل 130 تحت وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪابينا گورنر کي سندس آئيني ڪمن جي ادائگيءَ ۾ مدد ۽ صلاح فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1431341153_169.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |at=Articles 129–130 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سطح تي قانون ساز اختيار [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] وٽ، انتظامي اختيار وڏي وزير ۽ ڪابينا وٽ، جڏهن ته عدالتي اختيار [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۽ ماتحت عدالتن سميت آئيني عدالتي نظام وٽ آهي. مڪاني سطح تي ميٽروپوليٽن، ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جا ادارا صوبائي قانونن تحت ڪم ڪن ٿا. === صوبائي حڪومتي نظام === سنڌ حڪومت جو انتظامي مرڪز [[ڪراچي]] ۾ آهي. وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ صوبائي ڪابينا مختلف کاتن جهڙوڪ گهرو، قانون، ماليات، تعليم، صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، زراعت، توانائي، منصوبابندي ۽ ترقي، صنعت، معدنيات ۽ ٽرانسپورٽ کي سنڀالي ٿي. صوبي جو چيف سيڪريٽري سول انتظاميه جو اعليٰ ترين بيوروڪريٽڪ عملدار آهي ۽ صوبائي سيڪريٽريٽ ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Government of Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ [[سيد مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ کيس موجوده وڏي وزير طور درج ڪري ٿي، جڏهن ته موجوده ڪابينا ۾ صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، گهرو ۽ قانون، تعليم، ٽرانسپورٽ، توانائي، زراعت ۽ ٻين کاتن جا صوبائي وزير شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sindh Cabinet |url=https://cm.sindh.gov.pk/sindh-cabinet |publisher=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Syed Murad Ali Shah Cabinet.jpg|[[سيد مراد علي شاهه]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير سنڌ]] <!-- گورنر سيد نهال هاشمي جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- اسپيڪر سيد اويس قادر شاهه جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- چيف جسٽس جسٽس ظفر احمد راجپوت جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> </gallery> === گورنر === {{Main|سنڌ جو گورنر}} [[سنڌ جو گورنر]] وفاقي آئيني عهديدار آهي. آئين جي آرٽيڪل 101 تحت گورنر کي صدر، وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ڪري ٿو. عام پارلياماني حالتن ۾ گورنر گهڻو ڪري آئيني ۽ رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته روزاني صوبائي حڪومت وڏي وزير ۽ ڪابينا هلائين ٿا. مارچ 2026ع ۾ [[سيد محمد نهال هاشمي]] کي سنڌ جو 35هون گورنر مقرر ڪيو ويو. صدر پاڪستان 12 مارچ 2026ع تي وزيراعظم جي صلاح تي سندس مقرري منظور ڪئي ۽ 13 مارچ تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کانئس حلف ورتو.<ref>{{cite web |title=President approves appointment of Nehal Hashmi as Governor of Sindh |url=https://www.radio.gov.pk/12-03-2026/president-approves-appointment-of-nehal-hashmi-as-governor-sindh |publisher=Radio Pakistan |date=12 March 2026 |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=Nehal Hashmi takes oath as Governor of Sindh |url=https://radio.gov.pk/13-03-2026/nehal-hashmi-sworn-in-as-sindh-governor |publisher=Radio Pakistan |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === وڏو وزير === {{Main|سنڌ جو وڏو وزير}} وڏو وزير سنڌ جي چونڊيل صوبائي حڪومت جو سربراهه آهي. آئين جي آرٽيڪل 130 تحت صوبائي اسيمبلي پنهنجي ميمبرن مان وڏي وزير کي چونڊي ٿي. وڏو وزير ڪابينا جي سربراهي ڪري ٿو، صوبائي پاليسيءَ جي عام رخ جو تعين ڪري ٿو ۽ مختلف وزارتن ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ جو ذميوار هوندو آهي. 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[سيد مراد علي شاهه]] ٻيهر وڏي وزير طور چونڊيو ويو ۽ 2026ع تائين عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ صوبائي اسيمبلي === {{Main|سنڌ صوبائي اسيمبلي}} [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي.]] سنڌ صوبائي اسيمبلي صوبي جي هڪ ايواني قانون ساز اداري آهي. پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 106 تحت سنڌ اسيمبلي ۾ '''168 ميمبر''' آهن، جن مان '''130 عام سيٽون'''، '''29 عورتن لاءِ مخصوص سيٽون''' ۽ '''9 غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص سيٽون''' آهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |at=Article 106 seat allocation |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> عام سيٽن تي ميمبر سڌي چونڊ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته عورتن ۽ غير مسلمانن لاءِ مخصوص سيٽون سياسي جماعتن کي عام سيٽن تي سندن چونڊيل ميمبرن جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. اسيمبلي قانون سازي، صوبائي بجيٽ جي منظوري، حڪومت کان سوال، قراردادون، قائم ڪميٽيون، قانون ساز بل ۽ سرڪاري پاليسين جي پارلياماني نگرانيءَ جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي. موجوده اسيمبلي 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ان جو مدو "2024 – till date" درج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر === اسپيڪر اسيمبلي جي اجلاس جي صدارت، ايوان جي نظم، پارلياماني ضابطن جي تشريح ۽ اسيمبلي سيڪريٽريٽ جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي آئيني عهديدار آهي. اسپيڪر جي غيرموجودگيءَ ۾ ڊپٽي اسپيڪر ايوان جي صدارت ڪري ٿو. 25 فيبروري 2024ع تي [[سيد اويس قادر شاهه]] سنڌ اسيمبلي جو اسپيڪر چونڊيو ويو. سنڌ اسيمبلي موجب هن 111 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سندس مقابلي واري اميدوار کي 36 ووٽ مليا. ساڳئي تاريخ کان [[اينٿوني نويد]] ڊپٽي اسپيڪر طور عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Speaker – Syed Awais Qadir Shah |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر === سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي جي اسپيڪر جو عهدو 1937ع ۾ سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور قانون ساز اداري جي قيام کان پوءِ وجود ۾ آيو. سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري تاريخي فهرست موجب پهريون اسپيڪر '''ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني''' هو؛ ان ڪري سيد ميران محمد شاهه کي پهريون اسپيڪر لکڻ درست ناهي.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#4A235A; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ قانون ساز / صوبائي اسيمبلي جا اسپيڪر |- ! style="background:#6C3483; color:white;" | نمبر ! style="background:#2874A6; color:white;" | اسپيڪر ! style="background:#148F77; color:white;" | مدت ! style="background:#B9770E; color:white;" | تاريخي نوٽ |- | style="background:#F4ECF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني]] | style="background:#E8F6F3;" | 28 اپريل 1937ع – 15 فيبروري 1938ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | سنڌ قانون ساز اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد ميران محمد شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1938ع – 1948ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | مختلف اسيمبلين ۾ ٽن مرحلن دوران اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو |- | style="background:#F4ECF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 8 مارچ 1949ع – 29 ڊسمبر 1951ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پاڪستان جي قيام کان پوءِ واري صوبائي اسيمبلي جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[مير غلام علي ٽالپر]] | style="background:#D5F5E3;" | 14 سيپٽمبر 1953ع – 21 مارچ 1955ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ وارو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[پير قربان علي شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 26 مارچ 1955ع – 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ آخري اسپيڪر |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | ون يونٽ سبب سنڌ صوبائي اسيمبلي موجود نه رهي، 14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غلام رسول خان کيهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 2 مئي 1972ع – 30 مارچ 1977ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ بحال ٿيل سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 31 مارچ 1977ع – 4 جولاءِ 1977ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 1977ع جي مارشل لا کان اڳ مختصر دور |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | صوبائي پارلياماني سرگرمين جو مارشل لا وارو وقفو، 1977ع – 1985ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[عبدالله حسين هارون]] | style="background:#D5F5E3;" | 6 اپريل 1985ع – 31 مارچ 1986ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1985ع جي غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 6 اپريل 1986ع – 1 ڊسمبر 1988ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد عبدالله شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1 ڊسمبر 1988ع – 5 نومبر 1990ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1988ع کان پوءِ بحال ٿيل جمهوري دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[عبدالرزاق خان]] | style="background:#E8F6F3;" | 5 نومبر 1990ع – 19 آڪٽوبر 1993ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | نائين اسيمبلي واري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غوث بخش خان مهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 1993ع – 1997ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ڏهين اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نواب مرزا (وڪيل)|نواب مرزا]] | style="background:#E8F6F3;" | 1997ع – 1998ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | يارهين اسيمبليءَ جي شروعاتي دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 2002ع – 2007ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ٻيو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نثار احمد کهڙو]] | style="background:#E8F6F3;" | 2008ع – 2013ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 2008ع کان پوءِ واري جمهوري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#D5F5E3;" | 2013ع – 2018ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 2018ع – 2023ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ٻيو مسلسل اسيمبلي دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد اويس قادر شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 25 فيبروري 2024ع – موجوده | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | موجوده اسپيڪر |} <ref>{{cite web |title=Speaker’s of Sindh Legislative Assembly |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/Speakers.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Speaker |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === موجوده سياسي جوڙجڪ === سنڌ جي موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي. سنڌ اسيمبلي جي 2026ع واري سرڪاري پارٽي-جوڙجڪ موجب پيپلز پارٽي وٽ 117 ميمبر، [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] وٽ 37، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] وٽ 5، آزاد ميمبر 3 ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] وٽ هڪ ميمبر درج آهي.<ref>{{cite web |title=Party Composition – 2024 till date |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#922B21; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ اسيمبلي جي موجوده پارٽي جوڙجڪ |- ! style="background:#B03A2E; color:white;" | سياسي جماعت / حيثيت ! style="background:#1F618D; color:white;" | موجوده ميمبر ! style="background:#117A65; color:white;" | پارلياماني حيثيت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | style="background:#D6EAF8;" | 117 | style="background:#D5F5E3;" | حڪومتي اڪثريت |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | style="background:#AED6F1;" | 37 | style="background:#ABEBC6;" | مخالف ڌر جي وڏي جماعت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | style="background:#D6EAF8;" | 5 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | آزاد | style="background:#AED6F1;" | 3 | style="background:#ABEBC6;" | آزاد ميمبر |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | style="background:#D6EAF8;" | 1 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |} <ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === وفاق سان تعلق === سنڌ پاڪستان جي وفاقي نظام جو آئيني صوبو آهي. وفاق ۽ صوبي جي اختيارن جي ورڇ 1973ع جي آئين، خاص طور وفاقي قانون ساز فهرست ۽ [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ صوبن ڏانهن منتقل ڪيل معاملن جي بنياد تي طئي ٿئي ٿي. تعليم، صحت، زراعت، مڪاني حڪومت، ثقافت ۽ ڪيترائي سماجي ۽ انتظامي شعبا بنيادي طور صوبائي اختيار هيٺ آهن، جڏهن ته دفاع، پرڏيهي معاملا، ڪرنسي، بين الصوبائي ۽ بين الاقوامي واپار جا ڪيترائي پهلو ۽ وفاقي ٽيڪسيشن وفاق جي اختيار ۾ آهن. وفاق ۽ صوبن وچ ۾ گڏيل نوعيت جي معاملن لاءِ [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] اهم آئيني ادارو آهي. پاڻي، بجلي، قدرتي گئس ۽ بين الصوبائي معاملن جهڙا سوال وفاقي-صوبائي سياست ۾ سنڌ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. سنڌ کي وفاقي آمدنيءَ مان حصو [[قومي مالياتي ايوارڊ]] تحت ملي ٿو، جڏهن ته صوبو پنهنجي ٽيڪسن ۽ غير ٽيڪسي آمدنيءَ جا ذريعا پڻ رکي ٿو. قدرتي گئس، تيل، پاڻيءَ جي ورڇ، بندرگاهن، توانائي منصوبن ۽ مالي وسيلن جي ورڇ سنڌ ۽ وفاق جي لاڳاپن ۾ وقت بوقت سياسي بحث جا اهم موضوع رهيا آهن. === چونڊ نظام === سنڌ ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نگرانيءَ هيٺ ٿين ٿيون. 2023ع جي آخري حلقه بندي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري جي سرڪاري نتيجن جي بنياد تي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=30 November 2023 |access-date=24 August 2026 |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> === قومي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ لاءِ [[قومي اسيمبلي پاڪستان|قومي اسيمبلي]] جون '''61 عام سيٽون''' مختص آهن. ان کان علاوه سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ عورتن جون '''14 مخصوص قومي اسيمبلي سيٽون''' صوبي جي عام سيٽن تي حاصل ڪيل پارٽي نمائندگيءَ جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. قومي اسيمبلي ۾ غير مسلمانن جون 10 مخصوص سيٽون سڄي پاڪستان لاءِ گڏيل قومي فهرست تي آهن، اهي صوبي وار مقرر ناهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي 55,696,147 آباديءَ جي بنياد تي سنڌ جي قومي اسيمبلي جي هڪ عام تڪ لاءِ سراسري آبادي quota تقريباً '''913,052''' مقرر ٿي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206132213/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |url-status=dead}}</ref> === صوبائي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ صوبائي اسيمبلي جون '''130 عام چونڊ تڪ''' آهن. عورتن لاءِ 29 ۽ غير مسلمانن لاءِ 9 مخصوص سيٽن سان اسيمبلي جي ڪل آئيني طاقت 168 ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> 2023ع جي حلقه بنديءَ لاءِ سنڌ جي هڪ صوبائي عام تڪ جو سراسري آبادي ڪوٽا تقريباً '''428,432''' ماڻهو هئي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206132213/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |url-status=dead}}</ref> === مڪاني حڪومتي نظام === {{Main|سنڌ ۾ مڪاني حڪومت}} سنڌ ۾ مڪاني حڪومت جو بنيادي قانوني ڍانچو '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع''' ۽ ان ۾ وقت بوقت ڪيل ترميمن تي ٻڌل آهي. هن قانون تحت صوبي ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي جهڙا مڪاني ادارا قائم ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مڪاني ادارن جا بنيادي ڪم شهري صفائي، مقامي رستا، گهٽيون، پارڪ، اسٽريٽ لائيٽ، قبرستان، بازارون، عوامي صحت جا ڪجهه مقامي پهلو، پاڻي ۽ نيڪال سان لاڳاپيل خدمتون، بلدياتي منصوبابندي، عمارتن ۽ عوامي جڳهن جي انتظام ۽ ٻين مڪاني سهولتن تائين پکڙيل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ ۾ ميٽروپوليٽن ۽ ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ لازمي ۽ اختياري ڪمن جون الڳ فهرستون ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 – Schedule II |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع ۾ سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جيڪي مڪاني ادارن جي جوڙجڪ ۽ انتظام سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Local Government (Third Amendment) Act, 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |date=2 October 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني ادارن جي موجوده جوڙجڪ === [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب سنڌ ۾ مختلف ضلعن ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي قائم آهن. ڪراچي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن سان گڏ 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن، جڏهن ته حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي اهم مڪاني حڪومتي ادارن جا قسم |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | سربراهه ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#EAF2F8;" | ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | style="background:#EEF5E9;" | وڏي ميٽروپوليٽن شهر | style="background:#F3E5F5;" | ميئر | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | وڏي شهري علائقي جي بلدياتي پاليسي، شهري خدمتون ۽ رابطا |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪارپوريشن | style="background:#E2F0D9;" | وڏا شهري علائقا | style="background:#EADCF0;" | ميئر / چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري بلدياتي انتظام ۽ مقامي خدمتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ضلعي ڪائونسل | style="background:#EEF5E9;" | ڳوٺاڻو ضلعي علائقو | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي ترقي ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | وچولي درجي جا شهر | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري صفائي، رستا، بازارون ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ٽائون ڪميٽي | style="background:#EEF5E9;" | ننڍا شهر ۽ قصبا | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | بنيادي مقامي بلدياتي خدمتون |- | style="background:#D6EAF8;" | يونين ڪائونسل / يونين ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | پاڙي يا ڳوٺن جي سطح | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | بنيادي مقامي نمائندگي ۽ ننڍي سطح جون خدمتون |} <ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون === [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] سنڌ جي سڀ کان وڏي بلدياتي اداري مان هڪ آهي. اها ڪراچيءَ جي ميٽروپوليٽن سطح جي بلدياتي معاملن، وڏن شهري رستن، پارڪن، ڪجهه ميونسپل سهولتن، شهري رابطا ۽ وڏي سطح جي بلدياتي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو سربراهه ميئر هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب ڪراچي ضلعي نظام ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments – Karachi |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> === ميونسپل ڪارپوريشنون === سنڌ ۾ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت وڏن شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ هڪ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن درج آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ 7 ميونسپل ڪارپوريشنون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> ميونسپل ڪارپوريشنن جا ڪم عام طور شهري صفائي، رستن ۽ گهٽين جي مرمت، پارڪن، عوامي جڳهن، بازارن، اسٽريٽ لائيٽ، ڪجهه مقامي صحت ۽ ماحولياتي خدمتن، بلدياتي منصوبابندي ۽ مقامي ٽيڪسن ۽ فيسن جي انتظام تائين پکڙيل آهن. === ترقياتي اٿارٽيون === سنڌ جي وڏي شهري توسيع ۽ رهائشي رٿابندي لاءِ مختلف ترقياتي اٿارٽيون قائم ڪيون ويون آهن. انهن جو ڪم عام بلدياتي ادارن کان مختلف هوندو آهي؛ ترقياتي اٿارٽيون شهرن يا علائقن جي ماسٽر پلاننگ، نون رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن، زمين جي ترقي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري توسيع تي ڌيان ڏين ٿيون. [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] 1957ع ۾ قائم ٿي ۽ ڪراچي امپروومينٽ ٽرسٽ جي جاءِ ورتائين. اداري جو تاريخي مقصد ڪراچيءَ جي ماسٽر پلان تحت ترقي، نون ٽائون شپ ۽ رهائشي اسڪيمن جي قيام ۽ شهري زمين جي ترقي هو.<ref>{{cite web |title=How KDA was Established |url=https://kda.gos.pk/Docs/CMS/file/Khadim%20Magazine/October-2018/054-Karachi%20Civic%20Centre.pdf |publisher=Karachi Development Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ٻين شهري ترقياتي ادارن ۾ حيدرآباد، ملير، لياري، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ترقياتي اٿارٽيون پڻ شامل آهن. [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] جي بحالي لاءِ 2013ع ۾ صوبائي قانون منظور ڪيو ويو، جڏهن ته [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] لاءِ پڻ ساڳئي سال بحالي ۽ ترميم وارو قانون منظور ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Lyari Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جون ڪجهه اهم ترقياتي اٿارٽيون |- ! style="background:#76448A; color:white;" | اٿارٽي ! style="background:#2874A6; color:white;" | علائقو ! style="background:#148F77; color:white;" | بنيادي ڪم |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماسٽر پلاننگ، رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن ۽ شهري زمين جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | شهري توسيع، رهائشي اسڪيمن ۽ ترقياتي رٿابندي |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي جو ملير ۽ اوڀر وارو علائقو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | رهائشي رٿابندي ۽ نون شهري علائقن جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | رهائشي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري بحاليءَ سان لاڳاپيل رٿائون |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | لاڙڪاڻو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | لاڙڪاڻي جي شهري رٿابندي ۽ ترقي |} === پاڻي ۽ نيڪال جون شهري ڪارپوريشنون === 2023ع ۾ سنڌ حڪومت ڪيترن وڏن شهرن لاءِ الڳ پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشن قانون منظور ڪيا. انهن ۾ حيدرآباد، ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد، لاڙڪاڻو ۽ سکر جون پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Acts 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا شهري پاڻي جي فراهمي، سيوريج ۽ نيڪال جي خدمتن کي بلدياتي نظام کان وڌيڪ مخصوص ادارياتي ڍانچي هيٺ منظم ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويا. === صوبائي اليڪشن ڪميشن === [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جو سنڌ لاءِ صوبائي دفتر ڪراچي ۾ قائم آهي. صوبائي اليڪشن ڪمشنر وفاقي اليڪشن ڪميشن جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهي ۽ صوبي ۾ قومي، صوبائي ۽ مڪاني چونڊن جي انتظام، ووٽر فهرستن، حلقه بندين، چونڊ عملي ۽ چونڊ ضابطن جي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سنڌ جو موجوده صوبائي اليڪشن ڪمشنر '''اعجاز انور چوهان''' آهي.<ref>{{cite web |title=ECP Officers – Provincial Election Commissioner Sindh |url=https://ecp.gov.pk/index.php/notifications/officers |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> صوبائي اليڪشن ڪمشنر سنڌ جو دفتر پاڪستان سيڪريٽريٽ، بلاڪ 44-اي، شاهراهه عراق، صدر، ڪراچي ۾ واقع آهي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن جا ريجنل ۽ ضلعي اليڪشن ڪمشنر پڻ درج آهن.<ref>{{cite web |title=Telephone Numbers and Office Addresses – Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251204211744/https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |url-status=dead}}</ref> === سياسي تنظيمون === سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قومي، صوبائي، شهري ۽ علائقائي سياسي جماعتن جو اهم ڪردار رهيو آهي. موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي، جڏهن ته [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] ۽ ٻيون جماعتون پڻ مختلف علائقن ۾ سياسي نمائندگي رکن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سياسي ڌارا ۾ قومپرست ۽ علائقائي تنظيمن پڻ تاريخي ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن جو اثر خاص طور سنڌي ٻولي، صوبائي خودمختياري، پاڻي، زمين، وسيلن جي ورڇ، مڪاني حڪومت ۽ وفاق–صوبائي لاڳاپن جهڙن مسئلن تي سياسي بحث ۾ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ سياسي تنظيمون مختلف نوعيت جون آهن: ڪجهه قومي سطح جون جماعتون آهن، ڪجهه شهري يا علائقائي بنيادن تي ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قومپرست يا نظرياتي تحريڪون چونڊ سياست کان ٻاهر پڻ سرگرم رهيون آهن. سڀني تنظيمن جي چونڊ يا پارلياماني حيثيت هڪجهڙي ناهي؛ ان ڪري انهن کي موجوده اسيمبلي جي جماعتن سان گڏ هڪ ئي درجي ۾ رکڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. === سول سوسائٽي ۽ غير سرڪاري تنظيمون === سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمون ۽ سول سوسائٽي جا ادارا تعليم، صحت، غربت گهٽائڻ، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، انساني حقن، آفتن جي امداد، ماحوليات، ڳوٺاڻي ترقي، پاڻي ۽ صفائي، قانوني مدد ۽ سماجي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا. غير سرڪاري تنظيمن جو قانوني ڍانچو مختلف قانونن تحت ٿي سگهي ٿو، جن ۾ سوسائٽيز رجسٽريشن، ڪمپني قانون تحت غير منافع بخش تنظيمون، ٽرسٽ ۽ رضاڪاراڻيون سماجي ڀلائي تنظيمون شامل آهن. صوبائي سطح تي سماجي ڀلائي ۽ لاڳاپيل سرڪاري ادارا اهڙين تنظيمن جي رجسٽريشن ۽ نگرانيءَ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. سنڌ ۾ سول سوسائٽي جو ڪردار خاص طور 2010ع ۽ 2022ع جهڙين وڏين ٻوڏن، صحت جي هنگامي حالتن، تعليم، عورتن جي حقن ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ جي منصوبن ۾ نمايان رهيو آهي. ڪيترين مقامي ۽ قومي تنظيمن سرڪاري ادارن، بين الاقوامي ڊونرن ۽ مقامي برادرين سان گڏجي سماجي خدمتون ۽ بحاليءَ جا منصوبا هلائي رهيا آهن. === غير سرڪاري تنظيمن جا اهم شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمن جا اهم ڪم |- ! style="background:#148F77; color:white;" | شعبو ! style="background:#2874A6; color:white;" | عام سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | تعليم | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | اسڪول، غير رسمي تعليم، شاگردن جي مدد، استاد تربيت |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | صحت | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ڪلينڪ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ويڪسينيشن، طبي ڪيمپون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | غربت ۽ روزگار | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | مهارتي تربيت، مائڪرو فنانس، ننڍا ڪاروبار ۽ ڳوٺاڻي ترقي |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | انساني حق | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | قانوني مدد، عورتن، ٻارن ۽ اقليتن جا حق |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماحوليات | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | پاڻي، مينگروو، آبهوا، قدرتي وسيلن جو تحفظ |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | آفتن جي امداد | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ٻوڏ، ڏڪار ۽ ٻين آفتن دوران امداد ۽ بحالي |} == انتظامي ورهاست == {{Main|سنڌ جون انتظامي ورهاستون}} [[فائل:Pakistan Sindh districts map.svg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جا ضلعا؛ نقشي ۾ ضلعن کي سندن لاڳاپيل ڊويزنن موجب مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويو آهي.]] سنڌ [[پاڪستان]] جي چئن صوبن مان هڪ آهي ۽ انتظامي طور ڊويزنن، ضلعن، تعلقن يا تحصيلن، سب ڊويزنن ۽ ان کان هيٺين انتظامي ۽ مڪاني يونٽن ۾ ورهايل آهي. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ وقت سنڌ ۾ '''6 ڊويزنون، 30 ضلعا ۽ 138 تعلقا يا تحصيلون''' موجود هيون. ان کان هيٺ 272 قانونگو حلقا/سپروائيزري تپيدار سرڪل، 1,455 پٽوار سرڪل/تپا/يونين ڪائونسلون ۽ 5,690 ديهون يا ڳوٺاڻيون آباديون درج ڪيون ويون.<ref name="SindhCensusReport2023">{{cite report |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> انتظامي لحاظ کان هر ڊويزن جي سربراهي [[ڪمشنر]] ڪندو آهي، جڏهن ته ضلعي انتظام جو مرڪزي عملدار [[ڊپٽي ڪمشنر]] هوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر ضلعي سطح تي مختلف صوبائي کاتن ۽ انتظامي سرگرمين جي هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ڪل آبادي '''55,696,147''' هئي، جيڪا 2017ع جي 47,854,510 جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي. صوبي جي آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 2017ع کان 2023ع دوران 2.57 سيڪڙو رهي. سنڌ جي 30,056,739 آبادي شهري ۽ 25,639,408 ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي، يعني صوبي جي لڳ ڀڳ '''53.97 سيڪڙو آبادي شهري''' هئي.<ref name="SindhCensus2023">{{cite report |title=Population and Housing Census 2023: Provincial Census Report – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊويزنون === [[فائل:Sindh-Divisions-Map.png|thumb|300px|کاٻو|سنڌ جون 6 انتظامي ڊويزنون ۽ انهن جا مرڪز. ڀنڀور ڊويزن اڃان عمل ۾ ناھي ۽ اھا حيدرآباد ڊويزن جو حصو آھي]] سنڌ جون ڇهه انتظامي ڊويزنون [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]، [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر ڊويزن|سکر]] آهن. آباديءَ جي لحاظ کان ڪراچي سڀ کان وڏي ڊويزن آهي؛ 2023ع ۾ ان جي آبادي 20.38 ملين کان وڌيڪ هئي، جيڪا سنڌ جي ڪل آباديءَ جي ٽئين حصي کان به وڌيڪ هئي.<ref name="SindhCensus2023" /> شهري آباديءَ جي تناسب ۾ پڻ ڊويزنن جي وچ ۾ وڏو فرق آهي. 2023ع ۾ ڪراچي ڊويزن جي '''92.57 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي، جڏهن ته حيدرآباد ۾ 37.28 سيڪڙو، سکر ۾ 33.92 سيڪڙو، لاڙڪاڻي ۾ 30.63 سيڪڙو، شهيد بينظيرآباد ۾ 29.27 سيڪڙو ۽ ميرپورخاص ڊويزن ۾ 19.38 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان لحاظ کان ڪراچي کان سواءِ سنڌ جون باقي سڀ ڊويزنون آباديءَ جي بناوت ۾ اڪثريتي طور ڳوٺاڻيون آهن.<ref name="SindhCensus2023" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#174A7E; color:white; font-size:115%;" | '''سنڌ جون انتظامي ڊويزنون — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#4472C4; color:white;" ! ڊويزن ! انتظامي مرڪز ! ضلعا ! آبادي 2023ع ! آبادي 2017ع ! شهري آبادي % |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[ڪراچي]] | 7 | 20,382,881 | 16,024,894 | 92.57% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 9 | 11,659,246 | 10,596,049 | 37.28% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[لاڙڪاڻو]] | 5 | 7,093,706 | 6,190,926 | 30.63% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سکر ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[سکر]] | 3 | 6,010,041 | 5,542,270 | 33.92% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[نوابشاهه]] | 3 | 5,930,649 | 5,275,426 | 29.27% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ميرپور خاص ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[ميرپورخاص]] | 3 | 4,619,624 | 4,224,945 | 19.38% |- style="background:#FFF2CC; font-weight:bold;" | سنڌ | [[ڪراچي]] | 30 | 55,696,147 | 47,854,510 | 53.97% |} <ref name="SindhCensus2023" /> === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} سنڌ جا 30 ضلعا ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. موجوده انتظامي ڍانچي ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] سڀ کان وڌيڪ، يعني ست ضلعا رکي ٿي، جڏهن ته حيدرآباد ڊويزن ۾ نو، لاڙڪاڻي ۾ پنج ۽ ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر ڊويزنن ۾ ٽي ٽي ضلعا شامل آهن.<ref name="SindhCensusReport2023" /> ڪراچي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گذريل ڏهاڪن دوران نمايان تبديليون آيون آهن. موجوده ڪراچي ڊويزن [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]، [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]، [[ملير ضلعو|ملير]] ۽ [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] ضلعن تي مشتمل آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ انهن ستن ضلعن کي الڳ انتظامي يونٽن طور شمار ڪيو ويو.<ref name="PBSdistrict2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جا ضلعا — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! ڊويزن ! ضلعو ! صدر مقام ! آبادي 2023ع |- | 1 || style="background:#D9EAF7;" rowspan="9"| [[حيدرآباد ڊويزن]] || [[بدين ضلعو|بدين]] || [[بدين]] || 1,947,081 |- | 2 || [[دادو ضلعو|دادو]] || [[دادو، پاڪستان|دادو]] || 1,742,320 |- | 3 || [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] || 2,432,540 |- | 4 || [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي]] || 1,117,308 |- | 5 || [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] || [[مٽياري]] || 849,383 |- | 6 || [[سجاول ضلعو|سجاول]] || [[سجاول]] || 839,292 |- | 7 || [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] || [[ٽنڊو الهيار]] || 922,012 |- | 8 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] || [[ٽنڊو محمد خان]] || 726,119 |- | 9 || [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] || [[ٺٽو]] || 1,083,191 |- | 10 || style="background:#E2F0D9;" rowspan="7"| [[ڪراچي ڊويزن]] || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] || [[ڪراچي]] || 3,822,325 |- | 11 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] || [[ڪراچي]] || 3,950,031 |- | 12 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] || [[ڪراچي]] || 2,329,764 |- | 13 || [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] || [[ڪراچي]] || 2,679,380 |- | 14 || [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] || [[ڪياماڙي]] || 2,068,451 |- | 15 || [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || [[ڪورنگي]] || 3,128,971 |- | 16 || [[ملير ضلعو|ملير]] || [[ملير]] || 2,403,959 |- | 17 || style="background:#FCE4D6;" rowspan="5"| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] || [[جيڪب آباد]] || 1,174,097 |- | 18 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] || [[قمبر]] || 1,514,869 |- | 19 || [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || 1,233,957 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || 1,784,453 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] || [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] || 1,386,330 |- | 22 || style="background:#E4DFEC;" rowspan="3"| [[ميرپور خاص ڊويزن]] || [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || 1,681,386 |- | 23 || [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] || [[مٺي]] || 1,778,407 |- | 24 || [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] || [[عمرڪوٽ]] || 1,159,831 |- | 25 || style="background:#FFF2CC;" rowspan="3"| [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] || [[نوشھروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] || [[نوشهروفيروز]] || 1,777,082 |- | 26 || [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] || [[سانگهڙ]] || 2,308,465 |- | 27 || [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] || [[نوابشاهه]] || 1,845,102 |- | 28 || style="background:#DDEBF7;" rowspan="3"| [[سکر ڊويزن]] || [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] || [[ميرپور ماٿيلو]] || 1,772,609 |- | 29 || [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] || [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] || 2,597,535 |- | 30 || [[سکر ضلعو|سکر]] || [[سکر]] || 1,639,897 |} <ref name="PBSdistrict2023" /> === انتظامي ڍانچو === صوبائي حڪومت کان هيٺ ڊويزن انتظامي هم آهنگيءَ جو وڏو علائقائي درجو آهي. ڊويزن جي سربراهي ڪمشنر ۽ ضلعي جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر ڪندو آهي. ضلعي کان هيٺ تعلقا يا تحصيلون ۽ سب ڊويزنون قائم آهن، جڏهن ته زميني محصول ۽ رڪارڊ جي انتظام لاءِ سپروائيزري تپيدار سرڪل، تپا ۽ ديهون استعمال ٿين ٿيون.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ۾ '''5,690 ڳوٺاڻيون آباديون/ديهون''' درج ڪيون ويون. انهن مان 1,756 جي آبادي 5,000 يا ان کان وڌيڪ ۽ 2,292 جي آبادي 2,000 کان 4,999 ماڻهن جي وچ ۾ هئي. هي انتظامي ۽ آباديءَ وارو ڍانچو سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن جي وسيع پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ورهاست === سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ صوبن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ صوبي جي 55.70 ملين آباديءَ مان 30.06 ملين شهري ۽ 25.64 ملين ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي. شهري آباديءَ جو صوبائي تناسب 2017ع جي 51.89 سيڪڙو مان وڌي 2023ع ۾ 53.97 سيڪڙو ٿيو.<ref name="SindhCensus2023" /> شهريت جي ورڇ صوبي اندر انتهائي غير برابر آهي. ڪراچي ڊويزن تقريباً مڪمل طور شهري آهي، جڏهن ته ٿرپارڪر، سجاول ۽ سنڌ جي ڪيترن اترين ۽ وچولي ضلعن ۾ آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو. ان ڪري سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ هڪ طرف ڪراچي جهڙو وڏي آباديءَ وارو شهري ميٽروپوليٽن علائقو ۽ ٻئي طرف سنڌوءَ جي زرعي ميدانن، ڊيلٽا، ڪاڇي ۽ ٿر جا گهٽ شهري آباديءَ وارا وسيع علائقا شامل آهن.<ref name="PBSdistrict2023" /> === سنڌ جا وڏا شهر === {{Main|سنڌ جا شهر}} [[ڪراچي]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهري مرڪز ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان کان پوءِ حيدرآباد سنڌ جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه، جيڪب آباد، خيرپور، شڪارپور ۽ ٻين شهرن جو علائقائي واپار، تعليم، صحت، صنعت ۽ ضلعي انتظام ۾ اهم ڪردار آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ شهري آباديءَ جا انگ '''شهري آبادي (urban locality)''' جي سرڪاري حدن مطابق گڏ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن کي ضلعي جي ڪل آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_province.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === انتظامي ورهاست جي تاريخ === سنڌ جي انتظامي سرحدن ۽ ضلعن جي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. آباديءَ ۾ واڌ، شهري پکيڙ ۽ انتظامي ضرورتن سبب پراڻن ضلعن مان نوان ضلعا قائم ڪيا ويا. خاص طور ڪراچي جي تيز شهري واڌ سبب ان جي ضلعي ڍانچي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون آيون ۽ موجوده وقت ۾ ڪراچي ڊويزن ستن ضلعن تي مشتمل آهي. [[ڪياماڙي ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي ضلعن جو مجموعي تعداد 30 ٿي ويو، جنهن کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده ضلعي ڍانچي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} == زرعي معيشت== {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} [[فائل:Hyderabad (Wheat Farms).jpg|thumb|300px|ساڄو|[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان ڪڻڪ جا زرعي کيت؛ سنڌ جي آبپاشي وارن ميدانن ۾ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي.]] سنڌ جي معيشت، خوراڪي نظام ۽ ڳوٺاڻي سماج ۾ [[زراعت]] بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي جو زرعي نظام گهڻو ڪري [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان ڳنڍيل بئراجن ۽ ڪئنالن تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته [[ٿر ريگستان|ٿر]]، [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ برساتي زراعت ۽ مالداري پڻ اهم آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ '''4.87 ملين هيڪٽر''' زمين پوک هيٺ اچي ٿي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ٻئي زرعي موسمون آهن. ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ڪمند صوبي جا وڏا فصل آهن، جڏهن ته ٻاجهري، جوئر، مڪئي، چڻا، دالون، سرنهن، ڪينولا، سورج مُکي، تر، گوار، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. باغبانيءَ ۾ [[انب]]، [[کجور]]، [[ڪيلو]]، امرود، چيڪو، پپيتو ۽ ٻيا ميوا اهم آهن. مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ سنڌ جي وسيع زرعي معيشت جا اهم لاڳاپيل شعبا آهن.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/agriculture-statistics |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ ۾ ڏنل زرعي انگن موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ تقريباً '''1.20 ملين هيڪٽر'''، چانور 708,983 هيڪٽر، ڪمند 279,694 هيڪٽر ۽ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي. ساڳئي ذريعي موجب ڪڻڪ جي پيداوار لڳ ڀڳ 4.04 ملين ٽن، چانورن جي 2.42 ملين ٽن ۽ ڪمند جي 18.34 ملين ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي مربوط زرعي آدمشماري موجب پاڪستان جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، ڪپهه جو 28 سيڪڙو ۽ چانورن جو 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ صوبي کي پاڪستان جي چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي علائقا ۽ فصلن جي ورڇ === سنڌ ۾ فصلن جي جاگرافي مٽي، آبپاشي، گرمي پد، لوڻياٺ ۽ برسات جي مقدار مطابق مختلف آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي درجابندي موجب مٿين سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ شڪارپور وارن علائقن ۾ چانور نمايان فصل آهي، جڏهن ته سکر ۽ خيرپور ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، سرنهن ۽ سورج مُکي جهڙا نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصل پوکيا وڃن ٿا. وچ سنڌ، خاص طور شهيد بينظير آباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ ۽ ڀرپاسي جي ميدانن ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هيٺين سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان، بدين، ٺٽي ۽ ڀرپاسي جا آبپاشي وارا علائقا ڪمند ۽ چانورن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ميرپورخاص، ٽنڊوالهيار ۽ سانگهڙ ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ باغباني نمايان آهي. ٿر ۽ ڪاڇي جهڙن برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن ۾ ٻاجهري، جوئر، گوار، تر ۽ ارنڊي جهڙا خشڪي برداشت ڪندڙ فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ مٿين سنڌ جي آبپاشي وارن علائقن ۾ ڪڻڪ اهم ربيع فصل آهي.]] === اهم فصل === سنڌ جا چار مکيه تجارتي ۽ خوراڪي فصل [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪپهه]] ۽ [[ڪمند]] آهن. ڪڻڪ ربيع جو بنيادي خوراڪي فصل آهي، جڏهن ته چانور ۽ ڪپهه خريف ۾ پوکيا وڃن ٿا. ڪمند ڊگهي عرصي وارو نقدآور فصل آهي ۽ سنڌ جي کنڊ صنعت لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2e7d32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم فصل |- ! style="background:#1b5e20; color:white; padding:7px;" | فصل ! style="background:#33691e; color:white; padding:7px;" | زرعي موسم ! style="background:#558b2f; color:white; padding:7px;" | اهم علائقا ! style="background:#827717; color:white; padding:7px;" | بنيادي استعمال / اهميت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪڻڪ]] | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سکر، گهوٽڪي، خيرپور، سانگهڙ، شهيد بينظير آباد ۽ ٻيا آبپاشي وارا ضلعا | style="background:#fffde7; text-align:right;" | بنيادي خوراڪي اناج |- | style="background:#c8e6c9;" | [[چانور]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪ ۽ برآمد |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪپهه]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سانگهڙ، ميرپورخاص، مٽياري، ٽنڊوالهيار، شهيد بينظير آباد ۽ خيرپور | style="background:#fffde7; text-align:right;" | ڪپڙي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال |- | style="background:#c8e6c9;" | [[ڪمند]] | style="background:#dcedc8;" | سالياني / خريف سان لاڳاپيل | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | گهوٽڪي، بدين، ٽنڊو محمد خان، ٺٽو، سجاول، حيدرآباد ۽ ڀرپاسي | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | کنڊ ۽ لاڳاپيل صنعت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ٻاجهري]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ٻين برساتي علائقن | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪ، چارو؛ خشڪي برداشت ڪندڙ فصل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[جوئر]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | ٿر، ڪاڇو ۽ مختلف نيم خشڪ علائقا | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | اناج ۽ جانورن جو چارو |- | style="background:#e8f5e9;" | [[سرنهن]] ۽ ڪينولا | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | مٿين ۽ وچين سنڌ | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪي تيل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[سورج مُکي]] | style="background:#dcedc8;" | مختلف پوک جا دور | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | بدين، سانگهڙ ۽ ٻين آبپاشي علائقن | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪي تيل |} <ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪڻڪ === [[ڪڻڪ]] سنڌ جو سڀ کان اهم ربيع فصل ۽ بنيادي خوراڪي اناج آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ 1,202,475 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ پيداوار 4,043,166 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ملڪ جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو رکي ٿي.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === چانور === [[فائل:Recently sown paddy fields in Sindh, Pakistan, December 2010 (5331068220).jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ تازو پوکيل چانورن جا کيت.]] [[چانور]] سنڌ جو اهم خريف ۽ برآمدي فصل آهي. اهو خاص طور سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري مٿين سنڌ ۽ هيٺين سنڌ جي ڪجهه آبپاشي علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو. 2020–21ع ۾ چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق ملڪ جي چانورن هيٺ مجموعي ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪپهه === [[ڪپهه]] سنڌ جي صنعتي زراعت لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها صوبي ۽ ملڪ جي ڪپڙي، ڌاڳي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿي. 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ سرڪاري انگن ۾ پيداوار 1,861,785 ڳٺا ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق پاڪستان جي ڪپهه هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو تقريباً 28 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪمند === [[ڪمند]] سنڌ جي اهم نقدآور فصلن مان آهي ۽ صوبي جي کنڊ جي ڪارخانن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. 2020–21ع ۾ ڪمند 279,694 هيڪٽر تي پوکيو ويو ۽ پيداوار 18,335,533 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب صوبي جو پاڪستان جي ڪمند جي قومي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 29 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === باغباني === سنڌ جي مختلف آبهوا ۽ آبپاشي علائقن سبب باغبانيءَ ۾ وڏي تنوع موجود آهي. [[ميرپورخاص]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا انب، [[خيرپور]] کجور، جڏهن ته ٺٽو، سجاول، ٽنڊو محمد خان ۽ ٻين هيٺين سنڌ جي علائقن ۾ ڪيلي جي باغباني نمايان آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صوبائي رپورٽ موجب 2021–22ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار '''386,973 ٽن'''، ڪيلي جي '''123,263 ٽن''' ۽ کجور جي '''219,925 ٽن''' هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڀاڄين ۽ مصالحن ۾ بصر، ٽماٽو، ڀينڊي، مرچ، ميها، واڱڻ ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا. عمرڪوٽ ۽ ميرپورخاص واري پٽي خاص طور ڳاڙهي مرچ جي پوک لاءِ مشهور آهي. === خشڪ ۽ برساتي زراعت === [[فائل:Beautful field of Bajhra and korar in kertee.jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي خشڪ علائقي ۾ ٻاجهري ۽ مقامي نباتات؛ [[ٿر]] ۾ زراعت جو وڏو حصو چوماسي جي برسات تي دارومدار رکي ٿو.]] سنڌ جي سڄي زراعت ڪئنالي آبپاشي هيٺ ناهي. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪاڇو ۽ ڪوهستان جي ڪيترن حصن ۾ برساتي يا ''باراني'' زراعت ڪئي وڃي ٿي. ٿر ۾ سٺي چوماسي کان پوءِ ٻاجهري، گوار، تر، جوئر ۽ ٻين خشڪي برداشت ڪندڙ فصلن جي پوک ٿيندي آهي. ڪاڇي ۾ کيرٿر مان ايندڙ موسمي نين جي پاڻيءَ ۽ گاد سان موسمي زراعت ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> برسات جي وڏي سالياني ڦيرڦار سبب انهن علائقن جي زرعي پيداوار آبپاشي وارن ميدانن کان وڌيڪ غير يقيني آهي. ڏڪار وارن سالن ۾ فصلن سان گڏ مالداري پڻ متاثر ٿئي ٿي. === مالداري ۽ پولٽري === {{Main|سنڌ ۾ مالداري}} مالداري سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت، خوراڪي تحفظ ۽ گهريلو آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي. صوبي ۾ مينهون، ڳئون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ پولٽري وڏي پيماني تي پاليو وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جو [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو|لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي خوراڪي تحفظ، روزگار، غربت گهٽائڻ ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ سان ڳنڍيل شعبا قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://livestock.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Livestock & Fisheries Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي صوبائي آدمشماري رپورٽ موجب 2020–21ع دوران سنڌ ۾ تقريباً 15.8 ملين جانورن کي ويڪسين ڏني وئي، جنهن مان صوبي ۾ جانورن جي صحت جي خدمتن جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Section 2.22 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر، نارا ۽ ڪوهستان جهڙن خشڪ علائقن ۾ مالداري فصلن جي ڀيٽ ۾ گهريلو معيشت جو وڌيڪ اهم حصو ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جانور موسمي چراگاهن ۽ مقامي نباتات کي استعمال ڪري سگهن ٿا. === ماهيگيري === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي زرعي ۽ قدرتي وسيلن واري معيشت ۾ سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري پڻ اهم آهي. صوبي وٽ [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، سنڌو درياهه، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ڪيترائي ٻيا آبي ذخيرا موجود آهن. مڇي ۽ جهينگي جي پيداوار ساحلي آبادين، مهاڻن ۽ پروسيسنگ ۽ برآمدي صنعت لاءِ روزگار فراهم ڪري ٿي. سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو ماهيگيريءَ کي خوراڪي ۽ برآمدي پيداوار، روزگار ۽ ڳوٺاڻي معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم شعبي طور سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Livestock & Fisheries Department |url=https://livestock.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي تحقيق، ٻج ۽ جديد ٽيڪنالاجي === سنڌ ۾ زرعي تحقيق ۽ توسيع جو مقصد بهتر ٻج، فصلن جون نيون جنسون، بيمارين ۽ جيتن جي روڪٿام، پيداوار ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي وڌيڪ مؤثر استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. زراعت کاتي جي ماتحت '''[[سنڌ ايگريڪلچر ريسرچ]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچر ايڪسٽينشن]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچرل انجنيئرنگ]]'''، '''[[سنڌ آن فارم واٽر مينيجمينٽ]]'''، '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]'''، '''[[سنڌ ڪين ڪمشنر]]''' ۽ [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] جهڙا ادارا ۽ شعبا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Work of Each Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/work-of-each-dept |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]''' ضلعي وار خريف ۽ ربيع فصلن جي پوکيل ايراضي، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار جا تخمينا تيار ڪري ٿي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ ۾ ڪڻڪ، ڪپهه ۽ چانورن بابت پوکيل ايراضيءَ جا تخمينا نمونياتي سروي ذريعي تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ آخري صوبائي انگ '''[[پروونشل ايگريڪلچر اسٽيٽسٽڪس ڪوآرڊينيشن بورڊ]]''' کان منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/web/?page_id=10374 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي پاليسي ۽ تبديليون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ زراعت بابت اهم پاليسي ۽ انتظامي ذميواريون صوبائي حڪومت ڏانهن منتقل ٿيون. سنڌ حڪومت ان پسمنظر ۾ '''سنڌ ايگريڪلچر پاليسي 2018–2030''' تيار ڪئي، جيڪا فصلن سان گڏ مالداري، ماهيگيري ۽ ٻيلن کي پڻ وسيع زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جو حصو سمجهي ٿي. پاليسيءَ ۾ پيداوار وڌائڻ، خوراڪي ۽ غذائي تحفظ، موسمي پائيداري، جديد ٽيڪنالاجي، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ پاڻيءَ جي مؤثر استعمال تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> زرعي مشينري، بهتر ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن ۽ جديد آبپاشي طريقن جي استعمال سان پيداوار وڌائڻ جا موقعا پيدا ٿيا آهن، پر انهن تائين رسائي سڀني آبادگارن لاءِ هڪجهڙي ناهي. ننڍن آبادگارن لاءِ قرض، معياري ٻج، مشينري، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڻيءَ تائين رسائي اڃا اهم پاليسي مسئلا آهن. === زمينداري ۽ آبادگاري === سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي ملڪيت تاريخي طور غيربرابر رهي آهي. وڏا زميندار، وچولا آبادگار، ننڍا زمين مالڪ ۽ بي زمين هاري صوبي جي ڳوٺاڻي سماجي ڍانچي جا مختلف حصا آهن. زمين جي ملڪيت، هاري–زميندار لاڳاپا، زرعي اجرت، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ قرض تائين رسائي سنڌ جي زرعي سياست ۽ ڳوٺاڻي سماج جا ڊگهي عرصي وارا مسئلا رهيا آهن. ميڪانيڪي زراعت ۽ شهري لڏپلاڻ سان ڳوٺاڻي مزدوريءَ جي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون آهن، پر فصل پوکڻ، ڪپهه چونڊڻ، ڀاڄين، باغن ۽ مالداريءَ ۾ عورتن ۽ خانداني مزدوريءَ جو ڪردار اڃا اهم آهي. === موسمي تبديلي ۽ زرعي خطرا === سنڌ جي زراعت گرمي جي لهرن، ڏڪار، غير يقيني چوماسي، درياهي ۽ برساتي ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زمين جي لوڻياٺ ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي کان متاثر ٿئي ٿي. خاص طور 2010ع، 2011ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن فصلن، چوپائي مال، آبپاشي ڍانچي ۽ ڳوٺاڻي آبادين کي وڏي نقصان پهچايو. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ سورج مُکي جو فصل؛ پاڻيءَ جي محدود دستيابي وارن علائقن ۾ تيلدار ۽ نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن جي اهميت وڌي رهي آهي.]] سنڌ جي زرعي پاليسيءَ ۾ انهيءَ سبب فصلن جي تنوع، گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن، جديد آبپاشي، بهتر ٻج، پاڻيءَ جي بچت ۽ موسمي خطري جي انتظام تي زور وڌيو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم زرعي ادارا === سنڌ جي زرعي نظام ۾ ڪيترائي ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا. '''[[زراعت، سپلاءِ ۽ اگهن وارو کاتو]]''' فصلن، زرعي تحقيق، توسيع، ٻجن، مارڪيٽن ۽ آن فارم واٽر مينيجمينٽ سان لاڳاپيل آهي؛ '''[[سنڌ آبپاشي کاتو]]''' بئراجن، ڪئنالن، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي انتظام جو ذميوار آهي؛ '''[[لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]]''' مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي سنڀالي ٿو؛ جڏهن ته '''[[سنڌ خوراڪ کاتو]]''' خوراڪي ذخيرن ۽ خاص طور ڪڻڪ جي خريداري ۽ انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Government Departments |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم صوبائي ادارو آهي. ان کان سواءِ زرعي تحقيقاتي ادارا، [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]]، [[سنڌ ڪين ڪمشنر]]، [[سنڌ مارڪيٽنگ ۽ ڪراپ رپورٽنگ سروس]] جهڙا ادارا مختلف فني ۽ انتظامي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == صنعت == {{Main|سنڌ جي معيشت|سنڌ ۾ صنعت}} [[فائل:SITE Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سائٽ، ڪراچي|سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ، ڪراچي]]؛ سنڌ جي قديم ۽ وڏن منظم صنعتي علائقن مان هڪ]] [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] جو ڪنٽينر ٽرمينل؛ بندرگاهي رسائي سنڌ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جو اهم بنياد آهي]] سنڌ پاڪستان جي سڀ کان اهم صنعتي، واپاري ۽ مالي علائقن مان هڪ آهي. صوبي جي صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مرڪوز آهي، پر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[ٽنڊو آدم]]، [[شهيد بينظير آباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]] ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ صنعتي مرڪز ۽ منظم صنعتي اسٽيٽون قائم آهن. سنڌ جي پيداواري معيشت ۾ ڪپڙي، خوراڪ ۽ مشروبات، دواسازي، ڪيميائي شين، ڀاڻ، پيٽروليم، گاڏين، لوهه ۽ اسٽيل، سيمينٽ، رٻڙ ۽ پلاسٽڪ، چمڙي، انجنيئرنگ ۽ صارفين جي شين جون صنعتون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Manufacturing Sector |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] موجب ملڪ جي وڏي پيماني واري پيداواري يونٽن جو لڳ ڀڳ '''34 سيڪڙو''' سنڌ ۾ واقع آهي. سنڌ جي صنعتي حيثيت ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، قومي شاهراهن، ريلوي، هوائي اڏي ۽ وڏي شهري منڊيءَ جو بنيادي ڪردار آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان وڏي پيماني واري صنعت بابت '''ماهانه صنعتي پيداوار ۽ روزگار سروي''' جاري ڪئي وڃي ٿي. هي سروي صنعتي پيداوار، روزگار ۽ پيداوار جي مقدار ۾ تبديلي بابت صوبائي انگ اکر فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: سنڌ جو صنعتي ۽ مالي مرڪز === [[ڪراچي]] سنڌ ۽ پاڪستان جي صنعتي، مالي، بندرگاهي ۽ ڪاروباري سرگرمين جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر ۾ [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ صنعتي علائقو]]، ڪورنگي، لانڍي، اتر ڪراچي، فيڊرل بي ايريا، بن قاسم ۽ پورٽ قاسم جهڙا وڏا صنعتي ڪلسٽر موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ لميٽيڊ 1947ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي، جنهن جو مقصد زمين، رستا، پاڻي، بجلي، گئس، ريلوي، گودامن، نيڪال ۽ ٻين سهولتن سان منظم صنعتي علائقا قائم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي. موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي ضم ٿيڻ سان ٺهي، جڏهن ته ان جو ڪارپوريٽ مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Stock Exchange Limited |url=https://www.psx.com.pk/ |publisher=Pakistan Stock Exchange |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچيءَ جي صنعتي ۽ تجارتي اهميت جو هڪ وڏو سبب ٻن وڏن سامونڊي بندرگاهن جي ويجهڙائي آهي. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب [[ڪراچي بندرگاهه]] پاڪستان جي مجموعي واپار جو اڌ کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿو ۽ اتي ڪنٽينر، خشڪ سامان ۽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> === پيداواري صنعت === سنڌ جي پيداواري صنعت ۾ وڏي پيماني ۽ ننڍي پيماني ٻئي قسم جون صنعتون شامل آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري صنعت کي انهن ڪارخانن جي صورت ۾ ماپي ٿو، جيڪي فيڪٽريز قانون تحت رجسٽر ٿيل يا رجسٽريشن جا اهل آهن. قومي وڏي پيماني واري پيداوار ۾ ڪپڙي، لباس، خوراڪ، پيٽروليم، ڪيميائي شين، دواسازي، سيمينٽ، اسٽيل ۽ گاڏين جا شعبا اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2025–26ع دوران پاڪستان جي وڏي پيماني واري صنعتي پيداوار مجموعي طور 4.98 سيڪڙو وڌي. قومي سطح تي گاڏين، خوراڪ، لباس، پيٽروليم، سيمينٽ ۽ برقي اوزارن ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته ڪپڙي، ڪيميائي شين، دواسازي ۽ لوهه ۽ اسٽيل جي ڪجهه شعبن ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي. اهي انگ سڄي پاڪستان جا آهن، پر سنڌ جي صنعتي ڍانچي ۾ به اهي سڀئي شعبا اهم هجڻ سبب قومي رجحان صوبي جي صنعت لاءِ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries for June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم پيداواري شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي شعبا |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | شعبو ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | اهم صنعتي مرڪز ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | اهم پيداوار / سرگرمي |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڌاڳو، ڪپڙو، لباس، گهرن جو ڪپڙو، جننگ ۽ پروسيسنگ |- | style="background:#d6eaf8;" | لوهه ۽ اسٽيل | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | بن قاسم، ڪراچي ۽ ٻين صنعتي علائقن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | اسٽيل جون شيون، ري رولنگ، انجنيئرنگ ۽ ڌاتوءَ جي تياري |- | style="background:#eaf2f8;" | گاڏين جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ آٽو پارٽس |- | style="background:#d6eaf8;" | دواسازي | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي، ڪورنگي، لانڍي ۽ سائٽ | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | گوريون، ڪيپسول، شربت، انجيڪشن ۽ ٻيون دوائون |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪيميائي ۽ ڀاڻ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، بن قاسم، گهوٽڪي ۽ ٻين صنعتي مرڪزن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڀاڻ، تيزاب، صابڻ، ڊٽرجنٽ، صنعتي ڪيميائي شيون |- | style="background:#d6eaf8;" | پيٽروليم ۽ ريفائننگ | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ساحلي صنعتي علائقا | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | ريفائننگ، ٻارڻ، لبريڪنٽ ۽ پيٽروليم شين جي اسٽوريج |- | style="background:#eaf2f8;" | سيمينٽ ۽ غير ڌاتي معدنيات | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڄامشورو، نوري آباد ۽ ٻين چن پٿر وارن علائقن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | سيمينٽ، ماربل، پٿر ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#d6eaf8;" | خوراڪ ۽ مشروبات | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | سڄي سنڌ؛ خاص طور ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ خيرپور | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | کنڊ، چانور، تيل، کجور، ميوا، مشروبات، کير ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ |- | style="background:#eaf2f8;" | رٻڙ ۽ پلاسٽڪ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ٽائر، پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو ۽ صنعتي سامان |- | style="background:#d6eaf8;" | چمڙي ۽ لباس | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ٻين شهري مرڪزن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل شيون |} === ڪپڙي جي صنعت === [[ڪپڙي جي صنعت]] سنڌ جي سڀ کان اهم پيداواري شعبن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ '''600 کان وڌيڪ ٽيڪسٽائيل ملون''' آهن، جن سان 300,000 کان وڌيڪ مزدور لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh at a Glance |url=https://business.gos.pk/ |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار، ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهي سهولتن، جننگ ۽ اسپننگ صنعت، ڪپڙو ٺاهڻ، رنگائي، ڇپائي، لباس ۽ گهرن جي ڪپڙي جي ڪارخانن سبب ٽيڪسٽائيل جي مڪمل پيداوار زنجير موجود آهي. ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد ۽ نوري آباد هن صنعت جا اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite web |title=Textile Industry |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت پاڪستان جي برآمداتي معيشت جو وڏو حصو آهي، تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن سان ويجهڙائي صوبي جي ٽيڪسٽائيل يونٽن کي خام مال جي درآمد ۽ تيار مال جي برآمد ۾ لاجسٽڪ فائدو ڏئي ٿي. === اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت === [[فائل:Pakistan Steel Mills.png|thumb|200px|ساڄو|[[پاڪستان اسٽيل ملز]] جو نشان؛ ڪراچي جي بن قاسم علائقي ۾ قائم ملڪ جو تاريخي وڏو گڏيل اسٽيل پلانٽ]] سنڌ جي اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت جو سڀ کان مشهور ادارو [[پاڪستان اسٽيل ملز]] آهي، جيڪو ڪراچيءَ جي بن قاسم واري علائقي ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو ملڪ ۾ ڳري اسٽيل صنعت جو بنيادي سرڪاري منصوبو هو، پر ان جون پيداواري ڪارروايون '''2015ع کان بند''' آهن.<ref>{{cite web |title=National Assembly Question on Pakistan Steel Mills |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/6970931f0c9c1_583.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۽ 2026ع ۾ وفاقي حڪومت پاڪستان اسٽيل ملز جي بحالي يا ساڳئي علائقي ۾ نئين اسٽيل پلانٽ جي قيام لاءِ روسي ۽ ٻين سيڙپڪارن سان ڳالهيون شروع ڪيون. فيبروري 2026ع ۾ صنعت ۽ پيداوار واري وفاقي وزارت ٻڌايو ته بحاليءَ لاءِ هڪ روڊ ميپ تيار ڪيو ويو ۽ ڪيترن سيڙپڪارن دلچسپي ظاهر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Comprehensive Roadmap Finalized for Pakistan Steel Mills Revival |url=https://moip.gov.pk/NewsDetail/ZDg0OGU3YzItYmVlMS00M2MxLWI3YTktMTFjOWIxMTJmZGY2 |publisher=Ministry of Industries and Production |date=9 February 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان اسٽيل کان سواءِ ڪراچيءَ ۾ اسٽيل ري رولنگ، شيٽ، پائپ، تار، ڌاتوءَ جي ٺهيل شين، انجنيئرنگ ۽ مشينري سان لاڳاپيل ڪيترائي خانگي ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. === گاڏين جي صنعت === سنڌ ۾ گاڏين جي اسمبلي ۽ آٽو پارٽس جي صنعت خاص طور ڪراچي ۽ بن قاسم جي صنعتي علائقن ۾ مرڪوز آهي. صوبي ۾ ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ مختلف آٽو پارٽس ٺاهيندڙ يا اسمبل ڪندڙ ادارا ڪم ڪن ٿا. پاڪستان جي گاڏين واري صنعت 2024–25ع ۽ 2025–26ع ۾ اڳئين گهٽتائي کان پوءِ ٻيهر واڌ ڏٺي. وفاقي اقتصادي سروي موجب جولاءِ–مارچ 2024–25ع ۾ گاڏين جي شعبي جي قومي پيداوار 40 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته PBS موجب مڪمل مالي سال 2025–26ع ۾ قومي آٽو موبائيل پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25: Manufacturing and Mining |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance, Government of Pakistan |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quantum Index of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> اقتصادي سروي موجب ڪراچيءَ ۾ نئين برقي گاڏين جي اسمبلي پلانٽ سميت برقي ۽ هائبرڊ گاڏين ۾ سيڙپڪاري پڻ وڌي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25 |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === دواسازي جي صنعت === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي دواسازي جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. ڪورنگي، لانڍي، سائٽ ۽ ٻين صنعتي علائقن ۾ ڪيترائي قومي ۽ گهڻ قومي دواسازي جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صنعتي سروي ۾ دواسازي هڪ الڳ وڏي پيماني واري صنعتي درجي طور شامل آهي، جنهن ۾ گوريون، شربت، انجيڪشن، ڪيپسول ۽ مرهم جهڙيون شيون ماپيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع ۾ قومي وڏي پيماني واري دواسازي جي پيداوار ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي، پر سنڌ ۾ موجود وڏو پيداواري بنياد صوبي کي هن شعبي ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪيميائي ۽ ڀاڻ جي صنعت === ڪيميائي صنعت ۾ تيزاب، صنعتي ڪيميائي شيون، صابڻ، ڊٽرجنٽ، رنگ، پلاسٽڪ جي خام مال ۽ ٻين شين جي پيداوار شامل آهي. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي وڏي پيماني واري صنعتي سروي ۾ ڪيميائي ۽ ڀاڻ صوبي جي اهم صنعتي درجن مان آهن.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اترين ۽ ساحلي صنعتي علائقن ۾ ڀاڻ، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميڪل صنعتن جي موجودگي قدرتي گئس، بندرگاهي سهولتن ۽ زرعي منڊي سان لاڳاپيل آهي. === پيٽروليم ۽ ريفائننگ === سنڌ ۾ ڪراچي ۽ سامونڊي صنعتي پٽي پيٽروليم درآمد، اسٽوريج، ريفائننگ ۽ ورڇ جو وڏو مرڪز آهي. ڪراچي بندرگاهه وٽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ برٿ آهن ۽ بندرگاهه ذريعي خام تيل ۽ پيٽروليم شين جي وڏي مقدار جي آمدرفت ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|ڪراچيءَ جو تيل بندرگاهه؛ سنڌ جي ريفائننگ، پيٽروليم ۽ ڪيميائي صنعت لاءِ بندرگاهي ڍانچو اهم آهي]] === سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد === سنڌ ۾ چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ ٻين معدنيات جي دستيابيءَ سبب سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد جي صنعت ترقي ڪئي آهي. ڄامشورو، نوري آباد ۽ ڀرپاسي جا ارضياتي علائقا هن صنعت لاءِ اهم خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري پيداوار ۾ سيمينٽ کي ''غير ڌاتي معدني شين'' جي درجي ۾ ماپي ٿو. قومي سطح تي مالي سال 2025–26ع ۾ سيمينٽ جي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.4 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === رٻڙ ۽ پلاسٽڪ === ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين صنعتي شهرن ۾ پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو سامان، صنعتي جزا، رٻڙ جون شيون ۽ ٽائر ٺاهڻ جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. پلاسٽڪ صنعت جو گهرو تعلق خوراڪ، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، تعمير، گاڏين ۽ صارفين جي شين جي صنعتن سان آهي. === چمڙي جي صنعت === سنڌ جي چمڙي واري صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ جانورن جي کلن جي صفائي ۽ پروسيسنگ، چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل چمڙي جون شيون شامل آهن. ڪراچي بندرگاهه ۽ برآمداتي انفراسٽرڪچر سبب هن صنعت کي بين الاقوامي مارڪيٽن تائين رسائي ملي ٿي. === سافٽويئر ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي === [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سنڌ جي روايتي پيداواري صنعت کان مختلف خدمتي صنعت آهي، پر جديد صنعتي معيشت ۾ ان جو ڪردار وڌي رهيو آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو آءِ ٽي ۽ سافٽويئر مرڪز آهي، جتي سافٽويئر ڪمپنيون، مالي ٽيڪنالاجي ادارا، آن لائين واپار، ڪال سينٽر، ٽيڪنالاجي شروعاتي ڪمپنيون ۽ ڊجيٽل خدمتون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب ڪراچي ۾ يونيورسٽين، ٽيليڪميونيڪيشن، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيڪنالاجي ماحول جي موجودگي آءِ ٽي شعبي جي واڌ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Information and Technology |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي بنيادن واري صنعت === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي پيداواري صنعت جو هڪ وڏو حصو زرعي خام مال سان ڳنڍيل آهي. چانور، ڪپهه، ڪمند، ڪڻڪ، کجور، ميوا، ڀاڄيون، کير ۽ تيلدار فصل مختلف زرعي پروسيسنگ صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي کي پاڪستان جي زرعي پيداوار ۾ هڪ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي، ۽ ان ڪري زرعي شين ۾ وڌيڪ قدر شامل ڪرڻ، خوراڪ جي پروسيسنگ، پيڪنگ، ٿڌي ذخيرن ۽ برآمدي پروسيسنگ کي صنعتي توسيع جا اهم شعبا سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪپهه جننگ ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعت ==== سنڌ جي ڪپهه جي پيداوار ڪيترن ضلعن ۾ جننگ ڪارخانن کي خام مال فراهم ڪري ٿي. جننگ کان پوءِ ڪپهه جو ريشو اسپننگ، ويونگ، رنگائي ۽ لباس جي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻج مان تيل ۽ جانورن جي خوراڪ سان لاڳاپيل ضمني شيون پيدا ٿين ٿيون. ==== چانورن جا ڪارخانا ==== مٿين ۽ هيٺين سنڌ جي چانور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ رائس ملون چانورن جي ڇل ڪڍڻ، درجابندي، پالش، پيڪنگ ۽ برآمد لاءِ تياري جو ڪم ڪن ٿيون. لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو چانور جي پيداوار ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اهم علائقا آهن. ==== کنڊ جي صنعت ==== سنڌ جي ڪمند پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ ڪيترائي کنڊ جا ڪارخانا قائم آهن. هي صنعت ڪمند مان کنڊ سان گڏ مولاسس، بگاس ۽ ٻين ضمني شين جي پيداوار ڪري ٿي. بگاس کي ڪجهه ڪارخانن ۾ بجلي يا ٻاڦ پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== خوراڪ جي پروسيسنگ ==== سنڌ ۾ اٽي، کائڻ واري تيل، بسڪيٽن، مشروبات، کير، مصالحا، منجمد خوراڪ، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ ۽ پيڪنگ جون صنعتون موجود آهن. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] خاص طور کجور، ميون، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي پروسيسنگ لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماهيگيري ۽ سامونڊي خوراڪ جي صنعت === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي عربي سمنڊ واري سامونڊي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، درياهن ۽ ڍنڍن سبب سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري صوبي جي اهم پيداواري ۽ برآمداتي سرگرمي آهي. مڇي ۽ جهينگي جي صفائي، منجمد ڪرڻ، پيڪنگ ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪارخانا خاص طور ڪراچي جي مڇي بندرگاهه ۽ ساحلي صنعتي علائقن ڀرسان مرڪوز آهن. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري مواد مطابق سنڌ پاڪستان جي سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي مڇي وسيلن جو وڏو حصو رکي ٿي، پر اهڙن سيڪڙن جا انگ مختلف سالن ۽ طريقن مطابق تبديل ٿي سگهن ٿا؛ ان ڪري ماهيگيريءَ جي تازي پيداوار لاءِ سرڪاري ماهيگيري ۽ PBS انگن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ننڍيون، غير رسمي ۽ هنري صنعتون === وڏي پيماني واري صنعت کان سواءِ سنڌ ۾ ننڍيون، گهرن تي ٻڌل ۽ غير رسمي صنعتون پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهن. انهن ۾ هٿ جي ڪپڙي، ڀرت، اجرڪ، رلي، ڪاٺ جو ڪم، ڌاتوءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانو، چمڙي جون شيون، فرنيچر، خوراڪ جي ننڍي پروسيسنگ، ورڪشاپون ۽ شهري مرمتي خدمتون شامل آهن. [[ڪراچي]] ۾ غير رسمي معيشت روزگار جو هڪ وڏو ذريعو رهي آهي. World Bank جي مطالعي موجب 2011ع جي هڪ اندازي ۾ شهر جي مجموعي روزگار جو تقريباً 67 سيڪڙو غير رسمي شعبي سان لاڳاپيل هو؛ ان ۾ خدمتن سان گڏ ننڍي پيداواري ۽ ڪاروباري سرگرميون پڻ شامل هيون.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي پيداوار روزگار ۽ ننڍن ڪاروبارن جي تعداد جي لحاظ کان اهم آهي، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي، في ڪارڪن پيداوار ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت کان گهڻو ننڍي آهي. === هنري صنعت === {{Main|سنڌي دستڪاري}} سنڌ جي هنري صنعت صوبي جي ثقافتي معيشت جو اهم حصو آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، [[رلي]]، ڀرت، هٿ سان ٺهيل ڪپڙو، مٽيءَ جا ٿانو، نيري ٽائلن جو ڪم، ڪاٺ تي نقش نگاري، ٽوڪريون ۽ چمڙي جون روايتي شيون مختلف علائقن سان لاڳاپيل آهن. هنري صنعت گهڻو ڪري ننڍي يا گهرن تي ٻڌل پيداوار جي صورت ۾ هلي ٿي ۽ عورتن، ڳوٺاڻن ڪاريگرن ۽ خانداني ڪاروبارن لاءِ روزگار جو ذريعو آهي. سياحت، شهري مارڪيٽن، آن لائين واپار ۽ برآمد سان هن شعبي لاءِ نوان مارڪيٽ رابطا پيدا ٿيا آهن. === صنعتي اسٽيٽون ۽ زون === [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس لميٽيڊ]] صوبي جي مختلف شهرن ۾ منظم صنعتي اسٽيٽون هلائي ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب ان جا صنعتي علائقا ڪراچي، سپر هاءِ وي، نوري آباد، ڪوٽڙي، حيدرآباد، ٽنڊو آدم، نوابشاهه، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Office Contacts |url=https://site.com.pk/?page_id=927 |publisher=Sindh Industrial Trading Estates Limited |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#7030a0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون |- ! style="background:#5b2c6f; color:white; padding:7px;" | نالو ! style="background:#2874a6; color:white; padding:7px;" | هنڌ ! style="background:#148f77; color:white; padding:7px;" | نوعيت ! style="background:#b9770e; color:white; padding:7px;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ ڪراچي]] | style="background:#eaf2f8;" | ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | منظم صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | ڪپڙو، ڪيميائي، انجنيئرنگ، خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ مختلف پيداوار |- | style="background:#ebdef0;" | ڪورنگي–لانڍي صنعتي علائقا | style="background:#d6eaf8;" | ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | وڏا شهري صنعتي ڪلسٽر | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، چمڙو، دواسازي، کاڌ خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ گاڏين جا حصا |- | style="background:#f4ecf7;" | پورٽ قاسم صنعتي علائقو | style="background:#eaf2f8;" | بن قاسم، ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | بندرگاهي صنعتي علائقو | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | اسٽيل، آٽو، ڪيميائي، توانائي، پيٽروليم ۽ ڳري صنعت |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] | style="background:#d6eaf8;" | لانڍي، ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | برآمداتي پروسيسنگ زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | لباس، اليڪٽرانڪس، ڪيميائي، خوراڪ، آءِ ٽي ۽ برآمداتي پيداوار |- | style="background:#f4ecf7;" | [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] | style="background:#eaf2f8;" | خيرپور | style="background:#e8f6f3;" | خاص اقتصادي زون | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | زرعي خوراڪ، کجور، پيڪنگ، ڀاڻ ۽ هلڪي انجنيئرنگ |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] | style="background:#d6eaf8;" | ٺٽو ضلعو | style="background:#d5f5e3;" | سي پيڪ ترجيحي اقتصادي زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | اسٽيل، گاڏيون، ڪيميائي، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، اليڪٽرانڪس ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#f4ecf7;" | نوري آباد صنعتي اسٽيٽ | style="background:#eaf2f8;" | ڄامشورو ضلعو | style="background:#e8f6f3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | سيمينٽ، خوراڪ، انجنيئرنگ ۽ مختلف صنعتون |- | style="background:#ebdef0;" | ڪوٽڙي صنعتي اسٽيٽ | style="background:#d6eaf8;" | ڄامشورو / ڪوٽڙي | style="background:#d5f5e3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ڪپڙو، خوراڪ، ڪيميائي ۽ هلڪي صنعت |} <ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص اقتصادي زون === [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] خاص اقتصادي زونن ۽ صنعتي ڪلسٽرن جي ترقي لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] 140 ايڪڙ تي قائم ڪيو ويو ۽ خاص طور زرعي خوراڪ، کجور، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ، پيڪنگ ۽ هلڪي انجنيئرنگ لاءِ رٿيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] لاءِ سنڌ حڪومت ٺٽي ضلعي ۾ 1,530 ايڪڙ زمين مختص ڪئي. هي سي پيڪ جي صنعتي تعاون وارن ترجيحي منصوبن مان هڪ آهي ۽ پورٽ قاسم کان تقريباً 22 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رٿيل شعبن ۾ اسٽيل فائونڊري، گاڏيون ۽ آٽو پارٽس، ڪيميائي ۽ دواسازي، اليڪٽرانڪس، ٽيڪسٽائيل، گودام، تعميراتي مواد ۽ صارفين جون شيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Dhabeji Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/dsez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ۽ سکر ۾ نون صنعتي انڪليوز تي پڻ ڪم اڳتي وڌايو، جن ۾ زرعي پروسيسنگ، انجنيئرنگ شين ۽ هلڪي صنعتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur & Hyderabad Industrial Enclaves |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-hyderabad-industrial-enclaves-are-central-to-sindhs-economic-future-these-projects-will-strengthen-the-provinces-industrial-base-particularly-in-agro-processing-engineeri/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |date=23 October 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون === [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] لانڍي صنعتي علائقي جي ڀرسان واقع آهي. [[ايڪسپورٽ پروسيسنگ زونز اٿارٽي]] موجب پهريون ۽ ٻيو مرحلو گڏجي 305 ايڪڙ تي مشتمل آهن، جڏهن ته ٽيون مرحلو وڌيڪ 80 ايڪڙ تي ترقي هيٺ آهي.<ref>{{cite web |title=EPZA at a Glance |url=https://epza.gov.pk/epza-at-a-glance/ |publisher=Export Processing Zones Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> زون جي پهرين مرحلي ۾ لباس سڀ کان نمايان صنعت رهي آهي، جڏهن ته اليڪٽرانڪس، ڪيميائي شيون ۽ ٻيون برآمداتي صنعتون پڻ موجود آهن. 2024–25ع دوران ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون مان برآمدات تقريباً '''672.93 ملين آمريڪي ڊالر''' هيون.<ref>{{cite report |title=Project Background – Karachi Export Processing Zone |url=https://epza.gov.pk/wp-content/uploads/2025/09/RFPFIN1.pdf |publisher=Export Processing Zones Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بندرگاهون، لاجسٽڪس ۽ صنعتي واپار === [[فائل:Kharachi Port (cropped).JPG|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ سامونڊي واپاري سهولتون.]] [[فائل:Karachi port trust.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] سان لاڳاپيل بندرگاهي علائقو.]] [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] سنڌ جي صنعت کي بين الاقوامي سامونڊي واپار سان ڳنڍين ٿا. انهن بندرگاهن ذريعي پيٽروليم، ڪيميائي شيون، ڪوئلو، مشينري، اسٽيل، اناج، ڪنٽينر ۽ مختلف صنعتي خام مال ۽ تيار ٿيل شيون منتقل ٿين ٿيون. پورٽ قاسم جي ڀرسان 12,000 ايڪڙ کان وڌيڪ صنعتي ۽ تجارتي زمين صنعتي سرگرمين لاءِ مخصوص ڪئي وئي آهي، جنهن سبب بن قاسم وارو خطو ڳري صنعت، گاڏين، اسٽيل، توانائي ۽ ڪيميائي پيداوار جو اهم مرڪز بڻيو آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي روزگار ۽ غير رسمي شعبي جو ڪردار === سنڌ جي صنعت وڏي پيماني واري ڪارخانن سان گڏ ننڍن ڪاروبارن، ورڪشاپن ۽ غير رسمي پيداوار تي پڻ ٻڌل آهي. ڪراچيءَ بابت [[عالمي بينڪ]] جي تحقيق موجب شهر ملڪ جي مينيوفيڪچرنگ روزگار جي اهم مرڪزن مان آهي، پر غير رسمي روزگار پڻ وڏي پيماني تي موجود آهي.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي صنعتن ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن ۽ ننڍين يونٽن جو تعداد گهڻو ٿي سگهي ٿو، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت غالب رهي ٿي. غير رسمي شعبي جي مڪمل پيداوار بابت جامع صوبائي انگ محدود آهن. === صنعتي پاليسي ۽ چئلينج === سنڌ جي صنعت کي وڏي مقامي منڊي، بندرگاهن، قدرتي وسيلن، زرعي خام مال ۽ شهري مهارتن جا فائدا حاصل آهن، پر توانائي جي قيمت، پاڻيءَ جي کوٽ، انفراسٽرڪچر جي سار سنڀال، ٽرانسپورٽ، صنعتي آلودگي، مهارتن جي کوٽ ۽ ڪاروباري ضابطن جا مسئلا مقابلي جي صلاحيت تي اثرانداز ٿين ٿا. [[عالمي بينڪ]] جي سنڌ جابز اينڊ ڪامپيٽيٽوِنس پروگرام جي تجزيي ۾ پراڻي صنعتي انفراسٽرڪچر، ڪاروباري ضابطن، مهارتن جي عدم مطابقت ۽ ڪارخانن جي گهٽ پيداوار کي سنڌ جي صنعتي مقابلي لاءِ اهم رڪاوٽون ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Sindh Jobs and Competitiveness Program for Results |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/728841517924219411/pdf/PID-Sindh-Jobs-and-Competitiveness-Program-for-Results-Feb-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت خاص اقتصادي زونن، برآمداتي پروسيسنگ زون، ڪاروباري ضابطن جي ڊجيٽلائزيشن ۽ صنعتي انفراسٽرڪچر جي بحالي کي سيڙپڪاري ۽ پيداوار وڌائڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == معدنيات ۽ قدرتي وسيلا == {{Main|سنڌ جا قدرتي وسيلا|سنڌ ۾ معدنيات}} [[فائل:CAPELLA C02 SM SLC HH 20210202112819 20210202112823 - Thumbnail image.png|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ڪوئلي جو ميدان]]، [[اسلام ڪوٽ تعلقو]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]؛ سيٽلائيٽ تصوير.]] سنڌ معدني ۽ توانائي وسيلن جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي ارضياتي بناوت ۾ [[ٿر ريگستان]] جي [[لگنائيٽ]] ڪوئلي، سنڌو طاس جي تلڇٽي بناوتن ۾ [[قدرتي گئس]] ۽ خام تيل، اولهه سنڌ ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]] ۽ شيل، جڏهن ته [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] علائقي ۾ گرينائيٽ جا ذخيرا شامل آهن. ان کان سواءِ سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، مختلف قسم جي مٽي ۽ تعميراتي پٿر پڻ سنڌ جي صنعتي معدنيات ۾ شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2021–22ع جي معدني شماريات ۾ صوبي جي 9 ضلعن مان لڳ ڀڳ 20 قسمن جي معدنيات جي کوٽائي يا پيداوار درج ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا معدني وسيلا توانائي، سيمينٽ، تعميراتي مواد، ڪيميائي صنعت، ڀاڻ، شيشي، سيرامڪس، بجلي پيدا ڪرڻ ۽ ٻين پيداواري شعبن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. معدنيات جي کوٽائي، ليز، رائلٽي ۽ پيداوار بابت انگ [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل صوبائي ادارن وٽ گڏ ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] ارضياتي نقشا، معدني سروي، ڊرلنگ ۽ وسيلن جي ڳولا جو قومي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://gsp.gov.pk/who-we-are/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوئلو === {{Main|سنڌ ۾ ڪوئلو|ٿر ڪوئلي جو ميدان}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Tharparkar.svg|thumb|250px|کاٻو|سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جو هنڌ؛ [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] هن ضلعي ۾ واقع آهي.]] سنڌ پاڪستان جي اهم ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. صوبي جا نمايان ڪوئلي جا ميدان [[ٿر ڪوئلي جو ميدان|ٿر]]، [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان|لاڪڙا]]، سونڊا، جهرڪ، اونگر، ميٽنگ–جهمپير ۽ بدين–ميرپورخاص واري پٽيءَ ۾ واقع آهن. [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] موجب لاڪڙا جو وڏو ڪوئلي وارو ميدان 1962ع ۾ دريافت ڪيو ويو، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سونڊا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به وڏي پيماني تي ڪوئلي جي وسيلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Brief Review of the Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/Mineral-wealth-of-Pakistan-1991.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] سنڌ جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو وسيلو آهي. اهو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ٿر ريگستان]] ۾ واقع آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ذخيري جي وڏي پيماني واري سڃاڻپ 1991ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان ۽ آمريڪي اداري [[يو ايس ايڊ]] جي گڏيل تحقيق سان ٿي.<ref>{{cite web |title=GSP Achievements – Thar Coal |url=https://gsp.gov.pk/gsp-achievements/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ارضياتي سروي جي تخمينن موجب ٿر ڪوئلي جي ميدان ۾ '''175 ارب ٽنن کان وڌيڪ''' ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن. هتان جو ڪوئلو بنيادي طور [[لگنائيٽ]] قسم جو آهي. ڪوئلي جون تهون مختلف هنڌن تي ٿولهه ۽ کوٽائي ۾ فرق رکن ٿيون، ۽ ٿر جو ذخيرو پاڪستان جي سڀ کان وڏن مقامي توانائي وسيلن مان شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 21هين صديءَ ۾ ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي شروع ٿيڻ سان هي وسيلو پاڪستان جي بجلي پيدا ڪرڻ واري شعبي ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. مختلف بلاڪن ۾ کليل کاڻين سان گڏ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر قائم ڪيا ويا آهن. ان سان گڏ زميني پاڻيءَ جي استعمال، هوا جي معيار، زمين جي استعمال، مقامي آبادين ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن سبب ماحولياتي انتظام پڻ هن شعبي جو اهم مسئلو بڻيو آهي. ==== لاڪڙا ۽ سونڊا جا ڪوئلي جا ميدان ==== [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان]] [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع سنڌ جي پراڻن تجارتي ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جي تحقيق سان لاڪڙا، سونڊا، جهرڪ، اونگر ۽ انڊس ايسٽ علائقن ۾ ڪوئلي جون تهون سڃاتيون ويون آهن. ٿر جي وڏي پيماني واري کليل کاڻ جي ابتڙ لاڪڙا ۾ تاريخي طور نسبتاً ننڍي پيماني تي زيرزمين کاڻين ذريعي ڪوئلو ڪڍيو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بدين–ميرپورخاص ڪوئلي وارو علائقو ==== [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] جي بدين ڪوئلي واري منصوبي هيٺ بدين ۽ ميرپورخاص جي لڳ ڀڳ '''2,500 چورس ڪلوميٽر''' اڻ ڳوليل علائقي ۾ 15 بور هول ڪيا ويا. سڀني بور هولن ۾ مختلف کوٽائين تي ڪوئلي جون تهون مليون ۽ مجموعي طور 78 تهون رڪارڊ ٿيون. ڪيميائي تجزيي موجب هي ڪوئلو پڻ لڳنائيٽ درجي جو آهي ۽ معيار ۾ ٿر جي ڪوئلي سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ڳولايل بلاڪ لاءِ لڳ ڀڳ '''33.893 ملين ٽن ثابت ٿيل'''، '''305.082 ملين ٽن اشارتي''' ۽ '''4,219.498 ملين ٽن تخميني''' ڪوئلي جا وسيلا ڄاڻايا ويا آهن. اهي معدني وسيلن جا درجا آهن؛ سموري مقدار کي اقتصادي طور قابلِ کوٽائي ذخيرو قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === قدرتي گئس === [[فائل:Qadirpur gas field.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ سنڌ جي اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ.]] سنڌ پاڪستان جي اهم [[قدرتي گئس]] پيدا ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي ارضياتي بناوتن ۾ ڪيترائي گئس فيلڊ ۽ ڳولا بلاڪ موجود آهن، خاص طور [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]، [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن ۾. سنڌ جي مشهور گئس فيلڊن ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]]، مزاراڻي، ميانو، ساوان، لطيف، تاججل، شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، آدم، آدم ويسٽ، فضل، ڪبير، هداڦ، رحمان ۽ رزق شامل آهن. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جي موجوده فيلڊ فهرست ۾ سنڌ ۾ ڪنڌڪوٽ، مزاراڻي، هالا بلاڪ، گمبٽ سائوٿ ۽ شاهه بندر سميت ڪيترن گئس فيلڊن جي پيداوار ۽ ترقيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[قادرپور گئس فيلڊ]] گهوٽڪي ضلعي ۾ واقع پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ آهي، جتي [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] گئس جي پيداوار ۽ پروسيسنگ جا پلانٽ هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Qadirpur Gas Field/Plant, District Ghotki, Sindh |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/tender-file/SOR-TOR-QP-1-3744.pdf |publisher=Oil and Gas Development Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گمبٽ سائوٿ، هالا ۽ مزاراڻي ==== [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جو گمبٽ سائوٿ–هالا–مزاراڻي اثاثو سنڌ جي موجوده گئس پيداوار ۽ ڳولا جو اهم مرڪز آهي. گمبٽ سائوٿ بلاڪ ۾ شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، ڪبير ۽ هداڦ جهڙا فيلڊ شامل آهن، جڏهن ته هالا بلاڪ ۾ آدم، آدم ويسٽ ۽ فضل شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Hala/Gambat South/Mazarani |url=https://www.ppl.com.pk/content/halagambat-southmazarani |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ گمبٽ سائوٿ، سانگهڙ ۾ گئس پروسيسنگ فيسليٽي-II جي خام گئس سنڀالڻ جي گنجائش 55 مان وڌائي '''60 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن''' ڪئي. ڪمپني موجب ان سان لڳ ڀڳ 5 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني اضافي گئس، 35 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ ۽ هڪ ميٽرڪ ٽن روزاني ايل پي جي جي اضافي پيداوار ممڪن ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL achieves Capacity and Production Enhancement at Gambat South GPF-II |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-achieves-capacity-and-production-enhancement-gambat-south-gpf-ii |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=11 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> جنوري 2025ع ۾ شاهه داد ايڪس-1 کوهه تي فني مداخلت کان پوءِ گئس جو وهڪرو 2.2 مان وڌي 8.4 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Boosting production at Shahdad X-1 |url=https://www.ppl.com.pk/content/boosting-production-shahdad-x-1-ppl-ramps-gas-flow-84-mmscfd-gambat-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=24 January 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | فيلڊ / بلاڪ ! style="background:#548235; color:white;" | علائقو ! style="background:#7030a0; color:white;" | اهميت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قادرپور گئس فيلڊ]] | style="background:#eef5e9;" | گهوٽڪي | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] | style="background:#e2f0d9;" | ڪشمور | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | پي پي ايل جو اهم هلندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | مزاراڻي | style="background:#eef5e9;" | وچ سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پراڻو پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | ميانو | style="background:#e2f0d9;" | سنڌ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | سانوڻ | style="background:#eef5e9;" | سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | شاهه دادپور | style="background:#e2f0d9;" | سانگهڙ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | گمبٽ سائوٿ بلاڪ جو اهم پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | آدم / آدم ويسٽ | style="background:#eef5e9;" | هالا بلاڪ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | هالا گئس پروسيسنگ نظام سان ڳنڍيل |} <ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Partner-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/partner-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === تيل ۽ ڪنڊينسيٽ === سنڌ ۾ قدرتي گئس سان گڏ خام تيل ۽ [[ڪنڊينسيٽ]] جي پيداوار پڻ ٿئي ٿي. تيل ۽ گئس جي ڳولا خاص طور هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي پٿرن ۾ ڪئي ويندي آهي. بدين، سانگهڙ، ٽنڊو محمد خان، حيدرآباد، دادو، ڄامشورو ۽ ٻين علائقن ۾ مختلف دورن دوران هائيڊروڪاربان جا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. هيٺين سنڌ، خاص طور [[بدين ضلعو|بدين]] وارو علائقو، پاڪستان جي پراڻن تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ رهيو آهي. بدين ۽ ڀرپاسي جي بلاڪن ۾ ڪيترن ئي ڪمپنين طرفان روايتي تيل ۽ گئس جي ڳولا ڪئي وئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ تيل سان گڏ ڪنڊينسيٽ پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ پڻ موجود آهن. گمبٽ سائوٿ جي ڪجهه کوهن مان گئس سان گڏ ڪنڊينسيٽ به حاصل ٿئي ٿو. مثال طور پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيض ايڪس-1 ڊيپ کي پيداوار تي آڻڻ کان پوءِ ان مان تقريباً '''3.6 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني گئس''' ۽ '''750 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ''' جي پيداوار شروع ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL commissions Faiz X-1 Deep |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-commissions-faiz-x-1-deep-output-36-mmscfd-gas-750-bpd-condensate |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ هائيڊروڪاربان جا اهم ڳولا ۽ پيداوار وارا علائقا بدين بيسن، سانگهڙ–گمبٽ سائوٿ، هالا، ميانو–ساوان، دادو–کيرٿر ۽ ڪوٽڙي بلاڪن سان لاڳاپيل آهن. پي پي ايل جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ گمبٽ سائوٿ، شاهه بندر، نوشهروفيروز، ڪوٽڙي ۽ گمبٽ-II سميت ڪيترائي بلاڪ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Exploration South |url=https://www.ppl.com.pk/content/exploration-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي ۽ غير ڌاتي معدنيات === سنڌ ۾ ڪوئلي ۽ هائيڊروڪاربان کان سواءِ ڪيترين غير ڌاتي صنعتي ۽ تعميراتي معدنيات جا ذخيرا پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]]، سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، شيل، مختلف مٽي ۽ تعميراتي پٿر شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي معدني شماريات ۾ اهڙين معدنيات جي ضلعي وار پيداوار ۽ کوٽائي جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چن پٿر''' سنڌ جي سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ اهم خام مال آهي ۽ خاص طور کيرٿر، لڪي، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ڀرپاسي جي تلڇٽي علائقن ۾ ملي ٿو. '''جپسم''' سيمينٽ، پلستر ۽ ٻين صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته '''سليڪا واري''' شيشي، فائونڊري ۽ ڪجهه سيرامڪ صنعتن لاءِ اهم آهي. '''چائنا ڪلي''' ۽ ٻين سيرامڪ مٽين جا ذخيرا خاص طور سنڌ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو استعمال سيرامڪس، ٽائلس ۽ ٻين صنعتي شين ۾ ٿي سگهي ٿو. هر معدني ذخيري جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت علائقي ۽ ارضياتي حالتن مطابق مختلف آهي. === گرينائيٽ === {{Main|ڪارونجهر}} [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]].]] سنڌ ۾ گرينائيٽ جو سڀ کان نمايان علائقو [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] ٽڪرين ۾ آهي. ڪارونجهر جا گرينائيٽ پٿر سنڌ جي گهڻي ڀاڱي تلڇٽي ارضيات کان مختلف ۽ تمام پراڻا آهن. گرينائيٽ تعميراتي ۽ سينگار واري پٿر طور اقتصادي اهميت رکي ٿو، پر ڪارونجهر ساڳئي وقت تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم علائقو آهي. ڪارونجهر ۾ گرينائيٽ جي کوٽائي بابت ماحولياتي ۽ قانوني تڪرار پڻ رهيا آهن. قدرتي منظرنامي، پاڻيءَ جي وسيلن، تاريخي جين مندرن ۽ جهنگلي حيات جي تحفظ سبب هن علائقي ۾ معدني کوٽائي کي ماحولياتي ۽ ثقافتي تحفظ سان گڏ جانچيو ويندو آهي. === کاڻون === سنڌ ۾ کاڻن جي نوعيت معدني وسيلن مطابق مختلف آهي. ٿر ۾ ڪوئلو وڏي پيماني تي کليل کاڻ ذريعي ڪڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته لاڪڙا ۽ ڪجهه ٻين پراڻن ڪوئلي وارن علائقن ۾ تاريخي طور زيرزمين کاڻون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن. چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ تعميراتي پٿر عام طور کليل ڪواريُن مان ڪڍيا وڃن ٿا. صوبي ۾ کاڻن ۽ معدني ليزن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب معدني پيداوار، ليزن، رائلٽي ۽ کوٽائيءَ بابت بنيادي ڊيٽا [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ کان ورتي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#6b4f2a; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا |- ! style="background:#806000; color:white;" | علائقو ! style="background:#7f6000; color:white;" | ضلعو / خطو ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | اهم وسيلو ! style="background:#548235; color:white;" | نوعيت |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | لگنائيٽ ڪوئلو | style="background:#e2f0d9;" | وڏي پيماني تي کليل کاڻ ۽ بجلي پيداوار |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | [[لاکڙا ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو | style="background:#bdd7ee;" | ڪوئلو | style="background:#c6e0b4;" | پراڻو تجارتي ڪوئلي وارو علائقو |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | سونڊا–جهرڪ | style="background:#fff2cc;" | ٺٽو / ڄامشورو | style="background:#ddebf7;" | ڪوئلو ۽ تلڇٽي معدنيات | style="background:#e2f0d9;" | معدني ڳولا ۽ امڪاني وسيلا |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | بدين–ميرپورخاص | style="background:#ffe699;" | بدين، ميرپورخاص | style="background:#bdd7ee;" | لگنائيٽ | style="background:#c6e0b4;" | جديد ڊرلنگ سان وڏي ڪوئلي واري وسيلن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ڪارونجهر]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | گرينائيٽ | style="background:#e2f0d9;" | ثقافتي ۽ ماحولياتي تحفظ سان لاڳاپيل معدني علائقو |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | کيرٿر–لڪي پٽي | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو، دادو ۽ ڀرپاسي | style="background:#bdd7ee;" | چن پٿر، جپسم، شيل | style="background:#c6e0b4;" | سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ خام مال |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === معاشي اهميت === سنڌ جا معدني ۽ توانائي وسيلا صوبي ۽ پاڪستان جي معيشت لاءِ اهم آهن. ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ، قدرتي گئس گهريلو ۽ صنعتي ٻارڻ، ڀاڻ ۽ پيٽروڪيميڪل صنعت، جڏهن ته خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ توانائي ۽ نقل و حمل سان لاڳاپيل صنعتن لاءِ استعمال ٿين ٿا. چن پٿر، جپسم، سليڪا، مٽي ۽ پٿر سيمينٽ، شيشي، سيرامڪس ۽ تعميراتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني وسيلن جي کوٽائي سان گڏ زمين جي بحالي، پاڻيءَ جي استعمال، کاڻين جي حفاظت، مزدورن جي سلامتي، مقامي آبادين جي روزگار ۽ ماحولياتي تحفظ جا معاملا پڻ اهم آهن. وڏي پيماني واري ڪوئلي، پٿر ۽ ٻين معدني منصوبن لاءِ سنڌ ۾ ماحولياتي جائزي ۽ منظوريءَ جون قانوني گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://epa.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Environmental Protection Agency, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ معدني ڳولا === [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ ارضياتي نقشا، جيوفزيڪل سروي، ڊرلنگ، ريموٽ سينسنگ، [[جاگرافيائي معلوماتي نظام|جي آءِ ايس]] ۽ معدني وسيلن جي تشخيص جو ڪم ڪري ٿو. اداري جي ڏاکڻي ڊويزن جو علائقائي دفتر ڪراچي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Contact Us |url=https://gsp.gov.pk/contact-us/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا لاءِ مقناطيسي، گريوٽي، برقي مزاحمتي، انڊيوسڊ پولرائيزيشن، اليڪٽرو ميگنيٽڪ ۽ جيوفزيڪل لاگنگ جهڙا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن کي معدنيات ۽ زميني پاڻيءَ جي وسيلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Geophysics |url=https://gsp.gov.pk/geophysics/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جا اهم تاريخي ۽ جديد ڊرلنگ منصوبا ٿر، لاڪڙا، سونڊا ۽ بدين ڪوئلي سان لاڳاپيل رهيا آهن. اداري جي ڊرلنگ ڊائريڪٽوريٽ ٿر ۽ سونڊا ۾ هيرا-ڪور ڊرلنگ، زيرزمين ڪوئلي جي گيسيفڪيشن لاءِ ڊرلنگ ۽ بدين ۾ جديد ڳولا ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Drilling Directorate |url=https://gsp.gov.pk/drilling-directorate/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان پنهنجي معدني ڳولا واري صلاحيت کي جديد بڻائڻ لاءِ ڊجيٽل ارضياتي سروي، جيوڪيميڪل نمونن، هوائي جيوفزڪس ۽ جي آءِ ايس بابت نئين تربيت ۽ ٽيڪنالاجي پروگرام شروع ڪيو. اداري موجب پراڻن ارضياتي انگن کي ڊجيٽل ڪرڻ، جديد جيوفزيڪل سروي ۽ بين الاقوامي معيارن مطابق معدني نقشا تيار ڪرڻ موجوده سڌارن جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=UK-Supported Capacity Building Initiative Launched at GSP |url=https://gsp.gov.pk/2026/04/16/uk-supported-capacity-building-initiative-launched-at-gsp-to-strengthen-geoscientific-capabilities/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |date=16 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا جي جديد طريقي ۾ رڳو نوان ذخيرا ڳولڻ بدران انهن جي مقدار، معيار ۽ اقتصادي قابلِ عمل هجڻ جي سائنسي تشخيص، ڊجيٽل ارضياتي ڊيٽا، ماحولياتي اثرن جي جائزي ۽ مستقبل جي ذميوار کوٽائيءَ لاءِ قابلِ اعتماد معلومات تي زور ڏنو وڃي ٿو. == توانائي == {{Main|سنڌ ۾ توانائي}} [[فائل:Jhimpir Wind Farm 2012.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[جھمپير ونڊ پاور پلانٽ|جھمپير ۾ هوائي بجلي گهر]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جو گهاڙو–جھمپير علائقو پاڪستان جي اهم هوائي توانائي مرڪزن مان هڪ آهي.]] سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي ۾ [[قدرتي گئس]]، خام تيل، [[ڪوئلو]]، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي جا وسيلا موجود آهن، جڏهن ته [[ڪراچي]] ۽ [[پورٽ قاسم]] پيٽروليم، ايل اين جي، بجلي پيداوار، گئس جي منتقلي ۽ صنعتي توانائي جي استعمال جا اهم مرڪز آهن. صوبي جي توانائي معيشت ۾ ٿر جو مقامي لگنائيٽ ڪوئلو، هيٺين سنڌو طاس جا تيل ۽ گئس جا فيلڊ، گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور، شمسي توانائي جا منصوبا ۽ ڪراچيءَ جو مربوط بجلي نظام شامل آهن. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ توانائي کاتو|توانائي کاتي]] جي اختيارن ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل ۽ قابلِ تجديد توانائي، ڪوئلي جي ترقي، ڪوئلي جي کاڻن جي نگراني، توانائي جي بچت ۽ وفاقي توانائي ادارن سان هم آهنگي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhenergy.gov.pk/about-us/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو توانائي ڍانچو مڪمل طور صوبائي نظام نه آهي؛ بجلي پيداوار، قومي گرڊ، بجلي جي خريد ۽ وڪري، تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيٽروليم جي قيمتن جا ڪيترائي پهلو وفاقي قانونن ۽ ادارن هيٺ اچن ٿا. ان جي باوجود ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ صوبي کي تيل ۽ گئس سميت توانائيءَ جي ڪيترن معاملن ۾ وڌيڪ ادارياتي ڪردار حاصل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ حڪومت 2013ع ۾ پنهنجي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ کي مضبوط ڪيو.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي پيداوار === سنڌ ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جا ذريعا مقامي ۽ درآمد ٿيل ڪوئلو، قدرتي گئس، ٻيهر گيس بڻايل ايل اين جي، تيل، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي شامل آهن. صوبي ۾ قومي گرڊ سان ڳنڍيل ڪيترائي وڏا بجلي گهر ٿرپارڪر، ڪراچي، پورٽ قاسم، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ٻين علائقن ۾ واقع آهن. [[نيپرا]] جي مالي سال 2024–25ع واري بجلي گهرن جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ چئن وڏن بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش '''2,640 ميگاواٽ''' هئي. انهن ۾ [[اينگرو پاورجن ٿر]] 660 ميگاواٽ، ٿر انرجي 330 ميگاواٽ، ٿل نووا پاور ٿر 330 ميگاواٽ ۽ ٿر ڪول بلاڪ-1 جو 1,320 ميگاواٽ بجلي گهر شامل هئا.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي رپورٽ ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سامونڊي صنعتي پٽيءَ ۾ درآمد ٿيل ڪوئلي تي هلندڙ [[پورٽ قاسم اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 1,320 ميگاواٽ ۽ [[لڪي اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 660 ميگاواٽ بجلي گهر پڻ درج آهن، جڏهن ته حب واري علائقي جو 1,320 ميگاواٽ چائنا پاور حب جنريشن منصوبو بلوچستان جي انتظامي حدن ۾ واقع هجڻ سبب سنڌ جي صوبائي پيداوار ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي ورڇ ۽ فراهمي === سنڌ ۾ بجلي جي ورڇ بنيادي طور ٽن وڏن ادارن جي دائري ۾ اچي ٿي: [[ڪي اليڪٽرڪ]]، [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]] ۽ [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]. انهن ٽنهي جون جاگرافيائي حدون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ==== ڪي اليڪٽرڪ ==== {{Main|ڪي اليڪٽرڪ}} [[ڪي اليڪٽرڪ]] پاڪستان جي واحد عمودي طور مربوط بجلي يوٽيلٽي آهي، جيڪا پنهنجي لائسنس يافته علائقي ۾ بجلي جي پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ جا ٽيئي ڪم سرانجام ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Company Profile |url=https://ke.com.pk/company-profile/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جو نيٽ ورڪ لڳ ڀڳ '''6,500 چورس ڪلوميٽر''' تي پکڙيل آهي ۽ ڪراچي سان گڏ سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن جهڙوڪ گهارو، ڌاٻيجي، حب، وندر، بيلا ۽ اٿل تائين خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://ke.com.pk/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ ڪي اليڪٽرڪ تقريباً 3.8 ملين گراهڪن کي بجلي فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Member Incharge Wafaqi Mohtasib visits KE Head Office |url=https://ke.com.pk/member-incharge-wafaqi-mohtasib-visits-ke-head-office-directs-company-to-continue-empathetic-customer-centric-behaviour/ |publisher=K-Electric |date=18 May 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== حيسڪو ==== {{Main|حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني}} [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]]، يا حيسڪو، سنڌ جي وڏي ڏاکڻي، وچولي ۽ اوڀر واري حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. نيپرا جي لائسنس رڪارڊ موجب حيسڪو جو دائرو ڪراچي ۽ سيپڪو جي علائقن کان سواءِ سنڌ جي باقي وڏي حصي تي مشتمل آهي؛ ان ۾ حيدرآباد، بدين، ٺٽو، سجاول، ٽنڊو الهيار، ٽنڊو محمد خان، سانگهڙ، مٽياري، شهيد بينظيرآباد، ڄامشورو، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جا علائقا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs – HESCO |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> حيسڪو جي سرڪاري دستاويزن موجب ان جو بنيادي آپريشنل علائقو سنڌ جي 13 ضلعن ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite report |title=Electricity Distribution Efficiency Improvement Project – HESCO ESMF |url=https://www.hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |publisher=Hyderabad Electric Supply Company |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404094712/http://hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== سيپڪو ==== {{Main|سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني}} [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]، يا سيپڪو، 2010ع ۾ حيسڪو جي ورهاست سان قائم ٿي ۽ 2011ع ۾ نيپرا کان بجلي ورڇ جو لائسنس حاصل ڪيائين.<ref>{{cite report |title=Distribution Licence Modification – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/06%20June/LPM%20filed%20by%20SEPCO%20in%20its%20Distribution%20Licence.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سيپڪو مٿين ۽ اتر سنڌ جي سکر، گهوٽڪي، خيرپور، ڪشمور–ڪنڌڪوٽ، جيڪب آباد، شڪارپور، لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، دادو ۽ نوشهروفيروز سميت ڏهن ضلعن جي وڏي حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. ان جو سروس ايريا لڳ ڀڳ '''56,300 چورس ڪلوميٽر''' ۽ 2025ع جي سيڙپڪاري منصوبي ۾ صارفين جو انگ لڳ ڀڳ 824 هزار ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Distribution Companies Integrated Investment Plan 2025-26 to 2029-30 – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/02%20Feb/Distribution%20Investment%20Plan%20of%20SEPCO.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ بجلي ورڇ جا اهم ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | نوعيت ! style="background:#C55A11; color:white;" | خاصيت |- | style="background:#D9EAF7;" | [[ڪي اليڪٽرڪ]] | style="background:#E2F0D9;" | ڪراچي ۽ ڀرپاسي | style="background:#F3E5F5;" | عمودي طور مربوط يوٽيلٽي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ |- | style="background:#EAF2F8;" | [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني|حيسڪو]] | style="background:#EBF1DE;" | وچ، ڏکڻ ۽ اوڀر سنڌ | style="background:#EADCF0;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | 13 ضلعن جو بنيادي سروس علائقو |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني|سيپڪو]] | style="background:#E2F0D9;" | اتر ۽ مٿين سنڌ | style="background:#F3E5F5;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | لڳ ڀڳ 56,300 چورس ڪلوميٽر سروس علائقو |} <ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽرانسميشن نظام === سنڌ جي وڏي حصي جي بجلي قومي ٽرانسميشن نظام وسيلي منتقل ٿئي ٿي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ ڪي اليڪٽرڪ پنهنجو ٽرانسميشن نيٽ ورڪ پڻ هلائي ٿي. صوبي ۾ هوائي، ڪوئلي ۽ ٻين بجلي گهرن مان بجلي منتقل ڪرڻ لاءِ 132، 220 ۽ 500 ڪلو وولٽ جون گرڊ اسٽيشنون ۽ ٽرانسميشن لائينون موجود آهن. [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] سنڌ حڪومت جي توانائي شعبي سان لاڳاپيل صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني آهي. ان 2017ع ۾ نوري آباد کان ڪراچيءَ جي ڪي ڊي اي-33 گرڊ اسٽيشن تائين تقريباً 99 ڪلوميٽر ڊگهي 132 ڪلو وولٽ ڊبل سرڪٽ ٽرانسميشن لائين مڪمل ڪئي، جيڪا پاڪستان ۾ صوبائي حڪومت طرفان تيار ڪيل پهرين اهڙي ٽرانسميشن لائينن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/stdc/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا وٽ ڪمپنيءَ جي صوبائي گرڊ لائسنس واري دستاويز ۾ جھمپير واري هوائي ڪوريڊور مان وڌيڪ بجلي قومي يا مقامي گرڊ تائين پهچائڻ لاءِ 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ ٽرانسميشن لائينن ۽ گرڊ اسٽيشنن جي واڌ کي اهم مقصد قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جو ڪوئلو === {{Main|ٿر ڪوئلي جو ميدان|سنڌ ۾ ڪوئلو}} [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان وڏي مقامي توانائي وسيلن مان هڪ آهي. [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] جي ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪرڻ واري فريم ورڪ موجب ٿر ۾ اندازاً '''175 ارب ٽن''' لگنائيٽ ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن.<ref>{{cite report |title=Thar Coal Pricing Framework |url=https://www.tceb.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Thar-Coal-Pricing-Framework-Amended-Final.pdf |publisher=Thar Coal and Energy Board, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي 21هين صديءَ ۾ وڏي پيماني تي شروع ٿي. [[سنڌ اينگرو ڪول مائننگ ڪمپني]] بلاڪ-II ۾ کليل کاڻ هلائي ٿي، جنهن جو پهريون مرحلو 10 جولاءِ 2019ع تي تجارتي طور فعال ٿيو ۽ شروعاتي طور 3.8 ملين ٽن سالياني ڪوئلي جي پيداوار لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite report |title=Sindh Engro Coal Mining Company Annual Report 2020 |url=https://www.engroenergy.com/app/media/2021/05/SECMC-AR-2020.pdf |publisher=Sindh Engro Coal Mining Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش مالي سال 2024–25ع ۾ 2,640 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪوئلي جي استعمال سان مقامي ٻارڻ تي بجلي پيداوار وڌي آهي، پر ساڳئي وقت زميني پاڻي، فضائي اخراج، راک، زمين جي استعمال، آباديءَ جي منتقلي ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوال به اهم آهن. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{Main|سنڌ ۾ معدنيات ۽ قدرتي وسيلا}} سنڌ جي هيٺين سنڌو طاس واري علائقي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي اهم تيل ۽ گئس فيلڊ واقع آهن. گهوٽڪي ۽ ڪشمور ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، سانگهڙ ۾ سنجهورو ۽ گمبٽ سائوٿ، حيدرآباد واري پٽي ۾ ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار، خيرپور، بدين ۽ ٻين علائقن ۾ تيل ۽ گئس جا فيلڊ موجود آهن. [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني]] جي 2023–24ع واري رپورٽ ۾ سنڌ جي قادرپور فيلڊ مان سراسري 124 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني وڪرو لائق گئس، سنجهورو مان 36 ملين ڪيوبڪ فوٽ گئس ۽ 2,013 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ، جڏهن ته حيدرآباد واري ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار فيلڊن مان تيل، گئس ۽ ايل پي جي جي اهم پيداوار درج ڪئي وئي.<ref>{{cite report |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDCL%20AR%202024-Urdu.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي پهرين اڌ ۾ او جي ڊي سي ايل سنڌ جي ٽنڊو الهيار ضلعي ۾ چڪر-1 ۽ خيرپور ضلعي ۾ بٽرسيم ايسٽ-1 نالي نيون تيل ۽ گئس جون دريافتون پڻ رپورٽ ڪيون.<ref>{{cite report |title=Half Yearly Report 2025-26 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDC%20HY%20Report%20December%202025-26.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ جو ڪم وفاقي ادارن ۽ ڳولا ڪندڙ ڪمپنين سان هم آهنگي، صوبائي مفادن جي نمائندگي ۽ تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيداوار سان لاڳاپيل معاملن ۾ سهولت فراهم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ايل اين جي === [[پورٽ قاسم]] پاڪستان ۾ درآمد ٿيل [[مائع قدرتي گئس]] جي داخلا جو بنيادي مرڪز آهي. پاڪستان جو پهريون ايل اين جي ٻيهر گيس بڻائڻ وارو ٽرمينل پورٽ قاسم تي قائم ٿيو ۽ 2015ع ۾ ايل اين جي درآمد شروع ٿي. [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] موجب هن ٽرمينل جي ٻيهر گيس بڻائڻ جي گنجائش 600 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني هئي.<ref>{{cite web |title=How SSGC’s RLNG Project will change Pakistan’s energy dynamics |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5561 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ پورٽ قاسم تي ٻيو ايل اين جي ٽرمينل به قائم ٿيو ۽ ٻنهي ٽرمينلن جي گڏيل ٻيهر گيس بڻائڻ جي اندازي مطابق صلاحيت تقريباً '''1.2 ارب ڪيوبڪ فوٽ روزاني''' تائين پهتي.<ref>{{cite web |title=New LNG Regasification Terminals |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5899 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سوئي سدرن گئس ڪمپني ايل اين جي کي ٻيهر گيس بڻائڻ کان پوءِ پورٽ قاسم کان سوان تائين وڏي قطر واري ٽرانسميشن پائيپ لائين نظام ذريعي قومي گئس نيٽ ورڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي. ڪمپني جي ٽرانسميشن رڪارڊ ۾ بن قاسم کان سوان تائين 42 انچ قطر ۽ لڳ ڀڳ 371 ڪلوميٽر ڊگهي آر ايل اين جي-2 پائيپ لائين جي ڊيزائن گنجائش 1,200 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Gas Transmission |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=5597 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سي اين جي === [[دٻايل قدرتي گئس]] سنڌ ۾ خاص طور شهري ٽرانسپورٽ ۽ گاڏين لاءِ متبادل ٻارڻ طور استعمال ٿيندي رهي آهي. سي اين جي اسٽيشنن کي قدرتي گئس يا آر ايل اين جي جي فراهمي قومي ۽ صوبائي گئس جي دستيابيءَ سان ڳنڍيل آهي. گئس جي کوٽ دوران [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] سنڌ ۾ سي اين جي اسٽيشنن لاءِ عارضي گئس بندش يا گئس هاليڊي جا شيڊول جاري ڪندي رهي ٿي.<ref>{{cite web |title=LNG and Gas Supply Updates |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=116 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سي اين جي شعبي جو حصو گذريل ڏهاڪن ۾ پيٽرول، ڊيزل، برقي گاڏين ۽ آر ايل اين جي جي قيمت ۽ دستيابي سان تبديل ٿيندو رهيو آهي؛ تنهنڪري سي اين جي اسٽيشنن جو قطعي انگ وقت سان بدلجندڙ انگ آهي. === پيٽروليم جي ترسيل ۽ ذخيرو === سنڌ ۾ پيٽروليم شين جي درآمد ۽ ورڇ جو وڏو حصو ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهن سان ڳنڍيل آهي. خام تيل، پيٽرول، ڊيزل، فرنس آئل ۽ ٻين پيٽروليم شين لاءِ سامونڊي ٽرمينل، اسٽوريج ٽينڪ، پائيپ لائينون ۽ روڊ ٽينڪر نيٽ ورڪ استعمال ٿين ٿا. پورٽ قاسم تي تيل، ايل پي جي، ايل اين جي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن، جنهن سبب هي علائقو پاڪستان جي اهم توانائي لاجسٽڪ مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي.<ref>{{cite web |title=LNG Operations and Port Qasim Energy Infrastructure |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5506 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي بندرگاهي ۽ ريفائنري ڍانچي مان پيٽروليم ملڪ جي ٻين علائقن ڏانهن پائيپ لائين، ريل ۽ روڊ ٽينڪرن ذريعي منتقل ٿئي ٿو. انهن ترسيل نظامن جا ڪيترائي حصا وفاقي ۽ خانگي تيل ڪمپنين جي ملڪيت يا انتظام هيٺ آهن. === قابلِ تجديد توانائي === سنڌ ۾ قابلِ تجديد توانائيءَ جا اهم ذريعا هوائي، شمسي، ڪچري مان توانائي ۽ ڪجهه تجويز ڪيل هوائي–شمسي گڏيل منصوبا آهن. صوبي جي ڏاکڻي ۽ سامونڊي پٽي، خاص طور [[جھمپير]]، [[گهاڙو]] ۽ ڀنڀور جي آس پاس، هوائي توانائيءَ لاءِ سازگار آهي. ==== هوائي توانائي ==== [[فائل:Jhimpir Wind Powerproject.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جھمپير]]، [[ٺٽو ضلعو]] ۾ هوائي بجلي جا ٽربائين.]] سنڌ جو گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور ملڪ جي هوائي بجلي پيداوار جو مرڪزي علائقو آهي. سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني جي نيپرا لائسنس دستاويز ۾ جھمپير ڪوريڊور جي مجموعي نظرياتي صلاحيت تقريباً '''50,000 ميگاواٽ''' ڄاڻائي وئي آهي؛ هي انگ امڪاني صلاحيت آهي، موجوده نصب ٿيل گنجائش نه آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي موجوده commissioned-project فهرست ۾ سنڌ جي جھمپير ۽ گهاڙو علائقن ۾ ڪيترائي فعال هوائي بجلي منصوبا درج آهن. انهن ۾ ايف ايف سي انرجي، زorlu انرجي، ٿري گورجز، فائونڊيشن ونڊ انرجي-I ۽ II، سيفائر ونڊ، ميٽرو پاور، ٽرائڪن بوسٽن، زيفر، لبرٽي، انڊس ونڊ، ماسٽر گرين، ايڪٽ-2، ناسدا ۽ ٻين جا منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Wind |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا جي جون 2025ع واري دستاويز موجب پاڪستان ۾ 36 هلندڙ هوائي بجلي منصوبن جي گڏيل گنجائش تقريباً '''1,845.475 ميگاواٽ''' هئي ۽ اهي بنيادي طور سنڌ جي گهاڙو–جھمپير ڪوريڊور ۾ واقع هئا.<ref>{{cite web |title=Wind Power Plants – Operational Capacity |url=https://nepra.org.pk/CAD-Database/CMS-CAD/Uploads/123456789123451751263125.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |date=16 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== شمسي توانائي ==== سنڌ ۾ تيز شمسي تابڪاري ۽ وسيع خشڪ علائقا شمسي توانائي لاءِ سازگار آهن. [[سنڌ سولر انرجي پراجيڪٽ]] عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد وڏي پيماني واري شمسي بجلي، سرڪاري عمارتن تي ورهايل شمسي نظام ۽ گهٽ يا بغير گرڊ رسائي وارن گهرن لاءِ شمسي نظام فراهم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Solar Energy Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |publisher=World Bank |date=14 June 2018 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260606082126/https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |url-status=dead}}</ref> منصوبي ۾ شروعاتي طور 400 ميگاواٽ تائين شمسي پارڪن جي ترقي، سرڪاري عمارتن تي گهٽ ۾ گهٽ 20 ميگاواٽ ورهايل شمسي بجلي ۽ '''200,000 گهرن''' لاءِ شمسي گهر نظام جي رٿ شامل هئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://ssep.gos.pk/about-us/ |publisher=Sindh Solar Energy Project, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري جائزي ۾ منصوبي جي نتيجي کي ''moderately unsatisfactory'' قرار ڏنو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رٿيل سڀئي نتيجا مڪمل طور حاصل نه ٿيا؛ تنهنڪري 400 ميگاواٽ ۽ 200,000 گهرن وارن انگن کي '''منصوبي جا هدف''' سمجهڻ گهرجي، نه ته مڪمل ٿيل موجوده گنجائش.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Sindh Solar Energy Project: Implementation Completion and Results Report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099052726184091329 |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان علاوه [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي commissioned-project فهرست موجب 2024ع ۾ سکر ۾ ٽي 50-50 ميگاواٽ شمسي بجلي منصوبا، يعني ايڇ اين ڊي ايس انرجي، ميريڊين انرجي ۽ هيليوس پاور، تجارتي طور فعال ٿيا.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Solar PV |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي جا اهم ادارا === سنڌ حڪومت جي توانائي واري ادارياتي ڍانچي ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل توانائي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ڊائريڪٽوريٽ ۽ ادارا قائم آهن. سنڌ حڪومت جي رولز آف بزنس موجب توانائي کاتي سان ڊائريڪٽوريٽ آف اليڪٽرڪ پاور، ڊائريڪٽوريٽ آف آئل اينڊ گئس، ڊائريڪٽوريٽ آف آلٽرنيٽو انرجي، [[سنڌ ڪول اٿارٽي]]، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول انرجي ڊولپمينٽ ۽ انسپيڪٽوريٽ آف ڪول مائنز لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Government Rules of Business – Energy Department |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Laws-Rules.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F1D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم توانائي ادارا |- ! style="background:#806000; color:white;" | ادارو ! style="background:#2E75B6; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[سنڌ توانائي کاتو]] | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | توانائي پاليسي، بجلي، تيل، گئس، ڪوئلو ۽ قابلِ تجديد توانائي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] | style="background:#DDEBF7;" | قانوني اٿارٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | سنڌ جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي ۽ لاڳاپيل منصوبن جي سهولت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] | style="background:#D9EAF7;" | خاص بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر ڪوئلي ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن لاءِ ون-اسٽاپ فيصلائتو ادارو ۽ ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪندڙ اٿارٽي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بجلي جي اعليٰ وولٽيج ٽرانسميشن ڍانچي جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ انرجي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | تيل، گئس، ٽرانسميشن، ڪوئلي ۽ قابلِ تجديد توانائي منصوبن ۾ صوبائي سيڙپڪاري |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | سنڌ رينيوبل انرجي ڪمپني | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | قابلِ تجديد توانائي منصوبن جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ پيٽروليم لميٽيڊ | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي تيل ۽ گئس ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | هائيڊروڪاربان جي ڳولا ۽ پيداوار ۾ صوبائي شرڪت |} <ref>{{cite web |title=Sindh Energy Holding Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/sehcl/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ڪول اٿارٽي === [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] 1993ع ۾ سنڌ اسيمبلي جي قانون تحت قائم ڪئي وئي. اٿارٽيءَ جو بورڊ سنڌ جي توانائي واري وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ صوبي جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي، سرڪاري منصوبابندي ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل ادارياتي هم آهنگيءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ڪوئلي جي تيز رفتار ترقيءَ لاءِ 2008ع ۾ [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] قائم ڪيو ويو ۽ 2011ع ۾ سنڌ اسيمبلي ان بابت باقاعده قانون منظور ڪيو. بورڊ ٿر ۾ ڪوئلي جي کاڻ ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن جي منظوري ۽ هم آهنگي، سيڙپڪاري منصوبن جي جائزي ۽ ڪوئلي جي قيمت طئي ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Thar Coal |url=https://sindhenergy.gov.pk/thar-coal/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي شعبي جا چئلينج === سنڌ جي توانائي شعبي کي هڪ طرف وڏا مقامي وسيلا ۽ قابلِ تجديد توانائي جي صلاحيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻئي طرف بجلي جي ورڇ ۾ نقصان، بلن جي وصولي، گرڊ جي گنجائش، لوڊشيڊنگ، گئس جي گهٽتائي، ماحولياتي اثر ۽ توانائي منصوبن جي مالي پائيداري اهم مسئلا آهن. نيپرا جي 2024–25ع واري ورڇ ڪمپنين جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب حيسڪو ۽ سيپڪو جي وصوليءَ جي شرح ترتيبوار '''74.80 سيڪڙو''' ۽ '''74.20 سيڪڙو''' رهي، جڏهن ته ڪي اليڪٽرڪ جي وصوليءَ جي شرح 90.56 سيڪڙو هئي. رپورٽ ٽرانسميشن ۽ ورڇ جي نقصان ۽ بجلي بندش جي مدت جي حوالي سان به حيسڪو، سيپڪو ۽ ڪي اليڪٽرڪ سميت ڪيترن ادارن جي ڪارڪردگي کي مقرر معيار کان گهٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Distribution Companies FY 2024-25 |url=https://www.nepra.org.pk/M%26E/PER/Distribution/2026/PER%202024-25%20Distribution%20Companies.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> هوائي ڪوريڊور ۾ وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجڻ باوجود ٽرانسميشن جي محدود گنجائش تاريخي طور هڪ وڏو مسئلو رهي آهي؛ ان ڪري نئين 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ گرڊ ۽ ٽرانسميشن لائينن کي سنڌ جي قابلِ تجديد توانائي جي وڌيڪ استعمال لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite report |title=NTDC Transmission Investment Plan – Evacuation of Power from Jhimpir and Gharo Wind Cluster |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/NTDC%20Revised%20Investment%20Plan.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> == آبپاشي نظام == {{Main|سنڌ ۾ آبپاشي}} [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز.]] [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[سنڌو درياهه]]؛ هيٺين سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم بئراج.]] سنڌ جو آبپاشي نظام [[سنڌو درياهه]] تي ٻڌل آهي ۽ دنيا جي وڏن ڪئنالي آبپاشي نظامن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. صوبي جي جديد آبپاشيءَ جو بنيادي ڍانچو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] تي مشتمل آهي، جن مان نڪرندڙ مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون، مائنر، واٽر ڪورس ۽ نيڪالي نظام سنڌ جي زرعي ميدانن تائين پاڻي پهچائين ٿا. [[سنڌ آبپاشي کاتو]] بئراجن، واهن، بندن، نيڪال، ٻوڏ جي انتظام، ذخيرن ۽ درياهي پاڻيءَ جي ورڇ جو مکيه صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده آن لائين ڪئنال ڊائريڪٽري موجب صوبي جي آبپاشي نظام ۾ '''14 مکيه واهه، 101 برانچ واهه، 369 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 907 مائنر''' درج ٿيل آهن؛ ان کان علاوه ٻيا ڪيترائي آبپاشي چينل پڻ نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Irrigation Channel Directory |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Channels |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تاريخي ارتقا === سنڌ ۾ آبپاشي جي روايت قديم زماني کان [[سنڌو درياهه]]، موسمي ٻوڏن، کوهن، واهن ۽ قدرتي نين سان لاڳاپيل رهي آهي. بئراجن جي تعمير کان اڳ سنڌ جي وڏي زرعي ايراضي ''انڊيشن ڪئنالن'' يا ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ واهن سان سيراب ٿيندي هئي، جن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه تي دارومدار رکندي هئي. ==== ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام ==== [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا دور]] ۾ سنڌ جي واهن جي کوٽائي ۽ مرمت کي رياستي سطح تي وڏي اهميت ڏني وئي. تاريخي سنڌي ذريعن موجب [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترائي نوان واهه کوٽايا يا پراڻا واهه بحال ڪيا ويا. انهن جو مقصد زرعي زمين وڌائڻ، آبادين کي پاڻي فراهم ڪرڻ ۽ زميني محصول جي بنياد کي مضبوط ڪرڻ هو. هن دور سان منسوب واهن ۾ [[گهاڙ واهه]] سان لاڳاپيل شاخون، [[نور واهه]]، [[شاهه جي ڪڙ]]، [[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]، [[نصرت واهه]]، [[مراد واهه]]، [[باگ واهه]] ۽ [[فيروز واهه]] شامل آهن. [[سرفراز واهه]] پڻ ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] سان منسوب آهي.<ref>عبدالله ورياهه، ”سنڌ جا قديم سڪا: سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2)“، ''مهراڻ''، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ، 1991ع.</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ واهن جي کوٽائي، صفائي ۽ مرمت کي زرعي خوشحاليءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. تنهن هوندي به انهن واهن جي تاريخ، اصل کوٽائي ۽ جديد واهن سان سندن سڌي تسلسل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري هر قديم واهه بابت الڳ تاريخي تحقيق ضروري آهي. === بئراجن وارو جديد دور === سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشيءَ ۾ وڏي تبديلي ويهين صديءَ ۾ مستقل بئراجن جي تعمير سان آئي. [[سکر بئراج]] 1932ع ۾ ڪم شروع ڪيو، [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ ۽ [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. انهن بئراجن پراڻي موسمي ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ آبپاشيءَ کي وڏي حد تائين منظم ۽ ضابطي هيٺ ڪئنالي نظام ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ٽي مکيه بئراج |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | بئراج ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | ڪم شروع ٿيڻ / مڪمل ٿيڻ ! style="background:#7030a0; color:white; padding:7px;" | مکيه واهن جو انگ ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | ڪمانڊ / آبپاشي ايراضي ! style="background:#806000; color:white; padding:7px;" | اهم واهه |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سکر بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1932ع | style="background:#f3e5f5;" | 7 | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]]، [[روهڙي ڪئنال]]، خيرپور ايسٽ، خيرپور ويسٽ، نارتھ ويسٽ، رائيس ۽ دادو ڪئنال |- | style="background:#d6eaf8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | style="background:#e2f0d9;" | 1955ع | style="background:#eadcf0;" | 4 | style="background:#fbe5d6;" | ڪل CCA تقريباً 3.084 ملين ايڪڙ | style="background:#ffe699; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]]، پنياري/اولڊ ڦليلي، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] |- | style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1962ع؛ افتتاح 1963ع | style="background:#f3e5f5;" | 4 | style="background:#fdf2e9;" | CCA تقريباً 2.234 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر، ڊيزرٽ پٽ فيڊر، گهوٽڪي فيڊر ۽ ريڻي ڪئنال |} <ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکر بئراج === {{Main|سکر بئراج}} [[سکر بئراج]] سنڌ جي جديد آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز آهي. ان جي تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. آبپاشي کاتي موجب بئراج جي اصل ڊيزائن ڊسچارج 1.5 ملين ڪيوسڪ هئي ۽ ان ۾ 66 بي آهن. هن مان ساڄي ڪناري تي نارتھ ويسٽ ڪئنال، رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي نارا ڪئنال، خيرپور فيڊر ايسٽ، روهڙي ڪئنال ۽ خيرپور فيڊر ويسٽ نڪرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> کاٻي ڪناري واري موجوده سرڪاري انگن موجب چار وڏن واهن جي گڏيل ڪل ڪمانڊ ايراضي تقريباً 5.44 ملين ايڪڙ آهي. [[نارا ڪئنال]] 226 ميل ۽ [[روهڙي ڪئنال]] تقريباً 208 ميل ڊگهو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گڊو بئراج === {{Main|گڊو بئراج}} [[فائل:2010 Pakistan flood Khewali by Landsat-5 2010-08-12 small.jpg|thumb|300px|ساڄو|2010ع جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[گڊو بئراج]]، [[ڪشمور]] ۽ ان مان نڪرندڙ واهه؛ سنڌوءَ جي وڏي ٻوڏ دوران.]] [[گڊو بئراج]] [[ڪشمور]] جي اتر اولهه ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي. ان جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو، تعمير 1962ع ۾ مڪمل ٿي ۽ مارچ 1963ع ۾ باضابطه افتتاح ٿيو. بئراج جي ڊيزائن ڊسچارج 1.2 ملين ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو مان ساڄي ڪناري تي بيگاري سنڌ فيڊر ۽ ڊيزرٽ پٽ فيڊر، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي گهوٽڪي فيڊر نڪري ٿو. [[ريڻي ڪئنال]] پڻ بئراج سان لاڳاپيل ٻوڏ واري ڪئنال طور ٺهيل آهي ۽ سرڪاري انگن موجب ان جي ڊيزائن ڊسچارج 10,000 ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو نظام سنڌ سان گڏ بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي کي پڻ پاڻي فراهم ڪري ٿو؛ ڊيزرٽ پٽ فيڊر وسيلي بلوچستان جو پاڻي حصو ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي بئراج === {{Main|ڪوٽڙي بئراج}} [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]]، [[ڄامشورو]] واري ڪناري کان ڏٺل.]] [[ڪوٽڙي بئراج]]، جنهن کي تاريخي طور غلام محمد بئراج پڻ چيو ويو، حيدرآباد جي اتر ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي ۽ 1955ع ۾ ڪم شروع ڪيو. بئراج مان ساڄي ڪناري تي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ۽ کاٻي ڪناري تي پنياري، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] نڪرن ٿا. سنڌ آبپاشي کاتي موجب انهن چئن مکيه ڪئنال نظامن جي گڏيل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ '''3.084 ملين ايڪڙ''' آهي.<ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪلري بگهار فيڊر [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو پڻ آهي. آبپاشي کاتي موجب ڪلري بگهار فيڊر اپر جي ڊيزائن ڊسچارج 9,100 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو ڪينجهر سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه واهه ۽ فيڊر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2874a6; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي بئراجن مان نڪرندڙ مکيه واهه |- ! style="background:#1f618d; color:white;" | بئراج ! style="background:#148f77; color:white;" | ڪنارو ! style="background:#7d6608; color:white;" | مکيه واهه / فيڊر |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | rowspan="2" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڊيزرٽ پٽ فيڊر |- | rowspan="2" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | گهوٽڪي فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ريڻي ڪئنال |- | rowspan="7" style="background:#d6eaf8;" | [[سکر بئراج]] | rowspan="3" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | نارتھ ويسٽ ڪئنال |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | رائيس ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | دادو ڪئنال |- | rowspan="4" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ايسٽ |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[روهڙي ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ويسٽ |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | ساڄو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]] |- | rowspan="3" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | پنياري / اولڊ ڦليلي |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڦليلي ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | [[اڪرم واهه]] |} <ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === دائمي ۽ غير دائمي آبپاشي === سنڌ جي ڪئنالن کي پاڻيءَ جي فراهميءَ جي نوعيت موجب دائمي ۽ غير دائمي نظامن ۾ ورهايو وڃي ٿو. دائمي واهن کي ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جڏهن ته غير دائمي واهن جو بنيادي استعمال خريف يا سنڌوءَ جي وڌيڪ وهڪري واري دور سان لاڳاپيل آهي. عملي پاڻيءَ جي فراهمي هر سال درياهي وهڪري، 1991ع جي واٽر اڪارڊ، ذخيرن جي حالت ۽ صوبائي ورڇ جي مطابق تبديل ٿيندي رهي ٿي. === پاڻيءَ بابت بين الصوبائي معاهدا === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرارن جي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. [[راءُ ڪميشن]] جي سفارشن کان پوءِ سنڌ ۽ پنجاب جي چيف انجنيئرن 28 سيپٽمبر 1945ع تي پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ '''سنڌ–پنجاب مسودي وارو معاهدو''' تيار ڪيو. هي هڪ حتمي توثيق ٿيل بين الصوبائي معاهدو نه بڻجي سگهيو، پر ورهاڱي کان اڳ پاڻيءَ جي ورڇ بابت اهم تاريخي دستاويز رهيو.<ref>{{cite book |title=Construction of Kalabagh Dam: Background Paper |publisher=PILDAT |year=2011}}</ref> 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ [[سنڌ طاس معاهدو]] ٿيو. ان تحت راوي، بياس ۽ ستلج جي پاڻيءَ جي استعمال جا بنيادي حق ڀارت کي، جڏهن ته سنڌو، جهلم ۽ چناب جي پاڻيءَ جا بنيادي حق پاڪستان کي مليا؛ معاهدي ۾ اولهندي دريائن تي ڀارت لاءِ ڪجهه مخصوص غير استعمالي ۽ محدود استعمال جا حق پڻ رکيا ويا.<ref>{{cite web |title=Indus Waters Treaty |url=https://www.worldbank.org/en/region/sar/brief/fact-sheet-the-indus-waters-treaty-1960-and-the-world-bank |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع === {{Main|پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع}} 1991ع ۾ چئن صوبن وچ ۾ سنڌو درياهي نظام جي پاڻيءَ جي ورڇ بابت نئون اڪارڊ ٿيو. اڪارڊ 16 مارچ 1991ع تي صوبن جي نمائندن قبول ڪيو ۽ 21 مارچ تي [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] ان جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Water Apportionment Accord 1991 |url=https://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |publisher=Indus River System Authority |access-date=24 August 2026 |archive-date=25 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725185651/http://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |url-status=dead}}</ref> اڪارڊ جي پيرا 2 ۾ صوبائي ورڇ هيٺين ريت ملين ايڪڙ فوٽ ۾ مقرر ڪئي وئي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | 1991ع جي پاڻي ورڇ واري اڪارڊ تحت مختص پاڻي |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | صوبو ! style="background:#548235; color:white;" | خريف (MAF) ! style="background:#7030a0; color:white;" | ربيع (MAF) ! style="background:#c55a11; color:white;" | ڪُل (MAF) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 37.07 | 18.87 | '''55.94''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | '''سنڌ''' | 33.94 | 14.82 | '''48.76''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[خيبر پختونخواهه]] | 3.48 | 2.30 | '''5.78''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 2.85 | 1.02 | '''3.87''' |} <ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان سواءِ خيبر پختونخواهه جي غير ماپيل سول ڪئنالن لاءِ 3.00 MAF جي الڳ ورڇ پڻ اڪارڊ ۾ ڏنل آهي. اڪارڊ جي پيرا 13 تحت پاڻيءَ جي ورڇ تي عملدرآمد لاءِ [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي؛ اٿارٽي ڊسمبر 1992ع ۾ پارليامينٽ جي قانون ذريعي قائم ٿي.<ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي کان هيٺ ماحولياتي وهڪرا === [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، مينگروو ٻيلن، ماهيگيري ۽ درياهي چينل جي ماحولياتي صحت لاءِ اهم آهي. 2004ع ۾ بين الاقوامي ماهرن جي مطالعي سنڌو ڊيلٽا لاءِ '''سڄو سال 5,000 ڪيوسڪ''' وهڪرو برقرار رکڻ ۽ پنجن سالن جي عرصي ۾ مجموعي '''25 MAF''' پاڻي خريف جي فلش وهڪري طور ڇڏڻ جي سفارش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Study on Water Requirements Downstream Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/23.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان سفارش جو مقصد سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي گهٽائڻ، مڇيگيري ۽ ڊيلٽائي ماحولياتي نظام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ درياهي وهڪري کي برقرار رکڻ هو. بعد وارن مطالعي ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ ۾ به 5,000 ڪيوسڪ واري بنيادي ماحولياتي وهڪري جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Ecological Assessment for Downstream Indus Impacts |url=https://www.aiib.org/en/projects/details/2024/_download/Pakistan/Ecological-Assessment-for-Downstream-Indus-Impacts-Biodiversity-Action-Plan.pdf |publisher=Asian Infrastructure Investment Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === نيڪالي نظام === سنڌ جي آبپاشي نظام سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ وڏي عرصي کان زرعي مسئلا رهيا آهن. آبپاشي کاتو سطحي نيڪال، ٽيوب ويلن، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جا منصوبا پڻ سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري جي زرعي علائقن مان کارو زميني ۽ نيڪاليءَ وارو پاڻي ڏکڻ طرف منتقل ڪرڻ لاءِ ٺاهيل وڏي نيڪالي نظام جو حصو آهي. منصوبي جو پهريون وڏو مرحلو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي بئنڪ، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان عمل هيٺ آيو ۽ 1997ع ۾ بند ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project |url=https://documents.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ايل بي او ڊي سان لاڳاپيل ٽائيڊل لنڪ ۽ ساحلي نيڪال واري نظام بابت 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ماحولياتي ۽ سماجي خدشا اڀريا. عالمي بئنڪ جي انسپيڪشن پينل مقامي آبادي، ٻوڏ جي خطري، ساحلي ڍنڍن ۽ ماحولياتي اثرن بابت جاچ ڪئي؛ ان کان پوءِ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا بحالي ۽ ساحلي تحفظ جا قدم تجويز ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project – Management Report |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري نيڪالي نظام سان لاڳاپيل ڊگهي مدي وارو منصوبو آهي، جنهن جا مختلف مرحلا قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻو، دادو ۽ ڄامشورو سميت اولهه سنڌ جي علائقن سان لاڳاپيل آهن. منصوبي جو مقصد کارو ۽ زرعي نيڪالي وارو پاڻي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن، خاص طور [[منڇر ڍنڍ]]، کان الڳ ڪري مناسب آئوٽ فال ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جا ڪجهه حصا اڃا مڪمل نه ٿيا آهن. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ عالمي بئنڪ جي سنڌ جي بحالي بابت ٽيڪنيڪل مشاورت ۾ به ساڄي ڪناري جي نيڪاليءَ جي محدود گنجائش ۽ رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين جي اڻپوري حالت کي اهم مسئلن مان شمار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Flood Recovery and Reconstruction Platform |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099022825073520714/pdf/P179981-cae3b8b1-4760-4c77-aabb-547025a2ab8a.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبپاشي ادارا ۽ انتظامي سڌارا === سنڌ ۾ آبپاشي جو بنيادي انتظام [[سنڌ آبپاشي کاتو]] سنڀالي ٿو. ان جي فيلڊ ڍانچي ۾ گڊو بئراج ريجن، سکر بئراج کاٻي ۽ ساڄي ڪناري جا ريجن، ڪوٽڙي بئراج ريجن، ڏاکڻي سنڌ جو نيڪالي ريجن، ننڍن ڊيمن وارو ادارو ۽ مختلف ترقياتي منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ آبپاشي انتظام ۾ آبادگارن جي شموليت وڌائڻ لاءِ ادارياتي سڌارا متعارف ڪرايا ويا. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] 1998ع ۾ قائم ٿي. ان سان گڏ ايريا واٽر بورڊ ۽ فارمر آرگنائيزيشنز قائم ڪيون ويون، جن کي چونڊيل ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي انتظام، سار سنڀال ۽ آبياڻي گڏ ڪرڻ ۾ ڪردار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Water Charging in Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/MetaMeta_Watercharging_Sindh.pdf |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === واهن ۽ شاخن جي لائيننگ === سنڌ جا ڪيترائي آبپاشي واهه مٽيءَ مان ٺهيل آهن، جنهن سبب پاڻيءَ جو سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ ۽ ٽيل اينڊ تائين پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ سنڌ حڪومت '''ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي ڪنڪريٽ لائيننگ''' جو منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي جو منظور ٿيل پي سي-ون تقريباً 13.828 ارب رپين جو هو ۽ 109 چونڊيل چينلن جي لڳ ڀڳ 860 ميل ڊگهي حصي کي لائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. آبپاشي کاتي جي موجوده منصوبي واري صفحي موجب 56 چينلن جي لائيننگ مڪمل، 32 تي ڪم جاري ۽ 21 چينل هڪ مرحلي تي اڃا ايوارڊ ٿيڻا هئا.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جديد پاڻي ۽ زرعي سڌارا === [[سنڌ واٽر اينڊ ايگريڪلچر ٽرانسفارميشن پراجيڪٽ]] 2022ع کان عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ وڏو منصوبو آهي. ان جو مقصد پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام کي بهتر ڪرڻ، آبپاشي خدمتن کي جديد بڻائڻ، زرعي پيداوار ۽ موسمي پائيداري وڌائڻ ۽ ننڍن آبادگارن جي مدد ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-water-and-agriculture-transformation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع جي عالمي بئنڪ جي عملدرآمد رپورٽ موجب منصوبي ۾ پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام، آبپاشي سڌارن، موسمي لحاظ کان موافق زراعت ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان متاثر ننڍن آبادگارن جي بحاليءَ جا حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Implementation Status and Results Report – Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099062326030513469 |publisher=World Bank |date=23 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئراجز امپروومينٽ پراجيڪٽ تحت گڊو ۽ سکر سميت پراڻن بئراجن جي بحالي، گيٽن، مشيني نظام ۽ ٻوڏ جي حفاظت کي بهتر ڪرڻ تي پڻ ڪم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Barrages Improvement Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099081826170036586 |publisher=World Bank |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٻوڏ جي حفاظت ۽ حفاظتي بند === سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند، لوپ بند ۽ اسپر ٻوڏ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ آباد زمينن ۽ شهرن کي بچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. آبپاشي کاتي جي بئراج ريجن وارين فهرستن ۾ گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي نظام سان لاڳاپيل سوين ميل بند شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2010ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن آبپاشي، نيڪالي ۽ حفاظتي بندن جي ڪمزورين کي نمايان ڪيو. 2022ع کان پوءِ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ تحت بندن، واهن، ڊرينن ۽ ننڍن ڊيمن جي مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي. عالمي بئنڪ موجب 208 وڏن ڀڃڪڙين کي بند يا مضبوط ڪيو ويو ۽ 205 ڪلوميٽر حفاظتي بند وڌيڪ پائيدار معيارن تي بحال ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Building Resilience, Uplifting Communities in South Asia |url=https://www.worldbank.org/en/results/2025/06/23/building-resilience-uplifting-communities-in-south-asia |publisher=World Bank |date=23 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڍنڍون ۽ آبي ذخيرا === سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام سان ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي آبي ذخيرا ڳنڍيل آهن. انهن مان [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ [[چوٽياريون ذخيرو]] خاص اهميت رکن ٿا. [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ذريعي ڪوٽڙي بئراج مان پاڻي ملي ٿو ۽ اها ڪراچيءَ سميت هيٺين سنڌ جي پيئڻ جي پاڻيءَ ۽ آبپاشي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ڪينجهر جي وڌ ۾ وڌ درج ڪيل سطح تي ان جي مقدار تقريباً 0.66 MAF آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[چوٽياريون ذخيرو]] نارا ڪئنال نظام سان ڳنڍيل پاڻيءَ جو ذخيرو آهي، جڏهن ته [[منڇر ڍنڍ]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري قدرتي ڍنڍ ۽ نيڪالي نظام سان لاڳاپيل اهم آبي جسم آهي. === ننڍا ڊيم ۽ برساتي پاڻي === سنڌ آبپاشي کاتي جي [[ننڍن ڊيمن جي تنظيم]] کيرٿر، ڪوهستان ۽ ٻين برساتي علائقن ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مقامي آبپاشي لاءِ ننڍا ڊيم ۽ ريٽينشن ويئر تعمير ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ سان لاڳاپيل وڏن ذخيرن ۾ [[حب ڊيم]] پڻ شامل آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد تي واقع آهي ۽ بنيادي طور ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جي فراهمي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم آهي. [[چوٽياريون ذخيرو]] سنڌ اندر نارا ڪئنال سان ڳنڍيل اهم آبپاشي ذخيرو آهي. === پاڻيءَ جي انتظام جا چئلينج === سنڌ جي آبپاشي نظام کي پاڻيءَ جي موسمي ۽ سالياني کوٽ، واهن جي پڇاڙيءَ تائين غيربرابر فراهمي، سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ، نيڪالي جي محدود گنجائش، پراڻي بئراج ۽ ڪئنال ڍانچي، ٻوڏ، موسمي تبديلي ۽ سنڌو ڊيلٽا لاءِ ماحولياتي وهڪري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. سنڌ جي 2023ع واري پاڻي پاليسي پاڻيءَ جي وسيلن کي زرعي استعمال کان وڌيڪ وسيع فريم ورڪ ۾ ڏسي ٿي، جنهن ۾ پيئڻ جو پاڻي، صنعت، ماحولياتي نظام، زميني پاڻي، ٻوڏ ۽ ڏڪار جي انتظام ۽ آبهوا جي تبديلي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/PagesContent/SindhWaterPolicy/SWP.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == واپار == {{Main|سنڌ جي معيشت|ڪراچي جي معيشت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي ڪنٽينر ٽرمينل؛ سنڌ جون بندرگاهون پاڪستان جي پرڏيهي واپار لاءِ بنيادي سامونڊي دروازا آهن.]] سنڌ پاڪستان جي واپار، بندرگاهي سرگرمين، مالياتي خدمتن ۽ برآمداتي صنعتن جو اهم مرڪز آهي. صوبي جي واپاري سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]]، وڏيون بئنڪون، واپاري ڪمپنيون، برآمداتي صنعتون ۽ وفاقي توڙي صوبائي واپاري ادارا موجود آهن.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', مالي سال 2024–25.</ref><ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years'', مالي سال 2024–25.</ref> سنڌ جو واپار صوبي جي صنعتي ۽ زرعي پيداوار سان گڏ پاڪستان جي ٻين صوبن جي درآمدي ۽ برآمدي مال جي گذرگاهه جي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي. ريلوي، قومي شاهراهن، ڪنٽينر ٽرمينلن، گودامن، سرد خانن ۽ بندرگاهن جي موجودگيءَ سبب ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو ملڪ جي سامونڊي لاجسٽڪس جو مکيه مرڪز بڻيل آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس پرڏيهي واپار جا انگ قومي سطح تي ماهوار، ٽه ماهي ۽ سالياني بنيادن تي مرتب ڪري ٿو. اهي انگ ڪسٽمز رڪارڊ ۽ درآمد ۽ برآمد جي دستاويزن تي ٻڌل هوندا آهن؛ ان ڪري صرف ڪراچي يا پورٽ قاسم مان روانو ٿيندڙ مال کي سنڌ جي پيداوار يا سنڌ جي پنهنجي برآمد قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics, ''External Trade Statistics'', 2026.</ref> === درآمد ۽ برآمد === سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن تان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، خوراڪي تيل، ڪيميائي شيون، مشينري، لوهه ۽ اسٽيل، ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين خام مالن جي وڏي مقدار درآمد ٿئي ٿي. برآمدي مال ۾ ڪپڙي ۽ تيار ٿيل لباس، چانور، سيمينٽ ۽ ڪلنڪر، چمڙو، سامونڊي خوراڪ، زرعي شيون، راندين ۽ انجنيئرنگ سان لاڳاپيل مصنوعات شامل ٿي سگهن ٿيون؛ انهن مان ڪيترين شين جي پيداوار سنڌ کان ٻاهر پڻ ٿيندي آهي. [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ڪراچي بندرگاهه مجموعي طور تقريباً '''53.951 ملين ٽن''' مال سنڀاليو، جنهن ۾ 41.675 ملين ٽن خشڪ مال ۽ 12.276 ملين ٽن مائع مال شامل هو. ساڳئي سال ڪنٽينر ٽرئفڪ تقريباً '''2.651 ملين ٽي اي يو''' رهي.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics: Overall Statistics and Cargo Throughput 2024–25''.</ref> [[پورٽ قاسم اٿارٽي]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ پورٽ قاسم جي مجموعي مال سنڀالڻ جي مقدار، ڪنٽينرن جي وزن سميت، تقريباً '''45.305 ملين ٽن''' هئي. ان مان غير ڪنٽينر درآمد ۽ برآمد 32.571 ملين ٽن، جڏهن ته ڪنٽينر ٿيل مال جو وزن لڳ ڀڳ 12.734 ملين ٽن هو. ان عرصي ۾ پورٽ قاسم جي ڪنٽينر ٽرمينل تان لڳ ڀڳ '''1.003 ملين ٽي اي يو''' ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years, 2024–25''.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#176B87; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ٻن وڏن بندرگاهن جي واپاري سرگرمي، 2024–25ع |- ! style="background:#1B6B93; color:white;" | بندرگاهه ! style="background:#2E8A99; color:white;" | مجموعي مال ! style="background:#4F709C; color:white;" | ڪنٽينر ٽرئفڪ ! style="background:#7A3E65; color:white;" | نمايان سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3;" | [[ڪراچي بندرگاهه]] | style="background:#EAF2F8;" | 53.951 ملين ٽن | style="background:#F4ECF7;" | 2.651 ملين ٽي اي يو | style="background:#FCEEF5; text-align:right;" | ڪنٽينر، خشڪ مال، پيٽروليم ۽ مائع بلڪ |- | style="background:#D5F5E3;" | [[پورٽ قاسم]] | style="background:#D6EAF8;" | 45.305 ملين ٽن | style="background:#E8DAEF;" | 1.003 ملين ٽي اي يو | style="background:#F5E6EE; text-align:right;" | ايل اين جي، پيٽروليم، ڪوئلو، اناج، چانور، سيمينٽ، ڪيميائي شيون ۽ ڪنٽينر |} <ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', 2024–25.</ref> <ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance'', 2024–25.</ref> === زرعي جنسن جو واپار === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي زرعي واپار ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، انب، ڪيلا، بصر، ٽماٽا، ڳاڙها مرچ، تيلدار فصل، ٻج ۽ مالداريءَ سان لاڳاپيل شيون شامل آهن. زرعي پيداوار جو هڪ حصو صوبي اندر استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته چانور، ڪپهه ۽ ڪپڙي جون شيون، کجور، ميوا، ڀاڄيون ۽ ڪجهه مصالحا ملڪي ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا. پورٽ قاسم جي سرڪاري انگن موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ان جي مختلف ٽرمينلن تان مجموعي طور گهٽ ۾ گهٽ '''1.774 ملين ٽن چانور''' برآمد ٿيا؛ ان ۾ ملٽي پرپز ٽرمينل تان 1.206 ملين ٽن ۽ فوجي اڪبر پورٽيا ٽرمينل تان 568 هزار ٽن شامل هئا. ساڳئي بندرگاهه تان ٻج، خوراڪي تيل ۽ ڀاڻ جي وڏي مقدار پڻ درآمد ڪئي وئي.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance: Import/Export Statistics 2024–25''.</ref> زرعي شين جي واپار ۾ فصل جي معيار، نمي، درجابندي، پيڪنگ، سرد زنجير، گودام، آمدرفت ۽ بين الاقوامي خوراڪي ۽ نباتاتي معيار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. صوبي ۾ باغباني ۽ تازين زرعي شين جي برآمد لاءِ سرد خانن، ڪنٽرول ٿيل ماحول وارن ذخيرن ۽ پروسيسنگ سهولتن جي واڌ تي پڻ ڌيان ڏنو ويو آهي. === زرعي مارڪيٽون === سنڌ ۾ زرعي پيداوار جي هول سيل خريد ۽ وڪري کي تاريخي طور '''زرعي پيداوار مارڪيٽن واري قانون''' ۽ ان هيٺ قائم مارڪيٽ ڪميٽين وسيلي منظم ڪيو ويندو رهيو آهي. قانون تحت حڪومت ڪنهن علائقي کي زرعي مارڪيٽ ايريا قرار ڏئي سگهي ٿي، ۽ مارڪيٽ ڪميٽيون واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ، نيلامي، وزن، ادائيگي ۽ مارڪيٽ جي انتظام سان لاڳاپيل ڪم انجام ڏين ٿيون.<ref>Government of Sindh, ''Agricultural Produce Markets Act, 1939/1940'', جيئن سنڌ ۾ لاڳو ۽ ترميم ٿيل.</ref> 2019ع واري ترميم ذريعي زرعي مارڪيٽن جي ڍانچي ۾ خانگي مارڪيٽن ۽ مارڪيٽ ڪمپنين لاءِ به قانوني گنجائش پيدا ڪئي وئي. ترميم ٿيل قانون ۾ ''جنرل مارڪيٽ''، ''نوٽيفائيڊ مارڪيٽ''، ''پرائيويٽ مارڪيٽ'' ۽ ''مارڪيٽ ڪمپني'' جهڙا تصور شامل ڪيا ويا.<ref>Provincial Assembly of Sindh, ''Agricultural Produce Markets (Amendment) Act, 2019'', شايع ٿيل 2020ع.</ref> سنڌ زراعت کاتي جي مارڪيٽنگ شعبي جا ڪم زرعي مارڪيٽن جو قيام، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جي نگراني ۽ مارڪيٽ ڪميٽين ذريعي واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ شامل آهن.<ref>Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh, ''Agriculture Marketing Functions''.</ref> === چيمبرز آف ڪامرس ۽ واپاري تنظيمون === سنڌ ۾ ڪاروباري برادريءَ جي نمائندگي لاءِ ڪيترائي چيمبر آف ڪامرس ۽ صنعت، واپاري انجمنون ۽ شعبي وار تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. اهي ادارا ڪاروباري پاليسي، ٽيڪس، برآمد، صنعت، انفراسٽرڪچر، توانائي ۽ سرڪاري ضابطن بابت حڪومت ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ رابطي جو ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] ملڪ جي وڏن واپاري چيمبرن مان هڪ آهي. اهو 1959ع ۾ ڪراچيءَ جي چار واپاري تنظيمن جي ضم ٿيڻ سان قائم ٿيو ۽ ڪراچي جي ڪاروباري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref>Karachi Chamber of Commerce and Industry, ''About KCCI''.</ref> [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپاري ۽ صنعتي شعبي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] مٿين سنڌ جي واپاري سرگرمين لاءِ اهم ادارو آهي؛ سکر چيمبر پنهنجي قيام جو سال 1962ع ڄاڻائي ٿو.<ref>Pakistan Scientific and Technological Information Centre, ''Chambers of Commerce & Industry of Pakistan''.</ref><ref>Sukkur Chamber of Commerce & Industry, ''About SCCI'', 2026.</ref> ان کان سواءِ لاڙڪاڻي، ميرپورخاص، خيرپور، دادو، شهيد بينظير آباد، گهوٽڪي ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ مقامي چيمبر يا واپاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] جو مرڪز پڻ ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي ڪري ٿو. ==== اهم واپاري ادارا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم واپاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#76448A; color:white;" | ادارو ! style="background:#2874A6; color:white;" | مرڪز ! style="background:#148F77; color:white;" | ڪردار |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | واپاري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3;" | حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپار ۽ صنعت جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | سکر | style="background:#E8F6F3;" | مٿين سنڌ جي واپاري ۽ صنعتي مفادن جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | پاڪستان ۾ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | برآمدات جي واڌاري، واپاري وفدن، نمائش ۽ بين الاقوامي مارڪيٽنگ |- | style="background:#EBDEF0;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپار جي منڊي |} === اسٽاڪ ايڪسچينج === [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|ساڄو|اڳوڻي [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۾ واپاري تقريب؛ موجوده [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ آهي.]] [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو رجسٽرڊ ۽ مرڪزي دفتر ڪراچي جي اسٽاڪ ايڪسچينج روڊ تي واقع آهي. موجوده ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي انضمام کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ حصص، بانڊن ۽ ٻين سيڪيورٽيز لاءِ پاڪستان جي مرڪزي منظم منڊي آهي.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''Corporate Information'', 2026.</ref> ايڪسچينج جو بنيادي ڪم سيڙپڪارن ۽ لسٽ ٿيل ڪمپنين لاءِ حصص ۽ ٻين منظور ٿيل مالي اوزارن جي خريد ۽ وڪري لاءِ منظم، شفاف ۽ ضابطي هيٺ مارڪيٽ فراهم ڪرڻ آهي. 30 جون 2025ع تائين پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج تي مختلف قسمن جا 17 مارڪيٽ انڊيڪس درج هئا.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''About Us'', 2025.</ref> === برآمدات جي واڌاري === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي برآمداتي واپار جي ادارياتي ڍانچي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو واپاري وفدن، بين الاقوامي نمائش، خريدارن ۽ وڪرو ڪندڙن جي ملاقاتن، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڪستاني شين جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿو. وفاقي واپاري پاليسيءَ ۾ ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان کي ملڪ جي بنيادي واپار واڌاري واري ادارن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد برآمد ڪندڙن کي نون مارڪيٽن تائين رسائي، نمائش ۽ برانڊنگ ۾ سهڪار ڏيڻ آهي.<ref>Ministry of Commerce, Government of Pakistan, ''Strategic Trade Policy Framework''.</ref> سنڌ جي اهم برآمداتي شعبن ۾ ڪپڙو ۽ لباس، چانور، چمڙي جون شيون، سامونڊي خوراڪ، سرجيڪل ۽ انجنيئرنگ شين جي ٽرانزٽ، زرعي پيداوار ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ شامل آهن، پر سرڪاري قومي واپار جا انگ عام طور صوبي جي اصل پيداوار موجب جدا نه ڪيا ويندا آهن. === واپاري ميلا ۽ نمائشون === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ قومي ۽ بين الاقوامي واپاري نمائش ۽ ميلن جو اهم مرڪز.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] سنڌ ۽ پاڪستان جو اهم واپاري نمائش مرڪز آهي، جتي ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، زرعي شين، دفاع، انجنيئرنگ، صحت، تعمير، گاڏين ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون ٿين ٿيون. ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان طرفان منعقد ٿيندڙ وڏين نمائش ۾ '''ايڪسپو پاڪستان'''، '''ٽيڪسٽائيل ايڪسپو''' ۽ '''فوڊ ايگ پاڪستان''' شامل آهن. 2025ع ۾ ٽئين بين الاقوامي فوڊ ۽ ايگريڪلچر نمائش '''فوڊ ايگ پاڪستان''' 25 کان 27 نومبر تائين ڪراچي ايڪسپو سينٽر ۾ منعقد ڪئي وئي.<ref>Trade Development Authority of Pakistan, ''FoodAg Pakistan 2025 – Exhibitors Brochure''.</ref> اهڙيون نمائشون مقامي ڪمپنين کي پرڏيهي خريدارن، درآمد ڪندڙن، ورهائيندڙن ۽ سيڙپڪارن سان ڪاروباري لاڳاپا قائم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون. === آبي بندرگاهون === {{Main|ڪراچي بندرگاهه|پورٽ قاسم}} [[فائل:Port Qasim.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[پورٽ قاسم]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي واپار جو ٻيو وڏو بندرگاهي مرڪز.]] سنڌ جي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ملڪ جي سامونڊي واپار، ماهيگيري ۽ بندرگاهي معيشت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ هلندڙ تجارتي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، واقع آهن. ڪراچي بندرگاهه تي ڪنٽينر، عام خشڪ مال، بلڪ ڪارگو ۽ پيٽروليم لاءِ الڳ سهولتون موجود آهن. 2024–25ع ۾ هتي 53.951 ملين ٽن مال ۽ 2.651 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics 2024–25''.</ref> پورٽ قاسم ڪراچي جي ڏکڻ اوڀر ۾ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ واقع آهي. بندرگاهه وٽ ڪنٽينر، ايل اين جي، تيل، ڪيميائي مواد، اناج ۽ ڀاڻ، ڪوئلو ۽ بلڪ ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل آهن. مالي سال 2024–25ع ۾ هتي 45.305 ملين ٽن مجموعي ڪارگو ۽ 1.003 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance 2024–25''.</ref> [[فائل:Bahra (ship, 2012), IMO 9595008, Port Qasim, Karachi, Pakistan 20170829 162927.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پورٽ قاسم]] وٽ واپاري جهاز؛ سامونڊي مال برداري سنڌ جي بين الاقوامي واپار جو بنيادي ذريعو آهي.]] === خشڪي وارا واپاري ۽ لاجسٽڪ مرڪز === سنڌ ۾ بندرگاهن کان ملڪ جي اندرين علائقن تائين مال پهچائڻ لاءِ روڊ، ريلوي، ڪنٽينر يارڊ، ڪسٽمز گودام ۽ اندروني ڪارگو ٽرمينل ڪم ڪن ٿا. ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم ٻنهي کي قومي شاهراهه ۽ پاڪستان ريلوي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ذريعي درآمدي ۽ برآمدي مال سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواهه ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچيءَ ۾ مختلف آف ڊاڪ ٽرمينل، ڪنٽينر يارڊ ۽ ڪسٽمز بانڊڊ سهولتون بندرگاهي مال جي ڪليئرنس ۽ اندروني منتقلي ۾ استعمال ٿين ٿيون. حيدرآباد ۽ سکر جهڙا مرڪزي شهر پڻ سنڌ جي اتر–ڏکڻ روڊ ۽ ريل واپاري محور تي اهم سامان ورهائڻ جا مرڪز آهن. ''خشڪي بندر'' جي اصطلاح کي هتي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڪنٽينر ٽرمينل يا ڪسٽمز اسٽيشن کي باضابطه طور سرڪاري ''ڊرائي پورٽ'' جو درجو حاصل ناهي. ان ڪري موجوده سرڪاري ڪسٽمز فهرست کان سواءِ ڪنهن مخصوص سنڌي شهر کي ڊرائي پورٽ قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === ڊجيٽل واپار ۽ مجازي اثاثا === ڪراچي پاڪستان جي بئنڪنگ، مالي ٽيڪنالاجي، آن لائين واپار ۽ ڊجيٽل ادائيگين جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. آن لائين پرچون، ڊجيٽل ادائيگيون، موبائل بئنڪنگ ۽ مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ سان سنڌ جي شهري واپاري نظام ۾ ڊجيٽل خدمتن جو ڪردار وڌيو آهي. مجازي اثاثن ۽ ڪرپٽو ڪرنسي بابت پاڪستان جو قانوني ڍانچو 2025–26ع ۾ وڏي تبديلي مان گذريو. '''مجازي اثاثن واري قانون 2026ع''' تحت [[پاڪستان ورچوئل ايسٽس ريگيوليٽري اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي مجازي اثاثن جون خدمتون فراهم ڪندڙ ادارا ۽ مجازي اثاثن جا جاري ڪندڙ ادارا لائسنس ڪرڻ، ضابطو آڻڻ ۽ نگراني ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Government of Pakistan, ''Virtual Assets Act, 2026''.</ref> قانون موجب مجازي اثاثن سان لاڳاپيل مخصوص ڪاروباري خدمتون لائسنس کان سواءِ هلائڻ جي اجازت ناهي، ۽ نئين ڪمپنيءَ کي اهڙي ڪاروبار لاءِ پهرين ريگيوليٽري اٿارٽي کان اعتراض نه هجڻ جو سرٽيفڪيٽ ۽ پوءِ لائسنس حاصل ڪرڻو پوي ٿو.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Virtual Assets Act, 2026'', sections 18–20.</ref> 2026ع ۾ مجازي اثاثن جي خدمتن بابت تفصيلي ضابطا پڻ عوامي صلاح مشوري لاءِ جاري ڪيا ويا. سنڌ يا ڪراچي ۾ ڪرپٽو اثاثن جي واپار جي مقدار بابت معتبر صوبائي سرڪاري انگ موجود نه هئڻ سبب هن شعبي جو صوبائي حصو قطعي انگن ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Draft Pakistan Virtual Asset Services Regulations, 2026''.</ref> == بئنڪاري ۽ مالياتي نظام == {{Main|پاڪستان ۾ بئنڪاري}} [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر، [[ڪراچي]]؛ پاڪستان جي مرڪزي بئنڪ ۽ بئنڪاري نظام جو بنيادي نگران ادارو.]] سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي بئنڪاري ۽ مالياتي نظام جو اهم مرڪز آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ملڪ جون ڪيتريون وڏيون تجارتي بئنڪون، مالياتي ادارا، انشورنس ڪمپنيون، اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنيون ۽ [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ شهر ۾ مرڪوز آهن. ان ڪري ڪراچي نه رڳو سنڌ پر پاڪستان جي بئنڪاري، سرمائي بازار، ڪارپوريٽ فنانس ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪزي شهر آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – March 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-march-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ بئنڪاري خدمتون سرڪاري ۽ خانگي تجارتي بئنڪن، اسلامي بئنڪن، مائڪرو فنانس بئنڪن، ترقياتي مالياتي ادارن، زرعي ۽ ننڍن ڪاروبارن جي قرض ڏيندڙ ادارن ۽ ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري خدمتن ذريعي فراهم ٿين ٿيون. بئنڪن ۽ مائڪرو فنانس بئنڪن جي لائسنسنگ، ضابطي ۽ نگرانيءَ جو بنيادي وفاقي اختيار [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] وٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – December 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-dec-2025 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] صوبي ۽ علائقي وار جمع پونجي، قرضن، زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا ۽ ٻين بئنڪاري انگن اکرن کي پڻ مرتب ڪري ٿو. اسٽيٽ بئنڪ جي جون 2026ع واري شمارياتي بليٽن ۾ بئنڪاري نظام سان گڏ پئسي ۽ قرض، سرمائي بازار، سرڪاري قرض ۽ ٻين مالياتي شعبن جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Statistical Bulletin – June 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistical-bulletin/412/statistical-bulletin-june-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي جو مالياتي مرڪز === ڪراچيءَ جي مالياتي اهميت جو هڪ بنيادي سبب ملڪ جي مرڪزي بئنڪ، اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ وڏن بئنڪاري ۽ ڪارپوريٽ ادارن جو هتي مرڪوز هجڻ آهي. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي ۽ رجسٽرڊ دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي، جتي لسٽ ٿيل ڪمپنين جي حصص ۽ ٻين منظور ٿيل سيڪيورٽيز جو واپار ٿئي ٿو. اهڙيءَ ريت شهر جو مالياتي نظام بئنڪنگ کان اڳتي سرمائي بازار، انشورنس، اثاثا انتظام، سيڙپڪاري، پرڏيهي ناڻي، ادائيگين ۽ ڪارپوريٽ مالي خدمتن تائين پکڙيل آهي. [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو ڪراچيءَ ۾ واقع مرڪزي واپاري علائقو؛ سرمائي بازار سنڌ جي مالياتي شعبي جو اهم حصو آهي.]] === سنڌ بئنڪ === {{Main|سنڌ بئنڪ}} '''[[سنڌ بئنڪ]]''' سنڌ حڪومت جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي. بئنڪ 29 آڪٽوبر 2010ع تي '''10 ارب رپين''' جي شروعاتي سرمائي سان قائم ڪئي وئي، جيڪو مڪمل طور [[سنڌ حڪومت]] طرفان فراهم ڪيو ويو، ۽ اپريل 2011ع ۾ مڪمل بئنڪاري ڪاروبار شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ جو نيٽ ورڪ صرف سنڌ تائين محدود ناهي. 2026ع ۾ بئنڪ جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان جون '''330 آن لائين شاخون''' پاڪستان جي 169 شهرن ۽ ڳوٺن ۾ قائم هيون، جن مان '''58 اسلامي بئنڪاري لاءِ مخصوص''' هيون. انتظامي طور 97 شاخون سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقي، 109 ڪراچي ۽ بلوچستان واري ڏاکڻي علائقي ۽ 124 پنجاب، اسلام آباد، خيبر پختونخواهه ۽ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير تي مشتمل اترئين علائقي ۾ ورهايل هيون.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي پڄاڻيءَ تي سنڌ بئنڪ جا مجموعي قرض ۽ اڳواٽ رقمون '''170.502 ارب رپيا'''، خالص قرض '''147.521 ارب رپيا''' ۽ گراهڪن جون جمع پونجي ۽ ٻيا اڪائونٽ '''342.091 ارب رپيا''' هئا. ساڳئي وقت بئنڪ جي مجموعي ايڪوٽي 33.548 ارب رپيا، ٽيڪس کان اڳ منافعو 6.367 ارب رپيا ۽ ٽيڪس کان پوءِ منافعو 3.355 ارب رپيا رهيو. بئنڪ جو سرمائي ڪفايت تناسب 25.04 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ عام تجارتي بئنڪاري سان گڏ زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا، صارف قرض، اسلامي بئنڪاري، جمع اڪائونٽ ۽ ٻين بئنڪاري خدمتن ۾ ڪم ڪري ٿي. بئنڪ جون سالياني ۽ عبوري مالي رپورٽون، سرمائي ڪفايت ۽ ليڪوڊٽي بابت ريگيوليٽري ظاهرناما پڻ باقاعدي شايع ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Financials |url=https://www.sindhbank.com.pk/financials/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ === '''[[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]]''' سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت مائڪرو فنانس بئنڪ آهي. اها 27 مارچ 2015ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 3 مئي 2016ع تي ڪراچيءَ مان مائڪرو فنانس ڪاروبار شروع ڪيائين. ان جي شروعاتي ادا ڪيل سرمائي 750 ملين رپيا هئي، جيڪا بعد ۾ وڌائي '''هڪ ارب رپيا''' ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي باقاعده لائسنس يافته مائڪرو فنانس بئنڪ طور درج ڪري ٿو. بئنڪ کي هاڻي ملڪ گير سطح تي مائڪرو فنانس خدمتون هلائڻ جي اجازت پڻ حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Microfinance Banks |url=https://www.sbp.org.pk/sbp-regulated-institutions/microfinance-banks |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ جو بنيادي مقصد گهٽ آمدني وارن گهراڻن، ننڍن ڪاروبارن ۽ خاص طور عورتن تائين رسمي مالي خدمتن جي رسائي وڌائڻ آهي. ان جي قرضن ۾ عورتن لاءِ '''سجاڳ عورت قرض'''، مالداري قرض، ماهيگيري قرض، زرعي قرض، ڪاروباري قرض، سون تي قرض ۽ رهائشي ۽ عام مقصدن جا قرض شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Microfinance Bank Limited |url=https://sindhmfb.com/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيٽ بئنڪ جي 2025ع واري مالياتي استحڪام جائزي ۾ سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي ملڪ جي فعال مائڪرو فنانس بئنڪن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Financial Stability Review 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/FSR/2025/Complete%20FSR%202025.pdf |publisher=State Bank of Pakistan |year=2026 |at=Annexure VIII |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوآپريٽو بئنڪاري === سنڌ ۾ ڪوآپريٽو قرضن جي تاريخ خاص طور زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽين سان لاڳاپيل رهي آهي. '''سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ لميٽيڊ''' صوبي جي ڪوآپريٽو قرض واري نظام جو مٿيون ادارو هو. [[فيڊرل بئنڪ فار ڪوآپريٽوز]] جي قيام کان پوءِ سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي 1977ع واري وفاقي ڪوآپريٽو بئنڪ قانون تحت صوبائي اپيڪس بئنڪ جي حيثيت حاصل ٿي. وفاقي بئنڪ سنڌ حڪومت جي مڪمل ضمانت تي ان وسيلي موسمي زرعي ۽ ٽريڪٽر قرض فراهم ڪندي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240804155535/https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |url-status=dead}}</ref> قرضن جي واپسيءَ ۾ مسئلن کان پوءِ وفاقي بئنڪ 1989ع کان سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي نوان قرض ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا. سنڌ حڪومت موجب بئنڪ جي بحالي يا ٻيهر فعال ڪرڻ بابت معاملو بعد ۾ صوبائي حڪومت آڏو آندو ويو ۽ '''20 جنوري 2004ع''' تي سنڌ ڪابينا اصولي طور بئنڪ کي تحليل ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي مائڪرو ڪريڊٽ بئنڪ قائم ڪرڻ جي تجويز منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240804155535/https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |url-status=dead}}</ref> ان ڪري سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي موجوده فعال تجارتي بئنڪ طور درج ڪرڻ بدران سنڌ جي '''تاريخي ڪوآپريٽو مالياتي نظام''' هيٺ بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. موجوده مائڪرو فنانس نظام ۾ [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] الڳ، اسٽيٽ بئنڪ کان لائسنس يافته ادارو آهي. === سرڪاري فنڊن جو انتظام === سنڌ حڪومت پنهنجي مخصوص فنڊن ۽ ڊگهي مدي وارن مالي اثاثن جي انتظام لاءِ پڻ الڳ ادارتي ڍانچو قائم ڪيو آهي. '''سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس''' 2013ع جي سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو، جنهن جو قانوني مقصد سنڌ حڪومت ۽ ان جي ادارن جي فنڊن جي سيڙپڪاريءَ جو مؤثر انتظام ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Fund Management House Act, 2013 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=SpecializedUnits%5CFMH%5CSindh+Fund+Management+House+Act%2C+2013.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |date=29 October 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي فنڊ انتظامي ڍانچي ۾ '''سنڌ صوبائي پينشن فنڊ''' ۽ '''سنڌ جنرل پروويڊنٽ انويسٽمينٽ فنڊ''' جهڙا وڏا فنڊ شامل آهن. انهن فنڊن جو مقصد مستقبل جي سرڪاري ذميوارين لاءِ سرمايو گڏ ڪرڻ ۽ ان کي مقرر سيڙپڪاري پاليسيءَ تحت منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Funds Managed by the Sindh Fund Management House |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-21-22%2FVOLUME+-+I.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري === سنڌ ۾ روايتي بئنڪ شاخن سان گڏ موبائل ۽ انٽرنيٽ بئنڪاري، اي ٽي ايم، پوائنٽ آف سيل، فوري ادائيگي ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاريءَ جو استعمال پڻ وڌيو آهي. اهي خدمتون خاص طور اهڙن علائقن ۾ مالي شموليت لاءِ اهم آهن، جتي روايتي بئنڪ شاخن تائين رسائي محدود آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] برانچ کان سواءِ بئنڪاري بابت ٽه ماهي انگ جاري ڪري ٿو. 2026ع ۾ پڻ انهن خدمتن بابت باقاعده ٽه ماهي رپورٽون جاري ٿي رهيون هيون، جيڪي ايجنٽن، اڪائونٽن ۽ ڊجيٽل ٽرانزيڪشنن جي قومي واڌ کي ماپين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Quarterly Branchless Banking Newsletters |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/quarterly-branchless-banking-newsletters |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا مالياتي ادارا === سنڌ ۾ موجود هر بئنڪ کي “سنڌ جو مالياتي ادارو” چوڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيتريون بئنڪون وفاقي قانون تحت قائم قومي ادارا آهن، جن جو سنڌ ۾ رڳو هيڊ آفيس يا شاخون آهن. هيٺ ڏنل فهرست ۾ سنڌ حڪومت سان سڌي ادارياتي وابستگي رکندڙ ادارن ۽ سنڌ ۾ واقع اهم قومي مالياتي ادارن جي نوعيت الڳ ڏيکاري وئي آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم بئنڪاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#2F75B5; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | ملڪيت / دائرو ! style="background:#7030A0; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سنڌ بئنڪ]] | style="background:#EAF2F8;" | تجارتي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | سنڌ حڪومت | style="background:#F3E5F5;" | تجارتي، زرعي، صارف ۽ اسلامي بئنڪاري |- | style="background:#BDD7EE;" | [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] | style="background:#D6EAF8;" | مائڪرو فنانس بئنڪ | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت | style="background:#EADCF0;" | گهٽ آمدني وارن گهراڻن، عورتن ۽ ننڍن ڪاروبارن جي مالي شموليت |- | style="background:#D9EAF7;" | سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#EAF2F8;" | تاريخي ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي ڪوآپريٽو نظام | style="background:#F3E5F5;" | زرعي ڪوآپريٽو قرض؛ بعد ۾ تحليل جي عمل هيٺ |- | style="background:#BDD7EE;" | سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس | style="background:#D6EAF8;" | سرڪاري فنڊ انتظام | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ حڪومت | style="background:#EADCF0;" | سرڪاري فنڊن ۽ سيڙپڪاريءَ جو انتظام |- | style="background:#D9EAF7;" | [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | مرڪزي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي / قومي | style="background:#F3E5F5;" | مالياتي پاليسي، ڪرنسي، بئنڪاري ضابطو ۽ مالياتي استحڪام |- | style="background:#BDD7EE;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | سرمائي بازار | style="background:#C6E0B4;" | قومي | style="background:#EADCF0;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپاري منڊي |} == خدمتن وارا شعبا == [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي]] پاڪستان جو اهم مالياتي، واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي؛ شهر ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سميت ڪيترن قومي مالياتي ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن.]] سنڌ جي معيشت ۾ [[خدمتن وارو شعبو]] واپار، بئنڪاري ۽ ماليات، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، تعليم، صحت، معلوماتي ٽيڪنالاجي، مواصلات، قانوني ۽ ٻين پيشاور خدمتن، ريئل اسٽيٽ، سياحت، مهمان نوازي ۽ سرڪاري انتظام تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو خدمتي مرڪز آهي، جتي ملڪ جا ڪيترائي اهم بئنڪاري، مالياتي، واپاري، بندرگاهي، هوابازي، صحت، تعليمي، قانوني، انجنيئرنگ ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ادارا مرڪوز آهن. [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[شهيد بينظيرآباد]]، [[ميرپورخاص]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تعليم، صحت، واپار، ٽرانسپورٽ، سرڪاري انتظام ۽ پيشاور خدمتون مقامي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذريعا آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي قومي حسابن ۾ خدمتن واري شعبي کي هول سيل ۽ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، رهائش ۽ خوراڪ جون خدمتون، معلومات ۽ مواصلات، ماليات ۽ انشورنس، ريئل اسٽيٽ، سرڪاري انتظام ۽ سماجي تحفظ، تعليم، انساني صحت ۽ سماجي ڪم ۽ ٻين خانگي خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مالي سال 2022–23ع ۾ قومي سطح تي خدمتن واري شعبي جو مجموعي قومي پيداوار ۾ حصو 58.41 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=National Census Report 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/National-Census-Report-2023.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Section 1.7.3, Services Sector |access-date=24 August 2026}}</ref> === صحت جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[فائل:Mariamman temple in JPMC karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڪراچي]] جي احاطي ۾ مريمّن مندر؛ اسپتال سنڌ جي وڏن تدريسي ۽ ٽئين درجي جي صحت مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[فائل:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] سان لاڳاپيل اسپتال، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خصوصي صحت ادارن مان هڪ.]] سنڌ ۾ صحت جون خدمتون سرڪاري، خانگي ۽ غير منافع بخش ادارن جي وسيع نظام ذريعي فراهم ٿين ٿيون. سرڪاري نظام ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون، ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز، ڳوٺاڻا صحت مرڪز، تعلقي ۽ ضلعي اسپتالون، تدريسي اسپتالون ۽ مخصوص بيمارين جا ادارا شامل آهن. [[سنڌ صحت کاتو]] صوبي ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ٽئين درجي جي صحت خدمتن سان گڏ ويڪسينيشن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ليڊي هيلٿ ورڪر پروگرام، هيپاٽائيٽس، ٽي بي ۽ ٻين عوامي صحت پروگرامن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ صحت کاتي جي ادارياتي ڄاڻ موجب صوبي جي سرڪاري صحت نظام ۾ هزارين ڊاڪٽر، نرسون، پيراميڊيڪل عملي ۽ ليڊي هيلٿ ورڪر ڪم ڪن ٿا. کاتي جي ڄاڻ ۾ 8 تدريسي اسپتالون، 20 مخصوص طبي ادارا، 16 ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون، 27 وڏيون اسپتالون، 50 تعلقي اسپتالون، 147 ڳوٺاڻا صحت مرڪز، 772 بنيادي صحت يونٽ، 1,499 ڊسپينسريون، 107 ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز ۽ 29 ميٽرنٽي هوم درج آهن.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل اسپتالون، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[قومي ادارو براءِ دل جون بيماريون]]، [[قومي ادارو براءِ ٻارن جون بيماريون]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال]] ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي ادارن ذريعي مخصوص ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون فراهم ٿين ٿيون. سنڌ صحت کاتو ضلعي وار صحت سهولتن جي حيثيت، بسترن، انتظام ۽ ڪم جي وقت بابت پڻ انگ شايع ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=District Wise Health Facilities |url=https://health.sindh.gov.pk/district-wise-health-facilities |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت جو شعبو ڊاڪٽرن ۽ نرسن کان سواءِ ڏندن جي ماهرن، فارماسسٽن، فزيوٿراپسٽن، ميڊيڪل ٽيڪنالاجسٽن، ليبارٽري عملي، پيراميڊيڪس، دائين، ليڊي هيلٿ ورڪرن ۽ صحت جي انتظامي عملي لاءِ پڻ روزگار جو اهم ذريعو آهي. === قانوني خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ عدليه}} [[فائل:The Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]، ڪراچي؛ عدالت جي تاريخي عمارت جو منظر.]] سنڌ ۾ قانوني خدمتن جو نظام عدالتن، وڪيلن، قانوني صلاحڪارن، سرڪاري قانون آفيسرن، پراسيڪيوشن، ڪارپوريٽ قانوني شعبن ۽ متبادل تڪراري حل جي خدمتن تي مشتمل آهي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] صوبي جي اعليٰ عدالت آهي، جڏهن ته ان جي ماتحت ضلعي ۽ سيشن عدالتون، سول عدالتون، جوڊيشل مئجسٽريٽن جون عدالتون ۽ مختلف خصوصي عدالتون ۽ ٽربيونل ڪم ڪن ٿا. ان کان علاوه ڪراچي ۾ سپريم ڪورٽ ۽ وفاقي شريعت عدالت جون رجسٽريون پڻ ڪم ڪن ٿيون. صوبي ۾ وفاقي ليبر واري قانون تحت [[اين آي آر سي]] جون بينچون پڻ ڪم ڪن ٿيون. وڪالت جي پيشي جي صوبائي ريگيوليٽري ڍانچي ۾ [[سنڌ بار ڪائونسل]] بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها قانون موجب وڪيلن جي داخلا، پيشاور ضابطن ۽ بار سان لاڳاپيل انتظامي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ [[ڪراچي بار ايسوسيئيشن]]، سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن ۽ مختلف ضلعن جون بار ايسوسيئيشنون پڻ قانوني پيشي جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Verified List of Advocates – Karachi Bar Association 2026 |url=https://app.sindhbarcouncil.org/KBA_Election_2026/Additional_List_Karachi_Bar_Association.pdf |publisher=Sindh Bar Council |date=6 May 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي وڏي ڪارپوريٽ معيشت سبب صوبي جي قانوني شعبي ۾ روايتي سول ۽ فوجداري وڪالت سان گڏ ڪمپني قانون، بئنڪاري، ٽيڪسيشن، سامونڊي واپار، دانشورانه ملڪيت، مزدور قانون، تجارتي معاهدن ۽ ثالثي جون خدمتون پڻ اهم آهن. === تعليم ۽ تدريس جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} سنڌ ۾ تعليم جو شعبو سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، فني ۽ ووڪيشنل ادارن، مدرسن ۽ ٻين تربيتي ادارن تي مشتمل آهي. تدريس سان گڏ هن شعبي ۾ تحقيق، تعليمي انتظام، نصاب سازي، امتحاني خدمتون، لائبريري ۽ تعليمي ٽيڪنالاجي پڻ شامل آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] ۽ صوبي جون طبي، انجنيئرنگ ۽ خانگي يونيورسٽيون اهم تعليمي ۽ تحقيقي مرڪز آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] جي موجوده فهرست ۾ سنڌ جون سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون ۽ انهن جا منظور ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref>{{cite web |title=HEC Recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506225913/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |url-status=dead}}</ref> اعليٰ تعليمي ادارا تدريس کان علاوه سائنسي تحقيق، ڪاروباري جدت ۽ صنعت سان علمي رابطي جون خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي منظور ٿيل تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسن واري فهرست ۾ سنڌ جون ڪيتريون يونيورسٽيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Established Offices of Research, Innovation and Commercialization |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803000128/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |url-status=dead}}</ref> === انجنيئرنگ، فني ۽ ووڪيشنل خدمتون === [[فائل:NED University White House.png|thumb|300px|کاٻو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي مرڪزي انتظامي عمارت، [[ڪراچي]].]] سنڌ ۾ انجنيئرنگ ۽ فني خدمتون تعمير، بجلي، توانائي، صنعت، آبپاشي، مواصلات، پيٽروليم، کان کني، بندرگاهن، انفراسٽرڪچر، ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر سميت ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن. ڪراچي ۽ ڄامشوري ۾ قائم وڏن انجنيئرنگ ادارن سان گڏ صوبي جي ٻين شهرن ۾ پڻ انجنيئرنگ يونيورسٽيون، پولي ٽيڪنڪ ۽ فني تربيت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي|سنڌ فني تعليم ۽ ووڪيشنل تربيت اٿارٽي]] صوبي جي سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارن جي انتظام ۽ تربيت جو اهم ادارو آهي. ان جي ادارن ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس، سافٽويئر، ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ، پاور، مائننگ، ميڪاٽرونڪس، تعمير، زرعي مشينري ۽ ٻين فني شعبن ۾ ڊپلوما ۽ مهارتي تربيت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Employment Through Skill – Technical and Vocational Training Programmes |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/AdmissionNoticeforAS2022_23.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع واري تعليمي سيشن ۾ اٿارٽيءَ چين جي فني ادارن سان گڏ ڪوئلي جي کاڻ، سول ۽ تعميراتي انجنيئرنگ، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، بجلي، زميني سروي، پاڻي جي تحفظ ۽ هائيڊرو پاور جهڙن شعبن ۾ گڏيل فني تعليم جا پروگرام پڻ پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme 2025–26 |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مواصلات === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي معلوماتي ٽيڪنالاجي، سافٽويئر، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل خدمتن جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر تياري، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشنون، ڪلائوڊ خدمتون، سائبر سيڪيورٽي، ڊيٽا پروسيسنگ، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ڪال سينٽر، اي ڪامرس ۽ مالي ٽيڪنالاجي شامل آهن. ڪراچيءَ ۾ يونيورسٽين، ٽيڪنالاجي ڪمپنين، بئنڪن، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن ۽ نون ڪاروباري ادارن جي وڏي موجودگيءَ سبب ڊجيٽل خدمتن لاءِ نسبتاً وسيع ماحول پيدا ٿيو آهي. حيدرآباد، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ معلوماتي ٽيڪنالاجي تعليم، فري لانسنگ ۽ ڊجيٽل خدمتن جي سرگرمي موجود آهي. === ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري === {{Main|سنڌ ۾ ٽرانسپورٽ}} سنڌ جي خدمتن واري معيشت ۾ ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداريءَ کي خاص اهميت حاصل آهي. صوبي جو ٽرانسپورٽ نظام روڊ، ريلوي، شهري بس سروس، هوابازي، سامونڊي بندرگاهن، مال برداري، گودامن ۽ لاجسٽڪس تي مشتمل آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] ملڪ جي سامونڊي واپار کي سنڌ جي روڊ ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن ۽ هوائي مال برداريءَ جو اهم مرڪز آهي. [[فائل:Greenline Metro Station Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي گرين لائين بس ريپڊ ٽرانزٽ|گرين لائين]] جي اسٽيشن، [[ڪراچي]]؛ شهر جي بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام جو حصو.]] ڪراچيءَ جي وڏي آبادي سبب شهري ٽرانسپورٽ صوبي جي خدمتي ڍانچي جو اهم حصو آهي. شهر ۾ روايتي بسون، مني بسون، ٽيڪسيون ۽ رڪشا سان گڏ بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام ۽ جديد بس خدمتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ منصوبن جو مقصد شهري پبلڪ ٽرانسپورٽ، بس ڪوريڊورن ۽ گڏيل ٽرانسپورٽ نظام کي وڌائڻ آهي. صوبي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ مسافرن سان گڏ زرعي پيداوار، صنعتي سامان ۽ واپاري شين کي مارڪيٽن، ريلوي اسٽيشنن، شهرن ۽ بندرگاهن تائين پهچائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. === پوليس ۽ امن امان جون خدمتون === {{Main|سنڌ پوليس}} [[فائل:Karachi local police Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ۾ مقامي پوليس جا اهلڪار؛ [[سنڌ پوليس]] صوبي ۾ عوامي تحفظ ۽ امن امان جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿي.]] '''[[سنڌ پوليس]]''' صوبي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، عوامي امن امان، ٽريفڪ انتظام، اهم هنڌن جي حفاظت ۽ هنگامي حالتن ۾ پوليس ڪارروائيءَ جو بنيادي صوبائي ادارو آهي. پوليس جو انتظام انسپيڪٽر جنرل آف پوليس جي سربراهيءَ هيٺ هلندو آهي ۽ صوبي جي مختلف پوليس رينجن، ضلعن، سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ذريعي ڪم ڪري ٿو. عام ضلعي پوليس کان علاوه سنڌ پوليس ۾ ڏوهن جي جاچ، ٽريفڪ، اسپيشل برانچ، ڪائونٽر ٽيررازم، ريپڊ رسپانس ۽ ٻين مخصوص ڪمن لاءِ الڳ يونٽ موجود آهن. ڪراچي جي آبادي، صنعتي مرڪزن، بندرگاهن، مالياتي ادارن ۽ وڏي شهري ڍانچي سبب هتي پوليسنگ جون ضرورتون صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن کان مختلف آهن. پوليس کان علاوه جيلن، پراسيڪيوشن، عدليه، سول ڊفينس ۽ ٻين ادارن جون خدمتون پڻ سنڌ جي انصاف ۽ عوامي تحفظ واري نظام جو حصو آهن. === سرڪاري انتظام ۽ عوامي خدمتون === صوبائي ۽ مڪاني حڪومتون سنڌ ۾ تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، روينيو، زمينن جي انتظام، بلدياتي خدمتن، منصوبابندي، ماحوليات، ٽرانسپورٽ، سماجي ڀلائي ۽ ٻين عوامي خدمتن لاءِ وڏي انتظامي افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪن ٿيون. صوبائي سيڪريٽريٽ سان گڏ ڪمشنري، ڊپٽي ڪمشنري، تعلقي ۽ مڪاني حڪومتن جا ادارا انتظامي خدمتن جو علائقائي نيٽ ورڪ ٺاهين ٿا. وڏن شهرن ۾ پاڻي ۽ نيڪال، صفائي، سالڊ ويسٽ مئنيجمينٽ، فائر بريگيڊ، پارڪن، شهري رٿابندي ۽ بلدياتي انفراسٽرڪچر جون خدمتون پڻ شهري خدمتن واري معيشت جو اهم حصو آهن. === هنگامي ۽ بچاءَ جون خدمتون === سنڌ ۾ طبي هنگامي حالتن، روڊ حادثن، باهه، ٻوڏن، عمارتن جي حادثن ۽ ٻين آفتن لاءِ ايمبولينس، فائر ۽ ريسڪيو خدمتون موجود آهن. وڏن شهرن ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ ڪيترائي غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿا. آفتن جي انتظام ۾ صوبائي ۽ ضلعي انتظاميا، صحت کاتو، پوليس ۽ ٻين لاڳاپيل ادارن جو گڏيل ڪردار آهي. === واپار، ماليات ۽ ڪاروباري خدمتون === {{See also|سنڌ ۾ واپار}} هول سيل ۽ پرچون واپار سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي خدمتن واري معيشت جو وسيع حصو آهي. ڪراچيءَ جون وڏيون واپاري منڊيون، درآمد ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪمپنيون، بندرگاهي ايجنٽ، مال بردار ڪمپنيون ۽ گودام قومي ۽ بين الاقوامي واپار سان ڳنڍيل آهن، جڏهن ته صوبي جي زرعي شهرن جون اناج، ڪپهه، چانور، ميون، ڀاڄين ۽ مال مويشي جون منڊيون ڳوٺاڻي پيداوار کي شهري مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿيون. بئنڪاري، انشورنس، حسابداري، آڊٽ، ٽيڪسيشن، صلاحڪاري، اشتهارسازي ۽ ريئل اسٽيٽ پڻ پيشاور ۽ ڪاروباري خدمتن جا اهم شعبا آهن. [[ڪراچي]] ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترن وڏن بئنڪن، انشورنس ۽ ڪارپوريٽ ادارن جي موجودگي سنڌ جي مالياتي خدمتن کي قومي اهميت ڏئي ٿي. === سياحت ۽ مهمان نوازي === {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} سنڌ جي سياحتي خدمتن ۾ هوٽلون، مهمان خانا، ريسٽورنٽ، ٽريول ايجنسيون، ٽور آپريٽر، ٽرانسپورٽ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. [[موهن جو دڙو]]، [[مڪلي]]، [[ٺٽو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[ڪارونجهر]]، [[ڀنڀور]] ۽ ڪراچيءَ جا ساحلي ۽ تاريخي ماڳ سنڌ جي سياحتي معيشت جا اهم وسيلا آهن. مذهبي ۽ ثقافتي سياحت پڻ اهم آهي؛ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ ٻين درگاهن ۽ ميلن ڏانهن وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا، جنهن سان مقامي ٽرانسپورٽ، رهائش، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍي واپار جون خدمتون ڳنڍيل آهن. === ذاتي، سماجي ۽ ٻين خدمتن جا شعبا === خدمتن واري معيشت جو هڪ وڏو حصو ننڍن ۽ غير رسمي ڪاروبارن تي مشتمل آهي. ان ۾ گاڏين جي مرمت، اليڪٽريشن، پلمبنگ، درزڪو ڪم، حجامت ۽ خوبصورتي جون خدمتون، گهريلو ڪم، ڪيٽرنگ، فوٽوگرافي، پرنٽنگ، مرمت ۽ سار سنڀال، سيڪيورٽي خدمتون ۽ ٻين ذاتي ۽ گهريلو خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن. غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ سنڌ جي سماجي خدمتن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اهي صحت، تعليم، غربت گهٽائڻ، هنگامي امداد، معذور ماڻهن جي مدد، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، صاف پاڻي ۽ ٻين سماجي شعبن ۾ سرڪاري خدمتن سان گڏ ڪم ڪن ٿا. == محنت ۽ روزگار == {{Main|سنڌ ۾ محنت ۽ روزگار}} سنڌ جي پورهيت منڊي صوبي جي شهري، صنعتي، زرعي ۽ خدمتي معيشت جي گڏيل بناوت سان لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جي وڏي صنعتي، واپاري، مالي ۽ خدمتي مرڪز طور سنڌ جي غير زرعي روزگار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جڏهن ته صوبي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت، مالداري، ماهيگيري، تعمير، ننڍي واپار ۽ غير رسمي ڪم روزگار جا اهم ذريعا آهن. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي '''ليبر فورس سروي 2024–25ع''' موجب 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ سنڌ جي مجموعي [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] '''51.9 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرڪت '''82.8 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''18.5 سيڪڙو''' هئي. 2020–21ع ۾ سنڌ جي مجموعي شرح 51.8 سيڪڙو، مردن جي 83.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 17.8 سيڪڙو هئي؛ ان ڪري عورتن جي شرڪت ۾ معمولي واڌ آئي، جڏهن ته صنفي فرق اڃا به وڏو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 3.2 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب 2024–25ع ۾ '''49.2 سيڪڙو''' هو؛ مردن ۾ اهو 79.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 16.8 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ليبر فورس ۽ روزگار جا اهم انگ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا چونڊ اهم انگ، 2024–25ع |- style="background:#2E75B6; color:white;" ! اشاري ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مختصر وضاحت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ليبر فورس شرڪت جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 51.9% | style="background:#E2F0D9;" | 82.8% | style="background:#FCE4EC;" | 18.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آبادي |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | روزگار-آبادي تناسب | style="background:#EBF1DE;" | 49.2% | style="background:#EBF1DE;" | 79.0% | style="background:#F8D7E4;" | 16.8% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | ڪم ڪندڙ آباديءَ جو تناسب |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | بيروزگاري جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 5.3% | style="background:#E2F0D9;" | 4.6% | style="background:#FCE4EC;" | 9.0% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | عورتن ۾ شرح مردن کان لڳ ڀڳ ٻيڻي |} <ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بيروزگاري ۽ نوجوان === سنڌ ۾ بيروزگاري 2020–21ع جي 3.8 سيڪڙو مان وڌي 2024–25ع ۾ '''5.3 سيڪڙو''' ٿي. ساڳئي عرصي ۾ مردن جي بيروزگاري 3.3 سيڪڙو مان 4.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 6.6 سيڪڙو مان '''9.0 سيڪڙو''' ٿي وئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ باوجود عورتن لاءِ روزگار تائين رسائي وڌيڪ محدود رهي آهي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> نوجوانن ۾ تعليم، روزگار ۽ تربيت کان ٻاهر رهڻ پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. 15 کان 24 ورهين جي نوجوانن مان سنڌ ۾ '''32.0 سيڪڙو''' 2024–25ع ۾ نه روزگار ۾، نه تعليم ۾ ۽ نه تربيت ۾ هئا، جڏهن ته 2020–21ع ۾ اها شرح 36.2 سيڪڙو هئي. عورت نوجوانن ۾ هي مسئلو وڌيڪ شديد آهي.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Section 8.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورتن جي پورهيت شرڪت ۽ صنفي فرق === سنڌ ۾ عورتن جي مزدور مارڪيٽ ۾ شرڪت مردن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي. 2024–25ع ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري عورتن جي ليبر فورس شرڪت 18.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته مردن جي 82.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عورتن جي روزگار جي نوعيت شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن ۾ مختلف آهي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو زراعت، ڪپهه چونڊڻ، مالداري، گهريلو پيداوار ۽ خانداني ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته شهري عورتون تعليم، صحت، ڪپڙي ۽ گارمينٽ، گهريلو ڪم، سرڪاري خدمتن، بئنڪاري ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون. ليبر فورس سروي موجب عورتن جو غير رسمي روزگار ۾ حصو پڻ تمام وڏو آهي. 2024–25ع ۾ سنڌ جي عورتن جي غير رسمي روزگار جو تناسب لڳ ڀڳ '''84.1 سيڪڙو''' هو، جيڪو مردن جي 73.2 سيڪڙو کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روزگار جي شعبي وار ورڇ === 2024–25ع ۾ سنڌ ۾ روزگار جو سڀ کان وڏو حصو زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ سان لاڳاپيل هو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن روزگار يافته ماڻهن مان '''31.9 سيڪڙو''' زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ ۾، '''17.4 سيڪڙو''' هول سيل ۽ پرچون واپار ۾، '''15.5 سيڪڙو''' پيداواري صنعت ۾ ۽ '''8.3 سيڪڙو''' تعميراتي شعبي ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh: Percentage Distribution of Employed Persons by Major Industry Divisions, Sex and Area 2024-25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#4F81BD; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ روزگار جي اهم شعبي وار ورڇ، 2024–25ع |- style="background:#5B9BD5; color:white;" ! شعبو ! روزگار جو حصو ! معاشي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيري | style="background:#E2F0D9;" | 31.9% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي معيشت جو سڀ کان وڏو روزگار ڏيندڙ شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | هول سيل ۽ پرچون واپار | style="background:#EBF1DE;" | 17.4% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | شهري ۽ غير رسمي روزگار جو اهم مرڪز |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | پيداواري صنعت | style="background:#E2F0D9;" | 15.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، ڪيميائي، انجنيئرنگ وغيره |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | تعمير | style="background:#EBF1DE;" | 8.3% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | وڏي پيماني تي غير رسمي ۽ مردن جو روزگار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ٽرانسپورٽ ۽ اسٽوريج | style="background:#E2F0D9;" | 5.8% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | بندرگاهن، روڊ ۽ شهري نقل و حمل سان لاڳاپيل |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | سرڪاري انتظام ۽ دفاع | style="background:#EBF1DE;" | 3.9% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | سرڪاري ملازمت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#E2F0D9;" | 3.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سرڪاري ۽ خانگي تدريسي شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | صحت ۽ سماجي خدمتون | style="background:#EBF1DE;" | 2.2% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | اسپتالون، ڪلينڪ ۽ سماجي خدمتون |} <ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === رسمي ۽ غير رسمي روزگار === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ ۾ غير رسمي روزگار غالب آهي. 2024–25ع ۾ نئين بين الاقوامي شمارياتي تعريف هيٺ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ '''17.5 ملين''' روزگار يافته ماڻهو هئا، جن مان تقريباً '''4.0 ملين، يعني 23 سيڪڙو''' رسمي روزگار ۾ ۽ '''13.5 ملين، يعني 77 سيڪڙو''' غير رسمي روزگار ۾ هئا.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 4.17 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي روزگار ۾ ننڍو واپار، تعميراتي ڪم، گهريلو ڪم، ٽرانسپورٽ، ننڍيون ورڪشاپون، ڪپڙي ۽ گارمينٽ جون غير رجسٽرڊ يونٽون، زرعي مزدوري ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن جو وڏو حصو شامل آهي. اهڙي روزگار ۾ اڪثر تحريري ملازمت جا معاهدا، سماجي تحفظ، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ٻين قانوني فائدن تائين رسائي محدود هوندي آهي. 2020–21ع کان 2024–25ع تائين سنڌ ۾ غير رسمي روزگار جو حصو تقريباً 69.7 سيڪڙو مان وڌي 76.4 سيڪڙو ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ جو وڏو حصو غير رسمي معيشت ۾ جذب ٿيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ روزگاري ۽ ڪم جا ڪلاڪ === [[گهٽ روزگاري]] انهن ماڻهن کي ظاهر ڪري ٿي جيڪي سروي واري هفتي ۾ 35 ڪلاڪن کان گهٽ ڪم ڪن ٿا، وڌيڪ ڪم ڪرڻ چاهين ٿا ۽ اضافي ڪم لاءِ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 2024–25ع جي ليبر فورس سروي ۾ گهٽ روزگاري کي علائقي، جنس، تعليم ۽ ملازمت جي حيثيت موجب الڳ ماپيو آهي.<ref>{{cite web |title=Labour Force Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/labour-force-statistics/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊگها ڪم جا ڪلاڪ به مزدور مارڪيٽ جو هڪ اهم مسئلو آهن. قومي Employment Trend Report موجب 50 ڪلاڪ يا وڌيڪ في هفتي ڪم ڪندڙ ماڻهن جو حصو 2024–25ع ۾ لڳ ڀڳ 39.8 سيڪڙو هو؛ سنڌ لاءِ ڪم جا ڪلاڪ صنعت ۽ پيشو موجب وڏي فرق سان ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ ۾ گهٽ اجرت === سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون، 2015ع]] تحت مقرر ڪئي وڃي ٿي. هن قانون تحت سنڌ حڪومت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] جي سفارش تي مختلف مهارتي درجن ۽ صنعتن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت جا اگهه مقرر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Act, 2015 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000105.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2026–27ع لاءِ سنڌ ۾ غير ماهر پورهيتن جي گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت '''43,000 رپيا''' مقرر ڪئي وئي، جيڪا 1 جولاءِ 2026ع کان لاڳو آهي. نئين شرح موجب نيم ماهر پورهيتن لاءِ 44,484 رپيا، ماهر پورهيتن لاءِ 53,350 رپيا ۽ انتهائي ماهر پورهيتن لاءِ 55,626 رپيا ماهوار گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Notifications |url=https://mwb.sindh.gov.pk/notifications?show=notification |publisher=Minimum Wages Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#806000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت، 2026–27ع |- style="background:#BF9000; color:white;" ! پورهيت جو درجو ! گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | غير ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 43,000 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | نيم ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 44,484 رپيا |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 53,350 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | انتهائي ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 55,626 رپيا |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبري ۽ قرضي پورهيو === سنڌ جي ڪجهه ڳوٺاڻن شعبن ۾ قرض، زمينداري لاڳاپن ۽ معاشي انحصار سان لاڳاپيل جبري يا قرضي پورهئي جا مسئلا تاريخي طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. انهن مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ اسيمبلي '''سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون، 2015ع''' منظور ڪيو، جنهن تحت قرض جي بدلي ۾ جبري يا جزوي جبري محنت کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Bonded Labour System (Abolition) Act, 2015 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000171.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2021ع ۾ هن قانون هيٺ ضابطا پڻ جاري ڪيا ويا، جن ۾ جبري پورهئي جي نگراني، ضلعي سطح جي ويجيلنس ڪميٽين ۽ متاثر پورهيتن جي سڃاڻپ ۽ بحاليءَ لاءِ انتظامي فريم ورڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Bonded Labour System (Abolition) Rules, 2021 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=RULE&Year=2021 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورت زرعي پورهيت === سنڌ ۾ عورتن جي زرعي محنت کي قانوني سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ '''سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ، 2019ع''' منظور ڪيو ويو. قانون عورت زرعي پورهيتن کي اجرت، صحت، سماجي تحفظ، سرڪاري زرعي خدمتن، لکيل معاهدي، يونين يا تنظيم ٺاهڻ، گڏيل سوديبازي ۽ صنفي امتياز کان تحفظ جا حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> هي قانون سڌي ملازمت، ٺيڪيدار وسيلي ڪم، خانداني پورهيت ۽ بغير اجرت خانداني زرعي ڪم ڪندڙ عورتن کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيت === [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ، 2018ع]] ذريعي گهر ۾ اجرت يا ٺيڪي تي ڪم ڪندڙ پورهيتن کي قانوني سڃاڻپ ڏني وئي. قانون تحت گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جي رجسٽريشن، سندن ملازمن ۽ ٺيڪيدارن جو رڪارڊ ۽ سماجي، طبي، زچگي، شادي ۽ وفات سان لاڳاپيل ڀلائي فائدن تائين رسائيءَ لاءِ صوبائي ڪائونسل قائم ڪرڻ جي گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Home-Based Workers Act, 2018 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-26-000035.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن لاءِ رجسٽريشن پڻ کولي، جنهن جو مقصد انهن کي باقاعده مزدور رڪارڊ ۽ سماجي تحفظ واري نظام سان ڳنڍڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪم واري هنڌ جي حفاظت === 2012ع جي [[بلديه ٽائون ڪارخاني جي باهه]] جهڙن صنعتي حادثن سنڌ ۾ ڪارخانن جي حفاظت ۽ مزدور تحفظ بابت وڏي بحث کي جنم ڏنو. سنڌ ۾ موجوده بنيادي قانون '''سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون، 2017ع''' آهي، جيڪو ڪم جي جڳهن تي حادثن، زخمن، بيمارين ۽ ٻين پيشورانه خطرن کان تحفظ لاءِ قانوني فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون سنڌ جي تقريباً سڀني ڪم جي جڳهن تي لاڳو ٿئي ٿو، سواءِ کاڻن جي، جن لاءِ الڳ قانوني انتظام موجود آهي. اهو ملازمن تي محفوظ ڪم جو ماحول، خطري جي روڪٿام، حفاظتي انتظام ۽ ڪم ڪندڙن جي صحت جي حفاظت جون ذميواريون رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽريڊ يونين ۽ صنعتي لاڳاپا === سنڌ ۾ مزدورن جي تنظيم، ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن، گڏيل سوديبازي، صنعتي تڪرارن ۽ مزدور-ملازم لاڳاپن جو بنيادي قانون '''سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013ع''' آهي. اهو مزدورن کي ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ، گڏيل سوديبازي ڪندڙ نمائندي جي چونڊ ۽ صنعتي تڪرارن جي قانوني حل جو فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Industrial Relations Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون زرعي ۽ ماهيگيريءَ جي ڪجهه مزدورن کي پڻ تنظيم سازي جي دائري ۾ آڻي ٿو. ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ۽ صنعتي لاڳاپن جي انتظام ۾ [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جو دفتر اهم صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Labour & Human Resources Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون === سنڌ ۾ صنعت، بئنڪاري، ٽرانسپورٽ، پورٽ، ريلوي، تعليم، صحت، زرعي مزدوري ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي رجسٽرڊ يونين ۽ مزدور فيڊريشن ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ صنعت يا اداري جي سطح جا يونين، گڏيل سوديبازي ڪندڙ ايجنٽ ۽ صوبي يا قومي سطح جون مزدور فيڊريشن شامل آهن. رجسٽرڊ يونينن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مستقل عدد بدران [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جي رجسٽريشن رڪارڊ کي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. ٽريڊ يونينن جو بنيادي ڪردار اجرت، ڪم جا ڪلاڪ، حفاظتي حالتون، ملازمت جي شرطن، برطرفي، سماجي تحفظ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت مزدورن جي نمائندگي ڪرڻ آهي. === ملازمن جون تنظيمون === سنڌ، خاص طور ڪراچيءَ ۾، صنعتڪارن ۽ ملازمن جون ڪيتريون نمائنده تنظيمون پڻ موجود آهن. [[ايمپلائرز فيڊريشن آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اها پاڪستاني ملازمن جي قومي نمائنده تنظيم طور [[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائرز]] سميت بين الاقوامي ادارن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=The Employers' Federation of Pakistan |url=https://efp.org.pk/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ صنعتي علائقن جي سطح تي [[سائيٽ ايسوسيئيشن آف انڊسٽري]]، [[ڪورنگي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]]، [[نارٿ ڪراچي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]] ۽ ٻين صنعتي ۽ واپاري تنظيمن جو پڻ مزدور پاليسي، اجرت، صنعتي تعلقات ۽ ڪاروباري ضابطن بابت ڪردار آهي. === سماجي تحفظ ۽ مزدور ڀلائي === سنڌ ۾ پورهيتن لاءِ سماجي تحفظ ۽ ڀلائيءَ جو سڀ کان اهم صوبائي ادارو [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] آهي. اهو ملازمن ۽ ڪم ڪندڙن جي رجسٽريشن، بيماري، زچگي، ڪم واري حادثي ۽ ٻين سماجي تحفظ جي فائدن سان لاڳاپيل خدمتون مهيا ڪري ٿو. پورهيتن جي رهائش، تعليمي ادارن، اسڪالرشپن، شادي ۽ وفات جي گرانٽن ۽ ٻين ڀلائي پروگرامن لاءِ [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] پڻ ڪم ڪري ٿو. سنڌ ۾ Workers Welfare Fund بابت صوبائي قانون 2014ع ۾ منظور ٿيو ۽ بعد ۾ ان ۾ ترميمون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Sindh Workers Welfare Fund Act, 2014 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === پورهيتن جي سماجي تحفظ جا اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ پورهيتن سان لاڳاپيل اهم ادارا |- style="background:#8064A2; color:white;" ! ادارو ! نوعيت ! بنيادي ڪم |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ]] | style="background:#EAF2F8;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | مزدور پاليسي، قانون، معائنو، صنعتي لاڳاپا ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] | style="background:#D6EAF8;" | انتظامي / ضابطي وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽريڊ يونين، مزدور قانونن تي عمل، معائنو ۽ شڪايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | ٽه ڌري بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | گهٽ ۾ گهٽ اجرتن بابت سفارشون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] | style="background:#D6EAF8;" | سماجي تحفظ وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | طبي علاج، زچگي، بيماري ۽ ڪم جي حادثن سان لاڳاپيل فائدا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | مزدور ڀلائي ادارو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | رهائش، تعليم، اسڪالرشپ، شادي ۽ وفات گرانٽ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | ليبر ڪورٽون | style="background:#D6EAF8;" | عدالتي فورم | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | صنعتي ۽ مزدور تڪرارن جو قانوني حل |} === سنڌ جا اهم مزدور قانون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ مزدور معاملا وڏي حد تائين صوبائي اختيار هيٺ اچڻ سبب سنڌ پنهنجي مزدور قانونن جو وسيع صوبائي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان ۾ صنعتي لاڳاپا، ڪارخانا، دڪان ۽ تجارتي ادارا، اجرتون، ڪم جون شرطون، سماجي تحفظ، گهرن اندر ڪم، زچگي، پيشورانه حفاظت ۽ جبري پورهئي جا قانون شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#9E480E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم مزدور قانون |- style="background:#C65911; color:white; text-align:center;" ! قانون ! سال ! بنيادي موضوع |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ]] | 2013ع | ٽريڊ يونين، گڏيل سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر فنڊ ايڪٽ]] | 2014ع | مزدور ڀلائي ۽ ويلفيئر فنڊ |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون]] | 2015ع | گهٽ ۾ گهٽ اجرت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ ادائگي اجرت وارو قانون | 2015ع | اجرت جي ادائگي ۽ ڪٽوتيون |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ ملازمت جون مستقل حڪمن وارو قانون | 2015ع | ملازمت جون شرطون ۽ برطرفي |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ دڪان ۽ تجارتي ادارا قانون | 2015ع | ڪم جا ڪلاڪ، موڪل ۽ تجارتي ادارا |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ فيڪٽريز ايڪٽ]] | 2015ع | ڪارخانن جي ضابطي ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون]] | 2015ع | جبري ۽ قرضي پورهئي جو خاتمو |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون]] | 2017ع | ڪم واري هنڌ جي حفاظت ۽ صحت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ]] | 2018ع | گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جا حق |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ زچگي فائدا قانون | 2018ع | عورت ملازمن جا زچگي فائدا |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ]] | 2019ع | عورت زرعي پورهيتن جا حق |} <ref>{{cite web |title=Sindh Code – Labour Legislation |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مزدور پاليسي ۽ جديد انتظام === سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ پورهيتن جي قانوني حقن، بهتر ڪم واري ماحول ۽ بين الاقوامي مزدور معيارن جي عملدرآمد کي پنهنجي بنيادي مقصدن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Labour & Human Resources Department |url=https://lhr.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي [[ليبر انسپيڪشن مئنيجمينٽ سسٽم]] تي پڻ ڪم جاري رکيو، جنهن جو مقصد مزدور معائنن جي رڪارڊ، نگراني ۽ قانوني تعميل کي ڊجيٽل ۽ وڌيڪ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Follow-up Meeting on Labour Inspection Management System |url=https://dglabour.gos.pk/category/feature/ |publisher=Director General of Labour Sindh |date=27 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم چئلينج === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا اهم چئلينج عورتن جي گهٽ معاشي شرڪت، نوجوانن جو تعليم ۽ روزگار کان ٻاهر رهڻ، غير رسمي روزگار جو وڏو حصو، مهارتن ۽ مارڪيٽ جي ضرورتن ۾ فرق، ڪم واري هنڌ جي حفاظت، گهٽ اجرت جي قانون تي عملدرآمد، گهرن اندر ۽ زرعي مزدورن جي رجسٽريشن، سماجي تحفظ جي محدود ڪوريج ۽ جبري پورهئي جي خاتمي سان لاڳاپيل آهن. خاص طور غير رسمي معيشت جي وڏي هجڻ سبب ڪيترائي ڪم ڪندڙ قانوني طور مقرر اجرت، تحريري معاهدي، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ڪم واري حادثي جي تحفظ تائين مڪمل رسائي نٿا رکن. ان ڪري موجوده مزدور پاليسيءَ لاءِ رڳو نوڪريون پيدا ڪرڻ بدران '''روزگار جي معيار، رسمِي ٿيڻ، سماجي تحفظ ۽ صنفي شموليت''' پڻ اهم مسئلا آهن. == غربت ۽ عدم مساوات == {{Main|سنڌ ۾ غربت|پاڪستان ۾ غربت}} سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي عدم مساوات صوبي جي تيز شهريت، زرعي معيشت، شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي اڻبرابر ترقي، تعليم ۽ صحت تائين مختلف رسائي، زمين ۽ روزگار جي بناوت، ماحولياتي خطري ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن سان گهرو تعلق رکن ٿا. [[ڪراچي]] ۽ ڪجهه وڏن شهري مرڪزن ۾ آمدني، روزگار ۽ خدمتن جا موقعا صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن جي ڀيٽ ۾ گهڻا آهن، جڏهن ته ٿر، لاڙ ۽ ٻوڏ متاثر سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ مالي غربت، غذائي کوٽ ۽ بنيادي سهولتن کان محرومي وڌيڪ نمايان آهي. [[عالمي بئنڪ]] جي ضلعي سطح جي غربت واري اندازن، جيڪي [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] 2018–19ع ۽ [[پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز مئنيجمينٽ سروي]] 2019–20ع تي ٻڌل آهن، موجب سنڌ جي مجموعي مالي غربت جي شرح تقريباً '''24.1 سيڪڙو''' هئي. ضلعن جي وچ ۾ اها شرح تمام مختلف هئي: سڀ کان گهٽ اندازي واري ضلعي ۾ تقريباً 4.3 سيڪڙو ۽ سڀ کان وڌيڪ ۾ 60.8 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Supplemental Report on Poverty |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقن ۾ غربت شهري علائقن کان نمايان طور وڌيڪ آهي. عالمي بئنڪ موجب صوبي جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''37 سيڪڙو''' غربت جي لڪير کان هيٺ رهندو هو، جڏهن ته سنڌ جو شهري–ڳوٺاڻو غربت فرق پاڪستان جي سڀ کان نمايان علائقائي تفاوتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مالي غربت === مالي غربت عام طور گهريلو واپرائڻ يا آمدنيءَ کي هڪ مقرر غربت جي لڪير سان ڀيٽي ماپي ويندي آهي. پاڪستان ۾ قومي غربت جي لڪير بنيادي خوراڪ ۽ غير خوراڪي ضرورتن تي ٻڌل آهي، جڏهن ته عالمي بئنڪ پڻ بين الاقوامي خريداري قوت جي برابريءَ تي ٻڌل غربت جون لڪيرون استعمال ڪري ٿي. مختلف غربت لڪيرن، سروي سالن ۽ طريقن سبب انگ هڪ ٻئي کان سڌي طرح برابر نه هوندا آهن؛ تنهنڪري سنڌ لاءِ هر انگ سان ماخذ ۽ سال لکڻ ضروري آهي. 2018–19ع جي بنيادي ضلعي اندازن موجب سنڌ جي غربت 24.1 سيڪڙو هئي. عالمي بئنڪ جي تازي صوبائي سماجي تحفظ واري جائزي ۾ سنڌ جي ڳوٺاڻي غربت لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا قومي ڳوٺاڻي سراسري کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099435110262212337/pdf/P17853203df4d20a0984e039a963f22e1b.pdf |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7F6000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت جا چونڊ اهم اشاريو |- style="background:#BF9000; color:white;" ! اشاريو ! شرح / حد ! ماخذ ۽ بنيادي سال ! وضاحت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | مجموعي مالي غربت | style="background:#E2F0D9;" | 24.1% | style="background:#D9EAF7;" | HIES 2018–19 / PSLM 2019–20 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | ضلعي ننڍي ايراضيءَ جي اندازن تي ٻڌل |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | ضلعي غربت جي حد | style="background:#C6E0B4;" | 4.3%–60.8% | style="background:#DDEBF7;" | ساڳيو بنيادي ڊيٽا | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | صوبي اندر وڏي علائقائي اڻبرابري |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي غربت | style="background:#E2F0D9;" | لڳ ڀڳ 37% | style="background:#D9EAF7;" | عالمي بئنڪ، سنڌ سماجي تحفظ جائزو | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | شهري علائقن کان نمايان وڌيڪ |} <ref>{{cite report |title=Monetary Poverty in Pakistan: Province and District Level Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهڻ رخي غربت === {{Main|گهڻ رخي غربت انڊيڪس}} [[گهڻ رخي غربت انڊيڪس]] رڳو آمدني بدران تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ڪيترين محرومين کي گڏ ماپي ٿو. پاڪستان جي قومي MPI ۾ تعليم، صحت، پاڻي، صفائي، بجلي، رهائش، پچائڻ جي ٻارڻ ۽ اثاثن سميت ڪيترائي اشاري استعمال ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=United Nations Development Programme |date=20 June 2016 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2014–15ع واري پهرين قومي MPI رپورٽ ۾ سنڌ جي ڪيترن ضلعن اندر شديد تفاوت ظاهر ٿيو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهري ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت نسبتاً گهٽ هئي، جڏهن ته عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ محرومي تمام گهڻي هئي. ساڳئي رپورٽ موجب عمرڪوٽ ۽ ڪشمور انهن ضلعن ۾ شامل هئا جتي وقت سان غربت جي شرح وڌڻ جا سڀ کان وڏا مثال نظر آيا.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=UNDP Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ PSLM 2019–20ع جي بنياد تي تيار ڪيل پوسٽ ڊزاسٽر جائزي موجب سنڌ ۾ گهڻ رخي غربت قومي اوسط کان مٿي هئي. محرومين ۾ تعليم سڀ کان وڏو حصو وجهندي هئي، جنهن کان پوءِ زندگيءَ جو معيار ۽ صحت جا اشاري ايندا هئا.<ref>{{cite report |title=Living Conditions and Multidimensional Poverty |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-12/Pakistan%20PDNA%20Supplemental%20Report%20-%20Final.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> تازي عالمي MPI 2024ع ۾ پاڪستان لاءِ قومي سطح تي 2017–18ع جي سروي تي ٻڌل گهڻ رخي غربت جي شرح 38.3 سيڪڙو ڏني وئي آهي؛ اهو انگ سنڌ جو صوبائي موجوده انگ نه آهي، تنهنڪري ان کي سنڌ جي تازي MPI طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite report |title=Multidimensional Poverty Index for Pakistan 2024 |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI2024/PAK.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === شهري ۽ ڳوٺاڻي تفاوت === سنڌ ۾ غربت جو سڀ کان نمايان سماجي ۽ جاگرافيائي فرق شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ آهي. ڪراچي صوبي جي صنعت، بئنڪاري، بندرگاهي واپار، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ خدمتن جو مرڪز آهي، جڏهن ته ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا زراعت، مالداري ۽ موسمي يا غير رسمي روزگار تي وڌيڪ دارومدار رکن ٿا. انهيءَ فرق سبب روزگار، آمدني، تعليم، صحت، پاڻي، صفائي ۽ ٽرانسپورٽ تائين رسائيءَ ۾ پڻ وڏي تفاوت پيدا ٿئي ٿي. عالمي بئنڪ جي جديد سنڌ سماجي تحفظ جائزي ۾ شهري–ڳوٺاڻي غربت فرق لڳ ڀڳ '''30 سيڪڙو پوائنٽن''' تائين ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي جائزي ۾ عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت جي تمام بلند سطحن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099092625085022301/pdf/P511459-e807c881-43e1-47ab-ae2e-aab3fb945be4.pdf |publisher=World Bank |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ضلعي تفاوت === سنڌ جي ضلعن ۾ غربت هڪجهڙي ورهايل ناهي. عالمي بئنڪ جي ننڍي ايراضيءَ واري اندازن موجب سنڌ جي ضلعن ۾ مالي غربت 4.3 سيڪڙو کان 60.8 سيڪڙو تائين پکڙيل هئي. ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ غربت جي اوسط شرح '''29.3 سيڪڙو''' هئي، جڏهن ته انهن ضلعن جي اندر شرح 15.0 کان 53.4 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Poverty Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[بدين ضلعو|بدين]] ۾ ٻوڏ کان اڳ غربت جي شرح 53.4 سيڪڙو تائين ڄاڻائي وئي، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سجاول، ميرپورخاص ۽ ٻين ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن ضلعن ۾ تعليم، پاڻي، صفائي ۽ غذائيت جي ڪيترن اشارن ۾ به وڏي محرومي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان جي ابتڙ ڪراچي جا ڪيترائي ضلعا مالي ۽ گهڻ رخي غربت جي لحاظ کان صوبي جي نسبتاً بهتر علائقن ۾ شمار ٿين ٿا، پر شهر اندر به ڪچي آبادين، غير رسمي رهائشي علائقن ۽ گهٽ آمدني وارن پاڙن ۾ غربت ۽ بنيادي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي. === آمدني ۽ واپرائڻ جي عدم مساوات === سنڌ جي معاشي عدم مساوات کي رڳو سراسري صوبائي آمدني سان ماپڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ جي وڏي معاشي پيداوار صوبي جي اوسط کي مٿي کڻي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن ۽ پٺتي پيل ضلعن ۾ گهريلو واپرائڻ ۽ آمدني تمام گهٽ ٿي سگهي ٿي. [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] واپرائڻ جي پنجن برابر قومي گروپن يا '''ڪوانٽائلن''' ذريعي گهريلو ڀلائيءَ جو جائزو وٺي ٿي. 2018–19ع ۾ سنڌ جي شهري آباديءَ جو 32.20 سيڪڙو سڀ کان مٿئين قومي واپرائڻ واري پنجين حصي ۾ هو، جڏهن ته 7.75 سيڪڙو سڀ کان هيٺين حصي ۾ هو. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جي ابتڙ غريب گروپن جي نمائندگي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2018–19 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/hies2018-19/hies_2018-19_writeup.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |at=Table 3 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024–25ع جي HIES ۾ پڻ واپرائڻ کي گهريلو ڀلائيءَ جو بنيادي پراڪسي طور استعمال ڪيو ويو آهي ۽ قومي quintiles سان صوبن جي سماجي ۽ معاشي فرقن جو تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/HIES-2024-25-Report-Final-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ موجوده سال جو هڪ واحد سرڪاري '''جني ڪوئفشنٽ''' باقاعده صوبائي اشاري طور شايع نه ٿيڻ سبب پراڻن جني انگن کي موجوده عدم مساوات جي سطح طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. قومي سطح تي عالمي بئنڪ موجب مالي سال 2023–24ع ۾ واپرائڻ تي ٻڌل جني انڊيڪس تقريباً 32 کان ٿورو مٿي رهيو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Poverty & Equity Brief – October 2024 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099658401062541791/pdf/IDU-55165e86-4c07-4822-96b9-01b81895854e.pdf |publisher=World Bank |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === انساني ترقي ۽ سماجي محرومي === غربت جو اثر آمدني کان وڌيڪ تعليم، صحت، غذائيت ۽ رهائشي حالتن تي پڻ پوي ٿو. [[پاڪستان نيشنل هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2017ع]] سنڌ جي ضلعن اندر انساني ترقيءَ ۾ وڏي تفاوت ڏيکاريو؛ ڪراچي ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي اشاري نسبتاً بهتر هئا، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٻين پٺتي پيل ضلعن ۾ تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار ۾ محرومي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Human Development Report |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/pakistan-national-human-development-report |publisher=UNDP Pakistan |date=24 April 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي HDI بابت پراڻن انگن کي موجوده انڊيڪس طور استعمال ڪرڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان لاءِ UNDP جو باقاعده عالمي HDI قومي سطح تي هر سال اپڊيٽ ٿئي ٿو، پر سنڌ لاءِ ساڳي طريقي سان تازو ساليانو صوبائي HDI شايع نٿو ٿئي. ان ڪري سنڌ جي موجوده انساني ترقيءَ جو جائزو تعليم، صحت، غربت، پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ روزگار جهڙن الڳ جديد اشارن سان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. === خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ غذائيت === غربت ۽ خوراڪ جي عدم تحفظ وچ ۾ گهرو تعلق آهي. 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ ۽ پوءِ ٿيل جائزي موجب ٻوڏ متاثر علائقن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهر moderate يا severe food insecurity جو شڪار هئا. صوبن مان سنڌ ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جو حصو '''22.3 سيڪڙو'''، يعني لڳ ڀڳ 3.9 ملين ماڻهن تائين ڄاڻايو ويو، جيڪو ملڪ جي بلند ترين صوبائي شرحن مان هڪ هو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/4a0114eb7d1cecbbbf2f65c5ce0789db-0310012022/original/Pakistan-Floods-2022-PDNA-Main-Report.pdf |publisher=Government of Pakistan, World Bank, Asian Development Bank, European Union and United Nations |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي غريب ۽ ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ ٻارن جي [[قد جي گهٽ واڌ|اسٽنٽنگ]] جا شرح پڻ تمام بلند آهن. عالمي بئنڪ موجب ڪيترن ضلعن ۾ اڌ کان وڌيڪ ٻار قد جي گهٽ واڌ جو شڪار هئا؛ خراب پاڻي، صفائي، غذائي کوٽ ۽ محدود صحت خدمتون ان سان لاڳاپيل اهم عنصر آهن.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ ۽ غربت === [[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] سنڌ جي غريب ۽ زرعي آباديءَ تي غير متناسب اثر وڌو. فصلن، مال مويشي، گهرن، آبپاشي، روڊن، اسڪولن ۽ صحت جي سهولتن جي تباهيءَ سان لکين خاندانن جي آمدني ۽ اثاثا متاثر ٿيا. پوسٽ ڊزاسٽر نيڊز اسيسمينٽ موجب ٻوڏ سبب سنڌ ۾ غربت جي شرح مختصر مدي ۾ '''8.9 کان 9.7 سيڪڙو پوائنٽ''' وڌڻ جو خطرو هو. قومي سطح تي ٻوڏ سان 8.4 کان 9.1 ملين وڌيڪ ماڻهن جي غربت ۾ وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Poverty Impact |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910201032325572/pdf/P17999100118d70520b99204e51eee8c9b2.pdf |publisher=World Bank |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون ضرورتون تقريباً '''7.9 ارب آمريڪي ڊالر''' ڄاڻايون ويون، جيڪي صوبن مان سڀ کان وڌيڪ هيون.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماحولياتي ۽ موسمي غربت === سنڌ ۾ غربت موسمي ۽ ماحولياتي خطري سان پڻ ڳنڍيل آهي. ٻوڏ، ڏڪار، گرميءَ جون لهرون، پاڻيءَ جي کوٽ، سامونڊي چاڙهه ۽ زمين جي لوڻياٺ خاص طور انهن خاندانن کي وڌيڪ متاثر ڪن ٿا جيڪي زراعت، مالداري، ماهيگيري ۽ غير رسمي روزگار تي دارومدار رکن ٿا. ٿر ۽ اڇڙي ٿر ۾ ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ، سنڌو ڊيلٽا ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، جڏهن ته ڪچي ۽ وچ سنڌ ۾ بار بار ٻوڏون گهريلو اثاثن ۽ روزگار کي نقصان پهچائين ٿيون. غريب گهراڻن وٽ بچت، بيمه، متبادل روزگار ۽ محفوظ رهائش گهٽ هجڻ سبب اهي ساڳئي آفت کان وڌيڪ نقصان برداشت ڪن ٿا. === سماجي تحفظ === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ ۽ شديد محروميءَ جي اثرن کي محدود ڪرڻ لاءِ وفاقي ۽ صوبائي سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام ڪم ڪن ٿا. وفاقي سطح تي [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] ۽ ان سان لاڳاپيل ڪفالت، تعليمي وظيفا ۽ غذائيت جا پروگرام غريب گهراڻن لاءِ نقد ۽ مشروط مدد فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي ۾ سماجي تحفظ جي ادارن ۽ پروگرامن کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ لاءِ '''سنڌ سوشل پروٽيڪشن اٿارٽي''' ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ابتدائي ٻاراڻي ترقي ۽ غريب خاندانن جي مدد سان لاڳاپيل پروگرام قائم ڪيا آهن. عالمي بئنڪ جي '''Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh''' منصوبي جو مقصد خاص طور غريب ۽ ڪمزور عورتن، ٻارن ۽ ٻوڏ متاثر آبادين تائين سماجي تحفظ جون خدمتون وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> قومي سطح تي [[نيشنل سوشيو اڪنامڪ رجسٽري]] سماجي تحفظ جي مستحق گهراڻن جي سڃاڻپ لاءِ بنيادي ڊيٽابيس آهي. عالمي بئنڪ موجب 2025ع تائين ان ۾ لڳ ڀڳ 40 ملين خاندان رجسٽر ٿيل هئا، پر غريب ترين 40 سيڪڙو گهراڻن مان اڃا به لکين خاندان رجسٽري کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite web |title=Mind the Gap: Addressing Exclusion in Pakistan’s Social Protection System |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2025/11/04/mind-the-gap-addressing-exclusion-in-pakistan-s-social-protection-system |publisher=World Bank |date=4 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === غربت سان لاڳاپيل اهم محروميون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي محروميءَ جا اهم رخ |- style="background:#8064A2; color:white;" ! محرومي ! وڌيڪ متاثر علائقا / گروهه ! بنيادي اثر |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | مالي غربت | style="background:#EAF2F8;" | ڳوٺاڻا ۽ ٻوڏ متاثر ضلعا | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | خوراڪ، رهائش ۽ بنيادي ضرورتن تي محدود خرچ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، لاڙ ۽ ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | اسڪول کان ٻاهر ٻار، گهٽ خواندگي ۽ محدود مهارتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | صحت ۽ غذائيت | style="background:#EAF2F8;" | غريب عورتون ۽ ٻار | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | اسٽنٽنگ، خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ محدود صحت رسائي |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | پاڻي ۽ صفائي | style="background:#D6EAF8;" | ڳوٺاڻا، ريگستاني ۽ ٻوڏ متاثر علائقا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بيماري، وقت جو نقصان ۽ صحت جا خطرا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روزگار | style="background:#EAF2F8;" | نوجوان، عورتون ۽ غير رسمي پورهيت | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | غير يقيني آمدني ۽ محدود سماجي تحفظ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسمي خطرو | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻوڏ واري پٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | فصل، گهر، مال مويشي ۽ روزگار جو نقصان |} === پاليسي چئلينج === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ جو مسئلو صرف آمدني وڌائڻ تائين محدود ناهي. ڳوٺاڻن ضلعن ۾ تعليم، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، صاف پاڻي، صفائي، زرعي پيداوار، زمين ۽ پاڻيءَ تائين رسائي، عورتن جي روزگار ۽ موسمي آفتن کان تحفظ گڏيل طور غربت کي متاثر ڪن ٿا. صوبي جي اقتصادي پيداوار جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز هجڻ باوجود ان جا فائدا صوبي جي سڀني علائقن ۽ سماجي گروهن تائين هڪجهڙي نموني نٿا پهچن. ان ڪري غربت گهٽائڻ لاءِ ضلعي سطح جي ڊيٽا، سماجي تحفظ جي بهتر هدف بندي، ڳوٺاڻي انساني سرمائي ۾ سيڙپڪاري، عورتن جي معاشي شموليت، پائيدار زراعت ۽ ٻوڏ ۽ ڏڪار خلاف وڌيڪ مزاحمتي انفراسٽرڪچر کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. == انفارميشن ٽيڪنالاجي == {{Main|سنڌ ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي}} سنڌ ۾ [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]]، سافٽويئر خدمتون، ڊجيٽل واپار، ٽيليڪميونيڪيشن، فري لانسنگ، مالي ٽيڪنالاجي ۽ نون ٽيڪنالاجي بنياد ڪاروبارن جو شعبو تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي ۽ خدمتي شعبن مان هڪ آهي. صوبي جو سڀ کان وڏو شهري ۽ معاشي مرڪز [[ڪراچي]] آءِ ٽي ڪمپنين، سافٽويئر هائوسن، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن، ڊجيٽل مالي خدمتن ۽ نون شروعاتي ادارن لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ آءِ ٽي پارڪ، انڪيوبيٽر ۽ وڌندڙ اسٽارٽ اپ ماحول موجود آهي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ وڏين يونيورسٽين ۽ فني ادارن جي موجودگي آءِ ٽي شعبي لاءِ تربيت يافته افرادي قوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology – A Rising Hub for Innovation |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو آءِ ٽي شعبو قومي ڊجيٽل معيشت سان ڳنڍيل آهي. وفاقي [[وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن]] موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 26 هزار کان وڌيڪ رجسٽرڊ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جون ڪمپنيون، 2.3 ملين کان وڌيڪ فري لانسر ۽ 100 کان وڌيڪ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود هئا، جڏهن ته قومي آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي خدمتن جون برآمدات 3.8 ارب آمريڪي ڊالرن کان مٿي پهتيون هيون. اهي قومي انگ آهن، پر ڪراچي ۽ سنڌ انهن سرگرمين ۾ اهم مرڪز طور شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل معيشت جو مرڪز === [[ڪراچي]] جي وڏي آبادي، ڪارپوريٽ شعبي، بئنڪاري ۽ مالياتي ادارن، بندرگاهن، يونيورسٽين ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ڍانچي سبب شهر آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل خدمتن لاءِ ملڪ جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي. سافٽويئر تياري، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشن، مالي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، سائبر سيڪيورٽي، ڪلائوڊ خدمتون، ڊيٽا پروسيسنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊجيٽل مارڪيٽنگ جهڙيون سرگرميون ڪراچيءَ جي آءِ ٽي معيشت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جو ڪاروباري پورٽل پڻ ڪراچيءَ کي صوبي جي آءِ ٽي ماحول جو مرڪزي مرڪز قرار ڏئي ٿو، جتي وڏين يونيورسٽين ۽ ادارن مان تربيت يافته افرادي قوت، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ آءِ ٽي ڪاروبارن کي سهارو ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/snd/awaiting-opportunity |title=معلومات ۽ ٽيڪنالاجي – جدت لاءِ وڌندڙ مرڪز |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ۽ آءِ ٽي خدمتون === سنڌ ۾ سافٽويئر صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر ڊولپمينٽ، آءِ ٽي صلاحڪاري، ڪاروباري سافٽويئر، ويب خدمتون، موبائل ايپليڪيشنون، ڊيٽا اينالٽڪس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت ۽ ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ شامل آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو ڪم ملڪ ۾ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جي ترقي، آءِ ٽي ڪمپنين جي عالمي مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪرڻ، سرٽيفڪيشن ۽ برآمداتي سهولتن کي فروغ ڏيڻ آهي. اداري موجب ملڪ ۾ 1.3 ملين چورس فوٽ کان وڌيڪ آءِ ٽي-فعال جڳهه سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ ليز ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ ۽ آءِ ٽي پارڪ === [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ شهر ۾ آءِ ٽي ۽ انجنيئرنگ افرادي قوت جي تربيت جو اهم ادارو.]] سنڌ ۾ آءِ ٽي ڪمپنين ۽ نون ڪاروبارن لاءِ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، گڏيل ڪم واريون جڳهيون ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيا ويا آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ آءِ ٽي-فعال عمارتون، انٽرنيٽ رابطي ۽ ڪجهه منصوبن ۾ ڪرائي جي سبسڊي جهڙيون سهولتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Software Technology Parks – Frequently Asked Questions |url=https://stp.techdestination.com/faqs/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جي منصوبن ۾ '''ڪراچي آءِ ٽي پارڪ''' پڻ شامل آهي. وزارت ان کي [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو جاري منصوبو قرار ڏئي ٿي، جنهن جي منظوري ايڪنڪ طرفان ڏني وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Establishment of IT Park at Karachi (PSEB) |url=https://www.moitt.gov.pk/ProjectDetail/NmU3ZGZiZjMtMjY2OC00ODA1LWIxN2MtMzFjODcwMTE0MDAy |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت جي اڳوڻي منصوبي واري دستاويز موجب ڪراچي آءِ ٽي پارڪ کي آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، گڏيل ڪم واري جڳهه ۽ جديد ڊجيٽل سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو. 2026ع ۾ پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جي خريداري ۽ عملي ڀرتي جي دستاويزن ۾ پڻ '''Establishment of IT Park Karachi''' کي فعال منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bidding Document – Establishment of IT Park Karachi |url=https://techdestination.com/rfp-doc/RFP-laptop-and-printer-for-it-park-karachi.pdf |publisher=Pakistan Software Export Board |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسٽارٽ اپس ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن === [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] سنڌ جي ٽيڪنالاجي ۽ اسٽارٽ اپ ماحول جو اهم ادارو آهي. اهو وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] جي منصوبي طور قائم ڪيو ويو. اگنائيٽ جي دستاويزن موجب ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر 2017–18ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي شروعاتي ڇهن سالن دوران 295 کان وڌيڪ اسٽارٽ اپس کي انڪيوبيٽ ڪيو ويو، جڏهن ته 130 کان وڌيڪ شروعاتي ادارا ابتدائي ڏهن بيچن مان گريجوئيٽ ٿيا.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع ۾ اگنائيٽ طرفان ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر جي ايندڙ پنجن سالن جي انتظام لاءِ نئون معاهدو ڪيو ويو. اداري موجب ان مرحلي ۾ صنعتي خودڪاري، مالي ٽيڪنالاجي، سائبر سيڪيورٽي ۽ عورتن جي اڳواڻيءَ هيٺ شروعاتي ادارن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. اگنائيٽ جي رپورٽ موجب سينٽر جي پهرين ڇهن سالن دوران 299 اسٽارٽ اپس کي سهارو ڏنو ويو، جن 9.1 ارب رپيا سيڙپڪاري حاصل ڪئي ۽ 8.7 ارب رپين جي آمدني پيدا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603092219/https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |url-status=dead}}</ref> ڪراچي کان ٻاهر، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پڻ نيشنل انڪيوبيشن سينٽر قائم ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي زراعت، مالداري، ڪپڙي، کنڊ، سيمينٽ ۽ ٻين صنعتن سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري جدت کي فروغ ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === آءِ ٽي تعليم ۽ ماهر افرادي قوت === سنڌ جون يونيورسٽيون آءِ ٽي صنعت لاءِ ڪمپيوٽر سائنس، سافٽويئر انجنيئرنگ، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس، سائبر سيڪيورٽي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انجنيئرنگ ۾ انساني وسيلا تيار ڪن ٿيون. ڪراچيءَ ۾ [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل ڊجيٽل ۽ صحت ٽيڪنالاجي پروگرام، ۽ مختلف سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون آءِ ٽي ۽ ڪمپيوٽنگ جي تعليم فراهم ڪن ٿيون. حيدرآباد ۽ ڄامشوري ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين ادارن جو پڻ فني افرادي قوت جي تربيت ۾ اهم ڪردار آهي. اعليٰ تعليمي ادارن ۾ ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تعليم سان گڏ تحقيق، جدت، انڪيوبيشن، صنعت سان رابطا ۽ نون ڪاروبارن جي ڪمرشلائيزيشن لاءِ تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسون پڻ ڪم ڪن ٿيون. === ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل رابطو === سنڌ ۾ آءِ ٽي شعبي جي واڌ جو دارومدار موبائل نيٽ ورڪن، براڊبينڊ، فائبر آپٽڪ رابطن، ڊيٽا سينٽرن ۽ انٽرنيٽ جي رسائي تي آهي. ڪراچي وڏي آبادي ۽ ڪاروباري مرڪز هجڻ سبب ملڪ جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ مارڪيٽن مان هڪ آهي. وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 201 ملين کان وڌيڪ موبائل سبسڪرائبر، 151 ملين کان وڌيڪ 3جي/4جي سبسڪرائبر ۽ 155 ملين کان وڌيڪ براڊبينڊ سبسڪرائبر هئا. اهي انگ قومي سطح جا آهن، پر سنڌ جي وڏن شهرن ۾ انهن خدمتن جو استعمال صوبي جي ڊجيٽل معيشت، آن لائين تعليم، بئنڪاري، اي ڪامرس ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> === فري لانسنگ ۽ آءِ ٽي برآمدات === فري لانسنگ سنڌ جي نوجوانن ۽ آءِ ٽي ماهرن لاءِ بين الاقوامي خدمتي برآمد جو اهم ذريعو بڻجي رهي آهي. پروگرامنگ، گرافڪ ڊيزائن، ڊجيٽل مارڪيٽنگ، مواد تياري، ويب ڊولپمينٽ، اي ڪامرس، ڊيٽا اينالٽڪس ۽ ٻين آن لائين خدمتن ذريعي مقامي ماهر پرڏيهي گراهڪن لاءِ ڪم ڪن ٿا. اپريل 2026ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] آءِ ٽي برآمد ڪندڙن ۽ فري لانسرن لاءِ پرڏيهي آمدني وصول ڪرڻ جا طريقا آسان ڪيا؛ ان تحت هر برآمدي ٽرانزيڪشن لاءِ الڳ ''فارم آر'' جي گهرج ختم ڪري هڪ ڀيرو اعلان ڪرڻ جو طريقو متعارف ڪرايو ويو ۽ بئنڪن لاءِ پروسيسنگ ۽ شڪايتن جي حل جا معيار مقرر ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=IT exporters, freelancers get relief |url=https://www.moitt.gov.pk/NewsDetail/Y2JlOTkwNDktYzI1NS00NzFkLWIxOGMtN2ExNDgzOTdkZDk3 |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |date=7 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ الڳ آءِ ٽي برآمداتي انگ باقاعده قومي انگن وانگر شايع نٿا ٿين؛ تنهنڪري پاڪستان جي مجموعي آءِ ٽي برآمدات کي سنڌ جي برآمدات طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === اي-گورننس ۽ سرڪاري ڊجيٽل خدمتون === سنڌ حڪومت مختلف کاتن ۾ درخواستن، رجسٽريشن، ادائيگين ۽ ڪاروباري اجازت نامن کي ڊجيٽل ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي. [[ڪمپٽيٽو اينڊ لائيوئبل سٽي آف ڪراچي پروجيڪٽ]] تحت '''سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ''' قائم ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مختلف سرڪاري ريگيوليٽري کاتن جي ڪاروباري رجسٽريشن، لائسنس ۽ اجازت نامن کي هڪ آن لائين پليٽ فارم تي گڏ ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Introduction – CLICK Project |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب هن منصوبي لاءِ 16 اهم ريگيوليٽري کاتن جي 130 کان وڌيڪ رجسٽريشنن، لائسنسن، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين اجازتن جي ڊجيٽل انضمام جي رٿابندي ڪئي وئي. 30 مئي 2024ع تي سنڌ ڪابينا ان جي رول آئوٽ ۽ عملي منصوبي جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Introduction – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ کي [[نادرا]]، [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن آف پاڪستان]]، ون لنڪ ۽ پاڪستان ميٽرولوجيڪل ڊپارٽمينٽ سان ڳنڍڻ لاءِ معاهدا ڪيا ويا، جن ۾ سڃاڻپ جي تصديق، موبائل تصديق، آن لائين ادائيگي ۽ اليڪٽرانڪ سرٽيفڪيشن جون سهولتون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=MoU Ceremony – Signing between SBOSS and external Aggregators |url=https://business.gos.pk/en/events/2 |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ انويسٽمينٽ ڊپارٽمينٽ ڊجيٽل تبديليءَ جي وڌيڪ منصوبن ۾ ڊيٽا اينالٽڪس، سرڪاري ۽ خانگي معلومات جي مٽاسٽا، اسٽارٽ اپ ۽ سيڙپڪارن جي ڊجيٽل ڳانڍاپي ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل تجزياتي نظام شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سائبر سيڪيورٽي ۽ جديد ٽيڪنالاجيون === سنڌ جي آءِ ٽي ماحول ۾ سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت، انٽرنيٽ آف ٿنگز، مالي ٽيڪنالاجي، روبوٽڪس ۽ صنعتي خودڪاري جهڙا شعبا وڌندڙ اهميت رکن ٿا. نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي جي نئين انتظامي مرحلي ۾ سائبر سيڪيورٽي، مالي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي خودڪاري کي ترجيحي شعبن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603092219/https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |url-status=dead}}</ref> 2025ع جي آءِ ٽي سي اين ايشيا ڪراچي نمائش ۾ اگنائيٽ جي سهڪار سان انٽرنيٽ آف ٿنگز، تعليمي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، مالي ٽيڪنالاجي، انٽرپرائز خودڪاري ۽ فليٽ مئنيجمينٽ جهڙن شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي اسٽارٽ اپ پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ڪاروبار ۽ اي ڪامرس === سنڌ ۾ ڊجيٽل ادائيگين، آن لائين مارڪيٽن، موبائل بئنڪاري ۽ اي ڪامرس جي واڌ سان روايتي واپار ۽ خدمتن ۾ به ڊجيٽل تبديلي آئي آهي. ڪراچيءَ ۾ بئنڪن، مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين، لاجسٽڪ ادارن ۽ آن لائين واپاري پليٽ فارمن جي وڏي موجودگيءَ سبب اي ڪامرس سان لاڳاپيل ادائيگي، گودام، آخري مرحلي جي ترسيل ۽ آن لائين مارڪيٽنگ جون خدمتون پڻ ترقي ڪري رهيون آهن. سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ جهڙيون سرڪاري ڊجيٽل خدمتون ڪاروباري رجسٽريشن ۽ اجازت نامن جي عمل کي آن لائين ڪرڻ جي ڪوشش جو حصو آهن، جنهن سان سرڪاري ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ ڊجيٽل رابطي کي وڌائڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Objectives – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/objectives |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽيڪنالاجي نمائشون ۽ صنعت سان رابطا === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ هتي آءِ ٽي، ٽيليڪميونيڪيشن، اسٽارٽ اپ ۽ جديد ٽيڪنالاجين سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون منعقد ٿين ٿيون.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] آءِ ٽي ۽ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل وڏين نمائش ۽ ڪاروباري گڏجاڻين جو اهم مرڪز آهي. آءِ ٽي سي اين ايشيا جهڙيون نمائشون سافٽويئر ڪمپنين، اسٽارٽ اپس، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن، سيڙپڪارن ۽ جديد ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي هڪ گڏيل پليٽ فارم فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل ماحول سان لاڳاپيل ڪجهه اهم ادارا |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | سطح ! style="background:#7030A0; color:white;" | مرڪز / علائقو ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي | style="background:#F3E5F5;" | پاڪستان؛ ڪراچي ۾ منصوبا | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | آءِ ٽي برآمدات، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، ڪمپنين ۽ ماهرن جي سهائتا |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ انڪيوبيشن منصوبا | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | اسٽارٽ اپس، جدت، تربيت ۽ نئين ٽيڪنالاجي |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#F3E5F5;" | ڪراچي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | اسٽارٽ اپ انڪيوبيشن، سيڙپڪاري، فني رهنمائي ۽ ڪاروباري واڌ |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | نيشنل انڪيوبيشن سينٽر حيدرآباد | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#EADCF0;" | حيدرآباد | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | علائقائي صنعت، زراعت ۽ ٽيڪنالاجي بنياد اسٽارٽ اپس جي مدد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي | style="background:#F3E5F5;" | سنڌ | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڪاروباري رجسٽريشن، اجازت نامن ۽ ادائيگين جي ڊجيٽل انضمام |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | ڪراچي آءِ ٽي پارڪ | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبو | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، ڊجيٽل ڍانچو ۽ ٽيڪنالاجي ماحول |} <ref>{{cite web |title=Projects |url=https://moitt.gov.pk/Projects |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === چئلينج ۽ مستقبل === سنڌ جي آءِ ٽي شعبي کي وڏي شهري مارڪيٽ، تعليمي ادارن ۽ ڪارپوريٽ معيشت جا فائدا حاصل آهن، پر ڊجيٽل رابطي جي علائقائي اڻبرابري، بجليءَ جي تسلسل، مهارتن جي کوٽ، سائبر سيڪيورٽي، عالمي معيارن جي سرٽيفڪيشن، سيڙپڪاري تائين رسائي ۽ شهري علائقن کان ٻاهر آءِ ٽي روزگار جي محدود موقعن جهڙا مسئلا پڻ موجود آهن. انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي مستقبل جي واڌ لاءِ ڪراچي کان ٻاهر حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ٻين شهرن ۾ ڊجيٽل تربيت، گڏيل ڪم واريون جڳهيون، براڊبينڊ، انڪيوبيشن ۽ اعليٰ فني تعليم جي توسيع اهم سمجهي وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي ڊجيٽل تبديليءَ جي منصوبن ۾ ڊيٽا تي ٻڌل انتظام، آن لائين سرڪاري خدمتون، مصنوعي ذهانت ۽ سرڪاري ۽ خانگي ڊيٽا جي بهتر مٽاسٽا کي پڻ مستقبل جي ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> == ثقافت == {{Main|سنڌي ثقافت}} [[فائل:Children in a village, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077775).jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي علائقي جا ٻار، 2012ع]] [[فائل:Temple in Sant Nenuram ashram.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنت نينورام آشرم]]، [[اسلام ڪوٽ]]؛ سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جو هڪ مثال.]] [[سنڌي ثقافت]] سنڌ جي هزارين سالن جي تاريخ، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، سنڌي ٻولي ۽ ادب، صوفي فڪر، لوڪ روايتن، موسيقي، لباس، دستڪاري، فنِ تعمير، ميلن، مذهبي روايتن ۽ ڳوٺاڻي توڙي شهري طرزِ زندگيءَ مان تشڪيل ورتي آهي. [[موهن جو دڙو]] کان وٺي [[مڪلي]]، [[ڀنڀور]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌ جي جديد شهرن تائين مختلف دورن جا آثار صوبي جي ثقافتي تسلسل ۽ تبديليءَ جا مثال آهن. يونيسڪو موهن جي دڙي کي ڏکڻ ايشيا جي ٽئين هزار سال قبل مسيح جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته مڪلي جا تاريخي آثار چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ فني تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ثقافت مختلف تاريخي دورن ۽ آباديءَ جي گروهن جي رابطي سان ترقي ڪئي آهي. قديم سنڌو تهذيب، ٻڌ ۽ جين روايتن، هندو ثقافتي روايتن، اسلامي دور، صوفي سلسلن، فارسي ۽ وچ ايشيائي اثرن ۽ پوءِ نوآبادياتي ۽ جديد شهري ثقافت سنڌ جي فن، ٻولي، فنِ تعمير، لباس ۽ سماجي رسمن تي مختلف اثر ڇڏيا آهن. ان ڪري سنڌي ثقافت کي ڪنهن هڪ تاريخي دور تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مسلسل ارتقا پذير ثقافتي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Archaeology, Art and Religion in Sindh |url=https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=1 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250101130059/https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |url-status=dead}}</ref> === سنڌيت === '''سنڌيت''' سنڌ سان لاڳاپيل گڏيل تاريخي، لساني ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ان جي اهم عنصرن ۾ [[سنڌي ٻولي]]، سنڌ جي تاريخي يادگيري، مقامي رسمون، ادب، موسيقي، [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ داستان، صوفي شاعري، مذهبي ماڳ ۽ سنڌ جي جاگرافيءَ سان وابستگي شامل آهن. سنڌيت جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين ۾ سنڌ سان گڏيل ثقافتي وابستگيءَ جي اظهار طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[تصوف]] سنڌ جي ادبي ۽ روحاني ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]] ۽ ٻين صوفي شاعرن ۽ بزرگن سان لاڳاپيل شاعري، راڳ، ميلا ۽ درگاهون سنڌ جي زنده ثقافتي روايت جو حصو آهن. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪردارن، ريگستان، درياهه، سمنڊ، سفر، محبت، جدائي ۽ روحاني جستجو کي گڏيل علامتي صورت ڏني وئي آهي. سنڌ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ روحاني ماڳ مختلف برادرين جي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[اڏيرو لال]]، [[منگهوپير]]، [[سيوهڻ]]، [[ساڌ ٻيلو]]، [[سنت نينورام آشرم]] ۽ [[ننگرپارڪر]] جا جين مندر سنڌ جي گهڻ مذهبي تاريخ ۽ ثقافتي منظرنامي جا مثال آهن. اهڙن ماڳن بابت موجود لوڪ روايتن ۽ عقيدن کي تاريخي حقيقتن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين شخصيتن بابت مختلف مذهبي برادرين جون روايتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. === ثقافتي ورثو === {{Main|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Archaeological Ruins at Moenjodaro-108221.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثي وارو ماڳ.]] سنڌ جو مادي ثقافتي ورثو قبل تاريخي آبادين کان وٺي وچئين دور جي مقبرن، مسجدن، قلعن، مندرن، درگاهن، بندرگاهن ۽ نوآبادياتي عمارتن تائين پکڙيل آهي. [[موهن جو دڙو]] 1980ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. يونيسڪو موجب هي ماڳ سنڌو تهذيب جي وڏي شهري مرڪز جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جي منظم گهٽين، نيڪال جي نظام، کوهن ۽ سرن جي عمارتن مان قديم شهري منصوبابنديءَ جي اعليٰ سطح ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Tomb of Isa Khan Tarkhan II.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ عيسيٰ خان ترخان ٻئي جو مقبرو؛ مڪلي جي قبرستان ۾ سنڌ جي مختلف حڪمران گهراڻن جي فنِ تعمير جا مثال موجود آهن.]] [[مڪلي جو قبرستان]] 1981ع کان يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. ٺٽي ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن ۾ پکڙيل هن وڏي تاريخي قبرستان ۾ اندازاً پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين هتي حڪمرانن، بزرگن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا تعمير ٿيا، جن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن جي اڏاوت، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ مختلف تعميري اسلوبن جو امتزاج ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻين اهم تاريخي ماڳن ۾ [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]]، [[ننگرپارڪر جا جين مندر]] ۽ مختلف تاريخي درگاهون شامل آهن. ڀنڀور، رني ڪوٽ، شاهجهان مسجد ۽ چوڪنڊي قبرستان يونيسڪو جي پاڪستان واري عارضي عالمي ورثي جي فهرست ۾ پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Properties submitted on the Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === لباس === [[فائل:Sindhi Ajrak.jpg|thumb|300px|ساڄو|روايتي [[اجرڪ]]؛ سنڌ جي نمايان ڪپڙي ۽ ثقافتي علامتن مان هڪ.]] سنڌي روايتي لباس علائقي، جنس، برادري ۽ شهري يا ڳوٺاڻي پس منظر موجب مختلف صورتون رکي ٿو. مردن جي روايتي لباس ۾ شلوار يا سٿڻ، قميص، ڪُرتو، پٽڪو يا [[سنڌي ٽوپي]] ۽ [[اجرڪ]] شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته عورتن جي لباس ۾ شلوار قميص، چولو، گهگهو، رئو يا چادر ۽ مختلف علائقائي ڀرت جا نمونا ملن ٿا. [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، عمرڪوٽ ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ لباس جا رنگ، ڪٽ، ڀرت ۽ زيورن جا نمونا مقامي برادرين موجب مختلف آهن. '''اجرڪ''' سنڌ جي سڀ کان نمايان ثقافتي علامتن مان هڪ آهي. اهو روايتي طور بلاڪ ڇپائي، قدرتي يا روايتي رنگن ۽ گهڻ مرحلي واري رنگ سازيءَ سان تيار ٿيندڙ ڪپڙو آهي. ڳاڙهو، نيرو، ڪارو ۽ اڇو اجرڪ جي روايتي رنگن ۾ نمايان آهن. اجرڪ روزاني لباس سان گڏ مهمان نوازي، اعزاز، شادي، ثقافتي تقريبن ۽ تحفي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي. '''سنڌي ٽوپي''' به سنڌي لباس ۽ سڃاڻپ جي مشهور علامت آهي. مختلف علائقن ۾ ان جي ڀرت، آئيني ڪم، رنگ ۽ بناوت جا نمونا مختلف ٿي سگهن ٿا. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي جديد دور ۾ ثقافتي ڏينهن، ادبي ميلن ۽ ٻين اجتماعي تقريبن ۾ سنڌي سڃاڻپ جي اظهار طور وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. === دستڪاري ۽ روايتي هنر === سنڌ ۾ ڪپڙي جي ڇپائي، ڀرت، ڪاشيءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪاٺ جو جنڊي ڪم، کجيءَ ۽ گاهه مان ٺهيل شيون، رلي، چمڙي جو ڪم، زيور سازي ۽ قالين يا کٿا ٺاهڻ سميت ڪيترائي روايتي هنر موجود آهن. [[هالا]] خاص طور ڪاشيءَ جي ٿانون، ٽائلس، اجرڪ، ڪاٺ جي جنڊي ڪم ۽ ٻين دستڪارين لاءِ مشهور رهيو آهي. '''رلي''' مختلف رنگن ۽ ڇپيل يا سادن ڪپڙن جي ٽڪرن کي سلائي، پيوندڪاري ۽ ڀرت ذريعي گڏ ڪري ٺاهيل روايتي ڪپڙو آهي. سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور ٿر ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ رلي ٺاهڻ عورتن جي گهريلو هنر ۽ جمالياتي اظهار جي اهم صورت رهي آهي. ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ جي مختلف برادرين ۾ هٿ جي ڀرت، آئيني ڪم، زيورن ۽ رنگين ڪپڙن جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن دستڪارين جي تياري ۽ وڪري سان ڪيترين ڳوٺاڻين عورتن ۽ ڪاريگر خاندانن جي آمدني پڻ لاڳاپيل آهي. === موسيقي === {{Main|سنڌي موسيقي}} سنڌي موسيقيءَ ۾ صوفي، ڪلاسيڪي، نيم ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ جديد موسيقي جون روايتون شامل آهن. سنڌي شاعري ۽ موسيقيءَ جو تعلق خاص طور [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام سان نمايان آهي. سندس شاعري روايتي طور مختلف '''سُرن''' ۾ ڳائي وڃي ٿي ۽ [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه جي راڳ جي روايت اڄ تائين جاري آهي. سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ [[يڪتارو]]، دنبورو، [[الگوزو]]، نڙ، دُهل، ڍولڪ، چنگ ۽ مٽيءَ مان ٺهيل [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا. علائقي ۽ موسيقيءَ جي صنف مطابق سازن ۽ ڳائڻ جي انداز ۾ فرق ملي ٿو. ==== بورينڊو ==== [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' سنڌ جو روايتي مٽيءَ مان ٺهيل ڦوڪ وارو موسيقي ساز آهي، جيڪو خاص طور ٿري ڳوٺاڻي ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اهو کوکلو گولائيءَ وارو ساز آهي، جنهن ۾ آواز لاءِ سوراخ هوندا آهن؛ ان کي مٽيءَ مان ٺاهي سج ۾ سڪايو ۽ پوءِ بٺيءَ ۾ پچايو ويندو آهي. روايتي طور مرد ان کي وڄائيندا آهن، جڏهن ته عورتون مٽيءَ جي رنگ سان ان جي سينگار ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="UNESCO-Boreendo">{{cite web |title=Boreendo, Bhorindo: ancient dying folk musical instrument, its melodies, knowledge, and skills |url=https://ich.unesco.org/en/USL/boreendo-bhorindo-ancient-dying-folk-musical-instrument-its-melodies-knowledge-and-skills-02328 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ [[يونيسڪو]] بورينڊو، ان جي ڌنن ۽ ان سان لاڳاپيل ڄاڻ ۽ هنر کي '''تڪڙي تحفظ جي ضرورت رکندڙ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست''' ۾ شامل ڪيو. يونيسڪو موجب هي ساز ٿري برادريءَ جي ڳوٺاڻي زندگي ۽ فطرت سان گهرو تعلق رکي ٿو ۽ روايتي طور سياري جي باهين ڀرسان گڏجاڻين، شادين ۽ ميلن ۾ وڄايو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل ڄاڻ اڳ خاندانن اندر عملي تربيت ذريعي منتقل ٿيندي هئي، پر هاڻي اسڪولن، ثقافتي ميلن ۽ ٻين تعليمي ذريعن سان ان جي بقا جون ڪوششون پڻ ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="UNESCO-Boreendo"/> سنڌ حڪومت بورينڊو سان لاڳاپيل روايت کي 2022ع ۾ سنڌ جي صوبائي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو هو. يونيسڪو جي 2025ع واري فيصلي ۾ نوجوان نسل کي تربيت ڏيڻ، برادريءَ جي شموليت ۽ هن هنر جي تعليمي منتقليءَ تي خاص زور ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 20.COM 7.A.3 |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/20.COM/7.A.3 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |date=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === لوڪ ادب ۽ لوڪ ورثو === سنڌ جي لوڪ ادب ۾ داستان، ڏند ڪٿائون، ڳجهارتون، لوڪ گيت، بيت، وايون، چوڻيون ۽ زباني روايتون شامل آهن. انهن مان ڪيترائي داستان سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ پڻ محفوظ ٿيا آهن. [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[مومل راڻو]]، [[سهڻي ميهار]]، [[ليلا چنيسر]]، [[نوري ڄام تماچي]] ۽ [[سورٺ راءِ ڏياچ]] سنڌ جي مشهور عشقيه ۽ رزميه لوڪ داستانن ۾ شمار ٿين ٿا. [[شاهه جو رسالو]] انهن لوڪ روايتن کي سنڌي ادبي ۽ روحاني فڪر سان ڳنڍڻ جو سڀ کان اثرائتو ڪلاسيڪي مثال آهي. شاهه عبداللطيف ڪيترين روايتي عورت ڪردارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ محبت، وطن سان وابستگي، جدوجهد، وفاداري ۽ روحاني تلاش جي علامتن طور استعمال ڪيو. === ميلا ۽ ثقافتي تقريبون === سنڌ ۾ مذهبي، موسمي، لوڪ ۽ جديد ثقافتي ميلا منعقد ٿين ٿا. [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين صوفي بزرگن جا عرس موسيقي، ڌمال، شاعري، مذهبي رسمن ۽ عوامي گڏجاڻين سان لاڳاپيل آهن. هندو برادرين جا ميلا ۽ مندرن سان لاڳاپيل تقريبون، خاص طور ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ۾، سنڌ جي ثقافتي ڪئلينڊر جو ٻيو اهم حصو آهن. '''سنڌي ثقافتي ڏينهن''' جديد دور ۾ اجرڪ، سنڌي ٽوپي، موسيقي، شاعري ۽ ٻين ثقافتي علامتن جي اجتماعي اظهار جي وڏي تقريب بڻجي چڪو آهي. موجوده صورت ۾ ان جي شروعات 2009ع ۾ سنڌي ٽوپي ڏينهن سان لاڳاپيل عوامي سرگرمين کان ٿي، جنهن کان پوءِ هر سال ڊسمبر ۾ مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ثقافتي پروگرام منعقد ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/505780 |title=Sindh celebrates first ever 'Sindhi Topi Day' |publisher=Dawn |date=6 December 2009 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ثقافتي ادارا ۽ تحفظ === سنڌ ۾ آثارِ قديمه، عجائب گهرن، تاريخي عمارتن ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جي تحفظ جي بنيادي صوبائي ذميواري [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي]] وٽ آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ موهن جي دڙي ۽ مڪلي سميت سنڌ ۾ موجود ڪيترن ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي انتظامي ۽ مالي ذميواري سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> يونيسڪو پڻ سنڌ حڪومت سان گڏ موهن جي دڙي ۽ مڪلي جي تحفظ، فني تربيت، آفتن جي خطري کي گهٽائڻ ۽ ورثي جي انتظام بابت ڪم ڪري رهيو آهي. 2026ع ۾ يونيسڪو پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي تحفظ لاءِ صوبائي ۽ وفاقي ادارن سان فني سهڪار، صلاحيت وڌائڻ ۽ پائيدار انتظام کي پنهنجي اهم سرگرمين ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Protecting World Heritage of Pakistan for sustainable development |url=https://www.unesco.org/en/articles/protecting-world-heritage-pakistan-sustainable-development |publisher=UNESCO |date=25 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ثقافتي ورثي جا اهم شعبا |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! شعبو ! نمايان مثال ! مرڪزي علائقا ! ثقافتي اهميت |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | آثارِ قديمه | style="background:#E8EAF6;" | [[موهن جو دڙو]]، [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي]] | style="background:#E3F2FD;" | لاڙڪاڻو، ٺٽو، خيرپور | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | قديم شهري ۽ تاريخي تهذيبن جا آثار |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تاريخي فنِ تعمير | style="background:#C5CAE9;" | [[مڪلي]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#BBDEFB;" | ٺٽو، ڪراچي | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | مقبرا، مسجدون، پٿر جي اُڪر ۽ ڪاشي |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روايتي ڪپڙو | style="background:#E8EAF6;" | [[اجرڪ]]، رلي، ڀرت | style="background:#E3F2FD;" | هالا، ٿر، عمرڪوٽ ۽ ٻيا علائقا | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | لباس، سڃاڻپ ۽ دستڪاري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسيقي | style="background:#C5CAE9;" | شاهه جو راڳ، الگوزو، يڪتارو، [[بورينڊو]] | style="background:#BBDEFB;" | ڀٽ شاهه، ٿرپارڪر ۽ سڄي سنڌ | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي ۽ لوڪ موسيقيءَ جون زنده روايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | لوڪ ادب | style="background:#E8EAF6;" | سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، نوري ڄام تماچي | style="background:#E3F2FD;" | سڄي سنڌ | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | زباني روايت، شاعري ۽ اجتماعي يادگيري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مذهبي ۽ روحاني ورثو | style="background:#C5CAE9;" | ڀٽ شاهه، سيوهڻ، اڏيرو لال، ننگرپارڪر | style="background:#BBDEFB;" | سنڌ جا مختلف علائقا | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي، هندو، جين ۽ ٻين تاريخي روايتن جا ماڳ |} == قديم آثار ۽ تاريخي ورثو == {{Main|سنڌ جا آثار قديمه|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[فائل:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جو اهم ورثو.]] سنڌ آثارِ قديمه ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان [[ڏکڻ ايشيا]] جي اهم ترين علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ قبل تاريخي شڪاري ۽ آبادڪاريءَ جي ماڳن کان وٺي شروعاتي زرعي ۽ شهري ثقافتن، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، ان جي پوئين مرحلن، ٻڌ ۽ جين مذهبي مرڪزن، اوائلي اسلامي بندرگاهن ۽ شهرن، وچئين دور جي قبرستانن، مسجدن، قلعن ۽ تعميري يادگارن تائين ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل مادي ورثو محفوظ آهي. سنڌ جا آثار ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو ماٿري قديم دور کان واپار، زراعت، شهري آبادڪاري، دستڪاري، مذهبي رابطن ۽ سامونڊي واپار جو اهم علائقو رهي آهي. سنڌ جا ٻه ماڳ، '''[[موهن جو دڙو]]''' ۽ '''[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]'''، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل آهن. موهن جو دڙو 1980ع ۾ عالمي ورثي طور درج ٿيو، جڏهن ته مڪلي 1981ع ۾ شامل ٿيو.<ref name="UNESCO-Mohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="UNESCO-Makli">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن ۾ [[ڀنڀور]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[ننگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو، ۽ 2026ع ۾ شامل ڪيل [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]] ۽ [[عمرڪوٽ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Tentative Lists |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قبل تاريخي ۽ شروعاتي شهري آثار === سنڌ ۾ شروعاتي زرعي، تانبن-پٿر واري ۽ شهري ثقافتن جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[آمري]]، [[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]] ۽ سنڌ جي ٻين شروعاتي آبادين مان اهڙا آثار مليا آهن، جيڪي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي مڪمل شهري مرحلي کان اڳ واري سماجي ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا. ==== آمري ==== [[آمري]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي ويجهو واقع هڪ اهم قديم دڙو آهي. هن ماڳ جو ذڪر اين. جي. مجمدار 1929ع ۾ ڪيو، جڏهن ته 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه واري مهم جي ژان ماري ڪاسال هتي منظم کوٽايون ڪيون. کوٽاين مان اهڙا ثقافتي تهه مليا، جيڪي سنڌو تهذيب کان اڳ واري آمري ثقافت، پختي هڙاپائي دور ۽ بعد وارن آبادڪاري مرحلن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Amri Mound, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آمري جي شروعاتي مٽيءَ جي ٿانون، رهائشي بناوتن ۽ ٻين آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ مڪمل هڙاپائي شهرن کان اڳ به مستقل ڳوٺاڻيون ۽ نيم شهري آبادڪاريون موجود هيون. ==== ڪوٽ ڏيجي جو دڙو ==== {{Main|ڪوٽ ڏيجي ثقافت}} '''ڪوٽ ڏيجي جو قديم دڙو''' [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] ۾ خيرپور شهر کان لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي ماڳ 1958ع ۾ ڊاڪٽر ايف. اي. خان جي کوٽاين کان پوءِ شروعاتي هڙاپائي دور جي هڪ مخصوص ثقافتي مرحلي لاءِ مشهور ٿيو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هتان مٽيءَ جي سرن جون عمارتون، مضبوط دفاعي ڀت، نفيس ٺهيل ٿانوَ ۽ اهڙا آرائشي نمونا مليا جيڪي بعد ۾ پختي هڙاپائي ثقافت ۾ پڻ نظر اچن ٿا.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هن ماڳ کي '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' سان نه ملائڻ گهرجي. قديم دڙو هزارين سال پراڻو آثارِ قديمه جو ماڳ آهي، جڏهن ته موجوده ٽالپر دور وارو ڪوٽ ڏيجي قلعو ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] ٺهرايو هو.<ref>{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur-2/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ماڳ === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} ==== موهن جو دڙو ==== [[فائل:Great Bath of Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]] جو مشهور [[وڏو غسل خانو]]؛ قديم شهر جي شهري منصوبابندي ۽ پڪل سرن جي تعمير جو مثال.]] [[موهن جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي ۽ دنيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آثارن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب هي ماڳ ٽئين هزار سال ق.م جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان آهي. شهر ۾ منظم گهٽيون، پڪل سرن جون عمارتون، کوهه، نيڪال جو وسيع نظام، غسل خانا ۽ وڏيون عوامي عمارتون مليون آهن.<ref name="UNESCO-Mohenjo"/> موهن جو دڙو 1922ع ۾ آثار قديمه جي سائنسي دنيا جي ڌيان ۾ آيو. ان جي کوٽاين مان مهرون، وزن، مٽي ۽ پٿر جا مجسما، ڌاتوءَ جون شيون، زيور، دستڪاري جا اوزار ۽ ٻين شين جو وڏو ذخيرو مليو. انهن آثارن مان سنڌو تهذيب جي شهري انتظام، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي. ==== چانهو جو دڙو ==== [[چانهو جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو هڪ اهم شهري ۽ دستڪاري مرڪز هو، جيڪو موجوده سنڌ ۾ موهن جي دڙي کان ڏکڻ طرف واقع آهي. هتي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اين. جي. مجمدار ۽ پوءِ ارنيسٽ ميڪي جي اڳواڻيءَ ۾ کوٽايون ٿيون. ماڳ مان موتين، خاص طور ڪارنيليئن جي موتين، مهرن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ ٻين صنعتن جا ثبوت مليا آهن، جنهن سبب ان کي سنڌو تهذيب جي اهم پيداواري مرڪزن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. چانهو جو دڙو ٻين وڏن هڙاپائي شهرن جي ڀيٽ ۾ نمايان قلعي بند مٿانهين حصي کان سواءِ آباد هو، جنهن ڪري ان جي شهري بناوت سنڌو تهذيب جي اندروني تنوع کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== لکين جو دڙو ==== [[لکين جو دڙو]] [[سکر]] جي صنعتي علائقي ويجهو واقع سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. جديد بچاءَ وارين کوٽاين مان پختي هڙاپائي دور، لڳ ڀڳ 2600–1900 ق.م، جا مٽيءَ جا ٿانوَ، اسٽِيٽائٽ جي دستڪاريءَ جو ملبو ۽ آبادڪاريءَ جا تهه مليا آهن. وڌيڪ هيٺين کوٽاين مان شروعاتي هڙاپائي يا ڪوٽ ڏيجي مرحلي سان مشابهت رکندڙ مواد پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |title=Lakhian jo Daro, SITE, Sukkur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhian-jo-daro-site-sukkur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي ماڳ ان ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته موجوده سکر–روهڙي واري علائقي ۾ به سنڌو تهذيب جي وڏي ۽ پيچيده شهري آبادڪاري موجود هئي. === سنڌو تهذيب کان پوءِ جا آثار === ==== جهڪر جو دڙو ==== [[جهڪر جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي کان پوءِ واري ثقافتي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهي. 1928ع ۾ اين. جي. مجمدار هتي کوٽايون ڪيون. هن ماڳ تان مليل مواد جي بنياد تي آثار قديمه ۾ '''جهڪر مرحلي''' يا '''جهڪر ثقافت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو، جيڪو سنڌ ۾ پوئين هڙاپائي دور جي ثقافتي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. ==== لوهم جو دڙو ==== [[لوهم جو دڙو]]، دادو واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري سان لاڳاپيل قديم ماڳ آهي. اين. جي. مجمدار هتي به 1930ع واري ڏهاڪي ۾ کوٽائي ڪئي. هتان مليل پڪل مٽيءَ جا مجسما ۽ پوئين هڙاپائي ثقافت سان لاڳاپيل مواد سنڌو تهذيب کان پوءِ سنڌ جي آبادڪاريءَ جي تسلسل بابت ڄاڻ مهيا ڪن ٿا. === ٻڌ دور جا آثار === سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا آثار خاص طور ميرپورخاص، ٿر، لاڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ۾ مليا آهن. اسٽوپا، ٽيراڪوٽا مجسما، مذهبي تختيون ۽ ٻڌ تصويرون ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿيون ته اوائلي عيسوي صدين کان وچئين دور تائين ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي منظرنامي جو اهم حصو رهيو. ==== ڪاهو جو دڙو ==== [[ڪاهو جو دڙو]]، جنهن کي '''ميرپورخاص اسٽوپا''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[ميرپورخاص]] ۾ واقع هڪ اهم ٻڌ آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هتان وڏي سرن جي اسٽوپا، پڪل مٽيءَ جا ٻڌ مجسما ۽ مذهبي تصويري ٽڪرا مليا آهن. ماڳ کي عام طور پنجين کان ڇهين صدي عيسويءَ جي ٻڌ فني روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هتان مليل ٽيراڪوٽا مجسمن ۾ ٻڌ تصويرن سان گڏ ٻيا مذهبي نقش به موجود آهن، جيڪي سنڌ جي ان دور جي گهڻ رخي مذهبي ۽ فني ماحول بابت اهم شاهدي مهيا ڪن ٿا. === جين آثار === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ۽ [[ڪارونجهر]] واري علائقي ۾ جين مذهب سان لاڳاپيل مندرن، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي آبادين جو هڪ اهم مجموعو محفوظ آهي. [[گوري مندر]]، [[ويراواهه جا جين مندر]]، ننگرپارڪر بازار وارو مندر ۽ [[ڀوڏيسر]] جا آثار هن ثقافتي منظرنامي جا حصا آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي ۽ جديد علمي مطالعي موجب ٿرپارڪر جي جين فنِ تعمير تي گجرات ۽ راجستان سان ويجهن ثقافتي لاڳاپن جا اثر نظر اچن ٿا؛ مندرن ۾ پٿر جي نفيس ڪاريگري، ٿنڀ، گنبذ ۽ ديواري تصويرون ملن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Rana |first=Asif Mahmood |title=Examination of Jaina Paintings of Bazaar Temple, Nagarparkar |url=https://saj.sindhculture.gov.pk/images/SAJ/Vol6No12020/07_Examination_of_Jaina_Paintings.pdf |journal=Sindh Antiquities Journal |publisher=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department, Government of Sindh |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' 2016ع کان پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === اوائلي اسلامي آثار === ==== ڀنڀور ==== {{Main|ڀنڀور}} [[ڀنڀور]] [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[گهارو ڪريڪ]] جي اترين ڪناري تي، ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع قديم بندرگاهي شهر آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هن ماڳ جي آبادڪاريءَ جو سلسلو پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين ملي ٿو، جڏهن ته ظاهر ٿيل شهري آثار خاص طور اوائلي اسلامي دور جا محفوظ مثال آهن.<ref name="BanbhoreSindh">{{cite web |title=Banbhore Fort, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/banbhore-sindh/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Grand Mosque at Banbhore.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڀنڀور]] ۾ اوائلي اسلامي مسجد جا آثار.]] شهر جي قلعي بند حصي، رهائشي پاڙن، پاڻيءَ جي ذخيري ۽ صنعتي علائقي مان ڪپڙي جي پروسيسنگ، شيشي، چمڪدار ٿانون ۽ ڌاتوءَ جي ڪم جا ثبوت مليا آهن. اهي آثار ڀنڀور کي سنڌو ماٿريءَ جي اندروني علائقن ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپاري دنيا جي وچ ۾ اهم واسطو ثابت ڪن ٿا.<ref name="BanbhoreSindh"/> ڀنڀور کي روايتي طور عرب ذريعن ۾ ذڪر ٿيل بندرگاهه '''[[ديبل]]''' سان سڃاتو ويندو آهي، جتي 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي مهم دوران جنگ ٿي؛ پر ديبل جي قطعي سڃاڻپ بابت آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ۾ بحث موجود رهيو آهي. ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا متن ۾ ڀنڀور کي ''ديبل سان سڃاتو ويندو آهي'' لکڻ، ''ڀنڀور ئي ديبل هو'' واري قطعي دعويٰ کان وڌيڪ احتياطي آهي. ڀنڀور 2004ع کان '''پورٽ آف بنڀور''' جي نالي سان يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Port of Banbhore |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1885/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== برهمڻ آباد ۽ منصوره ==== [[برهمڻ آباد]] ۽ [[منصوره، سنڌ|منصوره]] سان لاڳاپيل وڏا آثار موجوده [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ [[شهدادپور]] کان لڳ ڀڳ 13–18 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي هن ماڳ کي '''برهمڻ آباد (منصوره)''' جي نالي سان درج ڪيو آهي ۽ هتان مسجد، رهائشي بناوتن، سڪن، زيورن ۽ ٻين آثارن جي دريافت جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="BrahmanabadMansura">{{cite web |title=Brahmanabad (Mansura) |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/ancient-city-remains-brahmanabad-mansura/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منصوره]] عرب دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي ۽ سياسي گادي هئي. بهرحال برهمڻ آباد ۽ منصوره جي صحيح جاگرافيائي نسبت بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث رهيو آهي؛ ڪجهه روايتن ۾ منصوره کي پراڻي برهمڻ آباد سان يا ان جي ڀرسان سڃاتو ويو آهي، جڏهن ته ٻين مطالعي ۾ ٻنهي کي الڳ آبادين طور سمجهڻ جا دليل ڏنا ويا آهن. تنهنڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>{{cite journal |last=Panhwar |first=M. H. |title=Locations of Brahmanka, Patala, Demetrias, Min-Naggra, Brahmano, Brahmanva, Brahmanabad, Dalurai and Mansura |journal=Sindh Quarterly |volume=11 |issue=1 |year=1983}}</ref> === وچئين دور جا تاريخي آثار === ==== مڪلي جو قبرستان ==== {{Main|مڪلي جو قبرستان}} [[مڪلي]]، [[ٺٽو]] ڀرسان، دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب تقريباً 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. اهي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين [[سما گهراڻو|سمن]]، [[ارغون گهراڻو|ارغونن]]، [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] ۽ مغل دور سان لاڳاپيل آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> هتان جي عمارتن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن، نيري ڪاشي، گنبذن ۽ مختلف سنڌي، گجراتي، فارسي ۽ مغل تعميري اثرن جو ميلاپ ملي ٿو. [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي]]، عيسيٰ خان ترخان، جان بابا ۽ ديوان شرفا خان جا مقبرا مڪلي جي نمايان يادگارن مان آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> ==== چوڪنڊي قبرستان ==== [[چوڪنڊي قبرستان]] ڪراچيءَ جي اوڀر ۾ واقع پٿر جي سينگاريل قبرن جو اهم تاريخي مجموعو آهي. يونيسڪو جي عارضي فهرست موجب قبرستان تقريباً ٻه چورس ميل ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ گهڻيون قبرون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ سان تعلق رکن ٿيون. قبرن تي هٿيار، گهوڙي سوار، زيور ۽ هندسي يا نباتاتي نقش اُڪريل آهن.<ref>{{cite web |title=Chaukhandi Tombs, Karachi |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1287 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي آثار === سنڌ جا ڪيترائي تاريخي قلعا آثار قديمه ۽ تعميري ورثي جو اهم حصو آهن. انهن مان سڀئي قديم دور جا نه آهن، پر صوبي جي وچئين ۽ اوائلي جديد سياسي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ==== رني ڪوٽ ==== {{Main|رني ڪوٽ قلعو}} [[رني ڪوٽ قلعو]] موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي کيرٿر واري علائقي ۾ واقع وڏي دفاعي اڏاوت آهي. سنڌ حڪومت موجب ان جي ديوار لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جڏهن ته يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾ تقريباً 35 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=Rani Kot (Fort), Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/rani-kot-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rani Kot Fort, Dadu |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> قلعي جي قطعي شروعات بابت مختلف روايتون آهن، پر سنڌ آثار قديمه کاتو موجوده وڏي تعمير کي بنيادي طور اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين ۽ ٽالپر حڪمرانن سان ڳنڍي ٿو. تنهنڪري ان کي بنا وضاحت جي ''قديم سنڌو تهذيب جو قلعو'' يا تمام قديم دور سان منسوب ڪرڻ صحيح ناهي. ==== ڪوٽ ڏيجي، عمرڪوٽ ۽ نئون ڪوٽ جا قلعا ==== [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي بعد وارن تاريخي دورن جا اهم دفاعي يادگار آهن. مارچ 2026ع ۾ پاڪستان انهن ٽنهي سنڌي قلعن کي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Tentative Lists – Pakistan |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=18 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ واقع اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F2A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ |- style="background:#8B6B3E; color:white;" ! نمبر ! ماڳ ! ضلعو / هنڌ ! بنيادي دور ! نوعيت ! حيثيت / اهميت |- | style="background:#FCE4D6;" | 1 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[موهن جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ٽيون هزار سال ق.م | سنڌو تهذيب جو شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو؛ سنڌو تهذيب جو اهم ترين محفوظ شهري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 2 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[آمري]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | چوٿون–ٽيون هزار سال ق.م | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | آمري / شروعاتي هڙاپائي ثقافت |- | style="background:#FCE4D6;" | 3 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | شروعاتي هڙاپائي دور | قلعي بند قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ڪوٽ ڏيجي ثقافت جو معياري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 4 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[چانهو جو دڙو]]''' | شهيد بينظيرآباد وارو علائقو | سنڌو تهذيب | شهري / صنعتي ماڳ | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | موتين ۽ دستڪاريءَ جو اهم مرڪز |- | style="background:#FCE4D6;" | 5 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لکين جو دڙو]]''' | [[سکر ضلعو]] | شروعاتي ۽ پختو هڙاپائي | وڏو قديم دڙو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سکر علائقي جو اهم سنڌو تهذيب وارو ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 6 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[جهڪر جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | پوئين هڙاپائي دور | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | جهڪر ثقافت جو نالي وارو ماڳ |- | style="background:#FCE4D6;" | 7 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لوهم جو دڙو]]''' | دادو وارو علائقو | پوئين هڙاپائي دور | قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سنڌو تهذيب کان پوءِ واري تسلسل جو ثبوت |- | style="background:#F8CBAD;" | 8 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڪاهو جو دڙو]]''' | [[ميرپورخاص ضلعو]] | تقريباً 5هين–6هين صدي عيسوي | ٻڌ اسٽوپا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽيراڪوٽا ٻڌ فن لاءِ مشهور |- | style="background:#FCE4D6;" | 9 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڀنڀور]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 1 صدي ق.م–13 صدي عيسوي | بندرگاهه / قلعي بند شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ديبل سان روايتي سڃاڻپ؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 10 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[برهمڻ آباد]]–[[منصوره، سنڌ|منصوره]]''' | [[سانگهڙ ضلعو]] | قديم کان عرب دور | شهري آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | عرب سنڌ جي گادي سان لاڳاپيل؛ سڃاڻپ بابت علمي بحث |- | style="background:#FCE4D6;" | 11 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[گوري مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامي جو حصو |- | style="background:#F8CBAD;" | 12 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڀوڏيسر جا مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مذهبي آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ڪارونجهر–ننگرپارڪر جي جين ورثي جو حصو |- | style="background:#FCE4D6;" | 13 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ويراواهه جا جين مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#F8CBAD;" | 14 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[مڪلي جو قبرستان]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 14هين–18هين صدي | قبرستان / مقبرا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو |- | style="background:#FCE4D6;" | 15 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[چوڪنڊي قبرستان]]''' | [[ڪراچي]] | خاص طور 17هين–18هين صدي | پٿر جون سينگاريل قبرون | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 16 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[رني ڪوٽ قلعو]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | موجوده بناوت خاص طور 19هين صدي | دفاعي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | تقريباً 34–35 ڪلوميٽر ديوار؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 17 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | 18هين صديءَ جي پڇاڙي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 18 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[عمرڪوٽ قلعو]]''' | [[عمرڪوٽ ضلعو]] | وچئين / اوائلي جديد دور | تاريخي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 19 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[نئون ڪوٽ قلعو]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 19هين صدي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر جي دروازي طور مشهور؛ 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |} === عالمي ورثي جي حيثيت === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا يونيسڪو عالمي ۽ عارضي ورثي وارا ماڳ |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! ماڳ ! حيثيت ! داخلا جو سال ! بنيادي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[موهن جو دڙو]] | style="background:#E2F0D9;" | '''عالمي ورثو''' | 1980ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌو تهذيب جو شهري آثار |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[مڪلي جو قبرستان]] | style="background:#C6E0B4;" | '''عالمي ورثو''' | 1981ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[رني ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | تاريخي دفاعي قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | مغل دور جي مسجد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سينگاريل پٿر جون قبرون |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڀنڀور]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2004ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قديم ۽ اوائلي اسلامي بندرگاهه |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2016ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | جين مندر، مسجدون، ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[عمرڪوٽ قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قلعو |} <ref>{{cite web |title=Pakistan – World Heritage List and Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === آثارن جي تحفظ ۽ انتظام === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ اندر موجود ڪيترن قومي آثارن ۽ ثقافتي ورثي وارن ماڳن جو انتظامي ۽ مالي اختيار [[سنڌ حڪومت]] ڏانهن منتقل ٿيو. [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو]] ۽ ان جو [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي]] موهن جو دڙو، مڪلي، ڀنڀور، برهمڻ آباد–منصوره، آمري، ڪوٽ ڏيجي ۽ ٻين صوبائي آثارن جي تحفظ، کوٽائي، دستاويزڪاري، عجائب گهرن ۽ بحاليءَ جا ڪم سنڀالين ٿا.<ref>{{cite web |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> موهن جو دڙو ۽ مڪلي کي لوڻياٺ، گرميءَ ۾ تيز تبديلي، برسات، نمي، زميني پاڻي، قدرتي ڪٽاوَ، انساني مداخلت ۽ آفتن کان مسلسل خطرا آهن. 2022ع جي شديد چوماسي کان پوءِ يونيسڪو موهن جو دڙو ۽ مڪلي لاءِ هنگامي مشن موڪليا، جڏهن ته مڪلي لاءِ 2023–2028ع وارو نئون انتظامي منصوبو ۽ 2023–2030ع وارو آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ وارو منصوبو پڻ اڳتي وڌايو ويو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta – State of Conservation |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/9078/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> قديم دڙن لاءِ شهري توسيع، زرعي زمين ۾ تبديلي، غيرقانوني کوٽائي، سرن ۽ پٿرن جي کڻائي ۽ محدود سائنسي دستاويزڪاري به اهم خطرا آهن. ان ڪري جديد آثار قديمه جي پاليسي صرف کوٽائيءَ بدران '''تحفظ، غير تباهي واري سروي، ڊجيٽل دستاويزڪاري، مقامي برادرين جي شموليت ۽ آفتن خلاف مزاحمت''' تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. == ٻوليون == [[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Sindhi as a first language in 1998.png|thumb|300px|ساڄو|پاڪستان ۾ [[سنڌي ٻولي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي تاريخي ضلعي وار ورڇ؛ نقشو 1998ع جي آدمشماري جي انگن تي ٻڌل آهي.]] [[سنڌ]] لساني لحاظ کان پاڪستان جي گهڻ ٻوليائي صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي تاريخي ۽ اڪثريتي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي، جڏهن ته [[اردو]]، [[پشتو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[هندڪو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻيون ٻوليون پڻ مختلف برادرين پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. سنڌ جي لساني بناوت ۾ نمايان شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق موجود آهي، جيڪو تاريخي لڏپلاڻ، شهري آباديءَ جي واڌ، واپار ۽ روزگار لاءِ ملڪ جي ٻين حصن کان ٿيندڙ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب سنڌ جي 55,638,409 ماڻهن مان '''33,462,299'''، يعني '''60.14 سيڪڙو'''، سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو. اردو '''22.30 سيڪڙو''' سان ٻئي، پشتو '''5.31 سيڪڙو''' سان ٽئين ۽ پنجابي '''4.07 سيڪڙو''' سان چوٿين نمبر تي هئي. ان کان پوءِ بلوچي 2.17 سيڪڙو، سرائيڪي 1.64 سيڪڙو ۽ هندڪو 1.49 سيڪڙو آباديءَ جون مادري ٻوليون هيون.<ref name="PBS-Sindh2023"/><ref name="PBS-MotherTongue">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌي ٻولي === {{Main|سنڌي ٻولي}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' سنڌ جي تاريخي، ثقافتي ۽ اڪثريتي ٻولي آهي. لسانياتي درجي بنديءَ موجب سنڌي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] گروهه سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا جو تعلق برصغير جي پراڻين هند-آريائي ۽ وچين هند-آريائي لساني مرحلن سان آهي. صدين کان سنڌ جو ايران، عرب دنيا، وچ ايشيا ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان سياسي، مذهبي ۽ واپاري رابطو رهڻ سبب سنڌيءَ جي لغت تي خاص طور [[سنسڪرت]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] جا اثر پيا؛ جديد دور ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ وڏي تعداد ۾ لفظ داخل ٿيا آهن. سنڌي پنهنجي صوتياتي نظام جي ڪري هند-آريائي ٻولين ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻوليءَ ۾ ڏندن وارا، مورڌني، وسرڳي ۽ ٻين قسمن جي وينجن سان گڏ '''امپلاسيو''' آواز پڻ موجود آهن. سنڌيءَ جو بنيادي نحوي نمونو [[فاعل-مفعول-فعل]] آهي، جڏهن ته اسم ۽ ضمير جنس، عدد ۽ حالت سان لاڳاپيل صرفياتي تبديليون ڏيکارين ٿا. سنڌيءَ جا ڪيترائي علائقائي لهجا ۽ ٻولياتي قسم آهن. انهن جي درجي بندي مختلف لساني مطالعي ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي، پر '''وچولي'''، '''لاڙي'''، '''سِريلي'''، '''ٿري''' ۽ '''ڪڇي''' سنڌيءَ سان لاڳاپيل نمايان علائقائي صورتن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. معياري ادبي سنڌيءَ جو بنياد گهڻي ڀاڱي وچولي لهجي سان لاڳاپيل آهي. === سنڌي رسم الخط === پاڪستان ۾ سنڌي عام طور عربي-فارسي بنياد تي ٺهيل '''[[سنڌي رسم الخط]]''' ۾ لکي وڃي ٿي. موجوده معياري صورت ۾ سنڌي الفابيٽ ۾ '''52 اکر''' آهن ۽ ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن جي نمائندگي لاءِ عربي-فارسي رسم الخط ۾ اضافي اکر شامل ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي دور ۾ سرڪاري ۽ تعليمي مقصدن لاءِ سنڌي لکڻيءَ جي معياربندي ڪئي وئي. هندستان ۾ سنڌي لکڻ لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط سان گڏ [[ديوناگري]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. تاريخي طور سنڌي واپاري برادرين ۾ [[خداوادي رسم الخط|خداوادي]] ۽ ٻين واڻڪي صورتن جو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهڙي طرح سنڌيءَ جي تاريخ گهڻ-رسم الخط واري ادبي ۽ تجارتي روايت رکي ٿي. === سنڌيءَ جي قانوني حيثيت === سنڌيءَ جي سرڪاري استعمال ۽ تدريس کي قانوني بنياد '''سنڌ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، واڌاري ۽ استعمال) ايڪٽ، 1972ع''' ذريعي ڏنو ويو. اهو بل سنڌ اسيمبليءَ 7 جولاءِ 1972ع تي منظور ڪيو، گورنر 16 جولاءِ تي منظوري ڏني ۽ 17 جولاءِ 1972ع تي سنڌ حڪومت جي گزيٽ ۾ شايع ٿيو. قانون جي تمهيد ۾ واضح ڪيو ويو ته سنڌي اڳ ئي سنڌ حڪومت جي آفيسن ۽ کاتن ۾ استعمال ٿيندي هئي ۽ قانون جو مقصد سنڌيءَ جي تدريس، واڌاري ۽ استعمال لاءِ قدم مقرر ڪرڻ هو.<ref name="SindhiAct1972">{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |url=https://sl.sindhila.org/assets/pdf/act-1972.pdf |publisher=Government of Sindh |date=17 July 1972 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن قانون ۾ پوءِ 1990ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، تحقيق، معياري بڻائڻ ۽ استعمال کي هٿي ڏيڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف ادارتي قدم کنيا، جن مان [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] اهم ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Boli Act |url=https://sindhila.org/newsite/home/act?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === اردو ٻولي === '''[[اردو]]''' سنڌ ۾ سنڌيءَ کان پوءِ سڀ کان وڏي مادري ٻولي آهي. اردو ڳالهائيندڙ آبادي خاص طور شهري سنڌ، بالخصوص [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجرن جي وڏي پيماني تي سنڌ جي شهرن ڏانهن آمد صوبي جي لساني بناوت ۾ اهم تبديلي آندي. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''12,409,745''' ماڻهن اردوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي مجموعي آباديءَ جو '''22.30 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تناسب '''40.39 سيڪڙو''' هو، جڏهن ته ڳوٺاڻن سنڌ ۾ اهو '''1.12 سيڪڙو''' هو. 2017ع ۾ اردو صوبي جي 18.20 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> اردو پاڪستان جي قومي ٻولي هجڻ ڪري سنڌ ۾ وفاقي انتظام، ميڊيا، بين الصوبائي رابطي، واپار ۽ تعليم جي ڪيترن شعبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. === پشتو ٻولي === '''[[پشتو]]''' 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ٽئين وڏي مادري ٻولي هئي. صوبي ۾ '''2,955,893''' ماڻهن پشتوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي مجموعي آباديءَ جو '''5.31 سيڪڙو''' هئا. پشتو ڳالهائيندڙ آبادي گهڻي ڀاڱي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي؛ آدمشماري موجب شهري سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙن جو تناسب 9.00 سيڪڙو، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙ آباديءَ جي واڌ بنيادي طور ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران [[خيبر پختونخوا]]، اڳوڻن قبائلي علائقن ۽ افغانستان کان ٿيندڙ معاشي ۽ ٻين لڏپلاڻن سان لاڳاپيل رهي آهي. === پنجابي ٻولي === '''[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]''' پڻ سنڌ جي اهم ٻولين مان آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ '''2,265,471''' ماڻهن پنجابيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪي سنڌ جي آباديءَ جو '''4.07 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ پنجابي ڳالهائيندڙ آبادي 6.44 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.29 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پنجابي ڳالهائيندڙ برادريون سنڌ جي وڏن شهري، صنعتي ۽ زرعي علائقن ۾ آباد آهن. 2017ع کان 2023ع تائين صوبي جي مجموعي آباديءَ ۾ پنجابي مادري ٻولي رکندڙن جو تناسب 5.31 سيڪڙو مان گهٽجي 4.07 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === بلوچي ٻولي === '''[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]''' سنڌ جي تاريخي لساني منظرنامي جو اهم حصو آهي. سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وچ ۾ صدين کان آبادي، قبيلائي، سياسي ۽ واپاري لاڳاپا رهيا آهن ۽ بلوچ برادريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد رهيون آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''1,208,147''' ماڻهن بلوچيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''2.17 سيڪڙو''' هئا. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جو تناسب 1.76 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 2.53 سيڪڙو هو. 2017ع ۾ بلوچي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو صوبائي تناسب 2.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سرائيڪي ٻولي === '''[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]''' سنڌ جي اترين علائقن ۽ ٻين شهرن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. سنڌ جي اترين ضلعن جا ڏکڻ پنجاب ۽ سرائيڪي وسيب سان تاريخي، معاشي ۽ جاگرافيائي رابطا رهيا آهن، جڏهن ته لڏپلاڻ سبب سرائيڪي ڳالهائيندڙ سنڌ جي وڏن شهرن ۾ پڻ آباد آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''913,418''' ماڻهن سرائيڪيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''1.64 سيڪڙو''' هئا. شهري علائقن ۾ ان جو تناسب 2.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.50 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === هندڪو ۽ براهوي === 2023ع جي آدمشماري ۾ '''830,581''' سنڌ واسين، يعني '''1.49 سيڪڙو''' آباديءَ، [[هندڪو]] کي مادري ٻولي قرار ڏنو. هندڪو ڳالهائيندڙن جو تناسب شهري سنڌ ۾ 2.21 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 0.65 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> [[براهوي ٻولي|براهوي]] سنڌ جي '''265,769''' ماڻهن، يعني 0.48 سيڪڙو آباديءَ، جي مادري ٻولي هئي. براهوي ٻين وڏين سنڌي ٻولين کان لسانياتي لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌ ۾ براهوي ڳالهائيندڙن جو تناسب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.70 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 0.28 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌ ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻيون ٻوليون === سنڌ جي لساني تنوع ۾ [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[ميواتي ٻولي|ميواتي]]، [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] ۽ ٻيون ننڍيون ٻولياتي برادريون پڻ شامل آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شينا، بلتي، ميواتي، ڪلاشا ۽ ڪوهستاني کي پهريون ڀيرو جدا مادري ٻوليءَ جي اختيار طور شامل ڪيو ويو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ انهن کان سواءِ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]، [[پارڪري ڪولي ٻولي|پارڪري ڪولي]] ۽ ٻين مقامي يا برادري-بنياد ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري شايع ٿيل صوبائي مجموعي جدول ۾ انهن مان ڪيترين ٻولين کي الڳ صوبائي category بدران ''ٻيون ٻوليون'' ۾ گڏ ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري انهن لاءِ الڳ صوبائي سيڪڙو انهيءَ جدول مان اخذ نٿو ڪري سگهجي.<ref name="PBS-MotherTongue"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻو لساني فرق === سنڌ جي لساني جاگرافيءَ جي سڀ کان نمايان خصوصيت شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي '''92.12 سيڪڙو''' آبادي سنڌيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اهو تناسب '''32.84 سيڪڙو''' هو. ان جي ابتڙ اردو شهري سنڌ جي '''40.39 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، پر ڳوٺاڻن سنڌ ۾ صرف '''1.12 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پشتو، پنجابي، سرائيڪي ۽ هندڪو پڻ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ شهري سنڌ ۾ وڌيڪ تناسب رکن ٿيون. هي فرق خاص طور ڪراچي ۽ ٻين وڏن صنعتي شهرن جي ملڪ جي مختلف حصن کان آباديءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ واري تاريخي ڪردار سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌي ٻولي اٿارٽي === {{Main|سنڌي ٻولي اٿارٽي}} '''[[سنڌي ٻولي اٿارٽي|سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' سنڌ حڪومت جو هڪ خودمختيار علمي ادارو آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، تحقيق، تدريس، اصطلاح سازي ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ استعمال لاءِ ڪم ڪري ٿو. ادارو [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت ۽ نوادرات کاتي جي انتظامي دائري هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام بورڊ آف گورنرس ذريعي هلندو آهي.<ref name="SLA">{{cite web |title=Sindhi Language Authority |url=https://sindhila.org/newsite/?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اٿارٽيءَ جو پهريون بورڊ آف گورنرس '''1991ع''' ۾ نامياري عالم [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي چيئرمئن شپ هيٺ قائم ڪيو ويو. اداري پنهنجي قيام کان پوءِ لغتن، تحقيقي ڪتابن، ٻوليءَ بابت رسالي '''سنڌي ٻولي'''، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ڊجيٽل اوزارن سميت مختلف علمي ۽ فني منصوبن تي ڪم ڪيو آهي. اٿارٽي موجب ''سنڌي ٻولي'' تحقيقي رسالو پهريون ڀيرو 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 2008ع کان باقاعدي شايع ٿيندو رهيو آهي.<ref name="SLA"/> === مادري ٻولي موجب آبادي === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ جي ڪُل آبادي '''55,638,409''' هئي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مادري ٻوليءَ بابت نتيجن موجب ورڇ هيٺين ريت هئي:<ref name="PBS-Sindh2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب — 2023ع |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! مادري ٻولي ! ڳالهائيندڙ ! صوبي جي آباديءَ جو سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 33,462,299 | style="background:#C8E6C9;" | '''60.14%''' | 92.12% | 32.84% |- | style="background:#E0F2F1;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 12,409,745 | style="background:#BBDEFB;" | '''22.30%''' | 1.12% | 40.39% |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[پشتو]] | 2,955,893 | 5.31% | 1.00% | 9.00% |- | style="background:#E0F2F1;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 2,265,471 | 4.07% | 1.29% | 6.44% |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 1,208,147 | 2.17% | 1.76% | 2.53% |- | style="background:#E0F2F1;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 913,418 | 1.64% | 0.50% | 2.62% |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 830,581 | 1.49% | 0.65% | 2.21% |- | style="background:#E0F2F1;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 265,769 | 0.48% | 0.70% | 0.28% |- | 9 | style="text-align:right;" | [[ميواتي ٻولي|ميواتي]] | 57,059 | 0.10% | 0.06% | 0.14% |- | 10 | style="text-align:right;" | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | 53,249 | 0.10% | 0.02% | 0.16% |- | 11 | style="text-align:right;" | [[بلتي ٻولي|بلتي]] | 27,193 | 0.05% | 0.003% | 0.09% |- | 12 | style="text-align:right;" | [[شينا ٻولي|شينا]] | 22,273 | 0.04% | 0.01% | 0.07% |- | 13 | style="text-align:right;" | [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] | 14,885 | 0.03% | 0.004% | 0.05% |- | 14 | style="text-align:right;" | [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] | 777 | 0.001% | 0.001% | 0.002% |- | 15 | style="text-align:right;" | '''ٻيون ٻوليون''' | 1,151,650 | 2.07% | 0.77% | 3.18% |} {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب، 2023ع<ref name="PBS-Sindh2023"/> |label1=[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1=60.14 |color1=#F39C12 |label2=[[اردو]] |value2=22.30 |color2=#2980B9 |label3=[[پشتو]] |value3=5.31 |color3=#27AE60 |label4=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4=4.07 |color4=#C0392B |label5=[[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value5=2.17 |color5=#8E44AD |label6=[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6=1.64 |color6=#16A085 |label7=[[هندڪو]] |value7=1.49 |color7=#D35400 |label8=[[براهوي ٻولي|براهوي]] |value8=0.48 |color8=#7D3C98 |label9=ٻيون ٻوليون |value9=2.40 |color9=#95A5A6 }} === 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ جو ڀيٽائتو جائزو === {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ وڏين مادري ٻولين جو تناسب، 2017ع–2023ع |- style="background:#5C6BC0; color:white;" ! مادري ٻولي ! 2017ع ! 2023ع ! تبديلي (سيڪڙو پوائنٽ) |- | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 61.60% | 60.14% | −1.46 |- | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 18.20% | 22.30% | +4.10 |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | [[پشتو]] | 5.46% | 5.31% | −0.15 |- | style="background:#FFEBEE; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 5.31% | 4.07% | −1.24 |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 2.00% | 2.17% | +0.17 |- | style="background:#E0F7FA; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 2.23% | 1.64% | −0.59 |- | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 1.58% | 1.49% | −0.09 |- | style="background:#EFEBE9; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 0.73% | 0.48% | −0.25 |} <ref name="PBS-Sindh2023"/> == مذهب == {{See also|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ ۾ هندومت|سنڌ ۾ تصوف}} [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار، [[ڀٽ شاهه]]؛ سنڌ جي صوفي مذهبي ۽ ثقافتي روايت جو اهم مرڪز.]] [[فائل:Hindu Temple, Sadh Belo, Sukkur.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ساڌ ٻيلو]]، [[سکر]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع سنڌ جي اهم هندو مذهبي مرڪزن مان هڪ.]] [[سنڌ]] مذهبي لحاظ کان تاريخي طور گهڻ مذهبي خطو رهيو آهي. سنڌو ماٿريءَ جي قديم مذهبي روايتن کان پوءِ هتي [[هندومت]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين مت]]، [[اسلام]]، [[عيسائيت]]، [[سک مت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] سان لاڳاپيل برادريون مختلف دورن ۾ موجود رهيون آهن. موجوده دور ۾ اسلام سنڌ جو اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي هندو آبادي رکندڙ صوبن مان آهي ۽ هتي عيسائي، سک، پارسي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون پڻ تاريخي آباديون موجود آهن.<ref name="PBSReligion2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب، مذهب بابت جواب ڏيندڙ سنڌ جي '''55,638,409''' ماڻهن مان '''50,126,428'''، يعني '''90.09 سيڪڙو'''، مسلمان هئا. هندو جاتي 6.43 سيڪڙو، شيڊيولڊ ڪاسٽس 2.38 سيڪڙو، عيسائي 0.98 سيڪڙو، احمدي 0.03 سيڪڙو، سک 0.01 سيڪڙو ۽ پارسي تقريباً 0.003 سيڪڙو هئا. غير مسلم آبادي مجموعي طور 9.91 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي مذهبي جاگرافيءَ ۾ واضح شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي 85.45 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اها شرح 94.06 سيڪڙو هئي. هندو جاتيءَ جو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ 9.73 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 3.61 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 4.48 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 0.59 سيڪڙو هئا. عيسائين جو تناسب شهري سنڌ ۾ 1.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.24 سيڪڙو هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === اسلام === {{Main|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ تي عربن جي فتح}} سنڌ ۾ اسلام جي موجودگي جو تعلق اٺين صديءَ جي عرب فتح کان اڳ واري سامونڊي واپار سان پڻ جوڙيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌ جي بندرگاهن جا عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا. بهرحال، سنڌ ۾ اسلامي سياسي اقتدار جو مستقل قيام 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح سان ٿيو. [[راجا ڏاهر]] جي شڪست کان پوءِ ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد ۽ ملتان سميت سنڌو ماٿريءَ جا اهم حصا عرب اقتدار هيٺ آيا. ابتدائي اسلامي انتظام ۾ مقامي هندن ۽ ٻڌن کي مختلف هنڌن تي پنهنجي مذهبي ادارن ۽ رسم رواج جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جڏهن ته انهن تي اسلامي رياست جي مالي ۽ قانوني نظام جا ضابطا لاڳو ٿيا. سنڌ ۾ اسلام قبول ڪرڻ وارو عمل هڪ ئي وقت يا هڪ ئي سبب سان نه ٿيو، پر ڪيترن صدين تائين سياسي، سماجي، معاشي، مذهبي ۽ روحاني رابطن وسيلي تدريجي طور وڌندو رهيو. [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت بابت بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن ۽ سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلڻ ۽ ڪجهه ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. ''چچ نامي'' ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ راجا ڏاهر جي پٽ [[جيسيه]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت پڻ روايت موجود آهي؛ پر اهڙين روايتن جي تفصيل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري انهن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ماخذن ۾ آيل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === تصوف === {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} سنڌ جي اسلامي تاريخ ۾ [[تصوف]] کي خاص اهميت حاصل آهي. وچئين دور کان صوفي خانقاهون، درگاهون، سماع، ڪافي ۽ مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ جا اهم حصا بڻيا. قادري، سهروردي، چشتي ۽ نقشبندي روايتن جا مختلف سلسلا سنڌ ۾ سرگرم رهيا، جڏهن ته مقامي صوفي روايتن ڪيترن هنڌن تي فارسي-اسلامي فڪر کي سنڌي ٻولي، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقامي ثقافت سان ملائي هڪ مخصوص مذهبي ماحول پيدا ڪيو.<ref>{{cite journal |title=On the History of Sufism in Australia |journal=Journal of Sufi Studies |publisher=Brill |volume=11 |year=2022 |pages=115–135}}</ref> سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]]، [[مخدوم نوح]]، [[شاهه عنايت شهيد]] ۽ ٻين بزرگن جا نالا شامل آهن. انهن جون درگاهون مذهبي زيارت سان گڏ سنڌي موسيقي، شاعري، لوڪ ثقافت ۽ اجتماعي سڃاڻپ جا پڻ مرڪز رهيون آهن. [[مڪلي جو قبرستان]] ۾ حڪمرانن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جا سوين تاريخي مقبرا موجود آهن. يونيسڪو مڪلي کي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ غيرمعمولي شاهدي قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === هندومت === {{Main|سنڌ ۾ هندومت}} [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[ساڌ ٻيلو]] جي هندو مذهبي عمارت، [[سکر]].]] هندومت سنڌ جي سڀ کان پراڻين زنده مذهبي روايتن مان هڪ آهي. سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور ۾ هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ جين مت مختلف وقتن تي اهم مذهبي روايتون رهيون. عرب فتح کان پوءِ به هندو آبادي سنڌ جي سماجي، تجارتي ۽ زرعي زندگيءَ جو اهم حصو رهي. 1941ع جي آدمشماري موجب ان وقت جي سنڌ ۾ 4,840,795 ماڻهن مان 1,279,530، يعني تقريباً '''26.4 سيڪڙو'''، هندو هئا، جڏهن ته مسلمان آبادي 71.5 سيڪڙو هئي.<ref name="Sindh1941">{{cite book |title=Census of India, 1941: Sind |year=1941 |at=Table on Religion}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي شهري هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته هندستان مان مسلمان مهاجر سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ اچي آباد ٿيا. ان سان سنڌ جي مذهبي ۽ لساني آباديءَ جي بناوت ۾ بنيادي تبديلي آئي. 2023ع ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''هندو جاتي''' ۽ '''شيڊيولڊ ڪاسٽس''' کي جدا مردم شماري categories طور ڳڻيو. هندو جاتيءَ جو انگ '''3,575,848''' يا 6.43 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس '''1,325,559''' يا 2.38 سيڪڙو هئا. ٻنهي سرڪاري categories کي گڏ ڪرڻ سان انگ لڳ ڀڳ 4.90 ملين يا 8.81 سيڪڙو ٿئي ٿو، پر سرڪاري مردم شماريءَ ۾ اهي الڳ ڏيکاريل آهن.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي هندو آبادي خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ ٻين اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. [[ساڌ ٻيلو]]، [[راماپير مندر، ٽنڊو الهيار|راماپير مندر]]، عمرڪوٽ جا مندر ۽ ٿر جا مختلف مذهبي ماڳ سنڌ جي هندو مذهبي ورثي جا اهم مرڪز آهن. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن جدا صوبائي قانون ذريعي هندو شادين جي رجسٽريشن لاءِ '''[[سنڌ هندو ميريج ايڪٽ 2016ع]]''' منظور ڪيو؛ ان ۾ 2018ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Hindus Marriage Act, 2016 |url=https://humanrights.sindh.gov.pk/hr-acts |publisher=Human Rights Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جين مت === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[فائل:Gori Temple (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[گوري مندر]]، [[ننگرپارڪر]]؛ سنڌ جي تاريخي جين مذهبي ورثي جو نمايان مثال.]] [[جين مت]] سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي مذهبي تاريخ جو اهم حصو رهيو آهي، خاص طور ٿرپارڪر، ننگرپارڪر ۽ گجرات سان ڳنڍيل واپاري علائقن ۾. [[ننگرپارڪر جا جين مندر]]، [[گوري مندر]]، ڀوڏيسر ۽ ويراواهه جا آثار سنڌ ۾ جين برادرين جي ڊگهي تاريخ جا مادي ثبوت آهن. ننگرپارڪر جا جين مندر وچئين دور کان اوائلي جديد دور تائين مختلف مرحلن ۾ تعمير ٿيا ۽ انهن ۾ گجرات، راجستان ۽ مقامي سنڌي تعميراتي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا. 2016ع ۾ '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي جين آباديءَ جو تقريباً سمورو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، تنهنڪري 2023ع جي مردم شماري ۾ جين مت کي سنڌ لاءِ الڳ category طور نه ڏيکاريو ويو. ان جي باوجود جين مندر سنڌ جي مذهبي ۽ آثار قديمه واري ورثي ۾ اهم جڳهه رکن ٿا. === سنڌ ۾ عيسائيت === {{Main|سنڌ ۾ عيسائيت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img43 StPatrick Cathedral.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي عيسائي مذهبي عمارتن مان هڪ.]] سنڌ ۾ عيسائيت جي تاريخ کي رڳو 1843ع جي برطانوي فتح سان شروع ڪرڻ درست ناهي، پر ان جي قديم تاريخ بابت دعوائن کي روايت ۽ تاريخي ثبوت جي وچ ۾ فرق سان پيش ڪرڻ ضروري آهي. عيسائي روايتن ۽ ٽئين صديءَ جي اپوڪريفل متن ''اعمال توما'' ۾ رسول [[سينٽ ٿامس]] کي هند-پارٿي حڪمران [[گونڊوفارس]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪندي بيان ڪيو ويو آهي. گونڊوفارس پهرين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ موجوده پاڪستان جي حصن تي حڪمران هو.<ref>{{cite journal |last=Fleet |first=J. F. |title=St. Thomas and Gondophernes |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=37 |issue=2 |year=1905 |pages=223–236 |doi=10.1017/S0035869X00033049}}</ref> بهرحال جديد علمي تحقيق سينٽ ٿامس جي اتر اولهه هندستان يا سنڌو ماٿريءَ واري سفر کي مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو نٿي سمجهي. ''اعمال توما'' جي ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي گونڊوفارس جو نالو اچڻ اهم آهي، پر متن ۾ افسانوي ۽ مذهبي عناصر پڻ موجود آهن؛ تنهنڪري “سينٽ ٿامس سنڌ ۾ آيو ۽ گونڊوفارس کي عيسائي بڻايو” کي قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |title=Networks and social cohesion in ancient Indian Ocean trade: geography, ethnicity, religion |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2013}}</ref><ref>{{cite journal |title=The South Indian Tradition of the Apostle Thomas |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |publisher=Cambridge University Press}}</ref> قديم هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن وسيلي شام، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي عيسائي برادرين جو هندستان سان رابطو موجود هو، تنهنڪري سنڌ ۽ ان جي بندرگاهن تائين ابتدائي عيسائي واپارين يا مسافرن جي پهچ ممڪن هئي؛ پر سنڌ ۾ پهرين صديءَ جي منظم عيسائي جماعت جا سڌا آثار قديمه جا ثبوت محدود آهن. سنڌي تاريخي ادب ۾ فادر اڪيلس ميرسمن جي تحقيق موجب انگريزن جي فتح کان اڳ به ڪراچيءَ ۾ وقت بوقت ڪئٿولڪ پادرين جي آمد جو ذڪر ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني مذهبي جماعت سان لاڳاپيل پادرين جي مذهبي خدمت بابت روايت ڏني وئي آهي. 1840ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ مستقل ڪئٿولڪ ۽ پوءِ پروٽيسٽنٽ مشن وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Meersman |first=Achilles |title=Did the British Introduce Christianity into Sind? |journal=Journal of the Sind Historical Society |note=Reprinted in Sindh Observer: Selections from the Journal of Sindh Historical Society, ed. Mubarak Ali |pages=99–100}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عيسائي مشنن ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ اسڪول، ڪاليج، اسپتالون ۽ سماجي ادارا قائم ڪيا. [[ڪراچي آرچ ڊائوسيس]] 20 مئي 1948ع تي قائم ٿيو ۽ 15 جولاءِ 1950ع تي آرچ ڊائوسيس جي حيثيت حاصل ڪيائين؛ ان جو مرڪزي گرجاگهر [[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]] آهي.<ref>{{cite web |title=Archdiocese of Karachi |url=https://www.catholicsinpakistan.org/dioceses/karachi/ |publisher=Catholics in Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''546,968''' عيسائي هئا، جيڪي مذهب بابت جواب ڏيندڙ آباديءَ جو '''0.98 سيڪڙو''' هئا. انهن مان وڏي آبادي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ رهي ٿي.<ref name="PBSReligion2023"/> === سک مت === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ واپار، فوجي ۽ مذهبي رابطن سبب [[سک مت]] سان لاڳاپيل جماعتون نوآبادياتي دور کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ ۾ موجود رهيون. سکر، شڪارپور، ڪراچي ۽ ٻين شهرن ۾ سک ۽ نانڪ پنٿي واپاري برادريون تاريخي طور آباد رهيون. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ ننڍيون سک برادريون موجود رهيون ۽ ڪجهه شهرن ۾ گردوارا ۽ مذهبي ادارا قائم رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''5,182''' ماڻهن سک مت کي پنهنجو مذهب ڄاڻايو، جيڪو صوبي جي ڳڻيل مذهبي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''0.01 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === پارسي ۽ زرتشتي برادري === [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] يا [[پارسي]] برادري سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، جي شهري، تجارتي ۽ فلاحي تاريخ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي دور دوران بمبئي، گجرات ۽ ٻين علائقن مان پارسي خاندان ڪراچي لڏي آيا ۽ بندرگاهي واپار، صنعت، شهري حڪومت، تعليم ۽ خيراتي ادارن ۾ سرگرم ٿيا. [[جمشيد نسروانجي مهتا]]، جيڪو ڪراچي جو مشهور ميئر ۽ سماجي ڪارڪن هو، سنڌ جي پارسي برادريءَ جي نمايان شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. پارسي برادريءَ ڪراچيءَ ۾ اسڪولن، اسپتالن، رهائشي ۽ خيراتي ادارن جي قيام ۾ پڻ حصو ورتو. 2023ع جي آدمشماري ۾ سنڌ ۾ '''1,763''' پارسي رڪارڊ ٿيا، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو تقريباً '''0.003 سيڪڙو''' هئا.<ref name="PBSReligion2023"/> === مذهبي آبادي، 2023ع === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! نمبر ! مذهب / مردم شماري category ! آبادي ! سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E8F5E9;" | 1 | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | '''[[اسلام]]''' | 50,126,428 | '''90.09%''' | 85.45% | 94.06% |- | style="background:#FFF3E0;" | 2 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | '''[[هندومت|هندو جاتي]]''' | 3,575,848 | '''6.43%''' | 9.73% | 3.61% |- | style="background:#FDEDEC;" | 3 | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | '''[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]]''' | 1,325,559 | '''2.38%''' | 4.48% | 0.59% |- | style="background:#EAF2F8;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عيسائيت]]''' | 546,968 | '''0.98%''' | 0.24% | 1.62% |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[احمديه]] | 18,266 | 0.03% | 0.02% | 0.04% |- | style="background:#FFF9C4;" | 6 | style="background:#FCF3CF; text-align:right;" | [[سک مت]] | 5,182 | 0.01% | 0.01% | 0.01% |- | style="background:#F2F3F4;" | 7 | style="background:#E5E7E9; text-align:right;" | [[پارسي]] | 1,763 | 0.003% | 0.001% | 0.005% |- | style="background:#F8F9F9;" | 8 | style="text-align:right;" | ٻيا | 38,395 | 0.07% | 0.07% | 0.07% |} <ref name="PBSReligion2023"/> {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع<ref name="PBSReligion2023"/> |label1=[[اسلام]] |value1=90.09 |color1=#2E8B57 |label2=هندو جاتي |value2=6.43 |color2=#F39C12 |label3=[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]] |value3=2.38 |color3=#E67E22 |label4=[[عيسائيت]] |value4=0.98 |color4=#3498DB |label5=[[احمديه]] |value5=0.03 |color5=#8E44AD |label6=[[سک مت]] |value6=0.01 |color6=#F4D03F |label7=پارسي ۽ ٻيا |value7=0.08 |color7=#95A5A6 }} {{clear}} === مذهبي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي === هيٺ ڏنل جدول 1872ع کان 2023ع تائين مختلف آدمشمارين ۾ سنڌ جي مذهبي آباديءَ جو تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. نوآبادياتي دور جي آدمشمارين ۾ مذهبي درجي بندي موجوده آدمشمارين کان مختلف هئي؛ مثال طور ڪن سالن ۾ نانڪ پنٿين، قبائلي مذهبي گروهن يا جينن کي هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيو ويو هو. تنهنڪري مختلف سالن جي انگن جو سڌو مقابلو انهن وضاحتي حاشين کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ گهرجي. <div style="overflow-x:auto; border:1px solid #AAB7B8; padding:0.2em;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:92%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ مذهب، 1872ع–2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! rowspan="2" style="min-width:125px;" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" | 1872ع<ref name="sindh1872">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |jstor=saoa.crl.25057641 |access-date=16 November 2024 |title=Census of the Bombay Presidency, taken on the 21. February 1872. |year=1872 |volume=2 |pages=76 (part 1) & 112–138 (part 2) |publisher=Bombay, 1875. |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921175249/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1872|1872ع جا انگ [[برطانوي هندستان ۾ آدمشماري|آدمشماري]] جي انهن ضلعن ــ [[ڪراچي ضلعو (سنڌ)|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ضلعو (سنڌ)|حيدرآباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو]] ــ ۽ [[خيرپور رياست]] جي مجموعي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن. خيرپور رياست ۾ مذهبي وابستگي الڳ نه ڳڻي وئي هئي.}} ! colspan="2" | 1881ع<ref name="sindh1881">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=3 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1881|1881ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1891ع<ref name="sindh1891">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |archive-date=8 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408203225/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1891|1891ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1901ع<ref name="sindh1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207080045/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1901|1901ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1911ع<ref name="sindh1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |archive-date=8 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208045130/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1911|1911ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1921ع<ref name="sindh1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=6 May 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022430/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1921|1921ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1931ع<ref name="sindh1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=5 May 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022514/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1931|1931ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1941ع ! colspan="2" | 1951ع<ref name="sindh1951">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|title=CPopulation According to Religion, Tables-6, Pakistan – Census 1951|access-date=21 July 2024|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013102/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|url-status=live}}</ref>{{rp|22–26}}{{efn|name=Sindh1951|[[وفاقي گادي وارو علائقو (ڪراچي)]] پڻ شامل آهي.}} ! colspan="2" | 1998ع<ref name="sindh1998">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|title=Population Distribution by Religion, 1998 Census|access-date=23 January 2023|archive-date=23 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250923095306/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="sindh2017">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|title=TABLE 9 – POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=23 January 2023|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013148/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="2017 Census">{{cite web |title=Religious Demographics of Pakistan 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf |archive-date=29 August 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="sindh2023">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=7th Population and Housing Census – Detailed Results Table-9 Population by sex, religion and rural/urban|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=6 August 2024|archive-date=3 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203030321/https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census – 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |access-date=21 July 2024 |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212115052/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=live }}</ref> |- style="background:#D2B4DE;" ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % |- style="background:#E8F5E9;" ! style="text-align:right;" | [[اسلام]] [[فائل:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,712,266{{efn|[[سني اسلام|سني]]: 1,700,468<br>[[شيعو اسلام|شيعا]]: 11,798}} | {{Percentage|1712266|2192415|2}} | 1,989,630 || {{Percentage|1989630|2542976|2}} | 2,318,180 || {{Percentage|2318180|3003711|2}} | 2,609,337 || {{Percentage|2609337|3410223|2}} | 2,822,756 || {{Percentage|2822756|3737223|2}} | 2,562,700 || {{Percentage|2562700|3472508|2}} | 3,017,377 || {{Percentage|3017377|4114253|2}} | 3,462,015 || {{Percentage|3462015|4840795|2}} | 5,535,645 || {{Percentage|5535645|6047748|2}} | 27,796,814 || {{Percentage|27796814|30439893|2}} | 43,234,107 || {{Percentage|43234107|47854510|2}} | 50,126,428 || {{Percentage|50126428|55638409|2}} |- style="background:#FFF3E0;" ! style="text-align:right;" | [[هندومت]] [[فائل:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|1872ع جي آدمشماريءَ ۾ قبائلي مذهبي گروهه، جين ۽ نانڪ پنٿي پڻ هن درجي ۾ شامل هئا؛ 1881ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي، 1891ع ۾ قبائلي، ۽ 1901ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي پڻ هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيا ويا.}} | 475,848{{efn|جاتي هندو: 390,435<br>[[پاڪستان ۾ شيڊيولڊ ڪاسٽس|شيڊيولڊ ڪاسٽس]]، قبائلي ۽ جين: 61,514<br>نانڪ پنٿي (سک): 23,899}} | {{Percentage|475848|2192415|2}} | 544,848 || {{Percentage|544848|2542976|2}} | 674,371 || {{Percentage|674371|3003711|2}} | 787,683 || {{Percentage|787683|3410223|2}} | 877,313 || {{Percentage|877313|3737223|2}} | 876,629 || {{Percentage|876629|3472508|2}} | 1,055,119 || {{Percentage|1055119|4114253|2}} | 1,279,530 || {{Percentage|1279530|4840795|2}} | 482,560 || {{Percentage|482560|6047748|2}} | 2,280,842 || {{Percentage|2280842|30439893|2}} | 4,176,986 || {{Percentage|4176986|47854510|2}} | 4,901,407 || {{Percentage|4901407|55638409|2}} |- style="background:#EAF2F8;" ! style="text-align:right;" | [[عيسائيت]] [[فائل:Christian cross.svg|15px]] | 3,329{{efn|[[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]: 1,670<br>[[چرچ آف انگلينڊ]]: 1,142<br>مقامي عيسائي (مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ سرياني): 359<br>پريسبيٽيرين: 156<br>يوناني آرٿوڊوڪس: 2}} | {{Percentage|3329|2192415|2}} | 6,082 || {{Percentage|6082|2542976|2}} | 7,768 || {{Percentage|7768|3003711|2}} | 7,825 || {{Percentage|7825|3410223|2}} | 10,917 || {{Percentage|10917|3737223|2}} | 11,734 || {{Percentage|11734|3472508|2}} | 15,152 || {{Percentage|15152|4114253|2}} | 20,304 || {{Percentage|20304|4840795|2}} | 22,601 || {{Percentage|22601|6047748|2}} | 294,885 || {{Percentage|294885|30439893|2}} | 408,301 || {{Percentage|408301|47854510|2}} | 546,968 || {{Percentage|546968|55638409|2}} |- style="background:#F2F3F4;" ! style="text-align:right;" | [[زرتشتي مذهب]] [[فائل:Faravahar.svg|15px]] | 870{{efn|شاهنشاهي فرقي جا: 712<br>قديمي فرقي جا: 158}} | {{Percentage|870|2192415|2}} | 1,063 || {{Percentage|1063|2542976|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3003711|2}} | 2,000 || {{Percentage|2000|3410223|2}} | 2,411 || {{Percentage|2411|3737223|2}} | 2,913 || {{Percentage|2913|3472508|2}} | 3,537 || {{Percentage|3537|4114253|2}} | 3,841 || {{Percentage|3841|4840795|2}} | 5,046 || {{Percentage|5046|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,763 || {{Percentage|1763|55638409|3}} |- style="background:#FFFDE7;" ! style="text-align:right;" | [[ٻڌ ڌرم]] [[فائل:Dharma Wheel (2).svg|15px]] | 67 || {{Percentage|67|2192415|3}} | 9 || {{Percentage|9|2542976|3}} | 2 || {{Percentage|2|3003711|3}} | 0 || {{Percentage|0|3410223|3}} | 21 || {{Percentage|21|3737223|3}} | 41 || {{Percentage|41|3472508|3}} | 53 || {{Percentage|53|4114253|3}} | 111 || {{Percentage|111|4840795|3}} | 670 || {{Percentage|670|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#E8EAF6;" ! style="text-align:right;" | [[يهوديت]] [[فائل:Star of David.svg|15px]] | 35 || {{Percentage|35|2192415|3}} | 153 || {{Percentage|153|2542976|2}} | 210 || {{Percentage|210|3003711|2}} | 428 || {{Percentage|428|3410223|2}} | 595 || {{Percentage|595|3737223|2}} | 671 || {{Percentage|671|3472508|2}} | 985 || {{Percentage|985|4114253|2}} | 1,082 || {{Percentage|1082|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF8E1;" ! style="text-align:right;" | [[جين مت]] [[فائل:Jain Prateek Chihna.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,191 || {{Percentage|1191|2542976|2}} | 923 || {{Percentage|923|3003711|2}} | 921 || {{Percentage|921|3410223|2}} | 1,349 || {{Percentage|1349|3737223|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3472508|2}} | 1,144 || {{Percentage|1144|4114253|2}} | 3,687 || {{Percentage|3687|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF9C4;" ! style="text-align:right;" | [[سک مت]] [[فائل:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 720 || {{Percentage|720|3003711|2}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census|1901ع جي آدمشماريءَ ۾ سک آباديءَ کي هندو درجي ۾ ڳڻيو ويو هو.}} || {{N/a}} | 12,339 || {{Percentage|12339|3737223|2}} | 8,036 || {{Percentage|8036|3472508|2}} | 19,172 || {{Percentage|19172|4114253|2}} | 32,627 || {{Percentage|32627|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 5,182 || {{Percentage|5182|55638409|2}} |- style="background:#EFEBE9;" ! style="text-align:right;" | قبائلي مذهب | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census}} || {{N/a}} | 9,224 || {{Percentage|9224|3737223|2}} | 8,186 || {{Percentage|8186|3472508|2}} | 204 || {{Percentage|204|4114253|2}} | 37,598 || {{Percentage|37598|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#F3E5F5;" ! style="text-align:right;" | [[احمديه]] [[فائل:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 43,524 || {{Percentage|43524|30439893|2}} | 21,661 || {{Percentage|21661|47854510|2}} | 18,266 || {{Percentage|18266|55638409|2}} |- style="background:#ECEFF1;" ! style="text-align:right;" | ٻيا | 0 || {{Percentage|0|2192415|2}} | 0 || {{Percentage|0|2542976|2}} | 3 || {{Percentage|3|3003711|2}} | 2,029 || {{Percentage|2029|3410223|2}} | 298 || {{Percentage|298|3737223|2}} | 64 || {{Percentage|64|3472508|3}} | 1,510 || {{Percentage|1510|4114253|2}} | 0 || {{Percentage|0|4840795|2}} | 1,226 || {{Percentage|1226|6047748|2}} | 23,828 || {{Percentage|23828|30439893|2}} | 13,455 || {{Percentage|13455|47854510|2}} | 38,395 || {{Percentage|38395|55638409|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D5F5E3; font-weight:bold;" ! جواب ڏيندڙ ڪل آبادي ! 2,192,415 ! {{Percentage|2192415|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,047,748 ! {{Percentage|6047748|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,638,409 ! {{Percentage|55638409|55696147|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" ! ڪل آبادي ! 2,322,765 ! {{Percentage|2322765|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,054,474 ! {{Percentage|6054474|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,696,147 ! {{Percentage|55696147|55696147|2}} |} </div> == تعليم == {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} [[فائل:University of Sindh Gate.jpg|thumb|270px|[[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|270px|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم انجنيئرنگ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[فائل:Aga Khan University .jpg|thumb|270px|[[آغا خان يونيورسٽي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خانگي طبي ۽ تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] سنڌ ۾ تعليم جو نظام ابتدائي، پرائمري، مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي اسڪولي تعليم کان وٺي ڪاليجي، فني، پيشاورانه ۽ [[اعليٰ تعليم]] تائين پکڙيل آهي. صوبي ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ خانگي اسڪول، ڪاليج، يونيورسٽيون، ديني مدرسا، غير رسمي تعليمي مرڪز ۽ فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا. اسڪولي تعليم جو بنيادي انتظام سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ وٽ آهي، جڏهن ته اعليٰ تعليم، يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن لاءِ صوبائي ۽ وفاقي سطح تي الڳ ريگيوليٽري ۽ انتظامي ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206155811/https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20(2).pdf |url-status=dead}}</ref> [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 25-الف موجب پنجن کان سورهن سالن جي عمر تائين هر ٻار لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪرڻ رياست جي ذميواري آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ تعليم جي انتظام ۾ صوبن جو ڪردار وڌيڪ وسيع ٿيو. سنڌ ۾ ان آئيني حق کي عملي قانوني بنياد ڏيڻ لاءِ ''سنڌ رائيٽ آف چلڊرين ٽو فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ، 2013ع'' منظور ڪيو ويو، جنهن تحت پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو قانوني ڍانچو قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |title=Sindh Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2013 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |date=11 March 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[نوابشاهه]] ۽ [[ٽنڊو ڄام]] ۾ عام تعليم سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، ڪاروباري انتظام، ڪمپيوٽنگ، فن، ڊيزائن، حياتياتي سائنس ۽ ٻين تخصصي شعبن جون يونيورسٽيون ۽ تحقيقي ادارا قائم آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] سنڌ جي ڪيترين سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن کي تسليم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426065204/https://www.hec.gov.pk/english/universities/pages/recognised.aspx |url-status=dead}}</ref> === خواندگي === {{See also|پاڪستان ۾ تعليم}} [[فائل:Literacy Rate by Pakistani District - 2017 Census.svg|thumb|270px|2017ع جي آدمشماري موجب پاڪستان جي ضلعن ۾ خواندگيءَ جي شرح؛ سنڌ جي ضلعن ۾ پڻ نمايان علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچن ٿا.]] 2023ع جي [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|آدمشماري]] موجب سنڌ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي، جيڪا 2017ع ۾ 54.57 سيڪڙو هئي. 2023ع ۾ مردن جي خواندگي 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.21 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي خوانده آباديءَ جو انگ 22,431,392 هو.<ref name="SindhCensusEducation2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |title=Provincial Census Report 2023 — Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |pages=73–74 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي تعليمي صورتحال ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن جي وچ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2023ع ۾ شهري سنڌ جي خواندگيءَ جي شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙي سنڌ ۾ اها 38.14 سيڪڙو هئي. ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مردن جي خواندگي 48.06 سيڪڙو ۽ عورتن جي 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اهي شرحون ترتيبوار 76.27 ۽ 67.80 سيڪڙو هيون.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> قومي سطح تي 2023ع ۾ پاڪستان جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 60.65 سيڪڙو هئي. صوبن مان پنجاب 66.25 سيڪڙو، سنڌ 57.54 سيڪڙو، خيبر پختونخوا 51.09 سيڪڙو ۽ بلوچستان 42.01 سيڪڙو تي هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/National%20Census%20Report-2023.pdf |title=National Census Report 2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |page=145 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== خواندگيءَ جي شرح، 2017ع ۽ 2023ع ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#345995; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ ۾ خواندگيءَ جي شرح (10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر)'''<ref name="SindhCensusEducation2023"/> |- style="background:#E8EEF7;" ! rowspan="2" | علائقو ! colspan="3" | 2017ع ! colspan="3" | 2023ع |- style="background:#D9E6F5;" ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- ! style="background:#EDF7ED;" | سڄي سنڌ | 54.57٪ | 62.52٪ | 45.95٪ | style="background:#DFF2DF; font-weight:bold;" | 57.54٪ | 64.23٪ | 50.21٪ |- ! style="background:#FFF4E5;" | ٻهراڙي | 35.19٪ | 46.91٪ | 22.64٪ | style="background:#FFE9CC; font-weight:bold;" | 38.14٪ | 48.06٪ | 27.52٪ |- ! style="background:#EAF4FC;" | شهري | 70.43٪ | 75.13٪ | 65.28٪ | style="background:#DDEFFC; font-weight:bold;" | 72.26٪ | 76.27٪ | 67.80٪ |} </div> === اسڪولي تعليم === [[فائل:Back to school after six months interruption.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي پرائمري اسڪول ۾ شاگرد؛ صوبي جي اسڪولي نظام ۾ پرائمري تعليم بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] [[فائل:Studying for the chance to become a teacher.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردياڻي؛ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعليم تائين رسائي هڪ اهم تعليمي مسئلو آهي.]] سنڌ حڪومت جي ''اينيوئل اسڪول سينسس 2023–24ع'' موجب صوبي ۾ '''40,978 سرڪاري اسڪول''' رڪارڊ ڪيا ويا. انهن مان 36,225 پرائمري، 1,581 مڊل، 1,027 ايليمينٽري، 1,654 ثانوي ۽ 491 اعليٰ ثانوي اسڪول هئا. ان مطابق سرڪاري اسڪولي ڍانچي جو لڳ ڀڳ 88.4 سيڪڙو حصو پرائمري سطح تي مشتمل هو.<ref name="ASC2023-24">{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |page=16 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206155811/https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20(2).pdf |url-status=dead}}</ref> پرائمري کان پوءِ مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي ادارن جو نسبتاً گهٽ انگ، خاص طور ٻهراڙي ۽ پري پيل علائقن ۾، شاگردن جي ايندڙ تعليمي سطح تائين جسماني رسائيءَ کي محدود ڪري سگهي ٿو. ان ڪري اسڪولن جي سطح وار غيرمتوازن ورڇ سنڌ جي تعليمي رٿابنديءَ جو هڪ اهم مسئلو آهي. ==== سرڪاري اسڪولن جي سطح موجب ورڇ ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#287271; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جا سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''<ref name="ASC2023-24"/> |- style="background:#D9F0EF;" ! سطح ! اسڪولن جو تعداد ! ڪل اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | style="text-align:right; background:#EDF8F7;" | پرائمري | 36,225 | 88.4٪ |- | style="text-align:right; background:#F2F8E9;" | مڊل | 1,581 | 3.9٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF4E6;" | ايليمينٽري | 1,027 | 2.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FDEBEC;" | ثانوي | 1,654 | 4.0٪ |- | style="text-align:right; background:#EEEAF8;" | اعليٰ ثانوي | 491 | 1.2٪ |- style="background:#D5E8E8; font-weight:bold;" ! ڪل ! 40,978 ! 100٪ |} === اسڪولي بنيادي سهولتون === سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ پيئڻ جي پاڻي، بجلي، ٽوائلٽ ۽ بائونڊري وال جهڙين بنيادي سهولتن جي کوٽ تعليمي معيار ۽ اسڪول ۾ ٻارن جي برقرار رهڻ تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي. 2023–24ع جي انگن موجب 40,978 سرڪاري اسڪولن مان 26,006 ۾ پيئڻ جو پاڻي، 13,013 ۾ بجلي، 17,136 ۾ ٽوائلٽ ۽ 20,913 ۾ بائونڊري وال موجود هئي.<ref name="SindhAssemblyEducation">{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1997 |title=Questions and Answers — Education Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#7B5E57; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ بنيادي سهولتون'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#EFE5E2;" ! بنيادي سهولت ! سهولت رکندڙ اسڪول ! ڪل سرڪاري اسڪول ! لڳ ڀڳ دستيابي |- | style="text-align:right; background:#E7F5FF;" | پيئڻ جو پاڻي | 26,006 | 40,978 | 63.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF3BF;" | بجلي | 13,013 | 40,978 | 31.8٪ |- | style="text-align:right; background:#E6FCF5;" | ٽوائلٽ | 17,136 | 40,978 | 41.8٪ |- | style="text-align:right; background:#F3F0FF;" | بائونڊري وال | 20,913 | 40,978 | 51.0٪ |} === ڪراچي ۾ اسڪولي تعليم === [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري تعليمي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ڪراچي ريجن جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي طور '''440,473 شاگرد''' داخل هئا، جن مان 207,042 ڇوڪرا ۽ 233,431 ڇوڪريون هيون.<ref name="SindhAssemblyEducation"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#4A6FA5; color:white; padding:7px;" | '''ڪراچي جي سرڪاري اسڪولن ۾ داخلا، 2023–24ع'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#E5EDF7;" ! ضلعو ! اسڪول ! ڇوڪرا ! ڇوڪريون ! ڪل داخلا |- | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | 337 | 39,984 | 48,391 | 88,375 |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | 180 | 25,528 | 28,135 | 53,663 |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 206 | 21,946 | 22,573 | 44,519 |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 221 | 40,156 | 47,042 | 87,198 |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 601 | 36,832 | 33,477 | 70,309 |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | 139 | 22,193 | 31,137 | 53,330 |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | 185 | 20,403 | 22,676 | 43,079 |- style="background:#D8E5F3; font-weight:bold;" ! ڪل ! 1,869 ! 207,042 ! 233,431 ! 440,473 |} === تعليم تائين رسائي ۽ اهم چئلينج === سنڌ ۾ اسڪولي نظام جي توسيع باوجود اسڪول تائين رسائي، داخلا کان پوءِ تعليم جاري رکڻ، سکيا جو معيار، صنفي اڻبرابري، بنيادي سهولتن جي کوٽ ۽ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ فرق اهم چئلينج رهيا آهن. سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19ع سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو؛ ان ۾ 20,540 گهرن جو نمونو شامل هو ۽ نتيجا شهري، ٻهراڙي ۽ ضلعي سطح تائين تيار ڪيا ويا.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/documents/sindh-multiple-indicator-cluster-survey-2018-19 |title=Sindh – Multiple Indicator Cluster Survey 2018–19 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |date=16 July 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> تعليمي رسائيءَ ۾ تفاوت معاشي حيثيت، جنس، رهائش جي هنڌ، اسڪول جي فاصلي، ٽرانسپورٽ، بنيادي سهولتن ۽ گهريلو حالتن سان ڳنڍيل آهي. ان ڪري سنڌ ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان صرف داخلا وڌائڻ بدران پٺتي پيل، غريب، ٻهراڙي ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻارن تائين تعليم پهچائڻ تي پڻ رهيو آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> === اسڪول کان ٻاهر ٻار === [[File:Providing shelter for flood-affected families as they return home (5330424997).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر هڪ ٻار؛ اسڪولن جي تباهي ۽ تعليمي سامان جي ضايع ٿيڻ تعليم تائين رسائيءَ کي متاثر ڪندڙ سببن مان آهن.]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو وڏو انگ تعليمي شعبي جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. 2022ع ۾ [[يونيسيف]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ لڳ ڀڳ '''65 لک''' ڄاڻايو هو. هن مسئلي ۾ اهي ٻار شامل آهن جيڪي اسڪول ۾ ڪڏهن داخل نه ٿيا، ۽ اهي پڻ جيڪي داخلا کان پوءِ تعليم اڌ ۾ ڇڏي ويا.<ref name="SSDMS">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/new-digital-application-helps-monitor-student-attendance-sindh |title=New digital application helps monitor student attendance in Sindh |date=16 March 2022 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ شاگردن جي حاضريءَ جي نگراني، متبادل سکيا، غير رسمي تعليم، اسڪولن جي بنيادي سهولتن جي بهتري ۽ والدين سان رابطو جهڙا قدم استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="SchoolMonitoringSindh">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/mobile-app-helps-reduce-school-dropout-pakistans-sindh-province |title=Mobile App helps reduce school dropout in Pakistan’s Sindh province |date=28 September 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڇوڪرين جي تعليم === سنڌ ۾ ڇوڪرين جي تعليم تائين رسائيءَ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻهراڙي سنڌ جي عورتن جي خواندگي صرف 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري عورتن ۾ اها 67.80 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> ڳوٺاڻن ۽ گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ اسڪول جو فاصلو، ٽرانسپورٽ، غربت، ثانوي اسڪولن جي محدود دستيابي ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ ڇوڪرين جي تعليم تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر آهن. ان ڪري غير رسمي ۽ متبادل سکيا وارن منصوبن ۾ ڇوڪرين کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. 2019ع ۾ سنڌ حڪومت، [[جاپان انٽرنيشنل ڪوآپريشن ايجنسي]] ۽ [[يونيسيف]] جي سهڪار سان 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا، جن جو مقصد 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ هو؛ انهن مان اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref name="NFE2019">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/government-japan-sindhs-school-education-literacy-department-and-unicef-inaugurate |title=Government of Japan, Sindh’s School Education & Literacy Department and UNICEF inaugurate non-formal education centres |date=1 March 2019 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === غير رسمي تعليم === {{Main|غير رسمي تعليم}} غير رسمي تعليم انهن ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ متبادل رستو مهيا ڪري ٿي، جيڪي رسمي اسڪولي نظام ۾ داخل نه ٿيا هجن يا تعليم اڌ ۾ ڇڏي چڪا هجن. اهڙن پروگرامن ۾ تيز رفتار نصاب، لچڪدار وقت ۽ سرگرمين تي ٻڌل سکيا وسيلي شاگردن کي بنيادي تعليم مڪمل ڪرڻ ۽ ٻيهر رسمي تعليمي نظام سان ڳنڍجڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو. 2019ع ۾ سنڌ ۾ 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا ويا، جن ذريعي 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو.<ref name="NFE2019"/> ڪراچي جي ڀرپاسي ۽ ڏکڻ سنڌ جي محروم آبادين ۾ قائم 80 غير رسمي تعليمي مرڪزن مان لڳ ڀڳ 2,400 شاگرد فائدو وٺندا رهيا، جن ۾ اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/interactive-teaching-methods-help-students-learn-better-non-formal-education-centre |title=Interactive teaching methods help students learn better at Non-Formal Education Centre in Pakistan |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] غير رسمي تعليم بابت الڳ قومي شماريات پڻ جاري ڪري ٿو، جن ۾ ''پاڪستان نان-فارمل ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس 2022–23ع'' شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/Publications |title=Pakistan Non-Formal Education Statistics Reports 2022–23 |date=25 October 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسڪولن جي نگراني ۽ ڊجيٽل انتظام === سنڌ حڪومت اسڪولي نظام جي نگراني لاءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال وڌايو آهي. سنڌ اسڪول مانيٽرنگ سسٽم ذريعي 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن ۽ لڳ ڀڳ 120,000 استادن بابت حاضري، درسي ڪتابن، اسڪولي سهولتن ۽ عمارتن جي حالت جهڙي معلومات گڏ ڪئي وئي آهي.<ref name="SchoolMonitoringSindh"/> 2022ع ۾ [[سنڌ اسڪول ڊيلي مانيٽرنگ سسٽم]] نالي هڪ وڌيڪ ڊجيٽل نظام متعارف ڪيو ويو، جنهن جو مقصد شاگردن جي روزاني حاضري رڪارڊ ڪرڻ ۽ غيرحاضريءَ جي صورت ۾ والدين، سنڀاليندڙن ۽ اسڪول انتظاميا کي اطلاع ڏيڻ هو. شروعاتي مرحلي ۾ اهو هر ضلعي مان هڪ اسڪول سميت 30 سرڪاري اسڪولن ۾ آزمائشي طور لاڳو ڪيو ويو.<ref name="SSDMS"/> ڊجيٽل نگرانيءَ سان گڏ استادن جي بايوميٽرڪ حاضري، اسڪولي انفراسٽرڪچر، داخلا ۽ تعليمي وسيلن جي انتظام لاءِ پڻ ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي آهي. يونيسيف موجب يورپي يونين جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي سڌارن واري پروگرام ۾ 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن بابت انتظامي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جو نظام استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکيا جو معيار ۽ جائزو === تعليمي رسائي سان گڏ شاگردن جي حقيقي سکيا جا نتيجا پڻ سنڌ جي تعليمي نظام جو اهم معيار آهن. [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] اسڪولي شاگردن جي سکيا کي ماپڻ لاءِ [[نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ]] منعقد ڪري ٿو. 2023ع جي جائزي کان پوءِ اداري سنڌ لاءِ الڳ ''نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ 2023 فائنڊنگز فار سنڌ'' رپورٽ مئي 2024ع ۾ جاري ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/PublicationDetail/YWFlNzdiMTUtNzcxOS00ZjI0LWFjODYtYzg4ZTU5OWNmYTg5 |title=National Achievement Test (NAT) 2023 Findings for Sindh |date=31 May 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اهڙن جائزي جو مقصد اسڪولن جي تعداد يا داخلا کان اڳتي وڌي پڙهڻ، رياضي، سائنس ۽ ٻين بنيادي صلاحيتن ۾ شاگردن جي حقيقي ڪارڪردگي ماپڻ آهي. === سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن === {{Main|سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن}} [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] سنڌ حڪومت جو نيم خودمختيار تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1992ع جي سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ايڪٽ تحت قائم ٿيو. ان جو مقصد سرڪاري-خانگي ڀائيواري، ڪميونٽي جي شموليت ۽ متبادل تعليمي ماڊلن ذريعي معياري تعليم تائين رسائي وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جا اهم پروگرام '''فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز'''، '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' ۽ '''پيپلز اسڪول پروگرام''' شامل آهن. فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز پروگرام اڳوڻن ايس اي ايف اسسٽڊ اسڪولز، رورل پرائيويٽ اسڪولز، ايگزسٽنگ اسڪول سپورٽ پروگرام ۽ مڊل ۽ هاءِ اسڪول پروگرام کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جي سهڪار هيٺ هلندڙ اسڪولن کي مالي مدد سان گڏ درسي مواد، استاد تربيت، شاگردن جي جائزي ۽ اسڪول مانيٽرنگ جون خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2025–26ع ۾ سڀني ضلعن ۾ نوان فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪول قائم ڪرڻ لاءِ پڻ درخواستون گهرايون ويون.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/public/files/1749787515_0.pdf |title=Request for Proposal 2025–2026: Establishment and Operation of First Phase of New Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' تحت خانگي شعبي، غير سرڪاري تنظيمن، ڪميونٽي گروهن ۽ شهرين کي سرڪاري اسڪولن جي تعليمي ۽ انتظامي بهتريءَ ۾ حصو وٺڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته فائونڊيشن فني سهڪار ۽ نگراني فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/aasps |title=Adopt-a-School Program |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص تعليم === {{Main|سنڌ ۾ خاص تعليم}} سنڌ ۾ معذوري رکندڙ ٻارن ۽ بالغن لاءِ تعليم، تربيت ۽ بحاليءَ جون خدمتون [[معذور ماڻهن جي بااختياري وارو کاتو، سنڌ|معذور ماڻهن جي بااختياري واري کاتي]] وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. کاتي وٽ صوبي جي ڪيترن ضلعن ۾ خاص تعليم، پيشاورانه تربيت ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مرڪز موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري فهرست موجب اهڙا ادارا ڪراچي، حيدرآباد، ڄامشورو، ٽنڊو محمد خان، ٽنڊو الهيار، مٽياري، دادو، ٺٽو، بدين، شهيد بينظيرآباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ، لاڙڪاڻو، شڪارپور، ڪشمور، جيڪب آباد، قمبر شهدادڪوٽ، ميرپورخاص، عمرڪوٽ، ٿرپارڪر، سکر، خيرپور ۽ گهوٽڪي سميت ڪيترن ضلعن ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/institutions/ |title=List of Institutions |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا بصارت، ٻڌڻ، جسماني، ذهني ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مخصوص تعليمي ۽ بحالي خدمتون مهيا ڪن ٿا. [[ڪوٽڙي]] ۾ خاص تعليم جي استادن لاءِ '''اسپيشل ايجوڪيشن ٽيچرز ٽريننگ اڪيڊمي سنڌ''' پڻ قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === فني ۽ ووڪيشنل تعليم === {{Main|سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي}} [[File:Commercial College.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي]] ۾ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف ڪمرشل ايجوڪيشن؛ سنڌ ۾ فني ۽ پيشاورانه تعليم روزگار ۽ صنعت لاءِ عملي مهارتون پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.]] سنڌ ۾ سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل تعليم جو وڏو حصو [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽيوٽا) جي انتظام هيٺ آهي. اٿارٽي صوبي ۾ ٽيڪنيڪل ۽ پيشاورانه تعليم جي ادارن، ڪاليجن، اسڪولن ۽ تربيت مرڪزن کي منظم ڪري ٿي؛ ان جو مرڪزي دفتر [[ڪراچي]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/BoG/BoG3M-WP.pdf |title=Sindh Technical Education & Vocational Training Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيوٽا جي ادارن ۾ گورنمينٽ ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، پولي ٽيڪنڪ، مونوٽيڪنڪ، ٽيڪنيڪل اسڪول، ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ ۽ ڪمرشل ايجوڪيشن جا ادارا شامل آهن. انهن ۾ ٽن سالن جو [[ڊپلوما آف ايسوسيئيٽ انجنيئرنگ]]، ٽيڪنيڪل اسڪول سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما اِن ڪامرس، قابليت تي ٻڌل تربيت ۽ مختلف مختصر مدي وارا مهارتي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/Admission_2021_22/TSC_PROSPECTUS_2021.pdf |title=STEVTA Programmes and Courses |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> فني تعليم ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪس، آٽو اينڊ ڊيزل، ريفريجريشن ۽ ٽيڪسٽائيل جهڙن روايتي شعبن سان گڏ ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، سافٽ ويئر، گرافڪ ڊيزائن، ويب ڊيزائن، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس ۽ سائبر سيڪيورٽي جهڙا جديد شعبا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1443.pdf |title=Institutes, Technologies, Trades, Programs and Intake Capacity – District-wise |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي تعليمي سيشن ۾ اسٽيوٽا چين جي تعليمي ادارن سان گڏ ٽن سالن جي '''ماڊرن سائنو-پاڪ ڊوئل ڊپلوما/ڊگري جوائنٽ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن پروگرام''' لاءِ پڻ داخلا شروع ڪئي، جنهن جو نمونو ٻه سال سنڌ ۾ ۽ هڪ سال چين ۾ تعليم ۽ تربيت تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |title=CCTE Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme, Academic Session 2025–2026 |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تعليم بابت شماريات ۽ پاليسي جا ذريعا === سنڌ جي تعليم بابت مختلف دورن جي انگن اکرن کي ڀيٽڻ وقت انتظامي شماريات، آدمشماري ۽ گهريلو سروي جي تعريفن ۽ طريقن ۾ فرق جو خيال رکڻ ضروري آهي. اسڪولن، شاگردن، استادن ۽ بنيادي سهولتن بابت انگ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ ۽ سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ مان حاصل ٿين ٿا، جڏهن ته خواندگي ۽ آباديءَ بابت انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] ۽ سماجي اشارا سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي مان حاصل ٿين ٿا. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي تعليم بابت اهم شمارياتي ذريعا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! ذريعو ! ادارو ! بنيادي موضوع ! اهم/تازي رپورٽ |- | اينيوئل اسڪول سينسس | اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ | سرڪاري اسڪول، داخلا، استاد ۽ سهولتون | 2023–24 |- | پاڪستان جي آدمشماري | [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] | خواندگي، آبادي ۽ شهري-ڳوٺاڻي ورڇ | 2023 |- | پاڪستان ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | قومي ۽ صوبائي تعليمي شماريات | 2023–24 |- | نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | شاگردن جي سکيا جا نتيجا | 2023 |- | سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي | سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس / [[يونيسيف]] | ٻار، عورتون، تعليم ۽ سماجي اشارا | 2018–19 |- | غير رسمي تعليم جون شماريات | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | غير رسمي سکيا ۽ خواندگي | 2022–23 |} </div> === تعليم ۽ پائيدار ترقي === سنڌ ۾ تعليم جي ترقي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 4]] سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي، جنهن جو مقصد سڀني لاءِ جامع، برابريءَ تي ٻڌل ۽ معياري تعليم ۽ سڄي زندگي سکيا جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پاڪستان 2015ع ۾ پائيدار ترقيءَ جا مقصد اختيار ڪيا، جڏهن ته پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو آئيني بنياد آرٽيڪل 25-الف سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/reports/every-child-learns |title=Every Child Learns |publisher=UNICEF Pakistan |date=May 2019 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن مقصد جي حاصلات لاءِ رڳو اسڪولن جو تعداد وڌائڻ بدران اسڪول کان ٻاهر ٻارن کي تعليم ۾ آڻڻ، ڇوڪرين ۽ پٺتي پيل آباديءَ جي رسائي وڌائڻ، شاگردن کي اسڪول ۾ برقرار رکڻ، سکيا جا نتيجا بهتر ڪرڻ، استادن جي ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ اسڪولن ۾ محفوظ ۽ مناسب بنيادي سهولتون مهيا ڪرڻ پڻ اهم آهن. {{clear}} ===اعليٰ تعليم=== [[File:Silver Jubilee Gate Karachi University.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي يونيورسٽي]] جو سلور جوبلي گيٽ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي وڏين سرڪاري تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] [[File:MUET Admin Building.jpg|thumb|270px|[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي انتظامي عمارت، [[ڄامشورو]].]] [[File:Sukkur IBA University Academic Block III.jpg|thumb|270px|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جو اڪيڊمڪ بلاڪ III، [[سکر]].]] سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جو نظام سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، ڊگري ڏيندڙ ادارن ۽ تخصصي طبي، انجنيئرنگ، زرعي، قانوني، ڪاروباري، فني ۽ تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] وفاقي سطح تي تسليم ٿيل يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جو رڪارڊ برقرار رکي ٿي، جڏهن ته صوبائي سطح تي [[سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] اعليٰ تعليمي ادارن جي معيار، تحقيق ۽ ادارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪم ڪري ٿي.<ref name="HECRecognised">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426065204/https://www.hec.gov.pk/english/universities/pages/recognised.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن تحت چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي سرڪاري ۽ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگيءَ جي نگراني ۽ جائزي سان گڏ نون ادارن کي ڊگريون جاري ڪرڻ جو چارٽر ڏيڻ بابت سنڌ حڪومت کي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اعليٰ تعليم تاريخي طور [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ گهڻي مرڪوز رهي آهي، پر يونيورسٽين ۽ انهن جي علائقائي ڪيمپسن جي قيام سان ان جو دائرو [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]]، [[عمرڪوٽ]]، [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ٻين علائقن تائين وڌيو آهي.<ref name="HECCampuses">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |title=HEC Recognized Campuses |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506225913/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي پراڻن ۽ وڏن عام تعليمي ادارن ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۽ [[سنڌ يونيورسٽي]] شامل آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ٻنهي کي سرڪاري ۽ تسليم ٿيل يونيورسٽين طور درج ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |title=University of Karachi |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511093945/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |title=University of Sindh |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=19 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519193433/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |url-status=dead}}</ref> ====سنڌ جون سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ جي سرڪاري اعليٰ تعليمي نظام ۾ عام يونيورسٽين سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، فن، ڊيزائن، ٽيڪنالاجي ۽ ويٽرنري سائنس جا تخصصي ادارا شامل آهن. [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] سنڌ حڪومت طرفان چارٽر ڪيل سرڪاري ۽ هائير ايجوڪيشن ڪميشن طرفان تسليم ٿيل يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |title=Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto University of Law |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=13 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260213140705/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |url-status=dead}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#264653;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون اهم سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#DCECEF;" ! نمبر ! يونيورسٽي / ادارو ! شهر ! بنيادي شعبو ! نوعيت |- | 1 || [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] || [[سکر]] || فن، آرڪيٽيڪچر ۽ ورثو || صوبائي سرڪاري |- | 2 || [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] || [[سکر]] || عام / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 3 || [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] || [[سکر]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 4 || [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 5 || [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] || [[ٽنڊو ڄام]] || زراعت || صوبائي سرڪاري |- | 6 || [[سنڌ يونيورسٽي]] || [[ڄامشورو]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 7 || [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڄامشورو]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 8 || [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] || [[ڄامشورو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 9 || [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ڊيزائن || صوبائي سرڪاري |- | 10 || [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] || [[خيرپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 11 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] || [[خيرپور]] || ٽيڪنالاجي ۽ مهارتون || صوبائي سرڪاري |- | 12 || [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] || [[گمبٽ]] || طب ۽ صحت || سرڪاري ڊگري ڏيندڙ ادارو |- | 13 || [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[نوابشاهه]] || انجنيئرنگ ۽ سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 14 || [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] || [[نوابشاهه]] || طب / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 15 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 16 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] || [[سڪرنڊ]] || ويٽرنري سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 17 || [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[لاڙڪاڻو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 18 || [[شيخ اياز يونيورسٽي]] || [[شڪارپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 19 || [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] || [[ڀٽ شاهه]] || عام / صوفي اڀياس || صوبائي سرڪاري |- | 20 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 21 || [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي || صوبائي سرڪاري |- | 22 || [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 23 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ سماجي سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 24 || [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 25 || [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 26 || [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 27 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] || [[ڪراچي]] || قانون || صوبائي سرڪاري |- | 28 || [[ڪراچي يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 29 || [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || عام || '''وفاقي سرڪاري''' |} </div> <small>'''نوٽ:''' يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جي حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ فهرست کي سنڌ ۽ وفاقي هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ادارن جي رڪارڊ سان ملائي رکڻ گهرجي.<ref name="HECRecognised"/></small> ====سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ ۾ خانگي اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي طب، انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ، ڪاروباري انتظام، فن، آرڪيٽيڪچر ۽ سماجي سائنسن جا ڪيترائي خانگي ادارا قائم آهن. [[حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي اعليٰ تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن خانگي شعبي جي چارٽر يافته ادارن بابت رڪارڊ برقرار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ |title=Sindh Higher Education Commission |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A4C93;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#EDE5F5;" ! نمبر ! ادارو ! شهر ! اهم شعبو |- | 1 || [[آغا خان يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب، صحت ۽ تحقيق |- | 2 || [[همدرد يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / صحت / فارميسي |- | 3 || [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] || [[ڪراچي]] || فن ۽ آرڪيٽيڪچر |- | 4 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ سماجي سائنس |- | 5 || [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ |- | 6 || [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 7 || [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 8 || [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || ڪمپيوٽنگ، انجنيئرنگ ۽ بزنس |- | 9 || [[اقراء يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / بزنس / ڪمپيوٽنگ |- | 10 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 11 || [[گرين وِچ يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام |- | 12 || [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] || [[ڪراچي]] || عام / عورتن لاءِ |- | 13 || [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 14 || [[انڊس يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / انجنيئرنگ |- | 15 || [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 16 || [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] || [[ڪراچي]] || بزنس |- | 17 || [[اِلما يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ميڊيا ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 18 || [[سليم حبيب يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || سائنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ |- | 19 || [[سهيل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || صحت ۽ حياتياتي سائنس |- | 20 || [[اسرا يونيورسٽي]] || [[حيدرآباد]] || عام / طب ۽ صحت |- | 21 || [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ثقافت |} </div> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي 2023–24ع جي اسڪالرشپ رڪارڊ ۾ اقراء يونيورسٽي، گرين وِچ يونيورسٽي، سهيل يونيورسٽي، ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي، سر سيد يونيورسٽي، باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي، جناح يونيورسٽي فار وومين، ضياءُالدين يونيورسٽي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، محمد علي جناح يونيورسٽي، سليم حبيب يونيورسٽي، انڊس ويلي اسڪول، انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ، ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي، انڊس يونيورسٽي، اِلما يونيورسٽي ۽ همدرد يونيورسٽي خانگي ادارن طور درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/scholarships/ |title=Scholarships — Public and Private Sector Universities/DAIs |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====علائقائي ڪيمپس==== اعليٰ تعليم جي رسائي وڌائڻ لاءِ سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين جا مکيه ڪيمپس کان ٻاهر پڻ ڪيمپس قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ڪيمپسن جي فهرست موجب [[سنڌ يونيورسٽي]] جا [[ميرپورخاص]]، [[بدين]] ۽ [[دادو]] ۾؛ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[خيرپور]] ۾؛ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جا [[گهوٽڪي]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] ۾؛ [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[لاڙڪاڻو]] ۾؛ ۽ [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جو [[عمرڪوٽ]] ۾ ڪيمپس موجود آهي.<ref name="HECCampuses"/> [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جا [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[خيرپور]] ۾ پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref name="HECCampuses"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ چونڊ يونيورسٽين جا علائقائي ڪيمپس''' |- style="background:#B2DFDB;" ! يونيورسٽي ! مکيه هنڌ ! ٻيا تسليم ٿيل ڪيمپس |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]] |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | [[خيرپور]] |- | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور]] | [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] |- | [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[نوابشاهه]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر]] | [[ڪنڌڪوٽ]]، [[خيرپور]] |- | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[ٽنڊو ڄام]] | [[عمرڪوٽ]] |} ===طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم=== {{Main|سنڌ ۾ طبي تعليم}} [[File:Dow Medical College (31714721).jpeg|thumb|270px|[[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ڪراچي]].]] سنڌ پاڪستان ۾ طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم جو هڪ اهم مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليج، ڊينٽل ڪاليج، طبي يونيورسٽيون، نرسنگ ڪاليج ۽ الائيڊ هيلٿ سائنسز جا ادارا موجود آهن. [[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]] سنڌ جي تسليم ٿيل سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليجن ۽ انهن جي منظور ٿيل داخلا گنجائش بابت فهرستون برقرار رکي ٿي.<ref name="PMDCPublic">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PublicMedicalColleges |title=Public Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="PMDCPrivate">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PrivateMedicalColleges |title=Private Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري طبي تعليم جا اهم مرڪز [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[سکر]]، [[گمبٽ]] ۽ [[خيرپور]] آهن. انهن ۾ [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[سنڌ ميڊيڪل ڪاليج]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]، [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]]، [[گمبٽ ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[خيرپور ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPublic"/> خانگي طبي تعليم گهڻو ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[ٽنڊو محمد خان]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي طبي ادارا موجود آهن. اهم ادارن ۾ [[آغا خان يونيورسٽي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[باقائي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ضياءُالدين ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت نيشنل ميڊيڪل ڪاليج]]، [[جناح ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، [[اسرا يونيورسٽي]] جي طبي فيڪلٽي، [[انڊس ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[محمد ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPrivate"/> ====نرسنگ ۽ الائيڊ هيلٿ تعليم==== طبي تعليم سان گڏ سنڌ ۾ نرسنگ، مڊوائفري، فزيوٿراپي، ميڊيڪل ليبارٽري ٽيڪنالاجي، ريڊيولوجي، آپريشن ٿيٽر ٽيڪنالاجي، تنفسي علاج، غذائيت ۽ ٻين الائيڊ هيلٿ شعبن جي تعليم پڻ ڏني وڃي ٿي. سرڪاري ۽ خانگي طبي يونيورسٽيون، تدريسي اسپتالون ۽ صحت سائنسن جا ادارا انهن شعبن ۾ ڊگري ۽ ڊپلوما پروگرام پيش ڪن ٿا. نرسنگ ۽ مڊوائفري جي ادارن جي سڃاڻپ ۽ پيشاورانه ضابطي لاءِ قومي سطح تي [[پاڪستان نرسنگ ۽ مڊوائفري ڪائونسل]] ذميوار آهي، جڏهن ته سنڌ جا ڪيترائي سرڪاري نرسنگ ادارا صحت کاتي يا طبي يونيورسٽين سان لاڳاپيل آهن. ===تحقيق ۽ تحقيقي ادارا=== [[File:LEJ Science Information Center.jpg|thumb|270px|[[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] جو لطيف ابراهيم جمال نيشنل سائنس انفارميشن سينٽر، [[ڪراچي يونيورسٽي]].]] سنڌ ۾ سائنسي، طبي، زرعي، سماجي ۽ ثقافتي تحقيق جو وسيع ادارياتي ڍانچو موجود آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو تحقيقي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ڄامشورو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]] ۽ [[ڏوڪري]] ۾ پڻ تخصصي تحقيقاتي ادارا ۽ يونيورسٽي مرڪز قائم آهن. سنڌ جي يونيورسٽين ۾ تحقيق جي سرگرمين کي هائير ايجوڪيشن ڪميشن ۽ سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تحقيق، معيار ۽ ادارتي جائزي جي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگي ۽ تحقيقي پيداوار بابت ادارتي ڊيٽا گڏ ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز==== [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] سنڌ جي اهم سائنسي تحقيقاتي مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي بنيادي ادارن ۾ [[حسين ابراهيم جمال ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري]] ۽ [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] شامل آهن. اداري ۾ ڪيمسٽري، حياتياتي سائنسن، ماليڪيولر ميڊيسن، دوا سازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ تحقيق ۽ اعليٰ درجي جي تربيت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="ICCBS">{{cite web |url=https://iccs.edu/page-about-us |title=About ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=1 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260401083405/https://iccs.edu/page-about-us |url-status=dead}}</ref> اداري جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان کي [[عالمي صحت تنظيم]] جي سهڪاري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جي ڪيٽيگري-2 مرڪز جهڙيون بين الاقوامي حيثيتون حاصل رهيون آهن ۽ ان کي اسلامي ترقياتي بئنڪ طرفان بهترين سائنسي اداري جو انعام ٻه ڀيرا ملي چڪو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iccs.edu/page-summer-internship |title=Summer Internship Program – ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=16 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516073821/https://iccs.edu/page-summer-internship |url-status=dead}}</ref> [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] جو ڌيان بيمارين جي ماليڪيولر بنيادن، تشخيص، علاج ۽ بچاءَ جي طريقن بابت تحقيق تي آهي. مرڪز بنيادي سائنس، طبي تحقيق ۽ دوا سازيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو قائم ڪرڻ لاءِ حياتياتي، ڪيميائي ۽ ڪمپيوٽيشنل طريقا استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |title=Dr. Panjwani Center for Molecular Medicine and Drug Research |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524004950/https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |url-status=dead}}</ref> ====تحقيق، جدت ۽ صنعت سان لاڳاپا==== سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين ۾ تحقيق کي صنعت، دانشورانه ملڪيت، جدت ۽ ڪاروباري استعمال سان ڳنڍڻ لاءِ [[آفيس آف ريسرچ، انوويشن اينڊ ڪمرشلائيزيشن]] قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي فهرستن ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] ۽ [[آغا خان يونيورسٽي]] سميت سنڌ جا ڪيترائي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |title=Offices of Research, Innovation and Commercialization – Established ORICs |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803000128/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |url-status=dead}}</ref> هائير ايجوڪيشن ڪميشن يونيورسٽين ۾ بزنس انڪيوبيشن سينٽر پڻ تسليم ڪري ٿي. سنڌ ۾ اهڙا مرڪز [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۽ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سميت مختلف ادارن ۾ قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |title=Established and Recognized Business Incubation Centers |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=20 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820051135/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |url-status=dead}}</ref> ===زرعي تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Faculty Of Agricultural Engineering, Tandojam.JPG|thumb|270px|[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] جي زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي؛ سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو اهم مرڪز.]] [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] صوبي ۾ زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم ادارو آهي. يونيورسٽيءَ ۾ فصلن، زمين ۽ پاڻي، باغباني، ٻوٽن جي تحفظ، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي سائنس، خوراڪ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ان جي [[عمرڪوٽ]] ڪيمپس کي پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.<ref name="HECCampuses"/> سنڌ ۾ منظم سرڪاري زرعي تحقيق جي تاريخ ويهين صديءَ جي شروعات تائين وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي زرعي کاتي موجب 1904ع ۾ [[ميرپورخاص]] ۾ گهڻ-فصلي تحقيقاتي اسٽيشن قائم ڪئي وئي، جيڪا 1926ع ۾ [[سڪرنڊ]] منتقل ٿي. 1955ع ۾ زرعي تحقيق جو مرڪز [[ٽنڊو ڄام]] منتقل ٿيو. 1962ع ۾ زرعي تحقيق کي زرعي ڪاليج کان الڳ ڪري باقاعده تحقيقاتي اداري جي صورت ڏني وئي ۽ 1987ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ جنرل ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ قائم ڪيو ويو.<ref name="AgriResearchSindh">{{cite web |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46 |title=Agriculture Research Wing Sindh Tandojam |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٽنڊو ڄام]] زرعي تحقيق جو مرڪزي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]]، [[ڏوڪري]]، [[ڪنري]]، [[ڪوٽڏيجي]]، [[پنگريو]]، [[دادو]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻين علائقن ۾ مخصوص فصلن ۽ زرعي مسئلن بابت تحقيقاتي ادارا ۽ اسٽيشنون قائم آهن.<ref name="AgriResearchSindh"/> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3A7D44;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سرڪاري زرعي تحقيقاتي ادارا''' |- style="background:#DDEEDD;" ! ادارو ! هنڌ ! تحقيق جو بنيادي شعبو |- | ڪپهه تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪپهه |- | ڪمند تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪمند |- | تيلدار ٻجن جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || تيلدار فصل |- | فصلن جي سائنس جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || زرعي فصل |- | فزيالاجي ۽ بايوٽيڪنالاجي تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جي فزيالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي |- | ٻوٽن جي بيمارين جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جون بيماريون |- | ٻوٽن جي تحفظ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || جيت ۽ فصلن جو تحفظ |- | مٽي ۽ ماحول تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽي ۽ ماحول |- | مٽيءَ جي زرخيزيءَ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽيءَ جي زرخيزي |- | انب تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || انب |- | ميويدار فصلن جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ميوا |- | ڀاڄين جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ڀاڄيون |- | مرچ تحقيقاتي ادارو || [[ڪنري]] || مرچ |- | ڪيلو تحقيقاتي ادارو || [[ڪوٽڏيجي]] || ڪيلو |- | ڪينو ۽ ترش ميون جو تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ترش ميوا |- | ٽماٽو تحقيقاتي ادارو || [[پنگريو]] || ٽماٽو |- | ڪڻڪ بريڊنگ تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ڪڻڪ |- | مڪئي تحقيقاتي ادارو || [[دادو]] || مڪئي |- | دالين جو تحقيقاتي ادارو || [[ڏوڪري]] || داليون |- | ڏاکڻي چانور تحقيقاتي ادارو || [[ٺٽو]] || چانور |} </div> <ref name="AgriResearchSindh"/> ===سنڌالاجي=== {{Main|انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي}} [[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|270px|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافتي ورثي جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو.]] [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، فن، آثار قديمه ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۽ تحفظ جو علمي ادارو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] 1962ع ۾ ''سنڌي اڪيڊمي'' قائم ڪئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي ماضي ۽ حال بابت مختلف ٻولين ۾ موجود ڪتابن ۽ قلمي نسخن تي مشتمل تحقيقاتي لائبريري قائم ڪرڻ ۽ سنڌ بابت تحقيقي مواد شايع ڪرڻ هو. اڳتي هلي هي ادارو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صورت اختيار ڪري ويو.<ref name="Sindhology">{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/101 |title=Institute of Sindhology |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> انسٽيٽيوٽ ۾ تحقيقاتي لائبريري، ميوزيم، آرٽ گيلري، موسيقيءَ سان لاڳاپيل مجموعا، تحقيقاتي شعبو ۽ اشاعتي سرگرميون شامل آهن. سنڌالاجي ميوزيم جي مجموعن ۾ آثار قديمه جون شيون، ڪاٺ ۽ ڌاتوءَ جو ڪم، ڪپڙو، ٺڪر، زيور، سڪا، هٿيار، تصويرون ۽ مصوريءَ جا نمونا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/267 |title=Sindhology Museum |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌي ادبي بورڊ=== {{Main|سنڌي ادبي بورڊ}} [[فائل:Shah Jo Risalo.jpg|thumb|270px|''[[شاهه جو رسالو]]''؛ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو.]] [[سنڌي ادبي بورڊ]] سنڌي ٻولي، ادب، تاريخ، لوڪ ادب ۽ علمي ورثي جي اشاعت ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم علمي ادارو آهي. بورڊ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد ڪتابن، تاريخي ماخذن، لغتن، تحقيقاتي ڪم، سوانح، لوڪ ادب ۽ ٻين علمي تصنيفن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ بابت ڪيترائي تاريخي متن سنڌي، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ موجود آهن. انهن مان ڪيترن متنن جي تدوين، ترجمي ۽ اشاعت وسيلي سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي تحقيق لاءِ اهم مواد محفوظ ۽ شايع ڪيو آهي. ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== {{Main|سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ}} [[سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ]] [[ڄامشورو]] ۾ قائم سنڌ حڪومت جو ادارو آهي، جيڪو اسڪولي درسي ڪتابن جي تياري، اشاعت ۽ فراهميءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/pages.jsp?page=sindhtextbookboard |title=Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم لاءِ درسي ڪتاب تيار ۽ شايع ڪري ٿو. 2024–25ع جي تعليمي سال ۾ سنڌ حڪومت بورڊ طرفان تعلقا تعليمي آفيسرن تائين مفت درسي ڪتابن جي فراهمي ۽ انهن جي اسڪولن تائين ورڇ جي نگراني لاءِ سرڪاري ڪميٽي پڻ قائم ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/98780%20Notification%20for%20constitute%20a%20committee%20for%20constitute%20for%20monitoring%20of%20supply%20of%20free%20textbooks%20by%20the%20Sindh%20textbook%20Board%2C%20Jamshoro%20to%20TEO%2C%20during%20the%20acedemic%20year%20i.e.%202024-25.PDF |title=Monitoring of Supply of Free Textbooks by the Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=16 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ پنهنجي ڊجيٽل لائبريري ذريعي ابتدائي ٻاراڻي تعليم کان ٻارهين جماعت تائين سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم جا درسي ڪتاب اليڪٽرانڪ صورت ۾ پڻ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://ebooks.stbb.edu.pk/ |title=Sindh Textbook Board eBooks Portal |publisher=Sindh Textbook Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== سنڌ ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي امتحانن، نتيجن، داخلا، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين لاڳاپيل انتظامي ڪمن لاءِ مختلف تعليمي بورڊ ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم لاءِ الڳ بورڊ آهن، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ هڪ ئي بورڊ عام طور ٻنهي سطحن جا امتحان سنڀالي ٿو. [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] ثانوي تعليم سان لاڳاپيل امتحاني ۽ تصديقي ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جڏهن ته [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] اعليٰ ثانوي سطح تي پري-ميڊيڪل، پري-انجنيئرنگ، سائنس جنرل، ڪامرس ۽ هيومينيٽيز سميت مختلف گروپن جا امتحان منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.bsek.edu.pk/ |title=Board of Secondary Education Karachi |publisher=Board of Secondary Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://biek.edu.pk/ |title=Board of Intermediate Education Karachi |publisher=Board of Intermediate Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#457B9D;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ''' |- style="background:#DDEBF3;" ! نمبر ! بورڊ ! مرڪز ! سطح |- | 1 || [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || ثانوي |- | 2 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || اعليٰ ثانوي |- | 3 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 4 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن سکر]] || [[سکر]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 5 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 6 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 7 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |} ===ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي تعليمي ادارا=== سنڌ ۾ ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي پبلڪ اسڪول ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي هڪ مخصوص شعبي جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ادارن ۾ عام نصاب سان گڏ نظم، راندين، هم نصابي سرگرمين ۽ رهائشي تربيت تي زور ڏنو وڃي ٿو. سنڌ جي مشهور ڪيڊٽ ڪاليجن ۾ [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج سانگهڙ]] ۽ [[ڪيڊٽ ڪاليج گهوٽڪي]] شامل آهن. انهن مان ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو سنڌ جي پراڻن رهائشي تعليمي ادارن مان هڪ آهي. ===سنڌ جو تعليمي ورثو=== [[File:Sindh Madrassa.jpg|thumb|270px|[[سنڌ مدرسۃ الاسلام]]، [[ڪراچي]]؛ 1885ع ۾ قائم ٿيل سنڌ جي اهم تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[File:Students taking lesson in a classroom in the Anglo-Vernacular School in Karachi in 1873.jpg|thumb|270px|1873ع ۾ [[ڪراچي]] جي اينگلو-ورنيڪيولر اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگرد؛ سنڌ ۾ جديد اسڪولي تعليم جي شروعاتي دور جو هڪ منظر.]] سنڌ ۾ جديد رسمي تعليم جي ترقي اڻويهين صديءَ دوران تيز ٿي، جڏهن [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙن شهرن ۾ جديد اسڪول ۽ ڪاليج قائم ٿيڻ شروع ٿيا. ان دور ۾ مختلف مسلمان، هندو، پارسي ۽ عيسائي برادرين تعليمي ادارن جي قيام ۾ حصو ورتو. انهن مان ڪيترائي ادارا اڳتي هلي سنڌ ۾ سائنس، انجنيئرنگ، طب، قانون، ادب ۽ سماجي علمن جي جديد تعليم جي ترقيءَ جو بنياد بڻيا. [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] 1 سيپٽمبر 1885ع تي [[حسن علي آفندي]] جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿيو. اداري جو مقصد سنڌ جي ماڻهن، خاص طور مسلمانن، تائين جديد تعليم پهچائڻ هو، جڏهن ته ٻين مذهبي برادرين جا شاگرد پڻ هتي تعليم حاصل ڪري سگهندا هئا. [[محمد علي جناح]] 1887ع کان 1892ع تائين تقريباً ساڍا چار سال هن اداري ۾ تعليم حاصل ڪئي. ادارو 1943ع ۾ ڪاليج ۽ فيبروري 2012ع ۾ يونيورسٽي بڻيو.<ref name="SMIHistory">{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |title=History of Sindh Madressatul Islam |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about |title=About Sindh Madressatul Islam University |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ انجنيئرنگ تعليم جي ادارياتي تاريخ پڻ ويهين صديءَ جي شروعات تائين پهچي ٿي. [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو 1921ع ۾ قائم ڪيل اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج هو. اداري جي تاريخ موجب سول انجنيئرن جي وڌندڙ ضرورت، خاص طور [[سکر بئراج]] جي تعمير سان لاڳاپيل ضرورتن، انجنيئرنگ جي باقاعدي تعليم کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1977ع ۾ ڪاليج کي سنڌ اسيمبليءَ جي قانون تحت يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.<ref name="NEDHistory">{{cite web |url=https://www.neduet.edu.pk/our_university |title=Our University |publisher=NED University of Engineering and Technology |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! هنڌ ! قيام ! تاريخي اهميت / شعبو |- | [[بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1859ع | سنڌ ۽ ڪراچي جي قديم جديد اسڪولن مان هڪ |- | [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1861ع | تاريخي تعليمي ادارو |- | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] | [[ڪراچي]] | 1885ع | جديد تعليم؛ [[محمد علي جناح]] جو تعليمي ادارو<ref name="SMIHistory"/> |- | [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1887ع | تاريخي اعليٰ تعليمي ۽ سائنس ڪاليج |- | [[اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1921ع | موجوده [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو<ref name="NEDHistory"/> |- | [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1945ع | طبي تعليم |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | 1947ع | سنڌ جي قديم جديد يونيورسٽين مان هڪ |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | 1963ع/1977ع | انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي |} </div> ==صحت== {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[File:NICVD.jpg|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو [[ٽنڊو محمد خان]] وارو مرڪز؛ سنڌ ۾ دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل مرڪزن مان هڪ.]] [[File:Siut karachi - panoramio.jpg|thumb|270px|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (ايس آءِ يو ٽي)، [[ڪراچي]]؛ گردن جي بيمارين، ڊائلاسس ۽ عضون جي پيوندڪاريءَ جو اهم طبي مرڪز.]] [[File:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|270px|ايس آءِ يو ٽي ٽرسٽ اسپتال، [[ڪراچي]]؛ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] جي صحت جي سهولتن مان هڪ.]] [[File:NICVD logo.png|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو نشان؛ ادارو [[ڪراچي]] ۾ دل جي بيمارين جي علاج جو هڪ اهم سرڪاري مرڪز آهي.]] سنڌ ۾ صحت جو نظام سرڪاري، نجي ۽ غير منافع بخش شعبن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ بنيادي صحت يونٽن ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن کان وٺي ضلعي، تدريسي ۽ تخصصي اسپتالن تائين مختلف سطحن جون سهولتون شامل آهن. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف چائلڊ هيلٿ]]، [[عباسي شهيد اسپتال]] ۽ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جهڙا وڏا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sindh.gov.pk/ |title=Government of Sindh – Hospitals |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت بابت صوبي جي اهم آباديءَ تي ٻڌل انگن اکرن جو هڪ بنيادي ذريعو ''سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19'' آهي، جيڪو سنڌ جي شماريات بيورو، رٿابندي ۽ ترقي کاتي طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو. سروي 20,540 گهرن جي نموني تي ٻڌل هو ۽ عورتن، ٻارن، صحت، غذائيت، تعليم، پاڻي، صفائي ۽ ٻين سماجي شعبن بابت 170 کان وڌيڪ اشارن تي معلومات گڏ ڪئي وئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ماءُ ۽ ٻار جي صحت=== سنڌ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۾ گذريل ڏهاڪن دوران ڪجهه اهم بهتري آئي آهي، پر ڪيترن اشارن ۾ علائقائي ۽ سماجي اڻبرابري برقرار آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب سروي کان اڳ واري پنجن سالن جي عرصي لاءِ [[نوزائتي ٻار جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 24، [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 39 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت جي شرح 46 هئي. ساڳئي MICS سلسلي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 2003–04ع ۾ 104 ۽ 2014ع ۾ 100 في 1,000 هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ 2018–19ع جو انگ نمايان گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00796B;" |+ style="background:#00796B;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ شروعاتي ٻاراڻي موت جا اهم اشارا، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اشارو ! في 1,000 زنده ڄمڻ |- | نوزائتي ٻار جي موت جي شرح | 24 |- | نوزائتي دور کان پوءِ ٻار جي موت جي شرح | 14 |- | هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت جي شرح | 39 |- | هڪ کان پنجن سالن جي وچ واري ٻاراڻي موت جي شرح | 8 |- | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح''' | '''46''' |} ٻاراڻي موت جو خطرو سڀني گروهن ۾ هڪجهڙو نه هو. 20 سالن کان گهٽ عمر جي مائرن مان ڄاول ٻارن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 58 في 1,000 هئي، جڏهن ته ستين يا ان کان پوءِ واري پيدائش جي ٻارن ۾ اها شرح 75 هئي. ٻن سالن کان گهٽ وقفي سان ٿيندڙ پيدائشن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 72 في 1,000 هئي، جڏهن ته ٽن سالن جي وقفي واري پيدائش ۾ اها 25 هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ====ماءُ جي موت==== [[پاڪستان ميٽرنل مورٽيلٽي سروي 2019]] موجب سنڌ ۾ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 100,000 زنده ڄمڻ تي 345 هئي؛ ان تخميني جو 95 سيڪڙو اعتماد وارو وقفو 213 کان 477 هو. ساڳئي سروي ۾ پاڪستان لاءِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 251 في 100,000 هئي. سنڌ لاءِ سڌي سروي تخميني ۾ شرح 364 في 100,000 هئي، جيتوڻيڪ ان جو اعتماد وارو وقفو نسبتاً وسيع هو.<ref name="PMMS2019">{{cite web |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR366/FR366.pdf |title=Pakistan Maternal Mortality Survey 2019 |publisher=National Institute of Population Studies and ICF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> هي انگ ''حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح'' ۽ سخت تعريف واري ''ماءُ جي موت جي شرح'' جي وچ ۾ فرق سبب پراڻن ذريعن ۾ ڏنل انگن سان سڌي طرح ڀيٽڻ وقت احتياط طلب ڪن ٿا.<ref name="PMMS2019"/> ===پيدائش ۽ زچگيءَ جون خدمتون=== صوبي ۾ زچگي کان اڳ طبي سار سنڀال تائين رسائي بهتر ٿي آهي، پر شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، تعليمي سطح ۽ معاشي حيثيت جي لحاظ کان فرق موجود آهن. پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز ميجرمينٽ سروي 2018–19 موجب سنڌ ۾ آخري حمل دوران گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پيدائش کان اڳ طبي مشوري حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 79 سيڪڙو هو؛ 2013–14ع ۾ اهو 76 سيڪڙو هو.<ref name="PSLM201819Health">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Hieskey.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2018-19: Health |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ MICS 2018–19 موجب سفارش ڪيل گهٽ ۾ گهٽ چار زچگي کان اڳ وارا معائنا حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 44.3 سيڪڙو هو. اهڙيءَ طرح صرف ڪنهن هڪ طبي رابطي ۽ حمل دوران مسلسل سفارش ڪيل سار سنڀال جي وچ ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي غذائيت=== [[File:A young girl is checked for signs of malnutrition, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077949).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ هڪ ٻارڙي جي [[غذائي کوٽ]] جي نشانين لاءِ طبي جاچ؛ ٻارن ۾ غذائي کوٽ صوبي جي اهم عوامي صحت جي مسئلن مان هڪ رهي آهي.]] [[File:Nutrition status of children under 5 in Pakistan.png|thumb|270px|پاڪستان ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي غذائي حالت، [[نيشنل نيوٽريشن سروي پاڪستان 2018ع]] جي انگن اکرن موجب.]] غذائي کوٽ سنڌ جي ٻارن جي صحت لاءِ هڪ وڏو مسئلو رهي آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 50.2 سيڪڙو قد جي لحاظ کان عمر کان گهٽ يا [[اسٽنٽنگ|اسٽنٽڊ]] هئا، 40.7 سيڪڙو عمر جي لحاظ کان گهٽ وزن وارا ۽ 14.8 سيڪڙو قد جي لحاظ کان گهٽ وزن يا [[ويسٽنگ|ويسٽڊ]] هئا.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #E65100;" |+ style="background:#E65100;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ غذائي کوٽ، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#FFE0B2;" ! غذائي اشارو ! شرح ! بنيادي مطلب |- | [[اسٽنٽنگ]] | '''50.2٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ قد گهٽ؛ دائمي غذائي کوٽ |- | گهٽ وزن | '''40.7٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ |- | [[ويسٽنگ]] | '''14.8٪''' | قد جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ؛ شديد يا تازي غذائي کوٽ |} ڇهن مهينن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ صرف ماءُ جو کير پيارڻ جي شرح 2014ع جي 28.9 سيڪڙو مان وڌي 2018–19ع ۾ 46.5 سيڪڙو ٿي. ان جي ابتڙ، ننڍن ٻارن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قابل قبول خوراڪ حاصل ڪرڻ جو تناسب 11.7 سيڪڙو هو، جيڪو ٻار جي خوراڪ جي معيار ۽ تنوع بابت هڪ اهم مسئلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> غذائي کوٽ جي شدت ضلعن ۾ تمام گهڻي مختلف هئي. MICS جي انگن موجب اسٽنٽنگ ڪجهه ضلعن ۾ صوبي جي سراسري کان تمام مٿي هئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ اندر غذائيت جو مسئلو جاگرافيائي ۽ سماجي لحاظ کان غير يڪسان آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي حفاظتي ٽيڪاڪاري=== سنڌ ۾ [[وڌايل حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام]] تحت ٻارن کي تپ دق، پوليو، خناق، ڪاري کنگهه، تشنج، هيپاٽائٽس بي، هيموفيلس انفلوئنزا ٽائپ بي، نمونيا ۽ خسري سميت ٽيڪن سان روڪي سگهجندڙ بيمارين خلاف ويڪسينون ڏنيون وڃن ٿيون. سنڌ MICS 2018–19 موجب 12–23 مهينن جي ٻارن مان 43.8 سيڪڙو کي بنيادي ٽيڪن جو مڪمل مجموعو مليو هو. 24–35 مهينن جي ٻارن مان قومي شيڊول موجب سڀ گهربل اينٽيجن حاصل ڪندڙن جو تناسب 32.7 سيڪڙو هو. ٽئين پينٽاويلنٽ ٽيڪي جي ڪوريج 57.6 سيڪڙو، ٽئين نيو موڪوڪل ٽيڪي جي 55.4 سيڪڙو ۽ 24–35 مهينن جي ٻارن ۾ خسري جي ٻئي ٽيڪي جي ڪوريج 64.7 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #3949AB;" |+ style="background:#3949AB;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''چونڊ ٻاراڻي ٽيڪاڪاري اشارا، سنڌ MICS 2018–19'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#C5CAE9;" ! اشارو ! ڪوريج |- | پينٽاويلنٽ ٽيون ٽيڪو | 57.6٪ |- | نيو موڪوڪل ٽيون ٽيڪو | 55.4٪ |- | خسري جو ٻيو ٽيڪو | 64.7٪ |- | 12–23 مهينن ۾ مڪمل بنيادي ٽيڪاڪاري | '''43.8٪''' |- | 24–35 مهينن ۾ قومي شيڊول جا سڀ ٽيڪا | '''32.7٪''' |} ٽيڪاڪاري ۾ شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق پڻ نمايان هو. 12–23 مهينن جي ٻارن ۾ بنيادي مڪمل ٽيڪاڪاري شهري علائقن ۾ 49.4 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 39.0 سيڪڙو هئي. ماءُ جي تعليم سان پڻ واضح لاڳاپو ڏٺو ويو؛ تعليم کان محروم يا پري-پرائمري سطح واري ماءُ جي ٻارن ۾ اها شرح 37.3 سيڪڙو هئي، جڏهن ته وچولي تعليم حاصل ڪيل مائرن جي ٻارن ۾ 56.1 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جون عام بيماريون ۽ علاج=== MICS 2018–19 موجب گذريل ٻن هفتن دوران دستن ۾ مبتلا پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 67.4 سيڪڙو لاءِ ڪنهن صحت مرڪز يا صحت فراهم ڪندڙ کان علاج يا صلاح ورتي وئي. دستن ۾ مبتلا ٻارن مان 50.9 سيڪڙو کي [[اورل ريهائيڊريشن سالٽس|او آر ايس]] ڏنو ويو، جڏهن ته صرف 22.4 سيڪڙو کي او آر ايس سان گڏ زنڪ پڻ ڏنو ويو.<ref name="SindhMICS201819"/> اهڙيون بيماريون غذائي کوٽ، محفوظ پاڻيءَ تائين محدود رسائي ۽ صفائي جي خراب حالتن سان گڏجي ٻارن جي بيماريءَ ۽ موت جي خطري کي وڌائي سگهن ٿيون. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو=== سنڌ جو سرڪاري صحت نظام عام طور تي ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: بنيادي سطح تي ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز ۽ ڳوٺاڻا صحت مرڪز؛ ثانوي سطح تي تعلقه ۽ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون؛ ۽ ثالثي سطح تي تدريسي، وڏيون ۽ تخصصي اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. ''هيلٿ پروفائيل آف سنڌ 2021'' موجب صوبي ۾ 793 بنيادي صحت يونٽ ۽ 128 ڳوٺاڻا صحت مرڪز درج هئا. ان کان علاوه 1,378 ڊسپينسريون، 121 ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، 262 ٽي بي ڪلينڪون، 19 ڪوڙهه ڪلينڪون ۽ 32 ٽراما ايمرجنسي سينٽر درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#BBDEFB;" ! اداري جو قسم ! تعداد ! بسترا |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز | 121 | 208 |- | ٽي بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | '''بنيادي صحت يونٽ''' | '''793''' | '''1,535''' |- | '''ڳوٺاڻا صحت مرڪز''' | '''128''' | '''1,323''' |} </div> ===اسپتالون ۽ بستر=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل موجب مختلف قسمن جي 2,991 سرڪاري صحت ادارن ۾ مجموعي طور 25,507 بسترا درج هئا. انهن مان تدريسي اسپتالن وٽ 9,086 بسترا، يعني درج ڪيل مجموعي بسترن جو لڳ ڀڳ 35.6 سيڪڙو هئا. خودمختيار ادارن وٽ 3,794، ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالن وٽ 2,128، وڏين اسپتالن وٽ 1,991 ۽ تعلقه اسپتالن وٽ 1,477 بسترا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ سرڪاري صحت ادارا ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اداري جو قسم ! ادارا ! بسترا ! بسترن جو حصو ! بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | <div style="background:#1565C0;width:35.6%;height:18px;"></div> |- | ٻيا صحت ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | <div style="background:#00897B;width:24.5%;height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | <div style="background:#C62828;width:14.9%;height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | <div style="background:#2E7D32;width:8.3%;height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | <div style="background:#EF6C00;width:7.8%;height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | <div style="background:#8E24AA;width:5.8%;height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | <div style="background:#F9A825;width:2.5%;height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | <div style="background:#607D8B;width:0.5%;height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C;color:white;" | '''ڪل''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''2,991''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''25,507''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''100٪''' ! style="background:#00695C;color:white;" | — |} </div> ===صحت جي افرادي قوت=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل ۾ سرڪاري شعبي لاءِ 7,063 ڊاڪٽر يا جنرل ميڊيڪل آفيسر، 198 ڏندن جا ڊاڪٽر، 1,232 نرسون، 764 ليڊي هيلٿ وزيٽر، 948 دائيون ۽ مختلف درجن جا هزارين طبي ۽ نيم طبي ٽيڪنيشن درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #7B1FA2;" |+ style="background:#7B1FA2;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ جي سرڪاري صحت افرادي قوت، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#E1BEE7;" ! عملو ! تعداد |- | ڊاڪٽر / جنرل ميڊيڪل آفيسر | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | ليڊي هيلٿ وزيٽر | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليبارٽري ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} == آمدورفت == {{Main|سنڌ ۾ آمدورفت}} [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي اهم مسافر ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] [[File:PK Karachi Airport asv2020-02.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو.]] [[File:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي سامونڊي مال برداري جون سهولتون؛ سنڌ جي بندرگاهن کي ملڪ جي ريلوي ۽ شاهراهي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي.]] سنڌ ۾ آمدورفت جو نظام روڊ، موٽر وي، قومي شاهراهه، ريلوي، شهري بس، بس ريپڊ ٽرانزٽ، هوائي آمدورفت، سامونڊي بندرگاهن ۽ مال برداري جي مختلف ذريعن تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو آمدورفتي مرڪز آهي، جتي [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پاڪستان ريلوي جو ڪراچي ڊويزن ۽ وڏا شاهراهي ۽ شهري ٽرانسپورٽ نظام گڏ ٿين ٿا. سنڌ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن لاءِ [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[حيدرآباد]] ۽ [[ڪوٽڙي]] اهم ريلوي ۽ شاهراهي جنڪشن آهن. قومي شاهراهن ۽ ريلوي جي مرڪزي لائين وسيلي سنڌ جو رابطو پنجاب، بلوچستان، خيبر پختونخوا ۽ ملڪ جي سامونڊي بندرگاهن سان قائم رهي ٿو. 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي [[ڪراچي–روهڙي]] واري مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن لاءِ ابتدائي مارڪيٽ انگيجمينٽ جو مرحلو شروع ڪيو، جيڪو سنڌ جي مرڪزي ريلوي ڍانچي جي جديدڪاريءَ سان لاڳاپيل منصوبو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روڊن جو نظام === سنڌ جو روڊ نيٽ ورڪ وفاقي قومي شاهراهن، موٽر ويز، صوبائي شاهراهن، ضلعي روڊن ۽ شهري رستن تي مشتمل آهي. وفاقي سطح تي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي انتظام ۽ ترقيءَ جي ذميوار آهي. سنڌ جي سڀ کان اهم اتر-ڏکڻ شاهراهه [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] آهي، جيڪا ڪراچي کان ٺٽي، حيدرآباد ۽ مورو وسيلي پنجاب ۽ اڳتي پشاور تائين وڃي ٿي. [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] ڪوٽڙي کان شڪارپور ۽ اتر پاڪستان ڏانهن وڃي ٿي، جڏهن ته [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] ڪراچي کي بلوچستان جي بيلا، خضدار، قلات، ڪوئيٽا ۽ چمن سان ڳنڍي ٿي. [[ايم-9 موٽر وي]] ڪراچي ۽ حيدرآباد جي وچ ۾ 136 ڪلوميٽر ڊگهو موٽر وي رابطو فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |page=14 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهون ۽ موٽر وي ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم قومي شاهراهي رستا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! رستو ! سنڌ اندر اهم شهر / علائقا ! بنيادي رابطو ! نوعيت |- | [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] | [[ڪراچي]]، [[ٺٽو]]، [[حيدرآباد]]، [[مورو]] | سنڌ کان پنجاب ۽ اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] | [[ڪوٽڙي]]، [[دادو]]، [[شڪارپور]] | سنڌو درياهه جي اولهندي پٽي کان اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] | [[ڪراچي]] ۽ اولهندي سنڌ | ڪراچي کان بلوچستان، ڪوئيٽا ۽ چمن | قومي شاهراهه |- | [[ايم-9 موٽر وي]] | [[ڪراچي]]–[[حيدرآباد]] | ٻن وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن جو تيز رفتار رابطو | موٽر وي |} </div> <ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جي مشهور روڊن جي فهرست === سنڌ جي وڏن شهرن، خاص طور [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ ڪيترائي اهم شهري شاهراهي رستا اقتصادي، انتظامي ۽ روزاني سفر لاءِ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪراچي ۾ [[شاهراهه فيصل]]، [[ايم اي جناح روڊ]]، [[شاهراهه پاڪستان]]، [[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]]، ڪورنگي روڊ، ڪلفٽن روڊ، سپر هاءِ وي ۽ ناردرن باءِ پاس اهم شهري ۽ بين الشهري رستن مان آهن. حيدرآباد ۾ آٽوڀان روڊ، ٿڌي سڙڪ، حيدرآباد باءِ پاس ۽ قومي شاهراهه سان ڳنڍيل رستا شهر ۽ ضلعي جي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سکر ۽ روهڙي ۾ قومي شاهراهه ۽ انڊس هاءِ وي سان ڳنڍيل رستا اتر سنڌ جي مسافر ۽ مال برداري لاءِ اهم آهن. === شهري عوامي آمدورفت === سنڌ ۾ جديد سرڪاري شهري آمدورفت جي ترقيءَ لاءِ [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جيڪا نومبر 2017ع کان صوبي ۾ ماس ٽرانزٽ نظام جي منصوبابندي، هم آهنگي، تعمير، آپريشن، نگراني ۽ ضابطي لاءِ ڪم ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/ |title=Sindh Mass Transit Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ پيپلز بس سروس]] ڪراچي سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي تائين هلائي وئي آهي. هن نظام ۾ ريڊ پيپلز بس، عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بسون شامل آهن. سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي جي موجوده منصوبي جي انگن موجب پيپلز بس نظام ۾ 210 ريڊ بسون، 28 پنڪ بسون ۽ 40 اليڪٽرڪ بسون، مجموعي طور 243 بسون، 14 رستن ۽ لڳ ڀڳ 362 ڪلوميٽرن جي روٽ نيٽ ورڪ تي هلڻ لاءِ درج آهن؛ ريڊ بس سروس جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 مسافر ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽرانسپورٽ کاتي موجب پيپلز انٽرا-ڊسٽرڪٽ بس منصوبي هيٺ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ رستا هلن ٿا، جڏهن ته عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس سروس ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ متعارف ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/sindh-peoples-intra-district-project |title=Sindh People's Intra District Project |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== پيپلز بس سروس ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ پيپلز بس سروس جو چونڊ ڍانچو''' |- style="background:#FFCDD2;" ! سروس ! بسون ! رستا ! روٽ جي مجموعي ڊگھائي |- | ريڊ پيپلز بس | 210 | 10 | 211 ڪلوميٽر |- | پنڪ بس | 28 | 2 | 67 ڪلوميٽر |- | اليڪٽرڪ بس | 40 | 3 | 84 ڪلوميٽر |- style="background:#EF9A9A;font-weight:bold;" ! مجموعي ! 243 ! 14 ! 362 ڪلوميٽر |} <ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === بس ريپڊ ٽرانزٽ === [[ڪراچي]] ۾ شهري وڏي پيماني واري آمدورفت لاءِ مختلف بس ريپڊ ٽرانزٽ ڪوريڊور تيار ڪيا ويا آهن. [[عبدالستار ايڌي لائين|اورنج لائين]] اورنگي ٽائون کي اتر ناظم آباد واري علائقي سان ڳنڍي ٿي. هي منصوبو 10 سيپٽمبر 2022ع تي افتتاح کان پوءِ آپريشن ۾ آيو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/brt-abdul-sattar-edhi-line-orange-line |title=BRT Abdul Sattar Edhi Line (Orange Line) |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي بي آر ٽي ريڊ لائين]] تعمير هيٺ هڪ وڏي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبي طور تيار ڪئي پئي وڃي. سنڌ حڪومت موجب منصوبي ۾ 26.5 ڪلوميٽر ڊگهو ڪوريڊور ۽ 250 بائيو-هائبرڊ بسون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. منصوبي لاءِ روزاني 300,000 کان وڌيڪ مسافرن جي گنجائش جو هدف رکيو ويو آهي، جڏهن ته مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تقريباً 350,000 روزاني سواريءَ جو اندازو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/karachi-bus-rapid-transit-brt |title=Karachi Bus Rapid Transit — Red Line |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي اليڪٽرڪ بس سروس کي پڻ وڌايو آهي. مئي 2024ع ۾ سهراب ڳوٺ کان ڊي ايڇ اي سٽي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ڏانهن اي وي-5 رستو شروع ڪيو ويو، جيڪو شهري آمدورفت ۾ بجلي تي هلندڙ بس نظام جي توسيع جو حصو آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/news/launch-of-new-ev-5-bus-service-operation-dha-city-near-by-goths-towards-down-town |title=Launch of New EV-5 Bus Service Operation |publisher=Sindh Mass Transit Authority |date=23 May 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا === سنڌ ۾ روڊ ۽ عوامي آمدورفت جي انتظام ۾ ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي ادارا شامل آهن. صوبائي سطح تي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو پاليسي ۽ ريگيوليٽري ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبن جي ترقي ۽ آپريشن سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''آمدورفت سان لاڳاپيل اهم سرڪاري ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! سطح ! بنيادي ذميواري |- | [[سنڌ ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو]] | صوبائي | ٽرانسپورٽ پاليسي، ضابطا ۽ منصوبابندي |- | [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] | صوبائي | بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ ماس ٽرانزٽ نظام |- | [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] | وفاقي | قومي شاهراهون ۽ موٽر وي |- | [[پاڪستان ريلوي]] | وفاقي | مسافر ۽ مال بردار ريلوي |- | [[پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي]] | وفاقي | سول هوائي اڏن جو انتظام |} === ريلوي نظام === {{Main|سنڌ ۾ ريلوي}} سنڌ پاڪستان جي ريلوي نظام جو تاريخي ۽ موجوده طور اهم حصو آهي. [[ڪراچي]] پاڪستان ريلوي جي ڏاکڻي ٽرمينس ۽ ملڪ جي اهم مسافر ۽ مال برداري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[روهڙي]] اتر سنڌ ۾ هڪ اهم ريلوي جنڪشن آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين سنڌ مان ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ ٻين علائقن وسيلي گذري ٿي. پاڪستان ريلوي جي ڪمپيوٽرائيزڊ ريزرويشن نظام ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سکر ڊويزن الڳ آپريشنل يونٽن طور درج آهن. ڪراچي ڊويزن جي اهم ريزرويشن اسٽيشنن ۾ ڪراچي سٽي ۽ ڪراچي ڪينٽ شامل آهن، جڏهن ته سکر ڊويزن صوبي جي اترئين ريلوي نظام جو اهم انتظامي مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |title=General Information |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي ڪراچي–روهڙي مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن کي هڪ اهم جديدڪاري پروگرام طور اڳتي وڌايو. هي سيڪشن سنڌ جي بندرگاهن، ڪراچي جي صنعتي مرڪزن ۽ اتر پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ جي وچ ۾ بنيادي رابطو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون اهم ريلوي اسٽيشنون === [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]، 1890ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ڪراچي کان اتر سنڌ تائين ڪيترائي وڏا ريلوي اسٽيشن ۽ جنڪشن آهن. ڪراچي ڪينٽ پاڪستان جي اهم مسافر اسٽيشنن مان هڪ آهي ۽ ڪراچي–پشاور مين لائين سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Karachi_Cantonment_railway_station |title=Karachi Cantonment railway station |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#795548;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم ريلوي اسٽيشنون''' |- style="background:#D7CCC8;" ! اسٽيشن ! شهر / ضلعو ! اهميت |- | [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | بندرگاهه ۽ مرڪزي شهر سان تاريخي رابطو |- | [[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | وڏو مسافر ريلوي مرڪز |- | [[ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | شهري ۽ مين لائين رابطو |- | [[لانڍي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | اوڀر ڪراچي جو ريلوي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪوٽڙي]] | اهم تاريخي جنڪشن |- | [[حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[حيدرآباد]] | وچولي سنڌ جو وڏو ريلوي مرڪز |- | [[ٽنڊو آدم ريلوي اسٽيشن]] | [[ٽنڊو آدم]] | وچ سنڌ جي مسافر آمدورفت |- | [[نوابشاهه ريلوي اسٽيشن]] | [[نوابشاهه]] | شهيد بينظيرآباد جو اهم اسٽيشن |- | [[خيرپور ريلوي اسٽيشن]] | [[خيرپور]] | اتر سنڌ جي مين لائين تي |- | [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[روهڙي]] | اتر سنڌ جو اهم قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر ريلوي اسٽيشن]] | [[سکر]] | سکر شهري علائقي جي ريلوي سهولت |} === سنڌ ۾ هلندڙ ٽرينون === سنڌ مان گذرندڙ مسافر ٽرينن جو تعداد ۽ وقتائتو شيڊول پاڪستان ريلوي طرفان وقت بوقت تبديل ڪيو ويندو آهي. ڪراچي کان ملڪ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ڏانهن هلندڙ گهڻيون ڊگهي فاصلي واريون ٽرينون حيدرآباد ۽ روهڙي واري مرڪزي لائين استعمال ڪن ٿيون. سنڌ مان هلندڙ يا گذرندڙ مشهور ٽرينن ۾ [[گرين لائين ايڪسپريس]]، [[ڪراچي ايڪسپريس]]، [[ڪراڪرم ايڪسپريس]]، [[تيزگام]]، [[شاهه حسين ايڪسپريس]]، [[علامه اقبال ايڪسپريس]]، [[پاڪ بزنس ايڪسپريس]] ۽ ٻين ڊگهي فاصلي وارين مسافر ٽرينن جا نالا شامل رهيا آهن. موجوده آپريشنل فهرست ۽ وقت لاءِ پاڪستان ريلوي جو سرڪاري سفر رٿابندي نظام بنيادي ذريعو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PlanJourney.aspx |title=Plan Your Journey |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> === مال جي ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ مال برداري جي نظام جو مرڪز ڪراچي ۽ ان جون بندرگاهون آهن. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تي لهندڙ يا برآمد ٿيندڙ ڪنٽينر، پيٽروليم، اناج، معدنيات، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو روڊ ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن تائين منتقل ٿئي ٿو. پاڪستان ريلوي مال برداري لاءِ ڪراچي کان لاهور، راولپنڊي، پشاور ۽ ٻين شهرن ڏانهن ڪنٽينر ۽ ٻين سامان لاءِ مخصوص فريٽ شرحون جاري ڪري ٿي. جولاءِ 2026ع ۾ اداري ريفر ڪنٽينر ۽ مختلف ڪنٽينرائيزڊ ٽريفڪ لاءِ خاص اسٽيشن-ٽو-اسٽيشن رعايتي شرحون جاري ڪيون، جنهن مان ڪراچي جو قومي ريلوي مال برداري نظام ۾ مرڪزي ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Pakistan Railways Freight and Containerized Traffic Notices |publisher=Pakistan Railways |date=15 July 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پورٽ قاسم جي روزاني شپنگ ۽ ڪارگو رپورٽن ۾ ڪنٽينر، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، تيل ۽ ٻين درآمدي ۽ برآمدي سامان جي جهاز وار حرڪت درج ڪئي وڃي ٿي، جنهن سان بندرگاهي، روڊ ۽ ريل مال برداري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pqa.gov.pk/Content/Media/daily-shipping-and-cargo-handling-reports/dailyShippingCargoStat_14-MAR-2026-83d05363512c4e13b714052a322d9447.PDF |title=Daily Shipping and Cargo Statement |publisher=Port Qasim Authority |date=14 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ صوبائي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جو موجوده نمايان نظام [[سنڌ پيپلز بس سروس]]، پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بس سروس تي مشتمل آهي. انهن خدمتن جو انتظام سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي ۽ لاڳاپيل آپريٽنگ ادارن وسيلي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي طور سنڌ ۾ سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جا ٻيا ماڊل پڻ رهيا، پر موجوده صوبائي شهري بس پاليسي ماس ٽرانزٽ، پيپلز بس، بي آر ٽي ۽ بجلي تي هلندڙ بس نظام تي وڌيڪ مرڪوز آهي. === نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ بين الشهري ۽ ضلعي سطح جي مسافر آمدورفت جو وڏو حصو نجي بس، ڪوچ، مني بس، ويگن، ٽيڪسي، رڪشا ۽ ايپ تي ٻڌل سفري خدمتن وسيلي پڻ ٿئي ٿو. ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهرن جا بس ٽرمينل سنڌ جي اندروني ۽ بين الصوبائي سفر جا اهم مرڪز آهن. بين الشهري ڪوچ خدمتون سنڌ کي پنجاب، بلوچستان ۽ ٻين صوبن سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته مال برداريءَ لاءِ ٽرڪ، ٽريلر، آئل ٽينڪر، ڪنٽينر ڪيريئر ۽ ريفريجريٽيڊ گاڏيون بندرگاهن ۽ صنعتي علائقن مان ملڪ جي ٻين حصن تائين سامان منتقل ڪن ٿيون. {{clear}} ===هوائي آمدورفت=== [[File:PK Karachi Airport asv2020-01.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو سول هوائي اڏو ۽ پاڪستان جي اهم بين الاقوامي هوائي دروازن مان هڪ.]] سنڌ جي هوائي آمدورفت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]] آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي ايئروناٽيڪل انفارميشن پبليڪيشن ۾ هن هوائي اڏي جو آءِ سي اي او ڪوڊ '''او پي ڪي سي''' درج آهي ۽ 2026ع ۾ ان جي رن وي 25R/07L سان لاڳاپيل وڌيڪ فضائي نيويگيشن ڊيٽا پڻ اپڊيٽ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — AIRAC Amendment 02/26 |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> جناح بين الاقوامي هوائي اڏو سنڌ جي بين الاقوامي ۽ ملڪي مسافر هوائي ٽرانسپورٽ جو مرڪزي مرڪز آهي. ان کان علاوه [[سکر هوائي اڏو]] اتر سنڌ ۽ [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم سول هوائي سهولتون آهن. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي 2026ع ۾ موئن جو دڙو هوائي اڏي جي رن وي 08/26 لاءِ اوزارن ذريعي لينڊنگ جي نظرثاني ٿيل طريقن کي پنهنجي ايئروناٽيڪل رڪارڊ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — Moenjodaro Airport Updates |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪجهه ٻيا هوائي اڏا ۽ ايئر فيلڊ فوجي، گڏيل، محدود يا غير شيڊول آپريشن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ تنهنڪري انهن سڀني کي باقاعده مسافر هوائي اڏا قرار ڏيڻ مناسب ناهي. موجوده آپريشنل حيثيت، سرٽيفڪيشن ۽ فلائيٽ آپريشن وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿا ۽ انهن لاءِ پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم بنيادي ذريعا آهن.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Pakistan Aeronautical Information Publication |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا اهم هوائي اڏا=== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم هوائي اڏا''' |- style="background:#DDEBFA;" ! هوائي اڏو ! شهر / ضلعو ! آءِ سي اي او ڪوڊ ! بنيادي حيثيت |- | [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] | [[ڪراچي]] | او پي ڪي سي | بين الاقوامي ۽ ملڪي سول هوائي اڏو |- | [[سکر هوائي اڏو]] | [[سکر]] | او پي ايس ڪي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | او پي ايم جي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[نوابشاهه هوائي اڏو]] | [[نوابشاهه]] | او پي اين ايڇ | هوائي اڏو / آپريشنل حيثيت وقت سان تبديل ٿيندڙ |} </div> <ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> <small>'''نوٽ:''' هوائي اڏن جي موجوده مسافر پروازن، آپريشنل ڪلاڪن ۽ سرٽيفڪيشن جي حيثيت لاءِ تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم ڏسڻ ضروري آهي.</small> ===سنڌ جون ايئرلائين خدمتون=== سنڌ ۾ هوائي آمدورفت ڪنهن هڪ صوبائي ايئرلائين جي نظام تي ٻڌل نه آهي. [[ڪراچي]] مان پاڪستاني ۽ پرڏيهي ايئرلائينز ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن ڏانهن اڏامون هلائين ٿيون، جڏهن ته سکر ۽ ٻين علائقائي هوائي اڏن تي مسافر خدمتون موجوده شيڊول ۽ تجارتي ضرورتن مطابق هلن ٿيون. ان ڪري ''سنڌ جون ايئرلائينز'' جي بدران '''سنڌ ۾ ڪم ڪندڙ ايئرلائين خدمتون''' وڌيڪ صحيح عنوان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هوائي ڪمپنيون وفاقي سول ايويئيشن ضابطن ۽ قومي فضائي نظام تحت ڪم ڪن ٿيون، نه ته صوبائي ملڪيت يا دائري تحت. ===سامونڊي ۽ آبي آمدورفت=== [[File:PortQasimKarachi.svg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جو نقشو، جنهن ۾ بندرگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل سامونڊي ۽ صنعتي علائقا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Mangroves port Qasim.jpg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جي ڀرپاسي ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ بندرگاهه سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي ۽ ڪريڪ واري ماحول سان ڳنڍيل آهي.]] سنڌ جي سامونڊي آمدورفت جو بنياد [[عربي سمنڊ]]، [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ سنڌو ڊيلٽا جي ڪريڪن تي ٻڌل آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم پاڪستان جي بين الاقوامي سامونڊي واپار جا ٻه اهم مرڪز آهن، جتان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، ڀاڻ، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو هٿ ڪيو وڃي ٿو. [[ڪراچي بندرگاهه]] جي اندروني ۽ ٻاهرين بندرگاهي نظام ۾ ڪيترائي برٿ، تيل جا برٿ، جهازن لاءِ ڦرڻ جا حوض، ورڪشاپ پيئر ۽ منهوڙي سان لاڳاپيل جٽيون موجود آهن. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي پورٽ انفارميشن مينوئل موجب منهوڙي جي اتر اوڀر طرف قاسم پيئر، پائلٽ پيئر، ڪرين پيئر، پيسينجر پيئر، رهبر پيئر ۽ ورڪشاپ پيئر سميت ڪيترائي سامونڊي پيئر موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي بندرگاهه جي سامونڊي علائقي ۾ مقامي واپاري ٻيڙيون، ماهيگيري جون ٻيڙيون ۽ مسافر ٻيڙيون پڻ مختلف جٽين تان هلن ٿيون. اهڙي طرح بندرگاهي ٽرانسپورٽ رڳو بين الاقوامي ڪارگو جهازن تائين محدود نه آهي، پر مقامي مسافر، بندرگاهي عملي ۽ سامونڊي خدمتن لاءِ ننڍين ٻيڙين جو نظام پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪياماڙي–منهوڙو فيري سروس=== [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] ڪياماڙي ۽ [[منهوڙو]] جي وچ ۾ مسافر ٻيڙيءَ جي خدمت هلائي ٿو. 2024ع ۾ فيري بوٽ '''عارفه ڪريم''' جي مرمت ۽ ٻيهر ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ ان کي '''سرخاب-II''' سان گڏ ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ مفت عوامي ٽرانسپورٽ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب هي سروس مقامي رهواسين، شاگردن ۽ سياحن لاءِ سامونڊي سفر جي رسائي بهتر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/NewsLetters/FINAL%20PDF%20KPT%20Newsletter%2030-07-2024_c_a26d.pdf |title=KPT Ferry Boat Arfa Karim Recommissioned |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بندرگاهي ضرورتن لاءِ 40 کان 50 ماڻهن جي گنجائش رکندڙ ٻيڙيون پڻ استعمال ڪري ٿو، جيڪي ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ ملازمن، رهواسين ۽ شاگردن جي آمدورفت لاءِ مقرر ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/CMEEII_1107240001_k_2fa2.pdf |title=Hiring of Routine Boats for Port Department |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌو درياهه ۽ اندرين آبي رستا=== [[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي آمدورفت ۽ واپار جو بنيادي آبي محور رهيو آهي، پر جديد دور ۾ ان جو باقاعده وڏي پيماني وارو مسافر يا مال بردار نيٽ ورڪ روڊ ۽ ريلوي جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. درياهه تي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ٻيڙيون، ماهيگيري، درياهه پار ڪرڻ ۽ تفريحي سفر جاري آهن. سکر، روهڙي، ڪوٽڙي، ڄامشورو ۽ سنڌو ڊيلٽا جي علائقن ۾ آبي آمدورفت جو ڪردار گهڻو ڪري مقامي، ماهيگيري يا سياحتي نوعيت جو آهي. بئراجن، پاڻيءَ جي وهڪري جي موسمي تبديلي، گاد ۽ جديد پلن ۽ روڊن جي واڌ سبب سنڌو درياهه تي مسلسل وڏي پيماني واري تجارتي جهاز راني محدود رهي آهي. ===بندرگاهن سان ڳنڍيل مال برداري=== سنڌ جي بندرگاهن مان نڪرندڙ مال ٽرڪ، ڪنٽينر ٽريلر، ٽينڪر ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچي بندرگاهه جي ڀرپاسي ۾ ويسٽ وارف، ايسٽ وارف، ڪياماڙي آئل انسٽاليشن ۽ صنعتي علائقا بندرگاهي ۽ زميني ٽرانسپورٽ جي وچ ۾ اهم ڳانڍاپو فراهم ڪن ٿا. پورٽ قاسم جو مال برداري نظام پڻ روڊ ۽ ريل سان ڳنڍيل آهي ۽ ان جي صنعتي زون ۾ ايل اين جي، تيل، ڪوئلو، اناج ۽ ڪنٽينر ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل ۽ سهولتون موجود آهن. ان ڪري سنڌ جي روڊ ٽرانسپورٽ جو هڪ وڏو حصو سامونڊي درآمد ۽ برآمد سان سڌي طرح ڳنڍيل آهي. ===گاڏين جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ موٽر گاڏين جي رجسٽريشن ۽ موٽر وهيڪل ٽيڪس جو انتظام [[سنڌ ايڪسائيز، ٽيڪسيشن اينڊ نارڪوٽڪس ڪنٽرول ڊپارٽمينٽ]] ڪري ٿو. سنڌ موٽر وهيڪل ٽيڪسيشن ايڪٽ 1958ع ۽ لاڳاپيل ضابطن تحت نئين گاڏي جي رجسٽريشن، موٽر وهيڪل ٽيڪس، ٽرانسفر، نمبر پليٽ ۽ لاڳاپيل فيون وصول ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="SindhMotorTax">{{cite web |url=https://www.excise.gos.pk/taxes/motor-vehicle-tax/ |title=Motor Vehicle Tax |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916201146/https://www.excise.gos.pk/taxes/Motor-Vehicle-Tax |url-status=dead}}</ref> گاڏين جي رجسٽريشن ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ذريعي ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪراچي جي مرڪزي نظام کي حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص جي علائقائي ايڪسائيز ڊائريڪٽوريٽن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhMotorTax"/> سنڌ ايڪسائيز کاتي جو موجوده آن لائين پورٽل گاڏين جي تصديق، موٽر وهيڪل ٽيڪس جي ادائيگي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل چالان، ٽرانسفر، نمبر پليٽ جي جانچ ۽ ٻين خدمتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. آن لائين Quick Pay ذريعي ٻن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن نمبر ۽ موبائل نمبر استعمال ڪري ٽيڪس جو پي ايس آءِ ڊي ٺاهي ادائيگي ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://taxportal.excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع کان نئين گاڏي جي دير سان رجسٽريشن لاءِ ڏنڊن جو نظرثاني ٿيل نظام پڻ لاڳو ڪيو ويو. سنڌ ايڪسائيز کاتي موجب عام موٽر گاڏي 30 ڏينهن کان وڌيڪ دير سان رجسٽر ٿيڻ تي مرحليوار ڏنڊ لاڳو ٿين ٿا، جڏهن ته موٽر سائيڪلن، اسڪوٽرن، رڪشن ۽ پبلڪ ٽرانسپورٽ لاءِ الڳ ڏنڊ مقرر آهن.<ref name="SindhMotorTax"/> ====گاڏين جي رجسٽريشن جون اهم آن لائين خدمتون==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C6BC0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ موٽر گاڏين جون آن لائين خدمتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! خدمت ! بنيادي ڪم |- | آن لائين گاڏي تصديق | رجسٽريشن نمبر ذريعي گاڏي جا بنيادي تفصيل ڏسڻ |- | سي اين آءِ سي ذريعي تصديق | مالڪ سان لاڳاپيل رجسٽريشن جي تصديق |- | ڪئڪ پي (فوري ادائيگي) | موٽر وهيڪل ٽيڪس ۽ لاڳاپيل ادائيگي |- | نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر | رجسٽريشن في ۽ ٽيڪس جو اندازو |- | نمبر پليٽ جي جانچ | سيڪيورٽي فيچر واري نمبر پليٽ جي حيثيت |- | چالان ٻيهر ڇپائڻ | ادا ڪيل يا جاري ٿيل چالان حاصل ڪرڻ |} <ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واريون گاڏيون=== سنڌ ايڪسائيز کاتو ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏين لاءِ الڳ نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر مهيا ڪري ٿو. ٻن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن في عام طور انوائس قيمت جي بنياد تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته موٽر ڪار، جيپ ۽ ٻين چئن ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ گاڏي جي قيمت، انجڻ جي گنجائش ۽ گاڏي جي قسم موجب مختلف شرحون مقرر آهن.<ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Two Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103143735/https://www.excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Four Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103114805/https://www.excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |url-status=dead}}</ref> ===ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ ننڍين مقامي ٻيڙين، ماهيگيري جي جهازن، بندرگاهي لانچن ۽ وڏن سامونڊي جهازن لاءِ هڪ ئي صوبائي رجسٽريشن نظام لاڳو نه آهي. رجسٽريشن ۽ لائسنسنگ جو ادارو جهاز جي قسم ۽ استعمال موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. بين الاقوامي ۽ تجارتي سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن وفاقي سامونڊي قانون ۽ مرڪنٽائيل ميرين نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته بندرگاهن اندر هلندڙ ٻيڙين ۽ لانچن تي لاڳاپيل پورٽ اٿارٽين جا حفاظتي ۽ آپريشنل ضابطا لاڳو ٿين ٿا. ماهيگيري جي ٻيڙين لاءِ فشريز سان لاڳاپيل صوبائي يا وفاقي ضابطا پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ بابت عام مضمون ۾ '''سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن''' کي هڪ واحد صوبائي موٽر گاڏي جهڙي نظام طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ وڌيڪ صحيح عنوان '''ٻيڙين ۽ جهازن جو لائسنس ۽ رجسٽريشن''' آهي. ===ٽرانسپورٽ جي موجوده سرڪاري پاليسي=== سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ ٽرانسپورٽ کاتي لاءِ مجموعي طور تقريباً '''67 ارب رپيا''' رکيا ويا، جن مان 59.7 ارب رپيا ترقياتي خرچ ۽ 7.28 ارب رپيا سروس ڊليوري لاءِ هئا. بجيٽ ۾ سنڌ پيپلز بس سروس، سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي، 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي ۽ آپريشن، ٽرانسپورٽ سبسڊي ۽ موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام لاءِ الڳ رقمون شامل هيون.<ref name="SindhBudgetTransport2025">{{cite web |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |title=Sindh Citizens’ Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |page=24 |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي ٽرانسپورٽ شعبي جا چونڊ بجيٽ پروگرام، 2025–26ع'''<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> |- style="background:#D6EEEA;" ! پروگرام ! مختص رقم |- | ٽرانسپورٽ کاتي جي ڪل بجيٽ | '''67.0 ارب رپيا''' |- | ترقياتي خرچ | 59.7 ارب رپيا |- | سروس ڊليوري | 7.28 ارب رپيا |- | ٽرانسپورٽ سبسڊي | 3 ارب رپيا |- | 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي، تعمير، آپريشن ۽ سار سنڀال | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ پيپلز بس سروس لاءِ فيول ڪاسٽ انڊيڪسيشن | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي | 300 ملين رپيا |- | سنڌ انٽرا-ڊسٽرڪٽ پيپلز بس سروس | 175 ملين رپيا |- | موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام | 15.4 ملين رپيا |} </div> ===آمدورفت ۽ ماحول=== سنڌ جي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي تيز واڌ سان گڏ ٽرئفڪ جام، فضائي آلودگي، ايندھن جو استعمال ۽ روڊ حادثا اهم پاليسي مسئلا آهن. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ صوبائي ٽرانسپورٽ پاليسي ۾ ماس ٽرانزٽ، بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ بجلي تي هلندڙ بسن جي توسيع کي اهميت ڏني وئي آهي. 2025–26ع واري صوبائي بجيٽ ۾ 100 اليڪٽرڪ بسن لاءِ 1.6 ارب رپين جي رٿا ان تبديليءَ جو هڪ مثال آهي، جڏهن ته اڳ ۾ پيپلز بس سروس جي نظام ۾ پڻ اليڪٽرڪ بسون متعارف ڪرايون ويون آهن.<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> ===آمدورفت جو علائقائي ڍانچو=== سنڌ جي آمدورفت جي جاگرافي ۾ مختلف شهر مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا. [[ڪراچي]] سامونڊي بندرگاهن، بين الاقوامي هوائي اڏي، ريلوي ۽ شاهراهن جو سڀ کان وڏو گڏيل مرڪز آهي؛ [[حيدرآباد]] ڪراچي ۽ اتر سنڌ جي وچ ۾ روڊ ۽ ريلوي جنڪشن؛ [[روهڙي]] قومي ريلوي نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز؛ [[سکر]] اتر سنڌ جو شاهراهي، ريلوي ۽ هوائي مرڪز؛ جڏهن ته [[ڪوٽڙي]] ۽ [[ڄامشورو]] سنڌو درياهه پار روڊ ۽ ريلوي رابطن ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم آمدورفتي مرڪز''' |- style="background:#ECEFF1;" ! مرڪز ! اهم ذريعا ! بنيادي ڪردار |- | [[ڪراچي]] | بندرگاهه، هوائي اڏو، ريلوي، موٽر وي، بس | قومي ۽ بين الاقوامي گيٽ وي |- | [[حيدرآباد]] | ريلوي، قومي شاهراهه، موٽر وي، بس | ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جو جنڪشن |- | [[روهڙي]] | ريلوي، قومي شاهراهه | قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر]] | ريلوي، هوائي اڏو، شاهراهه | اتر سنڌ جو علائقائي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي]] | ريلوي، شاهراهه، پل | سنڌو درياهه پار مرڪزي رابطو |- | [[پورٽ قاسم]] | سامونڊي جهاز، ريل، روڊ | صنعتي ۽ مال برداري مرڪز |} </div> {{clear}} ==سياحت== {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|270px|[[موئن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ سلطان ابراهيم جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|270px|[[رني ڪوٽ قلعو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]؛ کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع سنڌ جو مشهور تاريخي قلعو.]] سنڌ جي سياحت جو بنياد صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخي شهرن، مذهبي ماڳن، فنِ تعمير، سامونڊي ڪنارن، ڍنڍن، آبي زمينن، ريگستاني ۽ جابلو منظرن ۽ ثقافتي ورثي تي ٻڌل آهي. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا آثار، وچئين دور جا اسلامي يادگار، ٽالپر ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ۽ قلعا، ڪراچيءَ جو نوآبادياتي تعميراتي ورثو ۽ سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل درگاهون صوبي جي ثقافتي سياحت جا اهم حصا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh — The Cradle of Civilizations |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڇهن ماڳن مان ٻه واقع آهن: [[موئن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]. موئن جو دڙو 1980ع ۽ مڪلي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا. ان کان سواءِ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[ڀنڀور]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو سنڌ جا اهي ماڳ آهن، جيڪي يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Properties inscribed on the World Heritage List and Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ سياحت جي سرڪاري ترقي ۽ سياحتي سهولتن جي فراهميءَ ۾ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ٿيو ۽ سنڌ حڪومت جي سياحت کاتي تحت ڪم ڪري ٿو. اداري طرفان تاريخي، ثقافتي ۽ قدرتي ماڳن جي تشهير سان گڏ مختلف سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي سهولتون پڻ هلائيون وڃن ٿيون.<ref name="STDCSindh">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===عالمي ورثو=== سنڌ جا ٻه ماڳ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن مان [[موئن جو دڙو]] ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعات سان لاڳاپيل ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان بهتر محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب آثارن جو محفوظ علائقو لڳ ڀڳ 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن مان رڳو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو کوٽيو ويو آهي. شهر جي منصوبابندي، سرن سان ٺهيل عمارتن، هيٺئين شهر ۽ بلند قلعي واري حصي مان سنڌو تهذيب جي ترقي يافته شهري تنظيم ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[مڪلي جو قبرستان]] [[ٺٽو]] ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل هڪ وسيع تاريخي قبرستان آهي. يونيسڪو موجب هتي لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن ۽ هي ماڳ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيب، سياسي تاريخ ۽ فنِ تعمير جي شاهدي ڏئي ٿو. هتي بادشاهن، راڻين، حاڪمن، صوفين، عالمن ۽ ٻين اهم شخصيتن جا پٿر ۽ سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن.<ref name="UNESCOMakli">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6D4C41;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا يونيسڪو عالمي ورثي وارا ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! ضلعو ! دور / نوعيت ! عالمي ورثي ۾ شموليت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | سنڌو ماٿري جي تهذيب / آثارِ قديمه | 1980ع |- | [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]] | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | 14هين–18هين صدي / مقبرا ۽ اسلامي فنِ تعمير | 1981ع |} <ref name="UNESCOMohenjo"/><ref name="UNESCOMakli"/> ===آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ=== سنڌ جي آثارِ قديمه جي تاريخ قبل از تاريخ ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] کان وٺي اسلامي، سومرا، سما، ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور تائين پکڙيل آهي. [[موئن جو دڙو]] ان سلسلي جو بين الاقوامي طور سڀ کان مشهور ماڳ آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]]، [[آمري]]، [[چانهون جو دڙو]]، [[ڀنڀور]] ۽ ٻيا آثار سنڌ جي مختلف تاريخي مرحلن جي نمائندگي ڪن ٿا. [[ڀنڀور]] سنڌ جي سامونڊي ۽ واپاري تاريخ سان لاڳاپيل اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هي ماڳ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ ''پورٽ آف ڀنڀور'' جي نالي سان شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي قلعي بند تعميراتي ورثي جا نمايان مثال آهن. رني ڪوٽ کي 1993ع ۾ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي، نئون ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ جا قلعا 2026ع ۾ پاڪستان جي ٽينٽيٽو لسٽ ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#8D6E63;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا سياحتي ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت ! اهميت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو]] | قديم شهر | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[مڪلي جو قبرستان]] | [[ٺٽو]] | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[ڀنڀور]] | [[ٺٽو ضلعو]] | آثارِ قديمه / قديم بندرگاهه | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[رني ڪوٽ قلعو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | قلعو | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | [[خيرپور ضلعو]] | قلعو | تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ |- | [[عمرڪوٽ قلعو]] | [[عمرڪوٽ]] | قلعو | تاريخي ماڳ |- | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | [[ٿرپارڪر]] | قلعو | ٿر جي تاريخي ورثي جو حصو |- | [[چوڪنڊي قبرستان]] | [[ڪراچي]] | تاريخي پٿري قبرون | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[فيض محل]] | [[خيرپور]] | محل | ٽالپر دور جو تعميراتي ورثو |- | [[موهٽا محل]] | [[ڪراچي]] | محل / ميوزيم | ويهين صديءَ جو تعميراتي ورثو |- | [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] | [[ڪراچي]] | تاريخي رهائشگاهه / ميوزيم | قومي تاريخ سان لاڳاپيل |} </div> <ref name="STDCSindh"/> ===قلعا ۽ شاهي محل=== [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|270px|[[فيض محل]]، [[خيرپور]]؛ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جي ٽالپر حڪمرانن سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] سنڌ جي تاريخي سياحت ۾ قلعن ۽ محلاتن کي نمايان حيثيت حاصل آهي. [[رني ڪوٽ قلعو]] کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع هڪ وسيع قلعي بند نظام آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] خيرپور ڀرسان ٽالپر دور جي فوجي فنِ تعمير سان لاڳاپيل آهي. [[عمرڪوٽ قلعو]] سنڌ جي اوڀرئين حصي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي. [[فيض محل]] خيرپور جي اڳوڻي رياست جي ٽالپر حڪمرانن جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل آهي. ڪراچي ۾ [[موهٽا محل]] ويهين صديءَ جي شروعاتي تعميراتي ورثي جو اهم مثال آهي ۽ هاڻي ثقافتي نمائش ۽ ميوزيم طور استعمال ٿئي ٿو. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن فيض محل، ڪوٽ ڏيجي قلعي، موهٽا محل ۽ عمرڪوٽ قلعي کي صوبي جي نمايان سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCSindh"/> ===ميوزيم=== سنڌ جا ميوزيم صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخ، لوڪ ثقافت، فن، قومي تاريخ ۽ قدرتي ورثي جي نمائش ڪن ٿا. [[سنڌ ميوزيم]] حيدرآباد ۾ سنڌ جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي سان لاڳاپيل مجموعا موجود آهن، جڏهن ته [[موئن جو دڙو ميوزيم]] ۽ ڀنڀور، عمرڪوٽ ۽ ٻين آثارِ قديمه وارن ماڳن جا ميوزيم پنهنجي پنهنجي علائقي مان هٿ آيل آثار محفوظ ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]، [[موهٽا محل ميوزيم]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]]، [[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] ۽ [[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]] تاريخ، فن، بحري ورثي ۽ هوابازيءَ سان لاڳاپيل اهم سياحتي ادارا آهن. [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جو ميوزيم سنڌ جي لوڪ ثقافت، لباس، موسيقي، دستڪاري، آثارِ قديمه ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل مجموعن سبب ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز آهي. ===قدرتي ۽ ماحولياتي سياحت=== [[File:Gorakh Hill Station.jpg|thumb|270px|[[گورک هل اسٽيشن]]، [[کيرٿر جبل]]؛ سنڌ جي مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جو قدرتي منظرنامو [[عربي سمنڊ]] جي ساحل، [[سنڌو درياهه]]، سنڌو ڊيلٽا، ڍنڍن، آبي زمينن، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[کيرٿر جبل]] تائين پکڙيل آهي. ان ڪري صوبي ۾ سامونڊي، آبي، ريگستاني، جابلو ۽ جهنگلي جيوت سان لاڳاپيل سياحت جا مختلف امڪان موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] کيرٿر جبلن ۾ واقع سنڌ جو مشهور جابلو تفريحي ماڳ آهي ۽ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ان کي صوبي جي نمايان سياحتي منزلن مان هڪ طور پيش ڪري ٿي. [[ڪارونجهر جبل]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو علائقو ٿر جي ريگستاني منظرنامي، گرينائيٽ جبلن، تاريخي جين مندرن، مسجدن ۽ مقامي ثقافت جي ميلاپ سبب قدرتي ۽ ثقافتي سياحت ٻنهي لاءِ اهم آهي.<ref name="STDCSindh"/> [[ڪينجهر ڍنڍ]] سنڌ جي مشهور مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي هٽس قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/hotels/keenjhar-lake-resort/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٿر ۽ نگرپارڪر=== [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي اوڀر ۾ پکڙيل هڪ منفرد قدرتي ۽ ثقافتي خطو آهي. ريگستاني ڳوٺ، روايتي گهر، چوپايو مال، لوڪ موسيقي، ڪپڙي ۽ هٿ جي هنر، مقامي کاڌا ۽ موسمي برساتن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سائي منظرنامو هن علائقي جي سياحتي سڃاڻپ جا اهم حصا آهن. [[نگرپارڪر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر جبل]]، تاريخي جين مندر، قديم مذهبي عمارتون ۽ مقامي آباديءَ جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ''ننگرپارڪر ڪلچرل لينڊ اسڪيپ'' کي 2016ع ۾ پاڪستان طرفان يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ آبي سياحت=== سنڌ ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، بکر ڍنڍ ۽ ٻين آبي علائقن کي تفريح، پکين جي مشاهدي، مڇي مارڻ ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل اهميت حاصل آهي. انهن مان ڪينجهر ڍنڍ تي سرڪاري سياحتي رهائش ۽ تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪينجهر ڍنڍ جي ڪناري تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته سانگهڙ ضلعي ۾ نارا ڪئنال جي آخري حصي ڀرسان واقع بکر ڍنڍ تي پڻ سياحتي ريزارٽ قائم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism — Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سامونڊي سياحت ۽ ساحل=== [[File:Clifton Beach Karachi.jpg|thumb|270px|[[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي سڀ کان مشهور شهري ساحلي تفريحي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي ڏاکڻي سرحد [[عربي سمنڊ]] سان لڳي ٿي ۽ [[ڪراچي]] صوبي جي ساحلي سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر جي ساحلي علائقن ۾ [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]]، [[هاڪس بي]]، [[سينڊزپٽ]]، [[فرينچ بيچ]]، [[پيراڊائز پوائنٽ]] ۽ [[منهوڙو]] شامل آهن. اهي علائقا ترڻ، سامونڊي نظارن، تفريح، ٻيڙيءَ جي سفر ۽ هفتيوار سياحت لاءِ استعمال ٿين ٿا. ڪراچي کان ٻاهر سنڌو ڊيلٽا ۽ ٺٽي ۽ سجاول جي سامونڊي پٽي ۾ ڪريڪ، تمر جا ٻيلا ۽ آبي ماحولياتي نظام موجود آهن. انهن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي گنجائش موجود آهي، پر تمر جي ٻيلن، ساحلي جيوت ۽ حساس آبي ماحول جي تحفظ سبب سياحت جي ترقيءَ ۾ ماحولياتي تحفظ کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ====سنڌ جا مشهور سامونڊي ڪنارا==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0277BD;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سامونڊي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E1F5FE;" ! سامونڊي ڪنارو / ماڳ ! علائقو ! نمايان خصوصيت |- | [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]] | [[ڪراچي]] | شهري ساحل ۽ عوامي تفريح |- | [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]] | [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] | سامونڊي نظارا ۽ تفريحي سرگرميون |- | [[هاڪس بي]] | [[ڪراچي]] | سامونڊي ساحل ۽ هٽس |- | [[سينڊزپٽ]] | [[ڪراچي]] | ريتيلو ساحل |- | [[فرينچ بيچ، ڪراچي|فرينچ بيچ]] | [[ڪراچي]] | ساحلي تفريح |- | [[پيراڊائز پوائنٽ]] | [[ڪراچي]] | پٿريلو سامونڊي ڪنارو |- | [[منهوڙو]] | [[ڪراچي]] | ٻيٽ، ساحل ۽ تاريخي ورثو |} </div> ===مذهبي سياحت=== سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي روايت صوبي جي سياحت جو اهم حصو آهي. مختلف صوفي بزرگن جي درگاهن تي سڄي سال زائرين اچن ٿا، جڏهن ته سالياني عرسن دوران وڏي تعداد ۾ عقيدتمند ۽ سياح گڏ ٿين ٿا. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سنڌ جي سڀ کان مشهور صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي درگاهه سنڌي صوفي شاعري ۽ موسيقيءَ سان پڻ گهري طرح لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ۾ [[عبدالله شاهه غازي]]، [[منگهو پير]] ۽ ٻين بزرگن جون درگاهون مذهبي ۽ ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ جي مذهبي ورثي ۾ مسجدون، هندو مندر، جين مندر ۽ ٻين برادرين جون تاريخي عبادتگاهون پڻ شامل آهن. [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] مغل دور جي مشهور مسجد آهي ۽ يونيسڪو جي Tentative List ۾ شامل آهي، جڏهن ته نگرپارڪر جا تاريخي جين مندر علائقي جي گهڻ مذهبي تاريخ جا اهم آثار آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ مذهبي سياحتي ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا مشهور مذهبي ۽ روحاني سياحتي ماڳ''' |- style="background:#F3E5F5;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[لال شهباز قلندر جي درگاهه]] | [[سيوهڻ]] | صوفي درگاهه |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي درگاهه]] | [[ڀٽ شاهه]] | صوفي درگاهه ۽ ثقافتي مرڪز |- | [[سچل سرمست جي درگاهه]] | [[درازا]] | صوفي درگاهه |- | [[عبدالله شاهه غازي جي درگاهه]] | [[ڪراچي]] | صوفي درگاهه |- | [[منگهو پير]] | [[ڪراچي]] | تاريخي صوفي زيارتگاهه |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد |- | [[مسجد منزلگاهه]] | [[سکر]] | تاريخي مسجد |- | [[ساڌ ٻيلو]] | [[سکر]] | هندو مذهبي ماڳ |- | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[نگرپارڪر]] | تاريخي جين مذهبي ورثو |- | [[هنگلاج ماتا مندر]] | بلوچستان | '''سنڌ کان ٻاهر'''؛ سنڌ جي فهرست ۾ شامل نه ڪيو وڃي |} </div> ===ثقافتي سياحت=== [[File:Frere Hall Karachi Pakistan 01.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]]، [[ڪراچي]]؛ 1865ع ۾ مڪمل ٿيل تاريخي عمارت، جيڪا هاڻي لائبريري ۽ نمائشگاهه طور پڻ استعمال ٿئي ٿي.]] [[File:Frere Hall & Library Karachi.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]] ۽ ان جا باغ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي سياحت ۾ ثقافتي ورثو، فن، موسيقي، دستڪاري، لوڪ روايتون ۽ تاريخي شهري مرڪز اهم حيثيت رکن ٿا. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ٺٽو]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[سيوهڻ]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ [[نگرپارڪر]] جهڙا هنڌ پنهنجي تاريخي عمارتن، بازارن، ميوزمن، مذهبي ماڳن ۽ مقامي ثقافت سبب ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ حڪومت جو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو تاريخي ماڳن، روايتي فنن ۽ دستڪاريءَ جي تحفظ ۽ واڌاري سان گڏ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ ٻين عوامي تقريبن جي انعقاد کي پڻ پنهنجي ذميوارين ۾ شامل ڪري ٿو. کاتي جي انتظام هيٺ ميوزيم، آرٽ گيلريون، ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[حيدرآباد]] ۾ [[مکي هائوس ميوزيم]]، [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان لاڳاپيل ثقافتي ادارا، [[خيرپور]] ۾ تاريخي رياستي ورثو ۽ ڪراچي ۾ [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[هندو جيمخانا]]، [[خالق ڏنو هال]] ۽ ٻيون تاريخي عمارتون سنڌ جي شهري ثقافتي سياحت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جي نوادرات واري اداري فريئر هال، خالق ڏنو هال، وزير مينشن ۽ قائداعظم هائوس سميت ڪيترين عمارتن کي سنڌ جي تاريخي ورثي ۾ درج ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/heritage-buildings/ |title=Heritage Buildings |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ثقافتي مرڪز ۽ ميوزيم=== [[File:Front entrance facade - Mukhi Mahal.jpg|thumb|270px|[[مکي هائوس ميوزيم]]، [[حيدرآباد]]؛ سنڌ جي تاريخي شهري رهائش، فنِ تعمير ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل محفوظ ڪيل تاريخي عمارت.]] سنڌ ۾ ميوزمن جو ڄار آثارِ قديمه، تاريخ، ثقافت، لوڪ ورثي ۽ اهم شخصيتن سان لاڳاپيل مواد محفوظ ڪري ٿو. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي جي فهرستن ۾ [[موئن جو دڙو ميوزيم]]، ڀنڀور آرڪيالاجيڪل ميوزيم، آمري ميوزيم، سکر آرڪيالاجيڪل ميوزيم، خيرپور ريجنل اسٽيٽ ميوزيم، مکي هائوس ميوزيم، عمرڪوٽ جو ٿر ميوزيم، لاڙڪاڻي جو سٽي ميوزيم ۽ ٻين علائقائي ميوزمن جا نالا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-category/museum/ |title=Museums |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ميوزمن ۽ ثقافتي مرڪزن جي اهميت رڳو سياحت تائين محدود نه آهي؛ اهي سنڌ جي آثارن، دستڪاري، تاريخي دستاويزن، قديم سڪن، ٺڪر، مجسمن، روايتي لباس ۽ ٻين مادي ثقافتي ورثن جي تحفظ ۽ علمي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا. ===ڪراچي ۾ شهري سياحت=== [[File:Mazar View at night.JPG|thumb|270px|رات جي وقت [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]]؛ [[محمد علي جناح]] جو مقبرو ۽ شهر جي نمايان قومي نشانين مان هڪ.]] [[File:MohattaPalace.jpg|thumb|270px|[[موهٽا محل]]، [[ڪراچي]]؛ ڪلفٽن ۾ واقع تاريخي محل ۽ ميوزيم.]] [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري سياحتي مرڪز آهي. شهر ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ تاريخي عمارتون، ميوزيم، باغ، تفريحي مرڪز، خريداريءَ جا علائقا، کاڌي پيتي جا مرڪز ۽ قومي يادگار موجود آهن. [[مزار قائد]]، [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[وزير مينشن]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] ۽ [[چوڪنڊي قبرستان]] شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جا نمايان ماڳ آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي منزلن ۾ مزار قائد، موهٽا محل، قائداعظم هائوس، هندو جيمخانا، فريئر هال ۽ چوڪنڊي سميت ڪراچي جي ڪيترن تاريخي ماڳن کي شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> شهر جي تفريحي سياحت ۾ [[ڪراچي زو]]، [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]]، [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]، [[باغ ابن قاسم]] ۽ سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل عوامي تفريحي علائقا پڻ شامل آهن. ڪراچي جا شاپنگ مال، روايتي بازارون ۽ کاڌي پيتي جا مرڪز شهر جي جديد شهري سياحت جو ٻيو اهم حصو آهن. ===تفريحي ماڳ=== سنڌ ۾ تفريحي سياحت جو دائرو شهري باغن ۽ پارڪن کان وٺي ڍنڍن، جابلو علائقن، ريگستاني منزلن ۽ ساحلي تفريح تائين پکڙيل آهي. ڪراچي ۾ عوامي پارڪ، ساحل ۽ شهري تفريحي مرڪز وڏي تعداد ۾ مقامي سياحن کي راغب ڪن ٿا، جڏهن ته صوبي جي ٻين حصن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪارونجهر جبل]] ۽ ريگستاني علائقا قدرتي تفريح جا اهم مرڪز آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00838F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تفريحي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E0F7FA;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[باغ ابن قاسم]] | [[ڪراچي]] | شهري باغ / سامونڊي تفريح |- | [[ڪراچي زو]] | [[ڪراچي]] | زولاجيڪل باغ |- | [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]] | [[ڪراچي]] | شهري تفريح |- | [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]] | [[ڪراچي]] | پارڪ |- | [[ڪينجهر ڍنڍ]] | [[ٺٽو ضلعو]] | ڍنڍ / آبي تفريح |- | [[گورک هل اسٽيشن]] | [[دادو ضلعو]] | جابلو تفريح |- | [[ڪارونجهر جبل]] | [[نگرپارڪر]] | قدرتي ۽ ثقافتي سياحت |- | بکر ڍنڍ | [[سانگهڙ ضلعو]] | ڍنڍ / ريزارٽ |} </div> ===سياحتي ريزارٽ ۽ سرڪاري رهائش=== [[File:Keenjhar Lake STDC resort.JPG|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جو سياحتي ريزارٽ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img2.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي مشهور قدرتي، تفريحي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img4.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي وڏين مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] صوبي جي مختلف سياحتي منزلن تي رهائش جون سهولتون هلائي ٿي. انهن جو مقصد وڏن شهري مرڪزن کان ٻاهر تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳن تي ايندڙ سياحن لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ آهي. اداري جي موجوده فهرست ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]] تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ، [[لاڙڪاڻو]] ۾ سمبارا اِن، [[سيوهڻ]] ۾ لال شهباز ريسٽ هائوس، [[نگرپارڪر]] ۾ روپلو ڪولهي ريزارٽ، [[مٺي]] ۾ مارئي ريسٽ هائوس، [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ موٽل ۽ [[حيدرآباد]] ۾ هيريٽيج گيسٽ هائوس شامل آهن.<ref name="STDCResorts">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/resorts/ |title=Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪينجهر ليڪ ريزارٽ ڍنڍ جي ڪناري تي قائم آهي، جڏهن ته روپلو ڪولهي ريزارٽ ڪارونجهر جبلن جي پسمنظر ۾ نگرپارڪر ۾ واقع آهي. اهڙيءَ طرح انهن سهولتن جي جاگرافيائي ورڇ تاريخي لاڙڪاڻي، مذهبي سيوهڻ، ٿر ۽ نگرپارڪر، ڪينجهر ۽ حيدرآباد جهڙن مختلف سياحتي علائقن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ رهائشي سهولتون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا سرڪاري سياحتي ريزارٽ، موٽل ۽ ريسٽ هائوس''' |- style="background:#E8F5E9;" ! نالو ! هنڌ ! قسم / سياحتي تعلق |- | ڪينجهر ليڪ ريزارٽ | [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو]] | ڍنڍ ڪناري ريزارٽ |- | سمبارا اِن | [[لاڙڪاڻو]] | هوٽل / تاريخي سياحت |- | لال شهباز ريسٽ هائوس | [[سيوهڻ]] | مذهبي ۽ تاريخي سياحت |- | روپلو ڪولهي ريزارٽ | [[نگرپارڪر]] | ڪارونجهر / ٿر سياحت |- | مارئي ريسٽ هائوس | [[مٺي]] | ٿر سياحت |- | ڳڙهي خدا بخش موٽل | [[ڳڙهي خدا بخش]] | تاريخي / سياسي سياحت |- | هيريٽيج گيسٽ هائوس | [[حيدرآباد]] | ثقافتي ۽ شهري سياحت |} </div> <ref name="STDCResorts"/> ===هوٽلون ۽ مهمان نوازي=== سنڌ جي هوٽل ۽ مهمان نوازيءَ واري صنعت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي. شهر ۾ بين الاقوامي ۽ پاڪستاني هوٽل زنجيرن سان گڏ ڪاروباري هوٽل، گيسٽ هائوس ۽ ٻين قسمن جون رهائشي سهولتون موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان شايع ڪيل پاڪستان هوٽلز ايسوسيئيشن جي سنڌ واري فهرست ۾ ڪراچي سميت صوبي جي مختلف هوٽلن کي درج ڪيو ويو آهي.<ref name="STDCHotels">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/pakistan-hotels/ |title=Pakistan Hotels — Sindh Province |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي نمايان وڏين هوٽلن ۾ آواري ٽاورز، ڪراچي ميريئٽ هوٽل ۽ بيچ لگزري هوٽل شامل آهن. وڏين تجارتي ۽ تفريحي سهولتن سبب ڪراچي سنڌ ۾ ڪاروباري سفر، ڪانفرنسن ۽ شهري سياحت سان لاڳاپيل مهمان نوازيءَ جو بنيادي مرڪز آهي.<ref name="STDCHotels"/> {{clear}} ===ٿر ۾ سياحت=== [[File:Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز.]] [[File:A view of Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ ٿرپارڪر جي گرينائيٽ جبلن ۽ قدرتي منظرن جو هڪ وسيع ڏيک.]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي سياحت ريگستاني قدرتي منظرن، مقامي ثقافت، ڳوٺاڻي زندگي، روايتي دستڪاري، مذهبي ورثي ۽ ڪارونجهر جبلن جي چوڌاري مرڪوز آهي. [[مٺي]] علائقي جو وڏو شهري مرڪز آهي، جڏهن ته [[نگرپارڪر]] قدرتي ۽ تاريخي سياحت جي لحاظ کان وڌيڪ نمايان آهي. نگرپارڪر ۾ ڪارونجهر جبلن سان گڏ جين مندر، تاريخي مسجدون ۽ ڳوٺاڻا ثقافتي منظر موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن هتي روپلو ڪولهي ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته مٺي ۾ مارئي ريسٽ هائوس موجود آهي.<ref name="STDCResorts"/> سنڌ حڪومت ٿر کي منظم سياحتي سفرن سان ڳنڍڻ لاءِ ٽرين سفاري جهڙا پروگرام پڻ استعمال ڪيا آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي موجوده سياحتي پروگرامن ۾ ''ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري'' شامل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> ===سياحتي ٽرين سفاري ۽ منظم دورا=== سنڌ ۾ سياحت کي ريلوي سفر سان ڳنڍيندڙ منظم سياحتي پروگرامن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي پروگرامن ۾ [[موئن جو دڙو]]، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل ٽرين سفاريون شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations"/> اهڙن پروگرامن جو مقصد سفر کي رڳو هڪ ماڳ جي دوري تائين محدود رکڻ بدران ريلوي سفر، تاريخي منزلن، مقامي ثقافت ۽ رهنمائي ڪيل سياحت کي هڪ گڏيل سياحتي تجربي ۾ شامل ڪرڻ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ ٽرين سفاريون''' |- style="background:#ECEFF1;" ! سياحتي پروگرام ! بنيادي علائقو / موضوع |- | موئن جو دڙو ٽرين سفاري | [[موئن جو دڙو]] ۽ اپر سنڌ جو تاريخي ورثو |- | ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري | [[ٿر ريگستان]] ۽ مقامي ثقافت |- | سکر ٽرين سفاري | [[سکر]] ۽ اتر سنڌ |} </div> <ref name="STDCDestinations"/> ===جهنگلي جيوت ۽ ماحولياتي سياحت=== سنڌ جي قدرتي سياحت ۾ جهنگلي جيوت، آبي زمينون، ڍنڍون، ريگستان، سامونڊي ماحول ۽ جابلو علائقا شامل آهن. [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اهم جابلو قدرتي علائقن مان آهن، جڏهن ته [[ٿر ريگستان]] ۽ [[ڪارونجهر جبل]] صوبي جي اوڀرئين حصي ۾ الڳ قدرتي منظرنامو پيدا ڪن ٿا. سنڌ جون ڍنڍون ۽ آبي زمينون مقامي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش مهيا ڪن ٿيون. اهڙن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي ترقيءَ لاءِ جهنگلي جيوت جي تحفظ، پاڻيءَ جي معيار، آبي نظام جي بحالي ۽ سياحن جي سرگرمين جي مناسب انتظام کي گڏ کڻي هلڻ ضروري آهي. ماحولياتي سياحت عام تفريحي سياحت کان ان لحاظ کان مختلف آهي ته ان جو بنيادي مقصد قدرتي ماحول مان لطف وٺڻ سان گڏ ان جي حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظام کي نقصان کان بچائڻ آهي. ===کيرٿر ۽ جابلو سياحت=== [[File:Kirthar National Park.jpg|thumb|270px|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]]؛ سنڌ جي جابلو قدرتي منظرنامي ۽ جهنگلي جيوت جو اهم محفوظ علائقو.]] [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اولهندي حد تي پکڙيل جابلو سلسلو آهي. هن خطي ۾ قدرتي جابلو منظر، جهنگلي جيوت، تاريخي ماڳ ۽ [[رني ڪوٽ قلعو]] جهڙا ثقافتي ورثا هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] پڻ کيرٿر جي بلند علائقي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي نمايان جابلو سياحتي منزلن مان هڪ آهي. هن علائقي ۾ سياحت جي ترقيءَ جو دارومدار روڊ رسائي، پاڻي، رهائش، حفاظت ۽ ماحولياتي تحفظ تي آهي. جابلو ۽ محفوظ قدرتي علائقن ۾ وڏي پيماني واري تعمير بدران گهٽ اثر واري ماحولياتي سياحت وڌيڪ موزون سمجهي وڃي ٿي. ===شڪارگاهون ۽ محفوظ قدرتي علائقا=== سنڌ ۾ تاريخي طور شڪارگاهن جي روايت موجود رهي آهي، پر جديد دور ۾ ڪيترائي قدرتي علائقا جهنگلي جيوت جي تحفظ، نيشنل پارڪن، وائلڊ لائيف سينڪچوئرين ۽ ٻين محفوظ علائقن جي قانوني نظام هيٺ اچن ٿا. تنهنڪري اهڙن علائقن کي عام سياحتي مواد ۾ ''شڪارگاهون'' طور پيش ڪرڻ بدران سندن موجوده قانوني تحفظ ۽ جهنگلي جيوت واري حيثيت واضح ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. محفوظ علائقن ۾ سياحت کي جهنگلي جيوت جي مشاهدي، قدرتي منظرن، فوٽوگرافي ۽ ماحولياتي تعليم سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جڏهن ته شڪار صرف لاڳو قانونن ۽ اجازت نامن جي تابع ٿي سگهي ٿو. ===ميلا، عرس ۽ ثقافتي تقريبون=== سنڌ جي ثقافتي سياحت ۾ سالياني ميلا، صوفي بزرگن جا عرس، ادبي تقريبون، موسيقي، دستڪاريءَ جون نمائشون ۽ ثقافتي فيسٽيول پڻ اهم آهن. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[درازا]] ۾ [[سچل سرمست]] جي عرسن دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا. سنڌ حڪومت جو ثقافت کاتو پڻ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ عوامي تقريبن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي واڌاري ۽ سياحت سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي پروگرامن ۾ سنڌ ڪرافٽ فيسٽيول پڻ شامل هو، جيڪو ڪراچي ۾ منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جو انتظام=== سنڌ ۾ سياحت، ثقافت ۽ آثارِ قديمه جو انتظام [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي جي ادارياتي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي. کاتي جي ماتحت ڊائريڪٽوريٽ آف ٽوئرزم، ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪلچر ۽ ٻين شعبن سان گڏ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ڪئي وئي. اداري جو ڪم سياحتي منزلن جي تشهير، سياحن لاءِ سهولتن جي ترقي، ريزارٽن ۽ رهائش جي انتظام ۽ سياحتي پروگرامن کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> 2011ع ۾ ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ وفاقي حڪومت جي آثارِ قديمه واري انتظام هيٺ موجود 126 آثارِ قديمه جا ماڳ، يادگار ۽ ميوزيم سنڌ جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جنهن سان تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري ورثي جي تحفظ ۾ صوبائي حڪومت جون ذميواريون وڌيون.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/about/ |title=About Us |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي آثارِ قديمه، تاريخي يادگارن ۽ ميوزمن جي انتظام ۽ تحفظ سان لاڳاپيل آهي. اداري جي سرڪاري پورٽل تي سنڌ جي آثارِ قديمه وارن ماڳن کي قلعي، مسجد، مقبري، مندر، اسٽوپا، قبرستان، ميوزيم ۽ تاريخي عمارتن سميت مختلف قسمن ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-list/ |title=Heritage and Archaeological Sites of Sindh |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحتي بنيادي ڍانچو ۽ ترقي=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي آثارِ قديمه جي تحفظ سان گڏ روڊ رسائي، رهائش، سياحتي معلومات، وزيٽر سهولتن ۽ ماڳن جي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جو پلاننگ، ڊولپمينٽ، مانيٽرنگ اينڊ امپليمينٽيشن سيل تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن، ميوزمن ۽ سياحتي منزلن تي انفراسٽرڪچر منصوبن جي منصوبابندي ۽ عملدرآمد ڪري ٿو.<ref name="PDMISindh">{{cite web |url=https://pdmi.sindhculture.gov.pk/ |title=Planning, Development, Monitoring & Implementation Cell |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان اداري جي ذميوارين ۾ تاريخي ورثي جي بحالي، سياحتي ماڳن تي وزيٽر سهولتن ۽ تفسير مرڪزن جي ترقي، سياحتي رستن جي منصوبابندي، ميوزمن ۽ سياحتي ڪمپليڪس ۽ ريزارٽن جي قيام ۽ ثقافتي ورثي جي ڊجيٽل دستاويزڪاري شامل آهن.<ref name="PDMISindh"/> آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ کوٽائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت جي ايڪسپلوريشن اينڊ ايڪسڪيويشن برانچ پڻ ڪم ڪري ٿي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ حڪومت ڀنڀور، منصوره/برهمڻ آباد، آمري، چانهون جو دڙو ۽ ٻين ماڳن تي کوٽائي ۽ تحقيق جا منصوبا هلائي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/ |title=Exploration & Excavation Branch Sindh |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جي علائقائي ورڇ=== سنڌ جي سياحتي جاگرافي مختلف علائقن ۾ مختلف نوعيت رکي ٿي. [[ڪراچي]] ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ڪاروباري سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي؛ [[ٺٽو]] ۽ [[سجاول]] عالمي ورثي، تاريخي فنِ تعمير، ڍنڍن ۽ ساحلي ماحول؛ [[ڄامشورو]] ۽ [[دادو]] رني ڪوٽ، سيوهڻ، کيرٿر ۽ گورک؛ [[لاڙڪاڻو]] موئن جو دڙو ۽ ٻين آثارِ قديمه؛ [[خيرپور]] ٽالپر ورثي ۽ ڪوٽ ڏيجي؛ [[سکر]] سنڌو درياهه ۽ تاريخي عمارتن؛ جڏهن ته [[ٿرپارڪر]] ريگستان، ڪارونجهر ۽ مذهبي ۽ ثقافتي ورثي سبب نمايان آهن. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم سياحتي علائقا ۽ سندن خاصيتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! علائقو ! اهم سياحتي نوعيت ! چونڊ ماڳ |- | [[ڪراچي]] | ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ثقافتي | مزار قائد، فريئر هال، موهٽا محل، ڪلفٽن، منهوڙو |- | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | عالمي ورثو، آثارِ قديمه ۽ آبي سياحت | مڪلي، شاهجهاني مسجد، ڀنڀور، ڪينجهر |- | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | قلعا، مذهبي ۽ جابلو سياحت | رني ڪوٽ، سيوهڻ، آمري |- | [[دادو ضلعو|دادو]] | جابلو ۽ قدرتي سياحت | گورک هل، کيرٿر |- | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | آثارِ قديمه ۽ تاريخ | موئن جو دڙو |- | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | ٽالپر دور ۽ تاريخي ورثو | فيض محل، ڪوٽ ڏيجي |- | [[سکر ضلعو|سکر]] | درياهي، تاريخي ۽ مذهبي | لينسڊائون پل، ساڌ ٻيلو، بکر |- | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | ريگستاني، قدرتي، مذهبي ۽ ثقافتي | ڪارونجهر، نگرپارڪر، جين مندر، مٺي |} </div> ===سياحت ۽ ورثي جو تحفظ=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي. آثارِ قديمه وارن ماڳن تي غير مناسب تعمير، ماحولياتي تبديليون، ٻوڏون، شهري توسيع ۽ وڏي تعداد ۾ سياحن جي غير منظم آمد تاريخي ورثي لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه ۽ ترقياتي ادارن جي ڪم ۾ ماڳن جي بحالي، دستاويزڪاري، وزيٽر انتظام ۽ آفتن کان تحفظ پڻ شامل آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي [[مڪلي]] ۾ ٻوڏن سبب ٿيل نقصان کان پوءِ بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏ هنگامي ردعمل ۽ ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل منصوبن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پائيدار سياحت لاءِ تاريخي عمارتن ۽ آثارِ قديمه جي اصليت برقرار رکڻ، قدرتي علائقن ۾ ماحولياتي دٻاءُ گهٽائڻ، مقامي برادرين کي معاشي سرگرمين ۾ شامل ڪرڻ ۽ سياحتي سهولتن جي ترقيءَ کي ورثي جي تحفظ سان هم آهنگ رکڻ بنيادي اهميت رکن ٿا. {{clear}} ==رانديون== {{Main|سنڌ ۾ رانديون}} [[File:National Stadium, Karachi playing field.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] جو راند جو ميدان.]] سنڌ ۾ رانديون صوبي جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو آهن. [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول منظم راندين مان هڪ آهي، جڏهن ته [[فٽ بال]]، [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]]، [[باڪسنگ]]، [[والي بال]]، [[سنوڪر]]، [[اسڪواش]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[ترڻ]]، [[بيڊمنٽن]]، [[ٽيبل ٽينس]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[ٽينس]]، [[جوڊو]]، [[ڪراٽي]]، [[تائيڪوانڊو]] ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. سنڌ جي روايتي راندين ۾ [[ملهه]] کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي. صوبائي سطح تي راندين جي ترقي ۽ انتظام جي بنيادي ذميواري [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ وٽ آهي. راندين جو کاتو 2006ع ۾ تعليم ۽ ثقافت واري کاتي کان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو. کاتي جي سرڪاري مقصدن ۾ گراس روٽ سطح تي راندين کي فروغ ڏيڻ، ڪلب ۽ ايسوسيئيشن سطح کان صوبائي ۽ قومي مقابلن تائين رانديگرن لاءِ موقعا پيدا ڪرڻ ۽ نوجوانن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-department |title=Sports Department |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ راندين جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، باڪسنگ، سنوڪر، اسڪواش، ترڻ ۽ ٻين راندين لاءِ قومي ۽ صوبائي سطح جون سهولتون موجود آهن. سيپٽمبر 2024ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ 239 راندين جا ميدان يا اسپورٽس سهولتون درج هيون. سنڌ حڪومت ڪراچي ۾ سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ گلشن اقبال ۾ اسپورٽس ڪامپليڪس سميت مختلف تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪرڪيٽ=== {{Main|سنڌ ۾ ڪرڪيٽ}} [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]؛ پاڪستان جي اهم ٽيسٽ، هڪ ڏينهن واري ۽ ٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ.]] ڪرڪيٽ سنڌ جي سڀ کان نمايان راندين مان هڪ آهي ۽ [[ڪراچي]] پاڪستاني ڪرڪيٽ جي تاريخي مرڪزن مان رهيو آهي. شهر جو [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي اهم ميدانن مان آهي. ان کان سواءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جو [[نياز اسٽيڊيم]] پڻ فرسٽ ڪلاس ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي رڪارڊ موجب نيشنل اسٽيڊيم سان گڏ نياز اسٽيڊيم پڻ بورڊ جي استعمال هيٺ اهم ڪرڪيٽ ميدانن ۾ شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/ |title=Pakistan Cricket Board |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان جي ملڪي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ سنڌ جي شهرن ۽ علائقن جي ٽيمن جي ڊگهي تاريخ آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي تاريخي رڪارڊ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور ۽ سنڌ جي نالي سان مختلف ٽيمون [[قائداعظم ٽرافي]] ۾ حصو وٺندي نظر اچن ٿيون. مثال طور 1959–60ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور جون ٽيمون شامل هيون، جڏهن ته 1977–78ع ۾ ''سنڌ اي'' ۽ ''سنڌ بي'' نالي ٽيمون مقابلي ۾ شامل هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/tournament-reports.php?action=tournament_matches&tournament_id=52 |title=Quaid-e-Azam Trophy 1959/60 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-197778/tournament/167.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 1977/78 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ملڪي ڪرڪيٽ جو ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. 2024ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ سنڌ مان [[ڪراچي]] جون بليوز ۽ وائيٽس ٽيمون، [[حيدرآباد]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] ريجن شامل هئا. ڪراچي ريجن وائيٽس 2023ع ۾ قائداعظم ٽرافي جو چيمپيئن بڻيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/quaid-e-azam-trophy-to-commence-from-26-october.html |title=Quaid-e-Azam Trophy to commence from 26 October |date=22 October 2024 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي ريجن بليوز پوائنٽس ٽيبل تي پهرين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-202526/points-table/1426.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025/26 — Points Table |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان کي ڪيترائي مشهور بين الاقوامي ڪرڪيٽر ڏنا آهن، جن ۾ [[جاويد ميانداد]]، [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[موين خان]]، [[سرفراز احمد]] ۽ ٻيا رانديگر شامل آهن. ===فٽ بال=== {{Main|سنڌ ۾ فٽ بال}} سنڌ ۾ فٽ بال جي سڀ کان مضبوط روايت [[ڪراچي]]، خاص طور [[لياري]] سان وابسته آهي. لياري ۾ فٽ بال مقامي سماجي ۽ راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهيو آهي ۽ علائقي ۾ ڪيترائي ڪلب، اڪيڊميون ۽ ننڍا وڏا فٽ بال ميدان موجود آهن. مقامي فٽ بال جي غيرمعمولي مقبوليت سبب لياري کي ڪڏهن ڪڏهن ''مني برازيل'' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.arabnews.pk/node/2069451/pakistan |title=In Pakistan’s ‘Mini Brazil,’ football fever runs late into the night during Ramadan |publisher=Arab News Pakistan |date=25 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> لياري جو [[ڪڪري گرائونڊ]] علائقي جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي نئين سر تعمير کان پوءِ ميدان ۾ فٽ بال گرائونڊ سان گڏ ٻين راندين جون سهولتون پڻ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://tribune.com.pk/story/2422701/lyaris-newly-renovated-kakri-ground-ready-to-host-games |title=Lyari's newly renovated Kakri Ground ready to host games |publisher=The Express Tribune |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ گيمز ۾ پڻ مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ فٽ بال جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ شهيد بينظيرآباد ڊويزنن جي رانديگرن مختلف راندين سان گڏ فٽ بال ۾ به حصو ورتو.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ===باڪسنگ=== [[لياري]] سنڌ ۾ باڪسنگ جو پڻ هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي باڪسنگ ڪلب ۽ تربيت جا مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ صوبائي مقابلن کان سواءِ سنڌ جا باڪسر قومي مقابلن ۾ پڻ حصو وٺندا رهيا آهن. باڪسنگ سنڌ گيمز جي باقاعده راندين ۾ شامل آهي. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ باڪسنگ سميت ڪيترين انفرادي ۽ ٽيم راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. انهن راندين ۾ صوبي جي ڇهن ڊويزنن مان مرد ۽ عورت رانديگرن حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP">{{cite web |url=https://www.app.com.pk/national/over-4000-athletes-to-participate-in-18th-edition-of-sindh-games-to-be-started-from-feb-23-sports-minister/ |title=Over 4000 Athletes to participate in 18th edition of Sindh Games |date=21 February 2024 |publisher=Associated Press of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===هاڪي=== [[File:Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ڪڪري گرائونڊ]]، [[لياري]]، [[ڪراچي]]؛ لياري جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ، جتي فٽ بال سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون.]] [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]] سنڌ جي تاريخي منظم راندين مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ۾ واقع [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو اڳ ''هاڪي ڪلب آف پاڪستان اسٽيڊيم'' جي نالي سان مشهور هو، پاڪستان جي اهم هاڪي ميدانن مان هڪ آهي. هن ميدان ۾ قومي ۽ بين الاقوامي سطح جا مقابلا منعقد ٿيندا رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي راندين واري ڍانچي ۾ هاڪي لاءِ مخصوص تربيتي سهولتون پڻ شامل آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ 2024ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ ''هاڪي اڪيڊمي نيپا'' ۽ ''عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ'' صوبائي راندين واري تربيتي ڍانچي جو حصو هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===ملهه=== {{Main|ملهه}} [[File:Malakhro Sindhi Culture Game.jpg|thumb|270px|سنڌ جي روايتي راند [[ملهه]] جو مقابلو؛ ملهه سنڌ جي اهم لوڪ راندين مان هڪ آهي.]] [[ملهه]] سنڌ جي مشهور روايتي جسماني راندين مان هڪ آهي. هيءَ ڪشتي سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ميلن، عرسن، ثقافتي ميڙن ۽ مقامي راندين جي مقابلن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهي آهي. مقابلي ۾ پهلوان مخصوص انداز سان هڪ ٻئي کي پڪڙي زمين تي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. ملهه جي اهميت صرف مقابلي واري راند تائين محدود نه آهي؛ اها سنڌ جي لوڪ ثقافت، ڳوٺاڻي ميلن ۽ روايتي پهلوانيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. جديد منظم راندين جي واڌ باوجود ملهه سنڌ جي مقامي راندين واري سڃاڻپ جو نمايان حصو رهي آهي. ===والي بال=== [[والي بال]] سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻن ٻنهي علائقن ۾ کيڏي وڃي ٿي. اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، ضلعي راندين ۽ صوبائي مقابلن ۾ مردن ۽ عورتن جون والي بال ٽيمون حصو وٺن ٿيون. پاڪستان اسپورٽس بورڊ والي بال کي ملڪ جي باقاعده تسليم ٿيل راندين ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڪيترن ضلعن ۾ والي بال لاءِ کليل ميدانن ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪسز جو استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ گيمز ۽ ٻين بين الاضلاعي مقابلن ۾ پڻ والي بال شامل رهي ٿي. ===سنوڪر=== [[سنوڪر]] ۽ [[بليئرڊس]] سنڌ جي شهري راندين ۾ اهم جاءِ رکن ٿا، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ ڪيترائي سنوڪر ڪلب ۽ مقابلي جا مرڪز موجود آهن. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني راندين واري فهرست ۾ بليئرڊس ۽ سنوڪر شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي رانديگرن قومي سنوڪر مقابلن ۾ ڊگهي عرصي کان نمائندگي ڪئي آهي ۽ ڪراچي ملڪ ۾ سنوڪر جي اهم مقابلي ۽ تربيت واري مرڪزن مان رهيو آهي. ===ٻيون رانديون=== سنڌ ۾ مکيه ٽيم راندين کان سواءِ ايٿليٽڪس، ترڻ، اسڪواش، ٽينس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، هينڊ بال، سائيڪلنگ، وزن کڻڻ، ڪشتي، جوڊو، ڪراٽي، تائيڪوانڊو، ڪبڊي، شوٽنگ، گولف، سيلنگ ۽ ٻين راندين جا مقابلا پڻ ٿين ٿا. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني دائري ۾ هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس، ڪشتي، ڪرڪيٽ، وزن کڻڻ، اسڪواش، ترڻ، باڪسنگ، سائيڪلنگ، باسڪيٽ بال، گولف، والي بال، شوٽنگ، ٽيبل ٽينس، بيڊمنٽن، ٽينس، پولو، باڊي بلڊنگ، شطرنج، روئنگ، بليئرڊس ۽ سنوڪر، جمناسٽڪ، هينڊ بال، جوڊو، ڪراٽي، ڪبڊي، تائيڪوانڊو ۽ ياٽنگ سميت مختلف رانديون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي]] ۾ سامونڊي ڪناري ۽ بندرگاهن جي موجودگي سبب سيلنگ ۽ ٻين آبي راندين لاءِ پڻ سازگار ماحول موجود آهي، جڏهن ته شهر ۾ گولف، اسڪواش، ٽينس ۽ ترڻ جا مختلف سرڪاري، ادارتي ۽ خانگي مرڪز قائم آهن. ===سنڌ گيمز=== {{Main|سنڌ گيمز}} سنڌ گيمز صوبي جو وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي مختلف ڊويزنن جون ٽيمون حصو وٺن ٿيون. مقابلي جو مقصد صوبائي سطح تي رانديگرن کي مقابلي جو موقعو فراهم ڪرڻ ۽ قومي سطح لاءِ قابليت رکندڙ رانديگرن جي سڃاڻپ ڪرڻ آهي. 18هين سنڌ گيمز 23 کان 26 فيبروري 2024ع تائين [[ڪراچي]] ۾ منعقد ٿيون. سرڪاري ڄاڻ موجب انهن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص، لاڙڪاڻو ۽ شهيد بينظيرآباد جي ڇهن ڊويزنن مان '''4,000 کان وڌيڪ مرد ۽ عورت رانديگر''' حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP"/><ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/22-02-2024/18th-sindh-games-to-commence-in-karachi-from-friday |title=18th edition of Sindh Games to begin in Karachi |date=22 February 2024 |publisher=Radio Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> افتتاحي تقريب نيشنل اسپورٽس ٽريننگ اينڊ ڪوچنگ سينٽر ڪراچي ۾ ٿي. مقابلن ۾ مردن لاءِ 42 ۽ عورتن لاءِ 26 راندين/ايونٽن جا مقابلا رپورٽ ٿيا، جن ۾ ايٿليٽڪس، فٽ بال، باڪسنگ، باسڪيٽ بال، تائيڪوانڊو، جوڊو، سافٽ بال ۽ مختلف مارشل آرٽس سميت ڪيترائي شعبا شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ گيمز 2024ع ۾ حصو وٺندڙ ڊويزنون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''18هين سنڌ گيمز ۾ نمائندگي ڪندڙ ڊويزنون، 2024ع''' |- style="background:#D9EAF7;" ! نمبر ! ڊويزن ! اهم مرڪز |- | 1 | [[ڪراچي ڊويزن]] | [[ڪراچي]] |- | 2 | [[حيدرآباد ڊويزن]] | [[حيدرآباد]] |- | 3 | [[سکر ڊويزن]] | [[سکر]] |- | 4 | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | 5 | [[ميرپورخاص ڊويزن]] | [[ميرپورخاص]] |- | 6 | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | [[نوابشاهه]] |} </div> <ref name="SindhGames2024APP"/> ===سنڌ جي راندين وارن اسٽيڊيمن جي فهرست=== [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]، سنڌ جو اهم بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم.]] [[File:Pakistan national football team lineup, 1966.jpg|thumb|270px|[[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] (اڳوڻو هاڪي ڪلب اسٽيڊيم)، [[ڪراچي]]؛ 1966ع ۾ ميدان تي پاڪستان جي قومي فٽ بال ٽيم.]] سنڌ ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس ۽ ٻين راندين لاءِ ڪيترائي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي مرڪز موجود آهن. انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جڏهن ته [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص]]، [[نوابشاهه]]، [[خيرپور]]، [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]]، [[دادو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ راندين جون سهولتون قائم آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ سيپٽمبر 2024ع دوران ڏنل سرڪاري جواب موجب رڳو ڪراچي ۾ '''239 راندين جا ميدان ۽ راندين جون سهولتون''' موجود هيون. انهن مان 46 ڪراچي اوڀر، 41 ڪورنگي، 41 ملير، 35 ڪراچي وچ، 35 ڪراچي ڏکڻ، 24 ڪياماڙي ۽ 17 ڪراچي اولهه ضلعي ۾ هيون.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====اهم اسٽيڊيم ۽ راندين جا ميدان==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم راندين جا ميدان ۽ اسٽيڊيم''' |- style="background:#BBDEFB;" ! اسٽيڊيم / ميدان ! شهر ! مکيه راند ! اهميت |- | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] | [[ڪراچي]] | ڪرڪيٽ | بين الاقوامي ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | [[نياز اسٽيڊيم]] | [[حيدرآباد]] | ڪرڪيٽ | تاريخي بين الاقوامي ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ميدان |- | [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] | [[ڪراچي]] | هاڪي | قومي ۽ بين الاقوامي هاڪي |- | [[پيپلز اسپورٽس ڪامپليڪس]] | [[ڪراچي]] | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | گهڻ-مقصدي راندين جي سهولت |- | [[ڪڪري گرائونڊ]] | [[لياري]]، ڪراچي | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | لياري جي تاريخي راندين واري ثقافت جو مرڪز |- | يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اين بي پي اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ۽ ڪلب ڪرڪيٽ |- | ٽي ايم سي ڪرڪيٽ گرائونڊ | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اسٽيٽ بئنڪ اسٽيڊيم | ڪراچي | ڪرڪيٽ | فرسٽ ڪلاس ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[دادو]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[سکر]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شاهي باغ ڪرڪيٽ گرائونڊ | [[شڪارپور]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شيخ زيد ڪالوني گرائونڊ | [[لاڙڪاڻو]] | ڪرڪيٽ | علائقائي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |} ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== سنڌ حڪومت صوبي ۾ اسٽيڊيم کان علاوه گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس، جمنازيم، راندين جا هال، فٽ سال گرائونڊ، ايٿليٽڪ ٽريڪ، رانديگرن لاءِ هاسٽل ۽ تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري معلومات موجب 2024ع تائين ڪراچي ۾ سنڌ حڪومت جا ٻه نمايان اسپورٽس ڪامپليڪس '''سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد''' ۽ '''اسڪائوٽس وٽ اسپورٽس ڪامپليڪس، گلشن اقبال''' هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ڪراچي ۾ راندين جي تربيت لاءِ اتر ناظم آباد جي اين اين جي گرائونڊ تي اسپورٽس اڪيڊمي، رانديگرن جي هاسٽل ۽ لاڳاپيل سهولتون، نيپا ۾ هاڪي اڪيڊمي، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ پڻ قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> سنڌ حڪومت موجب صوبي ۾ راندين جي ڍانچي جي واڌ لاءِ اسٽيڊيم، جمنازيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال شامل '''102 ترقياتي اسڪيمون''' مڪمل ڪيون ويون هيون، جڏهن ته وڌيڪ '''120 اسڪيمون''' تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع کان 2023–24ع تائين سنڌ جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ طرفان 62 راندين جون سهولتون مڪمل ڪيون ويون، جن تي مجموعي طور '''3,541.323 ملين رپيا''' خرچ ڪيا ويا. انهن ۾ اسٽيڊيم، راندين جا ميدان، ايٿليٽڪ ٽريڪ ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس شامل هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====راندين جي ڍانچي ۾ ترقي==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ حڪومت پاران مڪمل ڪيل راندين جون سهولتون''' |- style="background:#B2DFDB;" ! مالي سال ! مڪمل ٿيل سهولتون ! خرچ (ملين رپيا) |- | 2018–19ع | 16 | 923.801 |- | 2019–20ع | 0 | — |- | 2020–21ع | 11 | 790.754 |- | 2021–22ع | 20 | 936.375 |- | 2022–23ع | 0 | — |- | 2023–24ع | 15 | 890.393 |- style="background:#00695C;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 62 | 3,541.323 |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===عورتن جون رانديون=== سنڌ ۾ عورتن جي راندين لاءِ الڳ سهولتون ۽ مقابلا پڻ قائم ڪيا ويا آهن. سنڌ حڪومت موجب عورتن لاءِ ڪراچي ۾ خاتون پاڪستان گرلز اسڪول، اسٽيڊيم روڊ تي گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال ۽ مصنوعي فٽ سال گرائونڊ، شيخ زيد گرلز ڪاليج، يونيورسٽي روڊ تي گهڻ-مقصدي هال ۽ فٽ سال گرائونڊ، [[جيڪب آباد]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ فٽ سال گرائونڊ، [[گهوٽڪي]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ گهڻ-مقصدي هال ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ عورتن لاءِ جم قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> 2022ع کان 2024ع واري عرصي ۾ عورتن جي راندين کي وڌائڻ لاءِ مختلف ضلعن ۾ باڪسنگ، تائيڪوانڊو، شطرنج ۽ ڪراٽي جا اسڪول ۽ ڪلب سطح جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. فيبروري 2024ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ڇوڪرين جي بيڊمنٽن ۽ ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ پڻ ٿي، جڏهن ته ڊسمبر 2024ع ۾ [[لياري]] ۾ عورتن لاءِ '''سنڌ پنڪ فٽ بال چيمپيئن شپ''' منعقد ڪئي وئي. صوبي جي ضلعن ۾ ''پنڪ گيمز'' جي سرگرمين کي پڻ عورتن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي راندين واري کاتي موجب عورت رانديگرن کي سنڌ گيمز، نيشنل گيمز، بين الصوبائي راندين ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ شرڪت لاءِ سهولت ڏيڻ سان گڏ تربيت، ڪوچنگ، انعامن ۽ راندين جي تنظيمن جي مالي مدد جا قدم پڻ کنيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Assembly Questions |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي راندين جون صوبائي ۽ علائقائي ٽيمون=== سنڌ جي راندين ۾ نمائندگي جو نظام راند جي نوعيت مطابق مختلف آهي. سنڌ گيمز ۾ صوبي کي ڊويزنن جي ٽيمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[سکر ڊويزن|سکر]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]] ۽ [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] شامل آهن. قومي سطح تي مختلف راندين ۾ سنڌ جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي چونڊيل ٽيمن يا رانديگرن کي موڪلين ٿيون. ڪرڪيٽ ۾ نمائندگي جو نظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. تاريخي طور سنڌ جي نالي سان ٽيمون کيڏنديون رهيون، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو ۽ ٻين ريجنن کي الڳ نمائندگي ملي آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي جديد علائقائي ڍانچي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ لاڙڪاڻو سنڌ سان لاڳاپيل اهم ڪرڪيٽ ريجن آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Domestic%20Tournaments%20schedule%202023-24.pdf |title=Domestic Tournaments Schedule 2023–24 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ '''ڪراچي ريجن بليوز''' اعليٰ درجي جي علائقائي ٽيمن ۾ شامل هئي، جڏهن ته پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي هيٺين ۽ نوجوانن واري مقابلن ذريعي سنڌ جي ٻين ريجنن کي پڻ نمائندگي ملي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Schedule-QeAT-2025-26.pdf |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025–26 Schedule |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي رانديگرن جي فهرست=== سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي قومي ۽ بين الاقوامي راندين لاءِ ڪيترائي نمايان رانديگر پيدا ڪيا آهن. ڪرڪيٽ ۾ [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[جاويد ميانداد]]، [[موين خان]] ۽ [[سرفراز احمد]] جهڙا رانديگر ڪراچي جي ڪرڪيٽ روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. هاڪي، اسڪواش، باڪسنگ، فٽ بال، سنوڪر ۽ ٻين راندين ۾ پڻ سنڌ جي رانديگرن قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي نمائندگي ڪئي آهي. صوبائي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب راندين واري کاتي جي سهڪار سان سنڌ جا گهٽ ۾ گهٽ '''59 رانديگر''' هاڪي، فٽ بال ۽ ايٿليٽڪس جي بين الاقوامي مقابلن لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن ويا؛ انهن ۾ 5 هاڪي، 49 فٽ بال ۽ 5 ايٿليٽڪس جا رانديگر شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====چونڊ مشهور رانديگر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل چونڊ مشهور رانديگر''' |- style="background:#E1BEE7;" ! رانديگر ! راند ! لاڳاپيل هنڌ / پسمنظر ! نمايان حيثيت |- | [[حنيف محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[مشتاق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[صادق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[جاويد ميانداد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[معين خان]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو وڪيٽ ڪيپر ۽ ڪپتان |- | [[سرفراز احمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[محمد آصف (سنوڪر رانديگر)|محمد آصف]] | سنوڪر | ڪراچي سان مقابلي واري سرگرمي | عالمي سطح جو پاڪستاني سنوڪر رانديگر |} ===اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي رانديون=== سنڌ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي جو هڪ حصو اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين سان پڻ لاڳاپيل آهي. تعليمي ادارن ۾ ڪرڪيٽ، فٽ بال، هاڪي، ايٿليٽڪس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، والي بال ۽ ٻين راندين جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ طرفان ''سنڌ ڪاليج گيمز'' پڻ منعقد ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف ضلعن ۽ ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون حصو وٺن ٿا. 2024ع جي ڇهين سنڌ ڪاليج گيمز دوران ڪراچي ۾ ضلعي سطح جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا ٽيبل ٽينس سميت مختلف مقابلا منعقد ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://urdu.app.com.pk/urdu/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%BE-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D9%85%D8%B2%D8%8C-%DA%AF%D8%B1%D9%84%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%B9-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%8C%D9%85/ |title=Sindh College Games |publisher=Associated Press of Pakistan |date=28 January 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جو راندين وارو کاتو اسڪول ۽ ڪاليج سطح جي رانديگرن کي ضلعي اسپورٽس آفيسرن ۽ راندين جي تنظيمن ذريعي سهڪار ڏيڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. ان جو مقصد شروعاتي سطح تي رانديگرن جي سڃاڻپ ۽ کين اعليٰ سطح جي مقابلن تائين پهچائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Sports and Youth Affairs — Questions and Answers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===علائقائي ۽ روايتي راندين جي واڌاري=== سنڌ حڪومت [[ملهه]] سميت مقامي ۽ علائقائي راندين جي واڌاري لاءِ مخصوص ڍانچو قائم ڪرڻ، راندين جي تنظيمن کي مقابلن لاءِ مالي مدد ڏيڻ، ڪوچنگ مهيا ڪرڻ ۽ رانديگرن کي انعام ڏيڻ جا قدم کنيا آهن. سرڪاري جواب موجب ملهه لاءِ اسٽيڊيم، فٽ بال لاءِ گرائونڊ ۽ ايٿليٽڪس لاءِ ٽريڪ تيار ڪرڻ پڻ علائقائي راندين جي ترقياتي پروگرام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> صوبائي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي ترقي، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي بهتري، عورتن جي شرڪت، روايتي ۽ اولمپڪ راندين جي واڌاري ۽ معذور ماڻهن سميت مختلف سماجي گروهن جي شموليت کي اهم مقصدن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي ترقي ۽ نئون ڍانچو=== سنڌ ۾ راندين جي ڍانچي کي وڌائڻ لاءِ نون گرائونڊن، اسٽيڊيمن، گهڻ-مقصدي هالن ۽ ايٿليٽڪ ٽريڪن تي ڪم جاري رهيو آهي. سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري معلومات موجب ڪراچي ڊويزن ۾ هڪ مرحلي تي '''20 راندين جا ترقياتي منصوبا''' تعمير هيٺ هئا، جن جي مجموعي تخميني لاڳت '''2,040.992 ملين رپيا''' هئي. انهن ۾ فٽ بال گرائونڊ، ڪرڪيٽ گرائونڊ ۽ اسٽيڊيم، انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس، ايٿليٽڪ ٽريڪ، گهڻ-مقصدي هال، اسڪائوٽنگ سينٽر ۽ رانديگرن جي هاسٽل شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====ڪراچي ۾ تعمير هيٺ راندين جو ڍانچو==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ڊويزن ۾ رپورٽ ڪيل راندين جا ترقياتي منصوبا''' |- style="background:#FFCDD2;" ! ضلعو ! راند / سهولت ! منصوبن جو انگ ! تخميني لاڳت (ملين رپيا) |- | ڪراچي ڏکڻ | فٽ بال | 3 | 100.000 |- | ڪراچي وچ | ڪرڪيٽ | 2 | 142.699 |- | ڪراچي وچ | فٽ بال | 2 | 311.697 |- | ملير | ڪرڪيٽ | 1 | 100.000 |- | ملير | انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس | 1 | 101.629 |- | ملير | ايٿليٽڪ ٽريڪ | 1 | 191.103 |- | ملير | فٽ بال | 2 | 96.698 |- | ڪراچي اوڀر | ڪرڪيٽ گرائونڊ | 1 | 45.000 |- | ڪراچي اوڀر | اسڪائوٽنگ سينٽر | 1 | 99.918 |- | ڪراچي اوڀر | رانديگرن جي هاسٽل | 1 | 200.000 |- | ڪياماڙي | فٽ بال | 1 | 205.539 |- | ڪورنگي | گهڻ-مقصدي هال | 1 | 153.996 |- | ڪورنگي | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 1 | 97.780 |- | ڪراچي اولهه | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 2 | 194.933 |- style="background:#C62828;color:white;font-weight:bold;" | colspan="2" | ڪل | 20 | 2,040.992 |} <ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Development of Sports Infrastructure |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي انتظامي جوڙجڪ=== سنڌ ۾ صوبائي سطح تي راندين جي ترقي، راندين جي ڍانچي جي تعمير، مقابلن جي سرپرستي ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ جي دائري ۾ اچي ٿي. مختلف راندين جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي پنهنجي قومي فيڊريشنن سان لاڳاپيل آهن ۽ صوبائي، قومي ۽ بين الاقوامي مقابلن لاءِ رانديگرن جي چونڊ ۽ مقابلن جي انتظام ۾ حصو وٺن ٿيون. سنڌ جي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي واڌ، ٽيلنٽ جي سڃاڻپ، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي ترقي، عورتن جي راندين، روايتي راندين، تعليمي ادارن ۽ نجي شعبي سان سهڪار کي بنيادي حڪمت عملي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪراچي ۾ راندين جي سهولتن جي ضلعي وار ورهاست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#283593;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ۾ راندين جا ميدان ۽ سهولتون، 2024ع''' |- style="background:#C5CAE9;" ! ضلعو ! سهولتن جو انگ ! ڪل ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر]] | 46 | 19.2٪ |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ڪراچي وچ ضلعو|وچ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 24 | 10.0٪ |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه]] | 17 | 7.1٪ |- style="background:#283593;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 239 | 100٪ |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ==سنڌ جا کاڌا== [[File:Sindhi Biryani.JPG|thumb|270px|[[سنڌي برياني]]؛ سنڌي رڌڻي جي مشهور چانورن وارن طعامن مان هڪ.]] [[File:SINDHI KUNEH JA BHEE.jpg|thumb|270px|[[بيهه]] مان تيار ڪيل سنڌي طعام؛ بيهه سنڌ جي روايتي ڀاڄين ۾ شامل آهي.]] '''سنڌي کاڌا''' سنڌ جي جاگرافي، [[سنڌو درياهه]]، زرعي معيشت، مالداري، سامونڊي پٽي ۽ صدين کان هلندڙ ثقافتي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. سنڌ جي مختلف علائقن—[[لاڙ]]، [[وچولو]]، [[سرو]]، [[ٿر]]، [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] ۽ [[ڪراچي]]—۾ مقامي پيداوار ۽ ماحول موجب کاڌي پيتي جون روايتون مختلف صورتون اختيار ڪن ٿيون. ڪڻڪ ۽ چانور بنيادي اناجن ۾ شامل آهن، جڏهن ته جوئر ۽ ٻاجهري جهڙا اناج خاص طور خشڪ ۽ ريگستاني علائقن جي خوراڪ ۾ اهم رهيا آهن. سنڌي رڌڻي ۾ دالين، ساون پنن ۽ موسمي ڀاڄين جو استعمال پڻ نمايان آهي؛ مشهور '''سائي ڀاڄي''' دال ۽ مختلف ساون پنن جي گڏيل استعمال جو مثال آهي.<ref name="DawnSindhiFood">{{cite news |last=Jillani |first=Maryam |title=Sindhi food: A vibrant cuisine hidden from the Pakistani and Indian public |url=https://www.dawn.com/news/1473441 |work=Dawn |date=3 April 2019 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي کاڌي ۾ ذائقن جي گهڻ رخي بناوٽ ملي ٿي. کٽاڻ لاءِ املهه، اناردانو ۽ املِي جهڙيون شيون استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته ڪيترن کاڌن ۾ مٺي ۽ کارِي ذائقي جو ميلاپ پڻ ملي ٿو. سائي ڀاڄي، دال پڪوان، پلو، ڀُڳا چانور، سنڌي ڪڙهي، ڪوڪي، لولو، جوئر جو ڍوڍو ۽ مڇيءَ جا مختلف طعام سنڌي رڌڻي سان سڃاڻپ رکن ٿا.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ جي مقامي خوراڪ تي زرعي ۽ قدرتي ماحول جو گهرو اثر آهي. مثال طور ٿر، لاڙ ۽ ڪاڇي ۾ جهنگلي ۽ نيم جهنگلي ٻوٽن جا ميوا ۽ ڦريون پڻ روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي مواد موجب [[ڪنڊي (وڻ)|ڪنڊي]] جون ڪچيون سنڱريون ڀاڄيءَ طور استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته پڪل سنڱرين کي ڪُٽي انهن ۾ کنڊ، مصري ۽ گيهه ملائي پڻ کاڌو ويندو آهي. پيرون خاص طور لاڙ، ڪاڇي ۽ ٿر جي ماڻهن لاءِ مقامي موسمي خوراڪ ۽ سوکڙي طور اهم رهيا آهن.<ref name="SindhCultureFood">{{cite web |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/12 |title=وجود وڃائيندڙ وڻ |website=e-Library of Culture Department |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=25 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== [[File:Sindhi Sai Bhaji.JPG|thumb|270px|'''سائي ڀاڄي'''؛ دال، ساون پنن ۽ ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ مشهور روايتي سنڌي طعام.]] [[File:Sindhi Sai Bhaji During Cooking.JPG|thumb|270px|روايتي سنڌي '''سائي ڀاڄي''' پچائڻ جو منظر؛ هن طعام ۾ دال سان مختلف ساوا پن ۽ ڀاڄيون استعمال ڪيون وڃن ٿيون.]] سنڌ جي روايتي گهريلو کاڌن ۾ '''سائي ڀاڄي''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان ۾ دال سان پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ڪڏهن کٽي پالڪ سميت مختلف ساوا پن گڏ ڪري پچايا وڃن ٿا. سنڌي کاڌي بابت دستاويزي مواد ۾ سائي ڀاڄيءَ کي سنڌي رڌڻي جو بنيادي ۽ عام گهريلو طعام قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DawnSindhiFood"/> '''دال پڪوان''' ۾ سنهي ۽ ڪُرڪُري پڪوان مانيءَ سان مصالحيدار دال پيش ڪئي ويندي آهي. اهو خاص طور ناشتي سان مشهور آهي. ان کان سواءِ '''ڪوڪي''' ڪڻڪ جي اٽي مان تيار ٿيندڙ ٿلهي سنڌي ماني آهي، جنهن ۾ بصر، مرچ ۽ ٻيا مصالحا شامل ڪري سگهجن ٿا. '''لولو''' يا مٺي ماني، '''ڀُڳا چانور'''، '''سنڌي ڪڙهي'''، '''ٽِڪڙ'''، '''ڍوڍو''' ۽ مختلف دالين ۽ ڀاڄين جا طعام پڻ سنڌي گهريلو خوراڪ جي روايت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ ۾ گوشت جا طعام پڻ عام آهن. ٻڪري، رڍ، ڍڳي ۽ ڪڪڙ جو گوشت مختلف ٻوڙن، پلاءَ، برياني ۽ ٻين طعامن ۾ استعمال ٿئي ٿو. شهري سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، ۾ مقامي سنڌي کاڌن سان گڏ برصغير ۽ ٻين علائقن مان آيل کاڌن جي روايتن جي ميلاپ سبب رڌڻي ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #BF360C;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا چونڊ روايتي کاڌا''' |- ! style="background:#FFCCBC;" | کاڌو ! style="background:#FFCCBC;" | بنيادي جزا ! style="background:#FFCCBC;" | قسم ! style="background:#FFCCBC;" | روايتي استعمال |- | '''سائي ڀاڄي''' | دال، پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ٻيون ڀاڄيون | ڀاڄي / دال | منجهند يا رات جو کاڌو |- | '''دال پڪوان''' | دال ۽ ڪُرڪُرو پڪوان | ناشتو / مکيه طعام | خاص طور ناشتو |- | '''ڪوڪي''' | ڪڻڪ جو اٽو، بصر ۽ مصالحا | ماني | ناشتو يا ٻين طعامن سان |- | '''ڀُڳا چانور''' | چانور، بصر ۽ مصالحا | چانورن جو طعام | دال يا ڀاڄيءَ سان |- | '''سنڌي ڪڙهي''' | بيسڻ، ڀاڄيون ۽ کٽاڻ | ٻوڙ | چانورن سان |- | '''جوئر جو ڍوڍو''' | جوئر جو اٽو | روايتي ماني | ڳوٺاڻن علائقن ۾ |- | '''پلو مڇي''' | پلو ۽ مصالحا | مڇي | موسمي ۽ خاص طعام |- | '''پلو چانور''' | پلو، چانور ۽ مصالحا | مڇي / چانور | خاص دعوتن ۽ گهريلو طعامن ۾ |} ===سنڌ جون مٺايون=== سنڌ جي مٺاڻ واري روايت ۾ اٽي، گيهه، کنڊ يا ڳڙ، کير ۽ خشڪ ميون جو استعمال عام آهي. '''لولو''' سنڌي مٺي مانيءَ جو مشهور قسم آهي، جڏهن ته '''ڪُٽي'''، مختلف حلوائن ۽ کير مان تيار ٿيندڙ مٺاڻن جو استعمال پڻ ٿيندو آهي. سنڌي کاڌي جي روايت ۾ مٺي ۽ کارِي شين کي گڏ پيش ڪرڻ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور دال پڪوان سان مٺي لولي جو ذڪر سنڌي رڌڻي بابت دستاويزي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/> [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿر]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ مقامي ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ به مٺاڻ جي روايت جو حصو رهي آهي. پڪل سنڱرين کي ڪُٽي کنڊ، مصري ۽ گيهه سان کائڻ جو ذڪر سنڌ جي ثقافت کاتي جي مواد ۾ موجود آهي.<ref name="SindhCultureFood"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #AD1457;" |+ style="background:#AD1457; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل روايتي مٺاڻ''' |- ! style="background:#F8BBD0;" | نالو ! style="background:#F8BBD0;" | بنيادي جزا ! style="background:#F8BBD0;" | نوعيت |- | لولو | اٽو، گيهه ۽ کنڊ يا ڳڙ | مٺي ماني |- | ڪُٽي | ماني يا اٽو، گيهه ۽ مٺاڻ | گهريلو مٺاڻ |- | سيرو | سوجي يا اٽو، گيهه ۽ کنڊ | حلوو |- | کيرڻي | کير، چانور ۽ کنڊ | کير وارو مٺاڻ |- | سنڱرين جو مٺاڻ | پڪل سنڱريون، کنڊ/مصري ۽ گيهه | مقامي روايتي خوراڪ |} ===سنڌ جا مشروب=== سنڌ جي روايتي مشروبات ۾ '''لَسي'''، '''ڇاڇ'''، کير ۽ مختلف موسمي شربت شامل آهن. سنڌ جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب ٿڌن مشروبات جي استعمال جي پراڻي روايت رهي آهي. لسي ڏهي مان تيار ٿئي ٿي ۽ مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن ته ڇاڇ نسبتاً هلڪو ڏهي وارو مشروب آهي. '''ٿاڌل''' پڻ سنڌ سان مضبوط ثقافتي نسبت رکندڙ روايتي ٿڌو مشروب آهي. ان جون ترڪيبون علائقي ۽ خاندان موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر عام طور ٻجن، بادام، مصالحن ۽ مٺاڻ کي پيهي پاڻي يا کير سان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ گرميءَ جي موسم ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي ٿڌن شربتن ۽ ٿاڌل جو استعمال عام رهيو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #0277BD;" |+ style="background:#0277BD; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا روايتي مشروب''' |- ! style="background:#B3E5FC;" | مشروب ! style="background:#B3E5FC;" | بنياد ! style="background:#B3E5FC;" | عام استعمال |- | لسي | ڏهي، پاڻي، لوڻ يا کنڊ | اونهارو ۽ کاڌي سان |- | ڇاڇ | ڏهي ۽ پاڻي | روزاني استعمال |- | ٿاڌل | ٻج، بادام، مصالحا ۽ مٺاڻ | اونهارو ۽ خاص موقعا |- | کير | کير | روزاني استعمال |- | شربت | پاڻي، کنڊ ۽ مختلف خوشبودار جزا | اونهارو ۽ مهمانيون |} ===سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== [[File:Tenualosa illisha.jpg|thumb|270px|[[پلو (مڇي)|پلو]] (''Tenualosa ilisha'')؛ سنڌو درياهه ۽ سنڌ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکندڙ مڇي.]] [[File:Sindhi Fish Curry.JPG|thumb|270px|'''سنڌي مڇيءَ جي ڪَري'''؛ سنڌي کاڌن ۾ مڇي مختلف مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي.]] '''[[پلو (مڇي)|پلو]]''' سنڌ جي خوراڪي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل مڇين مان هڪ آهي. هن جو سائنسي نالو ''[[Tenualosa ilisha]]'' آهي ۽ اها هلسا جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] جي مڇين بابت فهرست ۾ پاڪستان لاءِ هن جنس جو مقامي نالو '''پلو/پلا''' درج ٿيل آهي.<ref name="FAOHilsa">{{cite book |title=FAO Species Catalogue: Clupeoid Fishes of the World |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Rome |url=https://www.fao.org/4/ac482e/ac482e30.pdf |access-date=25 August 2026}}</ref> پلو سمنڊ ۽ سنڌو درياهه جي ماحولياتي نظام سان ڳنڍيل لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي آهي. اها نسل وڌائڻ لاءِ سامونڊي علائقي کان درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن مٿي چڙهندي آهي. سنڌ ۾ ان جي ثقافتي اهميت رڳو خوراڪ تائين محدود نه رهي آهي؛ پلو سنڌو درياهه، [[جهولي لال]]/زنده پير سان لاڳاپيل لوڪ روايتن ۽ سنڌي ثقافتي علامتن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/><ref name="DawnPalla">{{cite news |title=The palla, the shrine, the catch and the cook |url=https://www.dawn.com/news/1204243 |work=Dawn |date=31 August 2015 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پلي کي ڪيترن طريقن سان پچايو وڃي ٿو. ان کي مصالحا لڳائي '''تريل پلو''' ٺاهيو وڃي ٿو، ٻاڦ تي پچايو وڃي ٿو، ڪوئلن يا گرم واريءَ/مٽيءَ جي گرميءَ سان سيڪيو وڃي ٿو، روايتي ٻوڙ ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو يا چانورن سان پچايو وڃي ٿو. '''پلو پلاءُ''' ۽ '''پلو چانور''' مشهور صورتون آهن. سنڌو ڪناري جي مهاڻن بابت دستاويزي رپورٽن ۾ پلي کي واريءَ ۾ پچائڻ، تئي تي ترڻ، باربيڪيو ڪرڻ، ٻوڙ ٺاهڻ ۽ چانورن سان پچائڻ جا طريقا درج ٿيل آهن؛ پلي جا آنا پڻ خوراڪي لذت طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="DawnPalla"/><ref name="DawnPallaCulture">{{cite news |title=Society: Love, Lore and Livelihood |url=https://www.dawn.com/news/1710714 |work=Dawn |date=18 September 2022 |access-date=25 August 2026}}</ref> پلي جي مقبوليت سنڌ جي مهمان نوازي سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ بابت دستاويزي رپورٽن ۾ ان کي مائٽن ۽ مهمانن ڏانهن سوکڙي طور موڪلڻ ۽ ٻوڏ/پاڻيءَ جي موسم دوران گهريلو کاڌن ۽ سرڪاري دعوتن ۾ پيش ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DawnPalla"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ پلي جا مشهور طعام''' |- ! style="background:#B2DFDB;" | طعام ! style="background:#B2DFDB;" | تياريءَ جو بنيادي طريقو ! style="background:#B2DFDB;" | خاصيت |- | '''تريل پلو''' | مصالحا لڳائي تيل يا تئي تي ترڻ | سڀ کان عام طريقن مان هڪ |- | '''پلو پلاءُ''' | پلي کي چانورن ۽ مصالحن سان تيار ڪرڻ | روايتي چانورن وارو طعام |- | '''پلو چانور''' | تريل يا پڪل پلو چانورن سان | سنڌ ۾ مشهور گڏيل طعام |- | '''پلي جو ٻوڙ''' | پلو، بصر، ٽماٽو ۽ مصالحا | ٻوڙ واري صورت |- | '''سيڪيل پلو''' | ڪوئلن، باهه يا روايتي گرميءَ تي سيڪڻ | روايتي پچائڻ جو طريقو |- | '''ٻاڦيل پلو''' | مصالحا لڳائي ٻاڦ تي پچائڻ | مڇيءَ جي روايتي تياري |- | '''پلي جا آنا''' | ترڻ يا ٻين طريقن سان پچائڻ | موسمي لذت |} ==نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== سنڌ ۾ [[ذريعا ابلاغ|ذريعن ابلاغ]] ۽ [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] جو شعبو پاڪستان جي اهم مواصلاتي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن، اشاعتي ادارن، اشتهارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا جي سرگرمين جو پڻ وڏو مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ نجي ٽيليويزن، ريڊيو، ايف ايم نشريات، ڪيبل ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميڊيا خدمتون موجود آهن. پاڪستان ۾ نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا جي نشريات ۽ ورڇ وارين خدمتن جي ريگيوليشن [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] (پيمرا) جي ذميواري آهي، جنهن جي ريگيوليٽري دائري ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، ڪيبل ٽيليويزن، آءِ پي ٽي وي ۽ ٻين نشرياتي يا ورڇ وارين خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ٽيليويزن=== [[File:PTV Inauguration 1964.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جي شروعاتي دور جي نشريات جو منظر؛ پي ٽي وي جو [[ڪراچي]] مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪيو.]] [[File:PTV logo 1964-1972.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جو 1964ع کان 1972ع تائين استعمال ٿيندڙ تاريخي نشان؛ پي ٽي وي ڪراچي مرڪز 1967ع ۾ قائم ٿيو.]] [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] جو ڪراچي مرڪز سنڌ ۾ ٽيليويزن نشريات جي تاريخ جو اهم ادارو آهي. پاڪستان ٽيليويزن موجب ڪراچي مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪئي ۽ اهو پنهنجي عمارت ۽ اليڪٽرانڪ پيداوار جي فني سهولتن سان قائم ٿيندڙ پي ٽي وي جي شروعاتي مڪمل مرڪزن مان هڪ هو. مرڪز ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، تفريح، موجوده معاملن ۽ راندين جا پروگرام تيار ٿيندا رهيا آهن. پي ٽي وي ڪراچي سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ خبرون ۽ ٻيا پروگرام نشر ڪندو رهيو آهي.<ref name="PTVKarachi">{{cite web |url=https://www.ptv.com.pk/ptvcorporate/introduction |title=Introduction – PTV Karachi |publisher=Pakistan Television Corporation |access-date=25 August 2026 |archive-date=20 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230520105524/https://www.ptv.com.pk/ptvCorporate/Introduction |url-status=dead}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن نشريات وقت سان گڏ سرڪاري ٽيليويزن کان نجي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل چينلن تائين وڌيون آهن. پيمرا سان لاڳاپيل موجوده ٽيليويزن آڊيئنس ميژرمينٽ فهرست ۾ [[ڪي ٽي اين نيوز]]، [[مهران ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي نيوز]]، [[ڌرتي ٽي وي]] ۽ [[آواز ٽي وي]] سميت ڪيترائي علائقائي چينل درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/assets/uploads/tam/TAM_Tariff_Medialogic.pdf |title=Television Audience Measurement Tariff and Channel List |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٽيليويزن جي واڌ سنڌي ٻوليءَ ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، ادب، ثقافت، سياسي بحث ۽ علائقائي مسئلن کي اليڪٽرانڪ ميڊيا تي وڌيڪ جاءِ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پيمرا نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا لاءِ سيٽلائيٽ ٽيليويزن کي الڳ لائسنس يافته نشرياتي خدمت طور منظم ڪري ٿي. سيٽلائيٽ ٽيليويزن جا لائسنس خبرون ۽ موجوده معاملا، تفريح، رانديون، تعليم، زراعت، صحت ۽ علائقائي ٻولين سميت مختلف شعبن لاءِ جاري ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/faqstv/ |title=Frequently Asked Questions – Satellite Television |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ريڊيو=== [[File:Radio Pakistan - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ريڊيو پاڪستان]] جي تاريخي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ ۾ سرڪاري ريڊيو نشريات جي اهم مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ريڊيو نشريات جي تاريخ پاڪستان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيل آهي. [[پاڪستان براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|ريڊيو پاڪستان]] جي سرڪاري تاريخ موجب ڪراچي اسٽيشن 31 جولاءِ 1948ع، حيدرآباد اسٽيشن 17 آگسٽ 1955ع، خيرپور اسٽيشن 21 مارچ 1983ع، لاڙڪاڻو اسٽيشن 24 سيپٽمبر 1995ع، مٺي اسٽيشن 19 سيپٽمبر 2005ع ۽ ڀٽ شاهه اسٽيشن 13 ڊسمبر 2008ع تي قائم ٿي.<ref name="PBCStationsHistory">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/programmes |title=Programmes – PBC Stations |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي موجوده نيٽ ورڪ ۾ سنڌ لاءِ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور، لاڙڪاڻو، مٺي ۽ ڀٽ شاهه جا مرڪز شامل آهن. سرڪاري لائيو اسٽريمنگ فهرست ۾ حيدرآباد ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز، ايف ايم 101 حيدرآباد، ايف ايم 101 ڪراچي، ايف ايم 93 ڪراچي، ايف ايم 101 لاڙڪاڻو، ايف ايم 101 مٺي، ايف ايم 101 خيرپور، ڪراچي ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز ۽ ڀٽ شاهه ايف ايم 101.4 شامل آهن.<ref name="PBCLiveSindh">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/live-streaming |title=Live Streaming |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي مرڪزن تان سنڌي سميت مختلف ٻولين ۾ خبرون، موسيقي، ادب، زراعت، تعليم، ثقافت ۽ عوامي آگاهي جا پروگرام نشر ٿين ٿا. ريڊيو پاڪستان موجب اپريل 1993ع ۾ ڪراچي اسٽيشن تان ايف ايم بينڊ تي موسيقيءَ جو چينل شروع ڪيو ويو، جيڪو ملڪ ۾ سرڪاري ايف ايم نشريات جي شروعاتي ترقيءَ جو حصو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/fm-station |title=FM Station |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> جولاءِ 2014ع ۾ حيدرآباد اسٽيشن تي 100 ڪلوواٽ جو ڊجيٽل ميڊيم ويو ٽرانسميٽر پڻ نصب ڪيو ويو، جيڪو 1008 ڪلوهرٽز تي سنڌ جي وڏن شهرن تائين نشريات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/chronology-of-pbc |title=Chronology of PBC |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ====ريڊيو پاڪستان جا سنڌ ۾ اهم مرڪز==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #6A1B9A;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ ريڊيو پاڪستان جا اهم نشرياتي مرڪز'''<ref name="PBCStationsHistory"/><ref name="PBCLiveSindh"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | مرڪز ! style="background:#E1BEE7;" | قيام ! style="background:#E1BEE7;" | موجوده اهم نشرياتي خدمت |- | [[ڪراچي]] | 31 جولاءِ 1948ع | ايف ايم 93، ايف ايم 101، ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز |- | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 17 آگسٽ 1955ع | ايف ايم 101، ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز |- | [[خيرپور]] | 21 مارچ 1983ع | ايف ايم 101 |- | [[لاڙڪاڻو]] | 24 سيپٽمبر 1995ع | ايف ايم 101 |- | [[مٺي]] | 19 سيپٽمبر 2005ع | ايف ايم 101 |- | [[ڀٽ شاهه]] | 13 ڊسمبر 2008ع | ايف ايم 101.4 |} ===اخبارون ۽ ڇپائي ميڊيا=== سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا اهم مرڪز رهيا آهن. سنڌي ڇپائي ميڊيا صوبي جي ٻولي، ادب، سياست، سماجي معاملن ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڇپيل اخبارن سان گڏ ڪيترن ئي ادارن هاڻي ويب سائيٽن، اي پيپر، وڊيو ۽ سماجي ميڊيا ذريعي پڻ مواد جي ورڇ شروع ڪئي آهي، جنهن سبب روايتي ڇپائي ۽ ڊجيٽل صحافت جي وچ ۾ فرق آهستي آهستي گهٽجي رهيو آهي. ===ٽيلي ڪميونيڪيشن=== سنڌ جو ٽيلي ڪميونيڪيشن نظام فڪسڊ ٽيليفون، موبائل سيلولر نيٽ ورڪ، فائبر آپٽڪ رابطن، موبائل براڊبينڊ ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ خدمتن تي ٻڌل آهي. ڪراچي جي وڏي آبادي، واپاري ۽ مالي سرگرمين ۽ قومي ۽ بين الاقوامي رابطن سبب صوبي جي ٽيلي ڪميونيڪيشن استعمال جو وڏو حصو شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته سنڌ جي ڳوٺاڻن ۽ پري وارن علائقن ۾ ڊجيٽل رابطي جي توسيع لاءِ وفاقي سطح تي يونيورسل سروس فنڊ جا منصوبا پڻ هلايا ويا آهن. [[يونيورسل سروس فنڊ]] جي براڊبينڊ فار سسٽينبل ڊولپمينٽ پروگرام تحت غيرخدمت يافته ۽ گهٽ خدمت يافته علائقن تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ لاءِ سنڌ ۾ پڻ منصوبا شروع ڪيا ويا. 2019ع ۾ دادو ۽ حيدرآباد وارن منصوبن تحت دادو لاٽ جي 481 موزن ۾ لڳ ڀڳ 12 لک ۽ حيدرآباد لاٽ جي 964 موزن ۾ لڳ ڀڳ 26 لک آبادي تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ جو منصوبو شامل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.usf.org.pk/storage/publications/1637424408-usfpdf.pdf |title=Digital Connectivity Bulletin |publisher=Universal Service Fund |access-date=25 August 2026}}</ref> ===موبائل فون ۽ انٽرنيٽ=== [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي پاڪستان سوشل اينڊ لونگ اسٽينڊرڊز ميژرمينٽ سروي 2019–20 موجب سنڌ ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي مان 49 سيڪڙو ماڻهن وٽ موبائل فون جي مالڪي هئي؛ ساڳئي سروي ۾ ملڪ جي سطح تي اها شرح 45 سيڪڙو هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ موبائل فون جي مالڪي 67 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 29 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PSLM201920ICT">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/PSLM_2019_20_District_Level.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2019–20, District Level |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2021 |access-date=25 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ 10 سال يا وڌيڪ عمر وارن ماڻهن مان 22 سيڪڙو گذريل ٽن مهينن دوران انٽرنيٽ استعمال ڪيو هو، جيڪا ان سروي ۾ صوبن مان سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ اها شرح 27 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 16 سيڪڙو هئي. ضلعي سطح تي وڏي تفاوت پڻ موجود هئي؛ ڪراچي اوڀر ۾ انٽرنيٽ استعمال جي شرح 55 سيڪڙو تائين پهتل هئي، جڏهن ته ٿرپارڪر ۾ اها رڳو 2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. اهڙي فرق مان سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ موجود ڊجيٽل ورهاست ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PSLM201920ICT"/> ====ڊجيٽل رسائي جا چونڊ انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00838F;" |+ style="background:#00838F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ موبائل ۽ انٽرنيٽ استعمال، 2019–20'''<ref name="PSLM201920ICT"/> |- ! style="background:#B2EBF2;" | اشارو ! style="background:#B2EBF2;" | سنڌ ! style="background:#B2EBF2;" | پاڪستان |- | 10+ عمر جي ماڻهن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''49٪''' | 45٪ |- | مردن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''67٪''' | 65٪ |- | عورتن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''29٪''' | 25٪ |- | 10+ عمر جي ماڻهن جو گذريل ٽن مهينن ۾ انٽرنيٽ استعمال | '''22٪''' | 19٪ |- | مردن جو انٽرنيٽ استعمال | '''27٪''' | 24٪ |- | عورتن جو انٽرنيٽ استعمال | '''16٪''' | 14٪ |} ===شهري ۽ ڳوٺاڻي ڊجيٽل ورهاست=== سنڌ ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي هڪجهڙي نه آهي. ڪراچي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ موبائل ۽ براڊبينڊ جو استعمال نسبتاً وڌيڪ آهي، جڏهن ته ٿر، ڪاڇي ۽ ٻين پري وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيٽ ورڪ جي پهچ، بجلي، ڊجيٽل اوزارن جي قيمت ۽ معاشي حالتون رسائي کي متاثر ڪن ٿيون. 2019–20ع جي پي بي ايس انگن ۾ ڪراچي اوڀر ۾ موبائل فون جي مالڪي 73 سيڪڙو ۽ انٽرنيٽ استعمال 55 سيڪڙو هو، جڏهن ته بدين ۾ موبائل فون جي مالڪي 29 سيڪڙو ۽ ٿرپارڪر ۾ انٽرنيٽ استعمال 2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Finding_Report_of_PSLM_District_Level_Survey_2019-20.pdf |title=Key Findings Report, PSLM District Level Survey 2019–20 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=25 August 2026}}</ref> ===اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليشن=== [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] 2002ع واري قانوني ڍانچي تحت نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا کي سهولت ڏيڻ ۽ ريگيوليٽ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. پيمرا جو دائرو قومي، صوبائي، ضلعي، مقامي ۽ مخصوص سامعين لاءِ قائم ٿيندڙ براڊڪاسٽ ميڊيا ۽ ڊسٽريبيوشن سروسز تائين پکڙيل آهي.<ref name="PEMRAAbout">{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جا [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[سکر]] ۾ علائقائي دفتر موجود آهن، جيڪي سنڌ جي مختلف حصن ۾ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليٽري انتظام سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/ |title=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جي لائسنسنگ نظام ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ڪيبل ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|آءِ پي ٽي وي]]، موبائل ٽيليويزن، ٽيلي پورٽ ۽ ٻين اليڪٽرانڪ ميڊيا خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/regulations/ |title=Regulations |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===نشرياتي ۽ مواصلاتي ڍانچي جي اهميت=== سنڌ ۾ ميڊيا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن جو ڍانچو رڳو تفريح ۽ ذاتي رابطي تائين محدود نه آهي؛ اهو تعليم، واپار، بئنڪنگ، سرڪاري خدمتن، آفتن بابت اطلاع، صحت بابت آگاهي، زراعت، روزگار، سياسي رابطي ۽ ثقافتي اظهار لاءِ پڻ اهم ذريعو آهي. خاص ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن صوبي جي ٻولي، موسيقي، لوڪ ادب، صوفي روايتن ۽ علائقائي خبرن کي وڏي سامعين تائين پهچائڻ لاءِ نئون ميدان مهيا ڪيو آهي. == مشهور شخصيتون == سنڌ مختلف دورن ۾ سياست، ادب، تاريخ، تصوف، سائنس، تعليم، فن، موسيقي، فلم ۽ راندين سان لاڳاپيل ڪيترين قومي ۽ بين الاقوامي شهرت يافته شخصيتن جو مرڪز رهيو آهي. هيٺ ڏنل فهرستن ۾ بنيادي طور اهي شخصيتون شامل آهن، جيڪي سنڌ ۾ ڄايون، سنڌ سان گهري تاريخي يا علمي وابستگي رکن ٿيون، يا جن جي قومي ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ ۾ سنڌ اهم مرڪز رهيو آهي. === سياستدانن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سياسي شخصيتون |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! شخصيت ! دور / حيثيت ! نمايان سياسي وابستگي يا ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[محمد علي جناح]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1876–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني پاڪستان؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1928–1979 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | صدر ۽ وزيراعظم پاڪستان؛ باني [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بينظير ڀٽو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953–2007 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[جي. ايم. سيد]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1904–1995 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الله بخش سومرو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1900–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم؛ [[اتحاد پارٽي (سنڌ)|اتحاد پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[سر عبدالله هارون]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1872–1942 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تحريڪ پاڪستان جو اڳواڻ؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سر غلام حسين هدايت الله]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1879–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ پهريون گورنر |- | style="background:#CFE2F3;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ايوب کهڙو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1901–1980 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ وزيراعليٰ؛ مسلم ليگ |- | style="background:#D9EAF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير الاهي بخش]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1890–1975 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ؛ تحريڪ پاڪستان |- | style="background:#CFE2F3;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شيخ عبدالمجيد سنڌي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1889–1978 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌ جي سياست جو اڳواڻ |- | style="background:#D9EAF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1901–1970 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري اڳواڻ؛ [[سنڌ هاري ڪميٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رسول بخش پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1930–2018 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست ۽ کاٻي ڌر جو اڳواڻ؛ [[عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[فاضل راهو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1934–1987 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري ۽ جمهوري تحريڪن جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عبدالواحد آريسر]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–2015 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بشير خان قريشي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1959–2012 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد خان جوڻيجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1932–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[غلام مصطفيٰ جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1931–2009 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | نگران وزيراعظم پاڪستان؛ سنڌ جو وزيراعليٰ؛ [[نيشنل پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1933–2021 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ گورنر؛ پيپلز پارٽي؛ [[سنڌ نيشنل فرنٽ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 19 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مير رسول بخش ٽالپر]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1920–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | گورنر سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 20 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[پير علي محمد راشدي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1905–1987 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سياستدان، سفارتڪار، صحافي ۽ ليکڪ |- | style="background:#D9EAF7;" | 21 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1909–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | پير پاڳارو؛ [[حر تحريڪ]] جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 22 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شاهه احمد نوراني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1926–2003 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومي مذهبي سياستدان؛ [[جمعيت علماءِ پاڪستان]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 23 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الطاف حسين]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني [[متحده قومي موومينٽ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 24 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عظيم احمد طارق]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين، مهاجر قومي موومينٽ |- | style="background:#D9EAF7;" | 25 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[قائم علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1933– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽي ڀيرا وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 26 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ميان سومرو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1950– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | نگران وزيراعظم؛ چيئرمين سينيٽ؛ گورنر سنڌ |- | style="background:#D9EAF7;" | 27 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[آصف علي زرداري]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1955– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | صدر پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 28 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رضا رباني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1953– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | اڳوڻو چيئرمين سينيٽ؛ ارڙهين آئيني ترميم جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 29 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[شيرين رحمان|شيري رحمان]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1960– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وفاقي وزير، سفير ۽ سينيٽر؛ پيپلز پارٽي |- | style="background:#CFE2F3;" | 30 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1988– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين پيپلز پارٽي؛ اڳوڻو پرڏيهي وزير |- | style="background:#D9EAF7;" | 31 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سسئي پليجو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1976– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | اڳوڻي صوبائي وزير ۽ سينيٽر |- | style="background:#CFE2F3;" | 32 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[اياز لطيف پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1968– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست سياستدان؛ [[قومي عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 33 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مراد علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1962– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} === مؤرخن ۽ سنڌ شناسن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#674EA7; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان مؤرخ ۽ سنڌ شناس |- style="background:#8E7CC3; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان ڪم / تصنيف |- | style="background:#EADCF8;" | 1 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1727–1788 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء''، ''مڪلي نامه'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 2 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مير محمد معصوم بکري]] | style="background:#D9EAD3;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ''تاريخ معصومي'' |- | style="background:#EADCF8;" | 3 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير طاهر محمد نسياني]] | style="background:#E2F0D9;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تاريخ طاهري'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 4 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ديوان ڪوڙيمل چندنمل کلناڻي]] | style="background:#D9EAD3;" | 19هين–20هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي تاريخ، تعليم ۽ ادب بابت ڪم |- | style="background:#EADCF8;" | 5 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1875–1953 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''قديم سنڌ''؛ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 6 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي متنن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#EADCF8;" | 7 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[پير حسام الدين راشدي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1911–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#DDD1EA;" | 8 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#D9EAD3;" | 1917–2011 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻولي ۽ ثقافت؛ ''سنڌ اسٽڊيز'' |- | style="background:#EADCF8;" | 9 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[جي. ايم. سيد]] | style="background:#E2F0D9;" | 1904–1995 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت تصنيفون |- | style="background:#DDD1EA;" | 10 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAD3;" | 1925–2007 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخ، تاريخي جاگرافي، آثار قديمه ۽ سنڌو ماٿريءَ تي تحقيق |- | style="background:#EADCF8;" | 11 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ممتاز حسين پٺاڻ]] | style="background:#E2F0D9;" | 20هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ؛ ٽالپر دور تي تحقيق |- | style="background:#DDD1EA;" | 12 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مبارڪ علي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1941– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڏکڻ ايشيا ۽ سنڌ جي تاريخ بابت علمي ڪم |} === سائنسدانن ۽ فني ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سائنسدان ۽ فني ماهر |- style="background:#6AA84F; color:white;" ! نمبر ! نالو ! شعبو ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E2F0D9;" | 1 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[محمد حسين پنهور|ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAF7;" | زرعي انجنيئرنگ، ماحوليات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | زميني پاڻي، آبپاشي، زراعت ۽ سنڌ جي ماحولياتي تاريخ تي تحقيق |- | style="background:#C6E0B4;" | 2 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[پرويز هودڀائي]] | style="background:#CFE2F3;" | نيوڪليائي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | پاڪستاني نظرياتي طبعيات دان ۽ علمي ليکڪ |- | style="background:#E2F0D9;" | 3 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[تسنيم زهرا حسين]] | style="background:#D9EAF7;" | نظرياتي طبعيات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | طبعيات دان، سائنس ليکڪ ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#C6E0B4;" | 4 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[نرگس ماولوالا]] | style="background:#CFE2F3;" | فلڪياتي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڪشش ثقل جي لهرن جي تحقيق؛ ڪراچي ۾ پرورش ۽ تعليم |- | style="background:#E2F0D9;" | 5 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[سليم الزمان صديقي]] | style="background:#D9EAF7;" | نامياتي ڪيميا | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڪراچي ۾ سائنسي ادارن جي ترقي؛ قدرتي شين جي ڪيميا جو اڳواڻ |} === تعليمي ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#A64D79; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان تعليمي ماهر |- style="background:#C27BA0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان خدمتون |- | style="background:#F4CCCC;" | 1 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[حسن علي آفندي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1830–1895 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو باني |- | style="background:#EAD1DC;" | 2 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[علامه آءِ. آءِ. قاضي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1886–1968 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | فلسفي، تعليمي ماهر؛ [[سنڌ يونيورسٽي]] جو وائيس چانسلر |- | style="background:#F4CCCC;" | 3 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[ايلسا قاضي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1884–1967 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | شاعر، اديب، استاد ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ جي مترجم |- | style="background:#EAD1DC;" | 4 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | عالم، محقق ۽ تعليمي منتظم |- | style="background:#F4CCCC;" | 5 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#E2F0D9;" | 1917–2011 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ شناس، لسانيات دان، محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 6 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[غلام مصطفيٰ شاهه]] | style="background:#D9EAD3;" | 1918–1999 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | تعليمي ماهر؛ وائيس چانسلر سنڌ يونيورسٽي؛ وفاقي تعليم وارو وزير |- | style="background:#F4CCCC;" | 7 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[غلام علي الانا]] | style="background:#E2F0D9;" | 1930–2020 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | لسانيات دان، سنڌي ٻوليءَ جو محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 8 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[محمد ابراهيم جويو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1915–2017 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | استاد، اديب، مترجم ۽ جديد سنڌي فڪري تحريڪ جي اهم شخصيت |} === اديبن ۽ شاعرن جي فهرست === سنڌي ادب جي تاريخ ۾ صوفي شاعري، ڪلاسيڪي بيت ۽ وائي، جديد شاعري، ناول، مختصر ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ترجمي جون مضبوط روايتون موجود آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين علمي ادارن طرفان شاهه عبداللطيف، سچل سرمست، سامي، مرزا قليچ بيگ ۽ جديد سنڌي اديبن جي ڪم جا ڪيترائي تنقيدي ۽ تحقيقي ايڊيشن شايع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان اديب ۽ شاعر |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ادبي ميدان ! نمايان حيثيت / ڪم |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | ''[[شاهه جو رسالو]]''؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ صوفي ڪلام |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[سامي (شاعر)|سامي]]''' | 1743–1850 | ويدانت، شاعري | style="text-align:right;" | ''سامي جا سلوڪ''؛ سنڌي ويدانت شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | 15هين–16هين صدي | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي معروف صوفي شاعرن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | شاهه عبداللطيف کان اڳ واري سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 6 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[مرزا قليچ بيگ]]''' | 1853–1929 | ناول، تاريخ، ترجمو، لسانيات | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر جي بنيادي شخصيتن مان هڪ؛ سوين تصنيفون ۽ ترجما |- | style="background:#F3E5F5;" | 7 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]''' | 1875–1953 | تاريخ، لسانيات، نثر | style="text-align:right;" | ''قديم سنڌ''، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#E1BEE7;" | 8 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]''' | 1885–1954 | افسانو، مضمون، تحقيق | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر ۽ ادبي تنقيد جي اوائلي شخصيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 9 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[محمد ابراهيم جويو]]''' | 1915–2017 | مضمون، ترجمو، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي فڪري ۽ ادبي تحريڪ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 10 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[شيخ اياز]]''' | 1923–1997 | شاعري، نثر | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي سڀ کان اثرائتين شخصيتن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 11 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[نارائڻ شيام]]''' | 1922–1989 | شاعري | style="text-align:right;" | ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي جديد شاعريءَ جو وڏو نالو |- | style="background:#E1BEE7;" | 12 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[پوپٽي هيراننداڻي]]''' | 1924–2005 | افسانو، ناول، خودنوشت | style="text-align:right;" | هندستاني سنڌي ادب جي اهم عورت اديب |- | style="background:#F3E5F5;" | 13 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[تنوير عباسي]]''' | 1934–1999 | شاعري، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ لطيفيات جو محقق |- | style="background:#E1BEE7;" | 14 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[نسيم کرل]]''' | 1939–1978 | مختصر ڪهاڻي | style="text-align:right;" | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي نمايان ليکڪن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 15 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امر جليل]]''' | 1936– | افسانو، ڪالم، ناول | style="text-align:right;" | سنڌي مختصر ڪهاڻي ۽ صحافتي نثر جو قومي شهرت يافته ليکڪ |- | style="background:#E1BEE7;" | 16 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[علي بابا (ليکڪ)|علي بابا]]''' | 1940–2016 | افسانو، ڊرامو | style="text-align:right;" | سنڌي افسانوي ادب ۽ ٽيليويزن ڊرامن جو مشهور ليکڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 17 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امداد حسيني]]''' | 1940–2022 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ گيت جو اهم شاعر |- | style="background:#E1BEE7;" | 18 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سراج الحق ميمڻ]]''' | 1933–2013 | ناول، صحافت، لسانيات | style="text-align:right;" | ''پڙاڏو سوئي سڏ'' سميت ناول؛ سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق |- | style="background:#F3E5F5;" | 19 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[آغا سليم]]''' | 1935–2016 | ناول، افسانو، تحقيق | style="text-align:right;" | سنڌي ناول، تصوف ۽ شاهه لطيف تي ڪم |- | style="background:#E1BEE7;" | 20 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[حسن درس]]''' | 1966–2011 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان هڪ |} <ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library – Literature and Latifiyat |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڳائڻن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C2185B; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان ڳائڻا ۽ ڳائڻيون |- style="background:#E91E63; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! صنف ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 1 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | 1954– | صوفي، ڪافي، غزل | style="text-align:right;" | بين الاقوامي شهرت يافته صوفي ڳائڻي؛ نشانِ امتياز، هلالِ امتياز |- | style="background:#F8BBD0;" | 2 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[مائي ڀاڳي]]''' | 1920–1986 | ٿري ۽ سنڌي لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | ٿر جي لوڪ موسيقيءَ جي سڀ کان مشهور آوازَن مان هڪ |- | style="background:#FCE4EC;" | 3 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[جيجي زرينه بلوچ]]''' | 1934–2005 | لوڪ، قومي گيت | style="text-align:right;" | ڳائڻي، اداڪاره ۽ سياسي-ثقافتي ڪارڪن |- | style="background:#F8BBD0;" | 4 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[علڻ فقير]]''' | 1932–2000 | صوفي ۽ لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | شاهه لطيف ۽ ٻين صوفي شاعرن جي ڪلام جو مشهور ڳائڻو |- | style="background:#FCE4EC;" | 5 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[محمد جمن]]''' | 1935–1990 | ڪافي، لوڪ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ ريڊيو موسيقيءَ جو قومي شهرت يافته ڳائڻو |- | style="background:#F8BBD0;" | 6 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[استاد محمد يوسف]]''' | 1940–1997 | ڪافي، ڪلاسيڪي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ شاهه جي ڪلام جو مشهور فنڪار |- | style="background:#FCE4EC;" | 7 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[منظور سخيراڻي]]''' | 1959– | لوڪ، جديد سنڌي گيت | style="text-align:right;" | جديد سنڌي موسيقيءَ جو مشهور آواز |- | style="background:#F8BBD0;" | 8 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[جلال چانڊيو]]''' | 1944–2001 | لوڪ، يڪتارو | style="text-align:right;" | سنڌي يڪتاري واري لوڪ ڳائڻ جي مشهور شخصيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 9 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[صنم ماروي]]''' | 1986– | صوفي، لوڪ | style="text-align:right;" | قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي معروف سنڌي صوفي ڳائڻي |- | style="background:#F8BBD0;" | 10 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[شازيه خشڪ]]''' | 1970– | سنڌي، بلوچي، سرائڪي لوڪ | style="text-align:right;" | پاڪستان ۽ پرڏيهي ملڪن ۾ سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي نمائندگي |- | style="background:#FCE4EC;" | 11 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[حميرا چنا]]''' | 1966– | غزل، لوڪ، فلمي | style="text-align:right;" | قومي سطح جي ڳائڻي؛ ڪيترن پاڪستاني ٻولين ۾ ڳائڻ |- | style="background:#F8BBD0;" | 12 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[روبي علي]]''' | معاصر | لوڪ، صوفي | style="text-align:right;" | سنڌي لوڪ ۽ صوفي موسيقيءَ ۾ سڃاتل آواز |} === موسيقارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان موسيقار |- style="background:#8E24AA; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[استاد منظور علي خان]]''' | سنڌي ڪلاسيڪي موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪلاسيڪي راڳ جي وڏي استاد ۽ گهراڻي جو باني |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[استاد محمد جمن]]''' | ڪافي، ساز ۽ راڳ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافيءَ جي موسيقي ۽ ريڊيو روايت ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[غلام حسين ڪليري]]''' | شاهه جو راڳ | style="text-align:right;" | ڀٽ شاهه جي روايتي شاهه جي راڳ جي نمايان فنڪارن مان |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | صوفي موسيقي، ڪمپوزيشن | style="text-align:right;" | ڳائڻ سان گڏ صوفي موسيقيءَ جي ترتيب ۽ عالمي پيشڪش |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[الن فقير|علڻ فقير]]''' | لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي ڪلام جي منفرد لوڪ پيشڪش |} === اداڪارن ۽ فلمي شخصيتن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان اداڪار ۽ فلمي شخصيتون |- style="background:#E64A19; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 1 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[وحيد مراد]]''' | 1938–1983 | فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني سينيما جي سڀ کان مشهور اداڪارن ۽ پروڊيوسرن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 2 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[مصطفيٰ قريشي]]''' | 1940– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | حيدرآباد سان تعلق؛ پاڪستاني فلم جو قومي شهرت يافته اداڪار |- | style="background:#FBE9E7;" | 3 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[محمد علي (اداڪار)|محمد علي]]''' | 1931–2006 | فلم | style="text-align:right;" | حيدرآباد ريڊيو سان فني سفر جي شروعات؛ پاڪستاني فلم جو وڏو اداڪار |- | style="background:#FFCCBC;" | 4 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[طلعت حسين]]''' | 1940–2024 | ٽيليويزن، فلم، ٿيٽر | style="text-align:right;" | ڪراچي جي ڊرامائي ۽ براڊڪاسٽنگ دنيا سان گهري وابستگي |- | style="background:#FBE9E7;" | 5 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[عمر شريف]]''' | 1960–2021 | ٿيٽر، مزاح، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني اسٽيج ڪاميڊي جو بين الاقوامي مشهور نالو |- | style="background:#FFCCBC;" | 6 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[انور مقصود]]''' | 1935– | ٽيليويزن، ڊراما، طنز | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي ٽيليويزن ۽ ادبي ثقافت سان لاڳاپيل قومي شخصيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 7 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[بشريٰ انصاري]]''' | 1956– | اداڪاري، ڳائڻ، مزاح | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ قومي ٽيليويزن جي وڏي شخصيت |- | style="background:#FFCCBC;" | 8 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[همايون سعيد]]''' | 1971– | ٽيليويزن، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول اداڪار ۽ پروڊيوسر؛ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت |- | style="background:#FBE9E7;" | 9 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[ماهره خان]]''' | 1984– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جي عالمي سطح تي سڃاتل اداڪارائن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 10 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[سڪينه سمون]]''' | 1960ع واري ڏهاڪي– | اداڪاري، هدايتڪاري | style="text-align:right;" | سنڌي ۽ اردو ٽيليويزن جي نمايان اداڪاره ۽ هدايتڪاره |- | style="background:#FBE9E7;" | 11 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[سلطانه صديقي]]''' | 1950– | ٽيليويزن، پروڊڪشن | style="text-align:right;" | حيدرآباد ڄاول؛ پاڪستاني ٽيليويزن پروڊيوسر ۽ ميڊيا ايگزيڪيوٽو |} === عالمن، صوفين ۽ مذهبي مفڪرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان عالم، صوفي ۽ مذهبي مفڪر |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | وفات تقريباً 1551ع | تصوف، قضا، شاعري | style="text-align:right;" | سنڌ جي اوائلي مشهور صوفي عالمن ۽ شاعرن مان هڪ |- | style="background:#B2DFDB;" | 2 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم نوح]]''' | 1506–1590 | تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | هالا جي مخدوم خاندان ۽ سنڌي صوفي روايت جي اهم شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم اڳواڻ |- | style="background:#B2DFDB;" | 4 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]''' | 1692–1761 | فقه، حديث، تفسير | style="text-align:right;" | ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي سڀ کان نمايان اسلامي عالمن مان هڪ |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]''' | وفات 1748ع | فلسفو، تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | ٺٽي جي علمي روايت جو اهم عالم؛ شاهه ولي الله سان علمي رابطا |- | style="background:#B2DFDB;" | 6 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | تصوف، فڪر | style="text-align:right;" | سنڌ جي صوفي فڪر ۽ روحاني ادب جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | تصوف | style="text-align:right;" | وحدت الوجود ۽ بين المذهبي روحاني شاعريءَ لاءِ مشهور |- | style="background:#B2DFDB;" | 8 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مولانا عبيدالله سنڌي]]''' | 1872–1944 | اسلامي فڪر، سياست | style="text-align:right;" | ديوبندي عالم، انقلابي مفڪر ۽ سنڌ سان مضبوط علمي وابستگي |- | style="background:#E0F2F1;" | 9 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[علامه آءِ. آءِ. قاضي]]''' | 1886–1968 | فلسفو، دين، تعليم | style="text-align:right;" | اسلامي ۽ مغربي فڪر جي تقابلي مطالعي ۽ تعليم ۾ نمايان |- | style="background:#B2DFDB;" | 10 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[علامه غلام مصطفيٰ قاسمي]]''' | 1916–2003 | اسلامي علوم، سنڌي ادب | style="text-align:right;" | عالم، محقق، مترجم ۽ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل علمي شخصيت |} === رانديگرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان رانديگر |- style="background:#1976D2; color:white;" ! نمبر ! رانديگر ! راند ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E3F2FD;" | 1 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[حنيف محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو اوائلي عظيم بيٽسمين؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[جاويد ميانداد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 3 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[ظهير عباس]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[مشتاق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | اڳوڻو پاڪستاني ڪپتان؛ محمد ڀائرن مان هڪ؛ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 5 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[صادق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ اوپنر؛ ڪراچي ڪرڪيٽ سان ڊگهي وابستگي |- | style="background:#BBDEFB;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[وسيم باري]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي سطح جو وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 7 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[اقبال قاسم]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[توصيف احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني آف اسپنر |- | style="background:#E3F2FD;" | 9 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[راشد لطيف]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#BBDEFB;" | 10 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[معين خان]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ورلڊ ڪپ فاتح وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 11 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[شاهد آفريدي]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان ڊگهي وابستگي؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي آل رائونڊر |- | style="background:#BBDEFB;" | 12 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[سرفراز احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ 2017 چيمپيئنز ٽرافي فاتح |- | style="background:#E3F2FD;" | 13 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[دانش ڪنيريا]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ ليگ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 14 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسين شاهه]]''' | باڪسنگ | style="text-align:right;" | پاڪستان لاءِ 1988ع سيول اولمپڪس ۾ باڪسنگ جو برونز تمغو |- | style="background:#E3F2FD;" | 15 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[سهيل عباس]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ بين الاقوامي هاڪي جي عظيم پينلٽي ڪارنر ماهرن مان هڪ |- | style="background:#BBDEFB;" | 16 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسن سردار]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ 1984ع اولمپڪ گولڊ ميڊلسٽ ۽ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |} === فنڪارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#EF6C00; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان بصري فنڪار |- style="background:#FB8C00; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FFF3E0;" | 1 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[صادقين]]''' | خطاطي، مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ ڊگهي فني سرگرمي؛ پاڪستان جي عالمي شهرت يافته مصورن ۽ خطاطن مان |- | style="background:#FFE0B2;" | 2 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[گلجي]]''' | مصوري، خطاطي | style="text-align:right;" | ڪراچي سان گهري وابستگي رکندڙ بين الاقوامي شهرت يافته مصور |- | style="background:#FFF3E0;" | 3 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[علي امام (مصور)|علي امام]]''' | مصوري، آرٽ تعليم | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي جديد فن تحريڪ ۽ انڊس گيلري جو اهم نالو |- | style="background:#FFE0B2;" | 4 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[لبنى آغا]]''' | جديد مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني-آمريڪي جديد فنڪاره |- | style="background:#FFF3E0;" | 5 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[جميل نقش]]''' | مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ فني ڪيريئر قائم ڪندڙ عالمي سڃاتل پاڪستاني مصور |} == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] <references group="lower-alpha"/> abrv03owv363ekykk59dfpz8dd4jjcu 425775 425773 2026-10-28T11:50:19Z Intisar Ali 8681 /* */ 425775 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزار قائد|مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = ڪراچي جو افق | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ|رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاھجھاني مسجد ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گادي وارن شهرن جي فھرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شھر|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|Sindh}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|سندھ}}) [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي. سنڌ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي ماڻهن]] جو تاريخي وطن آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌو ماٿري]] جي اهم علائقن مان هڪ رهي آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان سنڌ پاڪستان جو ٽيون نمبر وڏو صوبو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. سنڌ جي اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اتر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] جون رياستون [[راجسٿان]] ۽ [[گجرات]]، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. صوبي جي جاگرافيءَ ۽ آباديءَ تي [[سنڌو درياهه]] جو نمايان اثر آهي. سنڌ جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ڀارت جي راجسٿان ۽ گجرات تائين پکڙيل ريگستاني علائقي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته صوبي جي اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. سنڌ جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ خشڪ آهي، جنهن ۾ اونهارا سخت گرم ۽ سيارا نسبتاً معتدل رهن ٿا. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي، جيڪو پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جي اهم معاشي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي، جتي ڪيترين ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي بئنڪن ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن. پاڪستان جا ٻه اهم سامونڊي بندرگاهه، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، پڻ سنڌ ۾ واقع آهن. صوبي جي معيشت ۾ [[زراعت]] کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن تحت مختلف [[فصل]]، [[ميوو|ميوا]] ۽ [[ڀاڄي|ڀاڄيون]] پيدا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ هڪ اهم مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي قديم ۽ متنوع [[سنڌي ثقافت|ثقافت]]، ادب، موسيقي ۽ [[تصوف]] جي روايتن جي ڪري مشهور آهي. صوبي ۾ ڪيترن ئي مشهور صوفي بزرگن جون [[مزار]]ون موجود آهن، جيڪي وڏي انگ ۾ عقيدتمندن ۽ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. سنڌ ۾ پاڪستان جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ [[پاڪستان ۾ هندو ڌرم|هندن]] جي آباديءَ جو تناسب سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> صوبي جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] جي آبادي نسلي، لساني ۽ مذهبي لحاظ کان انتهائي متنوع آهي. شهر ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] کان علاوه [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجر]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[پشتون ماڻهو|پشتون]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]]، [[برمي ماڻهو|برمي]] ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن. مهاجرن جو وڏو انگ [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت مان لڏي ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> ڪراچي جي نسلي ۽ سياسي پيچيدگين سبب مختلف دورن ۾ شهر ۾ نسلي ۽ فرقيواراڻا تڪرار پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ٻه ماڳ واقع آهن: [[موهن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو تاريخي قبرستان|مڪلي جون تاريخي يادگارون]]. موهن جو دڙو [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم قديم شهري ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان مڪلي جو تاريخي قبرستان دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> [[برطانوي راڄ]] دوران سنڌ انتظامي طور [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ ڪري [[سنڌ صوبو (1936–1955)|هڪ الڳ صوبو]] قائم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو، جيڪو 1 اپريل 1936ع کان عمل ۾ آيو. ساڳئي قانون تحت [[برما]] کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪرڻ جا انتظام پڻ ڪيا ويا. 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. == نالي جي معنيٰ == {{Main|سنڌ جي نالي جو اشتقاق}} '''سنڌ''' جو نالو [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ''سنڌو'' (Sindhu) جو استعمال درياهه، پاڻيءَ جي وڏي وهڪري يا سمنڊ جي معنيٰ ۾ ٿيو آهي.{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} قديم دور ۾ [[ڪابل درياهه]]، گومتي (گومل) ۽ ٻيون نديون سنڌو درياهه جي نظام جو حصو هيون. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي موجب، سنڌو درياهه جي وڏي وهڪري ۽ ويڪري پيٽ سبب قديم آريائي روايت ۾ ان لاءِ ''سنڌو'' جو نالو استعمال ٿيو.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> سنڌ جي نالي جي اشتقاق بابت عالمن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي لفظ ''سنڌ'' کي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] اصل سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، ڀارت وگيان جي عالم پادري هيرس جو خيال هو ته سنڌو درياهه جو نالو آريائي آمد کان اڳ موجود دراوڙي آباديءَ رکيو هو ۽ سندن ٻوليءَ ۾ ''سند'' يا ''سندو'' جي معنيٰ ندي يا درياهه هئي. ملڪاڻي موجب، آرين انهيءَ لفظ کي ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' جي صورت ڏني ۽ پوءِ درياهه سان لاڳاپيل ملڪ پڻ سنڌ سڏجڻ لڳو.<ref>ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125</ref> ٻئي طرف ڪيترن ٻولي ماهرن لفظ کي سنسڪرت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. مونيئر وليمز پنهنجي سنسڪرت لغت ۾ ''سنڌو'' جون معنائون ندي، درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جي حوالي سان ڏنيون آهن.<ref>williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.</ref> ايڊورڊ ٿارنٽن پڻ 1844ع ۾ ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' کي سنسڪرت لفظ قرار ڏيندي ان جي معنيٰ سمنڊ يا پاڻيءَ جو وڏو مجموعو بيان ڪئي.<ref>Thornton, edward, op. cit. p. 199</ref> [[اليگزينڊر ڪننگهام]] موجب، يوناني مصنفن هن علائقي لاءِ ''سنڊو'' جهڙيون صورتون استعمال ڪيون، جيڪي سنسڪرت جي ''سنڌو'' سان لاڳاپيل هيون. هن مطابق سنسڪرت ۾ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ ''سئنڌَو'' (Saindhava) يا ''سئنڌو'' (Saindhu) جا لفظ استعمال ٿيندا هئا.<ref>ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.</ref> ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ ''سَئندَو'' جي معنيٰ سنڌوءَ جي ڪناري تي رهندڙ ماڻهن طور بيان ڪئي آهي.<ref>آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا ''سنڌي'' نالي جي لساني ارتقا کي ''سنڌو'' ۽ ''سئنڌو'' جهڙين قديم صورتن سان ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''سئنڌو'' يا ''سئنڌوئي'' جهڙيون صورتون صوتياتي تبديلين کان پوءِ ''سنڌي'' جي موجوده صورت تائين پهتيون.<ref>الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> سراج ميمڻ لفظ ''سنڌ'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي تشريح سنسڪرت جي ڌاتن ۽ صوتياتي تبديلين جي بنياد تي ڪئي آهي. هن ''سنڌ''، ''سنڌو''، ''سِڌو'' ۽ ''سَنڌ'' جهڙين صورتن کي هڪ وسيع لساني سلسلي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> دين محمد ڪلهوڙي پڻ لفظ جي اصل بابت هڪ الڳ تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب، ''سنڌو'' جو تعلق سنسڪرت جي ''ند'' سان ٿي سگهي ٿو، جنهن سان اڳياڙي ۽ پڇاڙي ملڻ کان پوءِ ''سنڌو'' جي صورت وجود ۾ آئي. هيءَ تشريح ٻين اشتقاقي نظرين مان هڪ آهي.<ref>سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.</ref> ايڊون برائنٽ ۽ فرانسس برائنٽ جي حوالي سان پڻ لفظ ''سنڌ'' کي [[قديم دراوڙي ٻولي|قديم دراوڙي]] لساني پس منظر سان ڳنڍڻ جو نظريو پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> [[قديم يونان|قديم يوناني]] ليکڪن وٽ سنڌو درياهه جو نالو مختلف يوناني صورتن ۾ آيو، جن مان پوءِ ''انڊس'' جي صورت رائج ٿي. قديم [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ ابتدائي /س/ آواز جي /ه/ ۾ تبديليءَ سبب ''سنڌو'' مان ''هندو'' جهڙي صورت پيدا ٿي، جنهن سان اڳتي هلي ''هند'' ۽ ''انڊيا'' جا نالا پڻ تاريخي ۽ لساني طور لاڳاپيل رهيا. اڳوڻي انگريزي استعمال ۾ صوبي جو نالو ''Sind'' پڻ لکيو ويندو هو، جڏهن ته موجوده سرڪاري انگريزي صورت ''Sindh'' آهي. [[پاڪستان]] جي نالي جي تشڪيل ۾ استعمال ٿيل اکر ''س'' سنڌ جي نمائندگي ڪري ٿو. [[چوڌري رحمت علي]] 1933ع جي پنهنجي پمفليٽ ''نائو آر نيور'' ۾ پاڪستان جي نالي جي وضاحت ڪندي سنڌ کي ان نالي جي جزن مان هڪ طور شامل ڪيو هو.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref> === سنڌ بابت تاريخي ۽ تحقيقي رايا === سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، علمي روايتن ۽ تاريخي حدن بابت مختلف دورن جي مؤرخن ۽ محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. انهن مان ڪيترائي بيان مخصوص تاريخي ڪتابن، مقالن يا روايتي تاريخ نگاريءَ تي ٻڌل آهن ۽ جديد علمي تحقيق ۾ انهن جي تشريح يا قبوليت هڪجهڙي ناهي. ڪجهه مسلم مؤرخن ۽ علمي روايتن ۾ سنڌ کي علم، حڪمت ۽ فڪري سرگرمين جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. ابن صبيعه سان منسوب بيانن ۾ سنڌين وٽ علم ۽ حڪمت جي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابو معشر]] سان منسوب روايتن ۾ سنڌين جي فلسفي، حڪمت ۽ علم سان دلچسپي بيان ڪئي وئي آهي. ''اخبار الحڪماءِ'' جي حوالي سان پڻ سنڌ کي علم ۽ حڪمت سان لاڳاپيل خطي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref> اهڙين روايتن ۾ سنڌ جي علمي اثر بابت وسيع دعوائون پڻ ملن ٿيون، پر انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي نتيجن بدران انهن ماخذن ۾ موجود تاريخي روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو. سنڌ جي وچئين دور جي علمي مرڪزن ۾ [[ٺٽو]] ۽ [[مڪلي]] خاص اهميت رکن ٿا. سنڌي تاريخ نگاريءَ جي ڪجهه ماخذن موجب، جنگين ۽ پرڏيهي حملن دوران ٺٽي ۽ ڀرپاسي جي درسگاهن ۽ ڪتب خانن کي نقصان پهتو، جنهن سان مقامي علمي ورثو متاثر ٿيو.<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref> === سنڌ ۽ بلوچستان بابت تاريخي نظريا === سنڌ ۽ موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي تاريخي، سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن بابت مختلف مؤرخن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. تاريخ جي مختلف دورن ۾ سنڌ، مڪران، قلات، لسٻيلو ۽ سيوي يا سبي مختلف سلطنتن، مقامي رياستن ۽ انتظامي وحدتن جو حصو رهيا آهن؛ تنهنڪري انهن علائقن جون سياسي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته بلوچ قبيلن جي مڪران ۽ بلوچستان ڏانهن لڏپلاڻ مختلف تاريخي مرحلن ۾ ٿي ۽ انهن کان اڳ خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت سميت مختلف آباديون رهنديون هيون.<ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ''تاريخ تمدن سنڌ'' ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي تاريخي لاڳاپن بابت وسيع تصور پيش ڪيو آهي. هن ڪجهه دورن جي حوالي سان بلوچستان ۽ خراسان کي ''اقليم سنڌ'' سان لاڳاپيل علائقن طور بيان ڪيو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref> اهڙيون تشريحون مخصوص تاريخ نگاريءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون ۽ مختلف تاريخي دورن جون سياسي يا جاگرافيائي حدون موجوده صوبائي سرحدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. بلوچ قوم جي اصل ۽ لڏپلاڻ بابت پڻ مختلف نظريا موجود آهن. احمد يار بلوچ سان منسوب بيان موجب بلوچن جي بلوچستان ڏانهن آمد مرحليوار ٿي ۽ سندن لڏپلاڻ کي حلب ۽ شام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref> صادق علي بلوچ زابلستان کي بلوچن جي قديم وطنن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref> موسيٰ خان جلال زئي بلوچن جي ڪرمان کان مڪران ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي جلال خان کي ان روايت سان ڳنڍيو آهي.<ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref> پيڪولين جي حوالي سان پڻ اها روايت بيان ڪئي وئي آهي ته ڪيترائي بلوچ پنهنجو نسلي سلسلو عربن سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب کي پنهنجي قديم وطنن مان هڪ سمجهن ٿا.<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> اهي بلوچ اصل بابت موجود ڪيترن روايتي ۽ تاريخ نگاريءَ وارن نظرين مان آهن ۽ انهن بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ڪامران اعظم جنجوعه جي بيان موجب بلوچن جي ابتدائي تاريخ بابت ڪجهه روايتون کين عربستان، دجله ۽ فرات جي ماٿرين، حلب ۽ ايران سان ڳنڍين ٿيون. هڪ روايت موجب، حلب کان ڪرمان ڏانهن لڏپلاڻ دوران بلوچ مختلف قبيلائي گروهن ۾ ورهايل هئا.<ref>ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48؛ ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref> موجوده بلوچستان ۾ [[مهرڳڙهه]] جهڙا انتهائي قديم آثار قديمه جا ماڳ پڻ واقع آهن، جيڪي ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي آبادين جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ [[مڪران]]، [[لسٻيلو]]، [[قلات]] ۽ [[سبي]] الڳ سياسي ۽ انتظامي سڃاڻپون رکندا رهيا. لسٻيلي ۽ قلات جي تاريخ ۾ سما، ڄام ۽ بروهي حڪمران گهراڻن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ ڪجهه انتظامي حدون تبديل ڪيون ويون. موجوده [[نصيرآباد ڊويزن]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي انتظامي وابستگي پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ڪجهه سنڌي ماخذن ۾ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي سميت علائقن جي سنڌ سان اڳوڻي انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} === قبل از تاريخي دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} سنڌو ماٿريءَ جي وسيع علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا قديم ترين آثار لڳ ڀڳ 7000 ق.م. جا ملن ٿا، جن مان [[مهرڳڙهه]] خاص اهميت رکي ٿو. مهرڳڙهه، جيڪو موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي ۽ مستقل آبادين مان هڪ شمار ٿئي ٿو ۽ اڳتي هلي وجود ۾ ايندڙ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي ثقافتي پس منظر سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref> === سنڌو تهذيب جو دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} [[فائل:IVC Map.png|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا اهم ماڳ]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|250px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جا آثار]] [[فائل:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|250px|ساڄو|موهن جي دڙي جي [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏي غسل خاني]] ۽ ڀرپاسي وارن آثارن جو منظر]] سنڌو ماٿري جي تهذيب، جنهن کي هڙاپائي تهذيب پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي وڏين قديم تهذيبن مان هڪ هئي. ان جي ترقيءَ جو سلسلو ڪيترن مرحلن مان گذريو، جڏهن ته ان جو پختو شهري مرحلو عام طور تقريباً 2600 ق.م. کان 1900 ق.م. تائين شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society'', Cambridge University Press, 2010.</ref> هن تهذيب جو دائرو موجوده [[سنڌ]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ اتر اولهه [[ڀارت]] جي وسيع علائقن تائين پکڙيل هو. سنڌو تهذيب جا اهم شهري مرڪز [[موهن جو دڙو]]، [[هڙاپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[راکي ڳڙهي]] ۽ [[گنويري والا]] هئا، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا ماڳ سنڌو تهذيب جي شهري ارتقا کان اڳ ۽ ان جي شروعاتي مرحلن جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective'', AltaMira Press.</ref> ==== شهري رٿابندي ==== سنڌو تهذيب پنهنجي منظم شهري رٿابنديءَ جي ڪري نمايان هئي. موهن جي دڙي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ رستا منظم نموني ترتيب ڏنل هئا، عمارتن ۾ پڪين ۽ ڪچين سرن جو استعمال ٿيندو هو ۽ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ پيچيده نظام موجود هو. ڪيترن گهرن ۾ کوهه، غسل جون جايون ۽ نالين سان ڳنڍيل نيڪاليءَ جون سهولتون پڻ موجود هيون.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref><ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> [[موهن جو دڙو]] هن تهذيب جي شهري منصوبابنديءَ جو سڀ کان نمايان مثال آهي. شهر کي مختلف شهري حصن ۾ ورهايو ويو هو ۽ ان جون عمارتون گهڻو ڪري سرن سان تعمير ٿيل هيون. شهر جون گهٽيون هڪ منظم ترتيب ۾ هڪ ٻئي کي ڪٽينديون هيون ۽ نيڪاليءَ جو نظام رهائشي عمارتن کي وڏين نالين سان ڳنڍيندو هو.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> موهن جي دڙي جو [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏو غسل خانو]] سنڌو تهذيب جي مشهور عمارتن مان هڪ آهي. اهو سرن سان ٺهيل هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض هو، جنهن کي پاڻي روڪڻ لاءِ خاص تعميراتي طريقن سان تيار ڪيو ويو هو. ان جي صحيح سماجي يا مذهبي استعمال بابت يقيني ڄاڻ موجود ناهي، پر آثار قديمه جي ماهرن ان کي شهر جي اهم عوامي عمارتن مان شمار ڪيو آهي.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref> ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌو تهذيب جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال، دستڪاري ۽ واپار تي هو. ڪڻڪ، جَوَ ۽ ٻيا فصل پوکيا ويندا هئا، جڏهن ته ڪپهه جي استعمال جا پڻ قديم ثبوت مليا آهن. سنڌو تهذيب جا واپاري لاڳاپا [[ميسوپوٽيميا]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين علائقن سان قائم هئا. آثار قديمه مان ملندڙ مهرون، تور جا معياري وٽ، قيمتي پٿر ۽ ٻيون شيون انهن واپاري رابطن جي شاهدي ڏين ٿيون.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> ==== فن ۽ دستڪاري ==== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل مشهور پٿر جو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو]] سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڌاتوڪاري، ٺڪر جي ٿانون، زيورن، مهرن، پٿر جي ڪاريگري ۽ مجسما سازيءَ ۾ مهارت رکندا هئا. موهن جي دڙي مان مليل ڪانسي جي ننڍڙي عورتاڻي مورتي، جيڪا عام طور ”ناچڻي“ جي نالي سان مشهور آهي، ۽ پٿر جو مشهور مرداڻو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو، هن تهذيب جي فن جا مشهور مثال آهن. انهن روايتي نالن مان انهن شخصيتن جي حقيقي سماجي حيثيت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌو لکت ==== [[فائل:Shiva Pashupati.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل سنڌو تهذيب جي مهر، جنهن تي [[سنڌو لکت]] جون نشانيون موجود آهن]] سنڌو تهذيب جي ماڻهن هڪ نشانين تي ٻڌل [[سنڌو لکت|لکت جو نظام]] استعمال ڪيو. هي لکت مهرن، ننڍين تختين، ٿانون ۽ ٻين شين تي ملي آهي. ان ۾ سوين مختلف نشانيون سڃاتيون ويون آهن، پر اڄ تائين ان کي حتمي طور پڙهڻ يا سمجهڻ ممڪن نه ٿي سگهيو آهي.<ref>Parpola, Asko, ''Deciphering the Indus Script''.</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script.</ref> سنڌو لکت اڃا تائين اڻ پڙهيل هئڻ سبب هن تهذيب جي سياسي نظام، حڪمرانن، ٻولي ۽ مذهبي عقيدن بابت ڄاڻ گهڻو ڪري آثار قديمه مان حاصل ٿيل مادي ثبوتن تي ٻڌل آهي. ==== آبادي ==== سنڌو تهذيب جي مجموعي آباديءَ بابت صحيح انگ موجود ناهي ۽ مختلف محققن جا اندازا مختلف آهن. آثار قديمه جي تحقيق مان ايترو واضح ٿئي ٿو ته پختي هڙاپائي دور ۾ ڪيترائي وڏا شهري مرڪز ۽ سوين ننڍيون آباديون موجود هيون.<ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', Chapter on Demography.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> موهن جو دڙو پنهنجي دور جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ هو ۽ ان جي آثارن جو علائقو سوين هيڪٽرن تائين پکڙيل آهي. ==== زوال ۽ شهري نظام جي تبديلي ==== تقريباً 1900 ق.م. کان پوءِ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي ۾ تدريجي زوال شروع ٿيو. وڏن شهرن جي اهميت گهٽجڻ لڳي، معياري مهرن ۽ وزنن جو استعمال گهٽ ٿيو، ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ تبديليون آيون ۽ آباديءَ جو هڪ حصو ننڍين آبادين ۽ ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو.<ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', AltaMira Press.</ref> هن تبديليءَ کي هاڻي عام طور ڪنهن هڪ اوچتي تباهي يا زلزلي جو نتيجو نه سمجهيو ويندو آهي. جديد تحقيق ۾ ڪمزور ٿيندڙ چوماسي، ڊگهن خشڪ دورن، درياهن جي وهڪرن ۽ رستن ۾ تبديلين، واپاري نظام جي تبديلي ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي عنصرن کي ممڪن سببن طور بحث هيٺ آندو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ انهن تبديلين جا اثر به مختلف وقتن ۽ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا.<ref>Edwin Bryant (2001). ''The Quest for the Origins of Vedic Culture''. pp. 159–60.</ref> شهري مرڪزن جي زوال باوجود سنڌو تهذيب جي آبادي مڪمل طور ختم نه ٿي. 1900 ق.م. کان پوءِ به ڪيترن علائقن ۾ مقامي ثقافتي روايتون جاري رهيون ۽ آبادي ننڍين ۽ وڌيڪ منتشر آبادين ڏانهن منتقل ٿي. ان ڪري آثار قديمه جي جديد تحقيق ۾ سنڌو تهذيب جي پڄاڻيءَ کي اوچتي ”تباهي“ بدران ڊگهي عرصي واري شهري، معاشي ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جي عمل طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. === ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور === {{Main|ويدڪ دور|سپت سنڌو|سنڌو-سئوويرا}} [[فائل:Rigveda MS2097.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[رگ ويد]] جي هڪ قلمي نسخي جا ورق؛ رگ ويد قديم سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل ندين جي ذڪر ڪندڙ شروعاتي ادبي ماخذن مان هڪ آهي]] [[فائل:Rohri.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو درياهه]] جي ڪناري تي موجود [[روهڙي]]؛ قديم روڙڪ يا رورڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ روهڙي واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي]] [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي پختي شهري مرحلي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ آبادين، معيشت ۽ مادي ثقافت ۾ تدريجي تبديليون آيون. ٻئي هزارين سال ق.م. جي پوئين حصي ۽ پهرين هزارين سال ق.م. جي شروعاتي صدين بابت ڄاڻ آثار قديمه سان گڏ [[ويد|ويدڪ]]، ٻڌ ۽ ٻين قديم ادبي روايتن مان پڻ ملي ٿي. هن دور ۾ سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي ۽ واپاري دنيا جو حصو رهيا. ==== سپت سنڌو ==== [[رگ ويد]] ۾ ''سپت سنڌو'' نالي هڪ جاگرافيائي اصطلاح ملي ٿو، جنهن جي لفظي معنيٰ عام طور ”ستن ندين وارو علائقو“ ڪئي وڃي ٿي. هي اصطلاح سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي درياهي خطي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. ويدڪ متنن ۾ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] کي هڪ اهم ۽ طاقتور درياهه طور بيان ڪيو ويو آهي. سپت سنڌو سان لاڳاپيل ندين جي قطعي فهرست بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ويدڪ نالن مان ''شتدرو'' کي عام طور [[ستلج درياهه|ستلج]]، ''پرشڻي'' کي [[راوي درياهه|راوي]]، ''اسڪني'' کي [[چناب درياهه|چناب]]، ''وتستا'' کي [[جهلم درياهه|جهلم]] ۽ ''وپاشا'' کي [[بياس درياهه|بياس]] سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌو پاڻ پڻ ويدڪ جاگرافيءَ جو مرڪزي درياهه هو. مختلف عالمن ستين نديءَ جي سڃاڻپ ۽ خود ''سپت سنڌو'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن هڪ مقرر ست-ندي فهرست تائين محدود ڪرڻ احتياط طلب آهي.<ref>Macdonell, Arthur Anthony; Keith, Arthur Berriedale, ''Vedic Index of Names and Subjects'', London, 1912.</ref><ref>Witzel, Michael, "Early Sanskritization: Origins and Development of the Kuru State", ''Electronic Journal of Vedic Studies'', 1995.</ref> ويدڪ ادب ۾ ''سنڌو'' لفظ درياهه جي نالي سان گڏ هڪ وسيع جاگرافيائي تصور طور پڻ استعمال ٿيو. پوئين ويدڪ ۽ قديم سنسڪرت ادب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين علائقن سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا]] ۽ ٻين سياسي ۽ قبائلي نالن جو ذڪر وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو. ==== سنڌو ۽ سئوويرا ==== پهرين هزارين سال ق.م. دوران هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا|سنڌو ۽ سئوويرا]] جو ذڪر پوئين ويدڪ، شروعاتي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]]، [[جين ڌرم|جين]] ۽ سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty'', University of Calcutta.</ref><ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> قديم ماخذن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ڪڏهن الڳ علائقن يا ماڻهن طور ۽ ڪڏهن گڏيل نالي ''سنڌو-سئوويرا'' سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> سنڌو-سئوويرا جو مرڪز هيٺين [[سنڌو ماٿري]] ۾ هو. تاريخي تحقيق موجب ''سنڌو'' جو علائقو سنڌو درياهه ۽ [[سليمان جبل|سليمان جبلن]] جي وچ واري حصي سان، جڏهن ته ''سئوويرا'' کي سنڌوءَ جي اوڀر ۽ هيٺين ماٿريءَ جي ڪجهه حصن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن حدن جي صحيح نوعيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي ۽ قديم ادبي جاگرافيءَ کي موجوده سياسي سرحدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India'', University of Calcutta.</ref> ==== روڙڪ ۽ واپار ==== [[روڙڪ]] (رورڪ يا رورُڪا) سئوويرا جو هڪ اهم قديم شهر ۽ روايتي طور ان جي گاديءَ جو هنڌ ڄاڻايو ويو آهي. ڪيترن محققن روڙڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ [[روهڙي]] واري علائقي سان سڃاتو آهي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref><ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India''.</ref> شروعاتي ٻڌ ادب ۾ روڙڪ کي هڪ اهم واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. سنڌو درياهه جي آبي رستن ۽ زميني واپاري راهن جي ڪري هيٺين سنڌو ماٿري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اولهه طرف ويندڙ واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> بعد جي ٻڌ ماخذن ۾ پڻ سئوويرا سان سامونڊي ۽ زميني واپار جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ اهميت ظاهر ڪن ٿا.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989.</ref> ==== مهاڀارت ۾ سنڌ ==== [[مهاڀارت]] ۾ ''سنڌو'' ۽ ''سئوويرا'' جو ڪيترن هنڌن تي گڏ ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت ۾ [[جئدرٿ]] کي سنڌو، سئوويرا ۽ شِوي ماڻهن يا علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جئدرٿ [[ڪورو سلطنت|ڪورو]] شهزادي دُشالا جو مڙس ۽ ڪوروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورون جو اتحادي هو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> [[فائل:India 500 BCE.jpg|thumb|250px|کاٻو|تقريباً 500 ق.م. ۾ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جنهن ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي اڀرندي سرحد ۽ سنڌو ماٿريءَ جا قديم علائقا ڏيکاريل آهن]] [[اسڪو پارپولا]] جي مطالعي موجب مهاڀارت ۾ سنڌو ۽ سئوويرا جا نالا اڪثر گڏ ''سنڌو-سئوويرا'' جي صورت ۾ اچن ٿا، جنهن مان ٻنهي علائقن ۽ ماڻهن جي ويجهن سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو اشارو ملي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> مهاڀارت جي جاگرافيائي بيانن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ''ڀارت ورش'' جي اتر اولهه وارن علائقن ۽ ماڻهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. مهاڀارت جو موجوده متن ڪيترين صدين دوران مرتب ٿيو؛ ان ڪري ان ۾ بيان ٿيل سياسي جاگرافيءَ کي سڌي طرح ڪنهن هڪ مخصوص تاريخي سال جي سياسي نقشي طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. جديد تحقيق مهاڀارت جي آخري تشڪيل کي تقريباً 400 ق.م. کان 400ع تائين هلندڙ هڪ ڊگهي ادبي عمل سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن [[هخامنشي سلطنت]] سنڌوءَ جي ڪجهه علائقن تائين پنهنجو اقتدار وڌايو ۽ ''[[هندوش]]'' نالي هڪ انتظامي علائقو فارسي سلطنت جي ماخذن ۾ ظاهر ٿيو. ان سان سنڌ جي تاريخ جو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسي دور]] شروع ٿيو. === هخامنشي فارسي دور === {{Main|هخامنشي سلطنت|هندوش}} [[فائل:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|300px|ساڄو|[[دارا اول]] جي دور ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جو وڌ ۾ وڌ ڦهلاءُ؛ سلطنت اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن تائين پکڙيل هئي]] [[فائل:Darius I the Great's inscription.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[دارا اول]] جي دور جا هخامنشي شاهي ڪتبا سلطنت جي تابع ملڪن بابت اهم بنيادي ماخذ آهن]] ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[سنڌو ماٿري]] جا ڪجهه علائقا [[هخامنشي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. [[دارا اول]] جي دور ۾، لڳ ڀڳ 518 ق.م. ڌاري، هخامنشين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو. قديم فارسي شاهي ڪتبن ۾ هن اوڀرئين علائقي جو نالو ''هندوش'' (Hinduš) ملي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن واڌ غالباً مرحليوار ٿي. [[بهستون ڪتبو|بهستون ڪتبي]] ۾ [[گنڌارا]] جو نالو موجود آهي، پر ''هندوش'' ان فهرست ۾ شامل ناهي؛ دارا جي پوئين ڪتبن ۾ هندوش جو نالو ظاهر ٿئي ٿو. ان بنياد تي ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته گنڌارا تي فارسي اقتدار سنڌوءَ جي هيٺين علائقن کان اڳ قائم ٿيو ۽ پوءِ دارا پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== دارا اول ۽ سنڌوءَ جي مهم ==== [[هيروڊوٽس]] موجب، دارا اول [[ڪاريانڊا جو اسڪائليڪس|اسڪائليڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سامونڊي مهم موڪلي، جنهن سنڌو درياهه کان سفر شروع ڪري سمنڊ وسيلي اولهه طرف علائقن جي جاچ ڪئي. هيروڊوٽس ان مهم کان پوءِ دارا طرفان ”هندستانين“ کي تابع ڪرڻ ۽ سمنڊ کي فارسي جهازن لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book IV, 44.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن مهم جي صحيح رستي ۽ مقصد بابت جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي، پر ان کي هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] ڏانهن سياسي ۽ سامونڊي واڌ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. دارا جي شاهي ڪتبن مان ''هندوش'' جي هخامنشي سلطنت سان وابستگيءَ جا سڌا ثبوت ملن ٿا. دارا جي نقش رستم واري ''ڊي اين اي'' ڪتبي ۽ ٻين شاهي ڪتبن ۾ هندوش کي سندس حڪمرانيءَ هيٺ ملڪن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=DARIUS iii. Darius I the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/darius-iii/}}</ref> ==== انتظام ۽ خراج ==== دارا اول هخامنشي سلطنت جي انتظامي ۽ محصولاتي نظام کي منظم ڪيو ۽ مختلف تابع علائقن کان مقرر خراج وصول ڪرڻ جو نظام قائم ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID TAXATION |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-taxation/}}</ref> هيروڊوٽس جي بيان موجب ”هندستاني“ سندس خراج واري نظام جي ويهين ضلعي ۾ شامل هئا ۽ سون جي مٽيءَ جي صورت ۾ 360 ٽيلنٽ ساليانو خراج ادا ڪندا هئا، جيڪو سندس بيان ڪيل سلطنت جي خراجن مان سڀ کان وڏو هو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book III, 94–95.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> بهرحال، هيروڊوٽس جا انگ ۽ سندس انتظامي ورهاست جديد تحقيق ۾ بحث هيٺ آهن؛ تنهنڪري هن ”ويهين ضلعي“ کي سڌي طرح هخامنشي سلطنت جي ويهين ''ساتراپي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> [[سوسا]] ۾ دارا جي محل جي تعمير بابت شاهي ڪتبي ۾ پڻ هندوش جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب محل جي تعمير لاءِ استعمال ڪيل [[عاج]] هندوش سميت اوڀر وارن علائقن مان آندو ويو، جڏهن ته گنڌارا مان مخصوص ڪاٺ آندو ويو هو. اهڙا ثبوت سنڌو ماٿري ۽ سلطنت جي مرڪزي علائقن جي وچ ۾ سامان ۽ وسيلن جي منتقليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ جا سپاهي ==== [[فائل:Apadana Palace Indians.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي نقش نگاريءَ ۾ ڏيکاريل هندوش جو وفد، جيڪو [[هخامنشي سلطنت]] جي اوڀرئين علائقن جي نمائندگي ڪري ٿو]] هخامنشي فوج ۾ سلطنت جي مختلف تابع قومن ۽ علائقن جا فوجي دستا شامل ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ARMY i. Pre-Islamic Iran |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/}}</ref> هيروڊوٽس موجب، [[خشايارشا اول]] جي 480 ق.م. واري يوناني مهم دوران سندس لشڪر ۾ هندستاني فوجي دستا پڻ شامل هئا. هو انهن سپاهين کي ڪپهه جي پوشاڪ، ڪمند مان ٺهيل ڪمانن ۽ لوهه جي نوڪن وارن تيرن سان هٿياربند بيان ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII, 65–66.</ref> انهن ”هندستاني“ دستن ۾ ڪيترا سپاهي خاص طور موجوده سنڌ مان هئا، اهو قديم ماخذن مان يقيني طور طئي نٿو ڪري سگهجي؛ تنهنڪري انهن سڀني کي سڌو سنئون ”سنڌي سپاهي“ قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سميت ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذن ۾ هخامنشي فوج سان سنڌي سپاهين ۽ جنگي هاٿين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="سيلاني">ڪتاب: ''سنڌ گهمندڙ سيلاني''، سنڌي ادبي بورڊ.</ref> البت، [[خشايارشا اول]] جي يونان تي 480 ق.م. واري حملي ۾ سنڌ مان آندل جنگي هاٿين جي استعمال جو واضح ثبوت هيروڊوٽس جي بيان مان نٿو ملي. ان ڪري اهڙي دعويٰ کي يقيني تاريخي واقعي بدران پوئين تاريخ نگاريءَ ۾ موجود روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII.</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> ==== فارسي اثر ==== هخامنشي اقتدار سنڌو ماٿريءَ کي هڪ اهڙي سلطنتي نظام سان ڳنڍيو، جيڪو اولهه ۾ [[اناطوليا]] ۽ [[مصر]] کان وٺي اوڀر ۾ سنڌوءَ تائين پکڙيل هو. [[پرسيپولس]] مان مليل انتظامي تختين ۾ گنڌارا، هندستان ۽ اراخوسيا سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ شاهي عملدارن جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سلطنت جي مرڪز ۽ اوڀرئين علائقن جي وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ جو ثبوت ڏين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[فائل:The Apadana Staircase with the Procession of the Vassals (4686171639).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش نگاري؛ هتي [[هخامنشي سلطنت]] جي مختلف تابع علائقن جا وفد ڏيکاريل آهن]] هخامنشي دور کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ فارسي انتظامي ۽ ثقافتي اثرن جي هڪ اهم مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. [[آرامي ٻولي]] هخامنشي سلطنت ۾ وڏي پيماني تي انتظامي رابطي لاءِ استعمال ٿيندي هئي، ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي استعمال کي بعد ۾ [[خروشٺي لکت]] جي ارتقا جي تاريخي پس منظر سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>Salomon, Richard, ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages'', Oxford University Press, 1998.</ref> ==== هخامنشي اقتدار جي پڄاڻي ==== سنڌو ماٿريءَ تي هخامنشي اقتدار جي صحيح مدت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. جي فارسي ۽ يوناني ماخذن مان اوڀرئين علائقن سان هخامنشي لاڳاپن جو ذڪر جاري رهي ٿو. [[دارا ٽيون|دارا ٽئين]] جي فوج ۾ پڻ هندستاني فوجي دستن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هخامنشي سلطنت جا سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن سان سياسي يا فوجي لاڳاپا برقرار هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[سڪندر اعظم]] جي 327–325 ق.م. واري سنڌو ماٿريءَ جي مهم وقت هخامنشي شاهي انتظام جو سڌو وجود نظر نٿو اچي. ان وقت سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمران ۽ سياسي وحدتون موجود هيون. اهڙيءَ ريت سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هخامنشي دور کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[مقدوني سلطنت|مقدوني]] اثر جو مرحلو شروع ٿيو. === يوناني ۽ سلوقي دور === {{Main|سڪندر اعظم|سڪندر اعظم جي هندستاني مهم|سلوقي سلطنت}} [[فائل:Alexander's expedition down the Hydaspes and the Indus to the Indian Ocean. Fleuron T142758-2.png|thumb|300px|ساڄو|[[سڪندر اعظم]] جي هائيڊاسپس کان [[سنڌو درياهه]] وسيلي سمنڊ تائين مهم جو تاريخي نقشو]] چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[سڪندر اعظم]] 330 ق.م. ڌاري هخامنشي سلطنت جي مرڪزي علائقن تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اوڀر طرف پنهنجي فوجي مهم جاري رکي ۽ 327–326 ق.م. ۾ [[هندوڪش]] پار ڪري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Books IV–V.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Alexander the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سڪندر جي پيش قدمي ==== 326 ق.م. ۾ سڪندر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي. [[ٽيڪسيلا]] جي حڪمران [[امڀي]] سڪندر سان اتحاد ڪيو، جڏهن ته [[پورس]] سندس مزاحمت ڪئي. ساڳئي سال [[جهلم درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيڊاسپس چيو ويو آهي، جي ڪناري تي [[هائيڊاسپس جي جنگ]] لڳي. سڪندر پورس کي شڪست ڏني، پر پوءِ کيس سندس علائقي جو حڪمران برقرار رکيو ۽ سندس اختيار هيٺ وڌيڪ علائقا پڻ ڏنا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V.</ref><ref>Curtius Rufus, ''Histories of Alexander the Great'', Book VIII.</ref> [[فائل:Porus alexander coin.png|thumb|190px|کاٻو|سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيل چانديءَ جو سڪو؛ هڪ پاسي گهوڙي سوار ۽ هاٿي تي ويٺل جنگجو ڏيکاريل آهن]] هائيڊاسپس جي جنگ سان لاڳاپيل هڪ مشهور چانديءَ جو سڪو، جيڪو سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيو ويو، روايتي طور سڪندر ۽ پورس جي جنگ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڪي جي هڪ پاسي گهوڙي سوار کي هاٿي تي سوار ٻن شخصن ڏانهن حملو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>Holt, Frank L., ''Alexander the Great and the Mystery of the Elephant Medallions'', University of California Press, 2003.</ref> سڪندر اڳتي [[بياس درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيفاسس چيو ويو آهي، تائين پهتو. هتي سندس فوجين وڌيڪ اوڀر طرف وڌڻ کان انڪار ڪيو. نتيجي ۾ سڪندر واپس موٽيو ۽ سندس فوج سنڌو درياهه جي نظام وسيلي ڏکڻ طرف رواني ٿي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V, 25–29.</ref> ==== سنڌ ۾ سڪندر جي مهم ==== 325 ق.م. ۾ سڪندر سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌندي موجوده سنڌ جي علائقن ۾ داخل ٿيو. يوناني ماخذن ۾ هن وقت هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترن مقامي حڪمرانن ۽ سياسي وحدتن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ [[ميوسيڪانس]]، [[آڪسيڪانس]] ۽ [[سامبس]] سان منسوب علائقا شامل هئا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 15–17.</ref> انهن مقامي حڪمرانن مان ڪن سڪندر جي بالادستي قبول ڪئي، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي. سڪندر انهن علائقن ۾ پنهنجي انتظامي اختيار کي قائم ڪرڻ لاءِ مقامي حڪمرانن ۽ مقدوني عملدارن کي مقرر يا بحال ڪيو. هخامنشي انتظامي روايت جي اثر هيٺ انهن علائقن لاءِ يوناني ماخذن ۾ ''ساتراپي'' ۽ ''ساتراپ'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب، سنڌ جي هن حصي ۾ ميوسيڪانس، سامبس ۽ آڪسيڪانس جهڙا مقامي حڪمران موجود هئا. سڪندر سامبس کي به هڪ انتظامي عهدي تي مقرر ڪيو، جڏهن ته پوءِ [[ايجينور جو پيٿون]] کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن جو ساتراپ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> يوناني ماخذن ۾ ''سنڊيمانا'' نالي هڪ شهر جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن کي سامبس جي گاديءَ جو هنڌ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 16.</ref> هن شهر جي صحيح موجوده سڃاڻپ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. ==== سنڌوءَ کان عربي سمنڊ تائين ==== سڪندر جي مهم جو هڪ اهم مقصد سنڌو درياهه کان سمنڊ تائين زميني ۽ سامونڊي رستن جي جاچ پڻ هو. سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تائين پهچڻ کان پوءِ سندس فوج ۽ بحري ٻيڙو درياهه جي ڊيلٽا ڏانهن وڌيا. يوناني ماخذن ۾ [[پٽالا]] نالي شهر ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 17–20.</ref> سڪندر پٽالا واري علائقي ۾ بندرگاهن ۽ سامونڊي رستن جي جاچ ڪرائي. پوءِ سندس بحري ٻيڙي کي [[نيارڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ کان [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] وسيلي اولهه طرف موڪليو ويو. نيارڪس جي سفر جو احوال [[آريان]] جي ''انڊيڪا'' ۾ محفوظ آهي.<ref>Arrian, ''Indica'', 18–42.</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان [[گيدروسيا]]، يعني موجوده [[مڪران]]، مان خشڪيءَ رستي اولهه طرف روانو ٿيو. هي سفر سندس مهم جي سڀ کان ڏکين مرحلن مان هڪ ثابت ٿيو ۽ فوج کي پاڻي ۽ خوراڪ جي کوٽ سبب وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 23–27.</ref> ==== سڪندر کان پوءِ ==== [[سڪندر اعظم]] 323 ق.م. ۾ [[بابل]] ۾ وفات ڪئي. سندس موت کان پوءِ سندس وسيع سلطنت لاءِ سندس جرنيلن، جن کي [[ديادوخي]] چيو وڃي ٿو، وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد شروع ٿي. سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر طرفان قائم ڪيل مقدوني انتظام پڻ گهڻو عرصو مستحڪم نه رهي سگهيو. سڪندر سنڌوءَ جي هيٺين علائقن ۾ [[ايجينور جو پيٿون]] سميت مقدوني عملدار مقرر ڪيا هئا، پر سڪندر جي وفات کان پوءِ علائقي تي مقدوني اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI.</ref><ref>Heckel, Waldemar, ''Who's Who in the Age of Alexander the Great'', Blackwell, 2006.</ref> ان ئي دور ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ طاقت حاصل ڪري [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي. قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته چندرگپت سڪندر جي جانشينن جي قبضي هيٺ رهيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پڻ پنهنجو اقتدار وڌايو. ==== سلوقس ۽ چندرگپت ==== [[فائل:Seleuco I Nicatore.JPG|thumb|180px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جو مجسمو؛ هو [[سلوقي سلطنت]] جو باني هو]] [[فائل:SeleucosCoin.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جي دور جو سڪو]] سڪندر جي جانشينن مان [[سلوقس اول نيڪيٽر]] بابل، ايران ۽ وچ ايشيا جي وڏي حصي تي اقتدار قائم ڪري [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو. لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ سلوقس سنڌو ماٿريءَ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ڏانهن پنهنجي اقتدار کي ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت چندرگپت موريا جي طاقت قائم ٿي چڪي هئي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> سلوقس ۽ چندرگپت وچ ۾ ٿيندڙ تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن هڪ معاهدو ڪيو. قديم ماخذن موجب سلوقس پنهنجي اوڀرئين سرحد سان لاڳاپيل ڪجهه علائقا چندرگپت جي اختيار هيٺ اچڻ قبول ڪيا، جڏهن ته چندرگپت کيس 500 جنگي هاٿي ڏنا.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> انهن علائقن جي صحيح حدن بابت جديد عالمن ۾ بحث موجود آهي، تنهنڪري سنڌ جي هر حصي کي ڪنهن مقرر وقت تائين سڌي سلوقي حڪومت هيٺ قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. هن معاهدي کان پوءِ سلوقي ۽ موريا درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ڏکڻ ايشيا بابت ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا صرف بعد جي مصنفن وٽ محفوظ اقتباس موجود آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ٽين صدي ق.م. جي شروعات تائين سنڌو ماٿريءَ جو وڏو حصو [[موريا سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل ٿي چڪو هو، جنهن سان سنڌ جي قديم تاريخ ۾ [[موريا سلطنت|موريا دور]] جي شروعات ٿي. === موريا سلطنت جو دور === {{Main|موريا سلطنت}} [[فائل:Mauryas map.svg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 250 ق.م. ۾ [[موريا سلطنت]] جو نقشو؛ اولهه ۾ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[سڪندر اعظم]] جي وفات کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ مقدوني اقتدار گهڻو وقت مستحڪم نه رهي سگهيو. چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي ۽ اڳوڻن مقدوني قبضي هيٺ آيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو.<ref>Justin, ''Epitome of Pompeius Trogus'', Book XV.</ref><ref>Romila Thapar, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== چندرگپت موريا ۽ سلوقس ==== لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ [[سلوقس اول نيڪيٽر]] پنهنجي سلطنت کي اوڀر طرف وڌائيندي سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ چندرگپت موريا سان جنگ ڪئي. ان تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلوقس پنهنجي اوڀرئين علائقن تي دعويٰ جو هڪ حصو چندرگپت جي حق ۾ ڇڏي ڏنو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=SELEUCUS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/seleucus-kings/}}</ref> قديم ماخذن ۾ هن معاهدي هيٺ منتقل ٿيل علائقن جون صحيح سرحدون واضح ناهن، پر جديد تحقيق عام طور [[گنڌارا]] ۽ سنڌو ماٿريءَ کي چندرگپت جي اقتدار هيٺ آيل علائقن ۾ شمار ڪري ٿي. ڪجهه ماخذ [[پاروپاميسادي]]، [[اراخوسيا]] ۽ [[گيدروسيا]] جي ڪجهه حصن کي پڻ معاهدي سان ڳنڍين ٿا، جيتوڻيڪ انهن علائقن جي صحيح سياسي حيثيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iv. Political and Cultural Relations: Seleucid, Parthian, Sasanian Periods |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iv-relations/}}</ref> معاهدي جي نتيجي ۾ سلوقس کي 500 جنگي هاٿي مليا، جن بعد ۾ 301 ق.م. جي [[ايپسس جي جنگ]] ۾ سندس فوجي ڪاميابيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Demetrius'', 28.</ref> قديم ماخذن ۾ ٻنهي حڪمران گهراڻن وچ ۾ شاديءَ سان لاڳاپيل ٺاهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر ان جي صحيح نوعيت واضح ناهي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref> هن سياسي ٺاهه کان پوءِ موريا ۽ سلوقي سلطنتن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم رهيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا ڪجهه حصا بعد جي يوناني ۽ رومي مصنفن جي لکڻين ۾ محفوظ رهيا آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ==== موريا انتظام ==== موريا سلطنت قديم ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وسيع سياسي سلطنتن مان هڪ هئي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جڏهن ته [[ٽيڪسيلا]] اتر اولهه جي هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> سنڌو ماٿريءَ جي سلطنت ۾ شموليت سان سنڌ هڪ اهڙي وسيع سياسي ۽ واپاري نظام سان ڳنڍجي وئي، جيڪو اتر اولهه ۾ ايراني سرحدي علائقن کان وٺي [[گنگا]] جي ماٿري ۽ برصغير جي ٻين حصن تائين پکڙيل هو. سنڌو درياهه زميني ۽ آبي آمدرفت لاءِ هڪ اهم رستو هو، جنهن وسيلي اتر اولهه ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي علائقن وچ ۾ رابطا قائم هئا. چندرگپت کان پوءِ سندس پٽ [[بندوسار]] موريا تخت تي ويٺو. بندوسار جي حڪومت بابت معلومات نسبتاً محدود آهي، پر سندس دور ۾ موريا سلطنت جي وڏي حصي تي مرڪزي اقتدار برقرار رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== اشوڪ جو دور ==== [[فائل:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[اشوڪ]] جي دور جو هڪ يادگاري ٿنڀو؛ اشوڪ پنهنجي فرمانن کي پٿرن ۽ ٿنڀن تي اڪرايو]] بندوسار کان پوءِ [[اشوڪ]] لڳ ڀڳ 268 ق.م. ۾ موريا تخت تي ويٺو. سندس حڪومت موريا سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي دور آهي. اشوڪ جا پٿريلا ۽ ٿنڀي فرمان سندس سلطنت جي مختلف علائقن مان مليا آهن، جن ۾ سندس ''ڌم'' بابت پاليسي، حڪومتي اصول، مذهبي رواداري، سماجي ذميوارين ۽ جاندارن ڏانهن عدم تشدد بابت هدايتون شامل آهن.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> تقريباً 260 ق.م. ۾ [[ڪلنگا جنگ]] کان پوءِ اشوڪ جي حڪومتي پاليسيءَ ۾ نمايان تبديلي آئي. سندس تيرهين وڏي پٿريلي فرمان ۾ ڪلنگا جي جنگ سبب ٿيل انساني نقصان تي افسوس جو اظهار ۽ فوجي فتح بدران ''ڌم جي فتح'' کي ترجيح ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> اشوڪ پاڻ [[ٻڌ ڌرم]] جو پيروڪار بڻيو ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ ٻڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڦهلاءَ کي اهم هٿي ملي. تنهن هوندي به سندس ''ڌم'' کي صرف ٻڌ مذهبي عقيدن جو سرڪاري نفاذ سمجهڻ درست ناهي؛ اشوڪ جي فرمانن ۾ مختلف مذهبي گروهن جي عزت، سماجي ذميواري، والدين ۽ بزرگن جي احترام ۽ جاندارن سان مناسب سلوڪ تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> ==== اتر اولهه ۾ اشوڪ جا فرمان ==== [[فائل:Ashoka Rock Edicts Shahbazgarhi by Nisar.JPG|thumb|250px|ساڄو|[[شاهباز ڳڙهي]] ۾ [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪ جا پٿريلا فرمان]]؛ اهي [[خروشٺي لکت]] ۾ لکيل موريا دور جي اهم لکتن مان آهن]] موريا سلطنت جي اتر اولهه وارن علائقن مان اشوڪ جي حڪمرانيءَ جا اهم لکت وارا ثبوت مليا آهن. موجوده [[خيبر پختونخواهه]] جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] مان اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان مليا آهن، جيڪي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] سان لکيل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM i. In Pre-Islamic Times |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-i/}}</ref> وڌيڪ اولهه ۾ [[قنڌار]] مان اشوڪ جا [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[آرامي ٻولي|آرامي]] ٻولين ۾ فرمان پڻ مليا آهن. انهن فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا سلطنت جي اتر اولهه واري سرحدي علائقي ۾ مختلف ٻولين ۽ ثقافتن جا ماڻهو آباد هئا ۽ شاهي پيغام مقامي آباديءَ جي ٻولين ۽ لکتن مطابق جاري ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> سنڌ مان هن وقت تائين اشوڪ جو اهڙو مشهور محفوظ شاهي فرمان معلوم نه ٿيو آهي، جيڪو شاهباز ڳڙهي، مانسهره يا قنڌار جي فرمانن جي برابر هجي. ان ڪري سنڌ اندر اشوڪ جي انتظام ۽ ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ بابت معلومات گهڻو ڪري وسيع موريا سياسي ۽ آثار قديمه واري پس منظر مان اخذ ڪئي وڃي ٿي. ==== ٻڌ ڌرم ==== اشوڪ جي سرپرستيءَ سان [[ٻڌ ڌرم]] جي واڌ ويجهه کي وڏي هٿي ملي. ٻڌ روايتن موجب سندس دور ۾ مختلف علائقن ڏانهن مذهبي مبلغ موڪليا ويا، جڏهن ته سندس پنهنجا فرمان پڻ سلطنت جي سرحدن کان ٻاهر رهندڙ يونانين، ڪمبوجن ۽ ٻين ماڻهن جو ذڪر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM iv. Buddhist Sites in Afghanistan and Central Asia |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-iv/}}</ref> سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي پيماني تي آثار قديمه واري موجودگي خاص طور بعد جي صدين ۾ واضح ٿئي ٿي. [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ [[ڪاهو جو دڙو]] جهڙا ٻڌ آثار سنڌ ۾ ٻڌ روايت جي ڊگهي تاريخ جا ثبوت آهن؛ البت انهن بعد وارن ماڳن کي سڌي طرح اشوڪ جي حڪومت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ آثار قديمه جا ثبوت گهربل آهن. ==== موريا سلطنت جو زوال ==== اشوڪ جي وفات، جيڪا عام طور 232 ق.م. جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وڃي ٿي، کان پوءِ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. سندس جانشين وسيع سلطنت تي ساڳيو مرڪزي ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ مختلف علائقا مرڪزي اقتدار کان پري ٿيڻ لڳا.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> تقريباً 185 ق.م. ۾ موريا خاندان جي آخري حڪمران [[برهدرتھ موريا]] کي سندس فوجي سپهه سالار [[پشيمتر شونگ]] قتل ڪري ڇڏيو. پشيمتر ان کان پوءِ [[شونگ سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن سان موريا خاندان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Shunga dynasty |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref>Thapar, Romila, ''The Mauryas Revisited'', K.P. Bagchi.</ref><ref>Majumdar, R. C., ''Ancient India''.</ref> شونگن جي سياسي طاقت بنيادي طور اتر ۽ وچ هندستان جي ڪجهه حصن تائين محدود رهي. سنڌ ۽ اتر اولهه وارا علائقا ان دوران مختلف سياسي تبديلين مان گذريا ۽ ٻي صدي ق.م. ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت|يوناني-باختري]] ۽ پوءِ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] قوتن جي اوڀر طرف توسيع هن خطي جي سياسي تاريخ ۾ نئون مرحلو آندو. === هند-يوناني ۽ يوناني-باختري دور === {{Main|هند-يوناني بادشاهت|يوناني-باختري بادشاهت}} [[فائل:IndoGreekMap.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[هند-يوناني بادشاهت]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] [[فائل:Coin of Demetrius I of Bactria.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ڊيميٽريوس اول]] جو سڪو؛ سندس دور ۾ يوناني-باختري اقتدار هندوڪش جي ڏکڻ طرف وڌيو]] [[موريا سلطنت]] جي زوال کان اڳ ئي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت]] جي توسيع شروع ٿي چڪي هئي. باختر ۾ يوناني حڪمرانن ٽين صدي ق.م. جي وچ ڌاري [[سلوقي سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪئي هئي. ٻي صدي ق.م. جي شروعات ۾ يوناني-باختري حڪمران [[ڊيميٽريوس اول]] هندوڪش پار ڪري ڏکڻ طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو. هن توسيع سان [[گنڌارا]]، [[ٽيڪسيلا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا ٻيا علائقا يوناني حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ آيا.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques: Catalogue Raisonné'', Bibliothèque Nationale, Paris, 1991.</ref><ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> هندوڪش جي اتر ۾ رهندڙ يوناني حڪمرانن لاءِ عام طور ''يوناني-باختري''، جڏهن ته هندوڪش جي ڏکڻ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي حڪومت ڪندڙ سندن شاخن لاءِ ''هند-يوناني'' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو. ٻنهي سياسي روايتن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق هو، پر انهن کي هڪ ئي مسلسل بادشاهت سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڊيميٽريوس اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== [[ڊيميٽريوس اول]] ٻي صدي ق.م. جي شروعات جو هڪ اهم يوناني-باختري حڪمران هو. سندس سڪن تي هاٿيءَ جي کل جهڙو مٿو ڍڪڻ ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي عام طور سندس ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل فتوحات جي علامت طور تعبير ڪيو ويو آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> [[فائل:Demetrius Greek Invasion of India.png|thumb|250px|ساڄو|[[ڊيميٽريوس اول]] سان منسوب هند-يوناني توسيع جو نقشو]] ڊيميٽريوس جي فتوحات جي صحيح حدن بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. قديم ادبي ماخذ محدود آهن ۽ هن دور جي سياسي تاريخ جو وڏو حصو [[سڪو|سڪن]]، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي بنياد تي ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ان ڪري ڊيميٽريوس طرفان موجوده سنڌ جي مڪمل فتح کي يقيني تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. ==== اپولوڊوٽس اول ۽ سنڌو ماٿري ==== [[اپولوڊوٽس اول]] شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن مان هڪ هو ۽ سندس سڪا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي مليا آهن. سندس سڪن تي هڪ پاسي يوناني ۽ ٻئي پاسي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] استعمال ڪئي وئي. اهڙي ٻه-ٻوليائي سڪي سازي هند-يوناني حڪمرانن جي مقامي سياسي ۽ معاشي ماحول سان موافقت جو هڪ اهم مثال آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> اپولوڊوٽس اول جي اقتدار جي جاگرافيائي حدن بابت پڻ بحث موجود آهي. سڪن جي ورڇ ۽ بعد جي ڪلاسيڪي جاگرافيائي روايتن جي بنياد تي ڪجهه محقق سندس اقتدار يا اثر کي ڏکڻ طرف سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل واپاري علائقن تائين پهتل سمجهن ٿا.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> بهرحال، سنڌ جي مختلف حصن تي هند-يوناني سياسي ڪنٽرول جي نوعيت ۽ مدت بابت ثبوت اڻپورا آهن. قديم يوناني ۽ رومي جاگرافيائي روايتن ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ماخذن ۽ سڪن جي شاهديءَ کي گڏ ڪري ڪجهه مؤرخن هند-يوناني سياسي ۽ تجارتي اثر کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ تائين پهتل قرار ڏنو آهي، پر ان کي سڄي سنڌ تي هڪجهڙي ۽ مسلسل حڪومت سمجهڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ==== سڪا ۽ ثقافتي ميلاپ ==== [[فائل:Map of the Indo-Greeks.png|thumb|300px|کاٻو|هند-يوناني حڪمرانن ۽ سندن سياسي اثر سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] هند-يوناني تاريخ جي مطالعي لاءِ سڪا سڀ کان اهم ماخذن مان آهن. ڪيترن حڪمرانن جا لکيل تاريخي احوال محفوظ نه رهيا آهن، تنهنڪري سندن حڪومتن جي ترتيب، حدن ۽ باهمي لاڳاپن کي سڪن جي ذخيرن، هڪ ٻئي مٿان ٻيهر ڇاپيل سڪن، سڪي سازيءَ جي نشانين ۽ انهن جي جاگرافيائي ورڇ جي مدد سان ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن [[اگٿوڪليس]]، [[پينٽيليون]] ۽ اپولوڊوٽس اول جي سڪن ۾ يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نمايان آهي. خاص طور ٻه-ٻوليائي سڪن تي سامهون يوناني لکت ۽ پٺيان پراڪرت ٻوليءَ جي خروشٺي لکت استعمال ٿيندي هئي. هند-يوناني علائقن ۾ مقامي وزن جي معيار مطابق سڪا پڻ جاري ڪيا ويا، جيڪي مقامي واپار ۽ آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> انهن سڪن تي يوناني ديوتائن ۽ بادشاهن جي تصويرن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين مقامي علامتن جو استعمال به ملي ٿو. هي سڪي سازي هيليني ۽ ڏکڻ ايشيائي فني، لساني ۽ مذهبي روايتن جي رابطي جو اهم آثار قديمه وارو ثبوت آهي. ==== ميناندر اول ==== [[ميناندر اول]]، جنهن کي ٻڌ روايت ۾ ''ملندا'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هند-يوناني حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس حڪومت عام طور لڳ ڀڳ 165 کان 130 ق.م. جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ميناندر جي سڪن جو وڏو تعداد ۽ انهن جي وسيع جاگرافيائي ورڇ سندس حڪومت جي سياسي ۽ معاشي اهميت ظاهر ڪري ٿي. هند-يوناني حڪمرانن مان ميناندر کي قديم ڏکڻ ايشيائي ادب ۾ پڻ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ٻڌ ڪتاب ''[[ملندا پنه]]'' ۾ بادشاهه ملندا ۽ ٻڌ راهب [[ناگسينا]] جي وچ ۾ فلسفيانه سوالن ۽ جوابن جو احوال ڏنو ويو آهي. ملندا کي عام طور ميناندر اول سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪتاب ۾ ٻڌ فلسفي، نفس، سڃاڻپ، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نروان بابت بحث شامل آهن. بهرحال، ''ملندا پنه'' کي ميناندر جي حڪومت جو همعصر سياسي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ بدران هڪ بعد ۾ مرتب ٿيل ٻڌ فلسفيانه متن طور ڏٺو وڃي ٿو. ميناندر جي سلطنت جي صحيح سرحدن بابت اختلاف موجود آهي. سندس سڪن جي وڏي ورڇ مان پنجاب، گنڌارا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سندس وسيع اثر ظاهر ٿئي ٿو، پر سنڌ جي سموري علائقي تي سندس سڌي حڪومت جو قطعي ثبوت موجود ناهي.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ==== باختر ۾ يوناني اقتدار جو خاتمو ==== ميناندر جي دور سان لڳ ڀڳ ساڳئي وقت [[يوڪريٽيڊس اول]] باختر ۾ هڪ طاقتور يوناني حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت دوران باختر ۽ هند-يوناني علائقن جي مختلف يوناني حڪمران گهراڻن وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> [[هيليوڪليس اول]]، جيڪو لڳ ڀڳ 145 کان 130 ق.م. تائين حڪومت ڪندو رهيو، باختر جو آخري اهم يوناني حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ٻي صدي ق.م. جي وچ ڌاري ۽ پڇاڙيءَ ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[يوئچي]] ۽ ٻين خانه بدوش گروهن جي دٻاءَ هيٺ يوناني-باختري اقتدار ختم ٿيڻ لڳو. لڳ ڀڳ 130 ق.م. تائين باختر ۾ يوناني سياسي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> باختر ۾ يوناني حڪومت جي خاتمي باوجود هندوڪش جي ڏکڻ ۾ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] حڪمرانن جي حڪومت جاري رهي. مختلف هند-يوناني خاندانن پنجاب ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي حصن تي پهرين صدي ق.م. تائين حڪومت ڪئي، جڏهن ته [[هند-سٿي]] يا [[سڪا]] حڪمرانن جي توسيع سان سندن سياسي طاقت آهستي آهستي محدود ٿيندي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> === هند-سٿي دور === {{Main|هند-سٿي|سڪا}} [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|ساڄو|[[هند-سٿي]] حڪمرانن سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو؛ سنڌو ماٿري، گنڌارا، پنجاب ۽ اولهه هندستان جا علائقا ڏيکاريل آهن]] ٻي ۽ پهرين صدي ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[سڪا]] يا سٿي قبيلن اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. قديم فارسي ماخذن ۾ انهن خانه بدوش ايراني قبيلن لاءِ ''سڪا''، جڏهن ته يوناني ماخذن ۾ ''سٿين'' جو نالو استعمال ٿيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ حڪومت ڪندڙ انهن سڪا حڪمرانن ۽ سندن خاندانن کي عام طور ''هند-سٿي'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> هند-سٿين جي آمد ڪنهن هڪ حملي يا هڪ ئي وقت ٿيل فتح جو نتيجو نه هئي، پر وچ ايشيا ۾ ڪيترين خانه بدوش قومن جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هڪ ڊگهو عمل هو. چيني تاريخي ماخذن موجب [[يوئچي]] جي اولهه طرف لڏپلاڻ سان سڪا گروهن تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کان پوءِ انهن مان ڪجهه گروهه ڏکڻ طرف منتقل ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== سڪا قبيلن جي ڏکڻ طرف لڏپلاڻ ==== سڪا قبيلن جون مختلف شاخون مختلف رستن وسيلي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيون. انهن مان ڪجهه پامير ۽ قراقرم جي جبلن مان گذري [[گلگت]]، ڪشمير ۽ گنڌارا ڏانهن پهتا، جڏهن ته ٻين گروهن جو تعلق [[سيستان]] سان رهيو. سيستان جو نالو پڻ تاريخي طور ''سڪستان''، يعني ”سڪن جي ملڪ“ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> [[مائوس]] جي دور سان لاڳاپيل ڪتبا چلاس ۽ گلگت واري علائقي مان پڻ مليا آهن، جيڪي سڪا حڪمرانن جي هن اترئين رستي سان آمد جا آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> ==== مائوس ==== [[فائل:Drachma of Maues LACMA M.84.110.7 (1 of 2).jpg|thumb|220px|کاٻو|[[مائوس]] جي دور جو چانديءَ جو درهم، لاس اينجلس ڪائونٽي ميوزيم آف آرٽ جي مجموعي مان]] [[مائوس]]، جنهن جو نالو سڪن ۽ ڪتبن ۾ ''موگا'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، ڏکڻ ايشيا جو پهريون اهم هند-سٿي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. سندس حڪومت جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر جديد تحقيق عام طور کيس تقريباً 120 کان 85 ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> لڳ ڀڳ 85 ق.م. ڌاري مائوس [[ٽيڪسيلا]] تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ لاءِ ”بادشاهن جو وڏو بادشاهه“ جهڙو لقب استعمال ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> سندس اقتدار [[گنڌارا]]، هزاره ۽ ڪشمير جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هو، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ هند-يوناني حڪمران به ساڳئي وقت موجود رهيا. ان ڪري هند-سٿين جي اڀار سان سموري هند-يوناني حڪومت هڪ ئي وقت ختم نه ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> مائوس جي سڪن مان يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. ڪيترن سڪن تي [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] گڏ استعمال ٿيل آهي. سڪن تي يوناني ديوتائن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي نشانين جو استعمال پڻ ملي ٿو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History'', Classical Numismatic Group.</ref> ==== سنڌ ۾ هند-سٿي اثر ==== هند-سٿي تاريخ ۾ سنڌو ماٿريءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هند-سٿي حڪمرانن جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين جو دائرو وقت سان گڏ گنڌارا ۽ پنجاب کان سنڌوءَ جي وچين ۽ هيٺين علائقن ڏانهن وڌيو. [[ازيس اول]] سان لاڳاپيل سڪا ٽيڪسيلا، پشڪلاوتي ۽ ''وچين سنڌو واري صوبي'' جي ٽن اهم سڪي سازيءَ جي مرڪزن سان ڳنڍيا ويا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> سنڌ ۾ هند-سٿي اقتدار جي صحيح شروعات، سياسي حدن ۽ مختلف حڪمرانن جي حڪومت بابت معلومات اڻپوري آهي. ان دور جي تاريخ گهڻو ڪري سڪن، ڪتبن ۽ بعد جي يوناني ۽ رومي جاگرافيائي ماخذن جي بنياد تي ٻيهر جوڙي وئي آهي. تنهنڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪنهن هڪ هند-سٿي حڪمران جي مسلسل مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|کاٻو|هند-سٿين جي سياسي توسيع سان لاڳاپيل اهم مرڪز؛ نقشي ۾ سنڌوءَ جي هيٺين علائقي ۾ ''ميناگرا'' پڻ ڏيکاريل آهي]] قديم يوناني-رومي ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ واري علائقي کي ''سٿيا'' سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ''[[ميناگرا]]'' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو. ان شهر جي صحيح آثار قديمه واري سڃاڻپ اڃا يقيني ناهي، پر ان بيان مان پهرين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ هيٺين سنڌو ماٿريءَ ۽ سڪا سياسي موجودگيءَ جي وچ ۾ تعلق جو اشارو ملي ٿو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ [[عربي سمنڊ]] تائين رسائي سبب هيٺين سنڌ ڊگهي فاصلي واري واپار لاءِ اهم هئي. سنڌوءَ جي آبي رستي وسيلي اتر اولهه جا علائقا سامونڊي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا. ==== ازيس ۽ هند-يوناني اقتدار جو زوال ==== [[ازيس اول]] هند-سٿي تاريخ جي اهم حڪمرانن مان هڪ هو. لڳ ڀڳ پهرين صدي ق.م. جي وچ ڌاري هن مغربي پنجاب ۽ گنڌارا جي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. سندس هٿان [[هپوسٽريٽس]] جي شڪست کان پوءِ مغربي پنجاب ۾ هند-يوناني سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ازيس جي سلطنت جو مرڪز پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هو. سندس سڪا گنڌارا ۾ پشڪلاوتي، ٽيڪسيلا ۽ وچين سنڌوءَ واري علائقي ۾ جاري ڪيا ويا. انهن سڪن تي اڳوڻي هند-يوناني روايت موجب يوناني ۽ خروشٺي لکتون جاري رهيون، پر بادشاهه جي تصوير بدران گهوڙي تي سوار حڪمران هند-سٿي سڪن جي نمايان علامت بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> هند-يوناني اقتدار جو خاتمو هڪ ئي وقت نه ٿيو. سڪا حڪمرانن جي اڀار باوجود ڪجهه هند-يوناني بادشاهتون پنجاب جي ٻين حصن ۾ قائم رهيون. لڳ ڀڳ 10ع ڌاري [[راجوولا]] جي دور ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ آخري اهم هند-يوناني سياسي مرڪز پڻ ختم ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڪشهرات ۽ سنڌ ==== هند-سٿي سياسي تاريخ جي هڪ ٻي اهم شاخ [[ڪشهرات]] ساتراپن جي هئي. اهي شروعات ۾ هزاره ۽ گنڌارا سان لاڳاپيل هئا، پر پوءِ سندن هڪ شاخ ڏکڻ طرف سنڌ ۽ [[گجرات]] ڏانهن منتقل ٿي. بعد ۾ [[نهپان]] جي دور ۾ ڪشهرات اقتدار اولهه ۽ وچ هندستان جي وڌيڪ علائقن تائين پکڙيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> انهيءَ ڏکڻ طرف سياسي توسيع سنڌ کي گنڌارا، گجرات ۽ اولهه هندستان جي وسيع واپاري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو. بعد ۾ گجرات ۽ اولهه هندستان ۾ سڪا نسل سان لاڳاپيل [[اولهه جا ساتراپ]] ڪيترين صدين تائين هڪ اهم سياسي قوت رهيا. ==== انتظام ۽ ثقافتي تسلسل ==== هند-سٿي حڪمرانن اڳوڻين هخامنشي ۽ هند-يوناني سياسي روايتن مان ڪيترائي عنصر اختيار ڪيا. سندن حڪومت ۾ ''ساتراپ'' ۽ ''مهاساتراپ'' جهڙا لقب استعمال ٿيا، جڏهن ته سڪن تي يوناني ۽ خروشٺي ٻولين جو استعمال جاري رهيو. اهڙيءَ طرح هند-سٿي دور مڪمل ثقافتي تبديلي بدران يوناني، ايراني ۽ ڏکڻ ايشيائي روايتن جي باهمي ميلاپ جو دور پڻ هو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History''.</ref> هند-سٿي حڪمرانن جي دور ۾ [[ٻڌ ڌرم]]، مقامي مذهبي روايتون ۽ يوناني-ايراني فني اثر هڪ ٻئي سان گڏ موجود رهيا. گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سڪن ۽ آثارن ۾ هن ثقافتي رابطي جا نشان نظر اچن ٿا. پهرين صدي ق.م. ۽ پهرين صدي عيسويءَ دوران هند-سٿي سياسي نظام آهستي آهستي مختلف ساتراپن ۽ مقامي حڪمرانن ۾ ورهائجڻ لڳو. ان دوران [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمران اڀريا، جڏهن ته پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشن سلطنت]] جي توسيع سان اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ هند-سٿي سياسي بالادستيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> === ڪوشان سلطنت جو دور === {{Main|ڪوشان سلطنت}} [[فائل:Map of the Kushan Empire.png|thumb|300px|ساڄو|[[ڪوشان سلطنت]] جو نقشو؛ سلطنت جو مرڪزي علائقو [[باختر]]، [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تائين پکڙيل هو]] پهرين صدي عيسويءَ دوران اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪوشان سلطنت]] هڪ وڏي سياسي قوت طور اڀري. ڪوشان اصل ۾ [[يوئچي]] سان لاڳاپيل هڪ حڪمران گروهه هئا، جيڪي وچ ايشيا مان لڏي [[باختر]] ۾ آباد ٿيا هئا. چيني تاريخي ماخذن موجب يوئچي پنجن وڏين سياسي وحدتن ۾ ورهايل هئا، جن مان ڪوشان شاخ آهستي آهستي ٻين تي بالادستي قائم ڪري هڪ وڏي سلطنت جو بنياد وڌو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== ڪجولا ڪڊفيسس ۽ سنڌ ==== [[ڪجولا ڪڊفيسس]] ڪوشان خاندان جو پهريون اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هن پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يوئچي جي مختلف شاخن کي پنهنجي اقتدار هيٺ متحد ڪيو ۽ پوءِ هندوڪش جي ڏکڻ طرف پنهنجي سلطنت کي وڌايو. ڪوشان سڪن ۽ چيني تاريخي روايتن موجب سندس فتوحات [[بيگرام]]، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]] ۽ سنڌ تائين پهتيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشانن جي توسيع کان اڳ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ڪجهه حصا [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ هئا. هند-پارٿي حڪمران پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سيستان]] کان سنڌو درياهه تي سنڌ تائين پکڙيل علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، پر پهرين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪوشانن سندن ڪيترن اتر اولهه وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-PARTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-parthian-dynasty-1/}}</ref> سنڌ ۾ ڪوشان اقتدار جي صحيح حدن ۽ انتظامي نوعيت بابت آثار قديمه ۽ لکت وارا ثبوت گنڌارا ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان ڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪوشانن جي هر دور ۾ مسلسل سڌي مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. تنهن هوندي به سنڌو ماٿريءَ جي سياسي ۽ واپاري نظام تي ڪوشان اثر اهم رهيو. ==== سنڌو ماٿري ۽ واپار ==== ڪوشان سلطنت جي جاگرافيائي حيثيت ان کي وچ ايشيا، ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ اهم واپاري واسطو بڻايو. سلطنت جا علائقا [[ريشم رستو|ريشم رستي]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته سنڌو درياهه اتر اولهه جي اندرين علائقن کي [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ قدرتي واپاري رستو هو. سنڌو درياهه وسيلي مال هيٺين سنڌ تائين پهچي سامونڊي واپاري رستن سان ڳنڍجي سگهندو هو. پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ [[بارباريڪون]] نالي بندرگاهه جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام وچ ۾ اهم مرڪز هو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> هن دور جي وسيع تجارتي نظام وسيلي سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا اتر ۾ گنڌارا ۽ وچ ايشيا، اولهه ۾ ايراني دنيا ۽ سامونڊي رستن وسيلي [[رومي سلطنت]] سان ٿيندڙ واپار سان ڳنڍيل رهيا. ==== ويما ڪڊفيسس ==== ڪجولا کان پوءِ ڪوشان اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[ويما ڪڊفيسس]] جي حڪومت دوران ڪوشان سڪي سازيءَ ۾ اهم تبديليون آيون. سندس دور ۾ ڪوشانن سون جا سڪا جاري ڪرڻ شروع ڪيا، جڏهن ته ٽامي جا سڪا پڻ وڏي مقدار ۾ جاري ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشان سڪن مان سلطنت جي ثقافتي ۽ لساني تنوع جو پڻ پتو پوي ٿو. شروعاتي سڪن تي يوناني ۽ [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ٻولين سان گڏ [[خروشٺي لکت]] استعمال ٿيندي هئي، جڏهن ته بعد ۾ [[باختري ٻولي]] کي يوناني لکت ۾ لکڻ جو رواج نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ڪنشڪ جو دور ==== [[فائل:Kanishka I with Nana.jpg|thumb|240px|کاٻو|[[ڪنشڪ اول]] جو سون جو سڪو؛ پٺئين پاسي ديوي [[نانا]] ڏيکاريل آهي]] [[ڪنشڪ اول]] ڪوشان سلطنت جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ بابت ڊگهي عرصي تائين اختلاف رهيو آهي، پر جديد تحقيق جو هڪ اهم حصو سندس دور جي شروعات تقريباً 127ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>Falk, Harry (2001), “The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas”, ''Silk Road Art and Archaeology'', 7, pp. 121–136.</ref> ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشان سلطنت وچ ايشيا، باختر، گنڌارا ۽ اتر هندستان جي وسيع علائقن تي پکڙيل هڪ اهم طاقت هئي. سندس اهم سياسي مرڪزن ۾ [[پشاور|پروشاپور]] ۽ [[مٿرا]] شامل هئا. ڪنشڪ خاص طور [[ٻڌ ڌرم]] جي سرپرستيءَ سان مشهور آهي. سندس دور ۾ گنڌارا ۽ مٿرا ٻڌ فن ۽ مذهبي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ٻڌ روايت ۾ ڪنشڪ کي ٻڌ ڌرم جي وڏي سرپرست طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سندس سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪوشان شاهي مذهبي ثقافت گهڻ رخي هئي.<ref>Rosenfield, John M., ''The Dynastic Arts of the Kushans'', University of California Press, 1967.</ref> ڪنشڪ جي سڪن تي ٻڌ مذهبي شخصيتن سان گڏ ايراني، يوناني ۽ ڏکڻ ايشيائي ديوتائن جون تصويرون پڻ ملن ٿيون. انهن ۾ [[نانا]]، مائو، ميترو ۽ اوئشو جهڙيون شخصيتون شامل آهن. هي سڪا ڪوشان سلطنت جي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع جا اهم تاريخي ثبوت آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ٻڌ ڌرم ۽ سنڌ ==== ڪوشان دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جي ترقيءَ جو اهم زمانو هو. خاص طور [[گنڌارا]] ۾ ٻڌ خانقاهن، اسٽوپن ۽ مجسما سازيءَ کي وڏي ترقي ملي. گنڌارا فن ۾ يوناني-رومي، ايراني ۽ مقامي ڏکڻ ايشيائي فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ پڻ قديم ۽ وچئين دور جي شروعات تائين ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگيءَ جا آثار مليا آهن. [[ڪاهو جو دڙو]]، [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ ٻين ماڳن مان سنڌ جي ٻڌ ماضيءَ جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به انهن سڀني آثارن کي سڌي طرح ڪنشڪ جي حڪومت يا ڪوشان شاهي سرپرستيءَ سان منسوب ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترن ماڳن جي تاريخ بعد جي صدين سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ کي سنڌو ماٿريءَ جي وسيع مذهبي ۽ تجارتي رابطن جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. اتر ۾ گنڌارا ۽ ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين ويندڙ واپاري رستن مذهبي خيالن، ماڻهن ۽ فني روايتن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. ==== سماج ۽ آبادي ==== هن دور جي سنڌ ۾ مختلف مقامي ۽ لڏي آيل گروهه آباد هئا. بعد جي لساني ۽ تاريخي مطالعي ۾ [[آهير]] سميت مختلف گروهن جي سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Beames1970">{{cite book |author=John Beames |title=A Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ |accessdate=22 March 2011 |year=1970 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref> بهرحال، اهڙن قبيلن جي موجودگيءَ کي ڪوشانن جي لڏپلاڻ يا سندن حڪمرانيءَ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مخصوص تاريخي ثبوت گهربل آهن. ==== ڪوشان سلطنت جو زوال ۽ ساساني توسيع ==== ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات تائين ڪوشان سلطنت جي سياسي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي. [[واسوديو اول]] جي حڪومت جي پڇاڙيءَ کان پوءِ ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن تي نئين قائم ٿيل [[ساساني سلطنت]] جو دٻاءُ وڌيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> [[اردشير اول]] ۽ سندس جانشين [[شاپور اول]] جي دور ۾ ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، خاص طور [[باختر]]، تي پنهنجو اثر وڌايو. ڪوشان سڪن جي جديد مطالعي موجب واسوديو اول جي دور جي پڇاڙيءَ تائين باختر ساساني توسيع سبب ڪوشانن جي هٿن مان نڪري ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ساساني بالادستي هيٺ اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ [[ڪوشانشاهه]] يا هند-ساساني حڪمرانن جو سلسلو اڀريو، جن جي سڪي سازيءَ ۾ ڪوشان ۽ ساساني ٻنهي روايتن جا عنصر موجود هئا. ان هوندي به ڪوشان خاندان جي حڪومت هڪدم ختم نه ٿي؛ سلطنت جي اوڀر وارن حصن ۾ بعد وارا ڪوشان حڪمران ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين موجود رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> سنڌ جي ٽين صدي عيسويءَ واري سياسي تاريخ بابت ثبوت محدود ۽ پيچيدا آهن. ساساني شهنشاهن سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو، پر موجوده سنڌ جي سموري علائقي تي سڌي ساساني حڪومت جي تاريخ ۽ نوعيت بابت احتياط ضروري آهي. بعد جي صدين ۾ سنڌ ۾ مقامي، ڪوشان-ساساني ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اثر هيٺ نوان سياسي نظام اڀريا. === ساساني دور === {{Main|ساساني سلطنت}} [[فائل:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ساساني سلطنت]] پنهنجي وسيع سياسي دائري جي دور ۾]] [[ساساني سلطنت]] جي قيام ۽ [[ڪوشان سلطنت]] جي ڪمزور ٿيڻ سان ٽين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ ايراني اثر جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[اردشير اول]] 224ع ۾ [[پارٿي سلطنت]] کي شڪست ڏئي ساساني سلطنت قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> ساساني سلطنت جي اوڀر طرف توسيع هڪ ئي وقت يا هڪجهڙي انتظامي صورت ۾ نه ٿي. ٽين صديءَ دوران ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، [[سيستان]]، [[مڪران]]، باختر ۽ گنڌارا ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو. سنڌ ۽ هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان ساساني لاڳاپن جا پڻ تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ثبوت موجود آهن، پر سنڌ جي سموري موجوده ايراضيءَ کي سڄي ساساني دور ۾ هڪ مستقل سڌي صوبي طور بيان ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== اردشير اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== ساساني روايتن ۽ بعد جي اسلامي تاريخي ماخذن موجب [[اردشير اول]] پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اوڀر طرف فوجي مهمون ڪيون. [[طبري]] جي بيان موجب اردشير سيستان، گرگان، ابرشهر، مرو، بلخ ۽ خوارزم ڏانهن وڌيو، جڏهن ته ڪوشان، توران ۽ مڪران جي حڪمرانن سندس بالادستي قبول ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> بهرحال، انهن بعد جي ادبي روايتن کي ساساني اوڀرئين فتوحات جي صحيح سرحدن جو قطعي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو. سڪن، ڪتبن ۽ ٻين آثار قديمه جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ساساني اقتدار اوڀر ۾ مختلف وقتن تي سڌي حڪومت، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي سياسي وحدتن جي صورت ۾ ڪم ڪندو رهيو. ==== شاپور اول ۽ سنڌ ==== [[فائل:Gold coin of Shapur I, Ctesiphon mint.jpg|thumb|230px|کاٻو|[[شاپور اول]] جو سون جو سڪو؛ شاپور جي دور ۾ ساساني اقتدار اوڀر طرف وڌيو]] [[شاپور اول]] (حڪومت 240–270ع) جي دور ۾ ساساني سلطنت اولهه ۽ اوڀر ٻنهي طرفن ۾ وڏي سياسي طاقت بڻجي وئي. شاپور جي [[ڪعبه زردشت]] واري مشهور ڪتبي ۾ سندس سلطنت جي اوڀرئين حدن سان لاڳاپيل علائقن ۾ ڪوشان ملڪ ۽ ''هند'' جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Huyse, Philip, ''Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt'', London, 1999.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن ڪتبي ۾ استعمال ٿيل ''هند'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت تفسير ۾ احتياط ضروري آهي، پر ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان گڏ اهو ساساني سلطنت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ ۾ ٽين صدي عيسويءَ کان مضبوط سياسي لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب شاپور اول جي دور ۾ ''هندستان'' ۽ [[نرسي]] جي دور ۾ سنڌ سان لاڳاپيل ساساني انتظام جا ثبوت موجود آهن. ساڳي ماخذ موجب آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ ۾ ايراني سياسي موجودگيءَ جا ثبوت ملن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ڪوشان شاهه ۽ اوڀرئين انتظام ==== [[فائل:Coin of Hormizd I Kushanshah, British Museum.jpg|thumb|220px|ساڄو|[[هرمز اول ڪوشان شاهه]] جو سڪو؛ [[برٽش ميوزيم]] جي مجموعي مان]] ساسانين اڳوڻي ڪوشان علائقن جي انتظام لاءِ هڪ مخصوص سياسي نظام پڻ قائم ڪيو، جنهن جي حڪمرانن کي ''[[ڪوشان شاهه]]'' چيو ويندو هو. اهي حڪمران ٽين کان چوٿين صدي عيسويءَ دوران اوڀر ايران، افغانستان ۽ گنڌارا جي حصن تي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs/}}</ref> ''ڪوشان شاهه'' جي لقب جو پهريون پڪ سان تاريخ ڏنل ذڪر تقريباً 293ع جي [[پائڪولي ڪتبو|پائڪولي ڪتبي]] ۾ ملي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ ساساني بالادستي هيٺ مقامي يا نيم خودمختيار شاهي انتظام موجود هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ڪوشان شاهن جي سڪن تي ساساني شاهي تاج ۽ آتشدان جهڙيون ايراني علامتون، جڏهن ته اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جا ڪجهه عنصر پڻ ملن ٿا. اهڙي سڪي سازيءَ کي جديد تحقيق ۾ ''ڪوشان-ساساني'' سڪي سازي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS ii. Kushano-Sasanian Coinage |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-02-coinage/}}</ref> چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ ساساني شهنشاهه [[شاپور ٻيون]] اوڀر ۾ مرڪزي اقتدار ٻيهر مضبوط ڪيو. سڪن جي شاهديءَ موجب 320ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي يا 330ع واري ڏهاڪي تائين گنڌارا جا ڪجهه علائقا سڌي ساساني حڪومت هيٺ اچي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ==== سنڌ، مڪران ۽ سامونڊي واپار ==== ساساني دور ۾ سنڌ جي اهميت رڳو زميني سرحدي علائقي طور نه، پر [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار سان ڳنڍيل خطي طور پڻ هئي. [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ وسيلي سنڌ جا بندرگاهه ايراني نار، مڪران، هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري ۽ هندي سمنڊ جي ٻين تجارتي مرڪزن سان ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ساساني سلطنت لاءِ [[مڪران]] ۽ سنڌوءَ جو ڇوڙ خاص سامونڊي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا. انهن رستن وسيلي ايران کان سنڌ ۽ اڳتي ڏکڻ ايشيا تائين واپاري جهازن جي آمدرفت ممڪن هئي. سنڌ ان لحاظ کان ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ زميني ۽ سامونڊي رابطي جو اهم علائقو رهي. ==== رتو ڪوٽ ==== سنڌ ۾ ساساني موجودگيءَ سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان هڪ ''[[رتو ڪوٽ]]'' آهي. اهو قلعو [[ڪراچي]] جي ويجهو [[گهارو]] واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي ڇوڙ سان لاڳاپيل هڪ ٻيٽ تي واقع آهي. قلعي جي چورس رٿا ۽ گول ڪنڊيدار برج ساساني فوجي اڏاوت سان مشابهت رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> آثار قديمه جي تحقيق ۾ رتو ڪوٽ کي ممڪن ساساني بنياد قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان جي تعمير کي [[بهرام پنجون|بهرام پنجين]] يا سندس ڪنهن جانشين جي دور سان ڳنڍڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref>Kervran, Monique, “Forteresses, entrepôts et commerce: une histoire à suivre depuis les ports du Sind et de la Makran jusqu'au Golfe Persique”, 1994, pp. 335–338.</ref> قلعي جي جاگرافيائي جاءِ پڻ اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌوءَ جي ڇوڙ ڀرسان اهڙي فوجي چوڪي ايران کان سنڌ ڏانهن ايندڙ سامونڊي واپاري جهازن جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي نگرانيءَ لاءِ موزون هئي. ''انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' پڻ رتو ڪوٽ جي هن امڪاني سامونڊي ۽ حڪمت عملي واري ڪردار ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== بهرام گور ۽ ديبل جي روايت ==== بعد جي فارسي ۽ اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[بهرام پنجون]]، جنهن کي ''بهرام گور'' پڻ چيو وڃي ٿو، کي سنڌ ۽ هندستان سان ڳنڍيندڙ قصا ملن ٿا. [[طبري]] ۽ ثعالبي سميت بعد جي ماخذن ۾ هڪ روايت آهي ته سنڌ جي حڪمران بهرام کي [[ديبل]]، مڪران ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڏنا هئا.<ref>Ṭabari, tr. Bosworth, ''The History of al-Ṭabarī'', Vol. V, pp. 100–102.</ref> جديد تحقيق انهن روايتن کي لفظي طور تاريخي حقيقت نه ٿي سمجهي، پر رتو ڪوٽ جهڙا ساساني طرز جا آثار ان دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ تي ساساني سياسي ۽ تجارتي دلچسپيءَ جا آزاد آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ساساني سڪا ۽ ثقافتي اثر ==== ساساني ۽ ڪوشان-ساساني سڪن جي اوڀر طرف ورڇ ايران، افغانستان، گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي معاشي ۽ سياسي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ذريعو آهي. ساساني سڪن جي هڪ پاسي عام طور شهنشاهه جي مخصوص تاج سان تصوير، جڏهن ته ٻئي پاسي [[زرتشتي]] آتشدان ۽ ان جي ٻنهي پاسن کان محافظ ڏيکاريا ويندا هئا. ساساني سياسي ۽ واپاري رابطن سان ايراني فني، سڪي سازيءَ ۽ انتظامي روايتن جا اثر سنڌو ماٿريءَ تائين پهتا. بهرحال، اهڙن ثقافتي اثرن کي سنڌ جي مڪمل ”فارسيائيزيشن“ طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ مقامي ڏکڻ ايشيائي، ايراني ۽ سامونڊي ثقافتي رابطن جو سنگم رهي. ==== وچ ايشيائي حملا ۽ ساساني اقتدار ۾ تبديليون ==== چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ دوران وچ ايشيا مان ايندڙ نون سياسي گروهن ساساني سلطنت جي اوڀرئين سرحدن تي دٻاءُ وڌايو. چوٿين صديءَ جي وچ ڌاري خانه بدوش حملن سان ڪوشان شاهن جي سياسي نظام کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ [[ڪيداري]] حڪمران باختر ۽ گنڌارا جي ڪجهه حصن ۾ اڀريا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> پنجين صديءَ ۾ [[هيفتالي]] وچ ايشيا ۽ اوڀر ايران ۾ هڪ طاقتور قوت بڻيا. 484ع ۾ ساساني شهنشاهه [[پيروز اول]] هيفتالين خلاف جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان ساساني سلطنت جي اوڀرئين پاليسيءَ کي سخت ڌڪ رسيو. پر هيفتالي حملن کان پوءِ **سنڌ سان ساساني لاڳاپا مڪمل طور ختم نه ٿيا**. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعا آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ سان سياسي ۽ واپاري لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ڇهين صديءَ ۾ [[خسرو اول]] جي دور ۾ ساساني سلطنت ٻيهر مضبوط ٿي ۽ وچ ايشيا ۾ هيفتالي اقتدار خلاف [[اولھ ترڪ خاقانيت|اولھ ترڪن]] سان گڏ ڪارروائي ڪئي. ساڳئي دور ۾ ايران ۽ هندي سمنڊ جي وچ ۾ سامونڊي واپار پڻ جاري رهيو. ==== ساساني دور جي پڄاڻي ==== ستين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ساساني سلطنت [[بازنطيني سلطنت]] سان ڊگهن جنگين ۽ اندروني سياسي بحران سبب ڪمزور ٿي وئي. 630ع واري ڏهاڪي کان [[عرب مسلمانن جي فارس جي فتح|عرب مسلمانن جي فتوحات]] ساساني سلطنت جي مرڪزي علائقن کي تيزيءَ سان ختم ڪري ڇڏيو ۽ 651ع ۾ آخري ساساني شهنشاهه [[يزدگرد ٽيون]] جي وفات سان ساساني شاهي حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> سنڌ ۾، بهرحال، سياسي ارتقا ايران کان مختلف هئي. هتي مقامي حڪمران گهراڻا موجود رهيا ۽ ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ ۾ [[راءِ گهراڻو]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ جي اهم سياسي قوتن طور سامهون آيا. ان ڪري سنڌ جي تاريخ ۾ ساساني اثر کان مقامي گهراڻن ڏانهن منتقليءَ کي ڪنهن هڪ مقرر تاريخ تي ٿيل مڪمل اقتدار جي تبديلي بدران هڪ ڊگهي ۽ پيچيده سياسي عمل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. === گپتا ۽ هُن دور === {{Main|گپتا سلطنت|هُن}} [[فائل:Gupta Empire at peak.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[گپتا سلطنت]] ۽ ان جي ڀرپاسي جون سياسي قوتون؛ سنڌو ماٿريءَ جا اتر اولهه وارا علائقا گپتن جي مرڪزي علائقي کان ٻاهر ڏيکاريل آهن]] چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ وارو دور سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ پيچيده تبديلين جو زمانو هو. هن عرصي ۾ اوڀر ۽ وچ اتر هندستان ۾ [[گپتا سلطنت]] هڪ وڏي طاقت طور اڀري، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ ان جي اولهه وارن علائقن ۾ [[ساساني سلطنت]]، آخري [[ڪوشان]] حڪمرانن، [[ڪيداري]]، [[الچون هُن|الچون هنن]] ۽ مختلف مقامي حڪمرانن جو اثر موجود رهيو. انهيءَ ڪري سنڌ کي هن سڄي عرصي دوران گپتا سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ پڪا تاريخي ثبوت موجود ناهن. ==== گپتا سلطنت ۽ سنڌو ماٿري ==== [[گپتا سلطنت]] جو بنياد ٽين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ پيو. [[چندرگپت اول]] ۽ خاص طور سندس جانشين [[سامدرگپت]] جي دور ۾ گپتا اقتدار گنگا جي ميدان کان ٻاهر ڪيترن علائقن تائين وڌيو. سامدرگپت جي سياسي فتوحات ۽ ٻين حڪمرانن سان لاڳاپن بابت اهم ترين همعصر ماخذ [[الهه آباد ستون|الهه آباد ستون جو ڪتبو]] آهي. [[فائل:SamudraguptaCoin.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[سامدرگپت]] جو سون جو سڪو]] الهه آباد ستون واري ڪتبي ۾ اتر اولهه سان لاڳاپيل ''ديوپتر-شاهي-شاهانوشاهي''، سڪا ۽ ٻين حڪمرانن جو ذڪر اچي ٿو. انهن کي گپتا سلطنت جي مرڪزي صوبن جي حڪمرانن طور نه، پر سامدرگپت سان سفارتي يا بالادستيءَ جا لاڳاپا رکندڙ ٻاهرين سياسي قوتن طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Fleet, J. F., ''Inscriptions of the Early Gupta Kings and their Successors'', Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. III, Calcutta, 1888.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهيءَ شاهديءَ مان گپتا شهنشاهن جي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، پر ان مان موجوده سنڌ تي سندن سڌي صوبائي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌ ۾ ساساني اثر ==== چوٿين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال سمجهڻ لاءِ [[ساساني سلطنت]] جي اوڀرئين توسيع پڻ اهم آهي. [[شاپور ٻيون|شاپور ٻئي]] جي حڪومت سان لاڳاپيل وچ فارسي ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساساني سلطنت جي اوڀرئين سياسي دائري ۾ سنڌ، [[سيستان]] ۽ توران شامل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ŠĀPUR II |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii/}}</ref> ساساني ۽ مقامي اقتدار جي صحيح نوعيت مختلف وقتن ۽ علائقن ۾ مختلف رهي هوندي. تنهنڪري چوٿين صديءَ جي سنڌ کي گپتا ۽ ساساني سلطنتن جي وچ ۾ سادي نموني ورهايل علائقو سمجهڻ بدران، مختلف مقامي ۽ علائقائي قوتن سان لاڳاپيل سرحدي سياسي خطي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== چندرگپت ٻيون ۽ اولهه طرف گپتا توسيع ==== [[چندرگپت ٻيون]] جي دور ۾ گپتا سلطنت اولهه طرف وڏي توسيع ڪئي. هن [[اولهه جا ساتراپ|اولهه جي سڪا ساتراپن]] کي شڪست ڏئي مالوا، گجرات ۽ ڀرپاسي جا علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيا. ان سان گپتن کي اولهه هندستان جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن تائين رسائي حاصل ٿي. اولهه ۾ گپتا توسيع باوجود سنڌ جي سڌي فتح يا ان کي گپتا صوبي طور شامل ڪرڻ بابت معتبر همعصر ثبوت واضح ناهن. ان ڪري گجرات ۽ مالوا تي گپتا فتح کي پاڻمرادو سنڌ جي فتح سان برابر قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== ڪيداري ۽ اتر اولهه ۾ تبديليون ==== چوٿين صدي عيسويءَ دوران [[ڪيداري]] نالي وچ ايشيائي حڪمران گروهه باختر، ڪابل ۽ گنڌارا جي سياسي منظرنامي ۾ اڀريو. ڪيدارين اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جون ڪيتريون روايتون اختيار ڪيون ۽ سندن سڪا پڻ ڪوشان نموني سان ويجهي مشابهت رکن ٿا. اتر پنجاب ۾ آخري ڪوشان حڪمرانن کان پوءِ ڪيداري سڪن جو ظاهر ٿيڻ سياسي اقتدار جي تبديليءَ جو اهم سڪي وارو ثبوت آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهن تبديلين سبب سنڌو ماٿريءَ جي اترين واپاري ۽ سياسي رابطن تي پڻ اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌ جي اندر ڪيدارين جي سڌي حڪومت جي حدن بابت ثبوت محدود آهن. ==== هُنن جو اڀار ==== [[فائل:Map of the Alkhon Huns and conquests.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[الچون هُن]] جي سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا ڏانهن سندن توسيع جو نقشو]] پنجين صدي عيسويءَ ۾ وچ ايشيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف هُن گروهه اهم سياسي قوت بڻيا. قديم هندستاني ماخذن ۾ انهن لاءِ عام طور ''هُوڻ'' جو نالو استعمال ٿيو، جنهن ڪري مختلف ڪيداري، الچون ۽ هيفتالي گروهن جي سڃاڻپ هميشه واضح ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي وچ ڌاري [[الچون هُن]] ڪابل ۽ ڪاپيسا کان اوڀر طرف وڌي [[گنڌارا]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيدارين کي پوئتي ڌڪيائون. سندن شروعاتي طاقتور حڪمرانن مان [[خنگيلا]] تقريباً 430/440ع کان 470ع تائين سرگرم رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> الچون سڪن تي شروعات ۾ ساساني سڪي سازيءَ جا واضح اثر موجود هئا. بادشاهه جي تصوير سان گڏ پٺئين پاسي ساساني طرز جو آتشدان جاري رهيو، جڏهن ته وقت سان گڏ برهمي لکت ۽ ڏکڻ ايشيائي مذهبي علامتون پڻ شامل ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> ==== گپتا سلطنت تي هُنن جو دٻاءُ ==== [[ڪمارگپت اول]] جي حڪومت جي آخري سال، تقريباً 454–455ع ۾، گپتا سلطنت کي هُن حملي کي منهن ڏيڻو پيو. ولي عهد [[اسڪندگپت]] ان حملي کي روڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس حڪومت دوران اتر اولهه کان حملا جاري رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تورامانا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ الچون هُن وڌيڪ اوڀر طرف وڌيا. تقريباً 500ع تائين سندن فوجون گپتا سلطنت جي مرڪزي علائقن تائين پهچي ويون هيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> تورامانا کان پوءِ [[مهرڪولا]] تقريباً 515–528ع دوران هُنن جو سڀ کان نمايان حڪمران ٿيو. سندس دور ۾ هُن اقتدار اتر اولهه کان اتر هندستان جي ڪيترن حصن تائين پکڙيل هو. مهرڪولا کان پوءِ هندستان ۾ الچون سياسي طاقت ڪمزور ٿي ۽ انهن مان ڪجهه گروهه ٻيهر ڪابل ۽ غزني طرف موٽي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> سنڌ تي الچون يا هيفتالي حڪمرانيءَ جي صحيح نوعيت بابت شاهدي اتر پنجاب ۽ گنڌارا جي ڀيٽ ۾ گهٽ واضح آهي. تنهنڪري سنڌ کي سڄي پنجين صديءَ دوران ڪنهن هڪ ''سفيد هُن سلطنت'' جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== مقامي سياسي قوتن جو اڀار ==== پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ دوران گپتا، ساساني، ڪيداري ۽ هُن قوتن ۾ ٿيندڙ تبديلين سان سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پڻ بدلجندي رهي. سنڌ بابت هن عبوري دور جا همعصر لکت وارا ماخذ محدود آهن، جنهن ڪري بعد جي مقامي گهراڻن جي ابتدا ۽ سندن صحيح تاريخ بابت مڪمل تسلسل قائم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڇهين صديءَ تائين سنڌ ۾ هڪ مقامي شاهي گهراڻو اڀريو، جنهن کي بعد جي اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[راءِ گهراڻو]] چيو ويو آهي. راءِ گهراڻي بابت سڀ کان مشهور تفصيلي بيان گهڻو پوءِ مرتب ٿيل ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل شروعاتي تاريخن ۽ سياسي حدن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي جي حڪومت سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم مقامي سياسي مرحلن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ ستين صديءَ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار ۾ آيو. ==== هرشاوردن ۽ سنڌ ==== ستين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ [[هرشاوردن]] هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت گنگا ۽ جمنا جي ميدانن ۾ وڏي سياسي قوت هئي، پر سنڌ کي هرشا جي سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ واضح همعصر ثبوت موجود ناهن. چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪيو ۽ سنڌ کي پنهنجي مقامي حڪمران ۽ ٻڌ مذهبي مرڪزن سان هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي علائقي طور بيان ڪيو. ان ڪري هرشا جي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر ۽ سنڌ تي سندس سڌي حڪومت ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === راءِ گهراڻي جو دور === {{Main|راءِ گهراڻو}} [[فائل:Rai Dynasty of Sindh under Rai Shasi II The Last.png|thumb|300px|ساڄو|[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي دور سان منسوب سنڌ جي رياست جو نقشو]] '''[[راءِ گهراڻو]]''' سنڌ جو هڪ قبل از اسلام حڪمران گهراڻو هو، جنهن بابت معلومات گهڻو ڪري ''[[چچ نامو]]'' ۽ ان تي دارومدار رکندڙ بعد جي فارسي تاريخي روايتن مان ملي ٿي. روايتي تاريخ نگاريءَ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي تقريباً ڇهين صدي عيسويءَ کان ستين صديءَ جي شروعات تائين رکيو وڃي ٿو، پر گهراڻي جي قيام جي صحيح تاريخ، ان جي حڪمرانن جي حڪومت جا سال ۽ سلطنت جون قطعي سرحدون همعصر ڪتبن يا ٻين سڌن تاريخي ثبوتن مان معلوم ناهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> راءِ گهراڻي جي اڀار واري زماني ۾ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پيچيده هئي. اڳين صدين دوران سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا مختلف حصا [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]]، [[ساساني سلطنت|ساساني]] ۽ وچ ايشيائي حڪمران گروهن جي سياسي اثر هيٺ رهيا هئا. پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪيداري]] ۽ [[الچون هُن]] جهڙين قوتن جي اڀار سان اڳوڻيون سياسي بناوتون تبديل ٿيون. انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌ ۾ راءِ حڪمرانن جي هڪ مقامي بادشاهت جو ذڪر ملي ٿو. ==== تاريخي ماخذ ==== راءِ گهراڻي بابت سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو. موجوده ''چچ نامو'' تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[علي ڪوفي]] سان منسوب هڪ فارسي متن آهي. روايتي طور علي ڪوفي دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اڳوڻي عربي ڪتاب جو فارسي ترجمو ڪيو هو. جديد تحقيق ۾، بهرحال، متن جي بڻ، ان جي پراڻن ماخذن ۽ ان ۾ محفوظ ٿيل شروعاتي سنڌ جي تاريخي مواد جي نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ڪجهه جديد محقق ''چچ نامي'' کي تيرهين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل اصل فارسي تصنيف سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا محقق ان ۾ اڳوڻن عربي ۽ مقامي سنڌي تاريخي ماخذن مان محفوظ ٿيل مواد جي موجودگيءَ جو دفاع ڪن ٿا. انهيءَ سبب راءِ گهراڻي بابت ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن کي استعمال ڪندي ماخذ جي دير سان ترتيب ۽ ٻين آزاد ثبوتن جي کوٽ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبن ۽ سڪن جي کوٽ سبب هن دور جي سياسي تاريخ مڪمل طور ٻيهر جوڙڻ ڏکيو آهي. سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليل ڪجهه سڪن کي راءِ حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر اهڙي سڃاڻپ تي ماهرن جو اتفاق ناهي. ==== گاديءَ جو هنڌ ۽ سياسي مرڪز ==== ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ حڪمرانن جي حڪومت جو مرڪز [[اروڙ]] هو، جيڪو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ويجهو هڪ اهم شهر هو. اروڙ بعد ۾ پڻ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم رهيو ۽ [[راجا چچ]] ۽ [[راجا ڏاهر]] سان لاڳاپيل روايتن ۾ نمايان جاءِ والاري ٿو. [[اروڙ]] جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ کي ڳنڍيندڙ رستن تي اهم مقام ڏنو. سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زميني رستن وسيلي سنڌ جا اندروني علائقا [[ملتان]]، [[مڪران]] ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل هئا. ==== سلطنت جون حدون ==== ''چچ نامي'' ۾ راءِ گهراڻي جي سنڌ کي هڪ وڏي بادشاهت طور پيش ڪيو ويو آهي. ان روايت موجب راءِ سلطنت جي مرڪزي علائقي ۾ سنڌو ماٿري شامل هئي، جڏهن ته ان جو سياسي اثر اتر طرف [[ملتان]]، اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ٻين سرحدي علائقن تائين پهتل هو. متن ۾ رياست جي مختلف حصن ۽ سرحدي انتظام جو پڻ ذڪر ملي ٿو. بهرحال، انهن بيانن کي جديد قومي يا صوبائي سرحدن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ مناسب ناهي. راءِ گهراڻي جي سموري دور لاءِ اهڙي وسيع علائقي تي مسلسل ۽ هڪجهڙي مرڪزي حڪومت جي تصديق ڪندڙ آزاد همعصر ثبوت محدود آهن. ==== حڪومت ۽ انتظام ==== راءِ رياست جي انتظام بابت ڄاڻ جو وڏو حصو پڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿو. ان ۾ سنڌ کي مرڪزي بادشاهت سان گڏ مختلف علائقائي انتظامي مرڪزن واري رياست طور پيش ڪيو ويو آهي. سرحدي علائقن ۾ مقامي حاڪمن ۽ فوجي عملدارن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته حڪومت مرڪز ۽ علائقائي اختيارين جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه رياست جي مواصلات، زراعت ۽ واپار لاءِ بنيادي اهميت رکندو هو. آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو هئي، جڏهن ته دريائي ۽ زميني رستا اندروني شهرن کي سامونڊي ۽ بين العلاقائي واپار سان ڳنڍيندا هئا. راءِ گهراڻي کي مڪمل طور جديد معنيٰ ۾ مرڪزي ۽ منظم بيروڪريٽڪ رياست قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. تنهنڪري انتظام، محصول ۽ فوج بابت بعد جي ماخذن ۾ ڏنل تفصيلن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت راءِ دور جي معيشت لاءِ اهم هئي. [[سنڌو درياهه]] زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو مکيه ذريعو هو، جڏهن ته هيٺين سنڌ جا رستا [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي سنڌ جا رابطا ايراني دنيا سان ۽ اتر طرف سنڌو ماٿري وسيلي پنجاب ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ واپاري رستن سان قائم هئا. قديم ۽ اوائلي وچئين دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ وارا بندرگاهه هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو حصو رهيا هئا. ان وسيع تجارتي پسمنظر سبب راءِ دور جي سنڌ کي پڻ ڏکڻ ايشيا ۽ ايراني دنيا جي وچ واري اهم علائقي طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ راءِ گهراڻي جي مخصوص واپاري پاليسين بابت سڌا ثبوت تمام گهٽ آهن. ==== مذهب ۽ سماج ==== ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] سنڌ ۾ اڳين صدين کان موجود هو ۽ ڪيترن هنڌن تي ٻڌ خانقاهون ۽ مذهبي برادريون قائم هيون. ان سان گڏ برهمڻي ۽ ٻين مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار پڻ موجود هئا. ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ حڪمرانن ۽ سندن رعيت جي مذهبي سڃاڻپ بابت مختلف تفصيل ملن ٿا. بعد ۾ ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪندڙ چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] سنڌ ۾ ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪو ان ڳالهه جو آزاد ثبوت آهي ته عرب فتح کان اڳ سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگي جاري هئي. تنهن هوندي به راءِ حڪمرانن جي مخصوص مذهبي پاليسي يا جديد مفهوم واري ''مذهبي رواداري'' بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي پاليسيءَ لاءِ همعصر انتظامي دستاويز موجود ناهن. ==== راءِ حڪمران ==== ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ گهراڻي جا پنج حڪمران بيان ڪيا وڃن ٿا. سندن نالن جون صورتون مختلف ترجمن ۽ جديد تصنيفن ۾ مختلف ملن ٿيون. حڪمرانن جي روايتي ترتيب هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. انهن حڪمرانن لاءِ جديد تصنيفن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص حڪومت جا سال ڏنا وڃن ٿا، پر اهي تاريخون همعصر ڪتبن، سڪن يا ٻين آزاد ماخذن سان يقيني طور ثابت ٿيل ناهن. ان ڪري انهن کي قطعي تاريخن بدران روايتي حڪمرانيءَ جي ترتيب طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== راءِ ساهيرس ٻيو ==== ''چچ نامي'' جي بيان ۾ [[راءِ ساهيرس ٻيو]] بعد وارن راءِ حڪمرانن مان اهم حڪمران طور سامهون اچي ٿو. روايت موجب سندس دور ۾ سنڌ کي ٻاهرين فوجي خطري کي منهن ڏيڻو پيو. ان واقعي جا تفصيل بنيادي طور ''چچ نامي'' تي دارومدار رکن ٿا ۽ انهن جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي. راءِ ساهيرس ٻئي کان پوءِ [[راءِ ساهسي ٻيو]] تخت تي ويٺو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ==== راءِ ساهسي ٻيو ۽ چچ جو عروج ==== [[راءِ ساهسي ٻيو]] جي دور بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً وڌيڪ تفصيلي روايت ملي ٿي. ان موجب [[راجا چچ|چچ]] هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ شروعات ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ سرڪاري ڪم سان وابسته ٿيو. پنهنجي قابليت سبب هو درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل ڪندو ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. راڻي ۽ درٻاري سياست سان لاڳاپيل واقعن کان پوءِ چچ سنڌ جو تخت حاصل ڪيو. هن اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ هڪ نئين حڪمران خاندان جو بنياد وڌو. هن روايت جي تفصيلن، خاص طور چچ جي تخت حاصل ڪرڻ ۽ راڻيءَ سان سندس تعلق بابت، بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي. متن جي دير سان ترتيب سبب جديد تاريخ نگاري انهن واقعن کي مڪمل طور آزاد ۽ همعصر شاهديءَ سان ثابت ٿيل واقعا نٿي سمجهي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات ۽ [[راجا چچ]] جي اقتدار حاصل ڪرڻ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روايتي chronology ۾ هي اقتدار جي تبديلي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات، اڪثر تقريباً 632ع، ۾ رکي وڃي ٿي، پر ان سال کي قطعي همعصر تاريخ سمجهڻ بدران روايتي تاريخ طور پيش ڪرڻ گهرجي. چچ جي تخت نشينيءَ سان سنڌ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ٿيو. چچ کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر]] ۽ پوءِ سندس خاندان جا ٻيا فرد سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمران ٿيا. آخرڪار [[راجا ڏاهر]] هن گهراڻي جو آخري اهم حڪمران ٿيو، جنهن جي حڪومت 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران ختم ٿي. ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻو سنڌ جي قبل از اسلام سياسي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل آهي جيڪو قديم سلطنتن ۽ اٺين صديءَ جي عرب فتح جي وچ ۾ اچي ٿو. هن دور ۾ سنڌو ماٿري هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي خطي طور برقرار رهي، جنهن جا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، مڪران ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان لاڳاپا موجود هئا. بهرحال، راءِ دور جي تاريخ لکڻ ۾ ماخذن جي کوٽ هڪ بنيادي مسئلو آهي. گهراڻي بابت تفصيلي روايت ڪيترين صدين پوءِ موجوده صورت اختيار ڪندڙ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جڏهن ته راءِ حڪمرانن سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبا ۽ سڪا اڃا تائين دستياب ناهن. ڪجهه سڪن کي راءِ گهراڻي سان ڳنڍڻ جون جديد تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر انهن نسبتُن تي ماهرن جو اتفاق موجود ناهي. انهيءَ ڪري راءِ گهراڻي جي حڪمرانن، صحيح تاريخن، انتظام ۽ سلطنت جي سرحدن بابت ڪيترين روايتي دعوائن کي تاريخي امڪان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === برهمڻ گهراڻي جو دور === {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(تقريباً 632ع – 712ع)'' [[فائل:Sindh 700ad.jpg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 700ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور واري سنڌ ۽ ڀرپاسي جون سياسي قوتون]] [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن کي عام طور '''[[برهمڻ گهراڻو]]'''، '''چچ گهراڻو''' يا '''چچ خاندان''' چيو وڃي ٿو. هن خاندان جو بنياد [[راجا چچ]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ، سندس فوجي مهمن ۽ سندس جانشينن بابت سڀ کان تفصيلي روايت ''[[چچ نامو]]'' ۾ محفوظ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' جي موجوده فارسي صورت [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 13هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ مرتب ڪيو. روايتي بيان موجب اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو هو. جديد تحقيق ۾ متن جي بڻ ۽ ان ۾ موجود قديم مواد جي نوعيت بابت مختلف رايا آهن، پر اهو قبل از اسلام سنڌ، چچ خاندان ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فتح بابت سڀ کان اهم تفصيلي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو مکيه سياسي مرڪز [[اروڙ]] هو. ان دور ۾ سنڌو ماٿريءَ ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سامونڊي ڪناري تي [[ديبل]] جهڙا شهر پڻ سياسي، مذهبي يا تجارتي اهميت رکندا هئا. اتر طرف [[ملتان]] هڪ اهم علائقائي مرڪز هو. ''چچ نامي'' ۾ چچ جي حڪومت ۽ فوجي مهمن کي موجوده سنڌ کان ٻاهر اتر ۽ اولهه وارن سرحدي علائقن تائين بيان ڪيو ويو آهي، پر انهن حدن کي جديد رياستي سرحدن وانگر مقرر سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت هن دور ۾ خاص اهميت رکي ٿي. [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جون شاخون آبپاشي، زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو بنياد هيون، جڏهن ته [[ديبل]] جهڙا سامونڊي مرڪز سنڌ کي [[عربي سمنڊ]] جي واپاري نظام سان ڳنڍيندا هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي ايران ۽ عرب دنيا ڏانهن زميني ۽ سامونڊي رابطا موجود هئا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ==== چچ جو اقتدار ۾ اچڻ ==== [[File:Map of the Chachas circa 650 CE.png|thumb|300px|left|تقريباً 650ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ هيٺ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو.]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب [[راجا چچ|چچ]] اروڙ سان تعلق رکندڙ هڪ برهمڻ هو، جيڪو راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي انتظام سان وابسته ٿيو ۽ آهستي آهستي درٻار ۾ اثر حاصل ڪيائين. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي صورتحال ۾ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ اڳوڻي حڪمران جي بيوهه راڻي سوهندي سان شادي ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' موجب چچ کي اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ مختلف مقامي ۽ سرحدي حڪمرانن کي پنهنجي تابع ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلائڻيون پيون. روايت ۾ سندس مهمن جو دائرو [[سيوستان]]، [[برهمڻ آباد]]، اتر سنڌ ۽ مڪران جي سرحدن تائين بيان ڪيو ويو آهي. انهن مهمن جي نتيجي ۾ هن راءِ گهراڻي کان مليل رياستي ڍانچي تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ جي فتوحات ۽ سندس سلطنت جي حدن بابت گهڻو تفصيل ''چچ نامي'' مان ملي ٿو؛ آزاد همعصر ڪتبن ۽ ٻين ماخذن جي کوٽ سبب انهن تفصيلن کي تاريخي روايت جي حيثيت سان پيش ڪيو وڃي ٿو. ==== مذهب ۽ سماج ==== ستين صديءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] ۽ برهمڻي مذهبي روايتون ٻئي موجود هيون، جڏهن ته مختلف شهرن ۽ علائقن ۾ انهن جي سماجي اثر جي نوعيت مختلف هئي. ''چچ نامو'' پاڻ به قبل از اسلام سنڌ جي ٻڌ ۽ برهمڻ حڪمران خاندانن بابت مواد محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو سفر ڪيو. سندس سفرنامي ۾ سنڌ اندر ٻڌ خانقاهن، راهبن ۽ ٻين مذهبي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چچ گهراڻي جي شروعاتي دور ۾ ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو هو.<ref>{{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World |url=https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsua |publisher=Trübner & Co. |year=1884}}</ref> ==== عربن سان شروعاتي رابطا ==== سنڌ ۽ عرب دنيا جا تجارتي رابطا اسلام کان اڳ به موجود هئا. ستين صديءَ ۾ اسلامي خلافت جي اوڀر طرف توسيع کان پوءِ عرب فوجون [[مڪران]] تائين پهتيون. ''چچ نامو'' ۽ عربي تاريخي روايتون مڪران ۽ سنڌ جي سرحد تي شروعاتي عرب فوجي سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> [[راشدون خلافت]] جي دور ۾ مڪران فتح ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي اندر وڌيڪ اڳڀرائي محدود رهي. بعد ۾ [[اموي خلافت]] جي دور ۾ مڪران عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين جو اهم سرحدي مرڪز بڻيو، جنهن سنڌ سان عرب سياسي رابطن کي وڌيڪ سڌو بڻايو. ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي تاريخ ۽ حڪومت جي صحيح سالن بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. روايتي ترتيب هيٺين ريت ڏني وڃي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! حڪمران ! روايتي دورِ حڪومت ! مختصر بيان |- | [[راجا چچ]] | تقريباً 632ع–671ع | گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيائين. |- | [[راجا چندر]] | تقريباً 671ع–679ع | چچ جو ڀاءُ، جنهن چچ جي وفات کان پوءِ حڪومت سنڀالي. |- | [[راجا ڏاهر]] | تقريباً 679ع–712ع | چچ جو پٽ ۽ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ سنڌ تي اموي فوجي فتح ٿي. |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ ۽ ڏاهر جي وچ واري جانشينيءَ جي صورتحال سادي نه هئي. چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[راجا چندر|چندر]] اقتدار ۾ آيو. چندر کان پوءِ چچ جي پٽن، خاص طور [[راجا ڏاهر|ڏاهر]]، گهراڻي جي حڪومت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف علائقن تي خاندان جي ٻين فردن جي اختيار جو ذڪر پڻ ''چچ نامي'' ۾ ملي ٿو. ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[فائل:Raja dahir.jpg|thumb|220px|ساڄو|هڪ هندستاني حڪمران جي ويهين صديءَ جي شروعات واري تصوير، جيڪا اڳ [[راجا ڏاهر]] سان منسوب ڪئي ويندي رهي آهي]] [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران هو. هو [[راجا چچ]] جو پٽ هو ۽ ستين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي وڏي حصي تي سندس اقتدار قائم ٿيو. سندس دور تائين [[اموي خلافت]] مڪران تائين پنهنجو اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ سنڌ ان جي اوڀرئين سرحد سان لڳندڙ اهم سياسي خطو بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ سنڌ خلاف اموي مهم جا مختلف سبب بيان ٿيل آهن. ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب سري لنڪا کان ايندڙ هڪ سامونڊي جهاز کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڀرسان ڦريو ويو ۽ ان واقعي کان پوءِ عراق جي اموي گورنر [[حجاج بن يوسف]] ۽ ڏاهر جي وچ ۾ تڪرار وڌيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ هن واقعي کي حملي جو واحد سبب سمجهڻ بدران اموي خلافت جي مڪران تائين اڳڀرائي، سرحدي سياست ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رستن جي وسيع پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== سنڌ تي اموي فتح ==== {{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ جي فتح}} 711ع يا 712ع ۾ [[حجاج بن يوسف]] جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان اموي سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. سندس فوج مڪران مان اڳتي وڌي پهرين [[ديبل]] جو گهيرو ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ديبل کان پوءِ عرب فوج [[نيرون ڪوٽ]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن وڌي. ڏاهر پنهنجي فوج گڏ ڪري سنڌوءَ جي علائقي ۾ عرب لشڪر جو مقابلو ڪيو. 712ع ۾ ٻنهي فوجن جي فيصلاڪن جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو. سندس موت کان پوءِ به سنڌ جي فتح فوري طور مڪمل نه ٿي؛ محمد بن قاسم کي [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ پوءِ [[ملتان]] سميت مختلف مرڪزن تي الڳ فوجي ڪارروايون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ڏاهر جي موت ۽ سندس خاندان جي مختلف سياسي مرڪزن جي شڪست کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو [[اموي خلافت]] جي انتظام هيٺ آيو. ان سان برهمڻ گهراڻي جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ [[عرب سنڌ|عرب حڪمرانيءَ]] جو دور شروع ٿيو. ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم سياسي مرحلن مان هڪ هو. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جا مختلف سياسي مرڪز هڪ مقامي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته سنڌ جا زميني ۽ سامونڊي رابطا مڪران، ايراني دنيا، عرب سمنڊ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن سان جاري رهيا. هن دور جي تاريخ جي تعمير ۾ هڪ بنيادي مسئلو ماخذن جي نوعيت آهي. ''چچ نامو'' برهمڻ گهراڻي ۽ عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان مهيا ڪري ٿو، پر ان جي موجوده صورت واقعن کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿي. ان جي باوجود، ان ۾ سنڌ جي مقامي برهمڻي تاريخي روايت سان گڏ عرب فتح بابت اهڙو مواد پڻ محفوظ آهي جيڪو [[البلاذري]]، [[طبري]]، [[يعقوبي]] ۽ ٻين شروعاتي اسلامي مؤرخن جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> 712ع واري اموي فتح سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي. تنهن هوندي به ان کي سنڌ جي اڳوڻي سماجي ۽ ثقافتي نظام جي هڪدم خاتمي طور نه ڏٺو وڃي؛ فتح کان پوءِ به ڪيترائي مقامي انتظامي، زرعي، شهري ۽ مذهبي ڍانچا برقرار رهيا ۽ نئين عرب انتظام سان مختلف صورتن ۾ هم آهنگ ٿيا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. === عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> سنڌ کي ٽن سرڪارن ۾ ورھايو ويو جن مان [[ٺٽو سرڪار]] ۽ [[سيوھڻ سرڪار]] [[ٺٽو صوبو]] جو حصو ھيون ۽ اتر واري [[بکر سرڪار]] [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جو حصو رھي. اھي سرڪارون پرڳڻن ۾ ورھايل ھيون. === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خدا آباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خدا آباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خدا آباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلھوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خدا آباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلھوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلھوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلھوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"/> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli"/>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان ۾: ون يونٽ کان اڳ وارو دور === ''(1947ع–1955ع)'' [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ آزاديءَ کان پوءِ 1955ع تائين سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري طور ڪم ڪندي رهي]] [[فائل:NJV High School, Karachi 11.jpg|thumb|250px|کاٻو|[[اين جي وي هاءِ اسڪول]] جي عمارت، جتي سنڌ جي شروعاتي قانون ساز اداري جون گڏجاڻيون پڻ ٿينديون رهيون]] 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ، برطانوي هندستان جي صوبي مان نئين [[ڊومينين آف پاڪستان]] جو هڪ صوبو بڻجي وئي. ان وقت سنڌ جو آئيني ۽ انتظامي ڍانچو بنيادي طور [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جاري رهيو. صوبي ۾ گورنر تاج يا پوءِ پاڪستان جي وفاقي سربراهه جو نمائندو هو، جڏهن ته روزمره صوبائي حڪومت [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏي وزير]] ۽ سندس ڪابينا هلائيندي هئي. [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] قانون ساز اداري طور برقرار رهي ۽ آزاديءَ کان پوءِ لڏپلاڻ، آبادڪاري، زمين، تعليم، ماليات ۽ صوبائي انتظام جهڙن مسئلن کي منهن ڏنو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ وقت [[محمد ايوب کهڙو]] سنڌ جو پهريون وڏو وزير بڻيو، جڏهن ته اڳوڻو وڏو وزير [[غلام حسين هدايت الله]] صوبي جو پهريون پاڪستاني گورنر مقرر ٿيو. آزاديءَ کان 1955ع تائين سنڌ جي سياست ۾ حڪومتن جي تيز تبديلي، گورنرن جي مداخلت، پارٽي اندر اختلافن، مهاجرن جي آبادڪاري، ڪراچي جي آئيني حيثيت ۽ وفاق–صوبو لاڳاپن جا مسئلا نمايان رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ سماجي تبديليون ==== [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] سنڌ جي آبادي، شهري سماج ۽ معاشي بناوت ۾ تمام وڏي تبديلي آندي. سنڌ پنجاب يا بنگال وانگر سرحدي طور ورهائي نه وئي، پر آباديءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي سبب صوبي هڪ قسم جي آباديءَ واري ورهاڱي مان گذريو. هندستان جي مختلف علائقن، خاص طور اتر هندستان، دهلي، يوپي، حيدرآباد دکن ۽ ٻين شهري مرڪزن مان وڏي انگ ۾ مسلمان مهاجر سنڌ پهتا، جڏهن ته سنڌ جي هندن ۽ سکن جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو.<ref>{{cite journal |title=Sindh, 1947 and Beyond |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |year=2016 |doi=10.1080/00856401.2016.1244752}}</ref><ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021 |chapter=Partition, Migration, and ‘Sons of the Soil’}}</ref> شروعات ۾ سنڌ جا ڪيترائي هندو، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، پنهنجي اباڻي هنڌن تي رهڻ جي اميد رکندا هئا، پر 1947ع جي آخر ۽ جنوري 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۽ ٻين هنڌن تي فرقيواراڻي بيچيني ۽ عدم تحفظ وڌڻ کان پوءِ لڏپلاڻ تيزيءَ سان وڌي. جديد تحقيق موجب سنڌ مان هندن جي وڏي لڏپلاڻ سماجي خوف، ملڪيت جي غيريقيني صورتحال، اقتصادي دٻاءَ ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Afzal |first1=Nasreen |last2=Burdi |first2=Mukhtiar Ahmed |title=Deliberations on Exodus of Hindu Community from Sindh |journal=Ma’arif Research Journal |year=2020 |pages=21–36}}</ref> ٻئي طرف هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي آبادڪاري نئين صوبائي ۽ وفاقي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن انتظامي مسئلن مان هڪ بڻجي وئي. رهائش، کاڌي، روزگار، زمين ۽ ڇڏيل ملڪيتن جي ورڇ لاءِ ڪيمپون ۽ بحاليءَ جا انتظام قائم ڪيا ويا. ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ نئين آباديءَ جي اچڻ سان شهرن جي لساني، تعليمي، انتظامي ۽ معاشي بناوت تيزيءَ سان بدلجي وئي.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |volume=32 |issue=2 |year=2019}}</ref> خاص طور [[ڪراچي]] ۾ تبديلي انتهائي تيز هئي. ورهاڱي کان اڳ شهر جي واپار، تعليم ۽ پيشاور زندگيءَ ۾ سنڌي هندو ۽ ٻيون غير مسلم برادريون نمايان هيون؛ سندن وڏي لڏپلاڻ ۽ اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجرن جي اچڻ سان شهر چند سالن اندر هڪ نئين مهاجر اڪثريتي شهري سماج ۾ تبديل ٿي ويو. هن تبديليءَ سان سنڌ جي شهري سياست، روزگار، ملڪيت، ٻولي ۽ نمائندگيءَ بابت نوان سياسي سوال پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== ڪراچي جي سنڌ کان علحدگي ==== [[ڪراچي]] آزاديءَ وقت هڪ ئي وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ پاڪستان جي وفاقي گادي هئي. وفاقي حڪومت جلد ئي شهر کي سڌي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ جي تجويز ڏني. 24 مئي 1948ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ڪراچي کي وفاقي گادي قرار ڏيڻ واري تجويز منظور ڪئي، جڏهن ته 23 جولاءِ 1948ع کان ''پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ آف دي فيڊرل ڪيپيٽل) آرڊر 1948ع'' تحت ڪراچي ۽ ڀرپاسي جي مقرر علائقي کي سنڌ کان ڌار ڪري [[وفاقي گادي وارو علائقو، پاڪستان|وفاقي گادي وارو علائقو]] بڻايو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref><ref>{{cite court |litigants=Muhammad Abbas v. Essa E. H. Jaffer |reporter=PLD |opinion=Karachi 1 |year=1970}}</ref> ڪراچي جي علحدگي سنڌ جي آزاديءَ کان پوءِ واري سياست جي سڀ کان اهم وفاقي–صوبائي تڪرارن مان هڪ بڻجي وئي. ڪيترن سنڌي نمائندن علحدگيءَ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو بندرگاهه، مالي مرڪز، صنعتي شهر ۽ تاريخي گادي هئي. وفاقي حڪومت ان جي ابتڙ دليل ڏنو ته نئين ملڪ جي قومي گادي لاءِ الڳ انتظام، وسيع وفاقي اختيار ۽ وڏي مالي سرمائي جي ضرورت هئي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ڪراچي ڌار ٿيڻ کان پوءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سنڌ حڪومت جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو ۽ صوبائي ادارن جو وڏو حصو اتي منتقل ٿيو. هن تبديليءَ جو سنڌ جي سياسي سڃاڻپ ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي بحث تي ڊگهي مدي وارو اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== صوبائي سياست ۽ حڪومتون ==== 1947ع کان 1955ع تائين سنڌ ۾ سياسي عدم استحڪام نمايان رهيو. [[محمد ايوب کهڙو]] آگسٽ 1947ع کان اپريل 1948ع تائين وڏو وزير رهيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[پير الاهي بخش]]، [[محمد يوسف عبدالله هارون]] ۽ [[قاضي فضل الله عبيدالله]] جون حڪومتون قائم ٿيون. ايوب کهڙو مارچ 1951ع ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، پر ڊسمبر 1951ع ۾ صوبي ۾ گورنر راڄ لاڳو ڪيو ويو، جيڪو مئي 1953ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1953ع ۾ سنڌ ۾ نئين صوبائي چونڊ ٿي ۽ نئين اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[پيرزادو عبد الستار]] 1953ع کان 1954ع تائين وڏو وزير رهيو؛ ان کان پوءِ ايوب کهڙو ٽيون ڀيرو وڏو وزير ٿيو ۽ ون يونٽ جي قيام تائين عهدي تي رهيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 1953ع واري چوٿين اسيمبليءَ جو باقاعده دور سيپٽمبر 1953ع کان مارچ 1955ع تائين رهيو.<ref>{{cite web |title=Fourth Assembly, 1953–1955 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_4th_assembly.pdf |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ]] شروعاتي سالن ۾ مرڪزي جماعت رهي، پر ان جي اندر شخصي ۽ گروهي اختلاف وڌندا رهيا. [[جي. ايم. سيد]] ۽ ٻين سنڌي سياستدانن صوبائي خودمختياري، ڪراچي، زمين ۽ سنڌي سياسي نمائندگيءَ بابت مرڪزي پاليسين تي تنقيد ڪئي. 1953ع کان 1955ع تائين جي. ايم. سيد سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ طور درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Former Opposition Leaders |url=https://pas.gov.pk/former-opposition-leaders |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1947ع–1948ع | style="background:#eef5e9;" | آزاديءَ کان پوءِ پهريون وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پير الاهي بخش]] | style="background:#eaf2f8;" | 1948ع–1949ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد يوسف عبدالله هارون]] | style="background:#f4f8fc;" | 1949ع–1950ع | style="background:#eef5e9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[قاضي فضل الله عبيدالله]] | style="background:#eaf2f8;" | 1950ع–1951ع | style="background:#e2f0d9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1951ع | style="background:#eef5e9;" | ٻيو دور |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''گورنر راڄ، ڊسمبر 1951ع – مئي 1953ع''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پيرزادو عبد الستار]] | style="background:#eaf2f8;" | 1953ع–1954ع | style="background:#e2f0d9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1954ع–1955ع | style="background:#eef5e9;" | ٽيون دور؛ [[ون يونٽ]] تائين |} <ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا گورنر، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | دور |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام حسين هدايت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | 14 آگسٽ 1947ع – 4 آڪٽوبر 1948ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[شيخ دين محمد]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | آڪٽوبر 1948ع – نومبر 1952ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ميان امين الدين]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | نومبر 1952ع – مئي 1953ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | مئي 1953ع – آگسٽ 1953ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[حبيب ابراهيم رحمت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | آگسٽ 1953ع – جون 1954ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | جون 1954ع – 14 آڪٽوبر 1955ع |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== قانون ساز ادارا ==== سنڌ جي صوبائي قانون ساز اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ به برطانوي دور کان ورثي ۾ مليل آئيني فريم ورڪ تحت ڪم ڪندي رهي. 1946ع ۾ چونڊيل اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي صوبائي قانون ساز اداري طور جاري رهي. سنڌ اسيمبلي لڏپلاڻ، بحالي، زمين، محصول، تعليم ۽ صوبائي انتظام سان لاڳاپيل مسئلن تي قانون سازي ۽ بحث جو مرڪز هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ اسيمبليءَ جي سربراهي پڻ تبديل ٿيندي رهي. [[سيد ميران محمد شاهه]] 1948ع تائين اسپيڪر رهيو، جڏهن ته [[آغا بدرالدين خان دراني]] 1949ع کان 1951ع تائين ۽ [[مير غلام علي ٽالپر]] 1953ع کان 1955ع تائين اسپيڪر رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ==== [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت، ڪراچي؛ هيءَ عمارت پاڪستان جي قيام وقت سنڌ چيف ڪورٽ جو مرڪز هئي]] آزاديءَ وقت صوبي جو اعليٰ عدالتي ادارو '''سنڌ چيف ڪورٽ''' هو. هي عدالت 15 اپريل 1940ع ۾ اڳوڻي جوڊيشل ڪمشنر ڪورٽ کي ترقي ڏئي قائم ڪئي وئي هئي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ به صوبي لاءِ اعليٰ سول ۽ فوجداري عدالت طور ڪم ڪندي رهي.<ref>{{cite web |title=History of Sindh High Court |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> 1947ع ۾ [[حاتم بي طيبجي]] سنڌ چيف ڪورٽ جو چيف جج بڻيو. ان وقت عدالت ۾ ڊينس نيل او سليوان، ٽي. وي. ٿاڌاڻي، جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن، حسن علي جي. آغا ۽ منڪشا رستمجي مهر سميت جج شامل هئا. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري تاريخ موجب هي ادارو آزاديءَ کان پوءِ به پنهنجي عدالتي تسلسل سان قائم رهيو ۽ ون يونٽ ٺهڻ کان پوءِ ان جو ادارتي ڍانچو اولهه پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> هن دور ۾ عدالتي نظام اڃا برطانوي هندستان کان ورثي ۾ مليل قانونن، سول ۽ فوجداري ضابطن ۽ عدالتي ڍانچي تي وڏي حد تائين قائم هو. پاڪستان جي مستقل آئين جي غير موجودگيءَ سبب 1935ع واري ايڪٽ ۽ پاڪستان جي عبوري آئيني حڪمن تحت وفاقي ۽ صوبائي ادارا ڪم ڪندا رهيا. ==== تعليم، ٻولي ۽ ثقافتي تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تعليمي ۽ لساني منظرنامي ۾ پڻ تيز تبديليون آيون. سنڌي هندو استادن، ليکڪن، ناشرن ۽ پڙهيل شهري طبقي جي وڏي لڏپلاڻ سان سنڌي علمي ۽ ادبي ادارن کي نقصان رسيو، جڏهن ته هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن جي آمد سان خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو تعليم ۽ ادب کي نئون ادارتي بنياد مليو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ڪراچي سنڌ کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي شهري ۽ سرڪاري حيثيت بابت تڪرار وڌيو. ٻوليءَ جي تاريخ تي تحقيق موجب 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ذريعن وارا اسڪول موجود هئا، پر ايندڙ سالن ۾ اردو ذريعي تعليم تيزيءَ سان وڌي. هي تبديليون اڳتي هلي سنڌي ٻولي ۽ صوبائي سڃاڻپ بابت سياسي تحريڪن جي اهم پسمنظر بڻيون.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> [[سنڌ يونيورسٽي]]، جيڪا 1947ع ۾ ڪراچي ۾ قائم ٿي هئي، ڪراچي جي وفاقي انتظام هيٺ وڃڻ کان پوءِ حيدرآباد منتقل ڪئي وئي. ان سان حيدرآباد سنڌ جي اعليٰ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجڻ لڳو. ٻئي طرف 1951ع ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] قائم ٿيڻ سان وفاقي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ نئون اعليٰ تعليمي ادارو وجود ۾ آيو. سنڌي ادب ۽ ثقافت لاءِ هي دور هڪ ئي وقت نقصان ۽ نئين تنظيم جو زمانو هو. هندستان ڏانهن لڏي ويل سنڌي هندو اديبن ۽ دانشورن سنڌي ادب جون نيون مرڪزون بمبئي، ڪڇ، راجسٿان ۽ ٻين هنڌن تي قائم ڪيون، جڏهن ته پاڪستان ۾ سنڌي اديبن، استادن ۽ سياسي ڪارڪنن سنڌي ٻولي، لوڪ ادب ۽ تاريخي سڃاڻپ جي تحفظ کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي. ==== زمين، معيشت ۽ شهري تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ ڇڏيل شهري گهرن، دڪانن، ڪارخانن ۽ زرعي ملڪيتن جو سوال سنڌ جي سياسي معيشت جو مرڪزي مسئلو بڻيو. هندستان لڏي ويل غير مسلم مالڪن جي ملڪيتن کي ''ايويڪيو پراپرٽي'' جي قانوني زمري هيٺ آندو ويو ۽ انهن مان وڏي حصي کي هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي بحاليءَ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ملڪيت جي ورڇ، دعوائن ۽ شهري زمين جي استعمال سنڌ جي شهرن جي سماجي ۽ اقتصادي بناوت تي ڊگهو اثر وڌو.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |year=2019}}</ref> ڪراچي جي وفاقي گادي بڻجڻ سان وفاقي سرڪاري ملازمن، سفارتخانن، واپاري ڪمپنين، بئنڪن ۽ صنعتي ادارن جي تيز واڌ ٿي، پر ان سان گڏ سنڌ حڪومت شهر جي وڏي محصولي ۽ معاشي بنياد کان محروم ٿي. ان مسئلي سنڌ جي سياسي اڳواڻن ۾ مالي خودمختياري ۽ وفاقي مرڪز سان وسيلن جي ورڇ بابت خدشا پيدا ڪيا.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ زرعي معيشت، زمينداري ۽ آبپاشي صوبي جي معاشي ڍانچي جا مرڪزي عنصر رهيا. پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ زرعي پيداوار ۽ آبپاشي منصوبن کي وڏي اهميت حاصل رهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ واپار، ننڍي صنعت، بينڪنگ ۽ بندرگاهي سرگرمين جو ڪردار تيزيءَ سان وڌيو. ==== خيرپور رياست ==== ان وقت جي سياسي جاگرافيءَ ۾ [[خيرپور رياست]] کي سنڌ صوبي کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. خيرپور هڪ [[پاڪستان جون نوابي رياستون|نوابي رياست]] طور پاڪستان سان الحاق ڪيو، پر 1947ع کان 1955ع تائين انتظامي طور سنڌ صوبي جو حصو نه هئي. 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت خيرپور سميت اولهه پاڪستان جون نوابي رياستون ۽ صوبا نئين [[اولهه پاڪستان]] صوبي ۾ ضم ڪيا ويا. ===== ون يونٽ ڏانهن اڳڀرائي ===== 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وفاقي سطح تي اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن کي هڪ انتظامي وحدت ۾ گڏ ڪرڻ جي تجويز مضبوط ٿي. ان منصوبي جو مقصد سرڪاري طور اولهه ۽ اوڀر پاڪستان جي وچ ۾ آئيني برابري پيدا ڪرڻ، انتظامي خرچ گهٽائڻ ۽ اولهه پاڪستان لاءِ هڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ ٻڌايو ويو، پر سنڌ ۾ ان جي مخالفت صوبائي سڃاڻپ، ٻولي، زمين، وسيلن ۽ خودمختياريءَ جي خدشن جي بنياد تي ٿي. 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪئي وئي ۽ ان کي پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبي، بلوچستان سان لاڳاپيل علائقن ۽ نوابي رياستن سان گڏ [[اولهه پاڪستان]] جي نئين صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. ان سان 1936ع کان قائم سنڌ جي الڳ صوبائي حڪومت ۽ قانون ساز اداري جو پهريون مرحلو ختم ٿيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ وارو دور === {{Main|ون يونٽ}} ''(14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع)'' 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو، بلوچستان سان لاڳاپيل انتظامي علائقا ۽ اولهه پاڪستان جون مختلف رياستون ۽ علائقا گڏ ڪري '''[[اولهه پاڪستان]]''' نالي هڪ صوبو قائم ڪيو ويو. ان سان سنڌ جي 1936ع کان قائم الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ [[سنڌ اسيمبلي]] پڻ تحليل ٿي وئي. نئين صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[لاهور]] مقرر ڪيو ويو. مرڪزي حڪومت طرفان هن منصوبي جا بنيادي مقصد انتظامي خرچ گهٽائڻ، اولهه پاڪستان جي مختلف انتظامي وحدتن کي هڪ نظام هيٺ آڻڻ ۽ آباديءَ ۾ وڏي [[اوڀر پاڪستان]] ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ سياسي برابري قائم ڪرڻ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=1998}}</ref> [[فائل:West Pakistan Map.gif|thumb|300px|کاٻو|[[ون يونٽ]] تحت 1955ع کان 1970ع تائين قائم [[اولهه پاڪستان]] صوبو، جنهن ۾ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪري ان کي اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو هو.]] ون يونٽ جو قانوني بنياد ''ايسٽيبلشمينٽ آف ويسٽ پاڪستان ايڪٽ, 1955'' هو، جيڪو ٻي [[پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] 30 سيپٽمبر 1955ع تي منظور ڪيو. نئين سياسي بندوبست هيٺ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان کي وفاقي قانونسازيءَ ۾ برابر نمائندگي ڏيڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ اوڀر پاڪستان جي آبادي ملڪ جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئي. 1956ع جي آئين ۾ به پاڪستان کي اوڀر پاڪستان ۽ اولهه پاڪستان جي ٻن وڏين صوبائي وحدتن تي ٻڌل وفاق طور ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Callard |first=Keith |title=Pakistan: A Political Study |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-AVW-616 |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1957}}</ref> ==== سنڌ جي صوبائي ادارن جو خاتمو ==== ون يونٽ قائم ٿيڻ سان سنڌ جو الڳ گورنر، وڏو وزير، صوبائي ڪابينا ۽ قانون ساز اسيمبلي ختم ٿي ويا ۽ انهن جا اختيار اولهه پاڪستان جي صوبائي حڪومت ۽ اسيمبلي ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ جا علائقا انتظامي طور اولهه پاڪستان جي نظام ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن ڪري 1955ع کان 1970ع تائين سنڌ جو ڪو الڳ وڏو وزير يا گورنر نه هو. سنڌ سان لاڳاپيل نمائندا ان عرصي ۾ [[اولهه پاڪستان جي صوبائي اسيمبلي]] ۽ مرڪزي ادارن ۾ ڪم ڪندا رهيا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1956ع ۾ اولهه پاڪستان جي عبوري صوبائي اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[خان عبدالجبار خان]]، جيڪو ڊاڪٽر خان صاحب جي نالي سان مشهور هو، اولهه پاڪستان جو پهريون وڏو وزير ٿيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[سردار عبدالراشد خان]] ۽ پوءِ [[نواب مظفر علي خان قزلباش]] وڏا وزير رهيا. 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪري آئين منسوخ ڪيو ۽ مرڪزي توڙي صوبائي قانون ساز ادارا تحليل ڪيا؛ نتيجي ۾ اولهه پاڪستان جي وڏي وزير جو عهدو به ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== اولهه پاڪستان جا وڏا وزير ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي وابستگي / حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[خان عبدالجبار خان|ڊاڪٽر خان صاحب]] | style="background:#f4f8fc;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 16 جولاءِ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | مسلم ليگ؛ بعد ۾ [[ريپبلڪن پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[سردار عبدالراشد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 16 جولاءِ 1957ع – 18 مارچ 1958ع | style="background:#e2f0d9;" | ريپبلڪن پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مظفر علي خان قزلباش|نواب مظفر علي خان قزلباش]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 مارچ 1958ع – 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | ريپبلڪن پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''7 آڪٽوبر 1958ع تي مارشل لا کان پوءِ وڏي وزير جو عهدو ختم ڪيو ويو''' |} ==== اولهه پاڪستان جا گورنر ==== ون يونٽ واري دور ۾ سنڌ لاءِ الڳ گورنر بدران اولهه پاڪستان جو گورنر مقرر ٿيندو هو. [[مشتاق احمد گرماڻي]] نئين صوبي جو پهريون گورنر هو. بعد ۾ اختر حسين، [[نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] ۽ [[محمد موسيٰ خان]] سميت مختلف شخصيتن اولهه پاڪستان جي گورنر طور ڪم ڪيو. 1958ع کان پوءِ فوجي حڪومت سبب صوبائي انتظام وڌيڪ مرڪزي نوعيت اختيار ڪري ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حڪومتي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[مشتاق احمد گرماڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 27 آگسٽ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | پارلياماني دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | سيپٽمبر 1957ع – 12 اپريل 1960ع | style="background:#e2f0d9;" | پارلياماني دور؛ پوءِ مارشل لا |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[امير محمد خان|نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 اپريل 1960ع – 18 سيپٽمبر 1966ع | style="background:#eef5e9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد موسيٰ خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 سيپٽمبر 1966ع – 20 مارچ 1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[يوسف هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 20 مارچ 1969ع – 25 مارچ 1969ع | style="background:#eef5e9;" | مختصر عبوري دور |} ==== عدالتي تبديليون ==== ون يونٽ سان سنڌ جي عدالتي ڍانچي ۾ پڻ اهم تبديلي آئي. پاڪستان جي قيام وقت موجود '''سنڌ چيف ڪورٽ''' 1955ع تائين سنڌ جي اعليٰ عدالت هئي. ''ھاء ڪورٽ آف ويسٽ پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1955''، جيڪو 14 آڪٽوبر 1955ع کان لاڳو ٿيو، تحت سنڌ چيف ڪورٽ ۽ اولهه پاڪستان جي ٻين اعليٰ عدالتي ادارن جي ججن کي نئين '''[[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]]''' جي ڍانچي ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌ لاءِ ڪراچي ۾ عدالتي بينچ ڪم ڪندي رهي، پر سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت واري ادارتي حيثيت ون يونٽ جي خاتمي تائين برقرار نه رهي.<ref>{{cite book |title=High Court of West Pakistan (Establishment) Order, 1955 |year=1955}}</ref> [[فائل:Sindh High Court.JPG|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ سنڌ جي تاريخي اعليٰ عدالت جي عمارت؛ جتي ون يونٽ دوران [[ويسٽ پاڪستان ھاء ڪورٽ]] جي ججن جون بينچون ويھنديون ۽ سنڌ جو ضلعي عدالتي نظام ان نئين ھاء ڪورٽ جي ڍانچي هيٺ آيو.]] هن دور کان ٿورو اڳ پاڪستان جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم عدالتي واقعو پڻ سنڌ ۾ پيش آيو هو. 1954ع ۾ گورنر جنرل [[ملڪ غلام محمد]] پهرين آئين ساز اسيمبلي تحليل ڪئي ته ان جي صدر [[مولوي تميز الدين خان]] ان فيصلي کي سنڌ چيف ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو. سنڌ چيف ڪورٽ سندس حق ۾ فيصلو ڏنو، پر وفاقي عدالت بعد ۾ اهو فيصلو رد ڪري ڇڏيو. هي مقدمو پاڪستان جي آئيني ۽ عدالتي تاريخ ۾ انتظاميا، مقننه ۽ عدليه جي اختيارن بابت هڪ اهم ڪيس بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ سنڌ جي انتظامي حيثيت ==== ڪراچي 1948ع کان سنڌ کان الڳ وفاقي گاديءَ وارو علائقو هو، تنهنڪري ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت اهو سڌو سنئون سنڌ جي صوبائي انتظام هيٺ نه هو. 1958ع ۾ اڳوڻو وفاقي گاديءَ وارو علائقو اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. ان دوران وفاقي گاديءَ کي پهرين عارضي طور [[راولپنڊي]] ۽ پوءِ نئين تعمير ٿيندڙ [[اسلام آباد]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ڪراچي جي انتظامي حيثيت ۾ انهن تبديلين سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ شهري سياست تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ان جي تجويز واري مرحلي کان ئي موجود هئي. مخالف ڌرين جو بنيادي دليل هو ته سنڌ کي اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪرڻ سان صوبي جي تاريخي سڃاڻپ، صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت فيصلا ڪرڻ جا الڳ ادارتي اختيار ختم ٿي ويندا. ٻئي پاسي [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ [[پير علي محمد راشدي]] جهڙن اڳواڻن ون يونٽ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو ته گڏيل انتظام سان خرچ گهٽبا، معاشي ترقي تيز ٿيندي ۽ ننڍن علائقن کي وڏي انتظامي وحدت اندر ترقيءَ جا وڌيڪ موقعا ملندا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[جي. ايم. سيد]] ون يونٽ جي اهم سنڌي مخالفن مان هو. هن مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪري ون يونٽ مخالف سياسي محاذ ٺاهڻ ۾ حصو ورتو ۽ اولهه پاڪستان جي اسيمبلي اندر پڻ پراڻن صوبن جي بحاليءَ جو مطالبو ڪيو. [[حيدر بخش جتوئي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] پڻ ون يونٽ جي مخالفت کي پنهنجي هاري تحريڪ، زميني حقن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مطالبن سان ڳنڍيو. حڪومت طرفان ون يونٽ مخالف تحريڪ سان لاڳاپيل مختلف سياسي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن کي وقت بوقت گرفتار يا نظربند پڻ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ون يونٽ جي مخالفت رڳو پارلياماني سياست تائين محدود نه رهي، پر شاگردن، اديبن، هارين، صحافين ۽ ثقافتي تنظيمن تائين پکڙجي وئي. نتيجي ۾ صوبائي خودمختياري ۽ سنڌ جي تاريخي وحدت جو سوال 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست جو اهم موضوع بڻجي ويو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي تحريڪ ==== ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم نشان بڻجي وئي. سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ سنڌي اديبن ۽ دانشورن کي خدشو هو ته تعليم، سرڪاري ملازمتن ۽ انتظام ۾ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ڪمزور ٿيندي. [[سنڌي ادبي سنگت]] سميت مختلف ادبي تنظيمن سنڌيءَ جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت برقرار رکڻ لاءِ مهم هلائي. سنڌي پريس پڻ ٻوليءَ جي مسئلي کي صوبائي خودمختياري ۽ ثقافتي حقن سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1996}}</ref> [[File:Sindhi.svg|thumb|220px|left|ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت جو سوال سنڌ جي ثقافتي سياست جو اهم موضوع بڻيو.]] هن دور ۾ سنڌي ادب ۾ پڻ سياسي ۽ سماجي شعور نمايان ٿيو. شاعرن، اديبن ۽ دانشورن سنڌ جي ٻولي، تاريخ، زمين، ثقافت ۽ صوبائي حقن بابت لکيو. اهڙي ماحول ۾ [[شيخ اياز]] سميت جديد سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪيترن ليکڪن جي شاعري ۽ نثر ۾ سنڌي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ سياسي آزاديءَ جا موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. ون يونٽ خلاف تحريڪ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ سياسي تحريڪ سان گڏ ثقافتي ۽ ادبي تحريڪ جي صورت پڻ اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== زمين، آبپاشي ۽ سماجي تبديليون ==== 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي زرعي معيشت ۾ وڏيون تبديليون آيون. [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جهڙن آبپاشي منصوبن سان نئين زرعي زمين آباد ٿي. انهن زمينن جي ورهاست، آبادڪاري ۽ ٻاهرين علائقن جي ماڻهن کي زمين ڏيڻ سنڌ جي ون يونٽ مخالف سياست جو اهم مسئلو بڻيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ حيدر بخش جتوئي جهڙن اڳواڻن مطالبو ڪيو ته سرڪاري ۽ بئراجي زمينن ۾ مقامي بي زمين هارين کي اوليت ڏني وڃي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ صنعتڪاري، شهري آبادي ۽ اندروني لڏپلاڻ ۾ واڌ آئي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ بندرگاهي مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ، تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. انهن معاشي ۽ آباديءَ وارين تبديلين سان سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ واري سماج ۾ نوان سياسي ۽ طبقاتي لاڳاپا پيدا ٿيا. ==== 1958ع جو مارشل لا ۽ ايوب خان وارو دور ==== 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ [[محمد ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ايوب خان اقتدار سنڀالي صدر بڻيو. 1956ع جو آئين منسوخ ٿيڻ سان پارلياماني ادارا ختم ٿيا، پر ون يونٽ برقرار رهيو. 1962ع جي آئين تحت سياسي ادارا ٻيهر قائم ٿيا، پر اولهه پاڪستان هڪ ئي صوبو رهيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ايوب خان جي دور ۾ سنڌ ۾ صنعتي ترقي، آبپاشي، روڊن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن ۾ واڌ ٿي، پر ساڳئي وقت صوبائي خودمختياري، زمينن جي ورهاست، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت شڪايتون سياسي بحث جو حصو رهيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ون يونٽ جي خاتمي جو مطالبو سنڌ جي مخالف ڌر جي اهم مطالبن مان هڪ بڻجي چڪو هو. ==== شاگرد تحريڪ ۽ 4 مارچ ==== 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي شاگرد سياست ۾ پڻ صوبائي ۽ تعليمي حقن جا مطالبا وڌيا. '''4 مارچ 1967ع''' وارو شاگرد احتجاج سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. حيدرآباد ۽ ڄامشوري سان لاڳاپيل شاگردن ۽ پوليس وچ ۾ ٿيل ٽڪراءَ کان پوءِ 4 مارچ سنڌي شاگرد سياست ۽ ون يونٽ مخالف تحريڪ جي علامتي تاريخن مان هڪ بڻجي ويو. بعد وارن سالن ۾ سنڌي سياسي ۽ شاگرد حلقن هن واقعي کي سنڌ جي صوبائي، تعليمي ۽ ثقافتي حقن جي جدوجهد سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ==== ون يونٽ جو خاتمو ۽ سنڌ جي بحالي ==== 1968ع–1969ع جي ملڪ گير سياسي تحريڪ دوران ون يونٽ خلاف مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. مارچ 1969ع ۾ [[محمد ايوب خان]] جي اقتدار ڇڏڻ کان پوءِ جنرل [[يحيٰ خان]] اقتدار سنڀاليو. نئين فوجي حڪومت اولهه پاڪستان جي هڪ صوبي واري ڍانچي کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. '''1 جولاءِ 1970ع''' تي ون يونٽ باضابطه طور ختم ڪيو ويو ۽ سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو ۽ بلوچستان الڳ صوبائي وحدتن طور قائم ٿيا. اهڙيءَ طرح سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحاليءَ سان صوبي لاءِ ٻيهر الڳ گورنر، انتظامي مشينري ۽ ٻين صوبائي ادارن جي جوڙجڪ ڪئي وئي. ڊسمبر 1970ع جي عام چونڊن کان پوءِ نئين سياسي بندوبست جو عمل اڳتي وڌيو، جڏهن ته 1973ع جي آئين سان سنڌ جي صوبائي اسيمبلي ۽ پارلياماني حڪومت کي نئين وفاقي آئيني ڍانچي هيٺ مستقل بنياد مليو. ==== ون يونٽ دور جون سنڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff;" | واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 30 سيپٽمبر 1955ع | style="background:#eef5e9;" | آئين ساز اسيمبلي ''Establishment of West Pakistan Act'' منظور ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#e2f0d9;" | ون يونٽ لاڳو؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ۽ سنڌ اسيمبلي ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1956ع | style="background:#eef5e9;" | نئين آئين تحت سنڌ اولهه پاڪستان صوبي جو حصو رهي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1957ع–1958ع | style="background:#e2f0d9;" | اولهه پاڪستان اسيمبلي اندر ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو وڌيڪ مضبوط ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | مارشل لا؛ صوبائي پارلياماني حڪومت ۽ وڏي وزير جو عهدو ختم. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1962ع | style="background:#e2f0d9;" | نئون آئين لاڳو؛ ون يونٽ برقرار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 مارچ 1967ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۾ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپيل اهم واقعو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1968ع–1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان خلاف تحريڪ سان گڏ سنڌ ۾ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو تيز. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1969ع | style="background:#eef5e9;" | يحيٰ خان اقتدار سنڀاليو ۽ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#e2f0d9;" | '''اولهه پاڪستان صوبو ختم؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال.''' |} ==== تاريخي اثر ==== ون يونٽ جو دور سنڌ جي جديد سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيندڙ دورن مان هڪ هو. انتظامي طور سنڌ پندرهن سالن تائين هڪ وڏي صوبي جو حصو رهي، جڏهن ته سياسي سطح تي ان دور صوبائي خودمختياري، وفاقيت، قدرتي وسيلن، پاڻي، زمين، سرڪاري ملازمتن ۽ ٻوليءَ بابت بحث کي وڌيڪ نمايان ڪيو. ون يونٽ جي مخالفت سنڌ ۾ مختلف سياسي، هاري، شاگرد ۽ ادبي تحريڪن کي هڪ گڏيل صوبائي حقن واري سوال سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref><ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> 1970ع ۾ سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ اهي مسئلا نئين صوبائي سياست ۾ به برقرار رهيا. سنڌ جي موجوده اسيمبلي پڻ پنهنجي تاريخي بيان ۾ 1955ع جي ون يونٽ سبب سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ ۽ 1970ع ۾ ان جي بحاليءَ کي صوبي جي آئيني تاريخ جا اهم مرحلا قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ کان پوءِ 1972ع تائين === ''(1 جولاءِ 1970ع – 1972ع)'' [[ون يونٽ]] جي خاتمي سان '''1 جولاءِ 1970ع''' تي سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ٿي. صدر جنرل [[يحيٰ خان]] جي حڪومت طرفان جاري ڪيل ''ويسٽ پاڪستان (ڊزوليشن) آرڊر, 1970'' تحت [[اولهه پاڪستان]] جو گڏيل صوبو ختم ڪري سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ اتر اولهه سرحدي صوبو ٻيهر قائم ڪيا ويا. ان انتظامي تبديلي سان سنڌ جون الڳ صوبائي سرحدون ۽ سرڪاري ادارا بحال ٿيا، جڏهن ته اولهه پاڪستان جي صوبائي خدمتن، اثاثن، سرڪاري ملازمن ۽ انتظامي ذميوارين کي نون صوبن ۾ ورهائڻ جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi}}</ref> [[فائل:Pakistan-Sindh-location-map.svg|thumb|250px|کاٻو|1970ع ۾ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي طور بحال ٿي.]] سنڌ جي بحاليءَ سان [[ڪراچي]] ٻيهر صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ صوبائي حڪومت جو مرڪز بڻيو. ون يونٽ کان اڳ ڪراچي ڪجهه عرصي تائين وفاقي گاديءَ وارو علائقو رهيو هو، پر وفاقي گادي راولپنڊي ۽ پوءِ [[اسلام آباد]] منتقل ٿيڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي سنڌ سان انتظامي وابستگي بحال ٿي. ان ڪري 1970ع واري صوبائي بحالي سنڌ جي رڳو سياسي سرحدن جي بحالي نه هئي، پر ڪراچي ۽ باقي سنڌ کي هڪ ئي صوبائي انتظام هيٺ ٻيهر آڻڻ وارو اهم ادارتي مرحلو پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== صوبائي انتظام جي بحالي ==== سنڌ جي بحاليءَ وقت ملڪ ۾ [[مارشل لا]] لاڳو هو ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت موجود نه هئي. تنهنڪري پهرين مرحلي ۾ صوبي جو انتظام گورنر ۽ صوبائي سرڪاري مشينري وسيلي هلايو ويو. سنڌ جي سرڪاري رڪارڊ موجب '''نواب افتخار حسين خان ممدوٽ''' 1 جولاءِ 1970ع تي بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو ۽ 22 ڊسمبر 1971ع تائين عهدي تي رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1970ع جي بحاليءَ کان پوءِ سنڌ لاءِ الڳ سيڪريٽريٽ، صوبائي کاتا ۽ انتظامي ڍانچو ٻيهر ترتيب ڏنو ويو. اولهه پاڪستان جي گڏيل انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ صوبائي ملازمن ۽ کاتن جي ورهاست پڻ ڪئي وئي. ان عمل سان تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، بلديات ۽ ٻين صوبائي معاملن جي انتظامي ذميواري ٻيهر سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيڻ شروع ٿي.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> ==== 1970ع جون عام چونڊون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ [[قانوني فريم ورڪ آرڊر، 1970ع]] تحت پاڪستان ۾ بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي پهريون ڀيرو سڌيون عام چونڊون ڪرايون ويون. سنڌ کي قومي اسيمبليءَ ۾ '''27 عام سيٽون''' ڏنيون ويون، جڏهن ته سنڌ صوبائي اسيمبليءَ لاءِ '''60 عام سيٽون''' مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> 7 ڊسمبر 1970ع تي قومي اسيمبليءَ جون ۽ 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون. [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۽ پنجاب ۾ اهم سياسي قوت طور سامهون آئي. قومي اسيمبليءَ جي سنڌ وارين 27 سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 سيٽون حاصل ڪيون. سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 سيٽون کٽيون؛ ان ڪري اها سڀ کان وڏي جماعت ته بڻجي وئي، پر پنهنجي سر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي. بعد ۾ آزاد ميمبرن ۽ ٻين جي حمايت سان پارٽي صوبائي حڪومت ٺاهڻ جي قابل ٿي.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> اهي چونڊون سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم هيون، ڇاڪاڻ ته 1955ع کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ جي ماڻهن پنهنجي بحال ٿيل صوبي جي قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ نمائندا چونڊيا. چونڊن مان سنڌ اندر هڪ پيچيده سياسي نقشو پڻ سامهون آيو: پيپلز پارٽيءَ کي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن سنڌي آبادي وارن علائقن ۾ مضبوط حمايت حاصل ٿي، جڏهن ته ڪراچي ۽ ٻين شهري حلقن ۾ مذهبي ۽ ٻين سياسي جماعتن پڻ سيٽون حاصل ڪيون. ==== 1971ع جو بحران ۽ سنڌ ==== 1970ع جي چونڊن کان پوءِ وفاقي سطح تي [[عوامي ليگ]] قومي اسيمبليءَ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سڀ کان وڏي جماعت بڻجي اڀري. اقتدار جي منتقليءَ بابت عوامي ليگ، پيپلز پارٽي ۽ فوجي حڪومت وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران 1971ع ۾ شدت اختيار ڪئي. اوڀر پاڪستان ۾ فوجي ڪارروائي، گهرو ويڙهه ۽ پوءِ [[هندستان-پاڪستان جنگ 1971ع|پاڪستان-هندستان جنگ]] کان پوءِ 16 ڊسمبر 1971ع تي اوڀر پاڪستان الڳ ٿي [[بنگلاديش]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |year=1974}}</ref> ملڪ جي ورهاڱي سنڌ جي سياسي صورتحال تي سڌو اثر وڌو. 20 ڊسمبر 1971ع تي جنرل يحيٰ خان اقتدار [[ذوالفقار علي ڀٽو]] حوالي ڪيو. ڀٽو، جنهن جو سياسي بنياد سنڌ سان پڻ مضبوط هو، پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. ان کان پوءِ وفاق ۽ صوبن ۾ چونڊيل ادارن ڏانهن اقتدار منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ==== سنڌ جا گورنر، 1970ع–1972ع ==== سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ شروعاتي عرصي ۾ صوبي جو انتظام گورنرن جي ذريعي هليو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست موجب نواب افتخار حسين خان ممدوٽ کان پوءِ ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل گورنر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي / انتظامي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ|نواب افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 جولاءِ 1970ع – 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر؛ فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[رحمان گل|ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل]] | style="background:#eaf2f8;" | 22 ڊسمبر 1971ع – 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | عبوري انتظام؛ ذوالفقار علي ڀٽو جي شروعاتي دور ۾ گورنر |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#f4f8fc;" | 29 اپريل 1972ع کان | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت ڏانهن منتقليءَ واري دور جو گورنر |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه جي ٻيهر تنظيم ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي اعليٰ عدالتي نظام کي پڻ ٻيهر منظم ڪيو ويو. ون يونٽ دوران سنڌ [[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]] جي دائري هيٺ هئي. ''ھاء ڪورٽس (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1970'' تحت 1 جولاءِ 1970ع کان اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ ختم ٿي ۽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل '''[[سنڌ ۽ بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي مقرر ٿيو. نئين عدالت کي پنهنجي علائقائي دائري اندر اڳوڻي اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ وارا اصل، اپيليٽ ۽ ٻيا عدالتي اختيار منتقل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=About High Court |url=https://bhc.gov.pk/beta/introduction/about |website=High Court of Balochistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت؛ 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جو مرڪزي صدر مقام قائم ٿيو.]] گڏيل هاءِ ڪورٽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ 30 نومبر 1976ع تائين ڪم ڪندي رهي، جنهن کان پوءِ ٻنهي صوبن لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Introduction of Sindh High Court, Karachi |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چونڊيل صوبائي حڪومت جو قيام ==== 1970ع ۾ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊجي چڪا هئا، پر 1971ع جي قومي بحران سبب صوبائي پارلياماني حڪومت فوري طور قائم نه ٿي سگهي. 1972ع ۾ سياسي اقتدار چونڊيل نمائندن ڏانهن منتقل ٿيڻ سان سنڌ ۾ پڻ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. '''1 مئي 1972ع''' تي [[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. هو 1955ع ۾ ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جو پهريون وڏو وزير هو ۽ بحال ٿيل صوبي جي پهرين چونڊيل حڪومت جو سربراهه بڻيو.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers, Government of Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ 1970ع ۾ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جي حيثيت بحال ٿي.]] [[فائل:Sindh Provincial Assembly 1970.svg|thumb|300px|ساڄو|[[پاڪستان جون عام چونڊون، 1970ع|1970ع جي چونڊن]] کان پوءِ [[سنڌ اسيمبلي]] جي پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] 28 سيٽن سان سڀ کان وڏي جماعت بڻجي.]] ممتاز ڀٽي جي حڪومت سان سنڌ ۾ صوبائي ڪابينا ۽ پارلياماني انتظام ٻيهر فعال ٿيو. نئين حڪومت کي ون يونٽ کان ورثي ۾ مليل انتظامي ڍانچي جي ٻيهر ترتيب، صوبائي ملازمن جي ورهاست، تعليم، ٻولي، زمين، آبپاشي ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي اختلافن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== سياسي ۽ سماجي تبديليون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي سياست ۾ '''صوبائي خودمختياري''' ۽ '''سنڌي سڃاڻپ''' وڌيڪ نمايان ٿي. ون يونٽ مخالف تحريڪ دوران جيڪي سوال ــ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، زمينن جي ورهاست، پاڻيءَ جا حق، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي ۽ سنڌ جي وسيلن تي صوبائي اختيار ــ اڀريا هئا، سي هاڻي بحال ٿيل صوبائي ادارن جي پاليسيءَ جا عملي مسئلا بڻجي ويا. ساڳئي وقت سنڌ جي آباديءَ جو سماجي ۽ لساني ڍانچو پيچيده هو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي وڏي انگ ۾ موجود هئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن ننڍن شهرن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي اڪثريت ۾ هئي. 1970ع جي چونڊن ۾ به اها سماجي ۽ سياسي ورڇ ڪنهن حد تائين نظر آئي. پيپلز پارٽيءَ جي سياسي طاقت سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط هئي، جڏهن ته ڪراچيءَ جي ڪيترن حلقن ۾ جماعت اسلامي، جمعيت علماءِ پاڪستان ۽ ٻين جماعتن جو اثر موجود هو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سياست ==== صوبي جي بحاليءَ کان پوءِ [[سنڌي ٻولي]] جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت جو سوال ٻيهر صوبائي سياست جي مرڪز ۾ آيو. ون يونٽ دوران سنڌي اديبن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن ٻوليءَ جي تحفظ کي سنڌ جي صوبائي سڃاڻپ سان ڳنڍيو هو. بحال ٿيل سنڌ اسيمبليءَ کي هاڻي ان سوال تي قانونسازي ڪرڻ جو آئيني ۽ سياسي موقعو مليو. 1972ع ۾ ممتاز ڀٽو جي حڪومت '''''سنڌ (ٽيچنگ, پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج) ايڪٽ, 1972''''' منظور ڪرايو. قانون تحت سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ ان جي سرڪاري استعمال کي وڌائڻ لاءِ قانوني بندوبست ڪيو ويو ۽ سنڌي ۽ اردو کي تعليمي نصاب ۾ پڙهائڻ بابت شقون شامل ڪيون ويون. سرڪاري آفيسن، عدالتن ۽ اسيمبليءَ ۾ سنڌيءَ جي مرحليوار استعمال لاءِ پڻ گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |publisher=Government of Sindh |year=1972}}</ref> ٻوليءَ واري قانون تي خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اردو ڳالهائيندڙ حلقن ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو. جولاءِ 1972ع ۾ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ احتجاج ۽ سنڌي-اردو لساني ڇڪتاڻ تشدد ۾ تبديل ٿي. بعد ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت ۽ صوبائي قيادت ٻنهي ٻولين جي حيثيت بابت وضاحتون ۽ مفاهمتي قدم کنيا. هي واقعو سنڌ جي شهري سياست، سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين جي لاڳاپن ۽ بعد واري لساني سياست تي ڊگهي مدي وارو اثر ڇڏيندڙ واقعو بڻيو. ==== ثقافتي بحالي ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت سان لاڳاپيل ادارن ۽ تحريڪن لاءِ پڻ نئون سياسي ماحول پيدا ٿيو. [[سنڌي ادبي بورڊ]]، [[سنڌي ادبي سنگت]]، يونيورسٽين، رسالن ۽ سنڌي پريس وسيلي سنڌي تاريخ، لوڪ ادب، شاعري ۽ ٻوليءَ بابت سرگرميون وڌيون. ون يونٽ مخالف دور ۾ سنڌي ادب اندر پيدا ٿيل قومي، سماجي ۽ سياسي موضوع 1970ع کان پوءِ به جاري رهيا. [[شيخ اياز]]، [[محمد ابراهيم جويو]] ۽ ٻين اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپيل ادبي تحريڪ ۾ سنڌي ٻولي، تاريخي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ ثقافتي خودمختياري اهم موضوع رهيا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي صوبائي بحالي سياسي اداري جي بحاليءَ سان گڏ ثقافتي سڃاڻپ جي ٻيهر اظهار جو مرحلو پڻ ثابت ٿي. ===== 1970ع کان 1972ع تائين اهم واقعا ===== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#eef5e9;" | ون يونٽ ختم؛ '''سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال''' ۽ نواب افتخار حسين خان ممدوٽ گورنر مقرر. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 7 ڊسمبر 1970ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون؛ سنڌ جي 27 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 حاصل ڪيون. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 17 ڊسمبر 1970ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جون چونڊون؛ 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 کٽي سڀ کان وڏي جماعت بڻجي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي سياسي بحران ۽ هندستان-پاڪستان جنگ؛ صوبائي چونڊيل حڪومت جي قيام ۾ دير. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 16 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | اوڀر پاڪستان جي علحدگي ۽ [[بنگلاديش]] جو قيام. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 20 ڊسمبر 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل سنڌ جو گورنر بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] سنڌ جو گورنر مقرر. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 مئي 1972ع''' | style="background:#eef5e9;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو؛ ون يونٽ کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت بحال.''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، واڌاري ۽ استعمال بابت قانون منظور؛ ان کان پوءِ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |} ==== تاريخي اهميت ==== 1970ع کان 1972ع وارو مختصر عرصو سنڌ جي جديد تاريخ ۾ '''ادارتي بحاليءَ ۽ سياسي منتقليءَ''' جو دور هو. 1955ع ۾ ختم ڪيل سنڌ جي صوبائي وحدت ٻيهر قائم ٿي، ڪراچي صوبي جي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور واپس آيو، سنڌ جي الڳ انتظامي مشينري ۽ قانون ساز اداري جي بحاليءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ اعليٰ عدليه کي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جي صورت ۾ نئون ڍانچو ڏنو ويو. 1970ع جي چونڊن سنڌ کي لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ پنهنجي الڳ صوبائي نمائندگي ڏني، جڏهن ته 1972ع ۾ ممتاز علي ڀٽي جي حڪومت جي قيام سان پارلياماني صوبائي حڪومت عملي طور بحال ٿي. ساڳئي وقت ٻولي، شهري ۽ ٻهراڙي نمائندگي، زمين، روزگار ۽ صوبائي وسيلن بابت سوال نئين سنڌي سياست جا مرڪزي موضوع بڻيا. ان ڪري هي دور هڪ طرف ون يونٽ واري مرڪزيت کان صوبائي خودمختياريءَ ڏانهن منتقلي هو، ته ٻئي طرف سنڌ جي ايندڙ ڏهاڪن جي لساني، سماجي ۽ شهري سياست جي جوڙجڪ جو بنيادي مرحلو پڻ هو. === 1972ع کان 1988ع تائين وارو دور === ''(1972ع–1988ع)'' [[فائل:Zulfikar Ali Bhutto Portrait (cropped).jpg|thumb|220px|ساڄو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سنڌ ۽ پاڪستان جي سياست تي سندس [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو گهرو اثر رهيو.]] 1972ع کان 1988ع تائين سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ ڪيترن مختلف مرحلن مان گذري. شروعاتي دور ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي چونڊيل صوبائي حڪومت، [[1973ع جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت صوبائي پارلياماني ادارن جي قيام ۽ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت کي وڌائڻ جي ڪوششن سان نمايان رهيو. 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ اسيمبلي تحليل ٿي ۽ تقريباً اٺن سالن تائين صوبائي پارلياماني حڪومت معطل رهي. 1983ع ۾ [[تحريڪ بحالي جمهوريت|تحريڪ بحالي جمهوريت]] سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڏي عوامي مزاحمت جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته 1985ع جي غيرجماعتي چونڊن سان صوبائي اسيمبلي ۽ وڏي وزير جو عهدو ٻيهر بحال ٿيو. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ آباديءَ جي تبديلي، افغان جنگ جا اثر، لساني سياست ۽ نئين شهري جماعتن جي اڀار سنڌ جي سياسي ڍانچي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== ممتاز علي ڀٽو جي حڪومت ==== [[ممتاز علي ڀٽو]] 1 مئي 1972ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ اها سنڌ جي پهرين چونڊيل صوبائي حڪومت هئي. سندس حڪومت کي صوبائي انتظام جي ٻيهر جوڙجڪ، سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي، تعليم، زمين ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي توازن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== 1973ع جو آئين ۽ صوبائي ادارا ==== 10 اپريل 1973ع تي قومي اسيمبلي نئون آئين منظور ڪيو ۽ 14 آگسٽ 1973ع تي [[1973ع جو آئين|آئين]] نافذ ٿيو. ان سان پاڪستان ۾ وفاقي پارلياماني نظام قائم ٿيو ۽ سنڌ کي ٻين صوبن سان گڏ هڪ آئيني وفاقي وحدت جي حيثيت ملي. آئين تحت صوبائي اسيمبلي قانونسازيءَ جو ادارو، وڏو وزير صوبائي حڪومت جو سربراهه ۽ گورنر آئيني سربراهه بڻيو. باقي اختيارن جي اصول تحت ڪيترائي اهڙا معاملا جيڪي وفاقي فهرست ۾ شامل نه هئا، صوبن جي دائري ۾ آيا.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> 1973ع جي آئين سان [[سنڌ اسيمبلي]] کي صوبائي قانون ساز اداري جي مستحڪم آئيني حيثيت ملي. صوبي جي ڪابينا اسيمبليءَ ڏانهن جوابده هئي، جڏهن ته گورنر وزيراعظم جي صلاح تي صدر طرفان مقرر ٿيندو هو. سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ صوبائي خودمختياري، پاڻي، قدرتي وسيلا، ٻولي ۽ انتظامي اختيار هاڻي آئيني فريم ورڪ اندر سياسي بحث جا موضوع بڻيا. آئين صوبائي ٻولين جي واڌاري لاءِ پڻ گنجائش رکي. ان ڪري 1972ع وارو سنڌي ٻولي ايڪٽ 1973ع جي آئيني فريم ورڪ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي واڌاري لاءِ اهم قانوني بنياد بڻيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> ==== غلام مصطفىٰ جتوئي جي حڪومت ==== ڊسمبر 1973ع ۾ [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] ممتاز علي ڀٽو کان پوءِ سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ 5 جولاءِ 1977ع تائين عهدي تي رهيو. سندس دور ۾ پيپلز پارٽيءَ جي صوبائي حڪومت سنڌ جي انتظامي ڍانچي، تعليم، آبپاشي، ترقياتي منصوبن ۽ ٻهراڙيءَ جي سياسي تنظيم تي ڌيان ڏنو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي وفاقي حڪومت طرفان صنعتن، بئنڪن، تعليمي ادارن ۽ ٻين شعبن جي قوميائي پاليسين جا اثر سنڌ تي به پيا. ڪراچي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز هو، انهن پاليسين جو اهم مرڪز بڻيو. قوميائي سان رياست جو صنعت ۽ بئنڪنگ ۾ ڪردار وڌيو، پر خانگي ڪاروباري حلقن ۾ ان بابت تنقيد پڻ پيدا ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan: Background Notes |publisher=U.S. Department of State |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/pakistan/151007.htm}}</ref> ==== 1977ع جون چونڊون ۽ فوجي قبضو ==== مارچ 1977ع ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون ٿيون. پيپلز پارٽي وڏي اڪثريت حاصل ڪئي، پر مخالف ڌر جي [[پاڪستان قومي اتحاد]] چونڊن ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي جا الزام لڳايا ۽ نتيجن کي رد ڪيو. احتجاج ۽ حڪومت-مخالف تحريڪ وڌڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي فوج جي سربراهه جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] ''آپريشن فيئر پلي'' ذريعي حڪومت ختم ڪري مارشل لا لاڳو ڪيو. قومي ۽ صوبائي اسيمبليون تحليل ڪيون ويون ۽ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] جي وڏ وزارت ختم ٿي ۽ صوبو گورنر ۽ مارشل لا انتظام هيٺ اچي ويو. 1977ع کان 1985ع تائين سنڌ ۾ ڪو چونڊيل وڏو وزير يا فعال صوبائي اسيمبلي موجود نه هئي. ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1972ع–1988ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 مئي 1972ع – 20 ڊسمبر 1973ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]؛ بحال ٿيل سنڌ جو پهريون چونڊيل وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 ڊسمبر 1973ع – 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''مارشل لا ۽ صوبائي پارلياماني حڪومت جي معطلي، 5 جولاءِ 1977ع – 6 اپريل 1985ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[سيد غوث علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 6 اپريل 1985ع – 6 اپريل 1988ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي 1985ع جي چونڊن کان پوءِ وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر علي غلام قاضي]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 1988ع – 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري سياسي مرحلي ۾ وڏو وزير؛ بعد ۾ نگران حيثيت |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Chief Ministers of Sindh}}</ref> ==== گورنرن ۽ فوجي انتظام جو دور ==== 1972ع کان 1977ع تائين سنڌ ۾ مير رسول بخش ٽالپر، بيگم رعنا لياقت علي خان ۽ ٻين گورنرن صوبائي آئيني سربراهن طور ڪم ڪيو. 1977ع جي فوجي قبضي کان پوءِ گورنر جو عهدو فوجي انتظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو ۽ ڪيترن رٽائرڊ يا حاضر سروس فوجي آفيسرن کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | لڳ ڀڳ دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#eaf2f8;" | 1972ع–1973ع | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل پيپلز پارٽي حڪومت |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رعنا لياقت علي خان|بيگم رعنا لياقت علي خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1973ع–1976ع | style="background:#e2f0d9;" | آئيني صوبائي گورنر |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[نواب دلاور خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 1976ع–1977ع | style="background:#eef5e9;" | ڀٽو دور جو آخري مرحلو |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[عبدالقادر شيخ|جسٽس عبدالقادر شيخ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1977ع–1978ع | style="background:#e2f0d9;" | مارشل لا جي شروعاتي دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[ايس. ايم. عباسي|ليفٽيننٽ جنرل ايس. ايم. عباسي]] | style="background:#eaf2f8;" | 1978ع–1984ع | style="background:#eef5e9;" | فوجي انتظام |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[جهانداد خان|ليفٽيننٽ جنرل جهانداد خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1984ع–1987ع | style="background:#e2f0d9;" | فوجي / عبوري سياسي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 1987ع–جون 1988ع | style="background:#eef5e9;" | ضياءُ دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | جون–سيپٽمبر 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري دور |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Governors of Sindh}}</ref> ==== عدليه ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ ==== 1970ع کان سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل هاءِ ڪورٽ ڪم ڪندي رهي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي هو. 1976ع ۾ آئيني ۽ عدالتي انتظامي تبديليءَ کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون ۽ ڪراچي ۾ موجود عدالت '''[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]''' جي نالي سان سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh}}</ref> 1973ع جي آئين تحت سنڌ هاءِ ڪورٽ کي آئيني درخواستن، سول ۽ فوجداري اپيلن ۽ ماتحت عدليه تي نگراني جا اختيار حاصل هئا. 1977ع کان پوءِ مارشل لا ۽ آئيني حڪمن سبب اعليٰ عدليه جو سياسي ۽ آئيني ڪردار پيچيده ٿي ويو؛ 1973ع جو آئين معطل رهيو ۽ فوجي حڪومت طرفان ڪيترائي آئيني حڪم جاري ڪيا ويا. 1985ع ۾ آئين ترميمن سان بحال ٿيو، جنهن سان صوبائي ۽ وفاقي عدالتون ٻيهر تبديل ٿيل آئيني ڍانچي اندر ڪم ڪرڻ لڳيون.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== 1979ع ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي ۽ سنڌ ==== 4 اپريل 1979ع تي اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي قتل جي ڪيس ۾ ڦاهي ڏني وئي. ڀٽو جو تعلق لاڙڪاڻي سان هو ۽ پيپلز پارٽي سنڌ ۾ وڏي عوامي حمايت رکندي هئي؛ ان ڪري سندس ڦاسي سنڌ جي سياسي نفسيات ۽ وفاق سان لاڳاپن تي گهرو اثر وڌو. سنڌ جي ڪيترن سياسي حلقن ۾ ضياءُ حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ ڀٽو خاندان پيپلز پارٽيءَ جي مزاحمتي سياست جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Chandio |first=Amir Ali |title=Politics of Sindh under Zia Government}}</ref> [[فائل:Bhutto 1974.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1979ع ۾ سندس ڦاسيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف سياسي مخالفت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي.]] ==== تحريڪ بحالي جمهوريت ==== {{Main|تحريڪ بحالي جمهوريت}} 1981ع ۾ پيپلز پارٽي ۽ ٻين مخالف جماعتن [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد مارشل لا جو خاتمو، 1973ع جي آئين جي بحالي ۽ آزاد چونڊون ڪرائڻ هو. شروعات ۾ تحريڪ جي سرگرمي محدود رهي، پر آگسٽ 1983ع ۾ شروع ڪيل سول نافرمانيءَ جي مهم سنڌ، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾، وڏي عوامي تحريڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ سان گڏ [[عوامي تحريڪ]] ۽ مختلف کاٻي ڌر جي تنظيمن هارين، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 14 آگسٽ 1983ع کان سول نافرماني تيز ٿي ۽ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ جلوس، گرفتاريون ۽ پوليس يا فوج سان ٽڪراءَ ٿيا. تحقيق موجب هڪ مهيني اندر هزارين سياسي ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا ۽ سنڌ ملڪ ۾ ايم آر ڊي جو سڀ کان وڌيڪ سرگرم مرڪز بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> ضياءُ حڪومت تحريڪ کي سختيءَ سان دٻايو، جڏهن ته مخالف ڌر ان کي صوبائي خودمختياري، جمهوري حقن ۽ سياسي نمائندگيءَ جي وسيع مسئلن سان ڳنڍيو. سنڌ ۾ ايم آر ڊي جي شدت ان حقيقت سان پڻ لاڳاپيل هئي ته ڀٽو جي ڦاسيءَ کان پوءِ پيپلز پارٽيءَ لاءِ صوبي ۾ وڏي همدردي موجود هئي ۽ فوجي حڪومت ۾ سنڌين جي سياسي نمائندگي بابت شڪايتون وڌيون هيون.<ref>{{cite book |last=Haqqani |first=Husain |title=Pakistan: Between Mosque and Military |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> ==== 1985ع جون غيرجماعتي چونڊون ==== 1984ع جي صدارتي ريفرنڊم کان پوءِ جنرل ضياءُ الحق 1985ع ۾ قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جون چونڊون پارٽي وابستگيءَ کان سواءِ ڪرايون. ايم آر ڊي جي جماعتن، جن ۾ پيپلز پارٽي شامل هئي، انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. ان جي باوجود چونڊن سان سنڌ اسيمبلي تقريباً اٺن سالن کان پوءِ ٻيهر وجود ۾ آئي ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> 1985ع ۾ 1973ع جو آئين ''روائيول آف دي ڪانسٽيٽيوشن آرڊر'' ۽ پوءِ [[اٺين ترميم]] سان بحال ڪيو ويو. ان ترميم صدر جي اختيارن کي نمايان طور وڌايو ۽ وفاقي سياسي نظام ۾ صدارتي مداخلت جي گنجائش وڌائي، جڏهن ته صوبائي پارلياماني ادارا پڻ ٻيهر ڪم ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== شهري سنڌ، لڏپلاڻ ۽ نئين لساني سياست ==== 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي جي آبادي ۽ سماجي بناوت تيز رفتاريءَ سان تبديل ٿي. [[سوويت-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان مان وڏي تعداد ۾ پناهگير پاڪستان آيا ۽ انهن مان هڪ حصو ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ آباد ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ملڪ جي ٻين صوبن مان پڻ روزگار لاءِ ڪراچي ڏانهن لڏپلاڻ جاري رهي. شهري آباديءَ، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ روزگار تي دٻاءَ سان گڏ هٿيارن ۽ منشيات جي واپار ۾ واڌ بابت پڻ رپورٽون سامهون آيون. انهن عنصرن ڪراچيءَ ۾ مختلف نسلي ۽ لساني برادرين وچ ۾ سياسي مقابلي ۽ تشدد کي وڌايو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press}}</ref> 1978ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اردو ڳالهائيندڙ شاگردن جي تنظيم [[آل پاڪستان مهاجر اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن]] قائم ٿي. 1984ع ۾ ان سان لاڳاپيل قيادت [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي شهري سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، جي وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. ان جي اڀار سان سنڌ جي سياست ۾ سنڌي-مهاجر ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي تقسيم وڌيڪ ادارتي صورت اختيار ڪئي. 1985ع ۽ 1986ع دوران ڪراچيءَ ۾ ٽرانسپورٽ، زمين ۽ آباديءَ جي مقابلي سان لاڳاپيل لساني تڪرار وڌيا. 1986ع ۾ اردو ڳالهائيندڙ ۽ پشتون آبادين وچ ۾ شديد فسادن سان شهر جي سياسي صورتحال وڌيڪ خراب ٿي. اهڙن واقعن ۽ شهري عدم تحفظ مهاجر قومي موومينٽ جي عوامي بنياد وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. ==== تعليم، ثقافت ۽ سنڌي سڃاڻپ ==== 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ادب، صحافت، شاعري ۽ ثقافتي تنظيمن ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. [[سنڌي ادبي سنگت]]، سنڌي رسالن، اخبارن ۽ يونيورسٽين سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بحث کي جاري رکيو. 1972ع واري ٻولي ايڪٽ سنڌيءَ کي تعليمي ۽ صوبائي ادارن ۾ وڌيڪ قانوني جاءِ ڏني، جيتوڻيڪ ان جي عملي نفاذ جو درجو مختلف ادارن ۽ دورن ۾ مختلف رهيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> [[شيخ اياز]]، [[ابراهيم جويو]]، [[رسول بخش پليجو]] ۽ ٻين اديبن ۽ سياسي دانشورن سان لاڳاپيل فڪري ماحول ۾ سنڌي ٻولي، زمين، عورتن جي حقن، هارين، وفاقيت ۽ جمهوريت بابت لکڻ وڌيو. مارشل لا جي دور ۾ سنسرشپ ۽ سياسي پابندين باوجود سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ مزاحمتي موضوع نمايان رهيا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي مخالفت هڪ ٻئي سان ويجهيون ٿي ويون. سنڌي لوڪ ورثي، اجرڪ، ٽوپي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري ۽ تاريخي شخصيتن کي سياسي ۽ ثقافتي علامتن طور وڌيڪ استعمال ڪيو ويو. ==== سماجي ۽ معاشي تبديليون ==== هن دور ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ آبپاشي رهيو، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ صنعت، واپار ۽ خدمتن جو شعبو وڌندو رهيو. [[گڊو بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ سنڌو درياهه جي آبپاشي نظام سنڌ جي زراعت لاءِ بنيادي اهميت رکندا هئا. ٻهراڙيءَ ۾ زمين جي غيربرابر ورڇ، هارين جي حقن ۽ وڏن زميندارن جي سياسي اثر بابت بحث جاري رهيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن زرعي سڌارن، هارين جي حقن ۽ سرڪاري زمينن جي ورڇ جا مطالبا جاري رکيا. شهري سنڌ ۾ صنعتي واڌ سان گڏ غيررسمي آبادين، ٽرانسپورٽ، پاڻي، رهائش ۽ روزگار جا مسئلا وڌيا. ڪراچيءَ جي تيز آباديءَ واري واڌ صوبائي سياست ۾ وسيلن، بلدياتي ادارن ۽ نمائندگيءَ بابت نوان تڪرار پيدا ڪيا. ==== 1988ع ۽ فوجي دور جي پڄاڻي ==== 29 مئي 1988ع تي صدر ضياءُ الحق وزيراعظم [[محمد خان جوڻيجو]] جي وفاقي حڪومت ۽ قومي اسيمبلي کي برطرف ڪيو. ان جا اثر صوبائي سياست تي پڻ پيا ۽ سنڌ ۾ غوث علي شاهه جي حڪومت ختم ٿي. [[اختر علي غلام قاضي]] مختصر عرصي لاءِ وڏي وزير ۽ پوءِ نگران انتظام جو حصو رهيو. 17 آگسٽ 1988ع تي جنرل ضياءُ الحق جهاز حادثي ۾ مارجي ويو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ عام چونڊن جو رستو هموار ٿيو. 16 نومبر 1988ع جي قومي چونڊن ۽ پوءِ صوبائي چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۾ ٻيهر وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي. 2 ڊسمبر 1988ع تي [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو، جنهن سان سنڌ ۾ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. ==== 1972ع–1988ع جون اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1 مئي 1972ع | style="background:#eef5e9;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] چونڊيل وڏي وزير طور حڪومت سنڀالي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ بابت قانون منظور ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1973ع | style="background:#eef5e9;" | 1973ع جو وفاقي پارلياماني آئين نافذ؛ سنڌ جي صوبائي ادارن کي نئون آئيني بنياد مليو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | ڊسمبر 1973ع | style="background:#e2f0d9;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1976ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ کي ورهائي الڳ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] قائم ڪئي وئي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | ضياءُ الحق جو فوجي قبضو؛ سنڌ اسيمبلي ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 اپريل 1979ع | style="background:#eef5e9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي ڦاهي ڏني وئي؛ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1981ع | style="background:#e2f0d9;" | [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1983ع | style="background:#eef5e9;" | ايم آر ڊي جي سول نافرمانيءَ واري تحريڪ؛ سنڌ ان جو سڀ کان اهم مرڪز بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1984ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم، جنهن سان شهري سنڌ جي سياست ۾ نئين قوت جو اڀار ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1985ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي چونڊون؛ سنڌ اسيمبلي بحال ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير ٿيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1986ع | style="background:#e2f0d9;" | ڪراچيءَ ۾ شديد لساني ۽ شهري تڪرار؛ شهري سياسي تنظيمن جي اثر ۾ واڌ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 29 مئي 1988ع | style="background:#eef5e9;" | جوڻيجو حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ جي سياسي انتظام ۾ ٻيهر عبوري تبديليون. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 17 آگسٽ 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | جنرل ضياءُ الحق جي وفات؛ نئين عام چونڊن لاءِ رستو هموار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 2 ڊسمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. |} === 1988ع کان هاڻوڪي دور تائين === 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ چونڊيل حڪومتن جي بحالي، مرڪزي حڪومتن جي برطرفين، گورنر راڄ، فوجي حڪومت، مڪاني حڪومتن جي نون تجربن، [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ وڌندڙ صوبائي خودمختياري، ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي ڊگهي صوبائي بالادستي جهڙا مرحلا شامل آهن. ساڳئي عرصي دوران [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جي شهري سياست، لساني ۽ جماعتِي مقابلي، اندروني لڏپلاڻ، آباديءَ جي تيز واڌ، تعليم ۽ صحت جي صوبائي پاليسين، سنڌي ٻوليءَ جي ادارتي واڌاري ۽ بار بار ٿيندڙ ٻوڏن سنڌ جي سماجي ۽ معاشي بناوت تي گهرو اثر وڌو. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 55.7 ملين ٿي چڪي هئي، جيڪا 2017ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 7.8 ملين وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ 1988ع کان پوءِ صوبائي پارلياماني سياست جو مرڪزي ادارو]] [[فائل:Karachi Skyline.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] جو جديد شهري منظر؛ 1988ع کان پوءِ شهر سنڌ جي آبادي، صنعت، واپار ۽ سياسي تبديلين جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو]] ==== جمهوري حڪومتن جي بحالي، 1988ع–1990ع ==== جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي وفات کان پوءِ نومبر 1988ع ۾ عام چونڊون ٿيون ۽ پاڪستان ۾ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. سنڌ ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي ۽ [[قائم علي شاهه]] 2 ڊسمبر 1988ع تي وڏو وزير بڻيو. شروعاتي طور پيپلز پارٽي ۽ [[مهاجر قومي موومينٽ]] وچ ۾ سياسي تعاون قائم ٿيو، جنهن جو مقصد خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي نمائندگيءَ جي مسئلن کي گڏيل سياسي بندوبست ذريعي حل ڪرڻ هو. بهرحال، ٻنهي جماعتن وچ ۾ نوڪرين، مڪاني حڪومت، امن امان ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف جلد وڌي ويا.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> 1990ع ۾ صدر [[غلام اسحاق خان]] وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت برطرف ڪئي ۽ سنڌ اسيمبلي پڻ ختم ڪئي وئي. قائم علي شاهه جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ [[آفتاب شعبان ميراڻي]] مختصر عرصي لاءِ وڏو وزير رهيو ۽ پوءِ [[ڄام صادق علي]] نگران ۽ بعد ۾ چونڊيل وڏي وزير طور اقتدار ۾ آيو. 1990ع جي چونڊن ۾ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي اڪيلي جماعت رهي، پر ڄام صادق علي مخالف جماعتن، آزاد ميمبرن ۽ مهاجر قومي موومينٽ جي حمايت سان حڪومت قائم ڪئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ==== 1990ع واري ڏهاڪي جي سياسي ۽ امن امان واري صورتحال ==== 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، شديد سياسي ۽ لساني تشدد، جماعتن جي هٿياربند ڌڙن، ڏوهاري نيٽ ورڪن ۽ رياستي ڪارروائين سبب متاثر ٿيو. سنڌ جي شهري سياست ۾ مهاجر قومي موومينٽ هڪ اهم قوت بڻجي وئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي، مختلف سنڌي قومپرست جماعتون ۽ مقامي سياسي خاندان اثرانداز رهيا. سنڌي قومپرست سياست ۾ [[جي. ايم. سيد]]، [[رسول بخش پليجو]]، [[قادر مگسي]] ۽ ٻين اڳواڻن صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، ٻولي ۽ سنڌ جي وسيلن بابت تحريڪون جاري رکيون. 1992ع ۾ وفاقي حڪومت طرفان سنڌ ۾ وڏي فوجي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ڪارروائي شروع ڪئي وئي، جيڪا شروعاتي طور ڏوهارين ۽ ڌاڙيلن خلاف هئي پر بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ مهاجر قومي موومينٽ جي تنظيمي ڍانچي ۽ هٿياربند ڌڙن خلاف پڻ وڌي. ان دور ۾ انساني حقن جي تنظيمن سياسي گرفتارين، تشدد ۽ غيرقانوني حراست بابت خدشا ظاهر ڪيا.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ڄام صادق علي جي وفات کان پوءِ [[مظفر حسين شاهه]] مارچ 1992ع ۾ وڏو وزير ٿيو. 1993ع جي چونڊن کان پوءِ [[عبدالله شاهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ حڪومت قائم ڪئي. سندس دور ۾ ڪراچيءَ ۾ پوليس ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جون ڪارروايون تيز ٿيون. 1996ع ۾ وفاقي سطح تي بينظير ڀٽو جي ٻي حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ حڪومت پڻ ختم ڪئي وئي ۽ [[ممتاز علي ڀٽو]] نگران وڏو وزير مقرر ٿيو. 1997ع جي چونڊن کان پوءِ [[لياقت علي جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. آڪٽوبر 1998ع ۾ سنڌ ۾ گورنر راڄ لاڳو ٿيو، جنهن سان چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي. 12 آڪٽوبر 1999ع تي جنرل [[پرويز مشرف]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ سميت ملڪ جا چونڊيل ادارا معطل ٿي ويا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== فوجي حڪومت ۽ مڪاني حڪومتن جي نئين جوڙجڪ، 1999ع–2008ع ==== 1999ع کان 2002ع تائين سنڌ ۾ صوبائي اسيمبلي ۽ چونڊيل وڏو وزير موجود نه هئا ۽ صوبي جو انتظام فوجي حڪومت جي مقرر ڪيل گورنر ۽ صوبائي انتظامي مشينري ذريعي هليو. جنرل مشرف جي حڪومت 2001ع ۾ ملڪ ۾ نئون مڪاني حڪومت وارو نظام لاڳو ڪيو، جنهن تحت ضلعن، تعلقن ۽ يونين ڪائونسلن ڏانهن ڪجهه انتظامي ۽ مالي اختيار منتقل ڪيا ويا. ڪراچيءَ کي نئين نظام تحت '''سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي''' ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سان شهر جي مڪاني انتظام، انفراسٽرڪچر، روڊن ۽ ميونسپل خدمتن ۾ وڏي ادارتي تبديلي آئي. سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ ضلعي ناظمن ۽ مڪاني ڪائونسلن جو نظام قائم ٿيو. هن نظام جي حامين ان کي مقامي سطح تي اختيارن جي منتقلي قرار ڏنو، جڏهن ته مخالفن جو خيال هو ته ان سان صوبائي حڪومت جا ڪيترائي اختيار وفاقي فوجي حڪومت جي ٺاهيل مقامي ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. 2002ع جي عام چونڊن کان پوءِ سنڌ اسيمبلي ٻيهر بحال ٿي. [[علي محمد مهر]] ڊسمبر 2002ع ۾ وڏو وزير بڻيو ۽ 2004ع ۾ سندس جاءِ [[ارباب غلام رحيم]] ورتي. هن دور ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] ۽ مهاجر قومي موومينٽ، جيڪا بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] سڏجڻ لڳي، سنڌ جي صوبائي ۽ شهري سياست ۾ اهم اتحادي جماعتون رهيون.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 2007ع–2008ع: جمهوري منتقلي ==== 2007ع جي آخر ۾ پاڪستان جي سياسي بحران سنڌ تي گهرو اثر وڌو. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[بينظير ڀٽو]] راولپنڊي ۾ قتل ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ شديد احتجاج، باهه لڳائڻ، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري ملڪيتن کي نقصان ۽ عام زندگيءَ ۾ خلل پيدا ٿيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ واضح اڪثريت حاصل ڪئي ۽ [[قائم علي شاهه]] اپريل 2008ع ۾ ٻيهر وڏو وزير بڻيو. ان کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ ڊگهي عرصي تائين مرڪزي صوبائي جماعت بڻجي وئي ۽ 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي چونڊن کان پوءِ حڪومت ٺاهيندي رهي.<ref>{{cite web |title=Past Assemblies |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ارڙهين ترميم ۽ وڌندڙ صوبائي خودمختياري ==== 2010ع ۾ [[ارڙهين آئيني ترميم]] پاڪستان جي وفاقي ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آندي. گڏيل قانون ساز فهرست ختم ٿيڻ سان تعليم، صحت، ثقافت، سماجي ڀلائي، ماحول ۽ ڪيترن ٻين شعبن بابت اختيار وڌيڪ وڏي حد تائين صوبن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ لاءِ هي تبديلي خاص اهميت واري هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صوبائي حڪومت کي انهن شعبن ۾ پنهنجي پاليسين ۽ ادارن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جو وسيع اختيار مليو. ارڙهين ترميم کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ صحت، تعليم، مڪاني حڪومت، ثقافت، عورتن ۽ ٻارن جي حقن ۽ سماجي تحفظ بابت وڏي تعداد ۾ نوان قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ منظور ٿيل قانونن ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ'''، '''سنڌ مينٽل هيلٿ ايڪٽ'''، '''سنڌ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز ڪنٽرول، علاج ۽ تحفظ ايڪٽ'''، '''سنڌ نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ ايڪٽ''' ۽ '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ''' شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |website=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013ع]] تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪميٽي ۽ يونين ڪائونسل جهڙا مڪاني ادارا قانوني ڍانچي ۾ آندا ويا. بعد ۾ 2015ع ۽ پوءِ 2023ع ۾ مڪاني چونڊن ذريعي نيون مڪاني ڪائونسلون قائم ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ۽ قانوني ادارا ==== [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] هن سڄي دور ۾ صوبي جي اعليٰ آئيني، سول ۽ فوجداري عدالت رهي. عدالت جي ڪراچيءَ ۾ مکيه سيٽ سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت مختلف هنڌن تي سرڪٽ بينچن يا رجسٽري انتظامن ذريعي عدالتي رسائي وڌائي وئي. صوبائي ماتحت عدليه ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن عدالتن، سول عدالتن، فيملي عدالتن ۽ ٻين خصوصي عدالتن تي مشتمل رهي. 1994ع ۾ '''سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي''' کي قانوني بنياد ڏنو ويو، جنهن جو مقصد ججن ۽ عدالتي عملدارن جي تربيت ۽ عدالتي انتظام جي معيار کي بهتر ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Judicial Academy Act |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=1994 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شهري تشدد کان پوءِ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل ڪيسن لاءِ خصوصي عدالتن جو استعمال پڻ وڌيو. 2007ع جي عدالتي بحران ۽ وڪيلن جي تحريڪ ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار، ڪراچي بار ۽ ٻين وڪيل تنظيمن فعال ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ عدليه جي بحاليءَ واري قومي تحريڪ جو اثر سنڌ جي عدالتي ۽ سياسي ماحول تي پڻ پيو. ==== سياسي حڪومتون ۽ وڏا وزير ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل حڪومتن سان گڏ ڪيترائي نگران دور ۽ گورنر راڄ جا مرحلا آيا. سرڪاري سنڌ حڪومت جي فهرست موجب هن عرصي جا وڏا وزير هيٺين ريت رهيا آهن:<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / جماعت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 2 ڊسمبر 1988ع – 25 فيبروري 1990ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[آفتاب شعبان ميراڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 26 فيبروري 1990ع – 5 آگسٽ 1990ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ڄام صادق علي]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 1990ع – 5 مارچ 1992ع | style="background:#eef5e9;" | شروعات ۾ نگران؛ پوءِ اتحادي حڪومت |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مظفر حسين شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 مارچ 1992ع – 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | اتحادي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي مدد شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ–آڪٽوبر 1993ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[عبدالله شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | آڪٽوبر 1993ع – نومبر 1996ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 1996ع – فيبروري 1997ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[لياقت علي جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | فيبروري 1997ع – آڪٽوبر 1998ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff;" | '''گورنر راڄ ۽ پوءِ فوجي حڪومت، 1998ع–2002ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي محمد مهر]] | style="background:#f4f8fc;" | ڊسمبر 2002ع – جون 2004ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ارباب غلام رحيم]] | style="background:#eaf2f8;" | جون 2004ع – نومبر 2007ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ (ق) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 2007ع – اپريل 2008ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 2008ع – مارچ 2013ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[زاهد قربان علوي]] | style="background:#f4f8fc;" | مارچ–مئي 2013ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | مئي 2013ع – جولاءِ 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ 2016ع – مئي 2018ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[فضل الرحمان]] | style="background:#eaf2f8;" | جون–آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 2018ع – آگسٽ 2023ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مقبول باقر]] | style="background:#eaf2f8;" | آگسٽ 2023ع – فيبروري 2024ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 فيبروري 2024ع – هاڻوڪو | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |} <ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع تائين [[مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي ۽ سندس موجوده حڪومت پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي 2008ع کان جاري صوبائي سياسي بالادستيءَ جو تسلسل آهي.<ref>{{cite web |title=Our Team |url=https://cm.sindh.gov.pk/chief-ministers-team |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 1988ع کان سنڌ جا گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |+ '''1988ع کان سنڌ جا گورنر''' |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | نمبر ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو سنڀالڻ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو ڇڏڻ ! style="background:#c55a11; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / مختصر نوٽ |- | style="background:#eaf2f8;" | 18 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 5 جنوري 1987ع | style="background:#eef5e9;" | 23 جون 1988ع | style="background:#fdf2e9;" | 1988ع جي شروعات تائين عهدي تي رهيو |- | style="background:#d6eaf8;" | 19 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 24 جون 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر؛ ضياءُ الحق جي دور جي پڇاڙي |- | style="background:#eaf2f8;" | 20 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[قادرالدين احمد|جسٽس قادرالدين احمد]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | 18 اپريل 1989ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ جج؛ جمهوري منتقليءَ وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 21 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[فخرالدين جي. ابراهيم|جسٽس فخرالدين جي. ابراهيم]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 اپريل 1989ع | style="background:#e2f0d9;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ جج ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#eef5e9;" | 18 جولاءِ 1993ع | style="background:#fdf2e9;" | پهريون دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 23 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[حڪيم محمد سعيد]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#fbe5d6;" | تعليمي، سماجي ۽ طبي شخصيت |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#eef5e9;" | 21 مئي 1995ع | style="background:#fdf2e9;" | ٻيو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 24 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪمال الدين اظفر]] | style="background:#f4f8fc;" | 22 مئي 1995ع | style="background:#e2f0d9;" | 16 مارچ 1997ع | style="background:#fbe5d6;" | سياستدان ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 25 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[معين الدين حيدر|ليفٽيننٽ جنرل (ر) معين الدين حيدر]] | style="background:#eaf2f8;" | 17 مارچ 1997ع | style="background:#eef5e9;" | 17 جون 1999ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر |- | style="background:#d6eaf8;" | 26 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ممنون حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جون 1999ع | style="background:#e2f0d9;" | 12 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ پاڪستان جو صدر بڻيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 27 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عظيم دائودپوٽو|ايئر مارشل عظيم دائودپوٽو]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#eef5e9;" | 24 مئي 2000ع | style="background:#fdf2e9;" | فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 28 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ميان سومرو]] | style="background:#f4f8fc;" | 25 مئي 2000ع | style="background:#e2f0d9;" | 26 ڊسمبر 2002ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ سينيٽ چيئرمين ۽ نگران وزيراعظم رهيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 29 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عشرت العباد خان|ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 27 ڊسمبر 2002ع | style="background:#eef5e9;" | 10 نومبر 2016ع | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 14 سال؛ سنڌ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8;" | 30 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[سعيد الزمان صديقي|جسٽس (ر) سعيد الزمان صديقي]] | style="background:#f4f8fc;" | 11 نومبر 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 جنوري 2017ع | style="background:#fbe5d6;" | اڳوڻو چيف جسٽس پاڪستان |- | style="background:#eaf2f8;" | 31 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد زبير]] | style="background:#eaf2f8;" | 2 فيبروري 2017ع | style="background:#eef5e9;" | 3 آگسٽ 2018ع | style="background:#fdf2e9;" | مسلم ليگ (ن) جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 32 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[عمران اسماعيل]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | 18 اپريل 2022ع | style="background:#fbe5d6;" | پاڪستان تحريڪ انصاف جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#fff2cc;" | — | style="background:#fff2cc; text-align:right; padding:7px;" | [[آغا سراج دراني]] | style="background:#fff2cc;" | 20 اپريل 2022ع | style="background:#fff2cc;" | 9 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#ffe699;" | '''قائم مقام گورنر'''؛ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#eaf2f8;" | 34 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪامران ٽيسوري|محمد ڪامران خان ٽيسوري]] | style="background:#eaf2f8;" | 10 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#eef5e9;" | 12 مارچ 2026ع | style="background:#fdf2e9;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] سان لاڳاپيل؛ سنڌ جو 34هون گورنر |- | style="background:#d9ead3;" | 35 | style="background:#d9ead3; text-align:right; padding:7px;" | '''[[محمد نهال هاشمي|سيد محمد نهال هاشمي]]''' | style="background:#d9ead3;" | '''13 مارچ 2026ع''' | style="background:#d9ead3;" | '''عهدي تي موجود''' | style="background:#b6d7a8;" | '''سنڌ جو موجوده ۽ 35هون گورنر؛ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] سان لاڳاپيل''' |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Jailed PA speaker becomes acting Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1685798 |work=Dawn |date=20 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Tessori sacked as PML-N stalwart Nehal Hashmi made Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1981494 |work=Dawn |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گورنر ==== گورنر 1973ع جي آئين تحت صوبي جو آئيني سربراهه آهي ۽ صدر طرفان وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ٿيندو آهي. 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ عدالتي، فوجي، سياسي ۽ ڪاروباري پسمنظر رکندڙ مختلف شخصيتون گورنر رهيون. خاص طور [[عشرت العباد خان]] ڊسمبر 2002ع کان نومبر 2016ع تائين لڳ ڀڳ چوڏهن سال گورنر رهيو، جيڪو سنڌ جي تاريخ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018ع کان 2022ع تائين [[عمران اسماعيل]]، پوءِ 2022ع کان مارچ 2026ع تائين [[ڪامران ٽيسوري]] گورنر رهيو. 13 مارچ 2026ع تي [[محمد نهال هاشمي]] سنڌ جي 35هين گورنر طور حلف کنيو ۽ 2026ع تائين عهدي تي موجود آهي.<ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ شهري سياست ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تبديلين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي تيز آباديءَ، اندروني ۽ بين الصوبائي لڏپلاڻ، غيررسمي آبادين، زمين، پاڻي، ٽرانسپورٽ، روزگار ۽ مڪاني حڪومت جي اختيارن بابت مسئلن سبب شهري سياست پيچيده ٿي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مهاجر قومي موومينٽ ۽ بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ وڏي چونڊيل قوت رهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي مڪاني حڪومت واري دور ۾ ڪراچي ۾ ميئر يا ناظم جي اداري کي وڏي سياسي اهميت ملي. بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، پاڪستان پيپلز پارٽي، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جماعتن شهر جي چونڊيل ۽ مڪاني سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2013ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي منظوري سان رينجرز ۽ پوليس جون ٽارگيٽيڊ ڪارروايون تيز ٿيون. انهن ڪاررواين سان منظم سياسي ۽ ڏوهاري تشدد ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي اختيارن، سياسي گرفتارين ۽ شهري نمائندگيءَ بابت بحث جاري رهيو. [[فائل:Sindh Assembly 2018.svg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي 2018ع واري پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي اڪثريت سان صوبائي حڪومت قائم ڪئي]] ==== آبادي ۽ شهريڪاري ==== 1981ع کان پوءِ سنڌ جي آباديءَ ۾ تيز واڌ جاري رهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ جي آبادي 1981ع ۾ لڳ ڀڳ 19.0 ملين، 1998ع ۾ 30.4 ملين، 2017ع ۾ 47.9 ملين ۽ 2023ع ۾ تقريباً 55.7 ملين ٿي وئي. سرڪاري آدمشماري هن تيز واڌ کي قدرتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ لڏپلاڻ ۽ آباديءَ جي رفتار سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي هن آباديءَ جي واڌ جو سڀ کان اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تيزيءَ سان آبادي وڌي. شهريڪاريءَ سان صنعت، واپار، مالي خدمتن ۽ تعميراتي سرگرمين ۾ واڌ ٿي، پر پاڻي، صفائي، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ شهري منصوبابنديءَ تي پڻ دٻاءُ وڌيو. ==== تعليم ==== 1990ع کان پوءِ سنڌ جي تعليم ۾ سرڪاري اسڪولن جي توسيع، خانگي تعليمي شعبي جي تيز واڌ، يونيورسٽين جي تعداد ۾ اضافو ۽ اعليٰ تعليم جي ادارتي پکيڙ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ اسڪول ۽ اعليٰ تعليم جي وڏي پاليسي ذميواري صوبي ڏانهن منتقل ٿي. 2013ع ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ''' منظور ڪيو ويو، جنهن 5 کان 16 سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم بابت قانوني ذميواري مقرر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان دور ۾ سرڪاري يونيورسٽين ۽ ميڊيڪل، انجنيئرنگ، قانون ۽ ڪاروباري تعليم جي ادارن ۾ پڻ واڌ ٿي. تعليم ۾ واڌ باوجود شهري ۽ ٻهراڙي، مردن ۽ عورتن ۽ مختلف ضلعن وچ ۾ وڏا فرق برقرار رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 10 سالن يا ان کان مٿي عمر جي ماڻهن جي خواندگي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.21 سيڪڙو. شهري علائقن ۾ اها شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ صرف 38.14 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 Sindh – Education |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> تازن سالن ۾ اسڪولن جي انتظام کي وڌيڪ مقامي سطح تي منتقل ڪرڻ، استادن جي تربيت، اسڪول ڪلسٽرنگ، نصاب ۽ ڊيٽا بنياد تي منصوبابنديءَ لاءِ به سڌارا ڪيا ويا. يونيسيف موجب هڪ پائلٽ پروگرام هيٺ 14 ضلعن ۾ 400 اسڪولن کي 20 ڪلسٽرن ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فيصلن ۽ بجيٽ اختيارن کي اسڪولن جي ويجهو منتقل ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |publisher=UNICEF |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== صحت ==== صحت جي شعبي ۾ 1990ع کان پوءِ بنيادي صحت مرڪزن، ضلعي اسپتالن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، حفاظتي ٽڪن ۽ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن جي پروگرامن ۾ واڌ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ صحت جو وڏو انتظامي ۽ قانون ساز اختيار سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کان پوءِ صوبي ڪيترائي مخصوص صحت قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ذهني صحت، ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز، عضون جي پيوندڪاري، نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ، ماءُ جي کير ۽ ٻارن جي غذائيت بابت قانون منظور ڪيا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع جي سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي موجب ٻارن جي موت جي شرح 2014ع جي 104 في 1,000 زنده ڄمڻ کان گهٽجي 46 في 1,000 ٿي، جڏهن ته ماهر صحت عملي جي موجودگيءَ ۾ ٿيندڙ ولادتون 65 سيڪڙو کان وڌي لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو ٿيون. ساڳي سروي مطابق ٻارن جي قد ۾ واڌ جي گهٽتائي يعني stunting ۾ نمايان سڌارو نه ٿيو ۽ 20–24 سالن جي عورتن مان لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو 18 سالن کان اڳ شادي ڪري چڪو هو.<ref>{{cite web |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |publisher=UNICEF |date=16 July 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2020ع جي [[ڪووڊ-19 وبا]] سنڌ جي صحت جي نظام لاءِ نئون وڏو امتحان هئي. اسپتالن ۾ آئسوليشن، ٽيسٽنگ، ايمرجنسي بسترا، ويڪسينيشن ۽ وبائي نگرانيءَ جا نظام وڌايا ويا، جڏهن ته لاڪ ڊائون ۽ تعليمي ادارن جي بندش سان روزگار ۽ تعليم پڻ متاثر ٿيا. ==== ثقافت، سنڌي ٻولي ۽ ورثي جو تحفظ ==== 1990ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ ٻولي ۽ ثقافت جي ادارتي تحفظ ۾ واڌ ٿي. 1991ع ۾ '''[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترق == جاگرافي == {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ جو قدرتي منظر]] [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|250px|ساڄو|سنڌ جو نقشو]] سنڌ [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ جي ڪل ايراضي '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' (تقريباً 54,407 چورس ميل) آهي.<ref>{{cite web |title=Social Indicators of Pakistan 2021 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/social_statistics/publications/Social_Indicators_of_Pakistan_2021.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 23° کان 29° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67° کان 71° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اولهه ۽ اتر اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اوڀر ۾ [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا ڀارتي علائقا، ڏکڻ اوڀر ۾ [[رڻ ڪڇ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهن. صوبي جو مرڪزي جغرافيائي عنصر [[سنڌو درياهه]] آهي، جنهن جي هيٺين ماٿريءَ سنڌ جي زرعي ميدانن، آبادين ۽ تاريخي شهري مرڪزن جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ [[هيٺيون سنڌو طاس|هيٺين سنڌو طاس]] جو اهم حصو آهي. سنڌو درياهه اتر کان ڏکڻ طرف وهندي سڄي صوبي کي تقريباً ٻن وڏن حصن ۾ ورهائي ٿو ۽ آخر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] وسيلي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ ٻوڏن ذريعي جمع ٿيل واري، گاد ۽ چيڪي مٽيءَ سان سنڌ جا وسيع اليويل ميدان وجود ۾ آيا آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === طبعي بناوت === [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو منظر؛ اولهه سنڌ جو جابلو خطو سنڌ جي اهم طبعي علائقن مان هڪ آهي]] [[فائل:Mangrove Forest Sindh.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌو ڊيلٽا]] ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ هي سامونڊي ٻيلن وارو نظام سنڌ جي ساحلي ماحوليات جو اهم حصو آهي]] طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ کي عام طور چار وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر ۽ لاڳاپيل جابلو خطو]]، وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جو وسيع اليويل ميدان، اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] ۽ ان سان لاڳاپيل وارياسي علائقا، ۽ ڏکڻ ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي پٽي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اولهه سنڌ جي جابلو علائقي ۾ کيرٿر، پٻ ۽ لڪي سان لاڳاپيل ٽڪرين ۽ جبلن جا سلسلا ملن ٿا. وچ وارو علائقو سنڌوءَ جي قديم ۽ موجوده ٻوڏن سان ٺهيل هموار ميدانن تي مشتمل آهي. اوڀر طرف ٿر ۽ نارا وارياسي خطا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ڊيلٽائي ميدان، لوڻياٺ زمين، کاريون ڍنڍون، سامونڊي کاريون ۽ [[مينگروو]] ٻيلن جا علائقا ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي زمين جو وڏو حصو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي پاڻي پاليسي موجب صوبي ۾ سنڌو طاس جي ڪئنالن هيٺ ايندڙ ايراضي تقريباً '''5 ملين هيڪٽر''' آهي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو بڻجي ٿي؛ باقي وڏي ايراضي ريگستان، ڪوهستان، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻين برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/SindhWaterPolicy |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي معيشت ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو بنيادي ڪردار آهي. انهن بئراجن ۽ ڪئنالن وسيلي سنڌوءَ جو پاڻي صوبي جي وسيع ميداني علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ کي سنڌ جي وسيع ڪئنال نظام ڏانهن ورهائيندڙ اهم آبپاشي ڍانچو]] === روايتي جاگرافيائي ڀاڱا === سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ ۾ صوبي کي مختلف روايتي علائقن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * [[سرو، سنڌ|سرو]] — اتر سنڌ؛ * [[سنڌ جو وچولو|وچولو]] — وچ سنڌ؛ * [[لاڙ، سنڌ|لاڙ]] — هيٺين ۽ ڏاکڻي سنڌ؛ * [[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] — اولهه وارو جابلو ۽ نيم خشڪ خطو؛ * [[ٿر]] ۽ ٻين وارياسي علائقن تي مشتمل ريگستاني سنڌ. هي ورهاست جديد انتظامي ضلعن بدران تاريخي، ثقافتي، آبي ۽ طبعي خصوصيتن تي ٻڌل آهي.<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref> === سنڌوءَ جو ميداني علائقو === سنڌو درياهه جو ميداني علائقو سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ آباد ۽ زرعي طور اهم حصن مان آهي. هي ميدان درياهه جي هزارين سالن جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان ٺهيو آهي. مختلف هنڌن تي هن ميداني نظام ۾ پراڻا درياهي پيٽ، مياندر، قدرتي بند، هيٺاهين کڏون ۽ ٻوڏ وارا ڪچا علائقا ملن ٿا. سنڌ ۾ '''ڪچو''' انهن علائقن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي درياهه جي حفاظتي بندن ۽ مکيه وهڪري جي وچ ۾ واقع آهن ۽ وڏي ٻوڏ وقت پاڻي هيٺ اچي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ بندن کان ٻاهر واري نسبتاً مستقل آبادي ۽ آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' سڏيو وڃي ٿو. اولهه واري پاسي، خاص طور دادو، ڄامشورو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڪجهه علائقن ۾، کيرٿر جبلن کان ايندڙ برساتي نالن ۽ سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وچ وارو هيٺاهون علائقو '''ڪڇو''' يا '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Topography of Dadu District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-dadu/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ريگستان === [[فائل:Thar desert in cloudy weather.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جو جهڙالي موسم ۾ منظر؛ چوماسي کان پوءِ ٿر جي نباتاتي بناوت عارضي طور تبديل ٿي وڃي ٿي]] [[فائل:The Thar Desert.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جون وارياسي ڀٽون]] سنڌ جي اوڀر ۽ اتر اوڀر حصن ۾ وسيع خشڪ ۽ نيم خشڪ وارياسي علائقا موجود آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ 62 سيڪڙو جاگرافيائي ايراضي ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ ٻين خشڪ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]] ۽ [[اڇڙو ٿر]] آهن. اهي پاڻ ۾ جاگرافيائي طور ڳنڍيل وارياسي نظام جو حصو آهن ۽ ڪن ماخذن ۾ نارا ۽ اڇڙو ٿر کي وڏي ٿر ريگستاني نظام جا علائقائي حصا پڻ سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! ريگستان ! لڳ ڀڳ ايراضي ! اهم علائقا ! خاصيتون |- | [[ٿر ريگستان]] | وسيع بين الاقوامي ريگستان؛ سنڌ ان جي اولهه حصي تي مشتمل آهي | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | هندستان جي [[راجستان]] تائين پکڙيل وڏي ٿر ريگستاني نظام جو حصو؛ وارياسي ڀٽون، موسمي چراگاهه ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت |- | [[نارا ريگستان]] | تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' | خيرپور، سانگهڙ ۽ اوڀر سنڌ جا ڀرپاسي وارا حصا | تقريباً 26°–28° اتر ۽ 68°–70° اوڀر وچ ۾ واقع نيم خشڪ وارياسو خطو؛ وارياسي ڀٽون ۽ هيٺاهيون ''پٽ'' نما زمينون<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> |- | [[اڇڙو ٿر]] | تقريباً '''4,800 چورس ڪلوميٽر''' | خاص طور [[سانگهڙ ضلعو]]، [[کپرو تعلقو]]، ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل علائقا | اڇي يا هلڪي رنگ جي واري سبب ''اڇڙو ٿر'' سڏجي ٿو؛ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ لوڻياٺ زميني پاڻي هن علائقي جون اهم خاصيتون آهن<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> |} === ٿر ريگستان === [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ سرحد پار [[راجستان]] جي وڏي ٿر ريگستان جو تسلسل آهي. سنڌ اندر ان جو وڏو حصو ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ضلعن ۾ آهي. علائقي جي سطح تي ڊگهيون وارياسي ڀٽون، وچ وارا هيٺاهان ميدان ۽ برساتي چراگاهه عام آهن. ٿر ۾ مستقل درياهه موجود ناهن ۽ پاڻيءَ جو وڏو حصو برسات، کوهن ۽ زيرزمين ذخيرن مان حاصل ٿئي ٿو. چوماسي جي سٺي برسات دوران ريگستان جي ڪيترن حصن ۾ گاهه، جڙي ٻوٽيون ۽ موسمي فصل پيدا ٿين ٿا، جڏهن ته گهٽ برسات وارن سالن ۾ ڏڪار جا خطرا وڌي وڃن ٿا. === نارا ريگستان === [[نارا ريگستان]] سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي پٽيءَ ۾ واقع آهي. سائنسي مطالعي موجب اهو تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 26° کان 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68° کان 70° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ اچي ٿو. هتي اوچائي عام طور 50 کان 115 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> نارا جي منظرنامي ۾ مستحڪم ۽ حرڪت ڪندڙ وارياسي ڀٽون، انهن جي وچ ۾ هيٺاهيون واديون ۽ ''پٽ'' نالي هموار علائقا ملن ٿا. نارا ڪئنال ۽ ان جي شاخن ويجهن علائقن ۾ آبادڪاري ۽ آبپاشيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === اڇڙو ٿر === [[اڇڙو ٿر]]، جنهن کي ''اڇو ريگستان'' پڻ چيو وڃي ٿو، خاص طور سانگهڙ ضلعي جي اوڀر واري حصي ۽ کپرو تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ان جو نالو واريءَ جي هلڪي يا اڇي رنگ سبب پيو. جديد رپورٽن موجب هي ريگستان تقريباً 4,800 چورس ڪلوميٽر تائين پکڙيل آهي ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل وارياسي علائقن تائين وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> اڇڙي ٿر ۾ زيرزمين پاڻيءَ جو وڏو حصو لوڻياٺ آهي ۽ آبادي گهڻو ڪري برساتي پاڻي، کوهن ۽ مالداريءَ تي دارومدار رکي ٿي. [[چوٽياري ذخيرو]] هن ريگستان جي اولهه واري ڪناري سان لاڳاپيل اهم آبي علائقن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Socio Economic Assessment Study |url=https://www.wwf.org.pk/foreverindus/pdf/socioeconomic_assessment_07.pdf |publisher=WWF-Pakistan |year=2008 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبل ۽ جابلو علائقا === سنڌ جا وڏا جابلو علائقا بنيادي طور صوبي جي اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهن. اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ انهن سان لاڳاپيل پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان جا پهاڙي علائقا آهن، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون واقع آهن. حيدرآباد ڀرسان [[گنجو ٽڪر]] هڪ الڳ پٿريلو ريج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === کيرٿر جبلن جو سلسلو === [[فائل:Kirthar Mountains.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]]؛ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جابلو پٽي]] [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]] سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ نمايان قدرتي حد ٺاهين ٿا. هي سلسلو اتر کان ڏکڻ طرف سوين ڪلوميٽر پکڙيل آهي ۽ سنڌ اندر قمبر شهدادڪوٽ، دادو، ڄامشورو ۽ ڪراچيءَ جي اولهه وارن جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. کيرٿر ۾ گهڻو ڪري چن پٿر، واري پٿر ۽ ٻين تلڇٽي پٿرن جا سلسلا ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي ارضياتي دستاويزن موجب صوبي جي اولهه ۾ کيرٿر ۽ پٻ جا جبل، اتر طرف لڪي سلسلو ۽ ڪوهستاني علائقا سنڌ جي اهم پٿريلي بناوتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بلند مقام ==== [[فائل:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|230px|ساڄو|[[ڪتي جي قبر]]، کيرٿر سلسلي جي اتر سنڌ واري بلند جابلو علائقي ۾ واقع چوٽي]] سنڌ اندر کيرٿر سلسلي جي بلند ترين حصن بابت مختلف ماخذن ۾ مختلف نالا ۽ ماپون ڏنيون ويون آهن. قمبر شهدادڪوٽ واري کيرٿر علائقي ۾ '''ڪُتي جي قبر''' نالي چوٽيءَ جي اوچائي تقريباً 2,065–2,100 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته دادو واري حصي ۾ ڪجهه وڌيڪ بلند چوٽين جون پڻ رپورٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Topography of Kamber-Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري ڪنهن هڪ چوٽيءَ کي بنا مضبوط سرڪاري سروَي جي سنڌ جي قطعي ''بلند ترين چوٽي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. ==== گورک هِل ==== [[فائل:Gorakh Hill.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[گورک هل]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۾ لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر اوچائيءَ تي واقع جابلو ماڳ]] [[گورک هل]] دادو ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جي هڪ بلند پليٽو تي واقع آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان تقريباً '''5,688 فوٽ''' (1,734 ميٽر) آهي.<ref>{{cite news |title=A lesser hill station |url=https://www.dawn.com/news/1692232/a-lesser-hill-station |work=Dawn |date=30 May 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> گورک سنڌ جي سڀ کان مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ آهي ۽ ان جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي ٿڌي رهي ٿي. === ڪارونجهر === [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]]] [[ڪارونجهر]] جون ٽڪريون [[ننگرپارڪر]]، ٿرپارڪر ضلعي ۾ واقع آهن. اهي ٿر جي وارياسي منظرنامي جي وچ ۾ گرينائيٽ جي قديم پٿريلي اڀارن طور نمايان آهن. سنڌ حڪومت جي ارضياتي منصوبن ۾ ڪارونجهر کي ننگرپارڪر جي گرينائيٽ سان لاڳاپيل هڪ مخصوص ارضياتي خطو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪارونجهر جون ٽڪريون رڳو طبعي جغرافيائي لحاظ کان نه، پر ٿرپارڪر جي تاريخ، مذهبي ماڳن، لوڪ روايتن ۽ مقامي ثقافت جي حوالي سان پڻ اهم آهن. === گنجو ٽڪر === [[گنجو ٽڪر]] [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان واقع هڪ پٿريلو ريج آهي. اهو کيرٿر جهڙو ڊگهو جبلن جو سلسلو نه، پر سنڌوءَ جي ميداني علائقي مان اڀرندڙ هڪ مقامي پٿريلي بناوت آهي. گنجو ٽڪر حيدرآباد جي طبعي ۽ تاريخي منظرنامي جو حصو رهيو آهي. === ارضيات === سنڌ جي ارضيات ۾ وڏي تنوع موجود آهي. اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ کيرٿر، پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان واري پٽيءَ ۾ ڪريٽيشس کان پليوسين دور تائين مختلف تلڇٽي پٿر ملن ٿا. انهن ۾ پٻ واري پٿر، راڻي ڪوٽ گروپ، لڪي، کيرٿر، ناري، گاج ۽ منڇر فارميشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي جي وچين حصي تي نسبتاً نئين دور جي سنڌوءَ جي اليويل مٽي غالب آهي، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ ننگرپارڪر جي ڪارونجهر علائقي ۾ قديم گرينائيٽ پٿر ملن ٿا. سنڌ جي ارضياتي بناوت تيل، قدرتي گئس، ڪوئلي، چن پٿر، گرينائيٽ ۽ ٻين معدني وسيلن جي موجودگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. === ميداني علائقا === [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ سنڌوءَ جي ڪنارن تي آباد ميداني علائقا سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ شهري ارتقا ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.]] سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي قديم وهڪرن جي آندل اليويل لٽ سان ٺهيل وسيع ميداني علائقن تي مشتمل آهي. هي ميدان اتر کان ڏکڻ تائين صوبي جي مرڪزي حصي ۾ پکڙيل آهن ۽ سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي شهرن جو بنيادي خطو آهن. سنڌوءَ جي بار بار وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان چيڪي، لٽائتي ۽ وارياسي مٽيءَ جا مختلف قسم وجود ۾ آيا آهن، جن مان گهڻا آبپاشي هيٺ انتهائي زرعي اهميت رکن ٿا. سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وڏي حصي ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سان ڳنڍيل ڪئنالن جو وسيع نظام موجود آهي. هي آبپاشي نظام ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، ڀاڄين ۽ ٻين فصلن جي پوک لاءِ بنيادي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ واري مرڪزيت جو وڏو حصو انهيءَ هيٺين سنڌو ميدان سان لاڳاپيل آهي. [[فائل:Indus river Sukkur barrage sunset.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[سکر بئراج]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ بئراج سنڌ جي ڪئنالي آبپاشي نظام جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي.]] ==== ڪچو ۽ پڪو ==== سنڌو درياهه سان لڳو لڳ حفاظتي بندن جي اندر واقع ٻوڏ واري ميدان کي عام طور '''ڪچو''' چيو وڃي ٿو. ڪچي جا علائقا درياهه جي پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت ٻوڏ هيٺ اچي سگهن ٿا ۽ ٻوڏ کان پوءِ اتي نئين زرخيز لٽ جمع ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري ڪچي ۾ موسمي زراعت، چراگاهه ۽ درياهي ٻيلن جا علائقا ملن ٿا. حفاظتي بندن کان ٻاهر واري مستقل آبادي ۽ وڏي آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' چيو وڃي ٿو. پڪي جا ميدان ٻوڏ کان نسبتاً محفوظ آهن ۽ سنڌ جي مستقل زرعي، شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادين جو وڏو حصو هتي واقع آهي. === ڪاڇو === [[فائل:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ ٻنهي جي وچ ۾ ڪئنالن، ٻوڏ وارن ميدانن ۽ زرعي زمينن جو جڙيل آبي نظام نظر اچي ٿو]] [[ڪاڇو]] سنڌ جي اولهه واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ سنڌوءَ جي مرڪزي ميدانن جي وچ ۾ واقع هڪ وسيع نيم خشڪ پهاڙي پيرن وارو ميداني خطو آهي. اهو خاص طور [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] جي اولهه وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي. ڪاڇي جي مٽي سنڌوءَ جي سڌي اليويل لٽ بدران گهڻو ڪري کيرٿر جبلن مان ايندڙ موسمي نين، برساتي وهڪرن ۽ ٻوڏن جي آندل گاد، بجري ۽ واريءَ سان ٺهي ٿي. انهيءَ ڪري ڪاڇي جي زميني بناوت سنڌوءَ جي هموار ميدان کان وڌيڪ اڻبرابر ۽ مختلف قسم جي آهي. [[فائل:Women in Sindh.jpg|thumb|280px|ساڄو|اولهه سنڌ جو نيم خشڪ منظر؛ ڪاڇي ۽ ڪوهستان سان لاڳاپيل علائقن ۾ پاڻيءَ جي دستيابي وڏي حد تائين برساتي وهڪرن ۽ ذخيرن تي دارومدار رکي ٿي]] ڪاڇو عام طور خشڪ خطو آهي، پر چوماسي يا کيرٿر ۾ تيز برساتن دوران [[نائي گاج]]، نائي نلي، نائي انگائي ۽ ٻين موسمي نين ۾ وهڪرا پيدا ٿين ٿا. اهي نيون جبلن مان گاد ۽ پاڻي کڻي ڪاڇي جي هيٺاهين ميدانن ۾ پکڙجن ٿيون. مناسب برسات وارن سالن ۾ اهي وهڪرا زمين کي زرخيز بڻائين ٿا ۽ جوئر سميت مختلف خريف فصلن جي پوک ممڪن بڻائين ٿا.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ مستقل ڪئنالي آبپاشي محدود آهي، تنهنڪري زرعي سرگرميءَ جو وڏو حصو برسات، نين جي پاڻي ۽ زيرزمين پاڻيءَ تي دارومدار رکي ٿو. مقامي طور نين جي وهڪري کي ننڍن مٽيءَ جي بندن يا ''واڪرن'' ذريعي مختلف زرعي علائقن ڏانهن موڙڻ جو روايتي طريقو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |title=Water resource management in 'kutcha' areas |url=https://www.dawn.com/news/25070/water-resource-management-in-kutcha-areas |work=Dawn |date=5 March 2002 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ آبادي سنڌوءَ جي مرڪزي ميدان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۽ وڌيڪ پکڙيل آهي. ڪيترن هنڌن تي مالداري، برساتي زراعت ۽ موسمي لڏپلاڻ مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. تيز برساتن دوران کيرٿر مان ايندڙ اوچتا ٻوڏ وهڪرا روڊن، ڳوٺن ۽ زرعي زمينن کي پڻ متاثر ڪندا آهن؛ 2023ع ۽ 2024ع ۾ نائي گاج ۽ ٻين نين جي ٻوڏن سبب ڪاڇي جا ڪيترائي ڳوٺ عارضي طور زميني رابطن کان ڪٽجي ويا هئا.<ref>{{cite news |title=Major drains across Kachho belt flooded amid downpour |url=https://www.dawn.com/news/1763877 |work=Dawn |date=10 July 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Flooding in Sindh's Gaj River submerges roads in 200 Kachho villages after heavy rain in Kirthar range |url=https://www.dawn.com/news/1855992 |work=Dawn |date=31 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪاڇو کان منڇر ڍنڍ تائين === [[فائل:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان سان لاڳاپيل مهاڻن جي روايتي آبي زندگي]] [[فائل:Lake Manchar (2003).jpg|thumb|250px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو ميداني علائقو.]] ڪاڇي جو ڏاکڻو ۽ اوڀر وارو حصو [[منڇر ڍنڍ]] سان ويجهي جغرافيائي وابستگي رکي ٿو. منڇر سنڌوءَ جي اولهه طرف هڪ قدرتي هيٺاهين ۾ واقع آهي ۽ ان جي اولهه ۾ کيرٿر جبل، ڏکڻ ۾ لڪي ٽڪريون ۽ اوڀر ۾ سنڌوءَ جو ميداني علائقو آهي.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[نائي گاج]] سميت کيرٿر مان ايندڙ ڪيترائي موسمي وهڪرا ڪاڇي مان گذري آخرڪار منڇر ڍنڍ تائين پهچن ٿا. نائي گاج منڇر لاءِ تاريخي طور اهم مٺي پاڻيءَ جي ذريعن مان هڪ رهي آهي.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> منڇر جو پاڻي سنڌو درياهه سان پڻ ڳنڍيل آهي؛ ڍنڍ ڊنسٽر ۽ اڙل واهن وسيلي سنڌوءَ سان پاڻيءَ جي ڏي وٺ ڪندي رهي آهي. ان ڪري ڪاڇي، منڇر ۽ سنڌوءَ جو ميداني نظام هڪ ٻئي سان جڙيل قدرتي آبي ۽ زميني نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڏاکڻا ميداني ۽ ڊيلٽائي علائقا === سنڌوءَ جو مرڪزي ميدان ڏکڻ طرف آهستي آهستي هيٺاهين ۽ وڌيڪ هموار ٿيندو وڃي ٿو ۽ آخرڪار [[سنڌو ڊيلٽا]] جي وسيع ميداني نظام ۾ تبديل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ پراڻا درياهي پيٽ، سامونڊي کاريون، لوڻياٺ زمين، ٽائڊل کاريون ۽ مينگروو وارا علائقا گڏ ملن ٿا. هيٺين سنڌ جي ميدانن ۾ درياهي لٽ ۽ سامونڊي عمل ٻنهي جو اثر موجود آهي. ڊيلٽا ۾ پاڻيءَ ۽ گاد جي مقدار ۾ تبديليون زمين جي بناوت، ساحلي ڪٽاءَ، لوڻياٺ ۽ مينگروو ٻيلن جي پکيڙ تي سڌو اثر وجهن ٿيون. === سامونڊي پٽي === {{Main|سنڌ جو سامونڊي ڪنارو|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Coast of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ڀرسان [[عربي سمنڊ]] جو ساحلي منظر؛ سنڌ جي سامونڊي پٽي صوبي جي ڏاکڻي حد بڻائي ٿي.]] سنڌ جو سامونڊي ڪنارو [[عربي سمنڊ]] جي اترئين حصي سان لڳل آهي. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ ڪوسٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] موجب صوبي جي ساحلي پٽي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''350 ڪلوميٽر''' آهي. هي سامونڊي خطو انتظامي طور [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جي ساحلي علائقن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://scda.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Coastal Development Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ساحلي جاگرافيءَ کي وسيع طور ٻن مختلف حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: اولهه ۾ ڪراچيءَ سان لاڳاپيل نسبتاً پٿريلا، وارياسا ۽ شهري ساحل؛ ۽ اوڀر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو وسيع هيٺاهون علائقو، جيڪو درياهي شاخن، سامونڊي ڪريڪن، گپ وارن ميدانن، مينگروو ٻيلن ۽ ڊيلٽائي ٻيٽن تي مشتمل آهي. اوڀرئين پاسي هي سامونڊي نظام [[سر ڪريڪ]] تائين وڃي ٿو. === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو ڊيلٽا}} [[سنڌو ڊيلٽا]] سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ ٺهيل وسيع ڊيلٽائي نظام آهي. سنڌوءَ جي درياهي گاد، سامونڊي لهرن ۽ مدوجزر جي گڏيل عمل سان هتي ڪريڪ، گپ وارا ميدان، لوڻياٺ دلدل، مينگروو ٻيلا ۽ ننڍا وڏا ڊيلٽائي ٻيٽ وجود ۾ آيا آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب مينگروو ٻيلا خاص طور اهڙن سامونڊي مصبن ۽ مدوجزر وارن علائقن ۾ وڌن ٿا، جيڪي عام سامونڊي سطح ۽ بلند مد واري سطح جي وچ ۾ اچن ٿا.<ref name="SFD-mangroves"/> ڊيلٽا سنڌ جي سامونڊي حياتياتي تنوع ۽ مڇيگيريءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. مڇين ۽ جهينگن جون ڪيتريون تجارتي جنسون پنهنجي حياتيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ مينگروو ۽ ڪريڪ ماحول کي نرسري طور استعمال ڪن ٿيون. ساڳئي وقت هي علائقو مقامي مهاڻن ۽ ساحلي آبادين جي روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو آهي.<ref name="SFD-mangroves"/> === ٻيٽ === [[فائل:Manora Karachi.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[منهوڙو]]، ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري وٽ واقع تاريخي ٻيٽ]] [[فائل:Karachi, Charna Island.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[چرنا ٻيٽ]]، ڪراچيءَ جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۾ واقع سامونڊي ٻيٽ.]] [[فائل:Charna Island Karachi Arabian Sea.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[عربي سمنڊ]] ۾ [[چرنا ٻيٽ]] جو منظر.]] سنڌ جي سامونڊي پٽي، ڪراچيءَ جي بندرگاهي علائقي ۽ سنڌو ڊيلٽا ۾ ڪيترائي ٻيٽ، ٽاپو نما زميني ٽڪرا ۽ مدوجزر سان ٺهندڙ گپ وارا ٻيٽ موجود آهن. انهن جي شڪل ۽ ايراضي سامونڊي لهرن، گاد جي جمع ٿيڻ، ساحلي ڪٽاءَ ۽ درياهي وهڪرن سبب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي. ڪراچيءَ ڀرسان مشهور سامونڊي ٻيٽن ۽ ٽاپن ۾ [[منهوڙو]]، [[بابا ٻيٽ]]، [[ڀٽ ٻيٽ]]، [[بُنڊل ٻيٽ]] ۽ [[بُڊو ٻيٽ]] شامل آهن. منهوڙو ڪراچي بندرگاهه جي داخلي حصي وٽ واقع تاريخي آباديءَ وارو ٻيٽ آهي، جڏهن ته بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ قديم مهاڻن جي آبادين سان لاڳاپيل آهن. بُنڊل ۽ بُڊو ٻيٽ ڪورنگي ۽ ڦٽي ڪريڪ واري ڊيلٽائي نظام سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن جي چوڌاري سامونڊي گپ وارا ميدان ۽ مينگروو ماحول موجود آهي. سنڌو ڊيلٽا جي اوڀرئين حصي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا ڊيلٽائي ٻيٽ ۽ گپ وارا ٽاپا موجود آهن. اهي سامونڊي پکين، مڇين، جهينگن ۽ ٻين جاندارن لاءِ رهائش ۽ خوراڪ جا علائقا مهيا ڪن ٿا ۽ ڪيترن هنڌن تي مينگروو نباتات سان ڍڪيل آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> ساحلي ٻيٽن ۽ ڊيلٽائي علائقن جي ماحولياتي حالت جو دارومدار سنڌوءَ مان ايندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد، سامونڊي مدوجزر، لوڻياٺ ۽ انساني سرگرمين تي آهي. ان ڪري سنڌ جي ٻيٽن کي رڳو الڳ زميني ٽڪرن بدران وسيع [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي ماحولياتي نظام جي حصي طور ڏٺو وڃي ٿو. == آبهوا == {{Main|سنڌ جي آبهوا}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|ساڄو|[[جيڪب آباد ضلعو]]، جيڪو مٿين سنڌ جي انتهائي گرم ۽ خشڪ آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي.]] سنڌ جي آبهوا مجموعي طور '''گرم، خشڪ کان نيم خشڪ''' نوعيت جي آهي، پر [[عربي سمنڊ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[ٿر ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]]، اوچائي ۽ سمنڊ کان فاصلي سبب صوبي جي مختلف حصن جي گرمي پد، گهم ۽ برسات ۾ نمايان علائقائي فرق ملي ٿو. [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] جي خطري ۽ آفتن واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''128.8 ملي ميٽر''' آهي، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ موسمي گرمي پد سياري ۾ لڳ ڀڳ 27.08 °C کان خشڪ اونهاري ۾ 43.32 °C تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي آبهوا تي [[ڏکڻ ايشيائي چوماسو|ڏکڻ ايشيائي چوماسي]]، اولهندي موسمي نظامن، عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هوائن ۽ خشڪ براعظمي هوائن جو اثر پوي ٿو. برسات جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي دوران پوي ٿو، جڏهن ته سياري ۽ بهار ۾ اولهندي موسمي نظام ڪڏهن ڪڏهن اتر ۽ اولهه سنڌ ۾ برسات آڻين ٿا. سنڌ ۾ برسات نه رڳو مجموعي طور گهٽ آهي، پر سال کان سال ان ۾ تمام گهڻو ڦيرڦار پڻ ٿئي ٿو؛ انهيءَ ڪري صوبو هڪ ئي وقت [[ڏڪار]]، تيز وسڪارن، شهري ٻوڏن ۽ درياهي ٻوڏن جهڙن متضاد موسمي خطرن کي منهن ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === علائقائي موسمي فرق === روايتي سنڌي جاگرافيءَ ۾ آبهوا جي فرق کي سمجهڻ لاءِ سنڌ کي '''[[سرو، سنڌ|سرو]]'''، '''[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]''' ۽ '''[[لاڙ، سنڌ|لاڙ]]''' جي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. سرو مٿين سنڌ، وچولو وچ سنڌ ۽ لاڙ هيٺين يا ڏاکڻي سنڌ سان لاڳاپيل آهن. هي ورهاست جديد موسميات جي رسمي درجابندي نه، پر سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي علائقائي ورهاست آهي. '''مٿين سنڌ'''، خاص طور [[جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، سمنڊ کان پري هجڻ سبب انتهائي گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهن. هتي مئي ۽ جون دوران گرمي پد اڪثر 45 °C کان مٿي وڃي ٿو ۽ انتهائي گرم لهرن دوران 50 °C کان به وڌي سگهي ٿو. جيڪب آباد ۾ تاريخي طور 52 °C کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment – Jacobabad |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/603581508344261114/pdf/SFG3674-EA-P154987-Box405303B-PUBLIC-Disclosed-10-18-17.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|کاٻو|سنڌ ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هنڌ؛ مٿين سنڌ ملڪ جي انتهائي گرم علائقن مان هڪ آهي.]] '''وچ سنڌ''' ۾ [[سکر]]، [[نوابشاهه|شهيد بينظير آباد]]، [[سانگهڙ]]، [[مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جهڙا علائقا شامل آهن. هتي به اونهارو تمام گرم رهي ٿو، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه طرف وڌڻ سان عربي سمنڊ مان ايندڙ هوائن جو اثر وڌڻ لڳي ٿو. اونهاري ۾ ڏينهن گرم ۽ خشڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته رات جو گرمي پد ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي سگهي ٿو. '''هيٺين سنڌ''' يا لاڙ، جنهن ۾ [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جا ساحلي علائقا شامل آهن، عربي سمنڊ جي سامونڊي اثر هيٺ آهي. هتي اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد عام طور مٿين سنڌ کان گهٽ رهي ٿو، پر هوا ۾ گهم وڌيڪ هجڻ ڪري محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سامونڊي هير ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد جي فرق کي پڻ محدود ڪري ٿي. [[گورک هل]]، کيرٿر جي بلند علائقن ۽ ٻين اوچن هنڌن جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن کان مختلف آهي. اوچائي سبب هتي سياري ۾ گرمي پد تمام گهٽ ٿي سگهي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي ٿو. === موسمياتي کاتو === {{Main|پاڪستان موسميات کاتو}} سنڌ ۾ موسم جي سرڪاري نگراني [[پاڪستان موسميات کاتو]] ڪري ٿو. کاتو صوبي جي مختلف موسمي مرڪزن تان گرمي پد، برسات، هوا جي رخ ۽ رفتار، گهم، فضائي دٻاءَ ۽ ٻين موسمي عنصرن بابت انگ اکر گڏ ڪري ٿو. سنڌ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، جيڪب آباد، نوابشاهه، سکر، لاڙڪاڻو، بدين، ڇور ۽ ٻين هنڌن تي موسمي مشاهدي سان لاڳاپيل مرڪز موجود رهيا آهن. موسميات کاتو چوماسي، گرمي جي لهرن، سامونڊي طوفانن، تيز برساتن، خشڪ سالي ۽ ٻين انتهائي موسمي حالتن بابت اڳڪٿيون ۽ خبرداريون جاري ڪري ٿو. صوبي اندر اهڙين خبردارين کي آفتن جي تياري ۽ هنگامي انتظام لاءِ [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] ۽ ضلعي انتظاميا پڻ استعمال ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Provincial Disaster Management Authority Sindh |url=https://pdma.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون موسمون === سنڌ ۾ روايتي طور سيارو، بهار، اونهارو ۽ چوماسي وارو عرصو سڃاتو وڃي ٿو، پر صوبي جي خشڪ ۽ گرم آبهوا سبب اونهارو ٻين موسمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگهو ۽ نمايان آهي. '''سيارو''' عام طور ڊسمبر کان فيبروري تائين رهي ٿو. ساحلي علائقن ۾ سيارو نرم هوندو آهي، جڏهن ته مٿين سنڌ ۽ کيرٿر جي بلند علائقن ۾ راتيون گهڻو ٿڌيون ٿي سگهن ٿيون. اتر سنڌ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿڌيون براعظمي هوائون گرمي پد ۾ تيز گهٽتائي آڻين ٿيون. '''بهار''' نسبتاً مختصر موسمي مرحلو آهي، جيڪو فيبروري جي آخر کان مارچ تائين نمايان رهي ٿو. مارچ کان گرمي تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿئي ٿي ۽ اپريل تائين صوبي جي گهڻن اندرين علائقن ۾ گرم موسم قائم ٿي وڃي ٿي. '''اونهارو''' اپريل کان سيپٽمبر تائين سنڌ جي سڀ کان نمايان موسم آهي. مئي ۽ جون عام طور سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ هن عرصي دوران ڏينهن جو گرمي پد 45 °C کان مٿي وڃڻ عام آهي، جڏهن ته شديد گرمي جي لهرن ۾ جيڪب آباد، سبي سان لڳندڙ سرحدي علائقن ۽ شهيد بينظير آباد جهڙن هنڌن تي انتهائي گرمي رڪارڊ ٿي سگهي ٿي. سنڌو طاس بابت عالمي بئنڪ جي مطالعي ۾ پڻ جيڪب آباد، ڪشمور ۽ شڪارپور کي اونهاري ۾ سنڌ جي گرم ترين علائقن مان ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Groundwater in Pakistan's Indus Basin: Present and Future Prospects |publisher=World Bank |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/9fecf962-d3ad-5cec-909e-af3e7539dc02/download |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چوماسي وارو عرصو''' عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ سرگرم رهي ٿو. هن عرصي ۾ گرمي ڪجهه گهٽجي ٿي، پر هوا ۾ گهم وڌي سگهي ٿي. چوماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ سال کان سال وڏو فرق اچي ٿو. === سنڌ جو چوماسو === [[فائل:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|300px|ساڄو|آگسٽ 2022ع ۾ سيٽلائيٽ تان ڏٺل سنڌ ۾ وڏي پيماني واري ٻوڏ؛ غيرمعمولي چوماسي برساتن صوبي جي وسيع حصن کي پاڻي هيٺ آندو.]] سنڌ ۾ چوماسي جي برسات جو بنيادي ذريعو [[هندي سمنڊ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لاڳاپيل ڏکڻ اولهه چوماسي جو نظام آهي. پاڪستان جي ڏاکڻي ۽ اوڀرئين حصن ۾ اونهاري جي چوماسي جو اهم عرصو جون کان سيپٽمبر تائين رهي ٿو، جڏهن ته سنڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات عام طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي موسمي نظامن سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> چوماسي جي اثر جي شدت سڄي سنڌ ۾ هڪجهڙي ناهي. ڏکڻ اوڀر سنڌ، خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، چوماسي جي نظامن مان نسبتاً وڌيڪ برسات حاصل ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه سنڌ مجموعي طور وڌيڪ خشڪ آهن. ٿر ۾ چوماسي جي برسات ماحولياتي ۽ معاشي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ چراگاهن، برساتي زراعت، زيرزمين پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مالداريءَ جو وڏو حصو موسمي برسات سان ڳنڍيل آهي. سنڌ جي سراسري گهٽ برسات باوجود ڪجهه سالن ۾ چوماسي جا طاقتور نظام تمام گهڻي برسات آڻي سگهن ٿا. 2022ع ۾ غيرمعمولي چوماسي سنڌ جي وسيع ميداني علائقن ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏ پيدا ڪئي. اهڙيءَ طرح 2020ع ۾ ڪراچيءَ ۾ آگسٽ دوران لڳ ڀڳ 490 ملي ميٽر برسات رڪارڊ ٿيڻ سان ان وقت شهر لاءِ آگسٽ جي غيرمعمولي برسات جو رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan (MODIS 2020-10-11) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pakistan_(MODIS_2020-10-11).jpg |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Still submerged, nearly six months on from the initial flooding (5330445429).jpg|thumb|300px|کاٻو|2010ع جي غيرمعمولي چوماسي ۽ سنڌوءَ جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ جو پاڻي هيٺ آيل علائقو.]] چوماسي جون شديد برساتون سنڌ ۾ ٻن مختلف قسمن جي ٻوڏن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. سنڌوءَ جي مٿئين طاس مان ايندڙ وڏي وهڪري سان '''درياهي ٻوڏ''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ مختصر وقت اندر شديد برسات '''شهري ٻوڏ''' پيدا ڪري سگهي ٿي. کيرٿر ۽ ڪوهستاني علائقن ۾ شديد برساتن سان نين ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو وهڪرو وڌڻ سبب '''اوچتي ٻوڏ''' پڻ اچي سگهي ٿي. === برسات === سنڌ پاڪستان جي گهٽ برسات وارن صوبن مان هڪ آهي. صوبائي خطري واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 128.8 ملي ميٽر آهي.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي موسمي انگن ۾ جيڪب آباد جهڙن خشڪ علائقن لاءِ سالياني برسات لڳ ڀڳ 110 ملي ميٽر ۽ بدين لاءِ لڳ ڀڳ 222 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي؛ انهن علائقن جي سالياني برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر واري چوماسي دوران پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/478491468146962443/pdf/E15030vol-08.pdf |publisher=World Bank |year=2007 |access-date=24 August 2026}}</ref> بهرحال، سراسري انگ سنڌ جي برساتي نظام جي انتهائي ڦيرڦار کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن. ڪنهن سال ٿر ۽ ٻين علائقن ۾ ڏڪار جهڙيون حالتون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ته ڪنهن ٻئي سال ساڳين علائقن ۾ معمول کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ برسات پئجي سگهي ٿي. === سامونڊي اثر === [[عربي سمنڊ]] سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي آبهوا کي معتدل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين جهڙن علائقن ۾ سامونڊي هير اونهاري دوران ڏينهن جي انتهائي گرمي کي مٿين سنڌ جي ڀيٽ ۾ محدود رکي ٿي، پر ساڳئي وقت گهم وڌائي ٿي. ان ڪري ساحلي سنڌ ۾ مطلق گرمي پد جيڪب آباد يا شهيد بينظير آباد کان گهٽ هجڻ باوجود محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جو اثر اندرئين سنڌ ڏانهن وڌندي آهستي آهستي گهٽجي ٿو. نتيجي طور اتر سنڌ ۾ ڏينهن ۽ رات، توڙي اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد جو فرق ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. === گرمي جون لهرون === سنڌ ۾ [[گرمي جي لهر|گرمي جون لهرون]] اهم موسمي ۽ صحت عامه جو خطرو آهن. خاص طور مئي ۽ جون ۾ مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترن ڏينهن تائين 46–49 °C يا ان کان وڌيڪ گرمي برقرار رهي سگهي ٿي. [[ڪراچي ۾ 2015ع جي گرمي جي لهر]] دوران وڏي پيماني تي جاني نقصان ٿيو، جنهن کان پوءِ گرمي جي لهرن لاءِ اڳواٽ خبرداري، اسپتالن جي تياري، ٿڌڪار مرڪزن ۽ عوامي آگاهيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سامونڊي طوفان === سنڌ جي ساحلي پٽي [[عربي سمنڊ]] ۾ ٺهندڙ [[مداري طوفان|مداري طوفانن]] ۽ شديد سامونڊي موسمي نظامن کان پڻ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙن نظامن سان تيز هوائون، شديد برسات، سامونڊي لهرن جي چاڙهه ۽ هيٺاهين ساحلي علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿئي ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين ساحلي طوفانن جي خطري سان لاڳاپيل اهم ضلعا آهن. 2024ع جي چوماسي دوران عربي سمنڊ ۾ پيدا ٿيل غيرمعمولي سامونڊي نظام ۽ طوفان '''اسنا''' سنڌ جي ساحلي ۽ ڏاکڻي علائقن جي برسات تي اثر وڌو؛ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي موجب آگسٽ جي پوئين اڌ ۾ صوبي جي ڪيترن حصن ۾ ڳري برسات ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon 2024 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2025/03/11/monsoon-2024-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=11 March 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا جي تبديلي === [[موسمي تبديلي]] سنڌ جي آبهوا ۽ انتهائي موسمي واقعن تي وڌندڙ اثر وجهي رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 1981ع کان 2022ع تائين جي گرمي پد ۽ برسات جي انگن جي تجزيي موجب مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ گرمي پد ۾ نمايان واڌ جو رجحان ڏٺو ويو آهي، جڏهن ته مجموعي برسات ۾ پڻ تبديلي ۽ خاص طور مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ واڌ جو رجحان رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=29 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> موسمي تبديليءَ سان سنڌ لاءِ شديد گرمي، ڊگهيون گرمي جون لهرون، غير يقيني چوماسي، مختصر وقت ۾ شديد برسات، شهري ۽ درياهي ٻوڏ، ڏڪار، ساحلي طوفان ۽ سامونڊي سطح ۾ واڌ جهڙا خطرا اهم بڻجي رهيا آهن. انهن تبديلين جا اثر زراعت، آبپاشي، پيئڻ جي پاڻي، مالداري، صحت عامه، ساحلي آبادين ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جي ماحولياتي نظام تي پئجي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا ۽ قدرتي نباتات === سنڌ جي قدرتي نباتات صوبي جي خشڪ آبهوا، مٽيءَ جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ مٿين سنڌ جي خشڪ علائقن ۾ ڏڪار برداشت ڪندڙ ٻوٽا ۽ ڪنڊيدار وڻڪار غالب آهن. [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[ٻير]]، [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]] جهڙا ٻوٽا مختلف خشڪ ۽ وارياسي ماحولن ۾ ملن ٿا. [[سنڌو درياهه]] جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ جي وڌيڪ دستيابي سبب وڻڪار نسبتاً وڌيڪ گهاٽي آهي، جڏهن ته سنڌو ڊيلٽا ۽ ساحلي کارين علائقن ۾ لوڻياٺ پاڻيءَ سان هم آهنگ [[مينگروو]] ٻيلن جي واڌ ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت سنڌ ۾ نباتات جي ورڇ رڳو گرمي پد سان نه، پر برسات، زميني پاڻي، درياهي ٻوڏ، مٽيءَ جي لوڻياٺ ۽ آبپاشيءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نباتات ۽ حياتيات == {{Main|سنڌ جي نباتات|سنڌ جي حيوانات}} [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img04.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ ''يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا''؛ اولهه سنڌ جي خشڪ جابلو نباتات جو مثال.]] سنڌ جي نباتات ۽ جهنگلي حيات ان جي انتهائي متنوع طبعي ماحول سان جڙيل آهي. صوبي ۾ [[سنڌو درياهه]] جا دريائي ٻيلا ۽ ڪچي جا علائقا، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[نارا ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان جا خشڪ جابلو علائقا، آبپاشي وارا ميدان، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، [[سنڌو ڊيلٽا]] جا کاري پاڻيءَ وارا ڪريڪ ۽ [[عربي سمنڊ]] جو سامونڊي ماحول شامل آهن. انهن مختلف ماحولياتي نظامن سبب صوبي ۾ خشڪ علائقن جي ٻوٽن کان وٺي مينگروو، آبي نباتات، دريائي ٿڻائتن، ريگستاني هرڻن، لڏپلاڻ ڪندڙ پکين، سامونڊي ڪُمين، مڇين ۽ ٻين آبي جيوت تائين وڏي حياتياتي ورائٽي ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جيوجاگرافيائي طور ڏکڻ ايشيا جي خشڪ ۽ نيم خشڪ اولهه وارن علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري هتي هندستاني برصغير، ايراني-بلوچستاني ۽ سامونڊي عربي علائقن سان لاڳاپيل نباتاتي ۽ حيواني عنصر گڏ ملن ٿا. سنڌو درياهه ۽ ان جون آبي زمينون وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ پڻ اهم رهائش ۽ سياري جا ماڳ آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه ماحولياتي نظام === سنڌ جي حياتياتي تنوع کي عام طور پنجن وڏن ماحولياتي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: سنڌوءَ جا دريائي ۽ ٻوڏ وارا ٻيلا، ٿر ۽ نارا جا ريگستاني علائقا، کيرٿر ۽ ڪوهستان جو جابلو خطو، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، ۽ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪنارو. هر ماحولياتي نظام پنهنجي مخصوص نباتات ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ تقريباً 3,087 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. پارڪ خشڪ جبلن، وادين، جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي چشمن تي مشتمل آهي ۽ سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا ۽ ٻين خشڪ علائقي جي جانورن لاءِ اهم محفوظ رهائش آهي.<ref>{{cite web |title=Kirthar National Park |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kirthar_National_Park |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو قدرتي منظر؛ پارڪ سنڌ جي اهم خشڪ جابلو ماحولياتي نظامن مان هڪ آهي.]] === نباتات === سنڌ جي گهڻي ايراضي خشڪ يا نيم خشڪ هجڻ ڪري قدرتي نباتات عام طور گرمي، گهٽ برسات، لوڻياٺ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ برداشت ڪندڙ وڻن، جهنگن، ٻوٽن ۽ گاهن تي مشتمل آهي. ان جي ابتڙ سنڌوءَ جي ڪچي، واهن جي ڪنارن، آبپاشي وارن علائقن ۽ ڍنڍن جي ڀرسان نسبتاً گهاٽي وڻڪار ملي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني ۽ ڪچي علائقن ۾ [[ٻٻر]]، لئي، ڪنڊي ۽ ٻين دريائي ۽ خشڪ علائقي جي وڻن جي موجودگي تاريخي طور اهم رهي آهي. ريگستاني علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار]]، [[ڦوڳ]]، کپ، ٻير ۽ ٻيا خشڪ سال برداشت ڪندڙ ٻوٽا عام آهن. کيرٿر ۽ ڪوهستان ۾ ڪنڊيدار جهنگ، ''Euphorbia'' جون جنسون ۽ خشڪ جابلو ٻوٽا ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ سان گڏ سنڌ ۾ [[نم]]، [[انب]]، [[ڄمون]]، [[گدامڙي]]، [[سھانجڻو]]، [[بڙ]]، [[پپل]]، کجور، ڪيلا، امرود ۽ چيڪو جهڙا مقامي يا پوکيل وڻ پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. انهن مان ڪيترائي قدرتي جهنگلي نباتات بدران باغباني يا شهري وڻڪاريءَ جو حصو آهن. ==== سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا |- style="background:#66BB6A; color:white; text-align:center;" ! سنڌي نالو ! سائنسي نالو ! مکيه ماحول ! حيثيت / اهميت |- | [[ڪنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ٿر، نارا ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو اهم وڻ؛ ڇانوَ، چارو ۽ ٻارڻ |- | [[ٻٻر]] | ''Vachellia nilotica'' (''Acacia nilotica'') | دريائي ميدان، ڪچو ۽ آبپاشي وارا علائقا | ڪاٺ، ڇانوَ ۽ دريائي ٻيلن ۾ اهم وڻ |- | لئي / آسري | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياٺ، دريائي ۽ خشڪ زمين | لوڻ برداشت ڪندڙ مقامي وڻ |- | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ نيم خشڪ علائقا | ريگستاني ٻوٽو؛ ميوا ۽ روايتي استعمال |- | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | ٿر ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو وڻ |- | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | سامونڊي، لوڻياٺ ۽ خشڪ علائقا | ڏندن جي صفائي ۽ روايتي استعمال لاءِ مشهور |- | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ميدان ۽ خشڪ علائقا | ڦر ڏيندڙ مقامي يا پوکيل وڻ |- | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | آباد ۽ شهري علائقا | ڇانوَ ۽ روايتي دوائن لاءِ عام |- | [[ديوي (وڻ)|ديوي / ولائتي ڪنڊي]] | ''Prosopis juliflora'' | شهري، بنجر ۽ دريائي علائقا | متعارف ڪرايل ۽ ڪيترن علائقن ۾ تيزيءَ سان پکڙجندڙ جارح نسل |- | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪريڪ | سنڌ جي مينگروو وڻڪار جي غالب جنس |} === ٻيلا === {{Main|سنڌ جا ٻيلا}} سنڌ جي ٻيلن ۽ قدرتي نباتات جي ورڇ تي صوبي جي خشڪ ۽ نيم خشڪ آبهوا، [[سنڌو درياهه]]، ٻوڏن، آبپاشي نظام، سامونڊي لوڻياٺ ماحول ۽ مختلف زميني بناوتن جو گهرو اثر پوي ٿو. گهٽ برسات ۽ نيم گرم آبهوا سبب سنڌ جا ٻيلا پاڪستان جي وڌيڪ برسات وارن علائقن جي ٻيلن کان نوعيت ۾ مختلف آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي جا مکيه ٻيلائي نظام '''دريائي ٻيلا'''، '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ '''[[مينگروو]] ٻيلا''' آهن؛ ان کان سواءِ چراگاهي علائقا، سماجي ٻيلڪاري، شهري ٻيلڪاري ۽ روڊن ۽ واهن جي ڪنارن تي وڻڪاري پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://sindhforests.gov.pk/page-faq |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=12 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512071908/https://sindhforests.gov.pk/page-faq |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي قدرتي وڻڪار ۾ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[لئي]]، [[ٻير]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]] ۽ ٻيا خشڪ آبهوا سان مطابقت رکندڙ وڻ ۽ ٻوٽا شامل آهن. سامونڊي پٽي ۽ ڪريڪن ۾ لوڻياٺ پاڻي برداشت ڪندڙ مينگروو نباتات ملي ٿي، جڏهن ته ڍنڍن، ڍورن ۽ ٻين آبي علائقن ۾ آبي ۽ نيم آبي ٻوٽن جون مختلف جنسون ملن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Fauna and Flora of Sindh |url=https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=25 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260825165728/https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |url-status=dead}}</ref> ==== دريائي ٻيلا ==== [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي ٻوڏ واري ڪچي ۾ موجود ٻيلن کي '''دريائي ٻيلا''' يا مقامي طور '''ڪچي جا ٻيلا''' چيو وڃي ٿو. انهن ٻيلن جي قدرتي واڌ تاريخي طور سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه، ٻوڏ ۽ درياهي پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي ۾ کاتي جي انتظام هيٺ دريائي ٻيلن جو رقبو تقريباً '''241,198 هيڪٽر''' آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=21 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821161849/https://sindhforests.gov.pk/ |url-status=dead}}</ref> دريائي ٻيلن ۾ تاريخي طور [[ٻٻر]] (''Vachellia nilotica''؛ اڳ ''Acacia nilotica'') سميت درياهي ميدانن سان مطابقت رکندڙ وڻن ۽ ٻوٽن جون جنسون ملنديون رهيون آهن. اهي ٻيلا جهنگلي جيوت لاءِ رهائش، مال لاءِ چارو، ڪاٺ ۽ مقامي آباديءَ لاءِ ٻين قدرتي وسيلن جي فراهميءَ سان گڏ درياهي ڪنارن جي استحڪام، گاد جي جمود ۽ ٻوڏ واري ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿا. دريائي ٻيلن جي صحت جو سڌو تعلق سنڌو درياهه جي قدرتي ٻوڏن ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان آهي. بئراجن، حفاظتي بندن، درياهي وهڪري ۾ تبديلي، غيرقانوني ڪاٽ ۽ زمين تي قبضي سبب ڪيترن دريائي ٻيلن جي قدرتي ٻيهر واڌ متاثر ٿي آهي. ==== آبپاشي وارا ٻيلا ==== سنڌ ۾ جديد بئراج ۽ ڪئنال نظام جي قيام کان پوءِ سرڪاري زمينن تي منظم '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ وڻڪاريون قائم ڪيون ويون. 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ آبپاشي نظام جي وڏي پيماني تي توسيع ٿي، جنهن کان پوءِ [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جي ڪمانڊ علائقن ۾ پڻ وڻڪاريءَ لاءِ پاڻي مختص ڪيو ويو.<ref name="SFD-irrigated">{{cite web |title=Irrigated Plantations |url=https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824092911/https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |url-status=dead}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب آبپاشي وارن سرڪاري ٻيلن جو رقبو لڳ ڀڳ '''82,195 هيڪٽر''' آهي ۽ انهن کي محفوظ سرڪاري ٻيلن جي حيثيت ڏني وئي آهي. انهن ۾ [[ٻٻر]]، [[يوڪلپٽس]]، [[ٽالهي]] يا شيشم (''Dalbergia sissoo'')، سيمر ۽ ٻين وڻن جون جنسون پوکيون وڃن ٿيون.<ref name="SFD-irrigated"/> آبپاشي وارن ٻيلن جو مقصد رڳو ڪاٺ جي پيداوار نه، پر زمين جي تحفظ، واٽر ٽيبل جي انتظام، هوا روڪڻ، ماحولياتي بهتري ۽ مقامي جهنگلي حيات لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ پڻ آهي. انهن ٻيلن جي ڪارڪردگي پاڻيءَ جي باقاعده فراهميءَ سان ڳنڍيل هجڻ ڪري واهن جي پاڻيءَ ۾ کوٽ يا غير يقيني ورڇ سندن واڌ تي اثر وجهي سگهي ٿي. ==== مينگروو ٻيلا ==== {{Main|سنڌ جا مينگروو ٻيلا|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Mangrove-Keti Bundar.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪيٽي بندر]] جا مينگروو؛ لوڻياٺ سامونڊي پاڻي، جزر مد ۽ درياهي گاد سان ٺهيل ڊيلٽائي ماحول]] سنڌ جا [[مينگروو]] ٻيلا [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي ڪريڪن ۽ [[ڪراچي]] جي ڪجهه ساحلي علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي پاڪستان جي مينگروو وڻڪار جو سڀ کان وڏو حصو ٺاهين ٿا ۽ دنيا جي نمايان خشڪ آبهوا وارن مينگروو نظامن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem |url=https://iucn.org/story/202507/international-day-conservation-mangrove-ecosystem-message-mr-mahmood-akhtar-cheema |publisher=IUCN |date=26 July 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب سنڌو ڊيلٽا جو مجموعي مينگروو ماحولياتي خطو تقريباً '''600,000 هيڪٽر''' تي مشتمل آهي. هي انگ سڄي ڊيلٽائي مينگروو ماحولياتي علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ ان کي لازمي طور موجوده گهاٽي وڻڪار جي اصل ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="SFD-mangroves">{{cite web |title=Mangroves |url=https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726151431/https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |url-status=dead}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مينگروو جي غالب جنس '''اڇو تمر''' (''ايويسينيا مرينا'') آهي. سنڌ ٻيلي کاتي ۽ تاريخي رامسر دستاويزن ۾ ''رائزو فورا ميوڪروناٽا''، ''سيريوپس ٽيگل'' ۽ ''ايجيسيراس ڪارنيڪيوليٽم'' پڻ سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو نباتات ۾ درج ٿيل آهن؛ بهرحال انهن جي موجوده قدرتي ورڇ ۽ مقدار ''ايويسينيا مرينا'' جي ڀيٽ ۾ تمام محدود آهي.<ref name="SFD-mangroves"/><ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> مينگروو ٻيلا مڇين، جهينگن، ڪيڪڙن، پکين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن لاءِ خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ جا علائقا مهيا ڪن ٿا. اهي سامونڊي لهرن، طوفاني چاڙهه ۽ ساحلي ڪٽاوَ خلاف قدرتي رڪاوٽ طور ڪم ڪن ٿا، سامونڊي تلڇٽ کي مستحڪم ڪن ٿا ۽ ڪاربان جي ڊگهي مدي واري ذخيرن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=World Environment Day – Defenders of the Coast |url=https://www.wwfpak.org/take_action/world_environment_day |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو ماحول جي صحت جو گهرو تعلق سنڌو درياهه مان سمنڊ تائين پهچندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد سان آهي. درياهي وهڪري ۾ گهٽتائي، وڌندڙ سامونڊي لوڻياٺ، سمنڊ جي زمين ڏانهن چاڙهه، صنعتي ۽ شهري آلودگي، چرڻ، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ جو استعمال ۽ ساحلي ترقي هن ماحولياتي نظام لاءِ اهم خطرا رهيا آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> سنڌ ٻيلا ۽ جهنگلي حيات کاتو، [[آءِ يو سي اين]]، [[ورلڊ وائيڊ فنڊ فار نيچر|ڊبليو ڊبليو ايف]] ۽ مقامي برادريون مختلف دورن ۾ مينگروو بحالي، ٻيهر وڻڪاري ۽ ساحلي ماحول جي بحاليءَ جا منصوبا هلائينديون رهيون آهن. 2026ع ۾ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقن ۾ پڻ نئين مينگروو بحاليءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Mangrove restoration begins on Karachi coast |url=https://iucn.org/story/202606/mangrove-restoration-begins-karachi-coast |publisher=IUCN |date=5 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چراگاهي ۽ خشڪ علائقن جي وڻڪار ==== سنڌ جا سڀئي قدرتي وڻڪار وارا علائقا روايتي معنى ۾ گهاٽا ٻيلا نه آهن. [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]]، [[ڪاڇو]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان ۾ خشڪ جهنگ، ڪنڊيدار وڻڪار، موسمي گاهه ۽ چراگاهه وسيع ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. انهن علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]]، [[ٻير]]، لئي، ڦوڳ، کپ ۽ ٻيون خشڪ سال برداشت ڪندڙ جنسون مقامي ماحول جو بنيادي حصو آهن. اهي خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه جهنگلي حيات، خاص طور [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، ريگستاني پکين ۽ مالداريءَ لاءِ اهم آهن. چراگاهن تي حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪاٺ جي ڪٽائي، خشڪي ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديلي قدرتي نباتات تي دٻاءُ وڌائين ٿا. ==== سماجي ۽ شهري ٻيلڪاري ==== سنڌ ٻيلي کاتي جي ذميوارين ۾ سرڪاري ٻيلن کان علاوه سماجي ٻيلڪاري، خانگي زمينن تي وڻڪاري، واهن ۽ روڊن جي ڪنارن تي وڻ لڳائڻ ۽ شهري علائقن ۾ سبز علائقن جي واڌ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ شهري وڻڪاري گرميءَ جي شدت گهٽائڻ، هوا جي معيار بهتر ڪرڻ، مٽي ۽ ڌوڙ کي روڪڻ ۽ شهري جيوتن لاءِ ننڍيون رهائشون مهيا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. بهرحال شهري وڻڪاريءَ ۾ مقامي ۽ ماحول سان مطابقت رکندڙ جنسن جي چونڊ اهم آهي؛ غير مقامي تيزيءَ سان پکڙجندڙ جنسون، جهڙوڪ [[ديوي (وڻ)|ديوي]] (''Prosopis juliflora'')، ڪجهه علائقن ۾ مقامي نباتات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون. ==== ٻيلن جي انتظام ۽ تحفظ ==== سنڌ جي ٻيلن جو سرڪاري انتظام [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي ذميواري آهي. کاتو دريائي، آبپاشي ۽ مينگروو ٻيلن جي انتظام، نئين وڻڪاري، ٻيهر ٻيلڪاري، ٻيلن جي زمين جي تحفظ، غيرقانوني ڪاٽ جي روڪٿام ۽ جهنگلي حيات سان لاڳاپيل رهائشن جي بهتريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي ٻيلن کي پاڻيءَ جي کوٽ، درياهي ٻوڏن ۾ گهٽتائي، غيرقانوني ڪاٽ، سرڪاري زمينن تي قبضي، حد کان وڌيڪ چرڻ، باهه، سامونڊي چاڙهه، آلودگي ۽ موسمي تبديليءَ کان خطرا آهن. انهن مسئلن سبب ٻيلن جي انتظام ۾ صرف وڻ لڳائڻ بدران درياهي وهڪرن، آبي نظام، مقامي جيوت، زمين جي استعمال ۽ مقامي برادرين جي روزگار کي گڏيل نموني ڏسڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ٻيلائي نظام |- style="background:#66BB6A; color:white;" ! ٻيلائي نظام ! اهم هنڌ ! اندازي / سرڪاري ايراضي ! اهم نباتات ! ماحولياتي اهميت |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | دريائي ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌوءَ جي ڪچي جا علائقا | style="background:#E0F2F1;" | تقريباً 241,198 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | ٻٻر، لئي ۽ دريائي وڻڪار | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ٻوڏ وارو ماحول، جهنگلي حيات، ڪاٺ ۽ چراگاهه |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | آبپاشي وارا ٻيلا | style="background:#DCEDC8;" | بئراجن ۽ ڪئنالن جي ڪمانڊ علائقن ۾ | style="background:#B2DFDB;" | تقريباً 82,195 هيڪٽر | style="background:#FFECB3;" | ٻٻر، ٽالهي، يوڪلپٽس، سيمر | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | منظم وڻڪاري، ڪاٺ، زمين ۽ ماحولياتي تحفظ |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | مينگروو ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌو ڊيلٽا، ڪريڪ ۽ ڪراچي ساحل | style="background:#E0F2F1;" | ڊيلٽائي ماحولياتي خطو تقريباً 600,000 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | اڇو تمر غالب؛ ٻيون مينگروو جنسون محدود | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ساحلي تحفظ، مڇين ۽ جهينگن جون نرسريون، ڪاربان |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه | style="background:#DCEDC8;" | ٿر، نارا، ڪاڇو، کيرٿر ۽ ڪوهستان | style="background:#B2DFDB;" | متفرق ۽ وسيع علائقو | style="background:#FFECB3;" | ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ٻير، ڦوڳ | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مالداري، ريگستاني ۽ جابلو جيوت جي رهائش |} <ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=21 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821161849/https://sindhforests.gov.pk/ |url-status=dead}}</ref> <ref name="SFD-irrigated"/> <ref name="SFD-mangroves"/> === حيوانات === {{Main|سنڌ جي حيوانات}} سنڌ جي جهنگلي حيات ۾ ريگستاني ۽ جابلو ٿڻائتا، سنڌو درياهه سان وابسته آبي ٿڻائتا، سامونڊي جيوت، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي، سرڻا، مڇيون ۽ آبي بي مهر جاندار شامل آهن. سنڌ جي جيوت جي ورڇ ۾ پاڻيءَ جي دستيابي بنيادي عنصر آهي: کيرٿر ۽ ٿر ۾ خشڪ علائقن سان موافق جاندار، سنڌوءَ ۽ ڍنڍن ۾ آبي جيوت، جڏهن ته ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪناري تي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ سان موافق جاندار ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ٿڻائتا ==== [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img09.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ يوريل؛ کيرٿر سنڌ جي اهم جابلو جهنگلي حياتي رهائشن مان هڪ آهي.]] سنڌ جي نمايان جهنگلي ٿڻائتن ۾ [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، [[ڪارو هرڻ]]، [[ڦاڙهو]]، جهنگلي سوئر، بگھڙ، [[گدڙ]]، [[لومڙ]]، [[پٽي دار چراخ]]، جهنگ ٻلو، [[ڪاراڪل]]، نورئڙو، سيڙهه ۽ مختلف قسمن جا چمڙا ۽ ڪُئا شامل آهن. انهن جي موجوده ورڇ هڪجهڙي ناهي؛ ڪيترن نسلن جون مضبوط آباديون مخصوص محفوظ علائقن تائين محدود آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ آئيبيڪس]] (''Capra aegagrus blythi'') سنڌ جي کيرٿر جبلن سان نمايان طور وابسته آهي. کيرٿر نيشنل پارڪ ۽ ان سان لاڳاپيل محفوظ علائقا سنڌ آئيبيڪس ۽ يوريل جي تحفظ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. تاريخي طور سنڌ ۾ [[ايشيائي چيتو]] ۽ ٻين وڏن گوشت خور جانورن جو ذڪر ملي ٿو، پر چيتو سنڌ مان گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو آهي. پراڻن ذريعن ۾ پلنگ جي سنڌ اندر موجودگيءَ جا بيان ملن ٿا، پر موجوده مستند آباديءَ بابت دعوائون جديد سروي کان سواءِ احتياط سان ڪرڻ گهرجن. ==== سنڌو ٻلهڻ ==== {{Main|سنڌو درياهه جي ٻلهڻ}} [[فائل:Indus river Dolphin , The National Aquatic Animal of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'')، سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ جو انتهائي مخصوص ٿڻائتو.]] [[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'') سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ ٻلهڻ آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان نمايان ۽ تحفظ جي لحاظ کان اهم جاندارن مان هڪ آهي. بئراجن ۽ ڊيمن جي تعمير تاريخي طور ان جي رهائش کي الڳ الڳ درياهي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، جنهن سبب ان جي اچ وڃ محدود ٿي ۽ آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan National Report to UNCED 1992 |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1991-001.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] جي وچ وارو درياهي حصو سنڌو ٻلهڻ جي اهم ترين رهائشن مان آهي ۽ ان جي تحفظ لاءِ محفوظ علائقو قائم ڪيو ويو. تحفظ، شڪار جي پابندي، بچاءَ جي ڪاررواين ۽ آباديءَ جي نگرانيءَ سان تاريخي گهٽتائيءَ کان پوءِ ان جي تعداد ۾ بهتري رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite report |title=Report of the Workshop on the Conservation of the Ganges River Dolphin and Indus River Dolphin |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/SSC-OP-023.pdf |publisher=IUCN Species Survival Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ٻلهڻ جون اکيون انتهائي ننڍيون ۽ بصري صلاحيت محدود آهي؛ اهو گدلي درياهي پاڻيءَ ۾ رستو ڳولڻ ۽ خوراڪ پڪڙڻ لاءِ بنيادي طور آواز جي بازگشت، يعني ايڪولوڪيشن، استعمال ڪري ٿو. === پکي === سنڌ جي سنڌو ماٿري، ڍنڍون، ڌٻڻيون، سامونڊي ڪريڪ ۽ ريگستاني علائقا مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائش آهن. سنڌ [[مرڪزي ايشيائي فلائي وي]] سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جي رستن تي واقع هجڻ ڪري سياري دوران وچ ۽ اتر ايشيا کان وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جا پکي سنڌ جي ڍنڍن، ڊيلٽا ۽ ٻين آبي زمينن ڏانهن اچن ٿا. [[هاليجي ڍنڍ]] ڏکڻ پاڪستان جي اهم پکين جي افزائش، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ وارن هنڌن مان هڪ آهي. رامسر جي جائزي موجب اها تاريخي طور 50,000 کان 100,000 پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Haleji Lake – Ramsar Site |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RAM/RAM_018_PK_en.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪينجهر ڍنڍ]] پڻ بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين آهي. رامسر جي فهرست موجب اها نسل وڌائڻ، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ لاءِ اهم آهي ۽ تاريخي ڳڻپ ۾ 140,000 تائين پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عام يا موسمي طور ملندڙ پکين ۾ مختلف بدڪون، هنج، ڪونجون، ٻگهه، ڪانئرا، پيڻ، پاڻي ڪڪڙيون، ٽٽيهر، سينڊ پائپر، باز، عقاب، سرڻيون، ڳجهون، تتر، چڪور، مور ۽ ٻيا ريگستاني ۽ آبي پکي شامل آهن. [[هوبره تلور]] ٿر ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ سياري جو لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي. ان کي شڪار، رهائش جي تبديلي ۽ ٻين دٻائن سبب تحفظ جي ضرورت آهي. === رڙهندڙ جانور === سنڌ جي سرڻن ۾ نانگ، سانڊا، ڳوهن، اسڪنڪ، زميني ۽ مٺي پاڻيءَ جا ڪڇون، سامونڊي ڪُميون ۽ [[واڳون]] شامل آهن. خشڪ ٿر ۽ کيرٿر کان وٺي نارا جي آبي زمينن ۽ سامونڊي ڪنارن تائين مختلف رهائشن سبب سرڻن جي به نمايان تنوع ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[واڳون]] (''Crocodylus palustris'') سنڌ جي ڪجهه ڍنڍن، نارن، تلائن ۽ محفوظ آبي علائقن ۾ ملي ٿو. ان کي فقط هاليجي ڍنڍ تائين محدود سمجهڻ درست ناهي؛ تاريخي ۽ جديد تحفظ واري ادب ۾ نارا واري نظام سميت سنڌ جي ٻين آبي علائقن ۾ به ان جي موجودگي درج ٿيل آهي.<ref>{{cite report |title=Crocodiles: An Action Plan for their Conservation |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/1992-008.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[انڊين ڪوبرا]]، ڪريٽ ۽ وائپر خاندانن جون زهريليون جنسون پڻ ملن ٿيون. پراڻين عوامي روايتن ۾ نانگن بابت ڪيترائي غير سائنسي بيان ملن ٿا؛ مثال طور سمهندڙ ماڻهوءَ جو ''ساهه چوسڻ''. اھا ڪنهن بہ نانگ جي حياتياتي خاصيت نه آهي. ==== سامونڊي ڪُميون ==== ڪراچيءَ جي [[هاڪس بي]] ۽ [[سينڊزپٽ]] سميت سنڌ جا ڪجهه سامونڊي ڪنارا سامونڊي ڪُمين لاءِ اهم آهن. موجوده نگرانيءَ ۾ [[سائي سامونڊي ڪُمي]] (''Chelonia mydas'') سنڌ جي سامونڊي ڪنارن تي باقاعده آنا ڏيندڙ نمايان جنس آهي.<ref>{{cite web |title=Marine turtles |url=https://www.wwfpak.org/our_work_/biodiversity/marine_turtles/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊبليو ڊبليو ايف-پاڪستان]] [[هاڪس بي]] کي پاڪستان جي اهم سائي سامونڊي ڪُمي جي آنا لاهڻ واري ساحلن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سامونڊي ڪُمين کي مڇيگيريءَ جي ڄارن ۾ اتفاقي ڦاسڻ، گم ٿيل يا ڇڏيل ڄارن، پلاسٽڪ، ساحلي ترقي، روشنيءَ جي آلودگي ۽ آنن لاھڻ واري جاء جي بگاڙ کان خطرا آهن.<ref>{{cite web |title=WWF Blog – Green turtle nesting at Hawks Bay |url=https://www.wwfpak.org/knowledge_hub_/wwf_blog/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> زيتوني رڊلي ڪُمي (''Lepidochelys olivacea'') پاڪستاني سامونڊي پاڻيءَ ۾ ملي سگهي ٿي. === مڇيون ۽ آبي حيات === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي مڇين جي حيات ٻن وڏن نظامن سان لاڳاپيل آهي: سنڌو درياهه، ڍنڍن ۽ واهن جي مٺي پاڻيءَ واري ماهيگيري، ۽ [[عربي سمنڊ]]، سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪن جي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ واري ماهيگيري. ڊيلٽا جا مينگروو ڪريڪ ڪيترين مڇين، جهينگن ۽ ڪرسٽيشين جي ننڍپڻ ۽ افزائش لاءِ نرسري رهائش مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سامونڊي مڇين ۾ پاپليٽ، سرمئي، سارڊين، سول، بمبئي ڊڪ، ٽونا، ميڪرَل ۽ ٻيون تجارتي جنسون شامل آهن، جڏهن ته سنڌو ۽ مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۾ موراکو، ڪرڙو، ٿيلهو، سنگهاري ۽ ٻين مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون. ==== پلو ==== [[پلو]] يا هلسا (''Tenualosa ilisha'') سنڌ جي سڀ کان مشهور مڇين مان آهي. هي سامونڊي ۽ مهاجر مڇي آهي، جيڪا افزائش لاءِ عربي سمنڊ مان سنڌو درياهه ڏانهن مٿي چڙهي ٿي. سنڌوءَ ۾ بئراجن جي تعمير، درياهي وهڪري جي گهٽتائي، پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديلي ۽ مهاجرت جي رستي ۾ رڪاوٽن پلي جي تاريخي ورڇ ۽ پيداوار تي اثر وڌو آهي. سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي مناسب وهڪري جو برقرار رهڻ پلي، ٻين مهاجر مڇين، جهينگن ۽ سامونڊي-دريائي ماحول جي صحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. === ڍنڍون ۽ آبي زمينون === سنڌ جون ڍنڍون، ڍورا، ڪريڪ ۽ دريائي ٻوڏ وارا علائقا مڇين، آبي نباتات، مگرن، ڪُمين ۽ وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جي پکين لاءِ اهم رهائش آهن. بين الاقوامي اهميت وارين سنڌ جي آبي زمينن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، [[ڊريگهه ڍنڍ]]، [[ديھ اڪرو-II]]، [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ [[سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو]] سميت ڪيترائي رامسر ماڳ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منڇر ڍنڍ]] تاريخي طور سنڌ جي سڀ کان اهم مٺي پاڻيءَ جي ماهيگيري ۽ آبي حياتي نظامن مان رهي آهي، پر پاڻيءَ جي معيار، نيڪاليءَ جي لوڻياٺ پاڻي، ڏڪار ۽ درياهي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب ان جي ماحولياتي حالت سخت دٻاءَ هيٺ رهي آهي. === حياتياتي تحقيق جي تاريخ === سنڌ جي جهنگلي حيات بابت سائنسي دستاويزڪاري 19هين صديءَ دوران وڌيڪ منظم ٿي. اليگزينڊر برنس، وليم ٿامس بلئنفورڊ، ايلن آڪٽيوين هيوم، فرانسس ڊي، جيمس اي مري، يوجين اوٽس، ايڊورڊ هيملٽن ايٽڪن ۽ بعد ۾ ڪلاڊ بي ٽائيسهرسٽ ۽ ٻين فطرتدانن سنڌ ۽ ڀرپاسي جي پکين، ٿڻائتن، مڇين ۽ سرڻن بابت مشاهدا ۽ فهرستون تيار ڪيون. انهن شروعاتي ڪمن مان ڪيترائي نوآبادياتي دور جي جيوگرافيائي ۽ فطري تاريخ جي مطالعي جو حصو هئا. 20هين صديءَ ۾ پاڪستاني يونيورسٽين ۽ تحقيقاتي ادارن سنڌ جي مڇين، ڪرسٽيشين، پيراسائٽولوجي، حشرات ۽ ٻين جاندارن تي وڌيڪ تحقيق ڪئي. پراڻن تاريخي انگن، جهڙوڪ ٿڻائتن يا پکين جي ''ڪل جنسن'' جي تعداد، کي موجوده حياتياتي فهرست سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪسانومي، ورڇ ۽ تحفظ واري حيثيت ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن.<ref>ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه، 1982ع.</ref> === جهنگلي حيات جو تحفظ === سنڌ ۾ حياتياتي تنوع جي تحفظ لاءِ نيشنل پارڪ، وائلڊ لائيف سينڪچري، گيم رزرو، رامسر آبي زمينون ۽ نسل مخصوص محفوظ علائقا قائم ڪيا ويا آهن. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جابلو حيات، سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو دريائي ٻلهڻ، جڏهن ته هاليجي، ڪينجهر ۽ سنڌو ڊيلٽا آبي پکين، مڇين، مينگروو ۽ سامونڊي حيات جي تحفظ لاءِ اهم آهن. حياتياتي تنوع کي مکيه خطرا رهائش جي تباهي ۽ ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ، پاڻيءَ جي کوٽ، درياهه جي قدرتي وهڪري ۾ تبديلي، آلودگي، غيرقانوني شڪار ۽ واپار، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ، ناگوار پرڏيهي جنسون، شهري توسيع ۽ [[موسمي تبديلي]] آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي گهٽتائي، سامونڊي چاڙهه ۽ ساحلي ٻوڏ زمين، زراعت، مينگروو ۽ مقامي ماهيگير برادرين تي گڏيل اثر وجهن ٿا. WWF-Pakistan ۽ IUCN جديد تحفظ منصوبن ۾ مينگروو بحالي، سامونڊي جيوت، مڇين جي نرسري علائقن ۽ مقامي برادرين جي شموليت تي زور ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Participatory Conservation Plans for the Indus Delta |url=https://www.wwfpak.org/?384599/Speakers-term-conservation-plans-essential-for-the-protection-of-threatened-wildlife-and-coastal-resources= |publisher=WWF-Pakistan |date=3 April 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> == سياسي نظام == {{Main|سنڌ حڪومت|سنڌ جي سياست}} [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جو مرڪز.]] سنڌ جو سياسي ۽ حڪومتي نظام [[پاڪستان جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت وفاقي پارلياماني نظام جو حصو آهي. سنڌ پاڪستان جي چئن وفاقي صوبن مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنهنجي چونڊيل [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير]]، صوبائي ڪابينا، [[سنڌ جو گورنر|گورنر]]، صوبائي انتظاميه ۽ آئين ۽ وفاقي قانونن تحت قائم عدالتي ۽ مڪاني ادارا موجود آهن. آئين جي آرٽيڪل 129 موجب صوبي جو انتظامي اختيار گورنر جي نالي ۾ صوبائي حڪومت استعمال ڪري ٿي، جيڪا وڏي وزير ۽ صوبائي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي ۽ وڏي وزير جي ذريعي ڪم ڪندي آهي. آرٽيڪل 130 تحت وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪابينا گورنر کي سندس آئيني ڪمن جي ادائگيءَ ۾ مدد ۽ صلاح فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1431341153_169.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |at=Articles 129–130 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سطح تي قانون ساز اختيار [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] وٽ، انتظامي اختيار وڏي وزير ۽ ڪابينا وٽ، جڏهن ته عدالتي اختيار [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۽ ماتحت عدالتن سميت آئيني عدالتي نظام وٽ آهي. مڪاني سطح تي ميٽروپوليٽن، ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جا ادارا صوبائي قانونن تحت ڪم ڪن ٿا. === صوبائي حڪومتي نظام === سنڌ حڪومت جو انتظامي مرڪز [[ڪراچي]] ۾ آهي. وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ صوبائي ڪابينا مختلف کاتن جهڙوڪ گهرو، قانون، ماليات، تعليم، صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، زراعت، توانائي، منصوبابندي ۽ ترقي، صنعت، معدنيات ۽ ٽرانسپورٽ کي سنڀالي ٿي. صوبي جو چيف سيڪريٽري سول انتظاميه جو اعليٰ ترين بيوروڪريٽڪ عملدار آهي ۽ صوبائي سيڪريٽريٽ ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Government of Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ [[سيد مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ کيس موجوده وڏي وزير طور درج ڪري ٿي، جڏهن ته موجوده ڪابينا ۾ صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، گهرو ۽ قانون، تعليم، ٽرانسپورٽ، توانائي، زراعت ۽ ٻين کاتن جا صوبائي وزير شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sindh Cabinet |url=https://cm.sindh.gov.pk/sindh-cabinet |publisher=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Syed Murad Ali Shah Cabinet.jpg|[[سيد مراد علي شاهه]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير سنڌ]] <!-- گورنر سيد نهال هاشمي جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- اسپيڪر سيد اويس قادر شاهه جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- چيف جسٽس جسٽس ظفر احمد راجپوت جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> </gallery> === گورنر === {{Main|سنڌ جو گورنر}} [[سنڌ جو گورنر]] وفاقي آئيني عهديدار آهي. آئين جي آرٽيڪل 101 تحت گورنر کي صدر، وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ڪري ٿو. عام پارلياماني حالتن ۾ گورنر گهڻو ڪري آئيني ۽ رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته روزاني صوبائي حڪومت وڏي وزير ۽ ڪابينا هلائين ٿا. مارچ 2026ع ۾ [[سيد محمد نهال هاشمي]] کي سنڌ جو 35هون گورنر مقرر ڪيو ويو. صدر پاڪستان 12 مارچ 2026ع تي وزيراعظم جي صلاح تي سندس مقرري منظور ڪئي ۽ 13 مارچ تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کانئس حلف ورتو.<ref>{{cite web |title=President approves appointment of Nehal Hashmi as Governor of Sindh |url=https://www.radio.gov.pk/12-03-2026/president-approves-appointment-of-nehal-hashmi-as-governor-sindh |publisher=Radio Pakistan |date=12 March 2026 |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=Nehal Hashmi takes oath as Governor of Sindh |url=https://radio.gov.pk/13-03-2026/nehal-hashmi-sworn-in-as-sindh-governor |publisher=Radio Pakistan |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === وڏو وزير === {{Main|سنڌ جو وڏو وزير}} وڏو وزير سنڌ جي چونڊيل صوبائي حڪومت جو سربراهه آهي. آئين جي آرٽيڪل 130 تحت صوبائي اسيمبلي پنهنجي ميمبرن مان وڏي وزير کي چونڊي ٿي. وڏو وزير ڪابينا جي سربراهي ڪري ٿو، صوبائي پاليسيءَ جي عام رخ جو تعين ڪري ٿو ۽ مختلف وزارتن ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ جو ذميوار هوندو آهي. 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[سيد مراد علي شاهه]] ٻيهر وڏي وزير طور چونڊيو ويو ۽ 2026ع تائين عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ صوبائي اسيمبلي === {{Main|سنڌ صوبائي اسيمبلي}} [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي.]] سنڌ صوبائي اسيمبلي صوبي جي هڪ ايواني قانون ساز اداري آهي. پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 106 تحت سنڌ اسيمبلي ۾ '''168 ميمبر''' آهن، جن مان '''130 عام سيٽون'''، '''29 عورتن لاءِ مخصوص سيٽون''' ۽ '''9 غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص سيٽون''' آهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |at=Article 106 seat allocation |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> عام سيٽن تي ميمبر سڌي چونڊ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته عورتن ۽ غير مسلمانن لاءِ مخصوص سيٽون سياسي جماعتن کي عام سيٽن تي سندن چونڊيل ميمبرن جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. اسيمبلي قانون سازي، صوبائي بجيٽ جي منظوري، حڪومت کان سوال، قراردادون، قائم ڪميٽيون، قانون ساز بل ۽ سرڪاري پاليسين جي پارلياماني نگرانيءَ جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي. موجوده اسيمبلي 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ان جو مدو "2024 – till date" درج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر === اسپيڪر اسيمبلي جي اجلاس جي صدارت، ايوان جي نظم، پارلياماني ضابطن جي تشريح ۽ اسيمبلي سيڪريٽريٽ جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي آئيني عهديدار آهي. اسپيڪر جي غيرموجودگيءَ ۾ ڊپٽي اسپيڪر ايوان جي صدارت ڪري ٿو. 25 فيبروري 2024ع تي [[سيد اويس قادر شاهه]] سنڌ اسيمبلي جو اسپيڪر چونڊيو ويو. سنڌ اسيمبلي موجب هن 111 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سندس مقابلي واري اميدوار کي 36 ووٽ مليا. ساڳئي تاريخ کان [[اينٿوني نويد]] ڊپٽي اسپيڪر طور عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Speaker – Syed Awais Qadir Shah |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر === سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي جي اسپيڪر جو عهدو 1937ع ۾ سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور قانون ساز اداري جي قيام کان پوءِ وجود ۾ آيو. سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري تاريخي فهرست موجب پهريون اسپيڪر '''ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني''' هو؛ ان ڪري سيد ميران محمد شاهه کي پهريون اسپيڪر لکڻ درست ناهي.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#4A235A; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ قانون ساز / صوبائي اسيمبلي جا اسپيڪر |- ! style="background:#6C3483; color:white;" | نمبر ! style="background:#2874A6; color:white;" | اسپيڪر ! style="background:#148F77; color:white;" | مدت ! style="background:#B9770E; color:white;" | تاريخي نوٽ |- | style="background:#F4ECF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني]] | style="background:#E8F6F3;" | 28 اپريل 1937ع – 15 فيبروري 1938ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | سنڌ قانون ساز اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد ميران محمد شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1938ع – 1948ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | مختلف اسيمبلين ۾ ٽن مرحلن دوران اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو |- | style="background:#F4ECF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 8 مارچ 1949ع – 29 ڊسمبر 1951ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پاڪستان جي قيام کان پوءِ واري صوبائي اسيمبلي جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[مير غلام علي ٽالپر]] | style="background:#D5F5E3;" | 14 سيپٽمبر 1953ع – 21 مارچ 1955ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ وارو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[پير قربان علي شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 26 مارچ 1955ع – 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ آخري اسپيڪر |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | ون يونٽ سبب سنڌ صوبائي اسيمبلي موجود نه رهي، 14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غلام رسول خان کيهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 2 مئي 1972ع – 30 مارچ 1977ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ بحال ٿيل سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 31 مارچ 1977ع – 4 جولاءِ 1977ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 1977ع جي مارشل لا کان اڳ مختصر دور |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | صوبائي پارلياماني سرگرمين جو مارشل لا وارو وقفو، 1977ع – 1985ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[عبدالله حسين هارون]] | style="background:#D5F5E3;" | 6 اپريل 1985ع – 31 مارچ 1986ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1985ع جي غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 6 اپريل 1986ع – 1 ڊسمبر 1988ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد عبدالله شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1 ڊسمبر 1988ع – 5 نومبر 1990ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1988ع کان پوءِ بحال ٿيل جمهوري دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[عبدالرزاق خان]] | style="background:#E8F6F3;" | 5 نومبر 1990ع – 19 آڪٽوبر 1993ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | نائين اسيمبلي واري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غوث بخش خان مهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 1993ع – 1997ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ڏهين اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نواب مرزا (وڪيل)|نواب مرزا]] | style="background:#E8F6F3;" | 1997ع – 1998ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | يارهين اسيمبليءَ جي شروعاتي دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 2002ع – 2007ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ٻيو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نثار احمد کهڙو]] | style="background:#E8F6F3;" | 2008ع – 2013ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 2008ع کان پوءِ واري جمهوري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#D5F5E3;" | 2013ع – 2018ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 2018ع – 2023ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ٻيو مسلسل اسيمبلي دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد اويس قادر شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 25 فيبروري 2024ع – موجوده | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | موجوده اسپيڪر |} <ref>{{cite web |title=Speaker’s of Sindh Legislative Assembly |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/Speakers.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Speaker |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === موجوده سياسي جوڙجڪ === سنڌ جي موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي. سنڌ اسيمبلي جي 2026ع واري سرڪاري پارٽي-جوڙجڪ موجب پيپلز پارٽي وٽ 117 ميمبر، [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] وٽ 37، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] وٽ 5، آزاد ميمبر 3 ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] وٽ هڪ ميمبر درج آهي.<ref>{{cite web |title=Party Composition – 2024 till date |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#922B21; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ اسيمبلي جي موجوده پارٽي جوڙجڪ |- ! style="background:#B03A2E; color:white;" | سياسي جماعت / حيثيت ! style="background:#1F618D; color:white;" | موجوده ميمبر ! style="background:#117A65; color:white;" | پارلياماني حيثيت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | style="background:#D6EAF8;" | 117 | style="background:#D5F5E3;" | حڪومتي اڪثريت |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | style="background:#AED6F1;" | 37 | style="background:#ABEBC6;" | مخالف ڌر جي وڏي جماعت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | style="background:#D6EAF8;" | 5 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | آزاد | style="background:#AED6F1;" | 3 | style="background:#ABEBC6;" | آزاد ميمبر |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | style="background:#D6EAF8;" | 1 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |} <ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === وفاق سان تعلق === سنڌ پاڪستان جي وفاقي نظام جو آئيني صوبو آهي. وفاق ۽ صوبي جي اختيارن جي ورڇ 1973ع جي آئين، خاص طور وفاقي قانون ساز فهرست ۽ [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ صوبن ڏانهن منتقل ڪيل معاملن جي بنياد تي طئي ٿئي ٿي. تعليم، صحت، زراعت، مڪاني حڪومت، ثقافت ۽ ڪيترائي سماجي ۽ انتظامي شعبا بنيادي طور صوبائي اختيار هيٺ آهن، جڏهن ته دفاع، پرڏيهي معاملا، ڪرنسي، بين الصوبائي ۽ بين الاقوامي واپار جا ڪيترائي پهلو ۽ وفاقي ٽيڪسيشن وفاق جي اختيار ۾ آهن. وفاق ۽ صوبن وچ ۾ گڏيل نوعيت جي معاملن لاءِ [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] اهم آئيني ادارو آهي. پاڻي، بجلي، قدرتي گئس ۽ بين الصوبائي معاملن جهڙا سوال وفاقي-صوبائي سياست ۾ سنڌ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. سنڌ کي وفاقي آمدنيءَ مان حصو [[قومي مالياتي ايوارڊ]] تحت ملي ٿو، جڏهن ته صوبو پنهنجي ٽيڪسن ۽ غير ٽيڪسي آمدنيءَ جا ذريعا پڻ رکي ٿو. قدرتي گئس، تيل، پاڻيءَ جي ورڇ، بندرگاهن، توانائي منصوبن ۽ مالي وسيلن جي ورڇ سنڌ ۽ وفاق جي لاڳاپن ۾ وقت بوقت سياسي بحث جا اهم موضوع رهيا آهن. === چونڊ نظام === سنڌ ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نگرانيءَ هيٺ ٿين ٿيون. 2023ع جي آخري حلقه بندي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري جي سرڪاري نتيجن جي بنياد تي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=30 November 2023 |access-date=24 August 2026 |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> === قومي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ لاءِ [[قومي اسيمبلي پاڪستان|قومي اسيمبلي]] جون '''61 عام سيٽون''' مختص آهن. ان کان علاوه سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ عورتن جون '''14 مخصوص قومي اسيمبلي سيٽون''' صوبي جي عام سيٽن تي حاصل ڪيل پارٽي نمائندگيءَ جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. قومي اسيمبلي ۾ غير مسلمانن جون 10 مخصوص سيٽون سڄي پاڪستان لاءِ گڏيل قومي فهرست تي آهن، اهي صوبي وار مقرر ناهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي 55,696,147 آباديءَ جي بنياد تي سنڌ جي قومي اسيمبلي جي هڪ عام تڪ لاءِ سراسري آبادي quota تقريباً '''913,052''' مقرر ٿي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206132213/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |url-status=dead}}</ref> === صوبائي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ صوبائي اسيمبلي جون '''130 عام چونڊ تڪ''' آهن. عورتن لاءِ 29 ۽ غير مسلمانن لاءِ 9 مخصوص سيٽن سان اسيمبلي جي ڪل آئيني طاقت 168 ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> 2023ع جي حلقه بنديءَ لاءِ سنڌ جي هڪ صوبائي عام تڪ جو سراسري آبادي ڪوٽا تقريباً '''428,432''' ماڻهو هئي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206132213/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |url-status=dead}}</ref> === مڪاني حڪومتي نظام === {{Main|سنڌ ۾ مڪاني حڪومت}} سنڌ ۾ مڪاني حڪومت جو بنيادي قانوني ڍانچو '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع''' ۽ ان ۾ وقت بوقت ڪيل ترميمن تي ٻڌل آهي. هن قانون تحت صوبي ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي جهڙا مڪاني ادارا قائم ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مڪاني ادارن جا بنيادي ڪم شهري صفائي، مقامي رستا، گهٽيون، پارڪ، اسٽريٽ لائيٽ، قبرستان، بازارون، عوامي صحت جا ڪجهه مقامي پهلو، پاڻي ۽ نيڪال سان لاڳاپيل خدمتون، بلدياتي منصوبابندي، عمارتن ۽ عوامي جڳهن جي انتظام ۽ ٻين مڪاني سهولتن تائين پکڙيل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ ۾ ميٽروپوليٽن ۽ ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ لازمي ۽ اختياري ڪمن جون الڳ فهرستون ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 – Schedule II |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع ۾ سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جيڪي مڪاني ادارن جي جوڙجڪ ۽ انتظام سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Local Government (Third Amendment) Act, 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |date=2 October 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني ادارن جي موجوده جوڙجڪ === [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب سنڌ ۾ مختلف ضلعن ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي قائم آهن. ڪراچي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن سان گڏ 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن، جڏهن ته حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي اهم مڪاني حڪومتي ادارن جا قسم |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | سربراهه ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#EAF2F8;" | ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | style="background:#EEF5E9;" | وڏي ميٽروپوليٽن شهر | style="background:#F3E5F5;" | ميئر | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | وڏي شهري علائقي جي بلدياتي پاليسي، شهري خدمتون ۽ رابطا |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪارپوريشن | style="background:#E2F0D9;" | وڏا شهري علائقا | style="background:#EADCF0;" | ميئر / چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري بلدياتي انتظام ۽ مقامي خدمتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ضلعي ڪائونسل | style="background:#EEF5E9;" | ڳوٺاڻو ضلعي علائقو | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي ترقي ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | وچولي درجي جا شهر | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري صفائي، رستا، بازارون ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ٽائون ڪميٽي | style="background:#EEF5E9;" | ننڍا شهر ۽ قصبا | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | بنيادي مقامي بلدياتي خدمتون |- | style="background:#D6EAF8;" | يونين ڪائونسل / يونين ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | پاڙي يا ڳوٺن جي سطح | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | بنيادي مقامي نمائندگي ۽ ننڍي سطح جون خدمتون |} <ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون === [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] سنڌ جي سڀ کان وڏي بلدياتي اداري مان هڪ آهي. اها ڪراچيءَ جي ميٽروپوليٽن سطح جي بلدياتي معاملن، وڏن شهري رستن، پارڪن، ڪجهه ميونسپل سهولتن، شهري رابطا ۽ وڏي سطح جي بلدياتي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو سربراهه ميئر هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب ڪراچي ضلعي نظام ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments – Karachi |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> === ميونسپل ڪارپوريشنون === سنڌ ۾ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت وڏن شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ هڪ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن درج آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ 7 ميونسپل ڪارپوريشنون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> ميونسپل ڪارپوريشنن جا ڪم عام طور شهري صفائي، رستن ۽ گهٽين جي مرمت، پارڪن، عوامي جڳهن، بازارن، اسٽريٽ لائيٽ، ڪجهه مقامي صحت ۽ ماحولياتي خدمتن، بلدياتي منصوبابندي ۽ مقامي ٽيڪسن ۽ فيسن جي انتظام تائين پکڙيل آهن. === ترقياتي اٿارٽيون === سنڌ جي وڏي شهري توسيع ۽ رهائشي رٿابندي لاءِ مختلف ترقياتي اٿارٽيون قائم ڪيون ويون آهن. انهن جو ڪم عام بلدياتي ادارن کان مختلف هوندو آهي؛ ترقياتي اٿارٽيون شهرن يا علائقن جي ماسٽر پلاننگ، نون رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن، زمين جي ترقي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري توسيع تي ڌيان ڏين ٿيون. [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] 1957ع ۾ قائم ٿي ۽ ڪراچي امپروومينٽ ٽرسٽ جي جاءِ ورتائين. اداري جو تاريخي مقصد ڪراچيءَ جي ماسٽر پلان تحت ترقي، نون ٽائون شپ ۽ رهائشي اسڪيمن جي قيام ۽ شهري زمين جي ترقي هو.<ref>{{cite web |title=How KDA was Established |url=https://kda.gos.pk/Docs/CMS/file/Khadim%20Magazine/October-2018/054-Karachi%20Civic%20Centre.pdf |publisher=Karachi Development Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ٻين شهري ترقياتي ادارن ۾ حيدرآباد، ملير، لياري، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ترقياتي اٿارٽيون پڻ شامل آهن. [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] جي بحالي لاءِ 2013ع ۾ صوبائي قانون منظور ڪيو ويو، جڏهن ته [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] لاءِ پڻ ساڳئي سال بحالي ۽ ترميم وارو قانون منظور ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Lyari Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جون ڪجهه اهم ترقياتي اٿارٽيون |- ! style="background:#76448A; color:white;" | اٿارٽي ! style="background:#2874A6; color:white;" | علائقو ! style="background:#148F77; color:white;" | بنيادي ڪم |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماسٽر پلاننگ، رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن ۽ شهري زمين جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | شهري توسيع، رهائشي اسڪيمن ۽ ترقياتي رٿابندي |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي جو ملير ۽ اوڀر وارو علائقو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | رهائشي رٿابندي ۽ نون شهري علائقن جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | رهائشي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري بحاليءَ سان لاڳاپيل رٿائون |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | لاڙڪاڻو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | لاڙڪاڻي جي شهري رٿابندي ۽ ترقي |} === پاڻي ۽ نيڪال جون شهري ڪارپوريشنون === 2023ع ۾ سنڌ حڪومت ڪيترن وڏن شهرن لاءِ الڳ پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشن قانون منظور ڪيا. انهن ۾ حيدرآباد، ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد، لاڙڪاڻو ۽ سکر جون پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Acts 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا شهري پاڻي جي فراهمي، سيوريج ۽ نيڪال جي خدمتن کي بلدياتي نظام کان وڌيڪ مخصوص ادارياتي ڍانچي هيٺ منظم ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويا. === صوبائي اليڪشن ڪميشن === [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جو سنڌ لاءِ صوبائي دفتر ڪراچي ۾ قائم آهي. صوبائي اليڪشن ڪمشنر وفاقي اليڪشن ڪميشن جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهي ۽ صوبي ۾ قومي، صوبائي ۽ مڪاني چونڊن جي انتظام، ووٽر فهرستن، حلقه بندين، چونڊ عملي ۽ چونڊ ضابطن جي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سنڌ جو موجوده صوبائي اليڪشن ڪمشنر '''اعجاز انور چوهان''' آهي.<ref>{{cite web |title=ECP Officers – Provincial Election Commissioner Sindh |url=https://ecp.gov.pk/index.php/notifications/officers |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> صوبائي اليڪشن ڪمشنر سنڌ جو دفتر پاڪستان سيڪريٽريٽ، بلاڪ 44-اي، شاهراهه عراق، صدر، ڪراچي ۾ واقع آهي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن جا ريجنل ۽ ضلعي اليڪشن ڪمشنر پڻ درج آهن.<ref>{{cite web |title=Telephone Numbers and Office Addresses – Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251204211744/https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |url-status=dead}}</ref> === سياسي تنظيمون === سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قومي، صوبائي، شهري ۽ علائقائي سياسي جماعتن جو اهم ڪردار رهيو آهي. موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي، جڏهن ته [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] ۽ ٻيون جماعتون پڻ مختلف علائقن ۾ سياسي نمائندگي رکن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سياسي ڌارا ۾ قومپرست ۽ علائقائي تنظيمن پڻ تاريخي ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن جو اثر خاص طور سنڌي ٻولي، صوبائي خودمختياري، پاڻي، زمين، وسيلن جي ورڇ، مڪاني حڪومت ۽ وفاق–صوبائي لاڳاپن جهڙن مسئلن تي سياسي بحث ۾ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ سياسي تنظيمون مختلف نوعيت جون آهن: ڪجهه قومي سطح جون جماعتون آهن، ڪجهه شهري يا علائقائي بنيادن تي ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قومپرست يا نظرياتي تحريڪون چونڊ سياست کان ٻاهر پڻ سرگرم رهيون آهن. سڀني تنظيمن جي چونڊ يا پارلياماني حيثيت هڪجهڙي ناهي؛ ان ڪري انهن کي موجوده اسيمبلي جي جماعتن سان گڏ هڪ ئي درجي ۾ رکڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. === سول سوسائٽي ۽ غير سرڪاري تنظيمون === سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمون ۽ سول سوسائٽي جا ادارا تعليم، صحت، غربت گهٽائڻ، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، انساني حقن، آفتن جي امداد، ماحوليات، ڳوٺاڻي ترقي، پاڻي ۽ صفائي، قانوني مدد ۽ سماجي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا. غير سرڪاري تنظيمن جو قانوني ڍانچو مختلف قانونن تحت ٿي سگهي ٿو، جن ۾ سوسائٽيز رجسٽريشن، ڪمپني قانون تحت غير منافع بخش تنظيمون، ٽرسٽ ۽ رضاڪاراڻيون سماجي ڀلائي تنظيمون شامل آهن. صوبائي سطح تي سماجي ڀلائي ۽ لاڳاپيل سرڪاري ادارا اهڙين تنظيمن جي رجسٽريشن ۽ نگرانيءَ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. سنڌ ۾ سول سوسائٽي جو ڪردار خاص طور 2010ع ۽ 2022ع جهڙين وڏين ٻوڏن، صحت جي هنگامي حالتن، تعليم، عورتن جي حقن ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ جي منصوبن ۾ نمايان رهيو آهي. ڪيترين مقامي ۽ قومي تنظيمن سرڪاري ادارن، بين الاقوامي ڊونرن ۽ مقامي برادرين سان گڏجي سماجي خدمتون ۽ بحاليءَ جا منصوبا هلائي رهيا آهن. === غير سرڪاري تنظيمن جا اهم شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمن جا اهم ڪم |- ! style="background:#148F77; color:white;" | شعبو ! style="background:#2874A6; color:white;" | عام سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | تعليم | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | اسڪول، غير رسمي تعليم، شاگردن جي مدد، استاد تربيت |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | صحت | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ڪلينڪ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ويڪسينيشن، طبي ڪيمپون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | غربت ۽ روزگار | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | مهارتي تربيت، مائڪرو فنانس، ننڍا ڪاروبار ۽ ڳوٺاڻي ترقي |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | انساني حق | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | قانوني مدد، عورتن، ٻارن ۽ اقليتن جا حق |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماحوليات | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | پاڻي، مينگروو، آبهوا، قدرتي وسيلن جو تحفظ |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | آفتن جي امداد | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ٻوڏ، ڏڪار ۽ ٻين آفتن دوران امداد ۽ بحالي |} == انتظامي ورهاست == {{Main|سنڌ جون انتظامي ورهاستون}} [[فائل:Pakistan Sindh districts map.svg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جا ضلعا؛ نقشي ۾ ضلعن کي سندن لاڳاپيل ڊويزنن موجب مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويو آهي.]] سنڌ [[پاڪستان]] جي چئن صوبن مان هڪ آهي ۽ انتظامي طور ڊويزنن، ضلعن، تعلقن يا تحصيلن، سب ڊويزنن ۽ ان کان هيٺين انتظامي ۽ مڪاني يونٽن ۾ ورهايل آهي. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ وقت سنڌ ۾ '''6 ڊويزنون، 30 ضلعا ۽ 138 تعلقا يا تحصيلون''' موجود هيون. ان کان هيٺ 272 قانونگو حلقا/سپروائيزري تپيدار سرڪل، 1,455 پٽوار سرڪل/تپا/يونين ڪائونسلون ۽ 5,690 ديهون يا ڳوٺاڻيون آباديون درج ڪيون ويون.<ref name="SindhCensusReport2023">{{cite report |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> انتظامي لحاظ کان هر ڊويزن جي سربراهي [[ڪمشنر]] ڪندو آهي، جڏهن ته ضلعي انتظام جو مرڪزي عملدار [[ڊپٽي ڪمشنر]] هوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر ضلعي سطح تي مختلف صوبائي کاتن ۽ انتظامي سرگرمين جي هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ڪل آبادي '''55,696,147''' هئي، جيڪا 2017ع جي 47,854,510 جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي. صوبي جي آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 2017ع کان 2023ع دوران 2.57 سيڪڙو رهي. سنڌ جي 30,056,739 آبادي شهري ۽ 25,639,408 ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي، يعني صوبي جي لڳ ڀڳ '''53.97 سيڪڙو آبادي شهري''' هئي.<ref name="SindhCensus2023">{{cite report |title=Population and Housing Census 2023: Provincial Census Report – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊويزنون === [[فائل:Sindh-Divisions-Map.png|thumb|300px|کاٻو|سنڌ جون 6 انتظامي ڊويزنون ۽ انهن جا مرڪز. ڀنڀور ڊويزن اڃان عمل ۾ ناھي ۽ اھا حيدرآباد ڊويزن جو حصو آھي]] سنڌ جون ڇهه انتظامي ڊويزنون [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]، [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر ڊويزن|سکر]] آهن. آباديءَ جي لحاظ کان ڪراچي سڀ کان وڏي ڊويزن آهي؛ 2023ع ۾ ان جي آبادي 20.38 ملين کان وڌيڪ هئي، جيڪا سنڌ جي ڪل آباديءَ جي ٽئين حصي کان به وڌيڪ هئي.<ref name="SindhCensus2023" /> شهري آباديءَ جي تناسب ۾ پڻ ڊويزنن جي وچ ۾ وڏو فرق آهي. 2023ع ۾ ڪراچي ڊويزن جي '''92.57 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي، جڏهن ته حيدرآباد ۾ 37.28 سيڪڙو، سکر ۾ 33.92 سيڪڙو، لاڙڪاڻي ۾ 30.63 سيڪڙو، شهيد بينظيرآباد ۾ 29.27 سيڪڙو ۽ ميرپورخاص ڊويزن ۾ 19.38 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان لحاظ کان ڪراچي کان سواءِ سنڌ جون باقي سڀ ڊويزنون آباديءَ جي بناوت ۾ اڪثريتي طور ڳوٺاڻيون آهن.<ref name="SindhCensus2023" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#174A7E; color:white; font-size:115%;" | '''سنڌ جون انتظامي ڊويزنون — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#4472C4; color:white;" ! ڊويزن ! انتظامي مرڪز ! ضلعا ! آبادي 2023ع ! آبادي 2017ع ! شهري آبادي % |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[ڪراچي]] | 7 | 20,382,881 | 16,024,894 | 92.57% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 9 | 11,659,246 | 10,596,049 | 37.28% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[لاڙڪاڻو]] | 5 | 7,093,706 | 6,190,926 | 30.63% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سکر ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[سکر]] | 3 | 6,010,041 | 5,542,270 | 33.92% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[نوابشاهه]] | 3 | 5,930,649 | 5,275,426 | 29.27% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ميرپور خاص ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[ميرپورخاص]] | 3 | 4,619,624 | 4,224,945 | 19.38% |- style="background:#FFF2CC; font-weight:bold;" | سنڌ | [[ڪراچي]] | 30 | 55,696,147 | 47,854,510 | 53.97% |} <ref name="SindhCensus2023" /> === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} سنڌ جا 30 ضلعا ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. موجوده انتظامي ڍانچي ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] سڀ کان وڌيڪ، يعني ست ضلعا رکي ٿي، جڏهن ته حيدرآباد ڊويزن ۾ نو، لاڙڪاڻي ۾ پنج ۽ ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر ڊويزنن ۾ ٽي ٽي ضلعا شامل آهن.<ref name="SindhCensusReport2023" /> ڪراچي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گذريل ڏهاڪن دوران نمايان تبديليون آيون آهن. موجوده ڪراچي ڊويزن [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]، [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]، [[ملير ضلعو|ملير]] ۽ [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] ضلعن تي مشتمل آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ انهن ستن ضلعن کي الڳ انتظامي يونٽن طور شمار ڪيو ويو.<ref name="PBSdistrict2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جا ضلعا — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! ڊويزن ! ضلعو ! صدر مقام ! آبادي 2023ع |- | 1 || style="background:#D9EAF7;" rowspan="9"| [[حيدرآباد ڊويزن]] || [[بدين ضلعو|بدين]] || [[بدين]] || 1,947,081 |- | 2 || [[دادو ضلعو|دادو]] || [[دادو، پاڪستان|دادو]] || 1,742,320 |- | 3 || [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] || 2,432,540 |- | 4 || [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي]] || 1,117,308 |- | 5 || [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] || [[مٽياري]] || 849,383 |- | 6 || [[سجاول ضلعو|سجاول]] || [[سجاول]] || 839,292 |- | 7 || [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] || [[ٽنڊو الهيار]] || 922,012 |- | 8 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] || [[ٽنڊو محمد خان]] || 726,119 |- | 9 || [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] || [[ٺٽو]] || 1,083,191 |- | 10 || style="background:#E2F0D9;" rowspan="7"| [[ڪراچي ڊويزن]] || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] || [[ڪراچي]] || 3,822,325 |- | 11 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] || [[ڪراچي]] || 3,950,031 |- | 12 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] || [[ڪراچي]] || 2,329,764 |- | 13 || [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] || [[ڪراچي]] || 2,679,380 |- | 14 || [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] || [[ڪياماڙي]] || 2,068,451 |- | 15 || [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || [[ڪورنگي]] || 3,128,971 |- | 16 || [[ملير ضلعو|ملير]] || [[ملير]] || 2,403,959 |- | 17 || style="background:#FCE4D6;" rowspan="5"| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] || [[جيڪب آباد]] || 1,174,097 |- | 18 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] || [[قمبر]] || 1,514,869 |- | 19 || [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || 1,233,957 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || 1,784,453 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] || [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] || 1,386,330 |- | 22 || style="background:#E4DFEC;" rowspan="3"| [[ميرپور خاص ڊويزن]] || [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || 1,681,386 |- | 23 || [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] || [[مٺي]] || 1,778,407 |- | 24 || [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] || [[عمرڪوٽ]] || 1,159,831 |- | 25 || style="background:#FFF2CC;" rowspan="3"| [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] || [[نوشھروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] || [[نوشهروفيروز]] || 1,777,082 |- | 26 || [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] || [[سانگهڙ]] || 2,308,465 |- | 27 || [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] || [[نوابشاهه]] || 1,845,102 |- | 28 || style="background:#DDEBF7;" rowspan="3"| [[سکر ڊويزن]] || [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] || [[ميرپور ماٿيلو]] || 1,772,609 |- | 29 || [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] || [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] || 2,597,535 |- | 30 || [[سکر ضلعو|سکر]] || [[سکر]] || 1,639,897 |} <ref name="PBSdistrict2023" /> === انتظامي ڍانچو === صوبائي حڪومت کان هيٺ ڊويزن انتظامي هم آهنگيءَ جو وڏو علائقائي درجو آهي. ڊويزن جي سربراهي ڪمشنر ۽ ضلعي جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر ڪندو آهي. ضلعي کان هيٺ تعلقا يا تحصيلون ۽ سب ڊويزنون قائم آهن، جڏهن ته زميني محصول ۽ رڪارڊ جي انتظام لاءِ سپروائيزري تپيدار سرڪل، تپا ۽ ديهون استعمال ٿين ٿيون.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ۾ '''5,690 ڳوٺاڻيون آباديون/ديهون''' درج ڪيون ويون. انهن مان 1,756 جي آبادي 5,000 يا ان کان وڌيڪ ۽ 2,292 جي آبادي 2,000 کان 4,999 ماڻهن جي وچ ۾ هئي. هي انتظامي ۽ آباديءَ وارو ڍانچو سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن جي وسيع پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ورهاست === سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ صوبن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ صوبي جي 55.70 ملين آباديءَ مان 30.06 ملين شهري ۽ 25.64 ملين ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي. شهري آباديءَ جو صوبائي تناسب 2017ع جي 51.89 سيڪڙو مان وڌي 2023ع ۾ 53.97 سيڪڙو ٿيو.<ref name="SindhCensus2023" /> شهريت جي ورڇ صوبي اندر انتهائي غير برابر آهي. ڪراچي ڊويزن تقريباً مڪمل طور شهري آهي، جڏهن ته ٿرپارڪر، سجاول ۽ سنڌ جي ڪيترن اترين ۽ وچولي ضلعن ۾ آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو. ان ڪري سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ هڪ طرف ڪراچي جهڙو وڏي آباديءَ وارو شهري ميٽروپوليٽن علائقو ۽ ٻئي طرف سنڌوءَ جي زرعي ميدانن، ڊيلٽا، ڪاڇي ۽ ٿر جا گهٽ شهري آباديءَ وارا وسيع علائقا شامل آهن.<ref name="PBSdistrict2023" /> === سنڌ جا وڏا شهر === {{Main|سنڌ جا شهر}} [[ڪراچي]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهري مرڪز ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان کان پوءِ حيدرآباد سنڌ جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه، جيڪب آباد، خيرپور، شڪارپور ۽ ٻين شهرن جو علائقائي واپار، تعليم، صحت، صنعت ۽ ضلعي انتظام ۾ اهم ڪردار آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ شهري آباديءَ جا انگ '''شهري آبادي (urban locality)''' جي سرڪاري حدن مطابق گڏ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن کي ضلعي جي ڪل آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_province.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === انتظامي ورهاست جي تاريخ === سنڌ جي انتظامي سرحدن ۽ ضلعن جي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. آباديءَ ۾ واڌ، شهري پکيڙ ۽ انتظامي ضرورتن سبب پراڻن ضلعن مان نوان ضلعا قائم ڪيا ويا. خاص طور ڪراچي جي تيز شهري واڌ سبب ان جي ضلعي ڍانچي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون آيون ۽ موجوده وقت ۾ ڪراچي ڊويزن ستن ضلعن تي مشتمل آهي. [[ڪياماڙي ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي ضلعن جو مجموعي تعداد 30 ٿي ويو، جنهن کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده ضلعي ڍانچي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} == زرعي معيشت== {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} [[فائل:Hyderabad (Wheat Farms).jpg|thumb|300px|ساڄو|[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان ڪڻڪ جا زرعي کيت؛ سنڌ جي آبپاشي وارن ميدانن ۾ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي.]] سنڌ جي معيشت، خوراڪي نظام ۽ ڳوٺاڻي سماج ۾ [[زراعت]] بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي جو زرعي نظام گهڻو ڪري [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان ڳنڍيل بئراجن ۽ ڪئنالن تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته [[ٿر ريگستان|ٿر]]، [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ برساتي زراعت ۽ مالداري پڻ اهم آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ '''4.87 ملين هيڪٽر''' زمين پوک هيٺ اچي ٿي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ٻئي زرعي موسمون آهن. ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ڪمند صوبي جا وڏا فصل آهن، جڏهن ته ٻاجهري، جوئر، مڪئي، چڻا، دالون، سرنهن، ڪينولا، سورج مُکي، تر، گوار، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. باغبانيءَ ۾ [[انب]]، [[کجور]]، [[ڪيلو]]، امرود، چيڪو، پپيتو ۽ ٻيا ميوا اهم آهن. مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ سنڌ جي وسيع زرعي معيشت جا اهم لاڳاپيل شعبا آهن.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/agriculture-statistics |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ ۾ ڏنل زرعي انگن موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ تقريباً '''1.20 ملين هيڪٽر'''، چانور 708,983 هيڪٽر، ڪمند 279,694 هيڪٽر ۽ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي. ساڳئي ذريعي موجب ڪڻڪ جي پيداوار لڳ ڀڳ 4.04 ملين ٽن، چانورن جي 2.42 ملين ٽن ۽ ڪمند جي 18.34 ملين ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي مربوط زرعي آدمشماري موجب پاڪستان جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، ڪپهه جو 28 سيڪڙو ۽ چانورن جو 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ صوبي کي پاڪستان جي چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي علائقا ۽ فصلن جي ورڇ === سنڌ ۾ فصلن جي جاگرافي مٽي، آبپاشي، گرمي پد، لوڻياٺ ۽ برسات جي مقدار مطابق مختلف آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي درجابندي موجب مٿين سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ شڪارپور وارن علائقن ۾ چانور نمايان فصل آهي، جڏهن ته سکر ۽ خيرپور ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، سرنهن ۽ سورج مُکي جهڙا نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصل پوکيا وڃن ٿا. وچ سنڌ، خاص طور شهيد بينظير آباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ ۽ ڀرپاسي جي ميدانن ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هيٺين سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان، بدين، ٺٽي ۽ ڀرپاسي جا آبپاشي وارا علائقا ڪمند ۽ چانورن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ميرپورخاص، ٽنڊوالهيار ۽ سانگهڙ ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ باغباني نمايان آهي. ٿر ۽ ڪاڇي جهڙن برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن ۾ ٻاجهري، جوئر، گوار، تر ۽ ارنڊي جهڙا خشڪي برداشت ڪندڙ فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ مٿين سنڌ جي آبپاشي وارن علائقن ۾ ڪڻڪ اهم ربيع فصل آهي.]] === اهم فصل === سنڌ جا چار مکيه تجارتي ۽ خوراڪي فصل [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪپهه]] ۽ [[ڪمند]] آهن. ڪڻڪ ربيع جو بنيادي خوراڪي فصل آهي، جڏهن ته چانور ۽ ڪپهه خريف ۾ پوکيا وڃن ٿا. ڪمند ڊگهي عرصي وارو نقدآور فصل آهي ۽ سنڌ جي کنڊ صنعت لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2e7d32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم فصل |- ! style="background:#1b5e20; color:white; padding:7px;" | فصل ! style="background:#33691e; color:white; padding:7px;" | زرعي موسم ! style="background:#558b2f; color:white; padding:7px;" | اهم علائقا ! style="background:#827717; color:white; padding:7px;" | بنيادي استعمال / اهميت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪڻڪ]] | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سکر، گهوٽڪي، خيرپور، سانگهڙ، شهيد بينظير آباد ۽ ٻيا آبپاشي وارا ضلعا | style="background:#fffde7; text-align:right;" | بنيادي خوراڪي اناج |- | style="background:#c8e6c9;" | [[چانور]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪ ۽ برآمد |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪپهه]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سانگهڙ، ميرپورخاص، مٽياري، ٽنڊوالهيار، شهيد بينظير آباد ۽ خيرپور | style="background:#fffde7; text-align:right;" | ڪپڙي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال |- | style="background:#c8e6c9;" | [[ڪمند]] | style="background:#dcedc8;" | سالياني / خريف سان لاڳاپيل | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | گهوٽڪي، بدين، ٽنڊو محمد خان، ٺٽو، سجاول، حيدرآباد ۽ ڀرپاسي | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | کنڊ ۽ لاڳاپيل صنعت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ٻاجهري]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ٻين برساتي علائقن | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪ، چارو؛ خشڪي برداشت ڪندڙ فصل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[جوئر]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | ٿر، ڪاڇو ۽ مختلف نيم خشڪ علائقا | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | اناج ۽ جانورن جو چارو |- | style="background:#e8f5e9;" | [[سرنهن]] ۽ ڪينولا | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | مٿين ۽ وچين سنڌ | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪي تيل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[سورج مُکي]] | style="background:#dcedc8;" | مختلف پوک جا دور | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | بدين، سانگهڙ ۽ ٻين آبپاشي علائقن | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪي تيل |} <ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪڻڪ === [[ڪڻڪ]] سنڌ جو سڀ کان اهم ربيع فصل ۽ بنيادي خوراڪي اناج آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ 1,202,475 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ پيداوار 4,043,166 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ملڪ جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو رکي ٿي.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === چانور === [[فائل:Recently sown paddy fields in Sindh, Pakistan, December 2010 (5331068220).jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ تازو پوکيل چانورن جا کيت.]] [[چانور]] سنڌ جو اهم خريف ۽ برآمدي فصل آهي. اهو خاص طور سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري مٿين سنڌ ۽ هيٺين سنڌ جي ڪجهه آبپاشي علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو. 2020–21ع ۾ چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق ملڪ جي چانورن هيٺ مجموعي ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪپهه === [[ڪپهه]] سنڌ جي صنعتي زراعت لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها صوبي ۽ ملڪ جي ڪپڙي، ڌاڳي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿي. 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ سرڪاري انگن ۾ پيداوار 1,861,785 ڳٺا ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق پاڪستان جي ڪپهه هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو تقريباً 28 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪمند === [[ڪمند]] سنڌ جي اهم نقدآور فصلن مان آهي ۽ صوبي جي کنڊ جي ڪارخانن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. 2020–21ع ۾ ڪمند 279,694 هيڪٽر تي پوکيو ويو ۽ پيداوار 18,335,533 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب صوبي جو پاڪستان جي ڪمند جي قومي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 29 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === باغباني === سنڌ جي مختلف آبهوا ۽ آبپاشي علائقن سبب باغبانيءَ ۾ وڏي تنوع موجود آهي. [[ميرپورخاص]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا انب، [[خيرپور]] کجور، جڏهن ته ٺٽو، سجاول، ٽنڊو محمد خان ۽ ٻين هيٺين سنڌ جي علائقن ۾ ڪيلي جي باغباني نمايان آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صوبائي رپورٽ موجب 2021–22ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار '''386,973 ٽن'''، ڪيلي جي '''123,263 ٽن''' ۽ کجور جي '''219,925 ٽن''' هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڀاڄين ۽ مصالحن ۾ بصر، ٽماٽو، ڀينڊي، مرچ، ميها، واڱڻ ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا. عمرڪوٽ ۽ ميرپورخاص واري پٽي خاص طور ڳاڙهي مرچ جي پوک لاءِ مشهور آهي. === خشڪ ۽ برساتي زراعت === [[فائل:Beautful field of Bajhra and korar in kertee.jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي خشڪ علائقي ۾ ٻاجهري ۽ مقامي نباتات؛ [[ٿر]] ۾ زراعت جو وڏو حصو چوماسي جي برسات تي دارومدار رکي ٿو.]] سنڌ جي سڄي زراعت ڪئنالي آبپاشي هيٺ ناهي. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪاڇو ۽ ڪوهستان جي ڪيترن حصن ۾ برساتي يا ''باراني'' زراعت ڪئي وڃي ٿي. ٿر ۾ سٺي چوماسي کان پوءِ ٻاجهري، گوار، تر، جوئر ۽ ٻين خشڪي برداشت ڪندڙ فصلن جي پوک ٿيندي آهي. ڪاڇي ۾ کيرٿر مان ايندڙ موسمي نين جي پاڻيءَ ۽ گاد سان موسمي زراعت ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> برسات جي وڏي سالياني ڦيرڦار سبب انهن علائقن جي زرعي پيداوار آبپاشي وارن ميدانن کان وڌيڪ غير يقيني آهي. ڏڪار وارن سالن ۾ فصلن سان گڏ مالداري پڻ متاثر ٿئي ٿي. === مالداري ۽ پولٽري === {{Main|سنڌ ۾ مالداري}} مالداري سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت، خوراڪي تحفظ ۽ گهريلو آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي. صوبي ۾ مينهون، ڳئون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ پولٽري وڏي پيماني تي پاليو وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جو [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو|لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي خوراڪي تحفظ، روزگار، غربت گهٽائڻ ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ سان ڳنڍيل شعبا قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://livestock.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Livestock & Fisheries Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي صوبائي آدمشماري رپورٽ موجب 2020–21ع دوران سنڌ ۾ تقريباً 15.8 ملين جانورن کي ويڪسين ڏني وئي، جنهن مان صوبي ۾ جانورن جي صحت جي خدمتن جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Section 2.22 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر، نارا ۽ ڪوهستان جهڙن خشڪ علائقن ۾ مالداري فصلن جي ڀيٽ ۾ گهريلو معيشت جو وڌيڪ اهم حصو ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جانور موسمي چراگاهن ۽ مقامي نباتات کي استعمال ڪري سگهن ٿا. === ماهيگيري === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي زرعي ۽ قدرتي وسيلن واري معيشت ۾ سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري پڻ اهم آهي. صوبي وٽ [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، سنڌو درياهه، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ڪيترائي ٻيا آبي ذخيرا موجود آهن. مڇي ۽ جهينگي جي پيداوار ساحلي آبادين، مهاڻن ۽ پروسيسنگ ۽ برآمدي صنعت لاءِ روزگار فراهم ڪري ٿي. سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو ماهيگيريءَ کي خوراڪي ۽ برآمدي پيداوار، روزگار ۽ ڳوٺاڻي معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم شعبي طور سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Livestock & Fisheries Department |url=https://livestock.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي تحقيق، ٻج ۽ جديد ٽيڪنالاجي === سنڌ ۾ زرعي تحقيق ۽ توسيع جو مقصد بهتر ٻج، فصلن جون نيون جنسون، بيمارين ۽ جيتن جي روڪٿام، پيداوار ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي وڌيڪ مؤثر استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. زراعت کاتي جي ماتحت '''[[سنڌ ايگريڪلچر ريسرچ]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچر ايڪسٽينشن]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچرل انجنيئرنگ]]'''، '''[[سنڌ آن فارم واٽر مينيجمينٽ]]'''، '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]'''، '''[[سنڌ ڪين ڪمشنر]]''' ۽ [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] جهڙا ادارا ۽ شعبا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Work of Each Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/work-of-each-dept |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]''' ضلعي وار خريف ۽ ربيع فصلن جي پوکيل ايراضي، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار جا تخمينا تيار ڪري ٿي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ ۾ ڪڻڪ، ڪپهه ۽ چانورن بابت پوکيل ايراضيءَ جا تخمينا نمونياتي سروي ذريعي تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ آخري صوبائي انگ '''[[پروونشل ايگريڪلچر اسٽيٽسٽڪس ڪوآرڊينيشن بورڊ]]''' کان منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/web/?page_id=10374 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي پاليسي ۽ تبديليون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ زراعت بابت اهم پاليسي ۽ انتظامي ذميواريون صوبائي حڪومت ڏانهن منتقل ٿيون. سنڌ حڪومت ان پسمنظر ۾ '''سنڌ ايگريڪلچر پاليسي 2018–2030''' تيار ڪئي، جيڪا فصلن سان گڏ مالداري، ماهيگيري ۽ ٻيلن کي پڻ وسيع زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جو حصو سمجهي ٿي. پاليسيءَ ۾ پيداوار وڌائڻ، خوراڪي ۽ غذائي تحفظ، موسمي پائيداري، جديد ٽيڪنالاجي، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ پاڻيءَ جي مؤثر استعمال تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> زرعي مشينري، بهتر ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن ۽ جديد آبپاشي طريقن جي استعمال سان پيداوار وڌائڻ جا موقعا پيدا ٿيا آهن، پر انهن تائين رسائي سڀني آبادگارن لاءِ هڪجهڙي ناهي. ننڍن آبادگارن لاءِ قرض، معياري ٻج، مشينري، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڻيءَ تائين رسائي اڃا اهم پاليسي مسئلا آهن. === زمينداري ۽ آبادگاري === سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي ملڪيت تاريخي طور غيربرابر رهي آهي. وڏا زميندار، وچولا آبادگار، ننڍا زمين مالڪ ۽ بي زمين هاري صوبي جي ڳوٺاڻي سماجي ڍانچي جا مختلف حصا آهن. زمين جي ملڪيت، هاري–زميندار لاڳاپا، زرعي اجرت، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ قرض تائين رسائي سنڌ جي زرعي سياست ۽ ڳوٺاڻي سماج جا ڊگهي عرصي وارا مسئلا رهيا آهن. ميڪانيڪي زراعت ۽ شهري لڏپلاڻ سان ڳوٺاڻي مزدوريءَ جي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون آهن، پر فصل پوکڻ، ڪپهه چونڊڻ، ڀاڄين، باغن ۽ مالداريءَ ۾ عورتن ۽ خانداني مزدوريءَ جو ڪردار اڃا اهم آهي. === موسمي تبديلي ۽ زرعي خطرا === سنڌ جي زراعت گرمي جي لهرن، ڏڪار، غير يقيني چوماسي، درياهي ۽ برساتي ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زمين جي لوڻياٺ ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي کان متاثر ٿئي ٿي. خاص طور 2010ع، 2011ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن فصلن، چوپائي مال، آبپاشي ڍانچي ۽ ڳوٺاڻي آبادين کي وڏي نقصان پهچايو. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ سورج مُکي جو فصل؛ پاڻيءَ جي محدود دستيابي وارن علائقن ۾ تيلدار ۽ نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن جي اهميت وڌي رهي آهي.]] سنڌ جي زرعي پاليسيءَ ۾ انهيءَ سبب فصلن جي تنوع، گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن، جديد آبپاشي، بهتر ٻج، پاڻيءَ جي بچت ۽ موسمي خطري جي انتظام تي زور وڌيو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم زرعي ادارا === سنڌ جي زرعي نظام ۾ ڪيترائي ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا. '''[[زراعت، سپلاءِ ۽ اگهن وارو کاتو]]''' فصلن، زرعي تحقيق، توسيع، ٻجن، مارڪيٽن ۽ آن فارم واٽر مينيجمينٽ سان لاڳاپيل آهي؛ '''[[سنڌ آبپاشي کاتو]]''' بئراجن، ڪئنالن، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي انتظام جو ذميوار آهي؛ '''[[لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]]''' مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي سنڀالي ٿو؛ جڏهن ته '''[[سنڌ خوراڪ کاتو]]''' خوراڪي ذخيرن ۽ خاص طور ڪڻڪ جي خريداري ۽ انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Government Departments |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم صوبائي ادارو آهي. ان کان سواءِ زرعي تحقيقاتي ادارا، [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]]، [[سنڌ ڪين ڪمشنر]]، [[سنڌ مارڪيٽنگ ۽ ڪراپ رپورٽنگ سروس]] جهڙا ادارا مختلف فني ۽ انتظامي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == صنعت == {{Main|سنڌ جي معيشت|سنڌ ۾ صنعت}} [[فائل:SITE Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سائٽ، ڪراچي|سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ، ڪراچي]]؛ سنڌ جي قديم ۽ وڏن منظم صنعتي علائقن مان هڪ]] [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] جو ڪنٽينر ٽرمينل؛ بندرگاهي رسائي سنڌ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جو اهم بنياد آهي]] سنڌ پاڪستان جي سڀ کان اهم صنعتي، واپاري ۽ مالي علائقن مان هڪ آهي. صوبي جي صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مرڪوز آهي، پر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[ٽنڊو آدم]]، [[شهيد بينظير آباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]] ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ صنعتي مرڪز ۽ منظم صنعتي اسٽيٽون قائم آهن. سنڌ جي پيداواري معيشت ۾ ڪپڙي، خوراڪ ۽ مشروبات، دواسازي، ڪيميائي شين، ڀاڻ، پيٽروليم، گاڏين، لوهه ۽ اسٽيل، سيمينٽ، رٻڙ ۽ پلاسٽڪ، چمڙي، انجنيئرنگ ۽ صارفين جي شين جون صنعتون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Manufacturing Sector |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] موجب ملڪ جي وڏي پيماني واري پيداواري يونٽن جو لڳ ڀڳ '''34 سيڪڙو''' سنڌ ۾ واقع آهي. سنڌ جي صنعتي حيثيت ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، قومي شاهراهن، ريلوي، هوائي اڏي ۽ وڏي شهري منڊيءَ جو بنيادي ڪردار آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان وڏي پيماني واري صنعت بابت '''ماهانه صنعتي پيداوار ۽ روزگار سروي''' جاري ڪئي وڃي ٿي. هي سروي صنعتي پيداوار، روزگار ۽ پيداوار جي مقدار ۾ تبديلي بابت صوبائي انگ اکر فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: سنڌ جو صنعتي ۽ مالي مرڪز === [[ڪراچي]] سنڌ ۽ پاڪستان جي صنعتي، مالي، بندرگاهي ۽ ڪاروباري سرگرمين جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر ۾ [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ صنعتي علائقو]]، ڪورنگي، لانڍي، اتر ڪراچي، فيڊرل بي ايريا، بن قاسم ۽ پورٽ قاسم جهڙا وڏا صنعتي ڪلسٽر موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ لميٽيڊ 1947ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي، جنهن جو مقصد زمين، رستا، پاڻي، بجلي، گئس، ريلوي، گودامن، نيڪال ۽ ٻين سهولتن سان منظم صنعتي علائقا قائم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي. موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي ضم ٿيڻ سان ٺهي، جڏهن ته ان جو ڪارپوريٽ مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Stock Exchange Limited |url=https://www.psx.com.pk/ |publisher=Pakistan Stock Exchange |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچيءَ جي صنعتي ۽ تجارتي اهميت جو هڪ وڏو سبب ٻن وڏن سامونڊي بندرگاهن جي ويجهڙائي آهي. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب [[ڪراچي بندرگاهه]] پاڪستان جي مجموعي واپار جو اڌ کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿو ۽ اتي ڪنٽينر، خشڪ سامان ۽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> === پيداواري صنعت === سنڌ جي پيداواري صنعت ۾ وڏي پيماني ۽ ننڍي پيماني ٻئي قسم جون صنعتون شامل آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري صنعت کي انهن ڪارخانن جي صورت ۾ ماپي ٿو، جيڪي فيڪٽريز قانون تحت رجسٽر ٿيل يا رجسٽريشن جا اهل آهن. قومي وڏي پيماني واري پيداوار ۾ ڪپڙي، لباس، خوراڪ، پيٽروليم، ڪيميائي شين، دواسازي، سيمينٽ، اسٽيل ۽ گاڏين جا شعبا اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2025–26ع دوران پاڪستان جي وڏي پيماني واري صنعتي پيداوار مجموعي طور 4.98 سيڪڙو وڌي. قومي سطح تي گاڏين، خوراڪ، لباس، پيٽروليم، سيمينٽ ۽ برقي اوزارن ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته ڪپڙي، ڪيميائي شين، دواسازي ۽ لوهه ۽ اسٽيل جي ڪجهه شعبن ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي. اهي انگ سڄي پاڪستان جا آهن، پر سنڌ جي صنعتي ڍانچي ۾ به اهي سڀئي شعبا اهم هجڻ سبب قومي رجحان صوبي جي صنعت لاءِ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries for June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم پيداواري شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي شعبا |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | شعبو ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | اهم صنعتي مرڪز ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | اهم پيداوار / سرگرمي |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڌاڳو، ڪپڙو، لباس، گهرن جو ڪپڙو، جننگ ۽ پروسيسنگ |- | style="background:#d6eaf8;" | لوهه ۽ اسٽيل | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | بن قاسم، ڪراچي ۽ ٻين صنعتي علائقن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | اسٽيل جون شيون، ري رولنگ، انجنيئرنگ ۽ ڌاتوءَ جي تياري |- | style="background:#eaf2f8;" | گاڏين جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ آٽو پارٽس |- | style="background:#d6eaf8;" | دواسازي | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي، ڪورنگي، لانڍي ۽ سائٽ | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | گوريون، ڪيپسول، شربت، انجيڪشن ۽ ٻيون دوائون |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪيميائي ۽ ڀاڻ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، بن قاسم، گهوٽڪي ۽ ٻين صنعتي مرڪزن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڀاڻ، تيزاب، صابڻ، ڊٽرجنٽ، صنعتي ڪيميائي شيون |- | style="background:#d6eaf8;" | پيٽروليم ۽ ريفائننگ | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ساحلي صنعتي علائقا | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | ريفائننگ، ٻارڻ، لبريڪنٽ ۽ پيٽروليم شين جي اسٽوريج |- | style="background:#eaf2f8;" | سيمينٽ ۽ غير ڌاتي معدنيات | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڄامشورو، نوري آباد ۽ ٻين چن پٿر وارن علائقن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | سيمينٽ، ماربل، پٿر ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#d6eaf8;" | خوراڪ ۽ مشروبات | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | سڄي سنڌ؛ خاص طور ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ خيرپور | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | کنڊ، چانور، تيل، کجور، ميوا، مشروبات، کير ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ |- | style="background:#eaf2f8;" | رٻڙ ۽ پلاسٽڪ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ٽائر، پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو ۽ صنعتي سامان |- | style="background:#d6eaf8;" | چمڙي ۽ لباس | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ٻين شهري مرڪزن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل شيون |} === ڪپڙي جي صنعت === [[ڪپڙي جي صنعت]] سنڌ جي سڀ کان اهم پيداواري شعبن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ '''600 کان وڌيڪ ٽيڪسٽائيل ملون''' آهن، جن سان 300,000 کان وڌيڪ مزدور لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh at a Glance |url=https://business.gos.pk/ |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار، ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهي سهولتن، جننگ ۽ اسپننگ صنعت، ڪپڙو ٺاهڻ، رنگائي، ڇپائي، لباس ۽ گهرن جي ڪپڙي جي ڪارخانن سبب ٽيڪسٽائيل جي مڪمل پيداوار زنجير موجود آهي. ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد ۽ نوري آباد هن صنعت جا اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite web |title=Textile Industry |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت پاڪستان جي برآمداتي معيشت جو وڏو حصو آهي، تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن سان ويجهڙائي صوبي جي ٽيڪسٽائيل يونٽن کي خام مال جي درآمد ۽ تيار مال جي برآمد ۾ لاجسٽڪ فائدو ڏئي ٿي. === اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت === [[فائل:Pakistan Steel Mills.png|thumb|200px|ساڄو|[[پاڪستان اسٽيل ملز]] جو نشان؛ ڪراچي جي بن قاسم علائقي ۾ قائم ملڪ جو تاريخي وڏو گڏيل اسٽيل پلانٽ]] سنڌ جي اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت جو سڀ کان مشهور ادارو [[پاڪستان اسٽيل ملز]] آهي، جيڪو ڪراچيءَ جي بن قاسم واري علائقي ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو ملڪ ۾ ڳري اسٽيل صنعت جو بنيادي سرڪاري منصوبو هو، پر ان جون پيداواري ڪارروايون '''2015ع کان بند''' آهن.<ref>{{cite web |title=National Assembly Question on Pakistan Steel Mills |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/6970931f0c9c1_583.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۽ 2026ع ۾ وفاقي حڪومت پاڪستان اسٽيل ملز جي بحالي يا ساڳئي علائقي ۾ نئين اسٽيل پلانٽ جي قيام لاءِ روسي ۽ ٻين سيڙپڪارن سان ڳالهيون شروع ڪيون. فيبروري 2026ع ۾ صنعت ۽ پيداوار واري وفاقي وزارت ٻڌايو ته بحاليءَ لاءِ هڪ روڊ ميپ تيار ڪيو ويو ۽ ڪيترن سيڙپڪارن دلچسپي ظاهر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Comprehensive Roadmap Finalized for Pakistan Steel Mills Revival |url=https://moip.gov.pk/NewsDetail/ZDg0OGU3YzItYmVlMS00M2MxLWI3YTktMTFjOWIxMTJmZGY2 |publisher=Ministry of Industries and Production |date=9 February 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان اسٽيل کان سواءِ ڪراچيءَ ۾ اسٽيل ري رولنگ، شيٽ، پائپ، تار، ڌاتوءَ جي ٺهيل شين، انجنيئرنگ ۽ مشينري سان لاڳاپيل ڪيترائي خانگي ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. === گاڏين جي صنعت === سنڌ ۾ گاڏين جي اسمبلي ۽ آٽو پارٽس جي صنعت خاص طور ڪراچي ۽ بن قاسم جي صنعتي علائقن ۾ مرڪوز آهي. صوبي ۾ ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ مختلف آٽو پارٽس ٺاهيندڙ يا اسمبل ڪندڙ ادارا ڪم ڪن ٿا. پاڪستان جي گاڏين واري صنعت 2024–25ع ۽ 2025–26ع ۾ اڳئين گهٽتائي کان پوءِ ٻيهر واڌ ڏٺي. وفاقي اقتصادي سروي موجب جولاءِ–مارچ 2024–25ع ۾ گاڏين جي شعبي جي قومي پيداوار 40 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته PBS موجب مڪمل مالي سال 2025–26ع ۾ قومي آٽو موبائيل پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25: Manufacturing and Mining |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance, Government of Pakistan |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quantum Index of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> اقتصادي سروي موجب ڪراچيءَ ۾ نئين برقي گاڏين جي اسمبلي پلانٽ سميت برقي ۽ هائبرڊ گاڏين ۾ سيڙپڪاري پڻ وڌي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25 |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === دواسازي جي صنعت === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي دواسازي جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. ڪورنگي، لانڍي، سائٽ ۽ ٻين صنعتي علائقن ۾ ڪيترائي قومي ۽ گهڻ قومي دواسازي جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صنعتي سروي ۾ دواسازي هڪ الڳ وڏي پيماني واري صنعتي درجي طور شامل آهي، جنهن ۾ گوريون، شربت، انجيڪشن، ڪيپسول ۽ مرهم جهڙيون شيون ماپيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع ۾ قومي وڏي پيماني واري دواسازي جي پيداوار ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي، پر سنڌ ۾ موجود وڏو پيداواري بنياد صوبي کي هن شعبي ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪيميائي ۽ ڀاڻ جي صنعت === ڪيميائي صنعت ۾ تيزاب، صنعتي ڪيميائي شيون، صابڻ، ڊٽرجنٽ، رنگ، پلاسٽڪ جي خام مال ۽ ٻين شين جي پيداوار شامل آهي. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي وڏي پيماني واري صنعتي سروي ۾ ڪيميائي ۽ ڀاڻ صوبي جي اهم صنعتي درجن مان آهن.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اترين ۽ ساحلي صنعتي علائقن ۾ ڀاڻ، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميڪل صنعتن جي موجودگي قدرتي گئس، بندرگاهي سهولتن ۽ زرعي منڊي سان لاڳاپيل آهي. === پيٽروليم ۽ ريفائننگ === سنڌ ۾ ڪراچي ۽ سامونڊي صنعتي پٽي پيٽروليم درآمد، اسٽوريج، ريفائننگ ۽ ورڇ جو وڏو مرڪز آهي. ڪراچي بندرگاهه وٽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ برٿ آهن ۽ بندرگاهه ذريعي خام تيل ۽ پيٽروليم شين جي وڏي مقدار جي آمدرفت ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|ڪراچيءَ جو تيل بندرگاهه؛ سنڌ جي ريفائننگ، پيٽروليم ۽ ڪيميائي صنعت لاءِ بندرگاهي ڍانچو اهم آهي]] === سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد === سنڌ ۾ چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ ٻين معدنيات جي دستيابيءَ سبب سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد جي صنعت ترقي ڪئي آهي. ڄامشورو، نوري آباد ۽ ڀرپاسي جا ارضياتي علائقا هن صنعت لاءِ اهم خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري پيداوار ۾ سيمينٽ کي ''غير ڌاتي معدني شين'' جي درجي ۾ ماپي ٿو. قومي سطح تي مالي سال 2025–26ع ۾ سيمينٽ جي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.4 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === رٻڙ ۽ پلاسٽڪ === ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين صنعتي شهرن ۾ پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو سامان، صنعتي جزا، رٻڙ جون شيون ۽ ٽائر ٺاهڻ جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. پلاسٽڪ صنعت جو گهرو تعلق خوراڪ، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، تعمير، گاڏين ۽ صارفين جي شين جي صنعتن سان آهي. === چمڙي جي صنعت === سنڌ جي چمڙي واري صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ جانورن جي کلن جي صفائي ۽ پروسيسنگ، چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل چمڙي جون شيون شامل آهن. ڪراچي بندرگاهه ۽ برآمداتي انفراسٽرڪچر سبب هن صنعت کي بين الاقوامي مارڪيٽن تائين رسائي ملي ٿي. === سافٽويئر ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي === [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سنڌ جي روايتي پيداواري صنعت کان مختلف خدمتي صنعت آهي، پر جديد صنعتي معيشت ۾ ان جو ڪردار وڌي رهيو آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو آءِ ٽي ۽ سافٽويئر مرڪز آهي، جتي سافٽويئر ڪمپنيون، مالي ٽيڪنالاجي ادارا، آن لائين واپار، ڪال سينٽر، ٽيڪنالاجي شروعاتي ڪمپنيون ۽ ڊجيٽل خدمتون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب ڪراچي ۾ يونيورسٽين، ٽيليڪميونيڪيشن، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيڪنالاجي ماحول جي موجودگي آءِ ٽي شعبي جي واڌ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Information and Technology |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي بنيادن واري صنعت === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي پيداواري صنعت جو هڪ وڏو حصو زرعي خام مال سان ڳنڍيل آهي. چانور، ڪپهه، ڪمند، ڪڻڪ، کجور، ميوا، ڀاڄيون، کير ۽ تيلدار فصل مختلف زرعي پروسيسنگ صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي کي پاڪستان جي زرعي پيداوار ۾ هڪ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي، ۽ ان ڪري زرعي شين ۾ وڌيڪ قدر شامل ڪرڻ، خوراڪ جي پروسيسنگ، پيڪنگ، ٿڌي ذخيرن ۽ برآمدي پروسيسنگ کي صنعتي توسيع جا اهم شعبا سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪپهه جننگ ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعت ==== سنڌ جي ڪپهه جي پيداوار ڪيترن ضلعن ۾ جننگ ڪارخانن کي خام مال فراهم ڪري ٿي. جننگ کان پوءِ ڪپهه جو ريشو اسپننگ، ويونگ، رنگائي ۽ لباس جي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻج مان تيل ۽ جانورن جي خوراڪ سان لاڳاپيل ضمني شيون پيدا ٿين ٿيون. ==== چانورن جا ڪارخانا ==== مٿين ۽ هيٺين سنڌ جي چانور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ رائس ملون چانورن جي ڇل ڪڍڻ، درجابندي، پالش، پيڪنگ ۽ برآمد لاءِ تياري جو ڪم ڪن ٿيون. لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو چانور جي پيداوار ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اهم علائقا آهن. ==== کنڊ جي صنعت ==== سنڌ جي ڪمند پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ ڪيترائي کنڊ جا ڪارخانا قائم آهن. هي صنعت ڪمند مان کنڊ سان گڏ مولاسس، بگاس ۽ ٻين ضمني شين جي پيداوار ڪري ٿي. بگاس کي ڪجهه ڪارخانن ۾ بجلي يا ٻاڦ پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== خوراڪ جي پروسيسنگ ==== سنڌ ۾ اٽي، کائڻ واري تيل، بسڪيٽن، مشروبات، کير، مصالحا، منجمد خوراڪ، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ ۽ پيڪنگ جون صنعتون موجود آهن. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] خاص طور کجور، ميون، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي پروسيسنگ لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماهيگيري ۽ سامونڊي خوراڪ جي صنعت === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي عربي سمنڊ واري سامونڊي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، درياهن ۽ ڍنڍن سبب سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري صوبي جي اهم پيداواري ۽ برآمداتي سرگرمي آهي. مڇي ۽ جهينگي جي صفائي، منجمد ڪرڻ، پيڪنگ ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪارخانا خاص طور ڪراچي جي مڇي بندرگاهه ۽ ساحلي صنعتي علائقن ڀرسان مرڪوز آهن. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري مواد مطابق سنڌ پاڪستان جي سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي مڇي وسيلن جو وڏو حصو رکي ٿي، پر اهڙن سيڪڙن جا انگ مختلف سالن ۽ طريقن مطابق تبديل ٿي سگهن ٿا؛ ان ڪري ماهيگيريءَ جي تازي پيداوار لاءِ سرڪاري ماهيگيري ۽ PBS انگن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ننڍيون، غير رسمي ۽ هنري صنعتون === وڏي پيماني واري صنعت کان سواءِ سنڌ ۾ ننڍيون، گهرن تي ٻڌل ۽ غير رسمي صنعتون پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهن. انهن ۾ هٿ جي ڪپڙي، ڀرت، اجرڪ، رلي، ڪاٺ جو ڪم، ڌاتوءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانو، چمڙي جون شيون، فرنيچر، خوراڪ جي ننڍي پروسيسنگ، ورڪشاپون ۽ شهري مرمتي خدمتون شامل آهن. [[ڪراچي]] ۾ غير رسمي معيشت روزگار جو هڪ وڏو ذريعو رهي آهي. World Bank جي مطالعي موجب 2011ع جي هڪ اندازي ۾ شهر جي مجموعي روزگار جو تقريباً 67 سيڪڙو غير رسمي شعبي سان لاڳاپيل هو؛ ان ۾ خدمتن سان گڏ ننڍي پيداواري ۽ ڪاروباري سرگرميون پڻ شامل هيون.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي پيداوار روزگار ۽ ننڍن ڪاروبارن جي تعداد جي لحاظ کان اهم آهي، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي، في ڪارڪن پيداوار ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت کان گهڻو ننڍي آهي. === هنري صنعت === {{Main|سنڌي دستڪاري}} سنڌ جي هنري صنعت صوبي جي ثقافتي معيشت جو اهم حصو آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، [[رلي]]، ڀرت، هٿ سان ٺهيل ڪپڙو، مٽيءَ جا ٿانو، نيري ٽائلن جو ڪم، ڪاٺ تي نقش نگاري، ٽوڪريون ۽ چمڙي جون روايتي شيون مختلف علائقن سان لاڳاپيل آهن. هنري صنعت گهڻو ڪري ننڍي يا گهرن تي ٻڌل پيداوار جي صورت ۾ هلي ٿي ۽ عورتن، ڳوٺاڻن ڪاريگرن ۽ خانداني ڪاروبارن لاءِ روزگار جو ذريعو آهي. سياحت، شهري مارڪيٽن، آن لائين واپار ۽ برآمد سان هن شعبي لاءِ نوان مارڪيٽ رابطا پيدا ٿيا آهن. === صنعتي اسٽيٽون ۽ زون === [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس لميٽيڊ]] صوبي جي مختلف شهرن ۾ منظم صنعتي اسٽيٽون هلائي ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب ان جا صنعتي علائقا ڪراچي، سپر هاءِ وي، نوري آباد، ڪوٽڙي، حيدرآباد، ٽنڊو آدم، نوابشاهه، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Office Contacts |url=https://site.com.pk/?page_id=927 |publisher=Sindh Industrial Trading Estates Limited |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#7030a0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون |- ! style="background:#5b2c6f; color:white; padding:7px;" | نالو ! style="background:#2874a6; color:white; padding:7px;" | هنڌ ! style="background:#148f77; color:white; padding:7px;" | نوعيت ! style="background:#b9770e; color:white; padding:7px;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ ڪراچي]] | style="background:#eaf2f8;" | ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | منظم صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | ڪپڙو، ڪيميائي، انجنيئرنگ، خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ مختلف پيداوار |- | style="background:#ebdef0;" | ڪورنگي–لانڍي صنعتي علائقا | style="background:#d6eaf8;" | ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | وڏا شهري صنعتي ڪلسٽر | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، چمڙو، دواسازي، کاڌ خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ گاڏين جا حصا |- | style="background:#f4ecf7;" | پورٽ قاسم صنعتي علائقو | style="background:#eaf2f8;" | بن قاسم، ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | بندرگاهي صنعتي علائقو | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | اسٽيل، آٽو، ڪيميائي، توانائي، پيٽروليم ۽ ڳري صنعت |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] | style="background:#d6eaf8;" | لانڍي، ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | برآمداتي پروسيسنگ زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | لباس، اليڪٽرانڪس، ڪيميائي، خوراڪ، آءِ ٽي ۽ برآمداتي پيداوار |- | style="background:#f4ecf7;" | [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] | style="background:#eaf2f8;" | خيرپور | style="background:#e8f6f3;" | خاص اقتصادي زون | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | زرعي خوراڪ، کجور، پيڪنگ، ڀاڻ ۽ هلڪي انجنيئرنگ |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] | style="background:#d6eaf8;" | ٺٽو ضلعو | style="background:#d5f5e3;" | سي پيڪ ترجيحي اقتصادي زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | اسٽيل، گاڏيون، ڪيميائي، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، اليڪٽرانڪس ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#f4ecf7;" | نوري آباد صنعتي اسٽيٽ | style="background:#eaf2f8;" | ڄامشورو ضلعو | style="background:#e8f6f3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | سيمينٽ، خوراڪ، انجنيئرنگ ۽ مختلف صنعتون |- | style="background:#ebdef0;" | ڪوٽڙي صنعتي اسٽيٽ | style="background:#d6eaf8;" | ڄامشورو / ڪوٽڙي | style="background:#d5f5e3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ڪپڙو، خوراڪ، ڪيميائي ۽ هلڪي صنعت |} <ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص اقتصادي زون === [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] خاص اقتصادي زونن ۽ صنعتي ڪلسٽرن جي ترقي لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] 140 ايڪڙ تي قائم ڪيو ويو ۽ خاص طور زرعي خوراڪ، کجور، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ، پيڪنگ ۽ هلڪي انجنيئرنگ لاءِ رٿيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] لاءِ سنڌ حڪومت ٺٽي ضلعي ۾ 1,530 ايڪڙ زمين مختص ڪئي. هي سي پيڪ جي صنعتي تعاون وارن ترجيحي منصوبن مان هڪ آهي ۽ پورٽ قاسم کان تقريباً 22 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رٿيل شعبن ۾ اسٽيل فائونڊري، گاڏيون ۽ آٽو پارٽس، ڪيميائي ۽ دواسازي، اليڪٽرانڪس، ٽيڪسٽائيل، گودام، تعميراتي مواد ۽ صارفين جون شيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Dhabeji Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/dsez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ۽ سکر ۾ نون صنعتي انڪليوز تي پڻ ڪم اڳتي وڌايو، جن ۾ زرعي پروسيسنگ، انجنيئرنگ شين ۽ هلڪي صنعتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur & Hyderabad Industrial Enclaves |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-hyderabad-industrial-enclaves-are-central-to-sindhs-economic-future-these-projects-will-strengthen-the-provinces-industrial-base-particularly-in-agro-processing-engineeri/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |date=23 October 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون === [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] لانڍي صنعتي علائقي جي ڀرسان واقع آهي. [[ايڪسپورٽ پروسيسنگ زونز اٿارٽي]] موجب پهريون ۽ ٻيو مرحلو گڏجي 305 ايڪڙ تي مشتمل آهن، جڏهن ته ٽيون مرحلو وڌيڪ 80 ايڪڙ تي ترقي هيٺ آهي.<ref>{{cite web |title=EPZA at a Glance |url=https://epza.gov.pk/epza-at-a-glance/ |publisher=Export Processing Zones Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> زون جي پهرين مرحلي ۾ لباس سڀ کان نمايان صنعت رهي آهي، جڏهن ته اليڪٽرانڪس، ڪيميائي شيون ۽ ٻيون برآمداتي صنعتون پڻ موجود آهن. 2024–25ع دوران ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون مان برآمدات تقريباً '''672.93 ملين آمريڪي ڊالر''' هيون.<ref>{{cite report |title=Project Background – Karachi Export Processing Zone |url=https://epza.gov.pk/wp-content/uploads/2025/09/RFPFIN1.pdf |publisher=Export Processing Zones Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بندرگاهون، لاجسٽڪس ۽ صنعتي واپار === [[فائل:Kharachi Port (cropped).JPG|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ سامونڊي واپاري سهولتون.]] [[فائل:Karachi port trust.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] سان لاڳاپيل بندرگاهي علائقو.]] [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] سنڌ جي صنعت کي بين الاقوامي سامونڊي واپار سان ڳنڍين ٿا. انهن بندرگاهن ذريعي پيٽروليم، ڪيميائي شيون، ڪوئلو، مشينري، اسٽيل، اناج، ڪنٽينر ۽ مختلف صنعتي خام مال ۽ تيار ٿيل شيون منتقل ٿين ٿيون. پورٽ قاسم جي ڀرسان 12,000 ايڪڙ کان وڌيڪ صنعتي ۽ تجارتي زمين صنعتي سرگرمين لاءِ مخصوص ڪئي وئي آهي، جنهن سبب بن قاسم وارو خطو ڳري صنعت، گاڏين، اسٽيل، توانائي ۽ ڪيميائي پيداوار جو اهم مرڪز بڻيو آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي روزگار ۽ غير رسمي شعبي جو ڪردار === سنڌ جي صنعت وڏي پيماني واري ڪارخانن سان گڏ ننڍن ڪاروبارن، ورڪشاپن ۽ غير رسمي پيداوار تي پڻ ٻڌل آهي. ڪراچيءَ بابت [[عالمي بينڪ]] جي تحقيق موجب شهر ملڪ جي مينيوفيڪچرنگ روزگار جي اهم مرڪزن مان آهي، پر غير رسمي روزگار پڻ وڏي پيماني تي موجود آهي.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي صنعتن ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن ۽ ننڍين يونٽن جو تعداد گهڻو ٿي سگهي ٿو، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت غالب رهي ٿي. غير رسمي شعبي جي مڪمل پيداوار بابت جامع صوبائي انگ محدود آهن. === صنعتي پاليسي ۽ چئلينج === سنڌ جي صنعت کي وڏي مقامي منڊي، بندرگاهن، قدرتي وسيلن، زرعي خام مال ۽ شهري مهارتن جا فائدا حاصل آهن، پر توانائي جي قيمت، پاڻيءَ جي کوٽ، انفراسٽرڪچر جي سار سنڀال، ٽرانسپورٽ، صنعتي آلودگي، مهارتن جي کوٽ ۽ ڪاروباري ضابطن جا مسئلا مقابلي جي صلاحيت تي اثرانداز ٿين ٿا. [[عالمي بينڪ]] جي سنڌ جابز اينڊ ڪامپيٽيٽوِنس پروگرام جي تجزيي ۾ پراڻي صنعتي انفراسٽرڪچر، ڪاروباري ضابطن، مهارتن جي عدم مطابقت ۽ ڪارخانن جي گهٽ پيداوار کي سنڌ جي صنعتي مقابلي لاءِ اهم رڪاوٽون ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Sindh Jobs and Competitiveness Program for Results |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/728841517924219411/pdf/PID-Sindh-Jobs-and-Competitiveness-Program-for-Results-Feb-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت خاص اقتصادي زونن، برآمداتي پروسيسنگ زون، ڪاروباري ضابطن جي ڊجيٽلائزيشن ۽ صنعتي انفراسٽرڪچر جي بحالي کي سيڙپڪاري ۽ پيداوار وڌائڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == معدنيات ۽ قدرتي وسيلا == {{Main|سنڌ جا قدرتي وسيلا|سنڌ ۾ معدنيات}} [[فائل:CAPELLA C02 SM SLC HH 20210202112819 20210202112823 - Thumbnail image.png|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ڪوئلي جو ميدان]]، [[اسلام ڪوٽ تعلقو]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]؛ سيٽلائيٽ تصوير.]] سنڌ معدني ۽ توانائي وسيلن جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي ارضياتي بناوت ۾ [[ٿر ريگستان]] جي [[لگنائيٽ]] ڪوئلي، سنڌو طاس جي تلڇٽي بناوتن ۾ [[قدرتي گئس]] ۽ خام تيل، اولهه سنڌ ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]] ۽ شيل، جڏهن ته [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] علائقي ۾ گرينائيٽ جا ذخيرا شامل آهن. ان کان سواءِ سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، مختلف قسم جي مٽي ۽ تعميراتي پٿر پڻ سنڌ جي صنعتي معدنيات ۾ شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2021–22ع جي معدني شماريات ۾ صوبي جي 9 ضلعن مان لڳ ڀڳ 20 قسمن جي معدنيات جي کوٽائي يا پيداوار درج ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا معدني وسيلا توانائي، سيمينٽ، تعميراتي مواد، ڪيميائي صنعت، ڀاڻ، شيشي، سيرامڪس، بجلي پيدا ڪرڻ ۽ ٻين پيداواري شعبن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. معدنيات جي کوٽائي، ليز، رائلٽي ۽ پيداوار بابت انگ [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل صوبائي ادارن وٽ گڏ ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] ارضياتي نقشا، معدني سروي، ڊرلنگ ۽ وسيلن جي ڳولا جو قومي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://gsp.gov.pk/who-we-are/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوئلو === {{Main|سنڌ ۾ ڪوئلو|ٿر ڪوئلي جو ميدان}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Tharparkar.svg|thumb|250px|کاٻو|سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جو هنڌ؛ [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] هن ضلعي ۾ واقع آهي.]] سنڌ پاڪستان جي اهم ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. صوبي جا نمايان ڪوئلي جا ميدان [[ٿر ڪوئلي جو ميدان|ٿر]]، [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان|لاڪڙا]]، سونڊا، جهرڪ، اونگر، ميٽنگ–جهمپير ۽ بدين–ميرپورخاص واري پٽيءَ ۾ واقع آهن. [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] موجب لاڪڙا جو وڏو ڪوئلي وارو ميدان 1962ع ۾ دريافت ڪيو ويو، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سونڊا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به وڏي پيماني تي ڪوئلي جي وسيلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Brief Review of the Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/Mineral-wealth-of-Pakistan-1991.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] سنڌ جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو وسيلو آهي. اهو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ٿر ريگستان]] ۾ واقع آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ذخيري جي وڏي پيماني واري سڃاڻپ 1991ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان ۽ آمريڪي اداري [[يو ايس ايڊ]] جي گڏيل تحقيق سان ٿي.<ref>{{cite web |title=GSP Achievements – Thar Coal |url=https://gsp.gov.pk/gsp-achievements/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ارضياتي سروي جي تخمينن موجب ٿر ڪوئلي جي ميدان ۾ '''175 ارب ٽنن کان وڌيڪ''' ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن. هتان جو ڪوئلو بنيادي طور [[لگنائيٽ]] قسم جو آهي. ڪوئلي جون تهون مختلف هنڌن تي ٿولهه ۽ کوٽائي ۾ فرق رکن ٿيون، ۽ ٿر جو ذخيرو پاڪستان جي سڀ کان وڏن مقامي توانائي وسيلن مان شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 21هين صديءَ ۾ ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي شروع ٿيڻ سان هي وسيلو پاڪستان جي بجلي پيدا ڪرڻ واري شعبي ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. مختلف بلاڪن ۾ کليل کاڻين سان گڏ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر قائم ڪيا ويا آهن. ان سان گڏ زميني پاڻيءَ جي استعمال، هوا جي معيار، زمين جي استعمال، مقامي آبادين ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن سبب ماحولياتي انتظام پڻ هن شعبي جو اهم مسئلو بڻيو آهي. ==== لاڪڙا ۽ سونڊا جا ڪوئلي جا ميدان ==== [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان]] [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع سنڌ جي پراڻن تجارتي ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جي تحقيق سان لاڪڙا، سونڊا، جهرڪ، اونگر ۽ انڊس ايسٽ علائقن ۾ ڪوئلي جون تهون سڃاتيون ويون آهن. ٿر جي وڏي پيماني واري کليل کاڻ جي ابتڙ لاڪڙا ۾ تاريخي طور نسبتاً ننڍي پيماني تي زيرزمين کاڻين ذريعي ڪوئلو ڪڍيو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بدين–ميرپورخاص ڪوئلي وارو علائقو ==== [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] جي بدين ڪوئلي واري منصوبي هيٺ بدين ۽ ميرپورخاص جي لڳ ڀڳ '''2,500 چورس ڪلوميٽر''' اڻ ڳوليل علائقي ۾ 15 بور هول ڪيا ويا. سڀني بور هولن ۾ مختلف کوٽائين تي ڪوئلي جون تهون مليون ۽ مجموعي طور 78 تهون رڪارڊ ٿيون. ڪيميائي تجزيي موجب هي ڪوئلو پڻ لڳنائيٽ درجي جو آهي ۽ معيار ۾ ٿر جي ڪوئلي سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ڳولايل بلاڪ لاءِ لڳ ڀڳ '''33.893 ملين ٽن ثابت ٿيل'''، '''305.082 ملين ٽن اشارتي''' ۽ '''4,219.498 ملين ٽن تخميني''' ڪوئلي جا وسيلا ڄاڻايا ويا آهن. اهي معدني وسيلن جا درجا آهن؛ سموري مقدار کي اقتصادي طور قابلِ کوٽائي ذخيرو قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === قدرتي گئس === [[فائل:Qadirpur gas field.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ سنڌ جي اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ.]] سنڌ پاڪستان جي اهم [[قدرتي گئس]] پيدا ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي ارضياتي بناوتن ۾ ڪيترائي گئس فيلڊ ۽ ڳولا بلاڪ موجود آهن، خاص طور [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]، [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن ۾. سنڌ جي مشهور گئس فيلڊن ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]]، مزاراڻي، ميانو، ساوان، لطيف، تاججل، شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، آدم، آدم ويسٽ، فضل، ڪبير، هداڦ، رحمان ۽ رزق شامل آهن. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جي موجوده فيلڊ فهرست ۾ سنڌ ۾ ڪنڌڪوٽ، مزاراڻي، هالا بلاڪ، گمبٽ سائوٿ ۽ شاهه بندر سميت ڪيترن گئس فيلڊن جي پيداوار ۽ ترقيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[قادرپور گئس فيلڊ]] گهوٽڪي ضلعي ۾ واقع پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ آهي، جتي [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] گئس جي پيداوار ۽ پروسيسنگ جا پلانٽ هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Qadirpur Gas Field/Plant, District Ghotki, Sindh |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/tender-file/SOR-TOR-QP-1-3744.pdf |publisher=Oil and Gas Development Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گمبٽ سائوٿ، هالا ۽ مزاراڻي ==== [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جو گمبٽ سائوٿ–هالا–مزاراڻي اثاثو سنڌ جي موجوده گئس پيداوار ۽ ڳولا جو اهم مرڪز آهي. گمبٽ سائوٿ بلاڪ ۾ شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، ڪبير ۽ هداڦ جهڙا فيلڊ شامل آهن، جڏهن ته هالا بلاڪ ۾ آدم، آدم ويسٽ ۽ فضل شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Hala/Gambat South/Mazarani |url=https://www.ppl.com.pk/content/halagambat-southmazarani |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ گمبٽ سائوٿ، سانگهڙ ۾ گئس پروسيسنگ فيسليٽي-II جي خام گئس سنڀالڻ جي گنجائش 55 مان وڌائي '''60 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن''' ڪئي. ڪمپني موجب ان سان لڳ ڀڳ 5 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني اضافي گئس، 35 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ ۽ هڪ ميٽرڪ ٽن روزاني ايل پي جي جي اضافي پيداوار ممڪن ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL achieves Capacity and Production Enhancement at Gambat South GPF-II |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-achieves-capacity-and-production-enhancement-gambat-south-gpf-ii |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=11 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> جنوري 2025ع ۾ شاهه داد ايڪس-1 کوهه تي فني مداخلت کان پوءِ گئس جو وهڪرو 2.2 مان وڌي 8.4 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Boosting production at Shahdad X-1 |url=https://www.ppl.com.pk/content/boosting-production-shahdad-x-1-ppl-ramps-gas-flow-84-mmscfd-gambat-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=24 January 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | فيلڊ / بلاڪ ! style="background:#548235; color:white;" | علائقو ! style="background:#7030a0; color:white;" | اهميت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قادرپور گئس فيلڊ]] | style="background:#eef5e9;" | گهوٽڪي | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] | style="background:#e2f0d9;" | ڪشمور | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | پي پي ايل جو اهم هلندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | مزاراڻي | style="background:#eef5e9;" | وچ سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پراڻو پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | ميانو | style="background:#e2f0d9;" | سنڌ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | سانوڻ | style="background:#eef5e9;" | سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | شاهه دادپور | style="background:#e2f0d9;" | سانگهڙ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | گمبٽ سائوٿ بلاڪ جو اهم پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | آدم / آدم ويسٽ | style="background:#eef5e9;" | هالا بلاڪ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | هالا گئس پروسيسنگ نظام سان ڳنڍيل |} <ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Partner-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/partner-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === تيل ۽ ڪنڊينسيٽ === سنڌ ۾ قدرتي گئس سان گڏ خام تيل ۽ [[ڪنڊينسيٽ]] جي پيداوار پڻ ٿئي ٿي. تيل ۽ گئس جي ڳولا خاص طور هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي پٿرن ۾ ڪئي ويندي آهي. بدين، سانگهڙ، ٽنڊو محمد خان، حيدرآباد، دادو، ڄامشورو ۽ ٻين علائقن ۾ مختلف دورن دوران هائيڊروڪاربان جا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. هيٺين سنڌ، خاص طور [[بدين ضلعو|بدين]] وارو علائقو، پاڪستان جي پراڻن تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ رهيو آهي. بدين ۽ ڀرپاسي جي بلاڪن ۾ ڪيترن ئي ڪمپنين طرفان روايتي تيل ۽ گئس جي ڳولا ڪئي وئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ تيل سان گڏ ڪنڊينسيٽ پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ پڻ موجود آهن. گمبٽ سائوٿ جي ڪجهه کوهن مان گئس سان گڏ ڪنڊينسيٽ به حاصل ٿئي ٿو. مثال طور پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيض ايڪس-1 ڊيپ کي پيداوار تي آڻڻ کان پوءِ ان مان تقريباً '''3.6 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني گئس''' ۽ '''750 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ''' جي پيداوار شروع ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL commissions Faiz X-1 Deep |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-commissions-faiz-x-1-deep-output-36-mmscfd-gas-750-bpd-condensate |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ هائيڊروڪاربان جا اهم ڳولا ۽ پيداوار وارا علائقا بدين بيسن، سانگهڙ–گمبٽ سائوٿ، هالا، ميانو–ساوان، دادو–کيرٿر ۽ ڪوٽڙي بلاڪن سان لاڳاپيل آهن. پي پي ايل جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ گمبٽ سائوٿ، شاهه بندر، نوشهروفيروز، ڪوٽڙي ۽ گمبٽ-II سميت ڪيترائي بلاڪ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Exploration South |url=https://www.ppl.com.pk/content/exploration-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي ۽ غير ڌاتي معدنيات === سنڌ ۾ ڪوئلي ۽ هائيڊروڪاربان کان سواءِ ڪيترين غير ڌاتي صنعتي ۽ تعميراتي معدنيات جا ذخيرا پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]]، سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، شيل، مختلف مٽي ۽ تعميراتي پٿر شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي معدني شماريات ۾ اهڙين معدنيات جي ضلعي وار پيداوار ۽ کوٽائي جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چن پٿر''' سنڌ جي سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ اهم خام مال آهي ۽ خاص طور کيرٿر، لڪي، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ڀرپاسي جي تلڇٽي علائقن ۾ ملي ٿو. '''جپسم''' سيمينٽ، پلستر ۽ ٻين صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته '''سليڪا واري''' شيشي، فائونڊري ۽ ڪجهه سيرامڪ صنعتن لاءِ اهم آهي. '''چائنا ڪلي''' ۽ ٻين سيرامڪ مٽين جا ذخيرا خاص طور سنڌ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو استعمال سيرامڪس، ٽائلس ۽ ٻين صنعتي شين ۾ ٿي سگهي ٿو. هر معدني ذخيري جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت علائقي ۽ ارضياتي حالتن مطابق مختلف آهي. === گرينائيٽ === {{Main|ڪارونجهر}} [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]].]] سنڌ ۾ گرينائيٽ جو سڀ کان نمايان علائقو [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] ٽڪرين ۾ آهي. ڪارونجهر جا گرينائيٽ پٿر سنڌ جي گهڻي ڀاڱي تلڇٽي ارضيات کان مختلف ۽ تمام پراڻا آهن. گرينائيٽ تعميراتي ۽ سينگار واري پٿر طور اقتصادي اهميت رکي ٿو، پر ڪارونجهر ساڳئي وقت تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم علائقو آهي. ڪارونجهر ۾ گرينائيٽ جي کوٽائي بابت ماحولياتي ۽ قانوني تڪرار پڻ رهيا آهن. قدرتي منظرنامي، پاڻيءَ جي وسيلن، تاريخي جين مندرن ۽ جهنگلي حيات جي تحفظ سبب هن علائقي ۾ معدني کوٽائي کي ماحولياتي ۽ ثقافتي تحفظ سان گڏ جانچيو ويندو آهي. === کاڻون === سنڌ ۾ کاڻن جي نوعيت معدني وسيلن مطابق مختلف آهي. ٿر ۾ ڪوئلو وڏي پيماني تي کليل کاڻ ذريعي ڪڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته لاڪڙا ۽ ڪجهه ٻين پراڻن ڪوئلي وارن علائقن ۾ تاريخي طور زيرزمين کاڻون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن. چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ تعميراتي پٿر عام طور کليل ڪواريُن مان ڪڍيا وڃن ٿا. صوبي ۾ کاڻن ۽ معدني ليزن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب معدني پيداوار، ليزن، رائلٽي ۽ کوٽائيءَ بابت بنيادي ڊيٽا [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ کان ورتي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#6b4f2a; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا |- ! style="background:#806000; color:white;" | علائقو ! style="background:#7f6000; color:white;" | ضلعو / خطو ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | اهم وسيلو ! style="background:#548235; color:white;" | نوعيت |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | لگنائيٽ ڪوئلو | style="background:#e2f0d9;" | وڏي پيماني تي کليل کاڻ ۽ بجلي پيداوار |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | [[لاکڙا ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو | style="background:#bdd7ee;" | ڪوئلو | style="background:#c6e0b4;" | پراڻو تجارتي ڪوئلي وارو علائقو |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | سونڊا–جهرڪ | style="background:#fff2cc;" | ٺٽو / ڄامشورو | style="background:#ddebf7;" | ڪوئلو ۽ تلڇٽي معدنيات | style="background:#e2f0d9;" | معدني ڳولا ۽ امڪاني وسيلا |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | بدين–ميرپورخاص | style="background:#ffe699;" | بدين، ميرپورخاص | style="background:#bdd7ee;" | لگنائيٽ | style="background:#c6e0b4;" | جديد ڊرلنگ سان وڏي ڪوئلي واري وسيلن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ڪارونجهر]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | گرينائيٽ | style="background:#e2f0d9;" | ثقافتي ۽ ماحولياتي تحفظ سان لاڳاپيل معدني علائقو |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | کيرٿر–لڪي پٽي | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو، دادو ۽ ڀرپاسي | style="background:#bdd7ee;" | چن پٿر، جپسم، شيل | style="background:#c6e0b4;" | سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ خام مال |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === معاشي اهميت === سنڌ جا معدني ۽ توانائي وسيلا صوبي ۽ پاڪستان جي معيشت لاءِ اهم آهن. ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ، قدرتي گئس گهريلو ۽ صنعتي ٻارڻ، ڀاڻ ۽ پيٽروڪيميڪل صنعت، جڏهن ته خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ توانائي ۽ نقل و حمل سان لاڳاپيل صنعتن لاءِ استعمال ٿين ٿا. چن پٿر، جپسم، سليڪا، مٽي ۽ پٿر سيمينٽ، شيشي، سيرامڪس ۽ تعميراتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني وسيلن جي کوٽائي سان گڏ زمين جي بحالي، پاڻيءَ جي استعمال، کاڻين جي حفاظت، مزدورن جي سلامتي، مقامي آبادين جي روزگار ۽ ماحولياتي تحفظ جا معاملا پڻ اهم آهن. وڏي پيماني واري ڪوئلي، پٿر ۽ ٻين معدني منصوبن لاءِ سنڌ ۾ ماحولياتي جائزي ۽ منظوريءَ جون قانوني گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://epa.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Environmental Protection Agency, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ معدني ڳولا === [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ ارضياتي نقشا، جيوفزيڪل سروي، ڊرلنگ، ريموٽ سينسنگ، [[جاگرافيائي معلوماتي نظام|جي آءِ ايس]] ۽ معدني وسيلن جي تشخيص جو ڪم ڪري ٿو. اداري جي ڏاکڻي ڊويزن جو علائقائي دفتر ڪراچي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Contact Us |url=https://gsp.gov.pk/contact-us/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا لاءِ مقناطيسي، گريوٽي، برقي مزاحمتي، انڊيوسڊ پولرائيزيشن، اليڪٽرو ميگنيٽڪ ۽ جيوفزيڪل لاگنگ جهڙا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن کي معدنيات ۽ زميني پاڻيءَ جي وسيلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Geophysics |url=https://gsp.gov.pk/geophysics/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جا اهم تاريخي ۽ جديد ڊرلنگ منصوبا ٿر، لاڪڙا، سونڊا ۽ بدين ڪوئلي سان لاڳاپيل رهيا آهن. اداري جي ڊرلنگ ڊائريڪٽوريٽ ٿر ۽ سونڊا ۾ هيرا-ڪور ڊرلنگ، زيرزمين ڪوئلي جي گيسيفڪيشن لاءِ ڊرلنگ ۽ بدين ۾ جديد ڳولا ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Drilling Directorate |url=https://gsp.gov.pk/drilling-directorate/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان پنهنجي معدني ڳولا واري صلاحيت کي جديد بڻائڻ لاءِ ڊجيٽل ارضياتي سروي، جيوڪيميڪل نمونن، هوائي جيوفزڪس ۽ جي آءِ ايس بابت نئين تربيت ۽ ٽيڪنالاجي پروگرام شروع ڪيو. اداري موجب پراڻن ارضياتي انگن کي ڊجيٽل ڪرڻ، جديد جيوفزيڪل سروي ۽ بين الاقوامي معيارن مطابق معدني نقشا تيار ڪرڻ موجوده سڌارن جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=UK-Supported Capacity Building Initiative Launched at GSP |url=https://gsp.gov.pk/2026/04/16/uk-supported-capacity-building-initiative-launched-at-gsp-to-strengthen-geoscientific-capabilities/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |date=16 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا جي جديد طريقي ۾ رڳو نوان ذخيرا ڳولڻ بدران انهن جي مقدار، معيار ۽ اقتصادي قابلِ عمل هجڻ جي سائنسي تشخيص، ڊجيٽل ارضياتي ڊيٽا، ماحولياتي اثرن جي جائزي ۽ مستقبل جي ذميوار کوٽائيءَ لاءِ قابلِ اعتماد معلومات تي زور ڏنو وڃي ٿو. == توانائي == {{Main|سنڌ ۾ توانائي}} [[فائل:Jhimpir Wind Farm 2012.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[جھمپير ونڊ پاور پلانٽ|جھمپير ۾ هوائي بجلي گهر]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جو گهاڙو–جھمپير علائقو پاڪستان جي اهم هوائي توانائي مرڪزن مان هڪ آهي.]] سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي ۾ [[قدرتي گئس]]، خام تيل، [[ڪوئلو]]، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي جا وسيلا موجود آهن، جڏهن ته [[ڪراچي]] ۽ [[پورٽ قاسم]] پيٽروليم، ايل اين جي، بجلي پيداوار، گئس جي منتقلي ۽ صنعتي توانائي جي استعمال جا اهم مرڪز آهن. صوبي جي توانائي معيشت ۾ ٿر جو مقامي لگنائيٽ ڪوئلو، هيٺين سنڌو طاس جا تيل ۽ گئس جا فيلڊ، گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور، شمسي توانائي جا منصوبا ۽ ڪراچيءَ جو مربوط بجلي نظام شامل آهن. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ توانائي کاتو|توانائي کاتي]] جي اختيارن ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل ۽ قابلِ تجديد توانائي، ڪوئلي جي ترقي، ڪوئلي جي کاڻن جي نگراني، توانائي جي بچت ۽ وفاقي توانائي ادارن سان هم آهنگي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhenergy.gov.pk/about-us/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو توانائي ڍانچو مڪمل طور صوبائي نظام نه آهي؛ بجلي پيداوار، قومي گرڊ، بجلي جي خريد ۽ وڪري، تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيٽروليم جي قيمتن جا ڪيترائي پهلو وفاقي قانونن ۽ ادارن هيٺ اچن ٿا. ان جي باوجود ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ صوبي کي تيل ۽ گئس سميت توانائيءَ جي ڪيترن معاملن ۾ وڌيڪ ادارياتي ڪردار حاصل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ حڪومت 2013ع ۾ پنهنجي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ کي مضبوط ڪيو.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي پيداوار === سنڌ ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جا ذريعا مقامي ۽ درآمد ٿيل ڪوئلو، قدرتي گئس، ٻيهر گيس بڻايل ايل اين جي، تيل، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي شامل آهن. صوبي ۾ قومي گرڊ سان ڳنڍيل ڪيترائي وڏا بجلي گهر ٿرپارڪر، ڪراچي، پورٽ قاسم، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ٻين علائقن ۾ واقع آهن. [[نيپرا]] جي مالي سال 2024–25ع واري بجلي گهرن جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ چئن وڏن بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش '''2,640 ميگاواٽ''' هئي. انهن ۾ [[اينگرو پاورجن ٿر]] 660 ميگاواٽ، ٿر انرجي 330 ميگاواٽ، ٿل نووا پاور ٿر 330 ميگاواٽ ۽ ٿر ڪول بلاڪ-1 جو 1,320 ميگاواٽ بجلي گهر شامل هئا.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي رپورٽ ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سامونڊي صنعتي پٽيءَ ۾ درآمد ٿيل ڪوئلي تي هلندڙ [[پورٽ قاسم اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 1,320 ميگاواٽ ۽ [[لڪي اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 660 ميگاواٽ بجلي گهر پڻ درج آهن، جڏهن ته حب واري علائقي جو 1,320 ميگاواٽ چائنا پاور حب جنريشن منصوبو بلوچستان جي انتظامي حدن ۾ واقع هجڻ سبب سنڌ جي صوبائي پيداوار ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي ورڇ ۽ فراهمي === سنڌ ۾ بجلي جي ورڇ بنيادي طور ٽن وڏن ادارن جي دائري ۾ اچي ٿي: [[ڪي اليڪٽرڪ]]، [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]] ۽ [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]. انهن ٽنهي جون جاگرافيائي حدون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ==== ڪي اليڪٽرڪ ==== {{Main|ڪي اليڪٽرڪ}} [[ڪي اليڪٽرڪ]] پاڪستان جي واحد عمودي طور مربوط بجلي يوٽيلٽي آهي، جيڪا پنهنجي لائسنس يافته علائقي ۾ بجلي جي پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ جا ٽيئي ڪم سرانجام ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Company Profile |url=https://ke.com.pk/company-profile/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جو نيٽ ورڪ لڳ ڀڳ '''6,500 چورس ڪلوميٽر''' تي پکڙيل آهي ۽ ڪراچي سان گڏ سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن جهڙوڪ گهارو، ڌاٻيجي، حب، وندر، بيلا ۽ اٿل تائين خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://ke.com.pk/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ ڪي اليڪٽرڪ تقريباً 3.8 ملين گراهڪن کي بجلي فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Member Incharge Wafaqi Mohtasib visits KE Head Office |url=https://ke.com.pk/member-incharge-wafaqi-mohtasib-visits-ke-head-office-directs-company-to-continue-empathetic-customer-centric-behaviour/ |publisher=K-Electric |date=18 May 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== حيسڪو ==== {{Main|حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني}} [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]]، يا حيسڪو، سنڌ جي وڏي ڏاکڻي، وچولي ۽ اوڀر واري حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. نيپرا جي لائسنس رڪارڊ موجب حيسڪو جو دائرو ڪراچي ۽ سيپڪو جي علائقن کان سواءِ سنڌ جي باقي وڏي حصي تي مشتمل آهي؛ ان ۾ حيدرآباد، بدين، ٺٽو، سجاول، ٽنڊو الهيار، ٽنڊو محمد خان، سانگهڙ، مٽياري، شهيد بينظيرآباد، ڄامشورو، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جا علائقا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs – HESCO |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> حيسڪو جي سرڪاري دستاويزن موجب ان جو بنيادي آپريشنل علائقو سنڌ جي 13 ضلعن ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite report |title=Electricity Distribution Efficiency Improvement Project – HESCO ESMF |url=https://www.hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |publisher=Hyderabad Electric Supply Company |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404094712/http://hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== سيپڪو ==== {{Main|سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني}} [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]، يا سيپڪو، 2010ع ۾ حيسڪو جي ورهاست سان قائم ٿي ۽ 2011ع ۾ نيپرا کان بجلي ورڇ جو لائسنس حاصل ڪيائين.<ref>{{cite report |title=Distribution Licence Modification – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/06%20June/LPM%20filed%20by%20SEPCO%20in%20its%20Distribution%20Licence.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سيپڪو مٿين ۽ اتر سنڌ جي سکر، گهوٽڪي، خيرپور، ڪشمور–ڪنڌڪوٽ، جيڪب آباد، شڪارپور، لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، دادو ۽ نوشهروفيروز سميت ڏهن ضلعن جي وڏي حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. ان جو سروس ايريا لڳ ڀڳ '''56,300 چورس ڪلوميٽر''' ۽ 2025ع جي سيڙپڪاري منصوبي ۾ صارفين جو انگ لڳ ڀڳ 824 هزار ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Distribution Companies Integrated Investment Plan 2025-26 to 2029-30 – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/02%20Feb/Distribution%20Investment%20Plan%20of%20SEPCO.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ بجلي ورڇ جا اهم ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | نوعيت ! style="background:#C55A11; color:white;" | خاصيت |- | style="background:#D9EAF7;" | [[ڪي اليڪٽرڪ]] | style="background:#E2F0D9;" | ڪراچي ۽ ڀرپاسي | style="background:#F3E5F5;" | عمودي طور مربوط يوٽيلٽي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ |- | style="background:#EAF2F8;" | [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني|حيسڪو]] | style="background:#EBF1DE;" | وچ، ڏکڻ ۽ اوڀر سنڌ | style="background:#EADCF0;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | 13 ضلعن جو بنيادي سروس علائقو |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني|سيپڪو]] | style="background:#E2F0D9;" | اتر ۽ مٿين سنڌ | style="background:#F3E5F5;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | لڳ ڀڳ 56,300 چورس ڪلوميٽر سروس علائقو |} <ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽرانسميشن نظام === سنڌ جي وڏي حصي جي بجلي قومي ٽرانسميشن نظام وسيلي منتقل ٿئي ٿي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ ڪي اليڪٽرڪ پنهنجو ٽرانسميشن نيٽ ورڪ پڻ هلائي ٿي. صوبي ۾ هوائي، ڪوئلي ۽ ٻين بجلي گهرن مان بجلي منتقل ڪرڻ لاءِ 132، 220 ۽ 500 ڪلو وولٽ جون گرڊ اسٽيشنون ۽ ٽرانسميشن لائينون موجود آهن. [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] سنڌ حڪومت جي توانائي شعبي سان لاڳاپيل صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني آهي. ان 2017ع ۾ نوري آباد کان ڪراچيءَ جي ڪي ڊي اي-33 گرڊ اسٽيشن تائين تقريباً 99 ڪلوميٽر ڊگهي 132 ڪلو وولٽ ڊبل سرڪٽ ٽرانسميشن لائين مڪمل ڪئي، جيڪا پاڪستان ۾ صوبائي حڪومت طرفان تيار ڪيل پهرين اهڙي ٽرانسميشن لائينن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/stdc/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا وٽ ڪمپنيءَ جي صوبائي گرڊ لائسنس واري دستاويز ۾ جھمپير واري هوائي ڪوريڊور مان وڌيڪ بجلي قومي يا مقامي گرڊ تائين پهچائڻ لاءِ 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ ٽرانسميشن لائينن ۽ گرڊ اسٽيشنن جي واڌ کي اهم مقصد قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جو ڪوئلو === {{Main|ٿر ڪوئلي جو ميدان|سنڌ ۾ ڪوئلو}} [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان وڏي مقامي توانائي وسيلن مان هڪ آهي. [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] جي ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪرڻ واري فريم ورڪ موجب ٿر ۾ اندازاً '''175 ارب ٽن''' لگنائيٽ ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن.<ref>{{cite report |title=Thar Coal Pricing Framework |url=https://www.tceb.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Thar-Coal-Pricing-Framework-Amended-Final.pdf |publisher=Thar Coal and Energy Board, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي 21هين صديءَ ۾ وڏي پيماني تي شروع ٿي. [[سنڌ اينگرو ڪول مائننگ ڪمپني]] بلاڪ-II ۾ کليل کاڻ هلائي ٿي، جنهن جو پهريون مرحلو 10 جولاءِ 2019ع تي تجارتي طور فعال ٿيو ۽ شروعاتي طور 3.8 ملين ٽن سالياني ڪوئلي جي پيداوار لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite report |title=Sindh Engro Coal Mining Company Annual Report 2020 |url=https://www.engroenergy.com/app/media/2021/05/SECMC-AR-2020.pdf |publisher=Sindh Engro Coal Mining Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش مالي سال 2024–25ع ۾ 2,640 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪوئلي جي استعمال سان مقامي ٻارڻ تي بجلي پيداوار وڌي آهي، پر ساڳئي وقت زميني پاڻي، فضائي اخراج، راک، زمين جي استعمال، آباديءَ جي منتقلي ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوال به اهم آهن. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{Main|سنڌ ۾ معدنيات ۽ قدرتي وسيلا}} سنڌ جي هيٺين سنڌو طاس واري علائقي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي اهم تيل ۽ گئس فيلڊ واقع آهن. گهوٽڪي ۽ ڪشمور ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، سانگهڙ ۾ سنجهورو ۽ گمبٽ سائوٿ، حيدرآباد واري پٽي ۾ ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار، خيرپور، بدين ۽ ٻين علائقن ۾ تيل ۽ گئس جا فيلڊ موجود آهن. [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني]] جي 2023–24ع واري رپورٽ ۾ سنڌ جي قادرپور فيلڊ مان سراسري 124 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني وڪرو لائق گئس، سنجهورو مان 36 ملين ڪيوبڪ فوٽ گئس ۽ 2,013 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ، جڏهن ته حيدرآباد واري ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار فيلڊن مان تيل، گئس ۽ ايل پي جي جي اهم پيداوار درج ڪئي وئي.<ref>{{cite report |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDCL%20AR%202024-Urdu.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي پهرين اڌ ۾ او جي ڊي سي ايل سنڌ جي ٽنڊو الهيار ضلعي ۾ چڪر-1 ۽ خيرپور ضلعي ۾ بٽرسيم ايسٽ-1 نالي نيون تيل ۽ گئس جون دريافتون پڻ رپورٽ ڪيون.<ref>{{cite report |title=Half Yearly Report 2025-26 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDC%20HY%20Report%20December%202025-26.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ جو ڪم وفاقي ادارن ۽ ڳولا ڪندڙ ڪمپنين سان هم آهنگي، صوبائي مفادن جي نمائندگي ۽ تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيداوار سان لاڳاپيل معاملن ۾ سهولت فراهم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ايل اين جي === [[پورٽ قاسم]] پاڪستان ۾ درآمد ٿيل [[مائع قدرتي گئس]] جي داخلا جو بنيادي مرڪز آهي. پاڪستان جو پهريون ايل اين جي ٻيهر گيس بڻائڻ وارو ٽرمينل پورٽ قاسم تي قائم ٿيو ۽ 2015ع ۾ ايل اين جي درآمد شروع ٿي. [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] موجب هن ٽرمينل جي ٻيهر گيس بڻائڻ جي گنجائش 600 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني هئي.<ref>{{cite web |title=How SSGC’s RLNG Project will change Pakistan’s energy dynamics |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5561 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ پورٽ قاسم تي ٻيو ايل اين جي ٽرمينل به قائم ٿيو ۽ ٻنهي ٽرمينلن جي گڏيل ٻيهر گيس بڻائڻ جي اندازي مطابق صلاحيت تقريباً '''1.2 ارب ڪيوبڪ فوٽ روزاني''' تائين پهتي.<ref>{{cite web |title=New LNG Regasification Terminals |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5899 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سوئي سدرن گئس ڪمپني ايل اين جي کي ٻيهر گيس بڻائڻ کان پوءِ پورٽ قاسم کان سوان تائين وڏي قطر واري ٽرانسميشن پائيپ لائين نظام ذريعي قومي گئس نيٽ ورڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي. ڪمپني جي ٽرانسميشن رڪارڊ ۾ بن قاسم کان سوان تائين 42 انچ قطر ۽ لڳ ڀڳ 371 ڪلوميٽر ڊگهي آر ايل اين جي-2 پائيپ لائين جي ڊيزائن گنجائش 1,200 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Gas Transmission |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=5597 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سي اين جي === [[دٻايل قدرتي گئس]] سنڌ ۾ خاص طور شهري ٽرانسپورٽ ۽ گاڏين لاءِ متبادل ٻارڻ طور استعمال ٿيندي رهي آهي. سي اين جي اسٽيشنن کي قدرتي گئس يا آر ايل اين جي جي فراهمي قومي ۽ صوبائي گئس جي دستيابيءَ سان ڳنڍيل آهي. گئس جي کوٽ دوران [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] سنڌ ۾ سي اين جي اسٽيشنن لاءِ عارضي گئس بندش يا گئس هاليڊي جا شيڊول جاري ڪندي رهي ٿي.<ref>{{cite web |title=LNG and Gas Supply Updates |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=116 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سي اين جي شعبي جو حصو گذريل ڏهاڪن ۾ پيٽرول، ڊيزل، برقي گاڏين ۽ آر ايل اين جي جي قيمت ۽ دستيابي سان تبديل ٿيندو رهيو آهي؛ تنهنڪري سي اين جي اسٽيشنن جو قطعي انگ وقت سان بدلجندڙ انگ آهي. === پيٽروليم جي ترسيل ۽ ذخيرو === سنڌ ۾ پيٽروليم شين جي درآمد ۽ ورڇ جو وڏو حصو ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهن سان ڳنڍيل آهي. خام تيل، پيٽرول، ڊيزل، فرنس آئل ۽ ٻين پيٽروليم شين لاءِ سامونڊي ٽرمينل، اسٽوريج ٽينڪ، پائيپ لائينون ۽ روڊ ٽينڪر نيٽ ورڪ استعمال ٿين ٿا. پورٽ قاسم تي تيل، ايل پي جي، ايل اين جي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن، جنهن سبب هي علائقو پاڪستان جي اهم توانائي لاجسٽڪ مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي.<ref>{{cite web |title=LNG Operations and Port Qasim Energy Infrastructure |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5506 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي بندرگاهي ۽ ريفائنري ڍانچي مان پيٽروليم ملڪ جي ٻين علائقن ڏانهن پائيپ لائين، ريل ۽ روڊ ٽينڪرن ذريعي منتقل ٿئي ٿو. انهن ترسيل نظامن جا ڪيترائي حصا وفاقي ۽ خانگي تيل ڪمپنين جي ملڪيت يا انتظام هيٺ آهن. === قابلِ تجديد توانائي === سنڌ ۾ قابلِ تجديد توانائيءَ جا اهم ذريعا هوائي، شمسي، ڪچري مان توانائي ۽ ڪجهه تجويز ڪيل هوائي–شمسي گڏيل منصوبا آهن. صوبي جي ڏاکڻي ۽ سامونڊي پٽي، خاص طور [[جھمپير]]، [[گهاڙو]] ۽ ڀنڀور جي آس پاس، هوائي توانائيءَ لاءِ سازگار آهي. ==== هوائي توانائي ==== [[فائل:Jhimpir Wind Powerproject.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جھمپير]]، [[ٺٽو ضلعو]] ۾ هوائي بجلي جا ٽربائين.]] سنڌ جو گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور ملڪ جي هوائي بجلي پيداوار جو مرڪزي علائقو آهي. سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني جي نيپرا لائسنس دستاويز ۾ جھمپير ڪوريڊور جي مجموعي نظرياتي صلاحيت تقريباً '''50,000 ميگاواٽ''' ڄاڻائي وئي آهي؛ هي انگ امڪاني صلاحيت آهي، موجوده نصب ٿيل گنجائش نه آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي موجوده commissioned-project فهرست ۾ سنڌ جي جھمپير ۽ گهاڙو علائقن ۾ ڪيترائي فعال هوائي بجلي منصوبا درج آهن. انهن ۾ ايف ايف سي انرجي، زorlu انرجي، ٿري گورجز، فائونڊيشن ونڊ انرجي-I ۽ II، سيفائر ونڊ، ميٽرو پاور، ٽرائڪن بوسٽن، زيفر، لبرٽي، انڊس ونڊ، ماسٽر گرين، ايڪٽ-2، ناسدا ۽ ٻين جا منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Wind |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا جي جون 2025ع واري دستاويز موجب پاڪستان ۾ 36 هلندڙ هوائي بجلي منصوبن جي گڏيل گنجائش تقريباً '''1,845.475 ميگاواٽ''' هئي ۽ اهي بنيادي طور سنڌ جي گهاڙو–جھمپير ڪوريڊور ۾ واقع هئا.<ref>{{cite web |title=Wind Power Plants – Operational Capacity |url=https://nepra.org.pk/CAD-Database/CMS-CAD/Uploads/123456789123451751263125.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |date=16 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== شمسي توانائي ==== سنڌ ۾ تيز شمسي تابڪاري ۽ وسيع خشڪ علائقا شمسي توانائي لاءِ سازگار آهن. [[سنڌ سولر انرجي پراجيڪٽ]] عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد وڏي پيماني واري شمسي بجلي، سرڪاري عمارتن تي ورهايل شمسي نظام ۽ گهٽ يا بغير گرڊ رسائي وارن گهرن لاءِ شمسي نظام فراهم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Solar Energy Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |publisher=World Bank |date=14 June 2018 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260606082126/https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |url-status=dead}}</ref> منصوبي ۾ شروعاتي طور 400 ميگاواٽ تائين شمسي پارڪن جي ترقي، سرڪاري عمارتن تي گهٽ ۾ گهٽ 20 ميگاواٽ ورهايل شمسي بجلي ۽ '''200,000 گهرن''' لاءِ شمسي گهر نظام جي رٿ شامل هئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://ssep.gos.pk/about-us/ |publisher=Sindh Solar Energy Project, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري جائزي ۾ منصوبي جي نتيجي کي ''moderately unsatisfactory'' قرار ڏنو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رٿيل سڀئي نتيجا مڪمل طور حاصل نه ٿيا؛ تنهنڪري 400 ميگاواٽ ۽ 200,000 گهرن وارن انگن کي '''منصوبي جا هدف''' سمجهڻ گهرجي، نه ته مڪمل ٿيل موجوده گنجائش.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Sindh Solar Energy Project: Implementation Completion and Results Report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099052726184091329 |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان علاوه [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي commissioned-project فهرست موجب 2024ع ۾ سکر ۾ ٽي 50-50 ميگاواٽ شمسي بجلي منصوبا، يعني ايڇ اين ڊي ايس انرجي، ميريڊين انرجي ۽ هيليوس پاور، تجارتي طور فعال ٿيا.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Solar PV |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي جا اهم ادارا === سنڌ حڪومت جي توانائي واري ادارياتي ڍانچي ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل توانائي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ڊائريڪٽوريٽ ۽ ادارا قائم آهن. سنڌ حڪومت جي رولز آف بزنس موجب توانائي کاتي سان ڊائريڪٽوريٽ آف اليڪٽرڪ پاور، ڊائريڪٽوريٽ آف آئل اينڊ گئس، ڊائريڪٽوريٽ آف آلٽرنيٽو انرجي، [[سنڌ ڪول اٿارٽي]]، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول انرجي ڊولپمينٽ ۽ انسپيڪٽوريٽ آف ڪول مائنز لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Government Rules of Business – Energy Department |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Laws-Rules.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F1D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم توانائي ادارا |- ! style="background:#806000; color:white;" | ادارو ! style="background:#2E75B6; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[سنڌ توانائي کاتو]] | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | توانائي پاليسي، بجلي، تيل، گئس، ڪوئلو ۽ قابلِ تجديد توانائي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] | style="background:#DDEBF7;" | قانوني اٿارٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | سنڌ جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي ۽ لاڳاپيل منصوبن جي سهولت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] | style="background:#D9EAF7;" | خاص بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر ڪوئلي ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن لاءِ ون-اسٽاپ فيصلائتو ادارو ۽ ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪندڙ اٿارٽي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بجلي جي اعليٰ وولٽيج ٽرانسميشن ڍانچي جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ انرجي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | تيل، گئس، ٽرانسميشن، ڪوئلي ۽ قابلِ تجديد توانائي منصوبن ۾ صوبائي سيڙپڪاري |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | سنڌ رينيوبل انرجي ڪمپني | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | قابلِ تجديد توانائي منصوبن جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ پيٽروليم لميٽيڊ | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي تيل ۽ گئس ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | هائيڊروڪاربان جي ڳولا ۽ پيداوار ۾ صوبائي شرڪت |} <ref>{{cite web |title=Sindh Energy Holding Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/sehcl/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ڪول اٿارٽي === [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] 1993ع ۾ سنڌ اسيمبلي جي قانون تحت قائم ڪئي وئي. اٿارٽيءَ جو بورڊ سنڌ جي توانائي واري وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ صوبي جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي، سرڪاري منصوبابندي ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل ادارياتي هم آهنگيءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ڪوئلي جي تيز رفتار ترقيءَ لاءِ 2008ع ۾ [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] قائم ڪيو ويو ۽ 2011ع ۾ سنڌ اسيمبلي ان بابت باقاعده قانون منظور ڪيو. بورڊ ٿر ۾ ڪوئلي جي کاڻ ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن جي منظوري ۽ هم آهنگي، سيڙپڪاري منصوبن جي جائزي ۽ ڪوئلي جي قيمت طئي ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Thar Coal |url=https://sindhenergy.gov.pk/thar-coal/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي شعبي جا چئلينج === سنڌ جي توانائي شعبي کي هڪ طرف وڏا مقامي وسيلا ۽ قابلِ تجديد توانائي جي صلاحيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻئي طرف بجلي جي ورڇ ۾ نقصان، بلن جي وصولي، گرڊ جي گنجائش، لوڊشيڊنگ، گئس جي گهٽتائي، ماحولياتي اثر ۽ توانائي منصوبن جي مالي پائيداري اهم مسئلا آهن. نيپرا جي 2024–25ع واري ورڇ ڪمپنين جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب حيسڪو ۽ سيپڪو جي وصوليءَ جي شرح ترتيبوار '''74.80 سيڪڙو''' ۽ '''74.20 سيڪڙو''' رهي، جڏهن ته ڪي اليڪٽرڪ جي وصوليءَ جي شرح 90.56 سيڪڙو هئي. رپورٽ ٽرانسميشن ۽ ورڇ جي نقصان ۽ بجلي بندش جي مدت جي حوالي سان به حيسڪو، سيپڪو ۽ ڪي اليڪٽرڪ سميت ڪيترن ادارن جي ڪارڪردگي کي مقرر معيار کان گهٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Distribution Companies FY 2024-25 |url=https://www.nepra.org.pk/M%26E/PER/Distribution/2026/PER%202024-25%20Distribution%20Companies.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> هوائي ڪوريڊور ۾ وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجڻ باوجود ٽرانسميشن جي محدود گنجائش تاريخي طور هڪ وڏو مسئلو رهي آهي؛ ان ڪري نئين 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ گرڊ ۽ ٽرانسميشن لائينن کي سنڌ جي قابلِ تجديد توانائي جي وڌيڪ استعمال لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite report |title=NTDC Transmission Investment Plan – Evacuation of Power from Jhimpir and Gharo Wind Cluster |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/NTDC%20Revised%20Investment%20Plan.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> == آبپاشي نظام == {{Main|سنڌ ۾ آبپاشي}} [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز.]] [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[سنڌو درياهه]]؛ هيٺين سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم بئراج.]] سنڌ جو آبپاشي نظام [[سنڌو درياهه]] تي ٻڌل آهي ۽ دنيا جي وڏن ڪئنالي آبپاشي نظامن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. صوبي جي جديد آبپاشيءَ جو بنيادي ڍانچو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] تي مشتمل آهي، جن مان نڪرندڙ مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون، مائنر، واٽر ڪورس ۽ نيڪالي نظام سنڌ جي زرعي ميدانن تائين پاڻي پهچائين ٿا. [[سنڌ آبپاشي کاتو]] بئراجن، واهن، بندن، نيڪال، ٻوڏ جي انتظام، ذخيرن ۽ درياهي پاڻيءَ جي ورڇ جو مکيه صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده آن لائين ڪئنال ڊائريڪٽري موجب صوبي جي آبپاشي نظام ۾ '''14 مکيه واهه، 101 برانچ واهه، 369 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 907 مائنر''' درج ٿيل آهن؛ ان کان علاوه ٻيا ڪيترائي آبپاشي چينل پڻ نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Irrigation Channel Directory |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Channels |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تاريخي ارتقا === سنڌ ۾ آبپاشي جي روايت قديم زماني کان [[سنڌو درياهه]]، موسمي ٻوڏن، کوهن، واهن ۽ قدرتي نين سان لاڳاپيل رهي آهي. بئراجن جي تعمير کان اڳ سنڌ جي وڏي زرعي ايراضي ''انڊيشن ڪئنالن'' يا ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ واهن سان سيراب ٿيندي هئي، جن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه تي دارومدار رکندي هئي. ==== ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام ==== [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا دور]] ۾ سنڌ جي واهن جي کوٽائي ۽ مرمت کي رياستي سطح تي وڏي اهميت ڏني وئي. تاريخي سنڌي ذريعن موجب [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترائي نوان واهه کوٽايا يا پراڻا واهه بحال ڪيا ويا. انهن جو مقصد زرعي زمين وڌائڻ، آبادين کي پاڻي فراهم ڪرڻ ۽ زميني محصول جي بنياد کي مضبوط ڪرڻ هو. هن دور سان منسوب واهن ۾ [[گهاڙ واهه]] سان لاڳاپيل شاخون، [[نور واهه]]، [[شاهه جي ڪڙ]]، [[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]، [[نصرت واهه]]، [[مراد واهه]]، [[باگ واهه]] ۽ [[فيروز واهه]] شامل آهن. [[سرفراز واهه]] پڻ ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] سان منسوب آهي.<ref>عبدالله ورياهه، ”سنڌ جا قديم سڪا: سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2)“، ''مهراڻ''، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ، 1991ع.</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ واهن جي کوٽائي، صفائي ۽ مرمت کي زرعي خوشحاليءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. تنهن هوندي به انهن واهن جي تاريخ، اصل کوٽائي ۽ جديد واهن سان سندن سڌي تسلسل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري هر قديم واهه بابت الڳ تاريخي تحقيق ضروري آهي. === بئراجن وارو جديد دور === سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشيءَ ۾ وڏي تبديلي ويهين صديءَ ۾ مستقل بئراجن جي تعمير سان آئي. [[سکر بئراج]] 1932ع ۾ ڪم شروع ڪيو، [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ ۽ [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. انهن بئراجن پراڻي موسمي ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ آبپاشيءَ کي وڏي حد تائين منظم ۽ ضابطي هيٺ ڪئنالي نظام ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ٽي مکيه بئراج |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | بئراج ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | ڪم شروع ٿيڻ / مڪمل ٿيڻ ! style="background:#7030a0; color:white; padding:7px;" | مکيه واهن جو انگ ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | ڪمانڊ / آبپاشي ايراضي ! style="background:#806000; color:white; padding:7px;" | اهم واهه |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سکر بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1932ع | style="background:#f3e5f5;" | 7 | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]]، [[روهڙي ڪئنال]]، خيرپور ايسٽ، خيرپور ويسٽ، نارتھ ويسٽ، رائيس ۽ دادو ڪئنال |- | style="background:#d6eaf8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | style="background:#e2f0d9;" | 1955ع | style="background:#eadcf0;" | 4 | style="background:#fbe5d6;" | ڪل CCA تقريباً 3.084 ملين ايڪڙ | style="background:#ffe699; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]]، پنياري/اولڊ ڦليلي، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] |- | style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1962ع؛ افتتاح 1963ع | style="background:#f3e5f5;" | 4 | style="background:#fdf2e9;" | CCA تقريباً 2.234 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر، ڊيزرٽ پٽ فيڊر، گهوٽڪي فيڊر ۽ ريڻي ڪئنال |} <ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکر بئراج === {{Main|سکر بئراج}} [[سکر بئراج]] سنڌ جي جديد آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز آهي. ان جي تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. آبپاشي کاتي موجب بئراج جي اصل ڊيزائن ڊسچارج 1.5 ملين ڪيوسڪ هئي ۽ ان ۾ 66 بي آهن. هن مان ساڄي ڪناري تي نارتھ ويسٽ ڪئنال، رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي نارا ڪئنال، خيرپور فيڊر ايسٽ، روهڙي ڪئنال ۽ خيرپور فيڊر ويسٽ نڪرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> کاٻي ڪناري واري موجوده سرڪاري انگن موجب چار وڏن واهن جي گڏيل ڪل ڪمانڊ ايراضي تقريباً 5.44 ملين ايڪڙ آهي. [[نارا ڪئنال]] 226 ميل ۽ [[روهڙي ڪئنال]] تقريباً 208 ميل ڊگهو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گڊو بئراج === {{Main|گڊو بئراج}} [[فائل:2010 Pakistan flood Khewali by Landsat-5 2010-08-12 small.jpg|thumb|300px|ساڄو|2010ع جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[گڊو بئراج]]، [[ڪشمور]] ۽ ان مان نڪرندڙ واهه؛ سنڌوءَ جي وڏي ٻوڏ دوران.]] [[گڊو بئراج]] [[ڪشمور]] جي اتر اولهه ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي. ان جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو، تعمير 1962ع ۾ مڪمل ٿي ۽ مارچ 1963ع ۾ باضابطه افتتاح ٿيو. بئراج جي ڊيزائن ڊسچارج 1.2 ملين ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو مان ساڄي ڪناري تي بيگاري سنڌ فيڊر ۽ ڊيزرٽ پٽ فيڊر، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي گهوٽڪي فيڊر نڪري ٿو. [[ريڻي ڪئنال]] پڻ بئراج سان لاڳاپيل ٻوڏ واري ڪئنال طور ٺهيل آهي ۽ سرڪاري انگن موجب ان جي ڊيزائن ڊسچارج 10,000 ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو نظام سنڌ سان گڏ بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي کي پڻ پاڻي فراهم ڪري ٿو؛ ڊيزرٽ پٽ فيڊر وسيلي بلوچستان جو پاڻي حصو ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي بئراج === {{Main|ڪوٽڙي بئراج}} [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]]، [[ڄامشورو]] واري ڪناري کان ڏٺل.]] [[ڪوٽڙي بئراج]]، جنهن کي تاريخي طور غلام محمد بئراج پڻ چيو ويو، حيدرآباد جي اتر ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي ۽ 1955ع ۾ ڪم شروع ڪيو. بئراج مان ساڄي ڪناري تي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ۽ کاٻي ڪناري تي پنياري، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] نڪرن ٿا. سنڌ آبپاشي کاتي موجب انهن چئن مکيه ڪئنال نظامن جي گڏيل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ '''3.084 ملين ايڪڙ''' آهي.<ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪلري بگهار فيڊر [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو پڻ آهي. آبپاشي کاتي موجب ڪلري بگهار فيڊر اپر جي ڊيزائن ڊسچارج 9,100 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو ڪينجهر سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه واهه ۽ فيڊر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2874a6; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي بئراجن مان نڪرندڙ مکيه واهه |- ! style="background:#1f618d; color:white;" | بئراج ! style="background:#148f77; color:white;" | ڪنارو ! style="background:#7d6608; color:white;" | مکيه واهه / فيڊر |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | rowspan="2" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڊيزرٽ پٽ فيڊر |- | rowspan="2" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | گهوٽڪي فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ريڻي ڪئنال |- | rowspan="7" style="background:#d6eaf8;" | [[سکر بئراج]] | rowspan="3" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | نارتھ ويسٽ ڪئنال |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | رائيس ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | دادو ڪئنال |- | rowspan="4" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ايسٽ |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[روهڙي ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ويسٽ |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | ساڄو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]] |- | rowspan="3" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | پنياري / اولڊ ڦليلي |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڦليلي ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | [[اڪرم واهه]] |} <ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === دائمي ۽ غير دائمي آبپاشي === سنڌ جي ڪئنالن کي پاڻيءَ جي فراهميءَ جي نوعيت موجب دائمي ۽ غير دائمي نظامن ۾ ورهايو وڃي ٿو. دائمي واهن کي ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جڏهن ته غير دائمي واهن جو بنيادي استعمال خريف يا سنڌوءَ جي وڌيڪ وهڪري واري دور سان لاڳاپيل آهي. عملي پاڻيءَ جي فراهمي هر سال درياهي وهڪري، 1991ع جي واٽر اڪارڊ، ذخيرن جي حالت ۽ صوبائي ورڇ جي مطابق تبديل ٿيندي رهي ٿي. === پاڻيءَ بابت بين الصوبائي معاهدا === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرارن جي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. [[راءُ ڪميشن]] جي سفارشن کان پوءِ سنڌ ۽ پنجاب جي چيف انجنيئرن 28 سيپٽمبر 1945ع تي پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ '''سنڌ–پنجاب مسودي وارو معاهدو''' تيار ڪيو. هي هڪ حتمي توثيق ٿيل بين الصوبائي معاهدو نه بڻجي سگهيو، پر ورهاڱي کان اڳ پاڻيءَ جي ورڇ بابت اهم تاريخي دستاويز رهيو.<ref>{{cite book |title=Construction of Kalabagh Dam: Background Paper |publisher=PILDAT |year=2011}}</ref> 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ [[سنڌ طاس معاهدو]] ٿيو. ان تحت راوي، بياس ۽ ستلج جي پاڻيءَ جي استعمال جا بنيادي حق ڀارت کي، جڏهن ته سنڌو، جهلم ۽ چناب جي پاڻيءَ جا بنيادي حق پاڪستان کي مليا؛ معاهدي ۾ اولهندي دريائن تي ڀارت لاءِ ڪجهه مخصوص غير استعمالي ۽ محدود استعمال جا حق پڻ رکيا ويا.<ref>{{cite web |title=Indus Waters Treaty |url=https://www.worldbank.org/en/region/sar/brief/fact-sheet-the-indus-waters-treaty-1960-and-the-world-bank |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع === {{Main|پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع}} 1991ع ۾ چئن صوبن وچ ۾ سنڌو درياهي نظام جي پاڻيءَ جي ورڇ بابت نئون اڪارڊ ٿيو. اڪارڊ 16 مارچ 1991ع تي صوبن جي نمائندن قبول ڪيو ۽ 21 مارچ تي [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] ان جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Water Apportionment Accord 1991 |url=https://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |publisher=Indus River System Authority |access-date=24 August 2026 |archive-date=25 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725185651/http://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |url-status=dead}}</ref> اڪارڊ جي پيرا 2 ۾ صوبائي ورڇ هيٺين ريت ملين ايڪڙ فوٽ ۾ مقرر ڪئي وئي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | 1991ع جي پاڻي ورڇ واري اڪارڊ تحت مختص پاڻي |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | صوبو ! style="background:#548235; color:white;" | خريف (MAF) ! style="background:#7030a0; color:white;" | ربيع (MAF) ! style="background:#c55a11; color:white;" | ڪُل (MAF) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 37.07 | 18.87 | '''55.94''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | '''سنڌ''' | 33.94 | 14.82 | '''48.76''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[خيبر پختونخواهه]] | 3.48 | 2.30 | '''5.78''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 2.85 | 1.02 | '''3.87''' |} <ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان سواءِ خيبر پختونخواهه جي غير ماپيل سول ڪئنالن لاءِ 3.00 MAF جي الڳ ورڇ پڻ اڪارڊ ۾ ڏنل آهي. اڪارڊ جي پيرا 13 تحت پاڻيءَ جي ورڇ تي عملدرآمد لاءِ [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي؛ اٿارٽي ڊسمبر 1992ع ۾ پارليامينٽ جي قانون ذريعي قائم ٿي.<ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي کان هيٺ ماحولياتي وهڪرا === [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، مينگروو ٻيلن، ماهيگيري ۽ درياهي چينل جي ماحولياتي صحت لاءِ اهم آهي. 2004ع ۾ بين الاقوامي ماهرن جي مطالعي سنڌو ڊيلٽا لاءِ '''سڄو سال 5,000 ڪيوسڪ''' وهڪرو برقرار رکڻ ۽ پنجن سالن جي عرصي ۾ مجموعي '''25 MAF''' پاڻي خريف جي فلش وهڪري طور ڇڏڻ جي سفارش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Study on Water Requirements Downstream Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/23.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان سفارش جو مقصد سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي گهٽائڻ، مڇيگيري ۽ ڊيلٽائي ماحولياتي نظام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ درياهي وهڪري کي برقرار رکڻ هو. بعد وارن مطالعي ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ ۾ به 5,000 ڪيوسڪ واري بنيادي ماحولياتي وهڪري جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Ecological Assessment for Downstream Indus Impacts |url=https://www.aiib.org/en/projects/details/2024/_download/Pakistan/Ecological-Assessment-for-Downstream-Indus-Impacts-Biodiversity-Action-Plan.pdf |publisher=Asian Infrastructure Investment Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === نيڪالي نظام === سنڌ جي آبپاشي نظام سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ وڏي عرصي کان زرعي مسئلا رهيا آهن. آبپاشي کاتو سطحي نيڪال، ٽيوب ويلن، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جا منصوبا پڻ سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري جي زرعي علائقن مان کارو زميني ۽ نيڪاليءَ وارو پاڻي ڏکڻ طرف منتقل ڪرڻ لاءِ ٺاهيل وڏي نيڪالي نظام جو حصو آهي. منصوبي جو پهريون وڏو مرحلو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي بئنڪ، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان عمل هيٺ آيو ۽ 1997ع ۾ بند ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project |url=https://documents.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ايل بي او ڊي سان لاڳاپيل ٽائيڊل لنڪ ۽ ساحلي نيڪال واري نظام بابت 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ماحولياتي ۽ سماجي خدشا اڀريا. عالمي بئنڪ جي انسپيڪشن پينل مقامي آبادي، ٻوڏ جي خطري، ساحلي ڍنڍن ۽ ماحولياتي اثرن بابت جاچ ڪئي؛ ان کان پوءِ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا بحالي ۽ ساحلي تحفظ جا قدم تجويز ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project – Management Report |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري نيڪالي نظام سان لاڳاپيل ڊگهي مدي وارو منصوبو آهي، جنهن جا مختلف مرحلا قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻو، دادو ۽ ڄامشورو سميت اولهه سنڌ جي علائقن سان لاڳاپيل آهن. منصوبي جو مقصد کارو ۽ زرعي نيڪالي وارو پاڻي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن، خاص طور [[منڇر ڍنڍ]]، کان الڳ ڪري مناسب آئوٽ فال ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جا ڪجهه حصا اڃا مڪمل نه ٿيا آهن. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ عالمي بئنڪ جي سنڌ جي بحالي بابت ٽيڪنيڪل مشاورت ۾ به ساڄي ڪناري جي نيڪاليءَ جي محدود گنجائش ۽ رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين جي اڻپوري حالت کي اهم مسئلن مان شمار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Flood Recovery and Reconstruction Platform |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099022825073520714/pdf/P179981-cae3b8b1-4760-4c77-aabb-547025a2ab8a.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبپاشي ادارا ۽ انتظامي سڌارا === سنڌ ۾ آبپاشي جو بنيادي انتظام [[سنڌ آبپاشي کاتو]] سنڀالي ٿو. ان جي فيلڊ ڍانچي ۾ گڊو بئراج ريجن، سکر بئراج کاٻي ۽ ساڄي ڪناري جا ريجن، ڪوٽڙي بئراج ريجن، ڏاکڻي سنڌ جو نيڪالي ريجن، ننڍن ڊيمن وارو ادارو ۽ مختلف ترقياتي منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ آبپاشي انتظام ۾ آبادگارن جي شموليت وڌائڻ لاءِ ادارياتي سڌارا متعارف ڪرايا ويا. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] 1998ع ۾ قائم ٿي. ان سان گڏ ايريا واٽر بورڊ ۽ فارمر آرگنائيزيشنز قائم ڪيون ويون، جن کي چونڊيل ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي انتظام، سار سنڀال ۽ آبياڻي گڏ ڪرڻ ۾ ڪردار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Water Charging in Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/MetaMeta_Watercharging_Sindh.pdf |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === واهن ۽ شاخن جي لائيننگ === سنڌ جا ڪيترائي آبپاشي واهه مٽيءَ مان ٺهيل آهن، جنهن سبب پاڻيءَ جو سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ ۽ ٽيل اينڊ تائين پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ سنڌ حڪومت '''ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي ڪنڪريٽ لائيننگ''' جو منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي جو منظور ٿيل پي سي-ون تقريباً 13.828 ارب رپين جو هو ۽ 109 چونڊيل چينلن جي لڳ ڀڳ 860 ميل ڊگهي حصي کي لائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. آبپاشي کاتي جي موجوده منصوبي واري صفحي موجب 56 چينلن جي لائيننگ مڪمل، 32 تي ڪم جاري ۽ 21 چينل هڪ مرحلي تي اڃا ايوارڊ ٿيڻا هئا.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جديد پاڻي ۽ زرعي سڌارا === [[سنڌ واٽر اينڊ ايگريڪلچر ٽرانسفارميشن پراجيڪٽ]] 2022ع کان عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ وڏو منصوبو آهي. ان جو مقصد پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام کي بهتر ڪرڻ، آبپاشي خدمتن کي جديد بڻائڻ، زرعي پيداوار ۽ موسمي پائيداري وڌائڻ ۽ ننڍن آبادگارن جي مدد ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-water-and-agriculture-transformation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع جي عالمي بئنڪ جي عملدرآمد رپورٽ موجب منصوبي ۾ پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام، آبپاشي سڌارن، موسمي لحاظ کان موافق زراعت ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان متاثر ننڍن آبادگارن جي بحاليءَ جا حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Implementation Status and Results Report – Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099062326030513469 |publisher=World Bank |date=23 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئراجز امپروومينٽ پراجيڪٽ تحت گڊو ۽ سکر سميت پراڻن بئراجن جي بحالي، گيٽن، مشيني نظام ۽ ٻوڏ جي حفاظت کي بهتر ڪرڻ تي پڻ ڪم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Barrages Improvement Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099081826170036586 |publisher=World Bank |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٻوڏ جي حفاظت ۽ حفاظتي بند === سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند، لوپ بند ۽ اسپر ٻوڏ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ آباد زمينن ۽ شهرن کي بچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. آبپاشي کاتي جي بئراج ريجن وارين فهرستن ۾ گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي نظام سان لاڳاپيل سوين ميل بند شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2010ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن آبپاشي، نيڪالي ۽ حفاظتي بندن جي ڪمزورين کي نمايان ڪيو. 2022ع کان پوءِ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ تحت بندن، واهن، ڊرينن ۽ ننڍن ڊيمن جي مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي. عالمي بئنڪ موجب 208 وڏن ڀڃڪڙين کي بند يا مضبوط ڪيو ويو ۽ 205 ڪلوميٽر حفاظتي بند وڌيڪ پائيدار معيارن تي بحال ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Building Resilience, Uplifting Communities in South Asia |url=https://www.worldbank.org/en/results/2025/06/23/building-resilience-uplifting-communities-in-south-asia |publisher=World Bank |date=23 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڍنڍون ۽ آبي ذخيرا === سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام سان ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي آبي ذخيرا ڳنڍيل آهن. انهن مان [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ [[چوٽياريون ذخيرو]] خاص اهميت رکن ٿا. [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ذريعي ڪوٽڙي بئراج مان پاڻي ملي ٿو ۽ اها ڪراچيءَ سميت هيٺين سنڌ جي پيئڻ جي پاڻيءَ ۽ آبپاشي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ڪينجهر جي وڌ ۾ وڌ درج ڪيل سطح تي ان جي مقدار تقريباً 0.66 MAF آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[چوٽياريون ذخيرو]] نارا ڪئنال نظام سان ڳنڍيل پاڻيءَ جو ذخيرو آهي، جڏهن ته [[منڇر ڍنڍ]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري قدرتي ڍنڍ ۽ نيڪالي نظام سان لاڳاپيل اهم آبي جسم آهي. === ننڍا ڊيم ۽ برساتي پاڻي === سنڌ آبپاشي کاتي جي [[ننڍن ڊيمن جي تنظيم]] کيرٿر، ڪوهستان ۽ ٻين برساتي علائقن ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مقامي آبپاشي لاءِ ننڍا ڊيم ۽ ريٽينشن ويئر تعمير ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ سان لاڳاپيل وڏن ذخيرن ۾ [[حب ڊيم]] پڻ شامل آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد تي واقع آهي ۽ بنيادي طور ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جي فراهمي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم آهي. [[چوٽياريون ذخيرو]] سنڌ اندر نارا ڪئنال سان ڳنڍيل اهم آبپاشي ذخيرو آهي. === پاڻيءَ جي انتظام جا چئلينج === سنڌ جي آبپاشي نظام کي پاڻيءَ جي موسمي ۽ سالياني کوٽ، واهن جي پڇاڙيءَ تائين غيربرابر فراهمي، سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ، نيڪالي جي محدود گنجائش، پراڻي بئراج ۽ ڪئنال ڍانچي، ٻوڏ، موسمي تبديلي ۽ سنڌو ڊيلٽا لاءِ ماحولياتي وهڪري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. سنڌ جي 2023ع واري پاڻي پاليسي پاڻيءَ جي وسيلن کي زرعي استعمال کان وڌيڪ وسيع فريم ورڪ ۾ ڏسي ٿي، جنهن ۾ پيئڻ جو پاڻي، صنعت، ماحولياتي نظام، زميني پاڻي، ٻوڏ ۽ ڏڪار جي انتظام ۽ آبهوا جي تبديلي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/PagesContent/SindhWaterPolicy/SWP.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == واپار == {{Main|سنڌ جي معيشت|ڪراچي جي معيشت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي ڪنٽينر ٽرمينل؛ سنڌ جون بندرگاهون پاڪستان جي پرڏيهي واپار لاءِ بنيادي سامونڊي دروازا آهن.]] سنڌ پاڪستان جي واپار، بندرگاهي سرگرمين، مالياتي خدمتن ۽ برآمداتي صنعتن جو اهم مرڪز آهي. صوبي جي واپاري سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]]، وڏيون بئنڪون، واپاري ڪمپنيون، برآمداتي صنعتون ۽ وفاقي توڙي صوبائي واپاري ادارا موجود آهن.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', مالي سال 2024–25.</ref><ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years'', مالي سال 2024–25.</ref> سنڌ جو واپار صوبي جي صنعتي ۽ زرعي پيداوار سان گڏ پاڪستان جي ٻين صوبن جي درآمدي ۽ برآمدي مال جي گذرگاهه جي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي. ريلوي، قومي شاهراهن، ڪنٽينر ٽرمينلن، گودامن، سرد خانن ۽ بندرگاهن جي موجودگيءَ سبب ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو ملڪ جي سامونڊي لاجسٽڪس جو مکيه مرڪز بڻيل آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس پرڏيهي واپار جا انگ قومي سطح تي ماهوار، ٽه ماهي ۽ سالياني بنيادن تي مرتب ڪري ٿو. اهي انگ ڪسٽمز رڪارڊ ۽ درآمد ۽ برآمد جي دستاويزن تي ٻڌل هوندا آهن؛ ان ڪري صرف ڪراچي يا پورٽ قاسم مان روانو ٿيندڙ مال کي سنڌ جي پيداوار يا سنڌ جي پنهنجي برآمد قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics, ''External Trade Statistics'', 2026.</ref> === درآمد ۽ برآمد === سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن تان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، خوراڪي تيل، ڪيميائي شيون، مشينري، لوهه ۽ اسٽيل، ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين خام مالن جي وڏي مقدار درآمد ٿئي ٿي. برآمدي مال ۾ ڪپڙي ۽ تيار ٿيل لباس، چانور، سيمينٽ ۽ ڪلنڪر، چمڙو، سامونڊي خوراڪ، زرعي شيون، راندين ۽ انجنيئرنگ سان لاڳاپيل مصنوعات شامل ٿي سگهن ٿيون؛ انهن مان ڪيترين شين جي پيداوار سنڌ کان ٻاهر پڻ ٿيندي آهي. [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ڪراچي بندرگاهه مجموعي طور تقريباً '''53.951 ملين ٽن''' مال سنڀاليو، جنهن ۾ 41.675 ملين ٽن خشڪ مال ۽ 12.276 ملين ٽن مائع مال شامل هو. ساڳئي سال ڪنٽينر ٽرئفڪ تقريباً '''2.651 ملين ٽي اي يو''' رهي.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics: Overall Statistics and Cargo Throughput 2024–25''.</ref> [[پورٽ قاسم اٿارٽي]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ پورٽ قاسم جي مجموعي مال سنڀالڻ جي مقدار، ڪنٽينرن جي وزن سميت، تقريباً '''45.305 ملين ٽن''' هئي. ان مان غير ڪنٽينر درآمد ۽ برآمد 32.571 ملين ٽن، جڏهن ته ڪنٽينر ٿيل مال جو وزن لڳ ڀڳ 12.734 ملين ٽن هو. ان عرصي ۾ پورٽ قاسم جي ڪنٽينر ٽرمينل تان لڳ ڀڳ '''1.003 ملين ٽي اي يو''' ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years, 2024–25''.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#176B87; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ٻن وڏن بندرگاهن جي واپاري سرگرمي، 2024–25ع |- ! style="background:#1B6B93; color:white;" | بندرگاهه ! style="background:#2E8A99; color:white;" | مجموعي مال ! style="background:#4F709C; color:white;" | ڪنٽينر ٽرئفڪ ! style="background:#7A3E65; color:white;" | نمايان سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3;" | [[ڪراچي بندرگاهه]] | style="background:#EAF2F8;" | 53.951 ملين ٽن | style="background:#F4ECF7;" | 2.651 ملين ٽي اي يو | style="background:#FCEEF5; text-align:right;" | ڪنٽينر، خشڪ مال، پيٽروليم ۽ مائع بلڪ |- | style="background:#D5F5E3;" | [[پورٽ قاسم]] | style="background:#D6EAF8;" | 45.305 ملين ٽن | style="background:#E8DAEF;" | 1.003 ملين ٽي اي يو | style="background:#F5E6EE; text-align:right;" | ايل اين جي، پيٽروليم، ڪوئلو، اناج، چانور، سيمينٽ، ڪيميائي شيون ۽ ڪنٽينر |} <ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', 2024–25.</ref> <ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance'', 2024–25.</ref> === زرعي جنسن جو واپار === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي زرعي واپار ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، انب، ڪيلا، بصر، ٽماٽا، ڳاڙها مرچ، تيلدار فصل، ٻج ۽ مالداريءَ سان لاڳاپيل شيون شامل آهن. زرعي پيداوار جو هڪ حصو صوبي اندر استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته چانور، ڪپهه ۽ ڪپڙي جون شيون، کجور، ميوا، ڀاڄيون ۽ ڪجهه مصالحا ملڪي ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا. پورٽ قاسم جي سرڪاري انگن موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ان جي مختلف ٽرمينلن تان مجموعي طور گهٽ ۾ گهٽ '''1.774 ملين ٽن چانور''' برآمد ٿيا؛ ان ۾ ملٽي پرپز ٽرمينل تان 1.206 ملين ٽن ۽ فوجي اڪبر پورٽيا ٽرمينل تان 568 هزار ٽن شامل هئا. ساڳئي بندرگاهه تان ٻج، خوراڪي تيل ۽ ڀاڻ جي وڏي مقدار پڻ درآمد ڪئي وئي.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance: Import/Export Statistics 2024–25''.</ref> زرعي شين جي واپار ۾ فصل جي معيار، نمي، درجابندي، پيڪنگ، سرد زنجير، گودام، آمدرفت ۽ بين الاقوامي خوراڪي ۽ نباتاتي معيار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. صوبي ۾ باغباني ۽ تازين زرعي شين جي برآمد لاءِ سرد خانن، ڪنٽرول ٿيل ماحول وارن ذخيرن ۽ پروسيسنگ سهولتن جي واڌ تي پڻ ڌيان ڏنو ويو آهي. === زرعي مارڪيٽون === سنڌ ۾ زرعي پيداوار جي هول سيل خريد ۽ وڪري کي تاريخي طور '''زرعي پيداوار مارڪيٽن واري قانون''' ۽ ان هيٺ قائم مارڪيٽ ڪميٽين وسيلي منظم ڪيو ويندو رهيو آهي. قانون تحت حڪومت ڪنهن علائقي کي زرعي مارڪيٽ ايريا قرار ڏئي سگهي ٿي، ۽ مارڪيٽ ڪميٽيون واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ، نيلامي، وزن، ادائيگي ۽ مارڪيٽ جي انتظام سان لاڳاپيل ڪم انجام ڏين ٿيون.<ref>Government of Sindh, ''Agricultural Produce Markets Act, 1939/1940'', جيئن سنڌ ۾ لاڳو ۽ ترميم ٿيل.</ref> 2019ع واري ترميم ذريعي زرعي مارڪيٽن جي ڍانچي ۾ خانگي مارڪيٽن ۽ مارڪيٽ ڪمپنين لاءِ به قانوني گنجائش پيدا ڪئي وئي. ترميم ٿيل قانون ۾ ''جنرل مارڪيٽ''، ''نوٽيفائيڊ مارڪيٽ''، ''پرائيويٽ مارڪيٽ'' ۽ ''مارڪيٽ ڪمپني'' جهڙا تصور شامل ڪيا ويا.<ref>Provincial Assembly of Sindh, ''Agricultural Produce Markets (Amendment) Act, 2019'', شايع ٿيل 2020ع.</ref> سنڌ زراعت کاتي جي مارڪيٽنگ شعبي جا ڪم زرعي مارڪيٽن جو قيام، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جي نگراني ۽ مارڪيٽ ڪميٽين ذريعي واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ شامل آهن.<ref>Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh, ''Agriculture Marketing Functions''.</ref> === چيمبرز آف ڪامرس ۽ واپاري تنظيمون === سنڌ ۾ ڪاروباري برادريءَ جي نمائندگي لاءِ ڪيترائي چيمبر آف ڪامرس ۽ صنعت، واپاري انجمنون ۽ شعبي وار تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. اهي ادارا ڪاروباري پاليسي، ٽيڪس، برآمد، صنعت، انفراسٽرڪچر، توانائي ۽ سرڪاري ضابطن بابت حڪومت ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ رابطي جو ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] ملڪ جي وڏن واپاري چيمبرن مان هڪ آهي. اهو 1959ع ۾ ڪراچيءَ جي چار واپاري تنظيمن جي ضم ٿيڻ سان قائم ٿيو ۽ ڪراچي جي ڪاروباري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref>Karachi Chamber of Commerce and Industry, ''About KCCI''.</ref> [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپاري ۽ صنعتي شعبي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] مٿين سنڌ جي واپاري سرگرمين لاءِ اهم ادارو آهي؛ سکر چيمبر پنهنجي قيام جو سال 1962ع ڄاڻائي ٿو.<ref>Pakistan Scientific and Technological Information Centre, ''Chambers of Commerce & Industry of Pakistan''.</ref><ref>Sukkur Chamber of Commerce & Industry, ''About SCCI'', 2026.</ref> ان کان سواءِ لاڙڪاڻي، ميرپورخاص، خيرپور، دادو، شهيد بينظير آباد، گهوٽڪي ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ مقامي چيمبر يا واپاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] جو مرڪز پڻ ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي ڪري ٿو. ==== اهم واپاري ادارا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم واپاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#76448A; color:white;" | ادارو ! style="background:#2874A6; color:white;" | مرڪز ! style="background:#148F77; color:white;" | ڪردار |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | واپاري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3;" | حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپار ۽ صنعت جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | سکر | style="background:#E8F6F3;" | مٿين سنڌ جي واپاري ۽ صنعتي مفادن جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | پاڪستان ۾ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | برآمدات جي واڌاري، واپاري وفدن، نمائش ۽ بين الاقوامي مارڪيٽنگ |- | style="background:#EBDEF0;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپار جي منڊي |} === اسٽاڪ ايڪسچينج === [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|ساڄو|اڳوڻي [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۾ واپاري تقريب؛ موجوده [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ آهي.]] [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو رجسٽرڊ ۽ مرڪزي دفتر ڪراچي جي اسٽاڪ ايڪسچينج روڊ تي واقع آهي. موجوده ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي انضمام کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ حصص، بانڊن ۽ ٻين سيڪيورٽيز لاءِ پاڪستان جي مرڪزي منظم منڊي آهي.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''Corporate Information'', 2026.</ref> ايڪسچينج جو بنيادي ڪم سيڙپڪارن ۽ لسٽ ٿيل ڪمپنين لاءِ حصص ۽ ٻين منظور ٿيل مالي اوزارن جي خريد ۽ وڪري لاءِ منظم، شفاف ۽ ضابطي هيٺ مارڪيٽ فراهم ڪرڻ آهي. 30 جون 2025ع تائين پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج تي مختلف قسمن جا 17 مارڪيٽ انڊيڪس درج هئا.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''About Us'', 2025.</ref> === برآمدات جي واڌاري === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي برآمداتي واپار جي ادارياتي ڍانچي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو واپاري وفدن، بين الاقوامي نمائش، خريدارن ۽ وڪرو ڪندڙن جي ملاقاتن، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڪستاني شين جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿو. وفاقي واپاري پاليسيءَ ۾ ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان کي ملڪ جي بنيادي واپار واڌاري واري ادارن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد برآمد ڪندڙن کي نون مارڪيٽن تائين رسائي، نمائش ۽ برانڊنگ ۾ سهڪار ڏيڻ آهي.<ref>Ministry of Commerce, Government of Pakistan, ''Strategic Trade Policy Framework''.</ref> سنڌ جي اهم برآمداتي شعبن ۾ ڪپڙو ۽ لباس، چانور، چمڙي جون شيون، سامونڊي خوراڪ، سرجيڪل ۽ انجنيئرنگ شين جي ٽرانزٽ، زرعي پيداوار ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ شامل آهن، پر سرڪاري قومي واپار جا انگ عام طور صوبي جي اصل پيداوار موجب جدا نه ڪيا ويندا آهن. === واپاري ميلا ۽ نمائشون === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ قومي ۽ بين الاقوامي واپاري نمائش ۽ ميلن جو اهم مرڪز.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] سنڌ ۽ پاڪستان جو اهم واپاري نمائش مرڪز آهي، جتي ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، زرعي شين، دفاع، انجنيئرنگ، صحت، تعمير، گاڏين ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون ٿين ٿيون. ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان طرفان منعقد ٿيندڙ وڏين نمائش ۾ '''ايڪسپو پاڪستان'''، '''ٽيڪسٽائيل ايڪسپو''' ۽ '''فوڊ ايگ پاڪستان''' شامل آهن. 2025ع ۾ ٽئين بين الاقوامي فوڊ ۽ ايگريڪلچر نمائش '''فوڊ ايگ پاڪستان''' 25 کان 27 نومبر تائين ڪراچي ايڪسپو سينٽر ۾ منعقد ڪئي وئي.<ref>Trade Development Authority of Pakistan, ''FoodAg Pakistan 2025 – Exhibitors Brochure''.</ref> اهڙيون نمائشون مقامي ڪمپنين کي پرڏيهي خريدارن، درآمد ڪندڙن، ورهائيندڙن ۽ سيڙپڪارن سان ڪاروباري لاڳاپا قائم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون. === آبي بندرگاهون === {{Main|ڪراچي بندرگاهه|پورٽ قاسم}} [[فائل:Port Qasim.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[پورٽ قاسم]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي واپار جو ٻيو وڏو بندرگاهي مرڪز.]] سنڌ جي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ملڪ جي سامونڊي واپار، ماهيگيري ۽ بندرگاهي معيشت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ هلندڙ تجارتي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، واقع آهن. ڪراچي بندرگاهه تي ڪنٽينر، عام خشڪ مال، بلڪ ڪارگو ۽ پيٽروليم لاءِ الڳ سهولتون موجود آهن. 2024–25ع ۾ هتي 53.951 ملين ٽن مال ۽ 2.651 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics 2024–25''.</ref> پورٽ قاسم ڪراچي جي ڏکڻ اوڀر ۾ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ واقع آهي. بندرگاهه وٽ ڪنٽينر، ايل اين جي، تيل، ڪيميائي مواد، اناج ۽ ڀاڻ، ڪوئلو ۽ بلڪ ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل آهن. مالي سال 2024–25ع ۾ هتي 45.305 ملين ٽن مجموعي ڪارگو ۽ 1.003 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance 2024–25''.</ref> [[فائل:Bahra (ship, 2012), IMO 9595008, Port Qasim, Karachi, Pakistan 20170829 162927.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پورٽ قاسم]] وٽ واپاري جهاز؛ سامونڊي مال برداري سنڌ جي بين الاقوامي واپار جو بنيادي ذريعو آهي.]] === خشڪي وارا واپاري ۽ لاجسٽڪ مرڪز === سنڌ ۾ بندرگاهن کان ملڪ جي اندرين علائقن تائين مال پهچائڻ لاءِ روڊ، ريلوي، ڪنٽينر يارڊ، ڪسٽمز گودام ۽ اندروني ڪارگو ٽرمينل ڪم ڪن ٿا. ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم ٻنهي کي قومي شاهراهه ۽ پاڪستان ريلوي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ذريعي درآمدي ۽ برآمدي مال سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواهه ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچيءَ ۾ مختلف آف ڊاڪ ٽرمينل، ڪنٽينر يارڊ ۽ ڪسٽمز بانڊڊ سهولتون بندرگاهي مال جي ڪليئرنس ۽ اندروني منتقلي ۾ استعمال ٿين ٿيون. حيدرآباد ۽ سکر جهڙا مرڪزي شهر پڻ سنڌ جي اتر–ڏکڻ روڊ ۽ ريل واپاري محور تي اهم سامان ورهائڻ جا مرڪز آهن. ''خشڪي بندر'' جي اصطلاح کي هتي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڪنٽينر ٽرمينل يا ڪسٽمز اسٽيشن کي باضابطه طور سرڪاري ''ڊرائي پورٽ'' جو درجو حاصل ناهي. ان ڪري موجوده سرڪاري ڪسٽمز فهرست کان سواءِ ڪنهن مخصوص سنڌي شهر کي ڊرائي پورٽ قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === ڊجيٽل واپار ۽ مجازي اثاثا === ڪراچي پاڪستان جي بئنڪنگ، مالي ٽيڪنالاجي، آن لائين واپار ۽ ڊجيٽل ادائيگين جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. آن لائين پرچون، ڊجيٽل ادائيگيون، موبائل بئنڪنگ ۽ مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ سان سنڌ جي شهري واپاري نظام ۾ ڊجيٽل خدمتن جو ڪردار وڌيو آهي. مجازي اثاثن ۽ ڪرپٽو ڪرنسي بابت پاڪستان جو قانوني ڍانچو 2025–26ع ۾ وڏي تبديلي مان گذريو. '''مجازي اثاثن واري قانون 2026ع''' تحت [[پاڪستان ورچوئل ايسٽس ريگيوليٽري اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي مجازي اثاثن جون خدمتون فراهم ڪندڙ ادارا ۽ مجازي اثاثن جا جاري ڪندڙ ادارا لائسنس ڪرڻ، ضابطو آڻڻ ۽ نگراني ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Government of Pakistan, ''Virtual Assets Act, 2026''.</ref> قانون موجب مجازي اثاثن سان لاڳاپيل مخصوص ڪاروباري خدمتون لائسنس کان سواءِ هلائڻ جي اجازت ناهي، ۽ نئين ڪمپنيءَ کي اهڙي ڪاروبار لاءِ پهرين ريگيوليٽري اٿارٽي کان اعتراض نه هجڻ جو سرٽيفڪيٽ ۽ پوءِ لائسنس حاصل ڪرڻو پوي ٿو.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Virtual Assets Act, 2026'', sections 18–20.</ref> 2026ع ۾ مجازي اثاثن جي خدمتن بابت تفصيلي ضابطا پڻ عوامي صلاح مشوري لاءِ جاري ڪيا ويا. سنڌ يا ڪراچي ۾ ڪرپٽو اثاثن جي واپار جي مقدار بابت معتبر صوبائي سرڪاري انگ موجود نه هئڻ سبب هن شعبي جو صوبائي حصو قطعي انگن ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Draft Pakistan Virtual Asset Services Regulations, 2026''.</ref> == بئنڪاري ۽ مالياتي نظام == {{Main|پاڪستان ۾ بئنڪاري}} [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر، [[ڪراچي]]؛ پاڪستان جي مرڪزي بئنڪ ۽ بئنڪاري نظام جو بنيادي نگران ادارو.]] سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي بئنڪاري ۽ مالياتي نظام جو اهم مرڪز آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ملڪ جون ڪيتريون وڏيون تجارتي بئنڪون، مالياتي ادارا، انشورنس ڪمپنيون، اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنيون ۽ [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ شهر ۾ مرڪوز آهن. ان ڪري ڪراچي نه رڳو سنڌ پر پاڪستان جي بئنڪاري، سرمائي بازار، ڪارپوريٽ فنانس ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪزي شهر آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – March 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-march-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ بئنڪاري خدمتون سرڪاري ۽ خانگي تجارتي بئنڪن، اسلامي بئنڪن، مائڪرو فنانس بئنڪن، ترقياتي مالياتي ادارن، زرعي ۽ ننڍن ڪاروبارن جي قرض ڏيندڙ ادارن ۽ ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري خدمتن ذريعي فراهم ٿين ٿيون. بئنڪن ۽ مائڪرو فنانس بئنڪن جي لائسنسنگ، ضابطي ۽ نگرانيءَ جو بنيادي وفاقي اختيار [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] وٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – December 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-dec-2025 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] صوبي ۽ علائقي وار جمع پونجي، قرضن، زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا ۽ ٻين بئنڪاري انگن اکرن کي پڻ مرتب ڪري ٿو. اسٽيٽ بئنڪ جي جون 2026ع واري شمارياتي بليٽن ۾ بئنڪاري نظام سان گڏ پئسي ۽ قرض، سرمائي بازار، سرڪاري قرض ۽ ٻين مالياتي شعبن جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Statistical Bulletin – June 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistical-bulletin/412/statistical-bulletin-june-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي جو مالياتي مرڪز === ڪراچيءَ جي مالياتي اهميت جو هڪ بنيادي سبب ملڪ جي مرڪزي بئنڪ، اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ وڏن بئنڪاري ۽ ڪارپوريٽ ادارن جو هتي مرڪوز هجڻ آهي. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي ۽ رجسٽرڊ دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي، جتي لسٽ ٿيل ڪمپنين جي حصص ۽ ٻين منظور ٿيل سيڪيورٽيز جو واپار ٿئي ٿو. اهڙيءَ ريت شهر جو مالياتي نظام بئنڪنگ کان اڳتي سرمائي بازار، انشورنس، اثاثا انتظام، سيڙپڪاري، پرڏيهي ناڻي، ادائيگين ۽ ڪارپوريٽ مالي خدمتن تائين پکڙيل آهي. [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو ڪراچيءَ ۾ واقع مرڪزي واپاري علائقو؛ سرمائي بازار سنڌ جي مالياتي شعبي جو اهم حصو آهي.]] === سنڌ بئنڪ === {{Main|سنڌ بئنڪ}} '''[[سنڌ بئنڪ]]''' سنڌ حڪومت جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي. بئنڪ 29 آڪٽوبر 2010ع تي '''10 ارب رپين''' جي شروعاتي سرمائي سان قائم ڪئي وئي، جيڪو مڪمل طور [[سنڌ حڪومت]] طرفان فراهم ڪيو ويو، ۽ اپريل 2011ع ۾ مڪمل بئنڪاري ڪاروبار شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ جو نيٽ ورڪ صرف سنڌ تائين محدود ناهي. 2026ع ۾ بئنڪ جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان جون '''330 آن لائين شاخون''' پاڪستان جي 169 شهرن ۽ ڳوٺن ۾ قائم هيون، جن مان '''58 اسلامي بئنڪاري لاءِ مخصوص''' هيون. انتظامي طور 97 شاخون سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقي، 109 ڪراچي ۽ بلوچستان واري ڏاکڻي علائقي ۽ 124 پنجاب، اسلام آباد، خيبر پختونخواهه ۽ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير تي مشتمل اترئين علائقي ۾ ورهايل هيون.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي پڄاڻيءَ تي سنڌ بئنڪ جا مجموعي قرض ۽ اڳواٽ رقمون '''170.502 ارب رپيا'''، خالص قرض '''147.521 ارب رپيا''' ۽ گراهڪن جون جمع پونجي ۽ ٻيا اڪائونٽ '''342.091 ارب رپيا''' هئا. ساڳئي وقت بئنڪ جي مجموعي ايڪوٽي 33.548 ارب رپيا، ٽيڪس کان اڳ منافعو 6.367 ارب رپيا ۽ ٽيڪس کان پوءِ منافعو 3.355 ارب رپيا رهيو. بئنڪ جو سرمائي ڪفايت تناسب 25.04 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ عام تجارتي بئنڪاري سان گڏ زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا، صارف قرض، اسلامي بئنڪاري، جمع اڪائونٽ ۽ ٻين بئنڪاري خدمتن ۾ ڪم ڪري ٿي. بئنڪ جون سالياني ۽ عبوري مالي رپورٽون، سرمائي ڪفايت ۽ ليڪوڊٽي بابت ريگيوليٽري ظاهرناما پڻ باقاعدي شايع ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Financials |url=https://www.sindhbank.com.pk/financials/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ === '''[[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]]''' سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت مائڪرو فنانس بئنڪ آهي. اها 27 مارچ 2015ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 3 مئي 2016ع تي ڪراچيءَ مان مائڪرو فنانس ڪاروبار شروع ڪيائين. ان جي شروعاتي ادا ڪيل سرمائي 750 ملين رپيا هئي، جيڪا بعد ۾ وڌائي '''هڪ ارب رپيا''' ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي باقاعده لائسنس يافته مائڪرو فنانس بئنڪ طور درج ڪري ٿو. بئنڪ کي هاڻي ملڪ گير سطح تي مائڪرو فنانس خدمتون هلائڻ جي اجازت پڻ حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Microfinance Banks |url=https://www.sbp.org.pk/sbp-regulated-institutions/microfinance-banks |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ جو بنيادي مقصد گهٽ آمدني وارن گهراڻن، ننڍن ڪاروبارن ۽ خاص طور عورتن تائين رسمي مالي خدمتن جي رسائي وڌائڻ آهي. ان جي قرضن ۾ عورتن لاءِ '''سجاڳ عورت قرض'''، مالداري قرض، ماهيگيري قرض، زرعي قرض، ڪاروباري قرض، سون تي قرض ۽ رهائشي ۽ عام مقصدن جا قرض شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Microfinance Bank Limited |url=https://sindhmfb.com/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيٽ بئنڪ جي 2025ع واري مالياتي استحڪام جائزي ۾ سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي ملڪ جي فعال مائڪرو فنانس بئنڪن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Financial Stability Review 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/FSR/2025/Complete%20FSR%202025.pdf |publisher=State Bank of Pakistan |year=2026 |at=Annexure VIII |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوآپريٽو بئنڪاري === سنڌ ۾ ڪوآپريٽو قرضن جي تاريخ خاص طور زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽين سان لاڳاپيل رهي آهي. '''سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ لميٽيڊ''' صوبي جي ڪوآپريٽو قرض واري نظام جو مٿيون ادارو هو. [[فيڊرل بئنڪ فار ڪوآپريٽوز]] جي قيام کان پوءِ سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي 1977ع واري وفاقي ڪوآپريٽو بئنڪ قانون تحت صوبائي اپيڪس بئنڪ جي حيثيت حاصل ٿي. وفاقي بئنڪ سنڌ حڪومت جي مڪمل ضمانت تي ان وسيلي موسمي زرعي ۽ ٽريڪٽر قرض فراهم ڪندي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240804155535/https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |url-status=dead}}</ref> قرضن جي واپسيءَ ۾ مسئلن کان پوءِ وفاقي بئنڪ 1989ع کان سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي نوان قرض ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا. سنڌ حڪومت موجب بئنڪ جي بحالي يا ٻيهر فعال ڪرڻ بابت معاملو بعد ۾ صوبائي حڪومت آڏو آندو ويو ۽ '''20 جنوري 2004ع''' تي سنڌ ڪابينا اصولي طور بئنڪ کي تحليل ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي مائڪرو ڪريڊٽ بئنڪ قائم ڪرڻ جي تجويز منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240804155535/https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |url-status=dead}}</ref> ان ڪري سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي موجوده فعال تجارتي بئنڪ طور درج ڪرڻ بدران سنڌ جي '''تاريخي ڪوآپريٽو مالياتي نظام''' هيٺ بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. موجوده مائڪرو فنانس نظام ۾ [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] الڳ، اسٽيٽ بئنڪ کان لائسنس يافته ادارو آهي. === سرڪاري فنڊن جو انتظام === سنڌ حڪومت پنهنجي مخصوص فنڊن ۽ ڊگهي مدي وارن مالي اثاثن جي انتظام لاءِ پڻ الڳ ادارتي ڍانچو قائم ڪيو آهي. '''سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس''' 2013ع جي سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو، جنهن جو قانوني مقصد سنڌ حڪومت ۽ ان جي ادارن جي فنڊن جي سيڙپڪاريءَ جو مؤثر انتظام ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Fund Management House Act, 2013 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=SpecializedUnits%5CFMH%5CSindh+Fund+Management+House+Act%2C+2013.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |date=29 October 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي فنڊ انتظامي ڍانچي ۾ '''سنڌ صوبائي پينشن فنڊ''' ۽ '''سنڌ جنرل پروويڊنٽ انويسٽمينٽ فنڊ''' جهڙا وڏا فنڊ شامل آهن. انهن فنڊن جو مقصد مستقبل جي سرڪاري ذميوارين لاءِ سرمايو گڏ ڪرڻ ۽ ان کي مقرر سيڙپڪاري پاليسيءَ تحت منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Funds Managed by the Sindh Fund Management House |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-21-22%2FVOLUME+-+I.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري === سنڌ ۾ روايتي بئنڪ شاخن سان گڏ موبائل ۽ انٽرنيٽ بئنڪاري، اي ٽي ايم، پوائنٽ آف سيل، فوري ادائيگي ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاريءَ جو استعمال پڻ وڌيو آهي. اهي خدمتون خاص طور اهڙن علائقن ۾ مالي شموليت لاءِ اهم آهن، جتي روايتي بئنڪ شاخن تائين رسائي محدود آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] برانچ کان سواءِ بئنڪاري بابت ٽه ماهي انگ جاري ڪري ٿو. 2026ع ۾ پڻ انهن خدمتن بابت باقاعده ٽه ماهي رپورٽون جاري ٿي رهيون هيون، جيڪي ايجنٽن، اڪائونٽن ۽ ڊجيٽل ٽرانزيڪشنن جي قومي واڌ کي ماپين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Quarterly Branchless Banking Newsletters |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/quarterly-branchless-banking-newsletters |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا مالياتي ادارا === سنڌ ۾ موجود هر بئنڪ کي “سنڌ جو مالياتي ادارو” چوڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيتريون بئنڪون وفاقي قانون تحت قائم قومي ادارا آهن، جن جو سنڌ ۾ رڳو هيڊ آفيس يا شاخون آهن. هيٺ ڏنل فهرست ۾ سنڌ حڪومت سان سڌي ادارياتي وابستگي رکندڙ ادارن ۽ سنڌ ۾ واقع اهم قومي مالياتي ادارن جي نوعيت الڳ ڏيکاري وئي آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم بئنڪاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#2F75B5; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | ملڪيت / دائرو ! style="background:#7030A0; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سنڌ بئنڪ]] | style="background:#EAF2F8;" | تجارتي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | سنڌ حڪومت | style="background:#F3E5F5;" | تجارتي، زرعي، صارف ۽ اسلامي بئنڪاري |- | style="background:#BDD7EE;" | [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] | style="background:#D6EAF8;" | مائڪرو فنانس بئنڪ | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت | style="background:#EADCF0;" | گهٽ آمدني وارن گهراڻن، عورتن ۽ ننڍن ڪاروبارن جي مالي شموليت |- | style="background:#D9EAF7;" | سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#EAF2F8;" | تاريخي ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي ڪوآپريٽو نظام | style="background:#F3E5F5;" | زرعي ڪوآپريٽو قرض؛ بعد ۾ تحليل جي عمل هيٺ |- | style="background:#BDD7EE;" | سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس | style="background:#D6EAF8;" | سرڪاري فنڊ انتظام | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ حڪومت | style="background:#EADCF0;" | سرڪاري فنڊن ۽ سيڙپڪاريءَ جو انتظام |- | style="background:#D9EAF7;" | [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | مرڪزي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي / قومي | style="background:#F3E5F5;" | مالياتي پاليسي، ڪرنسي، بئنڪاري ضابطو ۽ مالياتي استحڪام |- | style="background:#BDD7EE;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | سرمائي بازار | style="background:#C6E0B4;" | قومي | style="background:#EADCF0;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپاري منڊي |} == خدمتن وارا شعبا == [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي]] پاڪستان جو اهم مالياتي، واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي؛ شهر ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سميت ڪيترن قومي مالياتي ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن.]] سنڌ جي معيشت ۾ [[خدمتن وارو شعبو]] واپار، بئنڪاري ۽ ماليات، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، تعليم، صحت، معلوماتي ٽيڪنالاجي، مواصلات، قانوني ۽ ٻين پيشاور خدمتن، ريئل اسٽيٽ، سياحت، مهمان نوازي ۽ سرڪاري انتظام تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو خدمتي مرڪز آهي، جتي ملڪ جا ڪيترائي اهم بئنڪاري، مالياتي، واپاري، بندرگاهي، هوابازي، صحت، تعليمي، قانوني، انجنيئرنگ ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ادارا مرڪوز آهن. [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[شهيد بينظيرآباد]]، [[ميرپورخاص]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تعليم، صحت، واپار، ٽرانسپورٽ، سرڪاري انتظام ۽ پيشاور خدمتون مقامي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذريعا آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي قومي حسابن ۾ خدمتن واري شعبي کي هول سيل ۽ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، رهائش ۽ خوراڪ جون خدمتون، معلومات ۽ مواصلات، ماليات ۽ انشورنس، ريئل اسٽيٽ، سرڪاري انتظام ۽ سماجي تحفظ، تعليم، انساني صحت ۽ سماجي ڪم ۽ ٻين خانگي خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مالي سال 2022–23ع ۾ قومي سطح تي خدمتن واري شعبي جو مجموعي قومي پيداوار ۾ حصو 58.41 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=National Census Report 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/National-Census-Report-2023.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Section 1.7.3, Services Sector |access-date=24 August 2026}}</ref> === صحت جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[فائل:Mariamman temple in JPMC karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڪراچي]] جي احاطي ۾ مريمّن مندر؛ اسپتال سنڌ جي وڏن تدريسي ۽ ٽئين درجي جي صحت مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[فائل:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] سان لاڳاپيل اسپتال، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خصوصي صحت ادارن مان هڪ.]] سنڌ ۾ صحت جون خدمتون سرڪاري، خانگي ۽ غير منافع بخش ادارن جي وسيع نظام ذريعي فراهم ٿين ٿيون. سرڪاري نظام ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون، ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز، ڳوٺاڻا صحت مرڪز، تعلقي ۽ ضلعي اسپتالون، تدريسي اسپتالون ۽ مخصوص بيمارين جا ادارا شامل آهن. [[سنڌ صحت کاتو]] صوبي ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ٽئين درجي جي صحت خدمتن سان گڏ ويڪسينيشن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ليڊي هيلٿ ورڪر پروگرام، هيپاٽائيٽس، ٽي بي ۽ ٻين عوامي صحت پروگرامن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ صحت کاتي جي ادارياتي ڄاڻ موجب صوبي جي سرڪاري صحت نظام ۾ هزارين ڊاڪٽر، نرسون، پيراميڊيڪل عملي ۽ ليڊي هيلٿ ورڪر ڪم ڪن ٿا. کاتي جي ڄاڻ ۾ 8 تدريسي اسپتالون، 20 مخصوص طبي ادارا، 16 ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون، 27 وڏيون اسپتالون، 50 تعلقي اسپتالون، 147 ڳوٺاڻا صحت مرڪز، 772 بنيادي صحت يونٽ، 1,499 ڊسپينسريون، 107 ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز ۽ 29 ميٽرنٽي هوم درج آهن.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل اسپتالون، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[قومي ادارو براءِ دل جون بيماريون]]، [[قومي ادارو براءِ ٻارن جون بيماريون]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال]] ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي ادارن ذريعي مخصوص ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون فراهم ٿين ٿيون. سنڌ صحت کاتو ضلعي وار صحت سهولتن جي حيثيت، بسترن، انتظام ۽ ڪم جي وقت بابت پڻ انگ شايع ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=District Wise Health Facilities |url=https://health.sindh.gov.pk/district-wise-health-facilities |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت جو شعبو ڊاڪٽرن ۽ نرسن کان سواءِ ڏندن جي ماهرن، فارماسسٽن، فزيوٿراپسٽن، ميڊيڪل ٽيڪنالاجسٽن، ليبارٽري عملي، پيراميڊيڪس، دائين، ليڊي هيلٿ ورڪرن ۽ صحت جي انتظامي عملي لاءِ پڻ روزگار جو اهم ذريعو آهي. === قانوني خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ عدليه}} [[فائل:The Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]، ڪراچي؛ عدالت جي تاريخي عمارت جو منظر.]] سنڌ ۾ قانوني خدمتن جو نظام عدالتن، وڪيلن، قانوني صلاحڪارن، سرڪاري قانون آفيسرن، پراسيڪيوشن، ڪارپوريٽ قانوني شعبن ۽ متبادل تڪراري حل جي خدمتن تي مشتمل آهي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] صوبي جي اعليٰ عدالت آهي، جڏهن ته ان جي ماتحت ضلعي ۽ سيشن عدالتون، سول عدالتون، جوڊيشل مئجسٽريٽن جون عدالتون ۽ مختلف خصوصي عدالتون ۽ ٽربيونل ڪم ڪن ٿا. ان کان علاوه ڪراچي ۾ سپريم ڪورٽ ۽ وفاقي شريعت عدالت جون رجسٽريون پڻ ڪم ڪن ٿيون. صوبي ۾ وفاقي ليبر واري قانون تحت [[اين آي آر سي]] جون بينچون پڻ ڪم ڪن ٿيون. وڪالت جي پيشي جي صوبائي ريگيوليٽري ڍانچي ۾ [[سنڌ بار ڪائونسل]] بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها قانون موجب وڪيلن جي داخلا، پيشاور ضابطن ۽ بار سان لاڳاپيل انتظامي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ [[ڪراچي بار ايسوسيئيشن]]، سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن ۽ مختلف ضلعن جون بار ايسوسيئيشنون پڻ قانوني پيشي جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Verified List of Advocates – Karachi Bar Association 2026 |url=https://app.sindhbarcouncil.org/KBA_Election_2026/Additional_List_Karachi_Bar_Association.pdf |publisher=Sindh Bar Council |date=6 May 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي وڏي ڪارپوريٽ معيشت سبب صوبي جي قانوني شعبي ۾ روايتي سول ۽ فوجداري وڪالت سان گڏ ڪمپني قانون، بئنڪاري، ٽيڪسيشن، سامونڊي واپار، دانشورانه ملڪيت، مزدور قانون، تجارتي معاهدن ۽ ثالثي جون خدمتون پڻ اهم آهن. === تعليم ۽ تدريس جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} سنڌ ۾ تعليم جو شعبو سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، فني ۽ ووڪيشنل ادارن، مدرسن ۽ ٻين تربيتي ادارن تي مشتمل آهي. تدريس سان گڏ هن شعبي ۾ تحقيق، تعليمي انتظام، نصاب سازي، امتحاني خدمتون، لائبريري ۽ تعليمي ٽيڪنالاجي پڻ شامل آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] ۽ صوبي جون طبي، انجنيئرنگ ۽ خانگي يونيورسٽيون اهم تعليمي ۽ تحقيقي مرڪز آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] جي موجوده فهرست ۾ سنڌ جون سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون ۽ انهن جا منظور ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref>{{cite web |title=HEC Recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506225913/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |url-status=dead}}</ref> اعليٰ تعليمي ادارا تدريس کان علاوه سائنسي تحقيق، ڪاروباري جدت ۽ صنعت سان علمي رابطي جون خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي منظور ٿيل تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسن واري فهرست ۾ سنڌ جون ڪيتريون يونيورسٽيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Established Offices of Research, Innovation and Commercialization |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803000128/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |url-status=dead}}</ref> === انجنيئرنگ، فني ۽ ووڪيشنل خدمتون === [[فائل:NED University White House.png|thumb|300px|کاٻو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي مرڪزي انتظامي عمارت، [[ڪراچي]].]] سنڌ ۾ انجنيئرنگ ۽ فني خدمتون تعمير، بجلي، توانائي، صنعت، آبپاشي، مواصلات، پيٽروليم، کان کني، بندرگاهن، انفراسٽرڪچر، ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر سميت ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن. ڪراچي ۽ ڄامشوري ۾ قائم وڏن انجنيئرنگ ادارن سان گڏ صوبي جي ٻين شهرن ۾ پڻ انجنيئرنگ يونيورسٽيون، پولي ٽيڪنڪ ۽ فني تربيت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي|سنڌ فني تعليم ۽ ووڪيشنل تربيت اٿارٽي]] صوبي جي سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارن جي انتظام ۽ تربيت جو اهم ادارو آهي. ان جي ادارن ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس، سافٽويئر، ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ، پاور، مائننگ، ميڪاٽرونڪس، تعمير، زرعي مشينري ۽ ٻين فني شعبن ۾ ڊپلوما ۽ مهارتي تربيت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Employment Through Skill – Technical and Vocational Training Programmes |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/AdmissionNoticeforAS2022_23.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع واري تعليمي سيشن ۾ اٿارٽيءَ چين جي فني ادارن سان گڏ ڪوئلي جي کاڻ، سول ۽ تعميراتي انجنيئرنگ، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، بجلي، زميني سروي، پاڻي جي تحفظ ۽ هائيڊرو پاور جهڙن شعبن ۾ گڏيل فني تعليم جا پروگرام پڻ پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme 2025–26 |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مواصلات === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي معلوماتي ٽيڪنالاجي، سافٽويئر، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل خدمتن جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر تياري، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشنون، ڪلائوڊ خدمتون، سائبر سيڪيورٽي، ڊيٽا پروسيسنگ، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ڪال سينٽر، اي ڪامرس ۽ مالي ٽيڪنالاجي شامل آهن. ڪراچيءَ ۾ يونيورسٽين، ٽيڪنالاجي ڪمپنين، بئنڪن، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن ۽ نون ڪاروباري ادارن جي وڏي موجودگيءَ سبب ڊجيٽل خدمتن لاءِ نسبتاً وسيع ماحول پيدا ٿيو آهي. حيدرآباد، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ معلوماتي ٽيڪنالاجي تعليم، فري لانسنگ ۽ ڊجيٽل خدمتن جي سرگرمي موجود آهي. === ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري === {{Main|سنڌ ۾ ٽرانسپورٽ}} سنڌ جي خدمتن واري معيشت ۾ ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداريءَ کي خاص اهميت حاصل آهي. صوبي جو ٽرانسپورٽ نظام روڊ، ريلوي، شهري بس سروس، هوابازي، سامونڊي بندرگاهن، مال برداري، گودامن ۽ لاجسٽڪس تي مشتمل آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] ملڪ جي سامونڊي واپار کي سنڌ جي روڊ ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن ۽ هوائي مال برداريءَ جو اهم مرڪز آهي. [[فائل:Greenline Metro Station Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي گرين لائين بس ريپڊ ٽرانزٽ|گرين لائين]] جي اسٽيشن، [[ڪراچي]]؛ شهر جي بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام جو حصو.]] ڪراچيءَ جي وڏي آبادي سبب شهري ٽرانسپورٽ صوبي جي خدمتي ڍانچي جو اهم حصو آهي. شهر ۾ روايتي بسون، مني بسون، ٽيڪسيون ۽ رڪشا سان گڏ بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام ۽ جديد بس خدمتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ منصوبن جو مقصد شهري پبلڪ ٽرانسپورٽ، بس ڪوريڊورن ۽ گڏيل ٽرانسپورٽ نظام کي وڌائڻ آهي. صوبي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ مسافرن سان گڏ زرعي پيداوار، صنعتي سامان ۽ واپاري شين کي مارڪيٽن، ريلوي اسٽيشنن، شهرن ۽ بندرگاهن تائين پهچائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. === پوليس ۽ امن امان جون خدمتون === {{Main|سنڌ پوليس}} [[فائل:Karachi local police Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ۾ مقامي پوليس جا اهلڪار؛ [[سنڌ پوليس]] صوبي ۾ عوامي تحفظ ۽ امن امان جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿي.]] '''[[سنڌ پوليس]]''' صوبي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، عوامي امن امان، ٽريفڪ انتظام، اهم هنڌن جي حفاظت ۽ هنگامي حالتن ۾ پوليس ڪارروائيءَ جو بنيادي صوبائي ادارو آهي. پوليس جو انتظام انسپيڪٽر جنرل آف پوليس جي سربراهيءَ هيٺ هلندو آهي ۽ صوبي جي مختلف پوليس رينجن، ضلعن، سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ذريعي ڪم ڪري ٿو. عام ضلعي پوليس کان علاوه سنڌ پوليس ۾ ڏوهن جي جاچ، ٽريفڪ، اسپيشل برانچ، ڪائونٽر ٽيررازم، ريپڊ رسپانس ۽ ٻين مخصوص ڪمن لاءِ الڳ يونٽ موجود آهن. ڪراچي جي آبادي، صنعتي مرڪزن، بندرگاهن، مالياتي ادارن ۽ وڏي شهري ڍانچي سبب هتي پوليسنگ جون ضرورتون صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن کان مختلف آهن. پوليس کان علاوه جيلن، پراسيڪيوشن، عدليه، سول ڊفينس ۽ ٻين ادارن جون خدمتون پڻ سنڌ جي انصاف ۽ عوامي تحفظ واري نظام جو حصو آهن. === سرڪاري انتظام ۽ عوامي خدمتون === صوبائي ۽ مڪاني حڪومتون سنڌ ۾ تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، روينيو، زمينن جي انتظام، بلدياتي خدمتن، منصوبابندي، ماحوليات، ٽرانسپورٽ، سماجي ڀلائي ۽ ٻين عوامي خدمتن لاءِ وڏي انتظامي افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪن ٿيون. صوبائي سيڪريٽريٽ سان گڏ ڪمشنري، ڊپٽي ڪمشنري، تعلقي ۽ مڪاني حڪومتن جا ادارا انتظامي خدمتن جو علائقائي نيٽ ورڪ ٺاهين ٿا. وڏن شهرن ۾ پاڻي ۽ نيڪال، صفائي، سالڊ ويسٽ مئنيجمينٽ، فائر بريگيڊ، پارڪن، شهري رٿابندي ۽ بلدياتي انفراسٽرڪچر جون خدمتون پڻ شهري خدمتن واري معيشت جو اهم حصو آهن. === هنگامي ۽ بچاءَ جون خدمتون === سنڌ ۾ طبي هنگامي حالتن، روڊ حادثن، باهه، ٻوڏن، عمارتن جي حادثن ۽ ٻين آفتن لاءِ ايمبولينس، فائر ۽ ريسڪيو خدمتون موجود آهن. وڏن شهرن ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ ڪيترائي غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿا. آفتن جي انتظام ۾ صوبائي ۽ ضلعي انتظاميا، صحت کاتو، پوليس ۽ ٻين لاڳاپيل ادارن جو گڏيل ڪردار آهي. === واپار، ماليات ۽ ڪاروباري خدمتون === {{See also|سنڌ ۾ واپار}} هول سيل ۽ پرچون واپار سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي خدمتن واري معيشت جو وسيع حصو آهي. ڪراچيءَ جون وڏيون واپاري منڊيون، درآمد ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪمپنيون، بندرگاهي ايجنٽ، مال بردار ڪمپنيون ۽ گودام قومي ۽ بين الاقوامي واپار سان ڳنڍيل آهن، جڏهن ته صوبي جي زرعي شهرن جون اناج، ڪپهه، چانور، ميون، ڀاڄين ۽ مال مويشي جون منڊيون ڳوٺاڻي پيداوار کي شهري مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿيون. بئنڪاري، انشورنس، حسابداري، آڊٽ، ٽيڪسيشن، صلاحڪاري، اشتهارسازي ۽ ريئل اسٽيٽ پڻ پيشاور ۽ ڪاروباري خدمتن جا اهم شعبا آهن. [[ڪراچي]] ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترن وڏن بئنڪن، انشورنس ۽ ڪارپوريٽ ادارن جي موجودگي سنڌ جي مالياتي خدمتن کي قومي اهميت ڏئي ٿي. === سياحت ۽ مهمان نوازي === {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} سنڌ جي سياحتي خدمتن ۾ هوٽلون، مهمان خانا، ريسٽورنٽ، ٽريول ايجنسيون، ٽور آپريٽر، ٽرانسپورٽ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. [[موهن جو دڙو]]، [[مڪلي]]، [[ٺٽو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[ڪارونجهر]]، [[ڀنڀور]] ۽ ڪراچيءَ جا ساحلي ۽ تاريخي ماڳ سنڌ جي سياحتي معيشت جا اهم وسيلا آهن. مذهبي ۽ ثقافتي سياحت پڻ اهم آهي؛ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ ٻين درگاهن ۽ ميلن ڏانهن وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا، جنهن سان مقامي ٽرانسپورٽ، رهائش، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍي واپار جون خدمتون ڳنڍيل آهن. === ذاتي، سماجي ۽ ٻين خدمتن جا شعبا === خدمتن واري معيشت جو هڪ وڏو حصو ننڍن ۽ غير رسمي ڪاروبارن تي مشتمل آهي. ان ۾ گاڏين جي مرمت، اليڪٽريشن، پلمبنگ، درزڪو ڪم، حجامت ۽ خوبصورتي جون خدمتون، گهريلو ڪم، ڪيٽرنگ، فوٽوگرافي، پرنٽنگ، مرمت ۽ سار سنڀال، سيڪيورٽي خدمتون ۽ ٻين ذاتي ۽ گهريلو خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن. غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ سنڌ جي سماجي خدمتن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اهي صحت، تعليم، غربت گهٽائڻ، هنگامي امداد، معذور ماڻهن جي مدد، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، صاف پاڻي ۽ ٻين سماجي شعبن ۾ سرڪاري خدمتن سان گڏ ڪم ڪن ٿا. == محنت ۽ روزگار == {{Main|سنڌ ۾ محنت ۽ روزگار}} سنڌ جي پورهيت منڊي صوبي جي شهري، صنعتي، زرعي ۽ خدمتي معيشت جي گڏيل بناوت سان لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جي وڏي صنعتي، واپاري، مالي ۽ خدمتي مرڪز طور سنڌ جي غير زرعي روزگار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جڏهن ته صوبي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت، مالداري، ماهيگيري، تعمير، ننڍي واپار ۽ غير رسمي ڪم روزگار جا اهم ذريعا آهن. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي '''ليبر فورس سروي 2024–25ع''' موجب 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ سنڌ جي مجموعي [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] '''51.9 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرڪت '''82.8 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''18.5 سيڪڙو''' هئي. 2020–21ع ۾ سنڌ جي مجموعي شرح 51.8 سيڪڙو، مردن جي 83.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 17.8 سيڪڙو هئي؛ ان ڪري عورتن جي شرڪت ۾ معمولي واڌ آئي، جڏهن ته صنفي فرق اڃا به وڏو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 3.2 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب 2024–25ع ۾ '''49.2 سيڪڙو''' هو؛ مردن ۾ اهو 79.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 16.8 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ليبر فورس ۽ روزگار جا اهم انگ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا چونڊ اهم انگ، 2024–25ع |- style="background:#2E75B6; color:white;" ! اشاري ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مختصر وضاحت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ليبر فورس شرڪت جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 51.9% | style="background:#E2F0D9;" | 82.8% | style="background:#FCE4EC;" | 18.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آبادي |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | روزگار-آبادي تناسب | style="background:#EBF1DE;" | 49.2% | style="background:#EBF1DE;" | 79.0% | style="background:#F8D7E4;" | 16.8% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | ڪم ڪندڙ آباديءَ جو تناسب |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | بيروزگاري جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 5.3% | style="background:#E2F0D9;" | 4.6% | style="background:#FCE4EC;" | 9.0% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | عورتن ۾ شرح مردن کان لڳ ڀڳ ٻيڻي |} <ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بيروزگاري ۽ نوجوان === سنڌ ۾ بيروزگاري 2020–21ع جي 3.8 سيڪڙو مان وڌي 2024–25ع ۾ '''5.3 سيڪڙو''' ٿي. ساڳئي عرصي ۾ مردن جي بيروزگاري 3.3 سيڪڙو مان 4.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 6.6 سيڪڙو مان '''9.0 سيڪڙو''' ٿي وئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ باوجود عورتن لاءِ روزگار تائين رسائي وڌيڪ محدود رهي آهي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> نوجوانن ۾ تعليم، روزگار ۽ تربيت کان ٻاهر رهڻ پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. 15 کان 24 ورهين جي نوجوانن مان سنڌ ۾ '''32.0 سيڪڙو''' 2024–25ع ۾ نه روزگار ۾، نه تعليم ۾ ۽ نه تربيت ۾ هئا، جڏهن ته 2020–21ع ۾ اها شرح 36.2 سيڪڙو هئي. عورت نوجوانن ۾ هي مسئلو وڌيڪ شديد آهي.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Section 8.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورتن جي پورهيت شرڪت ۽ صنفي فرق === سنڌ ۾ عورتن جي مزدور مارڪيٽ ۾ شرڪت مردن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي. 2024–25ع ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري عورتن جي ليبر فورس شرڪت 18.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته مردن جي 82.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عورتن جي روزگار جي نوعيت شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن ۾ مختلف آهي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو زراعت، ڪپهه چونڊڻ، مالداري، گهريلو پيداوار ۽ خانداني ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته شهري عورتون تعليم، صحت، ڪپڙي ۽ گارمينٽ، گهريلو ڪم، سرڪاري خدمتن، بئنڪاري ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون. ليبر فورس سروي موجب عورتن جو غير رسمي روزگار ۾ حصو پڻ تمام وڏو آهي. 2024–25ع ۾ سنڌ جي عورتن جي غير رسمي روزگار جو تناسب لڳ ڀڳ '''84.1 سيڪڙو''' هو، جيڪو مردن جي 73.2 سيڪڙو کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روزگار جي شعبي وار ورڇ === 2024–25ع ۾ سنڌ ۾ روزگار جو سڀ کان وڏو حصو زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ سان لاڳاپيل هو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن روزگار يافته ماڻهن مان '''31.9 سيڪڙو''' زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ ۾، '''17.4 سيڪڙو''' هول سيل ۽ پرچون واپار ۾، '''15.5 سيڪڙو''' پيداواري صنعت ۾ ۽ '''8.3 سيڪڙو''' تعميراتي شعبي ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh: Percentage Distribution of Employed Persons by Major Industry Divisions, Sex and Area 2024-25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#4F81BD; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ روزگار جي اهم شعبي وار ورڇ، 2024–25ع |- style="background:#5B9BD5; color:white;" ! شعبو ! روزگار جو حصو ! معاشي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيري | style="background:#E2F0D9;" | 31.9% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي معيشت جو سڀ کان وڏو روزگار ڏيندڙ شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | هول سيل ۽ پرچون واپار | style="background:#EBF1DE;" | 17.4% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | شهري ۽ غير رسمي روزگار جو اهم مرڪز |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | پيداواري صنعت | style="background:#E2F0D9;" | 15.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، ڪيميائي، انجنيئرنگ وغيره |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | تعمير | style="background:#EBF1DE;" | 8.3% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | وڏي پيماني تي غير رسمي ۽ مردن جو روزگار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ٽرانسپورٽ ۽ اسٽوريج | style="background:#E2F0D9;" | 5.8% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | بندرگاهن، روڊ ۽ شهري نقل و حمل سان لاڳاپيل |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | سرڪاري انتظام ۽ دفاع | style="background:#EBF1DE;" | 3.9% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | سرڪاري ملازمت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#E2F0D9;" | 3.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سرڪاري ۽ خانگي تدريسي شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | صحت ۽ سماجي خدمتون | style="background:#EBF1DE;" | 2.2% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | اسپتالون، ڪلينڪ ۽ سماجي خدمتون |} <ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === رسمي ۽ غير رسمي روزگار === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ ۾ غير رسمي روزگار غالب آهي. 2024–25ع ۾ نئين بين الاقوامي شمارياتي تعريف هيٺ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ '''17.5 ملين''' روزگار يافته ماڻهو هئا، جن مان تقريباً '''4.0 ملين، يعني 23 سيڪڙو''' رسمي روزگار ۾ ۽ '''13.5 ملين، يعني 77 سيڪڙو''' غير رسمي روزگار ۾ هئا.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 4.17 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي روزگار ۾ ننڍو واپار، تعميراتي ڪم، گهريلو ڪم، ٽرانسپورٽ، ننڍيون ورڪشاپون، ڪپڙي ۽ گارمينٽ جون غير رجسٽرڊ يونٽون، زرعي مزدوري ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن جو وڏو حصو شامل آهي. اهڙي روزگار ۾ اڪثر تحريري ملازمت جا معاهدا، سماجي تحفظ، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ٻين قانوني فائدن تائين رسائي محدود هوندي آهي. 2020–21ع کان 2024–25ع تائين سنڌ ۾ غير رسمي روزگار جو حصو تقريباً 69.7 سيڪڙو مان وڌي 76.4 سيڪڙو ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ جو وڏو حصو غير رسمي معيشت ۾ جذب ٿيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ روزگاري ۽ ڪم جا ڪلاڪ === [[گهٽ روزگاري]] انهن ماڻهن کي ظاهر ڪري ٿي جيڪي سروي واري هفتي ۾ 35 ڪلاڪن کان گهٽ ڪم ڪن ٿا، وڌيڪ ڪم ڪرڻ چاهين ٿا ۽ اضافي ڪم لاءِ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 2024–25ع جي ليبر فورس سروي ۾ گهٽ روزگاري کي علائقي، جنس، تعليم ۽ ملازمت جي حيثيت موجب الڳ ماپيو آهي.<ref>{{cite web |title=Labour Force Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/labour-force-statistics/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊگها ڪم جا ڪلاڪ به مزدور مارڪيٽ جو هڪ اهم مسئلو آهن. قومي Employment Trend Report موجب 50 ڪلاڪ يا وڌيڪ في هفتي ڪم ڪندڙ ماڻهن جو حصو 2024–25ع ۾ لڳ ڀڳ 39.8 سيڪڙو هو؛ سنڌ لاءِ ڪم جا ڪلاڪ صنعت ۽ پيشو موجب وڏي فرق سان ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ ۾ گهٽ اجرت === سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون، 2015ع]] تحت مقرر ڪئي وڃي ٿي. هن قانون تحت سنڌ حڪومت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] جي سفارش تي مختلف مهارتي درجن ۽ صنعتن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت جا اگهه مقرر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Act, 2015 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000105.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2026–27ع لاءِ سنڌ ۾ غير ماهر پورهيتن جي گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت '''43,000 رپيا''' مقرر ڪئي وئي، جيڪا 1 جولاءِ 2026ع کان لاڳو آهي. نئين شرح موجب نيم ماهر پورهيتن لاءِ 44,484 رپيا، ماهر پورهيتن لاءِ 53,350 رپيا ۽ انتهائي ماهر پورهيتن لاءِ 55,626 رپيا ماهوار گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Notifications |url=https://mwb.sindh.gov.pk/notifications?show=notification |publisher=Minimum Wages Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#806000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت، 2026–27ع |- style="background:#BF9000; color:white;" ! پورهيت جو درجو ! گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | غير ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 43,000 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | نيم ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 44,484 رپيا |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 53,350 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | انتهائي ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 55,626 رپيا |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبري ۽ قرضي پورهيو === سنڌ جي ڪجهه ڳوٺاڻن شعبن ۾ قرض، زمينداري لاڳاپن ۽ معاشي انحصار سان لاڳاپيل جبري يا قرضي پورهئي جا مسئلا تاريخي طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. انهن مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ اسيمبلي '''سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون، 2015ع''' منظور ڪيو، جنهن تحت قرض جي بدلي ۾ جبري يا جزوي جبري محنت کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Bonded Labour System (Abolition) Act, 2015 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000171.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2021ع ۾ هن قانون هيٺ ضابطا پڻ جاري ڪيا ويا، جن ۾ جبري پورهئي جي نگراني، ضلعي سطح جي ويجيلنس ڪميٽين ۽ متاثر پورهيتن جي سڃاڻپ ۽ بحاليءَ لاءِ انتظامي فريم ورڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Bonded Labour System (Abolition) Rules, 2021 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=RULE&Year=2021 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورت زرعي پورهيت === سنڌ ۾ عورتن جي زرعي محنت کي قانوني سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ '''سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ، 2019ع''' منظور ڪيو ويو. قانون عورت زرعي پورهيتن کي اجرت، صحت، سماجي تحفظ، سرڪاري زرعي خدمتن، لکيل معاهدي، يونين يا تنظيم ٺاهڻ، گڏيل سوديبازي ۽ صنفي امتياز کان تحفظ جا حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> هي قانون سڌي ملازمت، ٺيڪيدار وسيلي ڪم، خانداني پورهيت ۽ بغير اجرت خانداني زرعي ڪم ڪندڙ عورتن کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيت === [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ، 2018ع]] ذريعي گهر ۾ اجرت يا ٺيڪي تي ڪم ڪندڙ پورهيتن کي قانوني سڃاڻپ ڏني وئي. قانون تحت گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جي رجسٽريشن، سندن ملازمن ۽ ٺيڪيدارن جو رڪارڊ ۽ سماجي، طبي، زچگي، شادي ۽ وفات سان لاڳاپيل ڀلائي فائدن تائين رسائيءَ لاءِ صوبائي ڪائونسل قائم ڪرڻ جي گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Home-Based Workers Act, 2018 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-26-000035.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن لاءِ رجسٽريشن پڻ کولي، جنهن جو مقصد انهن کي باقاعده مزدور رڪارڊ ۽ سماجي تحفظ واري نظام سان ڳنڍڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪم واري هنڌ جي حفاظت === 2012ع جي [[بلديه ٽائون ڪارخاني جي باهه]] جهڙن صنعتي حادثن سنڌ ۾ ڪارخانن جي حفاظت ۽ مزدور تحفظ بابت وڏي بحث کي جنم ڏنو. سنڌ ۾ موجوده بنيادي قانون '''سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون، 2017ع''' آهي، جيڪو ڪم جي جڳهن تي حادثن، زخمن، بيمارين ۽ ٻين پيشورانه خطرن کان تحفظ لاءِ قانوني فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون سنڌ جي تقريباً سڀني ڪم جي جڳهن تي لاڳو ٿئي ٿو، سواءِ کاڻن جي، جن لاءِ الڳ قانوني انتظام موجود آهي. اهو ملازمن تي محفوظ ڪم جو ماحول، خطري جي روڪٿام، حفاظتي انتظام ۽ ڪم ڪندڙن جي صحت جي حفاظت جون ذميواريون رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽريڊ يونين ۽ صنعتي لاڳاپا === سنڌ ۾ مزدورن جي تنظيم، ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن، گڏيل سوديبازي، صنعتي تڪرارن ۽ مزدور-ملازم لاڳاپن جو بنيادي قانون '''سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013ع''' آهي. اهو مزدورن کي ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ، گڏيل سوديبازي ڪندڙ نمائندي جي چونڊ ۽ صنعتي تڪرارن جي قانوني حل جو فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Industrial Relations Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون زرعي ۽ ماهيگيريءَ جي ڪجهه مزدورن کي پڻ تنظيم سازي جي دائري ۾ آڻي ٿو. ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ۽ صنعتي لاڳاپن جي انتظام ۾ [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جو دفتر اهم صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Labour & Human Resources Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون === سنڌ ۾ صنعت، بئنڪاري، ٽرانسپورٽ، پورٽ، ريلوي، تعليم، صحت، زرعي مزدوري ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي رجسٽرڊ يونين ۽ مزدور فيڊريشن ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ صنعت يا اداري جي سطح جا يونين، گڏيل سوديبازي ڪندڙ ايجنٽ ۽ صوبي يا قومي سطح جون مزدور فيڊريشن شامل آهن. رجسٽرڊ يونينن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مستقل عدد بدران [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جي رجسٽريشن رڪارڊ کي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. ٽريڊ يونينن جو بنيادي ڪردار اجرت، ڪم جا ڪلاڪ، حفاظتي حالتون، ملازمت جي شرطن، برطرفي، سماجي تحفظ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت مزدورن جي نمائندگي ڪرڻ آهي. === ملازمن جون تنظيمون === سنڌ، خاص طور ڪراچيءَ ۾، صنعتڪارن ۽ ملازمن جون ڪيتريون نمائنده تنظيمون پڻ موجود آهن. [[ايمپلائرز فيڊريشن آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اها پاڪستاني ملازمن جي قومي نمائنده تنظيم طور [[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائرز]] سميت بين الاقوامي ادارن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=The Employers' Federation of Pakistan |url=https://efp.org.pk/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ صنعتي علائقن جي سطح تي [[سائيٽ ايسوسيئيشن آف انڊسٽري]]، [[ڪورنگي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]]، [[نارٿ ڪراچي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]] ۽ ٻين صنعتي ۽ واپاري تنظيمن جو پڻ مزدور پاليسي، اجرت، صنعتي تعلقات ۽ ڪاروباري ضابطن بابت ڪردار آهي. === سماجي تحفظ ۽ مزدور ڀلائي === سنڌ ۾ پورهيتن لاءِ سماجي تحفظ ۽ ڀلائيءَ جو سڀ کان اهم صوبائي ادارو [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] آهي. اهو ملازمن ۽ ڪم ڪندڙن جي رجسٽريشن، بيماري، زچگي، ڪم واري حادثي ۽ ٻين سماجي تحفظ جي فائدن سان لاڳاپيل خدمتون مهيا ڪري ٿو. پورهيتن جي رهائش، تعليمي ادارن، اسڪالرشپن، شادي ۽ وفات جي گرانٽن ۽ ٻين ڀلائي پروگرامن لاءِ [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] پڻ ڪم ڪري ٿو. سنڌ ۾ Workers Welfare Fund بابت صوبائي قانون 2014ع ۾ منظور ٿيو ۽ بعد ۾ ان ۾ ترميمون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Sindh Workers Welfare Fund Act, 2014 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === پورهيتن جي سماجي تحفظ جا اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ پورهيتن سان لاڳاپيل اهم ادارا |- style="background:#8064A2; color:white;" ! ادارو ! نوعيت ! بنيادي ڪم |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ]] | style="background:#EAF2F8;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | مزدور پاليسي، قانون، معائنو، صنعتي لاڳاپا ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] | style="background:#D6EAF8;" | انتظامي / ضابطي وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽريڊ يونين، مزدور قانونن تي عمل، معائنو ۽ شڪايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | ٽه ڌري بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | گهٽ ۾ گهٽ اجرتن بابت سفارشون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] | style="background:#D6EAF8;" | سماجي تحفظ وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | طبي علاج، زچگي، بيماري ۽ ڪم جي حادثن سان لاڳاپيل فائدا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | مزدور ڀلائي ادارو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | رهائش، تعليم، اسڪالرشپ، شادي ۽ وفات گرانٽ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | ليبر ڪورٽون | style="background:#D6EAF8;" | عدالتي فورم | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | صنعتي ۽ مزدور تڪرارن جو قانوني حل |} === سنڌ جا اهم مزدور قانون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ مزدور معاملا وڏي حد تائين صوبائي اختيار هيٺ اچڻ سبب سنڌ پنهنجي مزدور قانونن جو وسيع صوبائي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان ۾ صنعتي لاڳاپا، ڪارخانا، دڪان ۽ تجارتي ادارا، اجرتون، ڪم جون شرطون، سماجي تحفظ، گهرن اندر ڪم، زچگي، پيشورانه حفاظت ۽ جبري پورهئي جا قانون شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#9E480E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم مزدور قانون |- style="background:#C65911; color:white; text-align:center;" ! قانون ! سال ! بنيادي موضوع |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ]] | 2013ع | ٽريڊ يونين، گڏيل سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر فنڊ ايڪٽ]] | 2014ع | مزدور ڀلائي ۽ ويلفيئر فنڊ |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون]] | 2015ع | گهٽ ۾ گهٽ اجرت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ ادائگي اجرت وارو قانون | 2015ع | اجرت جي ادائگي ۽ ڪٽوتيون |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ ملازمت جون مستقل حڪمن وارو قانون | 2015ع | ملازمت جون شرطون ۽ برطرفي |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ دڪان ۽ تجارتي ادارا قانون | 2015ع | ڪم جا ڪلاڪ، موڪل ۽ تجارتي ادارا |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ فيڪٽريز ايڪٽ]] | 2015ع | ڪارخانن جي ضابطي ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون]] | 2015ع | جبري ۽ قرضي پورهئي جو خاتمو |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون]] | 2017ع | ڪم واري هنڌ جي حفاظت ۽ صحت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ]] | 2018ع | گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جا حق |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ زچگي فائدا قانون | 2018ع | عورت ملازمن جا زچگي فائدا |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ]] | 2019ع | عورت زرعي پورهيتن جا حق |} <ref>{{cite web |title=Sindh Code – Labour Legislation |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مزدور پاليسي ۽ جديد انتظام === سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ پورهيتن جي قانوني حقن، بهتر ڪم واري ماحول ۽ بين الاقوامي مزدور معيارن جي عملدرآمد کي پنهنجي بنيادي مقصدن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Labour & Human Resources Department |url=https://lhr.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي [[ليبر انسپيڪشن مئنيجمينٽ سسٽم]] تي پڻ ڪم جاري رکيو، جنهن جو مقصد مزدور معائنن جي رڪارڊ، نگراني ۽ قانوني تعميل کي ڊجيٽل ۽ وڌيڪ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Follow-up Meeting on Labour Inspection Management System |url=https://dglabour.gos.pk/category/feature/ |publisher=Director General of Labour Sindh |date=27 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم چئلينج === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا اهم چئلينج عورتن جي گهٽ معاشي شرڪت، نوجوانن جو تعليم ۽ روزگار کان ٻاهر رهڻ، غير رسمي روزگار جو وڏو حصو، مهارتن ۽ مارڪيٽ جي ضرورتن ۾ فرق، ڪم واري هنڌ جي حفاظت، گهٽ اجرت جي قانون تي عملدرآمد، گهرن اندر ۽ زرعي مزدورن جي رجسٽريشن، سماجي تحفظ جي محدود ڪوريج ۽ جبري پورهئي جي خاتمي سان لاڳاپيل آهن. خاص طور غير رسمي معيشت جي وڏي هجڻ سبب ڪيترائي ڪم ڪندڙ قانوني طور مقرر اجرت، تحريري معاهدي، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ڪم واري حادثي جي تحفظ تائين مڪمل رسائي نٿا رکن. ان ڪري موجوده مزدور پاليسيءَ لاءِ رڳو نوڪريون پيدا ڪرڻ بدران '''روزگار جي معيار، رسمِي ٿيڻ، سماجي تحفظ ۽ صنفي شموليت''' پڻ اهم مسئلا آهن. == غربت ۽ عدم مساوات == {{Main|سنڌ ۾ غربت|پاڪستان ۾ غربت}} سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي عدم مساوات صوبي جي تيز شهريت، زرعي معيشت، شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي اڻبرابر ترقي، تعليم ۽ صحت تائين مختلف رسائي، زمين ۽ روزگار جي بناوت، ماحولياتي خطري ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن سان گهرو تعلق رکن ٿا. [[ڪراچي]] ۽ ڪجهه وڏن شهري مرڪزن ۾ آمدني، روزگار ۽ خدمتن جا موقعا صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن جي ڀيٽ ۾ گهڻا آهن، جڏهن ته ٿر، لاڙ ۽ ٻوڏ متاثر سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ مالي غربت، غذائي کوٽ ۽ بنيادي سهولتن کان محرومي وڌيڪ نمايان آهي. [[عالمي بئنڪ]] جي ضلعي سطح جي غربت واري اندازن، جيڪي [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] 2018–19ع ۽ [[پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز مئنيجمينٽ سروي]] 2019–20ع تي ٻڌل آهن، موجب سنڌ جي مجموعي مالي غربت جي شرح تقريباً '''24.1 سيڪڙو''' هئي. ضلعن جي وچ ۾ اها شرح تمام مختلف هئي: سڀ کان گهٽ اندازي واري ضلعي ۾ تقريباً 4.3 سيڪڙو ۽ سڀ کان وڌيڪ ۾ 60.8 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Supplemental Report on Poverty |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقن ۾ غربت شهري علائقن کان نمايان طور وڌيڪ آهي. عالمي بئنڪ موجب صوبي جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''37 سيڪڙو''' غربت جي لڪير کان هيٺ رهندو هو، جڏهن ته سنڌ جو شهري–ڳوٺاڻو غربت فرق پاڪستان جي سڀ کان نمايان علائقائي تفاوتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مالي غربت === مالي غربت عام طور گهريلو واپرائڻ يا آمدنيءَ کي هڪ مقرر غربت جي لڪير سان ڀيٽي ماپي ويندي آهي. پاڪستان ۾ قومي غربت جي لڪير بنيادي خوراڪ ۽ غير خوراڪي ضرورتن تي ٻڌل آهي، جڏهن ته عالمي بئنڪ پڻ بين الاقوامي خريداري قوت جي برابريءَ تي ٻڌل غربت جون لڪيرون استعمال ڪري ٿي. مختلف غربت لڪيرن، سروي سالن ۽ طريقن سبب انگ هڪ ٻئي کان سڌي طرح برابر نه هوندا آهن؛ تنهنڪري سنڌ لاءِ هر انگ سان ماخذ ۽ سال لکڻ ضروري آهي. 2018–19ع جي بنيادي ضلعي اندازن موجب سنڌ جي غربت 24.1 سيڪڙو هئي. عالمي بئنڪ جي تازي صوبائي سماجي تحفظ واري جائزي ۾ سنڌ جي ڳوٺاڻي غربت لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا قومي ڳوٺاڻي سراسري کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099435110262212337/pdf/P17853203df4d20a0984e039a963f22e1b.pdf |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7F6000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت جا چونڊ اهم اشاريو |- style="background:#BF9000; color:white;" ! اشاريو ! شرح / حد ! ماخذ ۽ بنيادي سال ! وضاحت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | مجموعي مالي غربت | style="background:#E2F0D9;" | 24.1% | style="background:#D9EAF7;" | HIES 2018–19 / PSLM 2019–20 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | ضلعي ننڍي ايراضيءَ جي اندازن تي ٻڌل |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | ضلعي غربت جي حد | style="background:#C6E0B4;" | 4.3%–60.8% | style="background:#DDEBF7;" | ساڳيو بنيادي ڊيٽا | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | صوبي اندر وڏي علائقائي اڻبرابري |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي غربت | style="background:#E2F0D9;" | لڳ ڀڳ 37% | style="background:#D9EAF7;" | عالمي بئنڪ، سنڌ سماجي تحفظ جائزو | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | شهري علائقن کان نمايان وڌيڪ |} <ref>{{cite report |title=Monetary Poverty in Pakistan: Province and District Level Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهڻ رخي غربت === {{Main|گهڻ رخي غربت انڊيڪس}} [[گهڻ رخي غربت انڊيڪس]] رڳو آمدني بدران تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ڪيترين محرومين کي گڏ ماپي ٿو. پاڪستان جي قومي MPI ۾ تعليم، صحت، پاڻي، صفائي، بجلي، رهائش، پچائڻ جي ٻارڻ ۽ اثاثن سميت ڪيترائي اشاري استعمال ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=United Nations Development Programme |date=20 June 2016 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2014–15ع واري پهرين قومي MPI رپورٽ ۾ سنڌ جي ڪيترن ضلعن اندر شديد تفاوت ظاهر ٿيو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهري ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت نسبتاً گهٽ هئي، جڏهن ته عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ محرومي تمام گهڻي هئي. ساڳئي رپورٽ موجب عمرڪوٽ ۽ ڪشمور انهن ضلعن ۾ شامل هئا جتي وقت سان غربت جي شرح وڌڻ جا سڀ کان وڏا مثال نظر آيا.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=UNDP Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ PSLM 2019–20ع جي بنياد تي تيار ڪيل پوسٽ ڊزاسٽر جائزي موجب سنڌ ۾ گهڻ رخي غربت قومي اوسط کان مٿي هئي. محرومين ۾ تعليم سڀ کان وڏو حصو وجهندي هئي، جنهن کان پوءِ زندگيءَ جو معيار ۽ صحت جا اشاري ايندا هئا.<ref>{{cite report |title=Living Conditions and Multidimensional Poverty |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-12/Pakistan%20PDNA%20Supplemental%20Report%20-%20Final.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> تازي عالمي MPI 2024ع ۾ پاڪستان لاءِ قومي سطح تي 2017–18ع جي سروي تي ٻڌل گهڻ رخي غربت جي شرح 38.3 سيڪڙو ڏني وئي آهي؛ اهو انگ سنڌ جو صوبائي موجوده انگ نه آهي، تنهنڪري ان کي سنڌ جي تازي MPI طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite report |title=Multidimensional Poverty Index for Pakistan 2024 |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI2024/PAK.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === شهري ۽ ڳوٺاڻي تفاوت === سنڌ ۾ غربت جو سڀ کان نمايان سماجي ۽ جاگرافيائي فرق شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ آهي. ڪراچي صوبي جي صنعت، بئنڪاري، بندرگاهي واپار، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ خدمتن جو مرڪز آهي، جڏهن ته ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا زراعت، مالداري ۽ موسمي يا غير رسمي روزگار تي وڌيڪ دارومدار رکن ٿا. انهيءَ فرق سبب روزگار، آمدني، تعليم، صحت، پاڻي، صفائي ۽ ٽرانسپورٽ تائين رسائيءَ ۾ پڻ وڏي تفاوت پيدا ٿئي ٿي. عالمي بئنڪ جي جديد سنڌ سماجي تحفظ جائزي ۾ شهري–ڳوٺاڻي غربت فرق لڳ ڀڳ '''30 سيڪڙو پوائنٽن''' تائين ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي جائزي ۾ عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت جي تمام بلند سطحن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099092625085022301/pdf/P511459-e807c881-43e1-47ab-ae2e-aab3fb945be4.pdf |publisher=World Bank |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ضلعي تفاوت === سنڌ جي ضلعن ۾ غربت هڪجهڙي ورهايل ناهي. عالمي بئنڪ جي ننڍي ايراضيءَ واري اندازن موجب سنڌ جي ضلعن ۾ مالي غربت 4.3 سيڪڙو کان 60.8 سيڪڙو تائين پکڙيل هئي. ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ غربت جي اوسط شرح '''29.3 سيڪڙو''' هئي، جڏهن ته انهن ضلعن جي اندر شرح 15.0 کان 53.4 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Poverty Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[بدين ضلعو|بدين]] ۾ ٻوڏ کان اڳ غربت جي شرح 53.4 سيڪڙو تائين ڄاڻائي وئي، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سجاول، ميرپورخاص ۽ ٻين ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن ضلعن ۾ تعليم، پاڻي، صفائي ۽ غذائيت جي ڪيترن اشارن ۾ به وڏي محرومي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان جي ابتڙ ڪراچي جا ڪيترائي ضلعا مالي ۽ گهڻ رخي غربت جي لحاظ کان صوبي جي نسبتاً بهتر علائقن ۾ شمار ٿين ٿا، پر شهر اندر به ڪچي آبادين، غير رسمي رهائشي علائقن ۽ گهٽ آمدني وارن پاڙن ۾ غربت ۽ بنيادي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي. === آمدني ۽ واپرائڻ جي عدم مساوات === سنڌ جي معاشي عدم مساوات کي رڳو سراسري صوبائي آمدني سان ماپڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ جي وڏي معاشي پيداوار صوبي جي اوسط کي مٿي کڻي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن ۽ پٺتي پيل ضلعن ۾ گهريلو واپرائڻ ۽ آمدني تمام گهٽ ٿي سگهي ٿي. [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] واپرائڻ جي پنجن برابر قومي گروپن يا '''ڪوانٽائلن''' ذريعي گهريلو ڀلائيءَ جو جائزو وٺي ٿي. 2018–19ع ۾ سنڌ جي شهري آباديءَ جو 32.20 سيڪڙو سڀ کان مٿئين قومي واپرائڻ واري پنجين حصي ۾ هو، جڏهن ته 7.75 سيڪڙو سڀ کان هيٺين حصي ۾ هو. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جي ابتڙ غريب گروپن جي نمائندگي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2018–19 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/hies2018-19/hies_2018-19_writeup.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |at=Table 3 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024–25ع جي HIES ۾ پڻ واپرائڻ کي گهريلو ڀلائيءَ جو بنيادي پراڪسي طور استعمال ڪيو ويو آهي ۽ قومي quintiles سان صوبن جي سماجي ۽ معاشي فرقن جو تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/HIES-2024-25-Report-Final-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ موجوده سال جو هڪ واحد سرڪاري '''جني ڪوئفشنٽ''' باقاعده صوبائي اشاري طور شايع نه ٿيڻ سبب پراڻن جني انگن کي موجوده عدم مساوات جي سطح طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. قومي سطح تي عالمي بئنڪ موجب مالي سال 2023–24ع ۾ واپرائڻ تي ٻڌل جني انڊيڪس تقريباً 32 کان ٿورو مٿي رهيو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Poverty & Equity Brief – October 2024 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099658401062541791/pdf/IDU-55165e86-4c07-4822-96b9-01b81895854e.pdf |publisher=World Bank |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === انساني ترقي ۽ سماجي محرومي === غربت جو اثر آمدني کان وڌيڪ تعليم، صحت، غذائيت ۽ رهائشي حالتن تي پڻ پوي ٿو. [[پاڪستان نيشنل هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2017ع]] سنڌ جي ضلعن اندر انساني ترقيءَ ۾ وڏي تفاوت ڏيکاريو؛ ڪراچي ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي اشاري نسبتاً بهتر هئا، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٻين پٺتي پيل ضلعن ۾ تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار ۾ محرومي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Human Development Report |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/pakistan-national-human-development-report |publisher=UNDP Pakistan |date=24 April 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي HDI بابت پراڻن انگن کي موجوده انڊيڪس طور استعمال ڪرڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان لاءِ UNDP جو باقاعده عالمي HDI قومي سطح تي هر سال اپڊيٽ ٿئي ٿو، پر سنڌ لاءِ ساڳي طريقي سان تازو ساليانو صوبائي HDI شايع نٿو ٿئي. ان ڪري سنڌ جي موجوده انساني ترقيءَ جو جائزو تعليم، صحت، غربت، پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ روزگار جهڙن الڳ جديد اشارن سان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. === خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ غذائيت === غربت ۽ خوراڪ جي عدم تحفظ وچ ۾ گهرو تعلق آهي. 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ ۽ پوءِ ٿيل جائزي موجب ٻوڏ متاثر علائقن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهر moderate يا severe food insecurity جو شڪار هئا. صوبن مان سنڌ ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جو حصو '''22.3 سيڪڙو'''، يعني لڳ ڀڳ 3.9 ملين ماڻهن تائين ڄاڻايو ويو، جيڪو ملڪ جي بلند ترين صوبائي شرحن مان هڪ هو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/4a0114eb7d1cecbbbf2f65c5ce0789db-0310012022/original/Pakistan-Floods-2022-PDNA-Main-Report.pdf |publisher=Government of Pakistan, World Bank, Asian Development Bank, European Union and United Nations |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي غريب ۽ ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ ٻارن جي [[قد جي گهٽ واڌ|اسٽنٽنگ]] جا شرح پڻ تمام بلند آهن. عالمي بئنڪ موجب ڪيترن ضلعن ۾ اڌ کان وڌيڪ ٻار قد جي گهٽ واڌ جو شڪار هئا؛ خراب پاڻي، صفائي، غذائي کوٽ ۽ محدود صحت خدمتون ان سان لاڳاپيل اهم عنصر آهن.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ ۽ غربت === [[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] سنڌ جي غريب ۽ زرعي آباديءَ تي غير متناسب اثر وڌو. فصلن، مال مويشي، گهرن، آبپاشي، روڊن، اسڪولن ۽ صحت جي سهولتن جي تباهيءَ سان لکين خاندانن جي آمدني ۽ اثاثا متاثر ٿيا. پوسٽ ڊزاسٽر نيڊز اسيسمينٽ موجب ٻوڏ سبب سنڌ ۾ غربت جي شرح مختصر مدي ۾ '''8.9 کان 9.7 سيڪڙو پوائنٽ''' وڌڻ جو خطرو هو. قومي سطح تي ٻوڏ سان 8.4 کان 9.1 ملين وڌيڪ ماڻهن جي غربت ۾ وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Poverty Impact |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910201032325572/pdf/P17999100118d70520b99204e51eee8c9b2.pdf |publisher=World Bank |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون ضرورتون تقريباً '''7.9 ارب آمريڪي ڊالر''' ڄاڻايون ويون، جيڪي صوبن مان سڀ کان وڌيڪ هيون.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماحولياتي ۽ موسمي غربت === سنڌ ۾ غربت موسمي ۽ ماحولياتي خطري سان پڻ ڳنڍيل آهي. ٻوڏ، ڏڪار، گرميءَ جون لهرون، پاڻيءَ جي کوٽ، سامونڊي چاڙهه ۽ زمين جي لوڻياٺ خاص طور انهن خاندانن کي وڌيڪ متاثر ڪن ٿا جيڪي زراعت، مالداري، ماهيگيري ۽ غير رسمي روزگار تي دارومدار رکن ٿا. ٿر ۽ اڇڙي ٿر ۾ ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ، سنڌو ڊيلٽا ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، جڏهن ته ڪچي ۽ وچ سنڌ ۾ بار بار ٻوڏون گهريلو اثاثن ۽ روزگار کي نقصان پهچائين ٿيون. غريب گهراڻن وٽ بچت، بيمه، متبادل روزگار ۽ محفوظ رهائش گهٽ هجڻ سبب اهي ساڳئي آفت کان وڌيڪ نقصان برداشت ڪن ٿا. === سماجي تحفظ === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ ۽ شديد محروميءَ جي اثرن کي محدود ڪرڻ لاءِ وفاقي ۽ صوبائي سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام ڪم ڪن ٿا. وفاقي سطح تي [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] ۽ ان سان لاڳاپيل ڪفالت، تعليمي وظيفا ۽ غذائيت جا پروگرام غريب گهراڻن لاءِ نقد ۽ مشروط مدد فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي ۾ سماجي تحفظ جي ادارن ۽ پروگرامن کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ لاءِ '''سنڌ سوشل پروٽيڪشن اٿارٽي''' ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ابتدائي ٻاراڻي ترقي ۽ غريب خاندانن جي مدد سان لاڳاپيل پروگرام قائم ڪيا آهن. عالمي بئنڪ جي '''Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh''' منصوبي جو مقصد خاص طور غريب ۽ ڪمزور عورتن، ٻارن ۽ ٻوڏ متاثر آبادين تائين سماجي تحفظ جون خدمتون وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> قومي سطح تي [[نيشنل سوشيو اڪنامڪ رجسٽري]] سماجي تحفظ جي مستحق گهراڻن جي سڃاڻپ لاءِ بنيادي ڊيٽابيس آهي. عالمي بئنڪ موجب 2025ع تائين ان ۾ لڳ ڀڳ 40 ملين خاندان رجسٽر ٿيل هئا، پر غريب ترين 40 سيڪڙو گهراڻن مان اڃا به لکين خاندان رجسٽري کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite web |title=Mind the Gap: Addressing Exclusion in Pakistan’s Social Protection System |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2025/11/04/mind-the-gap-addressing-exclusion-in-pakistan-s-social-protection-system |publisher=World Bank |date=4 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === غربت سان لاڳاپيل اهم محروميون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي محروميءَ جا اهم رخ |- style="background:#8064A2; color:white;" ! محرومي ! وڌيڪ متاثر علائقا / گروهه ! بنيادي اثر |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | مالي غربت | style="background:#EAF2F8;" | ڳوٺاڻا ۽ ٻوڏ متاثر ضلعا | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | خوراڪ، رهائش ۽ بنيادي ضرورتن تي محدود خرچ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، لاڙ ۽ ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | اسڪول کان ٻاهر ٻار، گهٽ خواندگي ۽ محدود مهارتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | صحت ۽ غذائيت | style="background:#EAF2F8;" | غريب عورتون ۽ ٻار | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | اسٽنٽنگ، خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ محدود صحت رسائي |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | پاڻي ۽ صفائي | style="background:#D6EAF8;" | ڳوٺاڻا، ريگستاني ۽ ٻوڏ متاثر علائقا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بيماري، وقت جو نقصان ۽ صحت جا خطرا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روزگار | style="background:#EAF2F8;" | نوجوان، عورتون ۽ غير رسمي پورهيت | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | غير يقيني آمدني ۽ محدود سماجي تحفظ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسمي خطرو | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻوڏ واري پٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | فصل، گهر، مال مويشي ۽ روزگار جو نقصان |} === پاليسي چئلينج === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ جو مسئلو صرف آمدني وڌائڻ تائين محدود ناهي. ڳوٺاڻن ضلعن ۾ تعليم، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، صاف پاڻي، صفائي، زرعي پيداوار، زمين ۽ پاڻيءَ تائين رسائي، عورتن جي روزگار ۽ موسمي آفتن کان تحفظ گڏيل طور غربت کي متاثر ڪن ٿا. صوبي جي اقتصادي پيداوار جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز هجڻ باوجود ان جا فائدا صوبي جي سڀني علائقن ۽ سماجي گروهن تائين هڪجهڙي نموني نٿا پهچن. ان ڪري غربت گهٽائڻ لاءِ ضلعي سطح جي ڊيٽا، سماجي تحفظ جي بهتر هدف بندي، ڳوٺاڻي انساني سرمائي ۾ سيڙپڪاري، عورتن جي معاشي شموليت، پائيدار زراعت ۽ ٻوڏ ۽ ڏڪار خلاف وڌيڪ مزاحمتي انفراسٽرڪچر کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. == انفارميشن ٽيڪنالاجي == {{Main|سنڌ ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي}} سنڌ ۾ [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]]، سافٽويئر خدمتون، ڊجيٽل واپار، ٽيليڪميونيڪيشن، فري لانسنگ، مالي ٽيڪنالاجي ۽ نون ٽيڪنالاجي بنياد ڪاروبارن جو شعبو تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي ۽ خدمتي شعبن مان هڪ آهي. صوبي جو سڀ کان وڏو شهري ۽ معاشي مرڪز [[ڪراچي]] آءِ ٽي ڪمپنين، سافٽويئر هائوسن، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن، ڊجيٽل مالي خدمتن ۽ نون شروعاتي ادارن لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ آءِ ٽي پارڪ، انڪيوبيٽر ۽ وڌندڙ اسٽارٽ اپ ماحول موجود آهي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ وڏين يونيورسٽين ۽ فني ادارن جي موجودگي آءِ ٽي شعبي لاءِ تربيت يافته افرادي قوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology – A Rising Hub for Innovation |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو آءِ ٽي شعبو قومي ڊجيٽل معيشت سان ڳنڍيل آهي. وفاقي [[وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن]] موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 26 هزار کان وڌيڪ رجسٽرڊ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جون ڪمپنيون، 2.3 ملين کان وڌيڪ فري لانسر ۽ 100 کان وڌيڪ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود هئا، جڏهن ته قومي آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي خدمتن جون برآمدات 3.8 ارب آمريڪي ڊالرن کان مٿي پهتيون هيون. اهي قومي انگ آهن، پر ڪراچي ۽ سنڌ انهن سرگرمين ۾ اهم مرڪز طور شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل معيشت جو مرڪز === [[ڪراچي]] جي وڏي آبادي، ڪارپوريٽ شعبي، بئنڪاري ۽ مالياتي ادارن، بندرگاهن، يونيورسٽين ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ڍانچي سبب شهر آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل خدمتن لاءِ ملڪ جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي. سافٽويئر تياري، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشن، مالي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، سائبر سيڪيورٽي، ڪلائوڊ خدمتون، ڊيٽا پروسيسنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊجيٽل مارڪيٽنگ جهڙيون سرگرميون ڪراچيءَ جي آءِ ٽي معيشت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جو ڪاروباري پورٽل پڻ ڪراچيءَ کي صوبي جي آءِ ٽي ماحول جو مرڪزي مرڪز قرار ڏئي ٿو، جتي وڏين يونيورسٽين ۽ ادارن مان تربيت يافته افرادي قوت، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ آءِ ٽي ڪاروبارن کي سهارو ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/snd/awaiting-opportunity |title=معلومات ۽ ٽيڪنالاجي – جدت لاءِ وڌندڙ مرڪز |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ۽ آءِ ٽي خدمتون === سنڌ ۾ سافٽويئر صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر ڊولپمينٽ، آءِ ٽي صلاحڪاري، ڪاروباري سافٽويئر، ويب خدمتون، موبائل ايپليڪيشنون، ڊيٽا اينالٽڪس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت ۽ ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ شامل آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو ڪم ملڪ ۾ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جي ترقي، آءِ ٽي ڪمپنين جي عالمي مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪرڻ، سرٽيفڪيشن ۽ برآمداتي سهولتن کي فروغ ڏيڻ آهي. اداري موجب ملڪ ۾ 1.3 ملين چورس فوٽ کان وڌيڪ آءِ ٽي-فعال جڳهه سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ ليز ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ ۽ آءِ ٽي پارڪ === [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ شهر ۾ آءِ ٽي ۽ انجنيئرنگ افرادي قوت جي تربيت جو اهم ادارو.]] سنڌ ۾ آءِ ٽي ڪمپنين ۽ نون ڪاروبارن لاءِ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، گڏيل ڪم واريون جڳهيون ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيا ويا آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ آءِ ٽي-فعال عمارتون، انٽرنيٽ رابطي ۽ ڪجهه منصوبن ۾ ڪرائي جي سبسڊي جهڙيون سهولتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Software Technology Parks – Frequently Asked Questions |url=https://stp.techdestination.com/faqs/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جي منصوبن ۾ '''ڪراچي آءِ ٽي پارڪ''' پڻ شامل آهي. وزارت ان کي [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو جاري منصوبو قرار ڏئي ٿي، جنهن جي منظوري ايڪنڪ طرفان ڏني وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Establishment of IT Park at Karachi (PSEB) |url=https://www.moitt.gov.pk/ProjectDetail/NmU3ZGZiZjMtMjY2OC00ODA1LWIxN2MtMzFjODcwMTE0MDAy |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت جي اڳوڻي منصوبي واري دستاويز موجب ڪراچي آءِ ٽي پارڪ کي آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، گڏيل ڪم واري جڳهه ۽ جديد ڊجيٽل سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو. 2026ع ۾ پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جي خريداري ۽ عملي ڀرتي جي دستاويزن ۾ پڻ '''Establishment of IT Park Karachi''' کي فعال منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bidding Document – Establishment of IT Park Karachi |url=https://techdestination.com/rfp-doc/RFP-laptop-and-printer-for-it-park-karachi.pdf |publisher=Pakistan Software Export Board |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسٽارٽ اپس ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن === [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] سنڌ جي ٽيڪنالاجي ۽ اسٽارٽ اپ ماحول جو اهم ادارو آهي. اهو وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] جي منصوبي طور قائم ڪيو ويو. اگنائيٽ جي دستاويزن موجب ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر 2017–18ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي شروعاتي ڇهن سالن دوران 295 کان وڌيڪ اسٽارٽ اپس کي انڪيوبيٽ ڪيو ويو، جڏهن ته 130 کان وڌيڪ شروعاتي ادارا ابتدائي ڏهن بيچن مان گريجوئيٽ ٿيا.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع ۾ اگنائيٽ طرفان ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر جي ايندڙ پنجن سالن جي انتظام لاءِ نئون معاهدو ڪيو ويو. اداري موجب ان مرحلي ۾ صنعتي خودڪاري، مالي ٽيڪنالاجي، سائبر سيڪيورٽي ۽ عورتن جي اڳواڻيءَ هيٺ شروعاتي ادارن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. اگنائيٽ جي رپورٽ موجب سينٽر جي پهرين ڇهن سالن دوران 299 اسٽارٽ اپس کي سهارو ڏنو ويو، جن 9.1 ارب رپيا سيڙپڪاري حاصل ڪئي ۽ 8.7 ارب رپين جي آمدني پيدا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603092219/https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |url-status=dead}}</ref> ڪراچي کان ٻاهر، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پڻ نيشنل انڪيوبيشن سينٽر قائم ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي زراعت، مالداري، ڪپڙي، کنڊ، سيمينٽ ۽ ٻين صنعتن سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري جدت کي فروغ ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === آءِ ٽي تعليم ۽ ماهر افرادي قوت === سنڌ جون يونيورسٽيون آءِ ٽي صنعت لاءِ ڪمپيوٽر سائنس، سافٽويئر انجنيئرنگ، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس، سائبر سيڪيورٽي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انجنيئرنگ ۾ انساني وسيلا تيار ڪن ٿيون. ڪراچيءَ ۾ [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل ڊجيٽل ۽ صحت ٽيڪنالاجي پروگرام، ۽ مختلف سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون آءِ ٽي ۽ ڪمپيوٽنگ جي تعليم فراهم ڪن ٿيون. حيدرآباد ۽ ڄامشوري ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين ادارن جو پڻ فني افرادي قوت جي تربيت ۾ اهم ڪردار آهي. اعليٰ تعليمي ادارن ۾ ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تعليم سان گڏ تحقيق، جدت، انڪيوبيشن، صنعت سان رابطا ۽ نون ڪاروبارن جي ڪمرشلائيزيشن لاءِ تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسون پڻ ڪم ڪن ٿيون. === ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل رابطو === سنڌ ۾ آءِ ٽي شعبي جي واڌ جو دارومدار موبائل نيٽ ورڪن، براڊبينڊ، فائبر آپٽڪ رابطن، ڊيٽا سينٽرن ۽ انٽرنيٽ جي رسائي تي آهي. ڪراچي وڏي آبادي ۽ ڪاروباري مرڪز هجڻ سبب ملڪ جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ مارڪيٽن مان هڪ آهي. وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 201 ملين کان وڌيڪ موبائل سبسڪرائبر، 151 ملين کان وڌيڪ 3جي/4جي سبسڪرائبر ۽ 155 ملين کان وڌيڪ براڊبينڊ سبسڪرائبر هئا. اهي انگ قومي سطح جا آهن، پر سنڌ جي وڏن شهرن ۾ انهن خدمتن جو استعمال صوبي جي ڊجيٽل معيشت، آن لائين تعليم، بئنڪاري، اي ڪامرس ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> === فري لانسنگ ۽ آءِ ٽي برآمدات === فري لانسنگ سنڌ جي نوجوانن ۽ آءِ ٽي ماهرن لاءِ بين الاقوامي خدمتي برآمد جو اهم ذريعو بڻجي رهي آهي. پروگرامنگ، گرافڪ ڊيزائن، ڊجيٽل مارڪيٽنگ، مواد تياري، ويب ڊولپمينٽ، اي ڪامرس، ڊيٽا اينالٽڪس ۽ ٻين آن لائين خدمتن ذريعي مقامي ماهر پرڏيهي گراهڪن لاءِ ڪم ڪن ٿا. اپريل 2026ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] آءِ ٽي برآمد ڪندڙن ۽ فري لانسرن لاءِ پرڏيهي آمدني وصول ڪرڻ جا طريقا آسان ڪيا؛ ان تحت هر برآمدي ٽرانزيڪشن لاءِ الڳ ''فارم آر'' جي گهرج ختم ڪري هڪ ڀيرو اعلان ڪرڻ جو طريقو متعارف ڪرايو ويو ۽ بئنڪن لاءِ پروسيسنگ ۽ شڪايتن جي حل جا معيار مقرر ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=IT exporters, freelancers get relief |url=https://www.moitt.gov.pk/NewsDetail/Y2JlOTkwNDktYzI1NS00NzFkLWIxOGMtN2ExNDgzOTdkZDk3 |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |date=7 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ الڳ آءِ ٽي برآمداتي انگ باقاعده قومي انگن وانگر شايع نٿا ٿين؛ تنهنڪري پاڪستان جي مجموعي آءِ ٽي برآمدات کي سنڌ جي برآمدات طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === اي-گورننس ۽ سرڪاري ڊجيٽل خدمتون === سنڌ حڪومت مختلف کاتن ۾ درخواستن، رجسٽريشن، ادائيگين ۽ ڪاروباري اجازت نامن کي ڊجيٽل ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي. [[ڪمپٽيٽو اينڊ لائيوئبل سٽي آف ڪراچي پروجيڪٽ]] تحت '''سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ''' قائم ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مختلف سرڪاري ريگيوليٽري کاتن جي ڪاروباري رجسٽريشن، لائسنس ۽ اجازت نامن کي هڪ آن لائين پليٽ فارم تي گڏ ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Introduction – CLICK Project |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب هن منصوبي لاءِ 16 اهم ريگيوليٽري کاتن جي 130 کان وڌيڪ رجسٽريشنن، لائسنسن، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين اجازتن جي ڊجيٽل انضمام جي رٿابندي ڪئي وئي. 30 مئي 2024ع تي سنڌ ڪابينا ان جي رول آئوٽ ۽ عملي منصوبي جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Introduction – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ کي [[نادرا]]، [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن آف پاڪستان]]، ون لنڪ ۽ پاڪستان ميٽرولوجيڪل ڊپارٽمينٽ سان ڳنڍڻ لاءِ معاهدا ڪيا ويا، جن ۾ سڃاڻپ جي تصديق، موبائل تصديق، آن لائين ادائيگي ۽ اليڪٽرانڪ سرٽيفڪيشن جون سهولتون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=MoU Ceremony – Signing between SBOSS and external Aggregators |url=https://business.gos.pk/en/events/2 |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ انويسٽمينٽ ڊپارٽمينٽ ڊجيٽل تبديليءَ جي وڌيڪ منصوبن ۾ ڊيٽا اينالٽڪس، سرڪاري ۽ خانگي معلومات جي مٽاسٽا، اسٽارٽ اپ ۽ سيڙپڪارن جي ڊجيٽل ڳانڍاپي ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل تجزياتي نظام شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سائبر سيڪيورٽي ۽ جديد ٽيڪنالاجيون === سنڌ جي آءِ ٽي ماحول ۾ سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت، انٽرنيٽ آف ٿنگز، مالي ٽيڪنالاجي، روبوٽڪس ۽ صنعتي خودڪاري جهڙا شعبا وڌندڙ اهميت رکن ٿا. نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي جي نئين انتظامي مرحلي ۾ سائبر سيڪيورٽي، مالي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي خودڪاري کي ترجيحي شعبن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603092219/https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |url-status=dead}}</ref> 2025ع جي آءِ ٽي سي اين ايشيا ڪراچي نمائش ۾ اگنائيٽ جي سهڪار سان انٽرنيٽ آف ٿنگز، تعليمي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، مالي ٽيڪنالاجي، انٽرپرائز خودڪاري ۽ فليٽ مئنيجمينٽ جهڙن شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي اسٽارٽ اپ پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ڪاروبار ۽ اي ڪامرس === سنڌ ۾ ڊجيٽل ادائيگين، آن لائين مارڪيٽن، موبائل بئنڪاري ۽ اي ڪامرس جي واڌ سان روايتي واپار ۽ خدمتن ۾ به ڊجيٽل تبديلي آئي آهي. ڪراچيءَ ۾ بئنڪن، مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين، لاجسٽڪ ادارن ۽ آن لائين واپاري پليٽ فارمن جي وڏي موجودگيءَ سبب اي ڪامرس سان لاڳاپيل ادائيگي، گودام، آخري مرحلي جي ترسيل ۽ آن لائين مارڪيٽنگ جون خدمتون پڻ ترقي ڪري رهيون آهن. سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ جهڙيون سرڪاري ڊجيٽل خدمتون ڪاروباري رجسٽريشن ۽ اجازت نامن جي عمل کي آن لائين ڪرڻ جي ڪوشش جو حصو آهن، جنهن سان سرڪاري ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ ڊجيٽل رابطي کي وڌائڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Objectives – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/objectives |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽيڪنالاجي نمائشون ۽ صنعت سان رابطا === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ هتي آءِ ٽي، ٽيليڪميونيڪيشن، اسٽارٽ اپ ۽ جديد ٽيڪنالاجين سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون منعقد ٿين ٿيون.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] آءِ ٽي ۽ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل وڏين نمائش ۽ ڪاروباري گڏجاڻين جو اهم مرڪز آهي. آءِ ٽي سي اين ايشيا جهڙيون نمائشون سافٽويئر ڪمپنين، اسٽارٽ اپس، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن، سيڙپڪارن ۽ جديد ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي هڪ گڏيل پليٽ فارم فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل ماحول سان لاڳاپيل ڪجهه اهم ادارا |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | سطح ! style="background:#7030A0; color:white;" | مرڪز / علائقو ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي | style="background:#F3E5F5;" | پاڪستان؛ ڪراچي ۾ منصوبا | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | آءِ ٽي برآمدات، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، ڪمپنين ۽ ماهرن جي سهائتا |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ انڪيوبيشن منصوبا | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | اسٽارٽ اپس، جدت، تربيت ۽ نئين ٽيڪنالاجي |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#F3E5F5;" | ڪراچي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | اسٽارٽ اپ انڪيوبيشن، سيڙپڪاري، فني رهنمائي ۽ ڪاروباري واڌ |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | نيشنل انڪيوبيشن سينٽر حيدرآباد | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#EADCF0;" | حيدرآباد | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | علائقائي صنعت، زراعت ۽ ٽيڪنالاجي بنياد اسٽارٽ اپس جي مدد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي | style="background:#F3E5F5;" | سنڌ | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڪاروباري رجسٽريشن، اجازت نامن ۽ ادائيگين جي ڊجيٽل انضمام |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | ڪراچي آءِ ٽي پارڪ | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبو | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، ڊجيٽل ڍانچو ۽ ٽيڪنالاجي ماحول |} <ref>{{cite web |title=Projects |url=https://moitt.gov.pk/Projects |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === چئلينج ۽ مستقبل === سنڌ جي آءِ ٽي شعبي کي وڏي شهري مارڪيٽ، تعليمي ادارن ۽ ڪارپوريٽ معيشت جا فائدا حاصل آهن، پر ڊجيٽل رابطي جي علائقائي اڻبرابري، بجليءَ جي تسلسل، مهارتن جي کوٽ، سائبر سيڪيورٽي، عالمي معيارن جي سرٽيفڪيشن، سيڙپڪاري تائين رسائي ۽ شهري علائقن کان ٻاهر آءِ ٽي روزگار جي محدود موقعن جهڙا مسئلا پڻ موجود آهن. انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي مستقبل جي واڌ لاءِ ڪراچي کان ٻاهر حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ٻين شهرن ۾ ڊجيٽل تربيت، گڏيل ڪم واريون جڳهيون، براڊبينڊ، انڪيوبيشن ۽ اعليٰ فني تعليم جي توسيع اهم سمجهي وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي ڊجيٽل تبديليءَ جي منصوبن ۾ ڊيٽا تي ٻڌل انتظام، آن لائين سرڪاري خدمتون، مصنوعي ذهانت ۽ سرڪاري ۽ خانگي ڊيٽا جي بهتر مٽاسٽا کي پڻ مستقبل جي ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> == ثقافت == {{Main|سنڌي ثقافت}} [[فائل:Children in a village, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077775).jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي علائقي جا ٻار، 2012ع]] [[فائل:Temple in Sant Nenuram ashram.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنت نينورام آشرم]]، [[اسلام ڪوٽ]]؛ سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جو هڪ مثال.]] [[سنڌي ثقافت]] سنڌ جي هزارين سالن جي تاريخ، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، سنڌي ٻولي ۽ ادب، صوفي فڪر، لوڪ روايتن، موسيقي، لباس، دستڪاري، فنِ تعمير، ميلن، مذهبي روايتن ۽ ڳوٺاڻي توڙي شهري طرزِ زندگيءَ مان تشڪيل ورتي آهي. [[موهن جو دڙو]] کان وٺي [[مڪلي]]، [[ڀنڀور]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌ جي جديد شهرن تائين مختلف دورن جا آثار صوبي جي ثقافتي تسلسل ۽ تبديليءَ جا مثال آهن. يونيسڪو موهن جي دڙي کي ڏکڻ ايشيا جي ٽئين هزار سال قبل مسيح جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته مڪلي جا تاريخي آثار چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ فني تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ثقافت مختلف تاريخي دورن ۽ آباديءَ جي گروهن جي رابطي سان ترقي ڪئي آهي. قديم سنڌو تهذيب، ٻڌ ۽ جين روايتن، هندو ثقافتي روايتن، اسلامي دور، صوفي سلسلن، فارسي ۽ وچ ايشيائي اثرن ۽ پوءِ نوآبادياتي ۽ جديد شهري ثقافت سنڌ جي فن، ٻولي، فنِ تعمير، لباس ۽ سماجي رسمن تي مختلف اثر ڇڏيا آهن. ان ڪري سنڌي ثقافت کي ڪنهن هڪ تاريخي دور تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مسلسل ارتقا پذير ثقافتي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Archaeology, Art and Religion in Sindh |url=https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=1 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250101130059/https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |url-status=dead}}</ref> === سنڌيت === '''سنڌيت''' سنڌ سان لاڳاپيل گڏيل تاريخي، لساني ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ان جي اهم عنصرن ۾ [[سنڌي ٻولي]]، سنڌ جي تاريخي يادگيري، مقامي رسمون، ادب، موسيقي، [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ داستان، صوفي شاعري، مذهبي ماڳ ۽ سنڌ جي جاگرافيءَ سان وابستگي شامل آهن. سنڌيت جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين ۾ سنڌ سان گڏيل ثقافتي وابستگيءَ جي اظهار طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[تصوف]] سنڌ جي ادبي ۽ روحاني ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]] ۽ ٻين صوفي شاعرن ۽ بزرگن سان لاڳاپيل شاعري، راڳ، ميلا ۽ درگاهون سنڌ جي زنده ثقافتي روايت جو حصو آهن. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪردارن، ريگستان، درياهه، سمنڊ، سفر، محبت، جدائي ۽ روحاني جستجو کي گڏيل علامتي صورت ڏني وئي آهي. سنڌ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ روحاني ماڳ مختلف برادرين جي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[اڏيرو لال]]، [[منگهوپير]]، [[سيوهڻ]]، [[ساڌ ٻيلو]]، [[سنت نينورام آشرم]] ۽ [[ننگرپارڪر]] جا جين مندر سنڌ جي گهڻ مذهبي تاريخ ۽ ثقافتي منظرنامي جا مثال آهن. اهڙن ماڳن بابت موجود لوڪ روايتن ۽ عقيدن کي تاريخي حقيقتن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين شخصيتن بابت مختلف مذهبي برادرين جون روايتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. === ثقافتي ورثو === {{Main|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Archaeological Ruins at Moenjodaro-108221.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثي وارو ماڳ.]] سنڌ جو مادي ثقافتي ورثو قبل تاريخي آبادين کان وٺي وچئين دور جي مقبرن، مسجدن، قلعن، مندرن، درگاهن، بندرگاهن ۽ نوآبادياتي عمارتن تائين پکڙيل آهي. [[موهن جو دڙو]] 1980ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. يونيسڪو موجب هي ماڳ سنڌو تهذيب جي وڏي شهري مرڪز جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جي منظم گهٽين، نيڪال جي نظام، کوهن ۽ سرن جي عمارتن مان قديم شهري منصوبابنديءَ جي اعليٰ سطح ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Tomb of Isa Khan Tarkhan II.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ عيسيٰ خان ترخان ٻئي جو مقبرو؛ مڪلي جي قبرستان ۾ سنڌ جي مختلف حڪمران گهراڻن جي فنِ تعمير جا مثال موجود آهن.]] [[مڪلي جو قبرستان]] 1981ع کان يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. ٺٽي ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن ۾ پکڙيل هن وڏي تاريخي قبرستان ۾ اندازاً پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين هتي حڪمرانن، بزرگن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا تعمير ٿيا، جن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن جي اڏاوت، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ مختلف تعميري اسلوبن جو امتزاج ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻين اهم تاريخي ماڳن ۾ [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]]، [[ننگرپارڪر جا جين مندر]] ۽ مختلف تاريخي درگاهون شامل آهن. ڀنڀور، رني ڪوٽ، شاهجهان مسجد ۽ چوڪنڊي قبرستان يونيسڪو جي پاڪستان واري عارضي عالمي ورثي جي فهرست ۾ پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Properties submitted on the Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === لباس === [[فائل:Sindhi Ajrak.jpg|thumb|300px|ساڄو|روايتي [[اجرڪ]]؛ سنڌ جي نمايان ڪپڙي ۽ ثقافتي علامتن مان هڪ.]] سنڌي روايتي لباس علائقي، جنس، برادري ۽ شهري يا ڳوٺاڻي پس منظر موجب مختلف صورتون رکي ٿو. مردن جي روايتي لباس ۾ شلوار يا سٿڻ، قميص، ڪُرتو، پٽڪو يا [[سنڌي ٽوپي]] ۽ [[اجرڪ]] شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته عورتن جي لباس ۾ شلوار قميص، چولو، گهگهو، رئو يا چادر ۽ مختلف علائقائي ڀرت جا نمونا ملن ٿا. [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، عمرڪوٽ ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ لباس جا رنگ، ڪٽ، ڀرت ۽ زيورن جا نمونا مقامي برادرين موجب مختلف آهن. '''اجرڪ''' سنڌ جي سڀ کان نمايان ثقافتي علامتن مان هڪ آهي. اهو روايتي طور بلاڪ ڇپائي، قدرتي يا روايتي رنگن ۽ گهڻ مرحلي واري رنگ سازيءَ سان تيار ٿيندڙ ڪپڙو آهي. ڳاڙهو، نيرو، ڪارو ۽ اڇو اجرڪ جي روايتي رنگن ۾ نمايان آهن. اجرڪ روزاني لباس سان گڏ مهمان نوازي، اعزاز، شادي، ثقافتي تقريبن ۽ تحفي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي. '''سنڌي ٽوپي''' به سنڌي لباس ۽ سڃاڻپ جي مشهور علامت آهي. مختلف علائقن ۾ ان جي ڀرت، آئيني ڪم، رنگ ۽ بناوت جا نمونا مختلف ٿي سگهن ٿا. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي جديد دور ۾ ثقافتي ڏينهن، ادبي ميلن ۽ ٻين اجتماعي تقريبن ۾ سنڌي سڃاڻپ جي اظهار طور وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. === دستڪاري ۽ روايتي هنر === سنڌ ۾ ڪپڙي جي ڇپائي، ڀرت، ڪاشيءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪاٺ جو جنڊي ڪم، کجيءَ ۽ گاهه مان ٺهيل شيون، رلي، چمڙي جو ڪم، زيور سازي ۽ قالين يا کٿا ٺاهڻ سميت ڪيترائي روايتي هنر موجود آهن. [[هالا]] خاص طور ڪاشيءَ جي ٿانون، ٽائلس، اجرڪ، ڪاٺ جي جنڊي ڪم ۽ ٻين دستڪارين لاءِ مشهور رهيو آهي. '''رلي''' مختلف رنگن ۽ ڇپيل يا سادن ڪپڙن جي ٽڪرن کي سلائي، پيوندڪاري ۽ ڀرت ذريعي گڏ ڪري ٺاهيل روايتي ڪپڙو آهي. سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور ٿر ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ رلي ٺاهڻ عورتن جي گهريلو هنر ۽ جمالياتي اظهار جي اهم صورت رهي آهي. ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ جي مختلف برادرين ۾ هٿ جي ڀرت، آئيني ڪم، زيورن ۽ رنگين ڪپڙن جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن دستڪارين جي تياري ۽ وڪري سان ڪيترين ڳوٺاڻين عورتن ۽ ڪاريگر خاندانن جي آمدني پڻ لاڳاپيل آهي. === موسيقي === {{Main|سنڌي موسيقي}} سنڌي موسيقيءَ ۾ صوفي، ڪلاسيڪي، نيم ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ جديد موسيقي جون روايتون شامل آهن. سنڌي شاعري ۽ موسيقيءَ جو تعلق خاص طور [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام سان نمايان آهي. سندس شاعري روايتي طور مختلف '''سُرن''' ۾ ڳائي وڃي ٿي ۽ [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه جي راڳ جي روايت اڄ تائين جاري آهي. سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ [[يڪتارو]]، دنبورو، [[الگوزو]]، نڙ، دُهل، ڍولڪ، چنگ ۽ مٽيءَ مان ٺهيل [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا. علائقي ۽ موسيقيءَ جي صنف مطابق سازن ۽ ڳائڻ جي انداز ۾ فرق ملي ٿو. ==== بورينڊو ==== [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' سنڌ جو روايتي مٽيءَ مان ٺهيل ڦوڪ وارو موسيقي ساز آهي، جيڪو خاص طور ٿري ڳوٺاڻي ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اهو کوکلو گولائيءَ وارو ساز آهي، جنهن ۾ آواز لاءِ سوراخ هوندا آهن؛ ان کي مٽيءَ مان ٺاهي سج ۾ سڪايو ۽ پوءِ بٺيءَ ۾ پچايو ويندو آهي. روايتي طور مرد ان کي وڄائيندا آهن، جڏهن ته عورتون مٽيءَ جي رنگ سان ان جي سينگار ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="UNESCO-Boreendo">{{cite web |title=Boreendo, Bhorindo: ancient dying folk musical instrument, its melodies, knowledge, and skills |url=https://ich.unesco.org/en/USL/boreendo-bhorindo-ancient-dying-folk-musical-instrument-its-melodies-knowledge-and-skills-02328 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ [[يونيسڪو]] بورينڊو، ان جي ڌنن ۽ ان سان لاڳاپيل ڄاڻ ۽ هنر کي '''تڪڙي تحفظ جي ضرورت رکندڙ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست''' ۾ شامل ڪيو. يونيسڪو موجب هي ساز ٿري برادريءَ جي ڳوٺاڻي زندگي ۽ فطرت سان گهرو تعلق رکي ٿو ۽ روايتي طور سياري جي باهين ڀرسان گڏجاڻين، شادين ۽ ميلن ۾ وڄايو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل ڄاڻ اڳ خاندانن اندر عملي تربيت ذريعي منتقل ٿيندي هئي، پر هاڻي اسڪولن، ثقافتي ميلن ۽ ٻين تعليمي ذريعن سان ان جي بقا جون ڪوششون پڻ ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="UNESCO-Boreendo"/> سنڌ حڪومت بورينڊو سان لاڳاپيل روايت کي 2022ع ۾ سنڌ جي صوبائي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو هو. يونيسڪو جي 2025ع واري فيصلي ۾ نوجوان نسل کي تربيت ڏيڻ، برادريءَ جي شموليت ۽ هن هنر جي تعليمي منتقليءَ تي خاص زور ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 20.COM 7.A.3 |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/20.COM/7.A.3 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |date=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === لوڪ ادب ۽ لوڪ ورثو === سنڌ جي لوڪ ادب ۾ داستان، ڏند ڪٿائون، ڳجهارتون، لوڪ گيت، بيت، وايون، چوڻيون ۽ زباني روايتون شامل آهن. انهن مان ڪيترائي داستان سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ پڻ محفوظ ٿيا آهن. [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[مومل راڻو]]، [[سهڻي ميهار]]، [[ليلا چنيسر]]، [[نوري ڄام تماچي]] ۽ [[سورٺ راءِ ڏياچ]] سنڌ جي مشهور عشقيه ۽ رزميه لوڪ داستانن ۾ شمار ٿين ٿا. [[شاهه جو رسالو]] انهن لوڪ روايتن کي سنڌي ادبي ۽ روحاني فڪر سان ڳنڍڻ جو سڀ کان اثرائتو ڪلاسيڪي مثال آهي. شاهه عبداللطيف ڪيترين روايتي عورت ڪردارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ محبت، وطن سان وابستگي، جدوجهد، وفاداري ۽ روحاني تلاش جي علامتن طور استعمال ڪيو. === ميلا ۽ ثقافتي تقريبون === سنڌ ۾ مذهبي، موسمي، لوڪ ۽ جديد ثقافتي ميلا منعقد ٿين ٿا. [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين صوفي بزرگن جا عرس موسيقي، ڌمال، شاعري، مذهبي رسمن ۽ عوامي گڏجاڻين سان لاڳاپيل آهن. هندو برادرين جا ميلا ۽ مندرن سان لاڳاپيل تقريبون، خاص طور ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ۾، سنڌ جي ثقافتي ڪئلينڊر جو ٻيو اهم حصو آهن. '''سنڌي ثقافتي ڏينهن''' جديد دور ۾ اجرڪ، سنڌي ٽوپي، موسيقي، شاعري ۽ ٻين ثقافتي علامتن جي اجتماعي اظهار جي وڏي تقريب بڻجي چڪو آهي. موجوده صورت ۾ ان جي شروعات 2009ع ۾ سنڌي ٽوپي ڏينهن سان لاڳاپيل عوامي سرگرمين کان ٿي، جنهن کان پوءِ هر سال ڊسمبر ۾ مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ثقافتي پروگرام منعقد ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/505780 |title=Sindh celebrates first ever 'Sindhi Topi Day' |publisher=Dawn |date=6 December 2009 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ثقافتي ادارا ۽ تحفظ === سنڌ ۾ آثارِ قديمه، عجائب گهرن، تاريخي عمارتن ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جي تحفظ جي بنيادي صوبائي ذميواري [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي]] وٽ آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ موهن جي دڙي ۽ مڪلي سميت سنڌ ۾ موجود ڪيترن ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي انتظامي ۽ مالي ذميواري سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> يونيسڪو پڻ سنڌ حڪومت سان گڏ موهن جي دڙي ۽ مڪلي جي تحفظ، فني تربيت، آفتن جي خطري کي گهٽائڻ ۽ ورثي جي انتظام بابت ڪم ڪري رهيو آهي. 2026ع ۾ يونيسڪو پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي تحفظ لاءِ صوبائي ۽ وفاقي ادارن سان فني سهڪار، صلاحيت وڌائڻ ۽ پائيدار انتظام کي پنهنجي اهم سرگرمين ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Protecting World Heritage of Pakistan for sustainable development |url=https://www.unesco.org/en/articles/protecting-world-heritage-pakistan-sustainable-development |publisher=UNESCO |date=25 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ثقافتي ورثي جا اهم شعبا |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! شعبو ! نمايان مثال ! مرڪزي علائقا ! ثقافتي اهميت |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | آثارِ قديمه | style="background:#E8EAF6;" | [[موهن جو دڙو]]، [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي]] | style="background:#E3F2FD;" | لاڙڪاڻو، ٺٽو، خيرپور | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | قديم شهري ۽ تاريخي تهذيبن جا آثار |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تاريخي فنِ تعمير | style="background:#C5CAE9;" | [[مڪلي]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#BBDEFB;" | ٺٽو، ڪراچي | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | مقبرا، مسجدون، پٿر جي اُڪر ۽ ڪاشي |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روايتي ڪپڙو | style="background:#E8EAF6;" | [[اجرڪ]]، رلي، ڀرت | style="background:#E3F2FD;" | هالا، ٿر، عمرڪوٽ ۽ ٻيا علائقا | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | لباس، سڃاڻپ ۽ دستڪاري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسيقي | style="background:#C5CAE9;" | شاهه جو راڳ، الگوزو، يڪتارو، [[بورينڊو]] | style="background:#BBDEFB;" | ڀٽ شاهه، ٿرپارڪر ۽ سڄي سنڌ | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي ۽ لوڪ موسيقيءَ جون زنده روايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | لوڪ ادب | style="background:#E8EAF6;" | سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، نوري ڄام تماچي | style="background:#E3F2FD;" | سڄي سنڌ | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | زباني روايت، شاعري ۽ اجتماعي يادگيري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مذهبي ۽ روحاني ورثو | style="background:#C5CAE9;" | ڀٽ شاهه، سيوهڻ، اڏيرو لال، ننگرپارڪر | style="background:#BBDEFB;" | سنڌ جا مختلف علائقا | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي، هندو، جين ۽ ٻين تاريخي روايتن جا ماڳ |} == قديم آثار ۽ تاريخي ورثو == {{Main|سنڌ جا آثار قديمه|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[فائل:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جو اهم ورثو.]] سنڌ آثارِ قديمه ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان [[ڏکڻ ايشيا]] جي اهم ترين علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ قبل تاريخي شڪاري ۽ آبادڪاريءَ جي ماڳن کان وٺي شروعاتي زرعي ۽ شهري ثقافتن، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، ان جي پوئين مرحلن، ٻڌ ۽ جين مذهبي مرڪزن، اوائلي اسلامي بندرگاهن ۽ شهرن، وچئين دور جي قبرستانن، مسجدن، قلعن ۽ تعميري يادگارن تائين ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل مادي ورثو محفوظ آهي. سنڌ جا آثار ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو ماٿري قديم دور کان واپار، زراعت، شهري آبادڪاري، دستڪاري، مذهبي رابطن ۽ سامونڊي واپار جو اهم علائقو رهي آهي. سنڌ جا ٻه ماڳ، '''[[موهن جو دڙو]]''' ۽ '''[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]'''، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل آهن. موهن جو دڙو 1980ع ۾ عالمي ورثي طور درج ٿيو، جڏهن ته مڪلي 1981ع ۾ شامل ٿيو.<ref name="UNESCO-Mohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="UNESCO-Makli">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن ۾ [[ڀنڀور]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[ننگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو، ۽ 2026ع ۾ شامل ڪيل [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]] ۽ [[عمرڪوٽ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Tentative Lists |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قبل تاريخي ۽ شروعاتي شهري آثار === سنڌ ۾ شروعاتي زرعي، تانبن-پٿر واري ۽ شهري ثقافتن جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[آمري]]، [[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]] ۽ سنڌ جي ٻين شروعاتي آبادين مان اهڙا آثار مليا آهن، جيڪي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي مڪمل شهري مرحلي کان اڳ واري سماجي ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا. ==== آمري ==== [[آمري]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي ويجهو واقع هڪ اهم قديم دڙو آهي. هن ماڳ جو ذڪر اين. جي. مجمدار 1929ع ۾ ڪيو، جڏهن ته 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه واري مهم جي ژان ماري ڪاسال هتي منظم کوٽايون ڪيون. کوٽاين مان اهڙا ثقافتي تهه مليا، جيڪي سنڌو تهذيب کان اڳ واري آمري ثقافت، پختي هڙاپائي دور ۽ بعد وارن آبادڪاري مرحلن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Amri Mound, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آمري جي شروعاتي مٽيءَ جي ٿانون، رهائشي بناوتن ۽ ٻين آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ مڪمل هڙاپائي شهرن کان اڳ به مستقل ڳوٺاڻيون ۽ نيم شهري آبادڪاريون موجود هيون. ==== ڪوٽ ڏيجي جو دڙو ==== {{Main|ڪوٽ ڏيجي ثقافت}} '''ڪوٽ ڏيجي جو قديم دڙو''' [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] ۾ خيرپور شهر کان لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي ماڳ 1958ع ۾ ڊاڪٽر ايف. اي. خان جي کوٽاين کان پوءِ شروعاتي هڙاپائي دور جي هڪ مخصوص ثقافتي مرحلي لاءِ مشهور ٿيو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هتان مٽيءَ جي سرن جون عمارتون، مضبوط دفاعي ڀت، نفيس ٺهيل ٿانوَ ۽ اهڙا آرائشي نمونا مليا جيڪي بعد ۾ پختي هڙاپائي ثقافت ۾ پڻ نظر اچن ٿا.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هن ماڳ کي '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' سان نه ملائڻ گهرجي. قديم دڙو هزارين سال پراڻو آثارِ قديمه جو ماڳ آهي، جڏهن ته موجوده ٽالپر دور وارو ڪوٽ ڏيجي قلعو ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] ٺهرايو هو.<ref>{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur-2/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ماڳ === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} ==== موهن جو دڙو ==== [[فائل:Great Bath of Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]] جو مشهور [[وڏو غسل خانو]]؛ قديم شهر جي شهري منصوبابندي ۽ پڪل سرن جي تعمير جو مثال.]] [[موهن جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي ۽ دنيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آثارن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب هي ماڳ ٽئين هزار سال ق.م جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان آهي. شهر ۾ منظم گهٽيون، پڪل سرن جون عمارتون، کوهه، نيڪال جو وسيع نظام، غسل خانا ۽ وڏيون عوامي عمارتون مليون آهن.<ref name="UNESCO-Mohenjo"/> موهن جو دڙو 1922ع ۾ آثار قديمه جي سائنسي دنيا جي ڌيان ۾ آيو. ان جي کوٽاين مان مهرون، وزن، مٽي ۽ پٿر جا مجسما، ڌاتوءَ جون شيون، زيور، دستڪاري جا اوزار ۽ ٻين شين جو وڏو ذخيرو مليو. انهن آثارن مان سنڌو تهذيب جي شهري انتظام، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي. ==== چانهو جو دڙو ==== [[چانهو جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو هڪ اهم شهري ۽ دستڪاري مرڪز هو، جيڪو موجوده سنڌ ۾ موهن جي دڙي کان ڏکڻ طرف واقع آهي. هتي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اين. جي. مجمدار ۽ پوءِ ارنيسٽ ميڪي جي اڳواڻيءَ ۾ کوٽايون ٿيون. ماڳ مان موتين، خاص طور ڪارنيليئن جي موتين، مهرن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ ٻين صنعتن جا ثبوت مليا آهن، جنهن سبب ان کي سنڌو تهذيب جي اهم پيداواري مرڪزن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. چانهو جو دڙو ٻين وڏن هڙاپائي شهرن جي ڀيٽ ۾ نمايان قلعي بند مٿانهين حصي کان سواءِ آباد هو، جنهن ڪري ان جي شهري بناوت سنڌو تهذيب جي اندروني تنوع کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== لکين جو دڙو ==== [[لکين جو دڙو]] [[سکر]] جي صنعتي علائقي ويجهو واقع سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. جديد بچاءَ وارين کوٽاين مان پختي هڙاپائي دور، لڳ ڀڳ 2600–1900 ق.م، جا مٽيءَ جا ٿانوَ، اسٽِيٽائٽ جي دستڪاريءَ جو ملبو ۽ آبادڪاريءَ جا تهه مليا آهن. وڌيڪ هيٺين کوٽاين مان شروعاتي هڙاپائي يا ڪوٽ ڏيجي مرحلي سان مشابهت رکندڙ مواد پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |title=Lakhian jo Daro, SITE, Sukkur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhian-jo-daro-site-sukkur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي ماڳ ان ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته موجوده سکر–روهڙي واري علائقي ۾ به سنڌو تهذيب جي وڏي ۽ پيچيده شهري آبادڪاري موجود هئي. === سنڌو تهذيب کان پوءِ جا آثار === ==== جهڪر جو دڙو ==== [[جهڪر جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي کان پوءِ واري ثقافتي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهي. 1928ع ۾ اين. جي. مجمدار هتي کوٽايون ڪيون. هن ماڳ تان مليل مواد جي بنياد تي آثار قديمه ۾ '''جهڪر مرحلي''' يا '''جهڪر ثقافت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو، جيڪو سنڌ ۾ پوئين هڙاپائي دور جي ثقافتي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. ==== لوهم جو دڙو ==== [[لوهم جو دڙو]]، دادو واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري سان لاڳاپيل قديم ماڳ آهي. اين. جي. مجمدار هتي به 1930ع واري ڏهاڪي ۾ کوٽائي ڪئي. هتان مليل پڪل مٽيءَ جا مجسما ۽ پوئين هڙاپائي ثقافت سان لاڳاپيل مواد سنڌو تهذيب کان پوءِ سنڌ جي آبادڪاريءَ جي تسلسل بابت ڄاڻ مهيا ڪن ٿا. === ٻڌ دور جا آثار === سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا آثار خاص طور ميرپورخاص، ٿر، لاڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ۾ مليا آهن. اسٽوپا، ٽيراڪوٽا مجسما، مذهبي تختيون ۽ ٻڌ تصويرون ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿيون ته اوائلي عيسوي صدين کان وچئين دور تائين ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي منظرنامي جو اهم حصو رهيو. ==== ڪاهو جو دڙو ==== [[ڪاهو جو دڙو]]، جنهن کي '''ميرپورخاص اسٽوپا''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[ميرپورخاص]] ۾ واقع هڪ اهم ٻڌ آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هتان وڏي سرن جي اسٽوپا، پڪل مٽيءَ جا ٻڌ مجسما ۽ مذهبي تصويري ٽڪرا مليا آهن. ماڳ کي عام طور پنجين کان ڇهين صدي عيسويءَ جي ٻڌ فني روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هتان مليل ٽيراڪوٽا مجسمن ۾ ٻڌ تصويرن سان گڏ ٻيا مذهبي نقش به موجود آهن، جيڪي سنڌ جي ان دور جي گهڻ رخي مذهبي ۽ فني ماحول بابت اهم شاهدي مهيا ڪن ٿا. === جين آثار === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ۽ [[ڪارونجهر]] واري علائقي ۾ جين مذهب سان لاڳاپيل مندرن، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي آبادين جو هڪ اهم مجموعو محفوظ آهي. [[گوري مندر]]، [[ويراواهه جا جين مندر]]، ننگرپارڪر بازار وارو مندر ۽ [[ڀوڏيسر]] جا آثار هن ثقافتي منظرنامي جا حصا آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي ۽ جديد علمي مطالعي موجب ٿرپارڪر جي جين فنِ تعمير تي گجرات ۽ راجستان سان ويجهن ثقافتي لاڳاپن جا اثر نظر اچن ٿا؛ مندرن ۾ پٿر جي نفيس ڪاريگري، ٿنڀ، گنبذ ۽ ديواري تصويرون ملن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Rana |first=Asif Mahmood |title=Examination of Jaina Paintings of Bazaar Temple, Nagarparkar |url=https://saj.sindhculture.gov.pk/images/SAJ/Vol6No12020/07_Examination_of_Jaina_Paintings.pdf |journal=Sindh Antiquities Journal |publisher=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department, Government of Sindh |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' 2016ع کان پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === اوائلي اسلامي آثار === ==== ڀنڀور ==== {{Main|ڀنڀور}} [[ڀنڀور]] [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[گهارو ڪريڪ]] جي اترين ڪناري تي، ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع قديم بندرگاهي شهر آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هن ماڳ جي آبادڪاريءَ جو سلسلو پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين ملي ٿو، جڏهن ته ظاهر ٿيل شهري آثار خاص طور اوائلي اسلامي دور جا محفوظ مثال آهن.<ref name="BanbhoreSindh">{{cite web |title=Banbhore Fort, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/banbhore-sindh/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Grand Mosque at Banbhore.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڀنڀور]] ۾ اوائلي اسلامي مسجد جا آثار.]] شهر جي قلعي بند حصي، رهائشي پاڙن، پاڻيءَ جي ذخيري ۽ صنعتي علائقي مان ڪپڙي جي پروسيسنگ، شيشي، چمڪدار ٿانون ۽ ڌاتوءَ جي ڪم جا ثبوت مليا آهن. اهي آثار ڀنڀور کي سنڌو ماٿريءَ جي اندروني علائقن ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپاري دنيا جي وچ ۾ اهم واسطو ثابت ڪن ٿا.<ref name="BanbhoreSindh"/> ڀنڀور کي روايتي طور عرب ذريعن ۾ ذڪر ٿيل بندرگاهه '''[[ديبل]]''' سان سڃاتو ويندو آهي، جتي 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي مهم دوران جنگ ٿي؛ پر ديبل جي قطعي سڃاڻپ بابت آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ۾ بحث موجود رهيو آهي. ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا متن ۾ ڀنڀور کي ''ديبل سان سڃاتو ويندو آهي'' لکڻ، ''ڀنڀور ئي ديبل هو'' واري قطعي دعويٰ کان وڌيڪ احتياطي آهي. ڀنڀور 2004ع کان '''پورٽ آف بنڀور''' جي نالي سان يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Port of Banbhore |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1885/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== برهمڻ آباد ۽ منصوره ==== [[برهمڻ آباد]] ۽ [[منصوره، سنڌ|منصوره]] سان لاڳاپيل وڏا آثار موجوده [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ [[شهدادپور]] کان لڳ ڀڳ 13–18 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي هن ماڳ کي '''برهمڻ آباد (منصوره)''' جي نالي سان درج ڪيو آهي ۽ هتان مسجد، رهائشي بناوتن، سڪن، زيورن ۽ ٻين آثارن جي دريافت جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="BrahmanabadMansura">{{cite web |title=Brahmanabad (Mansura) |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/ancient-city-remains-brahmanabad-mansura/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منصوره]] عرب دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي ۽ سياسي گادي هئي. بهرحال برهمڻ آباد ۽ منصوره جي صحيح جاگرافيائي نسبت بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث رهيو آهي؛ ڪجهه روايتن ۾ منصوره کي پراڻي برهمڻ آباد سان يا ان جي ڀرسان سڃاتو ويو آهي، جڏهن ته ٻين مطالعي ۾ ٻنهي کي الڳ آبادين طور سمجهڻ جا دليل ڏنا ويا آهن. تنهنڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>{{cite journal |last=Panhwar |first=M. H. |title=Locations of Brahmanka, Patala, Demetrias, Min-Naggra, Brahmano, Brahmanva, Brahmanabad, Dalurai and Mansura |journal=Sindh Quarterly |volume=11 |issue=1 |year=1983}}</ref> === وچئين دور جا تاريخي آثار === ==== مڪلي جو قبرستان ==== {{Main|مڪلي جو قبرستان}} [[مڪلي]]، [[ٺٽو]] ڀرسان، دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب تقريباً 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. اهي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين [[سما گهراڻو|سمن]]، [[ارغون گهراڻو|ارغونن]]، [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] ۽ مغل دور سان لاڳاپيل آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> هتان جي عمارتن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن، نيري ڪاشي، گنبذن ۽ مختلف سنڌي، گجراتي، فارسي ۽ مغل تعميري اثرن جو ميلاپ ملي ٿو. [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي]]، عيسيٰ خان ترخان، جان بابا ۽ ديوان شرفا خان جا مقبرا مڪلي جي نمايان يادگارن مان آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> ==== چوڪنڊي قبرستان ==== [[چوڪنڊي قبرستان]] ڪراچيءَ جي اوڀر ۾ واقع پٿر جي سينگاريل قبرن جو اهم تاريخي مجموعو آهي. يونيسڪو جي عارضي فهرست موجب قبرستان تقريباً ٻه چورس ميل ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ گهڻيون قبرون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ سان تعلق رکن ٿيون. قبرن تي هٿيار، گهوڙي سوار، زيور ۽ هندسي يا نباتاتي نقش اُڪريل آهن.<ref>{{cite web |title=Chaukhandi Tombs, Karachi |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1287 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي آثار === سنڌ جا ڪيترائي تاريخي قلعا آثار قديمه ۽ تعميري ورثي جو اهم حصو آهن. انهن مان سڀئي قديم دور جا نه آهن، پر صوبي جي وچئين ۽ اوائلي جديد سياسي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ==== رني ڪوٽ ==== {{Main|رني ڪوٽ قلعو}} [[رني ڪوٽ قلعو]] موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي کيرٿر واري علائقي ۾ واقع وڏي دفاعي اڏاوت آهي. سنڌ حڪومت موجب ان جي ديوار لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جڏهن ته يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾ تقريباً 35 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=Rani Kot (Fort), Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/rani-kot-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rani Kot Fort, Dadu |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> قلعي جي قطعي شروعات بابت مختلف روايتون آهن، پر سنڌ آثار قديمه کاتو موجوده وڏي تعمير کي بنيادي طور اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين ۽ ٽالپر حڪمرانن سان ڳنڍي ٿو. تنهنڪري ان کي بنا وضاحت جي ''قديم سنڌو تهذيب جو قلعو'' يا تمام قديم دور سان منسوب ڪرڻ صحيح ناهي. ==== ڪوٽ ڏيجي، عمرڪوٽ ۽ نئون ڪوٽ جا قلعا ==== [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي بعد وارن تاريخي دورن جا اهم دفاعي يادگار آهن. مارچ 2026ع ۾ پاڪستان انهن ٽنهي سنڌي قلعن کي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Tentative Lists – Pakistan |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=18 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ واقع اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F2A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ |- style="background:#8B6B3E; color:white;" ! نمبر ! ماڳ ! ضلعو / هنڌ ! بنيادي دور ! نوعيت ! حيثيت / اهميت |- | style="background:#FCE4D6;" | 1 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[موهن جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ٽيون هزار سال ق.م | سنڌو تهذيب جو شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو؛ سنڌو تهذيب جو اهم ترين محفوظ شهري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 2 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[آمري]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | چوٿون–ٽيون هزار سال ق.م | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | آمري / شروعاتي هڙاپائي ثقافت |- | style="background:#FCE4D6;" | 3 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | شروعاتي هڙاپائي دور | قلعي بند قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ڪوٽ ڏيجي ثقافت جو معياري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 4 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[چانهو جو دڙو]]''' | شهيد بينظيرآباد وارو علائقو | سنڌو تهذيب | شهري / صنعتي ماڳ | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | موتين ۽ دستڪاريءَ جو اهم مرڪز |- | style="background:#FCE4D6;" | 5 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لکين جو دڙو]]''' | [[سکر ضلعو]] | شروعاتي ۽ پختو هڙاپائي | وڏو قديم دڙو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سکر علائقي جو اهم سنڌو تهذيب وارو ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 6 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[جهڪر جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | پوئين هڙاپائي دور | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | جهڪر ثقافت جو نالي وارو ماڳ |- | style="background:#FCE4D6;" | 7 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لوهم جو دڙو]]''' | دادو وارو علائقو | پوئين هڙاپائي دور | قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سنڌو تهذيب کان پوءِ واري تسلسل جو ثبوت |- | style="background:#F8CBAD;" | 8 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڪاهو جو دڙو]]''' | [[ميرپورخاص ضلعو]] | تقريباً 5هين–6هين صدي عيسوي | ٻڌ اسٽوپا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽيراڪوٽا ٻڌ فن لاءِ مشهور |- | style="background:#FCE4D6;" | 9 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڀنڀور]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 1 صدي ق.م–13 صدي عيسوي | بندرگاهه / قلعي بند شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ديبل سان روايتي سڃاڻپ؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 10 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[برهمڻ آباد]]–[[منصوره، سنڌ|منصوره]]''' | [[سانگهڙ ضلعو]] | قديم کان عرب دور | شهري آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | عرب سنڌ جي گادي سان لاڳاپيل؛ سڃاڻپ بابت علمي بحث |- | style="background:#FCE4D6;" | 11 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[گوري مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامي جو حصو |- | style="background:#F8CBAD;" | 12 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڀوڏيسر جا مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مذهبي آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ڪارونجهر–ننگرپارڪر جي جين ورثي جو حصو |- | style="background:#FCE4D6;" | 13 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ويراواهه جا جين مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#F8CBAD;" | 14 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[مڪلي جو قبرستان]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 14هين–18هين صدي | قبرستان / مقبرا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو |- | style="background:#FCE4D6;" | 15 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[چوڪنڊي قبرستان]]''' | [[ڪراچي]] | خاص طور 17هين–18هين صدي | پٿر جون سينگاريل قبرون | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 16 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[رني ڪوٽ قلعو]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | موجوده بناوت خاص طور 19هين صدي | دفاعي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | تقريباً 34–35 ڪلوميٽر ديوار؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 17 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | 18هين صديءَ جي پڇاڙي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 18 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[عمرڪوٽ قلعو]]''' | [[عمرڪوٽ ضلعو]] | وچئين / اوائلي جديد دور | تاريخي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 19 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[نئون ڪوٽ قلعو]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 19هين صدي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر جي دروازي طور مشهور؛ 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |} === عالمي ورثي جي حيثيت === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا يونيسڪو عالمي ۽ عارضي ورثي وارا ماڳ |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! ماڳ ! حيثيت ! داخلا جو سال ! بنيادي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[موهن جو دڙو]] | style="background:#E2F0D9;" | '''عالمي ورثو''' | 1980ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌو تهذيب جو شهري آثار |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[مڪلي جو قبرستان]] | style="background:#C6E0B4;" | '''عالمي ورثو''' | 1981ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[رني ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | تاريخي دفاعي قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | مغل دور جي مسجد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سينگاريل پٿر جون قبرون |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڀنڀور]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2004ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قديم ۽ اوائلي اسلامي بندرگاهه |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2016ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | جين مندر، مسجدون، ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[عمرڪوٽ قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قلعو |} <ref>{{cite web |title=Pakistan – World Heritage List and Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === آثارن جي تحفظ ۽ انتظام === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ اندر موجود ڪيترن قومي آثارن ۽ ثقافتي ورثي وارن ماڳن جو انتظامي ۽ مالي اختيار [[سنڌ حڪومت]] ڏانهن منتقل ٿيو. [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو]] ۽ ان جو [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي]] موهن جو دڙو، مڪلي، ڀنڀور، برهمڻ آباد–منصوره، آمري، ڪوٽ ڏيجي ۽ ٻين صوبائي آثارن جي تحفظ، کوٽائي، دستاويزڪاري، عجائب گهرن ۽ بحاليءَ جا ڪم سنڀالين ٿا.<ref>{{cite web |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> موهن جو دڙو ۽ مڪلي کي لوڻياٺ، گرميءَ ۾ تيز تبديلي، برسات، نمي، زميني پاڻي، قدرتي ڪٽاوَ، انساني مداخلت ۽ آفتن کان مسلسل خطرا آهن. 2022ع جي شديد چوماسي کان پوءِ يونيسڪو موهن جو دڙو ۽ مڪلي لاءِ هنگامي مشن موڪليا، جڏهن ته مڪلي لاءِ 2023–2028ع وارو نئون انتظامي منصوبو ۽ 2023–2030ع وارو آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ وارو منصوبو پڻ اڳتي وڌايو ويو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta – State of Conservation |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/9078/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> قديم دڙن لاءِ شهري توسيع، زرعي زمين ۾ تبديلي، غيرقانوني کوٽائي، سرن ۽ پٿرن جي کڻائي ۽ محدود سائنسي دستاويزڪاري به اهم خطرا آهن. ان ڪري جديد آثار قديمه جي پاليسي صرف کوٽائيءَ بدران '''تحفظ، غير تباهي واري سروي، ڊجيٽل دستاويزڪاري، مقامي برادرين جي شموليت ۽ آفتن خلاف مزاحمت''' تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. == ٻوليون == [[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Sindhi as a first language in 1998.png|thumb|300px|ساڄو|پاڪستان ۾ [[سنڌي ٻولي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي تاريخي ضلعي وار ورڇ؛ نقشو 1998ع جي آدمشماري جي انگن تي ٻڌل آهي.]] [[سنڌ]] لساني لحاظ کان پاڪستان جي گهڻ ٻوليائي صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي تاريخي ۽ اڪثريتي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي، جڏهن ته [[اردو]]، [[پشتو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[هندڪو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻيون ٻوليون پڻ مختلف برادرين پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. سنڌ جي لساني بناوت ۾ نمايان شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق موجود آهي، جيڪو تاريخي لڏپلاڻ، شهري آباديءَ جي واڌ، واپار ۽ روزگار لاءِ ملڪ جي ٻين حصن کان ٿيندڙ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب سنڌ جي 55,638,409 ماڻهن مان '''33,462,299'''، يعني '''60.14 سيڪڙو'''، سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو. اردو '''22.30 سيڪڙو''' سان ٻئي، پشتو '''5.31 سيڪڙو''' سان ٽئين ۽ پنجابي '''4.07 سيڪڙو''' سان چوٿين نمبر تي هئي. ان کان پوءِ بلوچي 2.17 سيڪڙو، سرائيڪي 1.64 سيڪڙو ۽ هندڪو 1.49 سيڪڙو آباديءَ جون مادري ٻوليون هيون.<ref name="PBS-Sindh2023"/><ref name="PBS-MotherTongue">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌي ٻولي === {{Main|سنڌي ٻولي}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' سنڌ جي تاريخي، ثقافتي ۽ اڪثريتي ٻولي آهي. لسانياتي درجي بنديءَ موجب سنڌي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] گروهه سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا جو تعلق برصغير جي پراڻين هند-آريائي ۽ وچين هند-آريائي لساني مرحلن سان آهي. صدين کان سنڌ جو ايران، عرب دنيا، وچ ايشيا ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان سياسي، مذهبي ۽ واپاري رابطو رهڻ سبب سنڌيءَ جي لغت تي خاص طور [[سنسڪرت]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] جا اثر پيا؛ جديد دور ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ وڏي تعداد ۾ لفظ داخل ٿيا آهن. سنڌي پنهنجي صوتياتي نظام جي ڪري هند-آريائي ٻولين ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻوليءَ ۾ ڏندن وارا، مورڌني، وسرڳي ۽ ٻين قسمن جي وينجن سان گڏ '''امپلاسيو''' آواز پڻ موجود آهن. سنڌيءَ جو بنيادي نحوي نمونو [[فاعل-مفعول-فعل]] آهي، جڏهن ته اسم ۽ ضمير جنس، عدد ۽ حالت سان لاڳاپيل صرفياتي تبديليون ڏيکارين ٿا. سنڌيءَ جا ڪيترائي علائقائي لهجا ۽ ٻولياتي قسم آهن. انهن جي درجي بندي مختلف لساني مطالعي ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي، پر '''وچولي'''، '''لاڙي'''، '''سِريلي'''، '''ٿري''' ۽ '''ڪڇي''' سنڌيءَ سان لاڳاپيل نمايان علائقائي صورتن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. معياري ادبي سنڌيءَ جو بنياد گهڻي ڀاڱي وچولي لهجي سان لاڳاپيل آهي. === سنڌي رسم الخط === پاڪستان ۾ سنڌي عام طور عربي-فارسي بنياد تي ٺهيل '''[[سنڌي رسم الخط]]''' ۾ لکي وڃي ٿي. موجوده معياري صورت ۾ سنڌي الفابيٽ ۾ '''52 اکر''' آهن ۽ ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن جي نمائندگي لاءِ عربي-فارسي رسم الخط ۾ اضافي اکر شامل ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي دور ۾ سرڪاري ۽ تعليمي مقصدن لاءِ سنڌي لکڻيءَ جي معياربندي ڪئي وئي. هندستان ۾ سنڌي لکڻ لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط سان گڏ [[ديوناگري]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. تاريخي طور سنڌي واپاري برادرين ۾ [[خداوادي رسم الخط|خداوادي]] ۽ ٻين واڻڪي صورتن جو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهڙي طرح سنڌيءَ جي تاريخ گهڻ-رسم الخط واري ادبي ۽ تجارتي روايت رکي ٿي. === سنڌيءَ جي قانوني حيثيت === سنڌيءَ جي سرڪاري استعمال ۽ تدريس کي قانوني بنياد '''سنڌ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، واڌاري ۽ استعمال) ايڪٽ، 1972ع''' ذريعي ڏنو ويو. اهو بل سنڌ اسيمبليءَ 7 جولاءِ 1972ع تي منظور ڪيو، گورنر 16 جولاءِ تي منظوري ڏني ۽ 17 جولاءِ 1972ع تي سنڌ حڪومت جي گزيٽ ۾ شايع ٿيو. قانون جي تمهيد ۾ واضح ڪيو ويو ته سنڌي اڳ ئي سنڌ حڪومت جي آفيسن ۽ کاتن ۾ استعمال ٿيندي هئي ۽ قانون جو مقصد سنڌيءَ جي تدريس، واڌاري ۽ استعمال لاءِ قدم مقرر ڪرڻ هو.<ref name="SindhiAct1972">{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |url=https://sl.sindhila.org/assets/pdf/act-1972.pdf |publisher=Government of Sindh |date=17 July 1972 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن قانون ۾ پوءِ 1990ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، تحقيق، معياري بڻائڻ ۽ استعمال کي هٿي ڏيڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف ادارتي قدم کنيا، جن مان [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] اهم ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Boli Act |url=https://sindhila.org/newsite/home/act?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === اردو ٻولي === '''[[اردو]]''' سنڌ ۾ سنڌيءَ کان پوءِ سڀ کان وڏي مادري ٻولي آهي. اردو ڳالهائيندڙ آبادي خاص طور شهري سنڌ، بالخصوص [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجرن جي وڏي پيماني تي سنڌ جي شهرن ڏانهن آمد صوبي جي لساني بناوت ۾ اهم تبديلي آندي. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''12,409,745''' ماڻهن اردوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي مجموعي آباديءَ جو '''22.30 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تناسب '''40.39 سيڪڙو''' هو، جڏهن ته ڳوٺاڻن سنڌ ۾ اهو '''1.12 سيڪڙو''' هو. 2017ع ۾ اردو صوبي جي 18.20 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> اردو پاڪستان جي قومي ٻولي هجڻ ڪري سنڌ ۾ وفاقي انتظام، ميڊيا، بين الصوبائي رابطي، واپار ۽ تعليم جي ڪيترن شعبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. === پشتو ٻولي === '''[[پشتو]]''' 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ٽئين وڏي مادري ٻولي هئي. صوبي ۾ '''2,955,893''' ماڻهن پشتوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي مجموعي آباديءَ جو '''5.31 سيڪڙو''' هئا. پشتو ڳالهائيندڙ آبادي گهڻي ڀاڱي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي؛ آدمشماري موجب شهري سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙن جو تناسب 9.00 سيڪڙو، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙ آباديءَ جي واڌ بنيادي طور ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران [[خيبر پختونخوا]]، اڳوڻن قبائلي علائقن ۽ افغانستان کان ٿيندڙ معاشي ۽ ٻين لڏپلاڻن سان لاڳاپيل رهي آهي. === پنجابي ٻولي === '''[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]''' پڻ سنڌ جي اهم ٻولين مان آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ '''2,265,471''' ماڻهن پنجابيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪي سنڌ جي آباديءَ جو '''4.07 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ پنجابي ڳالهائيندڙ آبادي 6.44 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.29 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پنجابي ڳالهائيندڙ برادريون سنڌ جي وڏن شهري، صنعتي ۽ زرعي علائقن ۾ آباد آهن. 2017ع کان 2023ع تائين صوبي جي مجموعي آباديءَ ۾ پنجابي مادري ٻولي رکندڙن جو تناسب 5.31 سيڪڙو مان گهٽجي 4.07 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === بلوچي ٻولي === '''[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]''' سنڌ جي تاريخي لساني منظرنامي جو اهم حصو آهي. سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وچ ۾ صدين کان آبادي، قبيلائي، سياسي ۽ واپاري لاڳاپا رهيا آهن ۽ بلوچ برادريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد رهيون آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''1,208,147''' ماڻهن بلوچيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''2.17 سيڪڙو''' هئا. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جو تناسب 1.76 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 2.53 سيڪڙو هو. 2017ع ۾ بلوچي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو صوبائي تناسب 2.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سرائيڪي ٻولي === '''[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]''' سنڌ جي اترين علائقن ۽ ٻين شهرن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. سنڌ جي اترين ضلعن جا ڏکڻ پنجاب ۽ سرائيڪي وسيب سان تاريخي، معاشي ۽ جاگرافيائي رابطا رهيا آهن، جڏهن ته لڏپلاڻ سبب سرائيڪي ڳالهائيندڙ سنڌ جي وڏن شهرن ۾ پڻ آباد آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''913,418''' ماڻهن سرائيڪيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''1.64 سيڪڙو''' هئا. شهري علائقن ۾ ان جو تناسب 2.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.50 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === هندڪو ۽ براهوي === 2023ع جي آدمشماري ۾ '''830,581''' سنڌ واسين، يعني '''1.49 سيڪڙو''' آباديءَ، [[هندڪو]] کي مادري ٻولي قرار ڏنو. هندڪو ڳالهائيندڙن جو تناسب شهري سنڌ ۾ 2.21 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 0.65 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> [[براهوي ٻولي|براهوي]] سنڌ جي '''265,769''' ماڻهن، يعني 0.48 سيڪڙو آباديءَ، جي مادري ٻولي هئي. براهوي ٻين وڏين سنڌي ٻولين کان لسانياتي لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌ ۾ براهوي ڳالهائيندڙن جو تناسب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.70 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 0.28 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌ ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻيون ٻوليون === سنڌ جي لساني تنوع ۾ [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[ميواتي ٻولي|ميواتي]]، [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] ۽ ٻيون ننڍيون ٻولياتي برادريون پڻ شامل آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شينا، بلتي، ميواتي، ڪلاشا ۽ ڪوهستاني کي پهريون ڀيرو جدا مادري ٻوليءَ جي اختيار طور شامل ڪيو ويو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ انهن کان سواءِ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]، [[پارڪري ڪولي ٻولي|پارڪري ڪولي]] ۽ ٻين مقامي يا برادري-بنياد ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري شايع ٿيل صوبائي مجموعي جدول ۾ انهن مان ڪيترين ٻولين کي الڳ صوبائي category بدران ''ٻيون ٻوليون'' ۾ گڏ ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري انهن لاءِ الڳ صوبائي سيڪڙو انهيءَ جدول مان اخذ نٿو ڪري سگهجي.<ref name="PBS-MotherTongue"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻو لساني فرق === سنڌ جي لساني جاگرافيءَ جي سڀ کان نمايان خصوصيت شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي '''92.12 سيڪڙو''' آبادي سنڌيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اهو تناسب '''32.84 سيڪڙو''' هو. ان جي ابتڙ اردو شهري سنڌ جي '''40.39 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، پر ڳوٺاڻن سنڌ ۾ صرف '''1.12 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پشتو، پنجابي، سرائيڪي ۽ هندڪو پڻ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ شهري سنڌ ۾ وڌيڪ تناسب رکن ٿيون. هي فرق خاص طور ڪراچي ۽ ٻين وڏن صنعتي شهرن جي ملڪ جي مختلف حصن کان آباديءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ واري تاريخي ڪردار سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌي ٻولي اٿارٽي === {{Main|سنڌي ٻولي اٿارٽي}} '''[[سنڌي ٻولي اٿارٽي|سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' سنڌ حڪومت جو هڪ خودمختيار علمي ادارو آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، تحقيق، تدريس، اصطلاح سازي ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ استعمال لاءِ ڪم ڪري ٿو. ادارو [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت ۽ نوادرات کاتي جي انتظامي دائري هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام بورڊ آف گورنرس ذريعي هلندو آهي.<ref name="SLA">{{cite web |title=Sindhi Language Authority |url=https://sindhila.org/newsite/?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اٿارٽيءَ جو پهريون بورڊ آف گورنرس '''1991ع''' ۾ نامياري عالم [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي چيئرمئن شپ هيٺ قائم ڪيو ويو. اداري پنهنجي قيام کان پوءِ لغتن، تحقيقي ڪتابن، ٻوليءَ بابت رسالي '''سنڌي ٻولي'''، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ڊجيٽل اوزارن سميت مختلف علمي ۽ فني منصوبن تي ڪم ڪيو آهي. اٿارٽي موجب ''سنڌي ٻولي'' تحقيقي رسالو پهريون ڀيرو 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 2008ع کان باقاعدي شايع ٿيندو رهيو آهي.<ref name="SLA"/> === مادري ٻولي موجب آبادي === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ جي ڪُل آبادي '''55,638,409''' هئي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مادري ٻوليءَ بابت نتيجن موجب ورڇ هيٺين ريت هئي:<ref name="PBS-Sindh2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب — 2023ع |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! مادري ٻولي ! ڳالهائيندڙ ! صوبي جي آباديءَ جو سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 33,462,299 | style="background:#C8E6C9;" | '''60.14%''' | 92.12% | 32.84% |- | style="background:#E0F2F1;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 12,409,745 | style="background:#BBDEFB;" | '''22.30%''' | 1.12% | 40.39% |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[پشتو]] | 2,955,893 | 5.31% | 1.00% | 9.00% |- | style="background:#E0F2F1;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 2,265,471 | 4.07% | 1.29% | 6.44% |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 1,208,147 | 2.17% | 1.76% | 2.53% |- | style="background:#E0F2F1;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 913,418 | 1.64% | 0.50% | 2.62% |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 830,581 | 1.49% | 0.65% | 2.21% |- | style="background:#E0F2F1;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 265,769 | 0.48% | 0.70% | 0.28% |- | 9 | style="text-align:right;" | [[ميواتي ٻولي|ميواتي]] | 57,059 | 0.10% | 0.06% | 0.14% |- | 10 | style="text-align:right;" | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | 53,249 | 0.10% | 0.02% | 0.16% |- | 11 | style="text-align:right;" | [[بلتي ٻولي|بلتي]] | 27,193 | 0.05% | 0.003% | 0.09% |- | 12 | style="text-align:right;" | [[شينا ٻولي|شينا]] | 22,273 | 0.04% | 0.01% | 0.07% |- | 13 | style="text-align:right;" | [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] | 14,885 | 0.03% | 0.004% | 0.05% |- | 14 | style="text-align:right;" | [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] | 777 | 0.001% | 0.001% | 0.002% |- | 15 | style="text-align:right;" | '''ٻيون ٻوليون''' | 1,151,650 | 2.07% | 0.77% | 3.18% |} {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب، 2023ع<ref name="PBS-Sindh2023"/> |label1=[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1=60.14 |color1=#F39C12 |label2=[[اردو]] |value2=22.30 |color2=#2980B9 |label3=[[پشتو]] |value3=5.31 |color3=#27AE60 |label4=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4=4.07 |color4=#C0392B |label5=[[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value5=2.17 |color5=#8E44AD |label6=[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6=1.64 |color6=#16A085 |label7=[[هندڪو]] |value7=1.49 |color7=#D35400 |label8=[[براهوي ٻولي|براهوي]] |value8=0.48 |color8=#7D3C98 |label9=ٻيون ٻوليون |value9=2.40 |color9=#95A5A6 }} === 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ جو ڀيٽائتو جائزو === {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ وڏين مادري ٻولين جو تناسب، 2017ع–2023ع |- style="background:#5C6BC0; color:white;" ! مادري ٻولي ! 2017ع ! 2023ع ! تبديلي (سيڪڙو پوائنٽ) |- | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 61.60% | 60.14% | −1.46 |- | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 18.20% | 22.30% | +4.10 |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | [[پشتو]] | 5.46% | 5.31% | −0.15 |- | style="background:#FFEBEE; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 5.31% | 4.07% | −1.24 |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 2.00% | 2.17% | +0.17 |- | style="background:#E0F7FA; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 2.23% | 1.64% | −0.59 |- | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 1.58% | 1.49% | −0.09 |- | style="background:#EFEBE9; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 0.73% | 0.48% | −0.25 |} <ref name="PBS-Sindh2023"/> == مذهب == {{See also|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ ۾ هندومت|سنڌ ۾ تصوف}} [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار، [[ڀٽ شاهه]]؛ سنڌ جي صوفي مذهبي ۽ ثقافتي روايت جو اهم مرڪز.]] [[فائل:Hindu Temple, Sadh Belo, Sukkur.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ساڌ ٻيلو]]، [[سکر]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع سنڌ جي اهم هندو مذهبي مرڪزن مان هڪ.]] [[سنڌ]] مذهبي لحاظ کان تاريخي طور گهڻ مذهبي خطو رهيو آهي. سنڌو ماٿريءَ جي قديم مذهبي روايتن کان پوءِ هتي [[هندومت]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين مت]]، [[اسلام]]، [[عيسائيت]]، [[سک مت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] سان لاڳاپيل برادريون مختلف دورن ۾ موجود رهيون آهن. موجوده دور ۾ اسلام سنڌ جو اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي هندو آبادي رکندڙ صوبن مان آهي ۽ هتي عيسائي، سک، پارسي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون پڻ تاريخي آباديون موجود آهن.<ref name="PBSReligion2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب، مذهب بابت جواب ڏيندڙ سنڌ جي '''55,638,409''' ماڻهن مان '''50,126,428'''، يعني '''90.09 سيڪڙو'''، مسلمان هئا. هندو جاتي 6.43 سيڪڙو، شيڊيولڊ ڪاسٽس 2.38 سيڪڙو، عيسائي 0.98 سيڪڙو، احمدي 0.03 سيڪڙو، سک 0.01 سيڪڙو ۽ پارسي تقريباً 0.003 سيڪڙو هئا. غير مسلم آبادي مجموعي طور 9.91 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي مذهبي جاگرافيءَ ۾ واضح شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي 85.45 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اها شرح 94.06 سيڪڙو هئي. هندو جاتيءَ جو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ 9.73 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 3.61 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 4.48 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 0.59 سيڪڙو هئا. عيسائين جو تناسب شهري سنڌ ۾ 1.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.24 سيڪڙو هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === اسلام === {{Main|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ تي عربن جي فتح}} سنڌ ۾ اسلام جي موجودگي جو تعلق اٺين صديءَ جي عرب فتح کان اڳ واري سامونڊي واپار سان پڻ جوڙيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌ جي بندرگاهن جا عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا. بهرحال، سنڌ ۾ اسلامي سياسي اقتدار جو مستقل قيام 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح سان ٿيو. [[راجا ڏاهر]] جي شڪست کان پوءِ ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد ۽ ملتان سميت سنڌو ماٿريءَ جا اهم حصا عرب اقتدار هيٺ آيا. ابتدائي اسلامي انتظام ۾ مقامي هندن ۽ ٻڌن کي مختلف هنڌن تي پنهنجي مذهبي ادارن ۽ رسم رواج جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جڏهن ته انهن تي اسلامي رياست جي مالي ۽ قانوني نظام جا ضابطا لاڳو ٿيا. سنڌ ۾ اسلام قبول ڪرڻ وارو عمل هڪ ئي وقت يا هڪ ئي سبب سان نه ٿيو، پر ڪيترن صدين تائين سياسي، سماجي، معاشي، مذهبي ۽ روحاني رابطن وسيلي تدريجي طور وڌندو رهيو. [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت بابت بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن ۽ سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلڻ ۽ ڪجهه ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. ''چچ نامي'' ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ راجا ڏاهر جي پٽ [[جيسيه]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت پڻ روايت موجود آهي؛ پر اهڙين روايتن جي تفصيل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري انهن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ماخذن ۾ آيل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === تصوف === {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} سنڌ جي اسلامي تاريخ ۾ [[تصوف]] کي خاص اهميت حاصل آهي. وچئين دور کان صوفي خانقاهون، درگاهون، سماع، ڪافي ۽ مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ جا اهم حصا بڻيا. قادري، سهروردي، چشتي ۽ نقشبندي روايتن جا مختلف سلسلا سنڌ ۾ سرگرم رهيا، جڏهن ته مقامي صوفي روايتن ڪيترن هنڌن تي فارسي-اسلامي فڪر کي سنڌي ٻولي، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقامي ثقافت سان ملائي هڪ مخصوص مذهبي ماحول پيدا ڪيو.<ref>{{cite journal |title=On the History of Sufism in Australia |journal=Journal of Sufi Studies |publisher=Brill |volume=11 |year=2022 |pages=115–135}}</ref> سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]]، [[مخدوم نوح]]، [[شاهه عنايت شهيد]] ۽ ٻين بزرگن جا نالا شامل آهن. انهن جون درگاهون مذهبي زيارت سان گڏ سنڌي موسيقي، شاعري، لوڪ ثقافت ۽ اجتماعي سڃاڻپ جا پڻ مرڪز رهيون آهن. [[مڪلي جو قبرستان]] ۾ حڪمرانن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جا سوين تاريخي مقبرا موجود آهن. يونيسڪو مڪلي کي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ غيرمعمولي شاهدي قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === هندومت === {{Main|سنڌ ۾ هندومت}} [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[ساڌ ٻيلو]] جي هندو مذهبي عمارت، [[سکر]].]] هندومت سنڌ جي سڀ کان پراڻين زنده مذهبي روايتن مان هڪ آهي. سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور ۾ هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ جين مت مختلف وقتن تي اهم مذهبي روايتون رهيون. عرب فتح کان پوءِ به هندو آبادي سنڌ جي سماجي، تجارتي ۽ زرعي زندگيءَ جو اهم حصو رهي. 1941ع جي آدمشماري موجب ان وقت جي سنڌ ۾ 4,840,795 ماڻهن مان 1,279,530، يعني تقريباً '''26.4 سيڪڙو'''، هندو هئا، جڏهن ته مسلمان آبادي 71.5 سيڪڙو هئي.<ref name="Sindh1941">{{cite book |title=Census of India, 1941: Sind |year=1941 |at=Table on Religion}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي شهري هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته هندستان مان مسلمان مهاجر سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ اچي آباد ٿيا. ان سان سنڌ جي مذهبي ۽ لساني آباديءَ جي بناوت ۾ بنيادي تبديلي آئي. 2023ع ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''هندو جاتي''' ۽ '''شيڊيولڊ ڪاسٽس''' کي جدا مردم شماري categories طور ڳڻيو. هندو جاتيءَ جو انگ '''3,575,848''' يا 6.43 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس '''1,325,559''' يا 2.38 سيڪڙو هئا. ٻنهي سرڪاري categories کي گڏ ڪرڻ سان انگ لڳ ڀڳ 4.90 ملين يا 8.81 سيڪڙو ٿئي ٿو، پر سرڪاري مردم شماريءَ ۾ اهي الڳ ڏيکاريل آهن.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي هندو آبادي خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ ٻين اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. [[ساڌ ٻيلو]]، [[راماپير مندر، ٽنڊو الهيار|راماپير مندر]]، عمرڪوٽ جا مندر ۽ ٿر جا مختلف مذهبي ماڳ سنڌ جي هندو مذهبي ورثي جا اهم مرڪز آهن. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن جدا صوبائي قانون ذريعي هندو شادين جي رجسٽريشن لاءِ '''[[سنڌ هندو ميريج ايڪٽ 2016ع]]''' منظور ڪيو؛ ان ۾ 2018ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Hindus Marriage Act, 2016 |url=https://humanrights.sindh.gov.pk/hr-acts |publisher=Human Rights Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جين مت === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[فائل:Gori Temple (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[گوري مندر]]، [[ننگرپارڪر]]؛ سنڌ جي تاريخي جين مذهبي ورثي جو نمايان مثال.]] [[جين مت]] سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي مذهبي تاريخ جو اهم حصو رهيو آهي، خاص طور ٿرپارڪر، ننگرپارڪر ۽ گجرات سان ڳنڍيل واپاري علائقن ۾. [[ننگرپارڪر جا جين مندر]]، [[گوري مندر]]، ڀوڏيسر ۽ ويراواهه جا آثار سنڌ ۾ جين برادرين جي ڊگهي تاريخ جا مادي ثبوت آهن. ننگرپارڪر جا جين مندر وچئين دور کان اوائلي جديد دور تائين مختلف مرحلن ۾ تعمير ٿيا ۽ انهن ۾ گجرات، راجستان ۽ مقامي سنڌي تعميراتي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا. 2016ع ۾ '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي جين آباديءَ جو تقريباً سمورو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، تنهنڪري 2023ع جي مردم شماري ۾ جين مت کي سنڌ لاءِ الڳ category طور نه ڏيکاريو ويو. ان جي باوجود جين مندر سنڌ جي مذهبي ۽ آثار قديمه واري ورثي ۾ اهم جڳهه رکن ٿا. === سنڌ ۾ عيسائيت === {{Main|سنڌ ۾ عيسائيت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img43 StPatrick Cathedral.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي عيسائي مذهبي عمارتن مان هڪ.]] سنڌ ۾ عيسائيت جي تاريخ کي رڳو 1843ع جي برطانوي فتح سان شروع ڪرڻ درست ناهي، پر ان جي قديم تاريخ بابت دعوائن کي روايت ۽ تاريخي ثبوت جي وچ ۾ فرق سان پيش ڪرڻ ضروري آهي. عيسائي روايتن ۽ ٽئين صديءَ جي اپوڪريفل متن ''اعمال توما'' ۾ رسول [[سينٽ ٿامس]] کي هند-پارٿي حڪمران [[گونڊوفارس]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪندي بيان ڪيو ويو آهي. گونڊوفارس پهرين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ موجوده پاڪستان جي حصن تي حڪمران هو.<ref>{{cite journal |last=Fleet |first=J. F. |title=St. Thomas and Gondophernes |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=37 |issue=2 |year=1905 |pages=223–236 |doi=10.1017/S0035869X00033049}}</ref> بهرحال جديد علمي تحقيق سينٽ ٿامس جي اتر اولهه هندستان يا سنڌو ماٿريءَ واري سفر کي مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو نٿي سمجهي. ''اعمال توما'' جي ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي گونڊوفارس جو نالو اچڻ اهم آهي، پر متن ۾ افسانوي ۽ مذهبي عناصر پڻ موجود آهن؛ تنهنڪري “سينٽ ٿامس سنڌ ۾ آيو ۽ گونڊوفارس کي عيسائي بڻايو” کي قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |title=Networks and social cohesion in ancient Indian Ocean trade: geography, ethnicity, religion |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2013}}</ref><ref>{{cite journal |title=The South Indian Tradition of the Apostle Thomas |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |publisher=Cambridge University Press}}</ref> قديم هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن وسيلي شام، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي عيسائي برادرين جو هندستان سان رابطو موجود هو، تنهنڪري سنڌ ۽ ان جي بندرگاهن تائين ابتدائي عيسائي واپارين يا مسافرن جي پهچ ممڪن هئي؛ پر سنڌ ۾ پهرين صديءَ جي منظم عيسائي جماعت جا سڌا آثار قديمه جا ثبوت محدود آهن. سنڌي تاريخي ادب ۾ فادر اڪيلس ميرسمن جي تحقيق موجب انگريزن جي فتح کان اڳ به ڪراچيءَ ۾ وقت بوقت ڪئٿولڪ پادرين جي آمد جو ذڪر ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني مذهبي جماعت سان لاڳاپيل پادرين جي مذهبي خدمت بابت روايت ڏني وئي آهي. 1840ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ مستقل ڪئٿولڪ ۽ پوءِ پروٽيسٽنٽ مشن وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Meersman |first=Achilles |title=Did the British Introduce Christianity into Sind? |journal=Journal of the Sind Historical Society |note=Reprinted in Sindh Observer: Selections from the Journal of Sindh Historical Society, ed. Mubarak Ali |pages=99–100}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عيسائي مشنن ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ اسڪول، ڪاليج، اسپتالون ۽ سماجي ادارا قائم ڪيا. [[ڪراچي آرچ ڊائوسيس]] 20 مئي 1948ع تي قائم ٿيو ۽ 15 جولاءِ 1950ع تي آرچ ڊائوسيس جي حيثيت حاصل ڪيائين؛ ان جو مرڪزي گرجاگهر [[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]] آهي.<ref>{{cite web |title=Archdiocese of Karachi |url=https://www.catholicsinpakistan.org/dioceses/karachi/ |publisher=Catholics in Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''546,968''' عيسائي هئا، جيڪي مذهب بابت جواب ڏيندڙ آباديءَ جو '''0.98 سيڪڙو''' هئا. انهن مان وڏي آبادي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ رهي ٿي.<ref name="PBSReligion2023"/> === سک مت === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ واپار، فوجي ۽ مذهبي رابطن سبب [[سک مت]] سان لاڳاپيل جماعتون نوآبادياتي دور کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ ۾ موجود رهيون. سکر، شڪارپور، ڪراچي ۽ ٻين شهرن ۾ سک ۽ نانڪ پنٿي واپاري برادريون تاريخي طور آباد رهيون. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ ننڍيون سک برادريون موجود رهيون ۽ ڪجهه شهرن ۾ گردوارا ۽ مذهبي ادارا قائم رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''5,182''' ماڻهن سک مت کي پنهنجو مذهب ڄاڻايو، جيڪو صوبي جي ڳڻيل مذهبي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''0.01 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === پارسي ۽ زرتشتي برادري === [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] يا [[پارسي]] برادري سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، جي شهري، تجارتي ۽ فلاحي تاريخ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي دور دوران بمبئي، گجرات ۽ ٻين علائقن مان پارسي خاندان ڪراچي لڏي آيا ۽ بندرگاهي واپار، صنعت، شهري حڪومت، تعليم ۽ خيراتي ادارن ۾ سرگرم ٿيا. [[جمشيد نسروانجي مهتا]]، جيڪو ڪراچي جو مشهور ميئر ۽ سماجي ڪارڪن هو، سنڌ جي پارسي برادريءَ جي نمايان شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. پارسي برادريءَ ڪراچيءَ ۾ اسڪولن، اسپتالن، رهائشي ۽ خيراتي ادارن جي قيام ۾ پڻ حصو ورتو. 2023ع جي آدمشماري ۾ سنڌ ۾ '''1,763''' پارسي رڪارڊ ٿيا، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو تقريباً '''0.003 سيڪڙو''' هئا.<ref name="PBSReligion2023"/> === مذهبي آبادي، 2023ع === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! نمبر ! مذهب / مردم شماري category ! آبادي ! سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E8F5E9;" | 1 | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | '''[[اسلام]]''' | 50,126,428 | '''90.09%''' | 85.45% | 94.06% |- | style="background:#FFF3E0;" | 2 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | '''[[هندومت|هندو جاتي]]''' | 3,575,848 | '''6.43%''' | 9.73% | 3.61% |- | style="background:#FDEDEC;" | 3 | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | '''[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]]''' | 1,325,559 | '''2.38%''' | 4.48% | 0.59% |- | style="background:#EAF2F8;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عيسائيت]]''' | 546,968 | '''0.98%''' | 0.24% | 1.62% |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[احمديه]] | 18,266 | 0.03% | 0.02% | 0.04% |- | style="background:#FFF9C4;" | 6 | style="background:#FCF3CF; text-align:right;" | [[سک مت]] | 5,182 | 0.01% | 0.01% | 0.01% |- | style="background:#F2F3F4;" | 7 | style="background:#E5E7E9; text-align:right;" | [[پارسي]] | 1,763 | 0.003% | 0.001% | 0.005% |- | style="background:#F8F9F9;" | 8 | style="text-align:right;" | ٻيا | 38,395 | 0.07% | 0.07% | 0.07% |} <ref name="PBSReligion2023"/> {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع<ref name="PBSReligion2023"/> |label1=[[اسلام]] |value1=90.09 |color1=#2E8B57 |label2=هندو جاتي |value2=6.43 |color2=#F39C12 |label3=[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]] |value3=2.38 |color3=#E67E22 |label4=[[عيسائيت]] |value4=0.98 |color4=#3498DB |label5=[[احمديه]] |value5=0.03 |color5=#8E44AD |label6=[[سک مت]] |value6=0.01 |color6=#F4D03F |label7=پارسي ۽ ٻيا |value7=0.08 |color7=#95A5A6 }} {{clear}} === مذهبي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي === هيٺ ڏنل جدول 1872ع کان 2023ع تائين مختلف آدمشمارين ۾ سنڌ جي مذهبي آباديءَ جو تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. نوآبادياتي دور جي آدمشمارين ۾ مذهبي درجي بندي موجوده آدمشمارين کان مختلف هئي؛ مثال طور ڪن سالن ۾ نانڪ پنٿين، قبائلي مذهبي گروهن يا جينن کي هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيو ويو هو. تنهنڪري مختلف سالن جي انگن جو سڌو مقابلو انهن وضاحتي حاشين کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ گهرجي. <div style="overflow-x:auto; border:1px solid #AAB7B8; padding:0.2em;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:92%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ مذهب، 1872ع–2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! rowspan="2" style="min-width:125px;" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" | 1872ع<ref name="sindh1872">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |jstor=saoa.crl.25057641 |access-date=16 November 2024 |title=Census of the Bombay Presidency, taken on the 21. February 1872. |year=1872 |volume=2 |pages=76 (part 1) & 112–138 (part 2) |publisher=Bombay, 1875. |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921175249/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1872|1872ع جا انگ [[برطانوي هندستان ۾ آدمشماري|آدمشماري]] جي انهن ضلعن ــ [[ڪراچي ضلعو (سنڌ)|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ضلعو (سنڌ)|حيدرآباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو]] ــ ۽ [[خيرپور رياست]] جي مجموعي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن. خيرپور رياست ۾ مذهبي وابستگي الڳ نه ڳڻي وئي هئي.}} ! colspan="2" | 1881ع<ref name="sindh1881">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=3 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1881|1881ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1891ع<ref name="sindh1891">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |archive-date=8 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408203225/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1891|1891ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1901ع<ref name="sindh1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207080045/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1901|1901ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1911ع<ref name="sindh1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |archive-date=8 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208045130/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1911|1911ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1921ع<ref name="sindh1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=6 May 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022430/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1921|1921ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1931ع<ref name="sindh1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=5 May 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022514/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1931|1931ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1941ع ! colspan="2" | 1951ع<ref name="sindh1951">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|title=CPopulation According to Religion, Tables-6, Pakistan – Census 1951|access-date=21 July 2024|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013102/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|url-status=live}}</ref>{{rp|22–26}}{{efn|name=Sindh1951|[[وفاقي گادي وارو علائقو (ڪراچي)]] پڻ شامل آهي.}} ! colspan="2" | 1998ع<ref name="sindh1998">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|title=Population Distribution by Religion, 1998 Census|access-date=23 January 2023|archive-date=23 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250923095306/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="sindh2017">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|title=TABLE 9 – POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=23 January 2023|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013148/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="2017 Census">{{cite web |title=Religious Demographics of Pakistan 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf |archive-date=29 August 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="sindh2023">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=7th Population and Housing Census – Detailed Results Table-9 Population by sex, religion and rural/urban|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=6 August 2024|archive-date=3 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203030321/https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census – 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |access-date=21 July 2024 |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212115052/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=live }}</ref> |- style="background:#D2B4DE;" ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % |- style="background:#E8F5E9;" ! style="text-align:right;" | [[اسلام]] [[فائل:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,712,266{{efn|[[سني اسلام|سني]]: 1,700,468<br>[[شيعو اسلام|شيعا]]: 11,798}} | {{Percentage|1712266|2192415|2}} | 1,989,630 || {{Percentage|1989630|2542976|2}} | 2,318,180 || {{Percentage|2318180|3003711|2}} | 2,609,337 || {{Percentage|2609337|3410223|2}} | 2,822,756 || {{Percentage|2822756|3737223|2}} | 2,562,700 || {{Percentage|2562700|3472508|2}} | 3,017,377 || {{Percentage|3017377|4114253|2}} | 3,462,015 || {{Percentage|3462015|4840795|2}} | 5,535,645 || {{Percentage|5535645|6047748|2}} | 27,796,814 || {{Percentage|27796814|30439893|2}} | 43,234,107 || {{Percentage|43234107|47854510|2}} | 50,126,428 || {{Percentage|50126428|55638409|2}} |- style="background:#FFF3E0;" ! style="text-align:right;" | [[هندومت]] [[فائل:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|1872ع جي آدمشماريءَ ۾ قبائلي مذهبي گروهه، جين ۽ نانڪ پنٿي پڻ هن درجي ۾ شامل هئا؛ 1881ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي، 1891ع ۾ قبائلي، ۽ 1901ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي پڻ هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيا ويا.}} | 475,848{{efn|جاتي هندو: 390,435<br>[[پاڪستان ۾ شيڊيولڊ ڪاسٽس|شيڊيولڊ ڪاسٽس]]، قبائلي ۽ جين: 61,514<br>نانڪ پنٿي (سک): 23,899}} | {{Percentage|475848|2192415|2}} | 544,848 || {{Percentage|544848|2542976|2}} | 674,371 || {{Percentage|674371|3003711|2}} | 787,683 || {{Percentage|787683|3410223|2}} | 877,313 || {{Percentage|877313|3737223|2}} | 876,629 || {{Percentage|876629|3472508|2}} | 1,055,119 || {{Percentage|1055119|4114253|2}} | 1,279,530 || {{Percentage|1279530|4840795|2}} | 482,560 || {{Percentage|482560|6047748|2}} | 2,280,842 || {{Percentage|2280842|30439893|2}} | 4,176,986 || {{Percentage|4176986|47854510|2}} | 4,901,407 || {{Percentage|4901407|55638409|2}} |- style="background:#EAF2F8;" ! style="text-align:right;" | [[عيسائيت]] [[فائل:Christian cross.svg|15px]] | 3,329{{efn|[[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]: 1,670<br>[[چرچ آف انگلينڊ]]: 1,142<br>مقامي عيسائي (مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ سرياني): 359<br>پريسبيٽيرين: 156<br>يوناني آرٿوڊوڪس: 2}} | {{Percentage|3329|2192415|2}} | 6,082 || {{Percentage|6082|2542976|2}} | 7,768 || {{Percentage|7768|3003711|2}} | 7,825 || {{Percentage|7825|3410223|2}} | 10,917 || {{Percentage|10917|3737223|2}} | 11,734 || {{Percentage|11734|3472508|2}} | 15,152 || {{Percentage|15152|4114253|2}} | 20,304 || {{Percentage|20304|4840795|2}} | 22,601 || {{Percentage|22601|6047748|2}} | 294,885 || {{Percentage|294885|30439893|2}} | 408,301 || {{Percentage|408301|47854510|2}} | 546,968 || {{Percentage|546968|55638409|2}} |- style="background:#F2F3F4;" ! style="text-align:right;" | [[زرتشتي مذهب]] [[فائل:Faravahar.svg|15px]] | 870{{efn|شاهنشاهي فرقي جا: 712<br>قديمي فرقي جا: 158}} | {{Percentage|870|2192415|2}} | 1,063 || {{Percentage|1063|2542976|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3003711|2}} | 2,000 || {{Percentage|2000|3410223|2}} | 2,411 || {{Percentage|2411|3737223|2}} | 2,913 || {{Percentage|2913|3472508|2}} | 3,537 || {{Percentage|3537|4114253|2}} | 3,841 || {{Percentage|3841|4840795|2}} | 5,046 || {{Percentage|5046|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,763 || {{Percentage|1763|55638409|3}} |- style="background:#FFFDE7;" ! style="text-align:right;" | [[ٻڌ ڌرم]] [[فائل:Dharma Wheel (2).svg|15px]] | 67 || {{Percentage|67|2192415|3}} | 9 || {{Percentage|9|2542976|3}} | 2 || {{Percentage|2|3003711|3}} | 0 || {{Percentage|0|3410223|3}} | 21 || {{Percentage|21|3737223|3}} | 41 || {{Percentage|41|3472508|3}} | 53 || {{Percentage|53|4114253|3}} | 111 || {{Percentage|111|4840795|3}} | 670 || {{Percentage|670|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#E8EAF6;" ! style="text-align:right;" | [[يهوديت]] [[فائل:Star of David.svg|15px]] | 35 || {{Percentage|35|2192415|3}} | 153 || {{Percentage|153|2542976|2}} | 210 || {{Percentage|210|3003711|2}} | 428 || {{Percentage|428|3410223|2}} | 595 || {{Percentage|595|3737223|2}} | 671 || {{Percentage|671|3472508|2}} | 985 || {{Percentage|985|4114253|2}} | 1,082 || {{Percentage|1082|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF8E1;" ! style="text-align:right;" | [[جين مت]] [[فائل:Jain Prateek Chihna.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,191 || {{Percentage|1191|2542976|2}} | 923 || {{Percentage|923|3003711|2}} | 921 || {{Percentage|921|3410223|2}} | 1,349 || {{Percentage|1349|3737223|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3472508|2}} | 1,144 || {{Percentage|1144|4114253|2}} | 3,687 || {{Percentage|3687|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF9C4;" ! style="text-align:right;" | [[سک مت]] [[فائل:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 720 || {{Percentage|720|3003711|2}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census|1901ع جي آدمشماريءَ ۾ سک آباديءَ کي هندو درجي ۾ ڳڻيو ويو هو.}} || {{N/a}} | 12,339 || {{Percentage|12339|3737223|2}} | 8,036 || {{Percentage|8036|3472508|2}} | 19,172 || {{Percentage|19172|4114253|2}} | 32,627 || {{Percentage|32627|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 5,182 || {{Percentage|5182|55638409|2}} |- style="background:#EFEBE9;" ! style="text-align:right;" | قبائلي مذهب | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census}} || {{N/a}} | 9,224 || {{Percentage|9224|3737223|2}} | 8,186 || {{Percentage|8186|3472508|2}} | 204 || {{Percentage|204|4114253|2}} | 37,598 || {{Percentage|37598|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#F3E5F5;" ! style="text-align:right;" | [[احمديه]] [[فائل:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 43,524 || {{Percentage|43524|30439893|2}} | 21,661 || {{Percentage|21661|47854510|2}} | 18,266 || {{Percentage|18266|55638409|2}} |- style="background:#ECEFF1;" ! style="text-align:right;" | ٻيا | 0 || {{Percentage|0|2192415|2}} | 0 || {{Percentage|0|2542976|2}} | 3 || {{Percentage|3|3003711|2}} | 2,029 || {{Percentage|2029|3410223|2}} | 298 || {{Percentage|298|3737223|2}} | 64 || {{Percentage|64|3472508|3}} | 1,510 || {{Percentage|1510|4114253|2}} | 0 || {{Percentage|0|4840795|2}} | 1,226 || {{Percentage|1226|6047748|2}} | 23,828 || {{Percentage|23828|30439893|2}} | 13,455 || {{Percentage|13455|47854510|2}} | 38,395 || {{Percentage|38395|55638409|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D5F5E3; font-weight:bold;" ! جواب ڏيندڙ ڪل آبادي ! 2,192,415 ! {{Percentage|2192415|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,047,748 ! {{Percentage|6047748|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,638,409 ! {{Percentage|55638409|55696147|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" ! ڪل آبادي ! 2,322,765 ! {{Percentage|2322765|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,054,474 ! {{Percentage|6054474|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,696,147 ! {{Percentage|55696147|55696147|2}} |} </div> == تعليم == {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} [[فائل:University of Sindh Gate.jpg|thumb|270px|[[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|270px|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم انجنيئرنگ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[فائل:Aga Khan University .jpg|thumb|270px|[[آغا خان يونيورسٽي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خانگي طبي ۽ تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] سنڌ ۾ تعليم جو نظام ابتدائي، پرائمري، مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي اسڪولي تعليم کان وٺي ڪاليجي، فني، پيشاورانه ۽ [[اعليٰ تعليم]] تائين پکڙيل آهي. صوبي ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ خانگي اسڪول، ڪاليج، يونيورسٽيون، ديني مدرسا، غير رسمي تعليمي مرڪز ۽ فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا. اسڪولي تعليم جو بنيادي انتظام سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ وٽ آهي، جڏهن ته اعليٰ تعليم، يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن لاءِ صوبائي ۽ وفاقي سطح تي الڳ ريگيوليٽري ۽ انتظامي ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206155811/https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20(2).pdf |url-status=dead}}</ref> [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 25-الف موجب پنجن کان سورهن سالن جي عمر تائين هر ٻار لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪرڻ رياست جي ذميواري آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ تعليم جي انتظام ۾ صوبن جو ڪردار وڌيڪ وسيع ٿيو. سنڌ ۾ ان آئيني حق کي عملي قانوني بنياد ڏيڻ لاءِ ''سنڌ رائيٽ آف چلڊرين ٽو فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ، 2013ع'' منظور ڪيو ويو، جنهن تحت پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو قانوني ڍانچو قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |title=Sindh Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2013 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |date=11 March 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[نوابشاهه]] ۽ [[ٽنڊو ڄام]] ۾ عام تعليم سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، ڪاروباري انتظام، ڪمپيوٽنگ، فن، ڊيزائن، حياتياتي سائنس ۽ ٻين تخصصي شعبن جون يونيورسٽيون ۽ تحقيقي ادارا قائم آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] سنڌ جي ڪيترين سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن کي تسليم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426065204/https://www.hec.gov.pk/english/universities/pages/recognised.aspx |url-status=dead}}</ref> === خواندگي === {{See also|پاڪستان ۾ تعليم}} [[فائل:Literacy Rate by Pakistani District - 2017 Census.svg|thumb|270px|2017ع جي آدمشماري موجب پاڪستان جي ضلعن ۾ خواندگيءَ جي شرح؛ سنڌ جي ضلعن ۾ پڻ نمايان علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچن ٿا.]] 2023ع جي [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|آدمشماري]] موجب سنڌ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي، جيڪا 2017ع ۾ 54.57 سيڪڙو هئي. 2023ع ۾ مردن جي خواندگي 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.21 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي خوانده آباديءَ جو انگ 22,431,392 هو.<ref name="SindhCensusEducation2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |title=Provincial Census Report 2023 — Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |pages=73–74 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي تعليمي صورتحال ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن جي وچ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2023ع ۾ شهري سنڌ جي خواندگيءَ جي شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙي سنڌ ۾ اها 38.14 سيڪڙو هئي. ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مردن جي خواندگي 48.06 سيڪڙو ۽ عورتن جي 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اهي شرحون ترتيبوار 76.27 ۽ 67.80 سيڪڙو هيون.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> قومي سطح تي 2023ع ۾ پاڪستان جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 60.65 سيڪڙو هئي. صوبن مان پنجاب 66.25 سيڪڙو، سنڌ 57.54 سيڪڙو، خيبر پختونخوا 51.09 سيڪڙو ۽ بلوچستان 42.01 سيڪڙو تي هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/National%20Census%20Report-2023.pdf |title=National Census Report 2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |page=145 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== خواندگيءَ جي شرح، 2017ع ۽ 2023ع ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#345995; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ ۾ خواندگيءَ جي شرح (10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر)'''<ref name="SindhCensusEducation2023"/> |- style="background:#E8EEF7;" ! rowspan="2" | علائقو ! colspan="3" | 2017ع ! colspan="3" | 2023ع |- style="background:#D9E6F5;" ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- ! style="background:#EDF7ED;" | سڄي سنڌ | 54.57٪ | 62.52٪ | 45.95٪ | style="background:#DFF2DF; font-weight:bold;" | 57.54٪ | 64.23٪ | 50.21٪ |- ! style="background:#FFF4E5;" | ٻهراڙي | 35.19٪ | 46.91٪ | 22.64٪ | style="background:#FFE9CC; font-weight:bold;" | 38.14٪ | 48.06٪ | 27.52٪ |- ! style="background:#EAF4FC;" | شهري | 70.43٪ | 75.13٪ | 65.28٪ | style="background:#DDEFFC; font-weight:bold;" | 72.26٪ | 76.27٪ | 67.80٪ |} </div> === اسڪولي تعليم === [[فائل:Back to school after six months interruption.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي پرائمري اسڪول ۾ شاگرد؛ صوبي جي اسڪولي نظام ۾ پرائمري تعليم بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] [[فائل:Studying for the chance to become a teacher.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردياڻي؛ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعليم تائين رسائي هڪ اهم تعليمي مسئلو آهي.]] سنڌ حڪومت جي ''اينيوئل اسڪول سينسس 2023–24ع'' موجب صوبي ۾ '''40,978 سرڪاري اسڪول''' رڪارڊ ڪيا ويا. انهن مان 36,225 پرائمري، 1,581 مڊل، 1,027 ايليمينٽري، 1,654 ثانوي ۽ 491 اعليٰ ثانوي اسڪول هئا. ان مطابق سرڪاري اسڪولي ڍانچي جو لڳ ڀڳ 88.4 سيڪڙو حصو پرائمري سطح تي مشتمل هو.<ref name="ASC2023-24">{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |page=16 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206155811/https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20(2).pdf |url-status=dead}}</ref> پرائمري کان پوءِ مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي ادارن جو نسبتاً گهٽ انگ، خاص طور ٻهراڙي ۽ پري پيل علائقن ۾، شاگردن جي ايندڙ تعليمي سطح تائين جسماني رسائيءَ کي محدود ڪري سگهي ٿو. ان ڪري اسڪولن جي سطح وار غيرمتوازن ورڇ سنڌ جي تعليمي رٿابنديءَ جو هڪ اهم مسئلو آهي. ==== سرڪاري اسڪولن جي سطح موجب ورڇ ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#287271; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جا سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''<ref name="ASC2023-24"/> |- style="background:#D9F0EF;" ! سطح ! اسڪولن جو تعداد ! ڪل اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | style="text-align:right; background:#EDF8F7;" | پرائمري | 36,225 | 88.4٪ |- | style="text-align:right; background:#F2F8E9;" | مڊل | 1,581 | 3.9٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF4E6;" | ايليمينٽري | 1,027 | 2.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FDEBEC;" | ثانوي | 1,654 | 4.0٪ |- | style="text-align:right; background:#EEEAF8;" | اعليٰ ثانوي | 491 | 1.2٪ |- style="background:#D5E8E8; font-weight:bold;" ! ڪل ! 40,978 ! 100٪ |} === اسڪولي بنيادي سهولتون === سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ پيئڻ جي پاڻي، بجلي، ٽوائلٽ ۽ بائونڊري وال جهڙين بنيادي سهولتن جي کوٽ تعليمي معيار ۽ اسڪول ۾ ٻارن جي برقرار رهڻ تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي. 2023–24ع جي انگن موجب 40,978 سرڪاري اسڪولن مان 26,006 ۾ پيئڻ جو پاڻي، 13,013 ۾ بجلي، 17,136 ۾ ٽوائلٽ ۽ 20,913 ۾ بائونڊري وال موجود هئي.<ref name="SindhAssemblyEducation">{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1997 |title=Questions and Answers — Education Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#7B5E57; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ بنيادي سهولتون'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#EFE5E2;" ! بنيادي سهولت ! سهولت رکندڙ اسڪول ! ڪل سرڪاري اسڪول ! لڳ ڀڳ دستيابي |- | style="text-align:right; background:#E7F5FF;" | پيئڻ جو پاڻي | 26,006 | 40,978 | 63.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF3BF;" | بجلي | 13,013 | 40,978 | 31.8٪ |- | style="text-align:right; background:#E6FCF5;" | ٽوائلٽ | 17,136 | 40,978 | 41.8٪ |- | style="text-align:right; background:#F3F0FF;" | بائونڊري وال | 20,913 | 40,978 | 51.0٪ |} === ڪراچي ۾ اسڪولي تعليم === [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري تعليمي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ڪراچي ريجن جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي طور '''440,473 شاگرد''' داخل هئا، جن مان 207,042 ڇوڪرا ۽ 233,431 ڇوڪريون هيون.<ref name="SindhAssemblyEducation"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#4A6FA5; color:white; padding:7px;" | '''ڪراچي جي سرڪاري اسڪولن ۾ داخلا، 2023–24ع'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#E5EDF7;" ! ضلعو ! اسڪول ! ڇوڪرا ! ڇوڪريون ! ڪل داخلا |- | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | 337 | 39,984 | 48,391 | 88,375 |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | 180 | 25,528 | 28,135 | 53,663 |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 206 | 21,946 | 22,573 | 44,519 |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 221 | 40,156 | 47,042 | 87,198 |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 601 | 36,832 | 33,477 | 70,309 |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | 139 | 22,193 | 31,137 | 53,330 |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | 185 | 20,403 | 22,676 | 43,079 |- style="background:#D8E5F3; font-weight:bold;" ! ڪل ! 1,869 ! 207,042 ! 233,431 ! 440,473 |} === تعليم تائين رسائي ۽ اهم چئلينج === سنڌ ۾ اسڪولي نظام جي توسيع باوجود اسڪول تائين رسائي، داخلا کان پوءِ تعليم جاري رکڻ، سکيا جو معيار، صنفي اڻبرابري، بنيادي سهولتن جي کوٽ ۽ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ فرق اهم چئلينج رهيا آهن. سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19ع سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو؛ ان ۾ 20,540 گهرن جو نمونو شامل هو ۽ نتيجا شهري، ٻهراڙي ۽ ضلعي سطح تائين تيار ڪيا ويا.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/documents/sindh-multiple-indicator-cluster-survey-2018-19 |title=Sindh – Multiple Indicator Cluster Survey 2018–19 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |date=16 July 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> تعليمي رسائيءَ ۾ تفاوت معاشي حيثيت، جنس، رهائش جي هنڌ، اسڪول جي فاصلي، ٽرانسپورٽ، بنيادي سهولتن ۽ گهريلو حالتن سان ڳنڍيل آهي. ان ڪري سنڌ ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان صرف داخلا وڌائڻ بدران پٺتي پيل، غريب، ٻهراڙي ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻارن تائين تعليم پهچائڻ تي پڻ رهيو آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> === اسڪول کان ٻاهر ٻار === [[File:Providing shelter for flood-affected families as they return home (5330424997).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر هڪ ٻار؛ اسڪولن جي تباهي ۽ تعليمي سامان جي ضايع ٿيڻ تعليم تائين رسائيءَ کي متاثر ڪندڙ سببن مان آهن.]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو وڏو انگ تعليمي شعبي جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. 2022ع ۾ [[يونيسيف]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ لڳ ڀڳ '''65 لک''' ڄاڻايو هو. هن مسئلي ۾ اهي ٻار شامل آهن جيڪي اسڪول ۾ ڪڏهن داخل نه ٿيا، ۽ اهي پڻ جيڪي داخلا کان پوءِ تعليم اڌ ۾ ڇڏي ويا.<ref name="SSDMS">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/new-digital-application-helps-monitor-student-attendance-sindh |title=New digital application helps monitor student attendance in Sindh |date=16 March 2022 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ شاگردن جي حاضريءَ جي نگراني، متبادل سکيا، غير رسمي تعليم، اسڪولن جي بنيادي سهولتن جي بهتري ۽ والدين سان رابطو جهڙا قدم استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="SchoolMonitoringSindh">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/mobile-app-helps-reduce-school-dropout-pakistans-sindh-province |title=Mobile App helps reduce school dropout in Pakistan’s Sindh province |date=28 September 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڇوڪرين جي تعليم === سنڌ ۾ ڇوڪرين جي تعليم تائين رسائيءَ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻهراڙي سنڌ جي عورتن جي خواندگي صرف 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري عورتن ۾ اها 67.80 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> ڳوٺاڻن ۽ گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ اسڪول جو فاصلو، ٽرانسپورٽ، غربت، ثانوي اسڪولن جي محدود دستيابي ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ ڇوڪرين جي تعليم تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر آهن. ان ڪري غير رسمي ۽ متبادل سکيا وارن منصوبن ۾ ڇوڪرين کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. 2019ع ۾ سنڌ حڪومت، [[جاپان انٽرنيشنل ڪوآپريشن ايجنسي]] ۽ [[يونيسيف]] جي سهڪار سان 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا، جن جو مقصد 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ هو؛ انهن مان اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref name="NFE2019">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/government-japan-sindhs-school-education-literacy-department-and-unicef-inaugurate |title=Government of Japan, Sindh’s School Education & Literacy Department and UNICEF inaugurate non-formal education centres |date=1 March 2019 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === غير رسمي تعليم === {{Main|غير رسمي تعليم}} غير رسمي تعليم انهن ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ متبادل رستو مهيا ڪري ٿي، جيڪي رسمي اسڪولي نظام ۾ داخل نه ٿيا هجن يا تعليم اڌ ۾ ڇڏي چڪا هجن. اهڙن پروگرامن ۾ تيز رفتار نصاب، لچڪدار وقت ۽ سرگرمين تي ٻڌل سکيا وسيلي شاگردن کي بنيادي تعليم مڪمل ڪرڻ ۽ ٻيهر رسمي تعليمي نظام سان ڳنڍجڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو. 2019ع ۾ سنڌ ۾ 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا ويا، جن ذريعي 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو.<ref name="NFE2019"/> ڪراچي جي ڀرپاسي ۽ ڏکڻ سنڌ جي محروم آبادين ۾ قائم 80 غير رسمي تعليمي مرڪزن مان لڳ ڀڳ 2,400 شاگرد فائدو وٺندا رهيا، جن ۾ اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/interactive-teaching-methods-help-students-learn-better-non-formal-education-centre |title=Interactive teaching methods help students learn better at Non-Formal Education Centre in Pakistan |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] غير رسمي تعليم بابت الڳ قومي شماريات پڻ جاري ڪري ٿو، جن ۾ ''پاڪستان نان-فارمل ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس 2022–23ع'' شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/Publications |title=Pakistan Non-Formal Education Statistics Reports 2022–23 |date=25 October 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسڪولن جي نگراني ۽ ڊجيٽل انتظام === سنڌ حڪومت اسڪولي نظام جي نگراني لاءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال وڌايو آهي. سنڌ اسڪول مانيٽرنگ سسٽم ذريعي 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن ۽ لڳ ڀڳ 120,000 استادن بابت حاضري، درسي ڪتابن، اسڪولي سهولتن ۽ عمارتن جي حالت جهڙي معلومات گڏ ڪئي وئي آهي.<ref name="SchoolMonitoringSindh"/> 2022ع ۾ [[سنڌ اسڪول ڊيلي مانيٽرنگ سسٽم]] نالي هڪ وڌيڪ ڊجيٽل نظام متعارف ڪيو ويو، جنهن جو مقصد شاگردن جي روزاني حاضري رڪارڊ ڪرڻ ۽ غيرحاضريءَ جي صورت ۾ والدين، سنڀاليندڙن ۽ اسڪول انتظاميا کي اطلاع ڏيڻ هو. شروعاتي مرحلي ۾ اهو هر ضلعي مان هڪ اسڪول سميت 30 سرڪاري اسڪولن ۾ آزمائشي طور لاڳو ڪيو ويو.<ref name="SSDMS"/> ڊجيٽل نگرانيءَ سان گڏ استادن جي بايوميٽرڪ حاضري، اسڪولي انفراسٽرڪچر، داخلا ۽ تعليمي وسيلن جي انتظام لاءِ پڻ ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي آهي. يونيسيف موجب يورپي يونين جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي سڌارن واري پروگرام ۾ 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن بابت انتظامي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جو نظام استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکيا جو معيار ۽ جائزو === تعليمي رسائي سان گڏ شاگردن جي حقيقي سکيا جا نتيجا پڻ سنڌ جي تعليمي نظام جو اهم معيار آهن. [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] اسڪولي شاگردن جي سکيا کي ماپڻ لاءِ [[نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ]] منعقد ڪري ٿو. 2023ع جي جائزي کان پوءِ اداري سنڌ لاءِ الڳ ''نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ 2023 فائنڊنگز فار سنڌ'' رپورٽ مئي 2024ع ۾ جاري ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/PublicationDetail/YWFlNzdiMTUtNzcxOS00ZjI0LWFjODYtYzg4ZTU5OWNmYTg5 |title=National Achievement Test (NAT) 2023 Findings for Sindh |date=31 May 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اهڙن جائزي جو مقصد اسڪولن جي تعداد يا داخلا کان اڳتي وڌي پڙهڻ، رياضي، سائنس ۽ ٻين بنيادي صلاحيتن ۾ شاگردن جي حقيقي ڪارڪردگي ماپڻ آهي. === سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن === {{Main|سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن}} [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] سنڌ حڪومت جو نيم خودمختيار تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1992ع جي سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ايڪٽ تحت قائم ٿيو. ان جو مقصد سرڪاري-خانگي ڀائيواري، ڪميونٽي جي شموليت ۽ متبادل تعليمي ماڊلن ذريعي معياري تعليم تائين رسائي وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جا اهم پروگرام '''فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز'''، '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' ۽ '''پيپلز اسڪول پروگرام''' شامل آهن. فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز پروگرام اڳوڻن ايس اي ايف اسسٽڊ اسڪولز، رورل پرائيويٽ اسڪولز، ايگزسٽنگ اسڪول سپورٽ پروگرام ۽ مڊل ۽ هاءِ اسڪول پروگرام کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جي سهڪار هيٺ هلندڙ اسڪولن کي مالي مدد سان گڏ درسي مواد، استاد تربيت، شاگردن جي جائزي ۽ اسڪول مانيٽرنگ جون خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2025–26ع ۾ سڀني ضلعن ۾ نوان فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪول قائم ڪرڻ لاءِ پڻ درخواستون گهرايون ويون.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/public/files/1749787515_0.pdf |title=Request for Proposal 2025–2026: Establishment and Operation of First Phase of New Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' تحت خانگي شعبي، غير سرڪاري تنظيمن، ڪميونٽي گروهن ۽ شهرين کي سرڪاري اسڪولن جي تعليمي ۽ انتظامي بهتريءَ ۾ حصو وٺڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته فائونڊيشن فني سهڪار ۽ نگراني فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/aasps |title=Adopt-a-School Program |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص تعليم === {{Main|سنڌ ۾ خاص تعليم}} سنڌ ۾ معذوري رکندڙ ٻارن ۽ بالغن لاءِ تعليم، تربيت ۽ بحاليءَ جون خدمتون [[معذور ماڻهن جي بااختياري وارو کاتو، سنڌ|معذور ماڻهن جي بااختياري واري کاتي]] وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. کاتي وٽ صوبي جي ڪيترن ضلعن ۾ خاص تعليم، پيشاورانه تربيت ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مرڪز موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري فهرست موجب اهڙا ادارا ڪراچي، حيدرآباد، ڄامشورو، ٽنڊو محمد خان، ٽنڊو الهيار، مٽياري، دادو، ٺٽو، بدين، شهيد بينظيرآباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ، لاڙڪاڻو، شڪارپور، ڪشمور، جيڪب آباد، قمبر شهدادڪوٽ، ميرپورخاص، عمرڪوٽ، ٿرپارڪر، سکر، خيرپور ۽ گهوٽڪي سميت ڪيترن ضلعن ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/institutions/ |title=List of Institutions |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا بصارت، ٻڌڻ، جسماني، ذهني ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مخصوص تعليمي ۽ بحالي خدمتون مهيا ڪن ٿا. [[ڪوٽڙي]] ۾ خاص تعليم جي استادن لاءِ '''اسپيشل ايجوڪيشن ٽيچرز ٽريننگ اڪيڊمي سنڌ''' پڻ قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === فني ۽ ووڪيشنل تعليم === {{Main|سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي}} [[File:Commercial College.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي]] ۾ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف ڪمرشل ايجوڪيشن؛ سنڌ ۾ فني ۽ پيشاورانه تعليم روزگار ۽ صنعت لاءِ عملي مهارتون پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.]] سنڌ ۾ سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل تعليم جو وڏو حصو [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽيوٽا) جي انتظام هيٺ آهي. اٿارٽي صوبي ۾ ٽيڪنيڪل ۽ پيشاورانه تعليم جي ادارن، ڪاليجن، اسڪولن ۽ تربيت مرڪزن کي منظم ڪري ٿي؛ ان جو مرڪزي دفتر [[ڪراچي]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/BoG/BoG3M-WP.pdf |title=Sindh Technical Education & Vocational Training Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيوٽا جي ادارن ۾ گورنمينٽ ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، پولي ٽيڪنڪ، مونوٽيڪنڪ، ٽيڪنيڪل اسڪول، ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ ۽ ڪمرشل ايجوڪيشن جا ادارا شامل آهن. انهن ۾ ٽن سالن جو [[ڊپلوما آف ايسوسيئيٽ انجنيئرنگ]]، ٽيڪنيڪل اسڪول سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما اِن ڪامرس، قابليت تي ٻڌل تربيت ۽ مختلف مختصر مدي وارا مهارتي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/Admission_2021_22/TSC_PROSPECTUS_2021.pdf |title=STEVTA Programmes and Courses |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> فني تعليم ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪس، آٽو اينڊ ڊيزل، ريفريجريشن ۽ ٽيڪسٽائيل جهڙن روايتي شعبن سان گڏ ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، سافٽ ويئر، گرافڪ ڊيزائن، ويب ڊيزائن، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس ۽ سائبر سيڪيورٽي جهڙا جديد شعبا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1443.pdf |title=Institutes, Technologies, Trades, Programs and Intake Capacity – District-wise |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي تعليمي سيشن ۾ اسٽيوٽا چين جي تعليمي ادارن سان گڏ ٽن سالن جي '''ماڊرن سائنو-پاڪ ڊوئل ڊپلوما/ڊگري جوائنٽ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن پروگرام''' لاءِ پڻ داخلا شروع ڪئي، جنهن جو نمونو ٻه سال سنڌ ۾ ۽ هڪ سال چين ۾ تعليم ۽ تربيت تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |title=CCTE Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme, Academic Session 2025–2026 |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تعليم بابت شماريات ۽ پاليسي جا ذريعا === سنڌ جي تعليم بابت مختلف دورن جي انگن اکرن کي ڀيٽڻ وقت انتظامي شماريات، آدمشماري ۽ گهريلو سروي جي تعريفن ۽ طريقن ۾ فرق جو خيال رکڻ ضروري آهي. اسڪولن، شاگردن، استادن ۽ بنيادي سهولتن بابت انگ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ ۽ سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ مان حاصل ٿين ٿا، جڏهن ته خواندگي ۽ آباديءَ بابت انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] ۽ سماجي اشارا سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي مان حاصل ٿين ٿا. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي تعليم بابت اهم شمارياتي ذريعا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! ذريعو ! ادارو ! بنيادي موضوع ! اهم/تازي رپورٽ |- | اينيوئل اسڪول سينسس | اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ | سرڪاري اسڪول، داخلا، استاد ۽ سهولتون | 2023–24 |- | پاڪستان جي آدمشماري | [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] | خواندگي، آبادي ۽ شهري-ڳوٺاڻي ورڇ | 2023 |- | پاڪستان ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | قومي ۽ صوبائي تعليمي شماريات | 2023–24 |- | نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | شاگردن جي سکيا جا نتيجا | 2023 |- | سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي | سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس / [[يونيسيف]] | ٻار، عورتون، تعليم ۽ سماجي اشارا | 2018–19 |- | غير رسمي تعليم جون شماريات | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | غير رسمي سکيا ۽ خواندگي | 2022–23 |} </div> === تعليم ۽ پائيدار ترقي === سنڌ ۾ تعليم جي ترقي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 4]] سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي، جنهن جو مقصد سڀني لاءِ جامع، برابريءَ تي ٻڌل ۽ معياري تعليم ۽ سڄي زندگي سکيا جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پاڪستان 2015ع ۾ پائيدار ترقيءَ جا مقصد اختيار ڪيا، جڏهن ته پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو آئيني بنياد آرٽيڪل 25-الف سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/reports/every-child-learns |title=Every Child Learns |publisher=UNICEF Pakistan |date=May 2019 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن مقصد جي حاصلات لاءِ رڳو اسڪولن جو تعداد وڌائڻ بدران اسڪول کان ٻاهر ٻارن کي تعليم ۾ آڻڻ، ڇوڪرين ۽ پٺتي پيل آباديءَ جي رسائي وڌائڻ، شاگردن کي اسڪول ۾ برقرار رکڻ، سکيا جا نتيجا بهتر ڪرڻ، استادن جي ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ اسڪولن ۾ محفوظ ۽ مناسب بنيادي سهولتون مهيا ڪرڻ پڻ اهم آهن. {{clear}} ===اعليٰ تعليم=== [[File:Silver Jubilee Gate Karachi University.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي يونيورسٽي]] جو سلور جوبلي گيٽ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي وڏين سرڪاري تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] [[File:MUET Admin Building.jpg|thumb|270px|[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي انتظامي عمارت، [[ڄامشورو]].]] [[File:Sukkur IBA University Academic Block III.jpg|thumb|270px|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جو اڪيڊمڪ بلاڪ III، [[سکر]].]] سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جو نظام سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، ڊگري ڏيندڙ ادارن ۽ تخصصي طبي، انجنيئرنگ، زرعي، قانوني، ڪاروباري، فني ۽ تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] وفاقي سطح تي تسليم ٿيل يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جو رڪارڊ برقرار رکي ٿي، جڏهن ته صوبائي سطح تي [[سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] اعليٰ تعليمي ادارن جي معيار، تحقيق ۽ ادارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪم ڪري ٿي.<ref name="HECRecognised">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426065204/https://www.hec.gov.pk/english/universities/pages/recognised.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن تحت چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي سرڪاري ۽ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگيءَ جي نگراني ۽ جائزي سان گڏ نون ادارن کي ڊگريون جاري ڪرڻ جو چارٽر ڏيڻ بابت سنڌ حڪومت کي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اعليٰ تعليم تاريخي طور [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ گهڻي مرڪوز رهي آهي، پر يونيورسٽين ۽ انهن جي علائقائي ڪيمپسن جي قيام سان ان جو دائرو [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]]، [[عمرڪوٽ]]، [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ٻين علائقن تائين وڌيو آهي.<ref name="HECCampuses">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |title=HEC Recognized Campuses |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506225913/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي پراڻن ۽ وڏن عام تعليمي ادارن ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۽ [[سنڌ يونيورسٽي]] شامل آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ٻنهي کي سرڪاري ۽ تسليم ٿيل يونيورسٽين طور درج ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |title=University of Karachi |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511093945/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |title=University of Sindh |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=19 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519193433/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |url-status=dead}}</ref> ====سنڌ جون سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ جي سرڪاري اعليٰ تعليمي نظام ۾ عام يونيورسٽين سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، فن، ڊيزائن، ٽيڪنالاجي ۽ ويٽرنري سائنس جا تخصصي ادارا شامل آهن. [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] سنڌ حڪومت طرفان چارٽر ڪيل سرڪاري ۽ هائير ايجوڪيشن ڪميشن طرفان تسليم ٿيل يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |title=Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto University of Law |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=13 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260213140705/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |url-status=dead}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#264653;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون اهم سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#DCECEF;" ! نمبر ! يونيورسٽي / ادارو ! شهر ! بنيادي شعبو ! نوعيت |- | 1 || [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] || [[سکر]] || فن، آرڪيٽيڪچر ۽ ورثو || صوبائي سرڪاري |- | 2 || [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] || [[سکر]] || عام / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 3 || [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] || [[سکر]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 4 || [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 5 || [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] || [[ٽنڊو ڄام]] || زراعت || صوبائي سرڪاري |- | 6 || [[سنڌ يونيورسٽي]] || [[ڄامشورو]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 7 || [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڄامشورو]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 8 || [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] || [[ڄامشورو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 9 || [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ڊيزائن || صوبائي سرڪاري |- | 10 || [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] || [[خيرپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 11 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] || [[خيرپور]] || ٽيڪنالاجي ۽ مهارتون || صوبائي سرڪاري |- | 12 || [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] || [[گمبٽ]] || طب ۽ صحت || سرڪاري ڊگري ڏيندڙ ادارو |- | 13 || [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[نوابشاهه]] || انجنيئرنگ ۽ سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 14 || [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] || [[نوابشاهه]] || طب / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 15 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 16 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] || [[سڪرنڊ]] || ويٽرنري سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 17 || [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[لاڙڪاڻو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 18 || [[شيخ اياز يونيورسٽي]] || [[شڪارپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 19 || [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] || [[ڀٽ شاهه]] || عام / صوفي اڀياس || صوبائي سرڪاري |- | 20 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 21 || [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي || صوبائي سرڪاري |- | 22 || [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 23 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ سماجي سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 24 || [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 25 || [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 26 || [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 27 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] || [[ڪراچي]] || قانون || صوبائي سرڪاري |- | 28 || [[ڪراچي يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 29 || [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || عام || '''وفاقي سرڪاري''' |} </div> <small>'''نوٽ:''' يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جي حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ فهرست کي سنڌ ۽ وفاقي هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ادارن جي رڪارڊ سان ملائي رکڻ گهرجي.<ref name="HECRecognised"/></small> ====سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ ۾ خانگي اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي طب، انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ، ڪاروباري انتظام، فن، آرڪيٽيڪچر ۽ سماجي سائنسن جا ڪيترائي خانگي ادارا قائم آهن. [[حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي اعليٰ تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن خانگي شعبي جي چارٽر يافته ادارن بابت رڪارڊ برقرار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ |title=Sindh Higher Education Commission |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A4C93;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#EDE5F5;" ! نمبر ! ادارو ! شهر ! اهم شعبو |- | 1 || [[آغا خان يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب، صحت ۽ تحقيق |- | 2 || [[همدرد يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / صحت / فارميسي |- | 3 || [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] || [[ڪراچي]] || فن ۽ آرڪيٽيڪچر |- | 4 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ سماجي سائنس |- | 5 || [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ |- | 6 || [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 7 || [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 8 || [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || ڪمپيوٽنگ، انجنيئرنگ ۽ بزنس |- | 9 || [[اقراء يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / بزنس / ڪمپيوٽنگ |- | 10 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 11 || [[گرين وِچ يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام |- | 12 || [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] || [[ڪراچي]] || عام / عورتن لاءِ |- | 13 || [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 14 || [[انڊس يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / انجنيئرنگ |- | 15 || [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 16 || [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] || [[ڪراچي]] || بزنس |- | 17 || [[اِلما يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ميڊيا ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 18 || [[سليم حبيب يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || سائنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ |- | 19 || [[سهيل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || صحت ۽ حياتياتي سائنس |- | 20 || [[اسرا يونيورسٽي]] || [[حيدرآباد]] || عام / طب ۽ صحت |- | 21 || [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ثقافت |} </div> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي 2023–24ع جي اسڪالرشپ رڪارڊ ۾ اقراء يونيورسٽي، گرين وِچ يونيورسٽي، سهيل يونيورسٽي، ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي، سر سيد يونيورسٽي، باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي، جناح يونيورسٽي فار وومين، ضياءُالدين يونيورسٽي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، محمد علي جناح يونيورسٽي، سليم حبيب يونيورسٽي، انڊس ويلي اسڪول، انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ، ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي، انڊس يونيورسٽي، اِلما يونيورسٽي ۽ همدرد يونيورسٽي خانگي ادارن طور درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/scholarships/ |title=Scholarships — Public and Private Sector Universities/DAIs |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====علائقائي ڪيمپس==== اعليٰ تعليم جي رسائي وڌائڻ لاءِ سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين جا مکيه ڪيمپس کان ٻاهر پڻ ڪيمپس قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ڪيمپسن جي فهرست موجب [[سنڌ يونيورسٽي]] جا [[ميرپورخاص]]، [[بدين]] ۽ [[دادو]] ۾؛ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[خيرپور]] ۾؛ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جا [[گهوٽڪي]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] ۾؛ [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[لاڙڪاڻو]] ۾؛ ۽ [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جو [[عمرڪوٽ]] ۾ ڪيمپس موجود آهي.<ref name="HECCampuses"/> [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جا [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[خيرپور]] ۾ پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref name="HECCampuses"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ چونڊ يونيورسٽين جا علائقائي ڪيمپس''' |- style="background:#B2DFDB;" ! يونيورسٽي ! مکيه هنڌ ! ٻيا تسليم ٿيل ڪيمپس |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]] |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | [[خيرپور]] |- | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور]] | [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] |- | [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[نوابشاهه]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر]] | [[ڪنڌڪوٽ]]، [[خيرپور]] |- | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[ٽنڊو ڄام]] | [[عمرڪوٽ]] |} ===طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم=== {{Main|سنڌ ۾ طبي تعليم}} [[File:Dow Medical College (31714721).jpeg|thumb|270px|[[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ڪراچي]].]] سنڌ پاڪستان ۾ طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم جو هڪ اهم مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليج، ڊينٽل ڪاليج، طبي يونيورسٽيون، نرسنگ ڪاليج ۽ الائيڊ هيلٿ سائنسز جا ادارا موجود آهن. [[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]] سنڌ جي تسليم ٿيل سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليجن ۽ انهن جي منظور ٿيل داخلا گنجائش بابت فهرستون برقرار رکي ٿي.<ref name="PMDCPublic">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PublicMedicalColleges |title=Public Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="PMDCPrivate">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PrivateMedicalColleges |title=Private Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري طبي تعليم جا اهم مرڪز [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[سکر]]، [[گمبٽ]] ۽ [[خيرپور]] آهن. انهن ۾ [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[سنڌ ميڊيڪل ڪاليج]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]، [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]]، [[گمبٽ ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[خيرپور ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPublic"/> خانگي طبي تعليم گهڻو ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[ٽنڊو محمد خان]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي طبي ادارا موجود آهن. اهم ادارن ۾ [[آغا خان يونيورسٽي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[باقائي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ضياءُالدين ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت نيشنل ميڊيڪل ڪاليج]]، [[جناح ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، [[اسرا يونيورسٽي]] جي طبي فيڪلٽي، [[انڊس ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[محمد ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPrivate"/> ====نرسنگ ۽ الائيڊ هيلٿ تعليم==== طبي تعليم سان گڏ سنڌ ۾ نرسنگ، مڊوائفري، فزيوٿراپي، ميڊيڪل ليبارٽري ٽيڪنالاجي، ريڊيولوجي، آپريشن ٿيٽر ٽيڪنالاجي، تنفسي علاج، غذائيت ۽ ٻين الائيڊ هيلٿ شعبن جي تعليم پڻ ڏني وڃي ٿي. سرڪاري ۽ خانگي طبي يونيورسٽيون، تدريسي اسپتالون ۽ صحت سائنسن جا ادارا انهن شعبن ۾ ڊگري ۽ ڊپلوما پروگرام پيش ڪن ٿا. نرسنگ ۽ مڊوائفري جي ادارن جي سڃاڻپ ۽ پيشاورانه ضابطي لاءِ قومي سطح تي [[پاڪستان نرسنگ ۽ مڊوائفري ڪائونسل]] ذميوار آهي، جڏهن ته سنڌ جا ڪيترائي سرڪاري نرسنگ ادارا صحت کاتي يا طبي يونيورسٽين سان لاڳاپيل آهن. ===تحقيق ۽ تحقيقي ادارا=== [[File:LEJ Science Information Center.jpg|thumb|270px|[[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] جو لطيف ابراهيم جمال نيشنل سائنس انفارميشن سينٽر، [[ڪراچي يونيورسٽي]].]] سنڌ ۾ سائنسي، طبي، زرعي، سماجي ۽ ثقافتي تحقيق جو وسيع ادارياتي ڍانچو موجود آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو تحقيقي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ڄامشورو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]] ۽ [[ڏوڪري]] ۾ پڻ تخصصي تحقيقاتي ادارا ۽ يونيورسٽي مرڪز قائم آهن. سنڌ جي يونيورسٽين ۾ تحقيق جي سرگرمين کي هائير ايجوڪيشن ڪميشن ۽ سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تحقيق، معيار ۽ ادارتي جائزي جي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگي ۽ تحقيقي پيداوار بابت ادارتي ڊيٽا گڏ ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز==== [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] سنڌ جي اهم سائنسي تحقيقاتي مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي بنيادي ادارن ۾ [[حسين ابراهيم جمال ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري]] ۽ [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] شامل آهن. اداري ۾ ڪيمسٽري، حياتياتي سائنسن، ماليڪيولر ميڊيسن، دوا سازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ تحقيق ۽ اعليٰ درجي جي تربيت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="ICCBS">{{cite web |url=https://iccs.edu/page-about-us |title=About ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=1 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260401083405/https://iccs.edu/page-about-us |url-status=dead}}</ref> اداري جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان کي [[عالمي صحت تنظيم]] جي سهڪاري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جي ڪيٽيگري-2 مرڪز جهڙيون بين الاقوامي حيثيتون حاصل رهيون آهن ۽ ان کي اسلامي ترقياتي بئنڪ طرفان بهترين سائنسي اداري جو انعام ٻه ڀيرا ملي چڪو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iccs.edu/page-summer-internship |title=Summer Internship Program – ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=16 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516073821/https://iccs.edu/page-summer-internship |url-status=dead}}</ref> [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] جو ڌيان بيمارين جي ماليڪيولر بنيادن، تشخيص، علاج ۽ بچاءَ جي طريقن بابت تحقيق تي آهي. مرڪز بنيادي سائنس، طبي تحقيق ۽ دوا سازيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو قائم ڪرڻ لاءِ حياتياتي، ڪيميائي ۽ ڪمپيوٽيشنل طريقا استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |title=Dr. Panjwani Center for Molecular Medicine and Drug Research |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524004950/https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |url-status=dead}}</ref> ====تحقيق، جدت ۽ صنعت سان لاڳاپا==== سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين ۾ تحقيق کي صنعت، دانشورانه ملڪيت، جدت ۽ ڪاروباري استعمال سان ڳنڍڻ لاءِ [[آفيس آف ريسرچ، انوويشن اينڊ ڪمرشلائيزيشن]] قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي فهرستن ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] ۽ [[آغا خان يونيورسٽي]] سميت سنڌ جا ڪيترائي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |title=Offices of Research, Innovation and Commercialization – Established ORICs |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803000128/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |url-status=dead}}</ref> هائير ايجوڪيشن ڪميشن يونيورسٽين ۾ بزنس انڪيوبيشن سينٽر پڻ تسليم ڪري ٿي. سنڌ ۾ اهڙا مرڪز [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۽ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سميت مختلف ادارن ۾ قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |title=Established and Recognized Business Incubation Centers |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=20 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820051135/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |url-status=dead}}</ref> ===زرعي تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Faculty Of Agricultural Engineering, Tandojam.JPG|thumb|270px|[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] جي زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي؛ سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو اهم مرڪز.]] [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] صوبي ۾ زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم ادارو آهي. يونيورسٽيءَ ۾ فصلن، زمين ۽ پاڻي، باغباني، ٻوٽن جي تحفظ، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي سائنس، خوراڪ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ان جي [[عمرڪوٽ]] ڪيمپس کي پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.<ref name="HECCampuses"/> سنڌ ۾ منظم سرڪاري زرعي تحقيق جي تاريخ ويهين صديءَ جي شروعات تائين وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي زرعي کاتي موجب 1904ع ۾ [[ميرپورخاص]] ۾ گهڻ-فصلي تحقيقاتي اسٽيشن قائم ڪئي وئي، جيڪا 1926ع ۾ [[سڪرنڊ]] منتقل ٿي. 1955ع ۾ زرعي تحقيق جو مرڪز [[ٽنڊو ڄام]] منتقل ٿيو. 1962ع ۾ زرعي تحقيق کي زرعي ڪاليج کان الڳ ڪري باقاعده تحقيقاتي اداري جي صورت ڏني وئي ۽ 1987ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ جنرل ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ قائم ڪيو ويو.<ref name="AgriResearchSindh">{{cite web |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46 |title=Agriculture Research Wing Sindh Tandojam |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٽنڊو ڄام]] زرعي تحقيق جو مرڪزي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]]، [[ڏوڪري]]، [[ڪنري]]، [[ڪوٽڏيجي]]، [[پنگريو]]، [[دادو]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻين علائقن ۾ مخصوص فصلن ۽ زرعي مسئلن بابت تحقيقاتي ادارا ۽ اسٽيشنون قائم آهن.<ref name="AgriResearchSindh"/> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3A7D44;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سرڪاري زرعي تحقيقاتي ادارا''' |- style="background:#DDEEDD;" ! ادارو ! هنڌ ! تحقيق جو بنيادي شعبو |- | ڪپهه تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪپهه |- | ڪمند تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪمند |- | تيلدار ٻجن جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || تيلدار فصل |- | فصلن جي سائنس جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || زرعي فصل |- | فزيالاجي ۽ بايوٽيڪنالاجي تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جي فزيالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي |- | ٻوٽن جي بيمارين جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جون بيماريون |- | ٻوٽن جي تحفظ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || جيت ۽ فصلن جو تحفظ |- | مٽي ۽ ماحول تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽي ۽ ماحول |- | مٽيءَ جي زرخيزيءَ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽيءَ جي زرخيزي |- | انب تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || انب |- | ميويدار فصلن جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ميوا |- | ڀاڄين جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ڀاڄيون |- | مرچ تحقيقاتي ادارو || [[ڪنري]] || مرچ |- | ڪيلو تحقيقاتي ادارو || [[ڪوٽڏيجي]] || ڪيلو |- | ڪينو ۽ ترش ميون جو تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ترش ميوا |- | ٽماٽو تحقيقاتي ادارو || [[پنگريو]] || ٽماٽو |- | ڪڻڪ بريڊنگ تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ڪڻڪ |- | مڪئي تحقيقاتي ادارو || [[دادو]] || مڪئي |- | دالين جو تحقيقاتي ادارو || [[ڏوڪري]] || داليون |- | ڏاکڻي چانور تحقيقاتي ادارو || [[ٺٽو]] || چانور |} </div> <ref name="AgriResearchSindh"/> ===سنڌالاجي=== {{Main|انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي}} [[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|270px|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافتي ورثي جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو.]] [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، فن، آثار قديمه ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۽ تحفظ جو علمي ادارو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] 1962ع ۾ ''سنڌي اڪيڊمي'' قائم ڪئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي ماضي ۽ حال بابت مختلف ٻولين ۾ موجود ڪتابن ۽ قلمي نسخن تي مشتمل تحقيقاتي لائبريري قائم ڪرڻ ۽ سنڌ بابت تحقيقي مواد شايع ڪرڻ هو. اڳتي هلي هي ادارو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صورت اختيار ڪري ويو.<ref name="Sindhology">{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/101 |title=Institute of Sindhology |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> انسٽيٽيوٽ ۾ تحقيقاتي لائبريري، ميوزيم، آرٽ گيلري، موسيقيءَ سان لاڳاپيل مجموعا، تحقيقاتي شعبو ۽ اشاعتي سرگرميون شامل آهن. سنڌالاجي ميوزيم جي مجموعن ۾ آثار قديمه جون شيون، ڪاٺ ۽ ڌاتوءَ جو ڪم، ڪپڙو، ٺڪر، زيور، سڪا، هٿيار، تصويرون ۽ مصوريءَ جا نمونا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/267 |title=Sindhology Museum |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌي ادبي بورڊ=== {{Main|سنڌي ادبي بورڊ}} [[فائل:Shah Jo Risalo.jpg|thumb|270px|''[[شاهه جو رسالو]]''؛ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو.]] [[سنڌي ادبي بورڊ]] سنڌي ٻولي، ادب، تاريخ، لوڪ ادب ۽ علمي ورثي جي اشاعت ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم علمي ادارو آهي. بورڊ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد ڪتابن، تاريخي ماخذن، لغتن، تحقيقاتي ڪم، سوانح، لوڪ ادب ۽ ٻين علمي تصنيفن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ بابت ڪيترائي تاريخي متن سنڌي، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ موجود آهن. انهن مان ڪيترن متنن جي تدوين، ترجمي ۽ اشاعت وسيلي سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي تحقيق لاءِ اهم مواد محفوظ ۽ شايع ڪيو آهي. ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== {{Main|سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ}} [[سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ]] [[ڄامشورو]] ۾ قائم سنڌ حڪومت جو ادارو آهي، جيڪو اسڪولي درسي ڪتابن جي تياري، اشاعت ۽ فراهميءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/pages.jsp?page=sindhtextbookboard |title=Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم لاءِ درسي ڪتاب تيار ۽ شايع ڪري ٿو. 2024–25ع جي تعليمي سال ۾ سنڌ حڪومت بورڊ طرفان تعلقا تعليمي آفيسرن تائين مفت درسي ڪتابن جي فراهمي ۽ انهن جي اسڪولن تائين ورڇ جي نگراني لاءِ سرڪاري ڪميٽي پڻ قائم ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/98780%20Notification%20for%20constitute%20a%20committee%20for%20constitute%20for%20monitoring%20of%20supply%20of%20free%20textbooks%20by%20the%20Sindh%20textbook%20Board%2C%20Jamshoro%20to%20TEO%2C%20during%20the%20acedemic%20year%20i.e.%202024-25.PDF |title=Monitoring of Supply of Free Textbooks by the Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=16 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ پنهنجي ڊجيٽل لائبريري ذريعي ابتدائي ٻاراڻي تعليم کان ٻارهين جماعت تائين سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم جا درسي ڪتاب اليڪٽرانڪ صورت ۾ پڻ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://ebooks.stbb.edu.pk/ |title=Sindh Textbook Board eBooks Portal |publisher=Sindh Textbook Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== سنڌ ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي امتحانن، نتيجن، داخلا، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين لاڳاپيل انتظامي ڪمن لاءِ مختلف تعليمي بورڊ ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم لاءِ الڳ بورڊ آهن، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ هڪ ئي بورڊ عام طور ٻنهي سطحن جا امتحان سنڀالي ٿو. [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] ثانوي تعليم سان لاڳاپيل امتحاني ۽ تصديقي ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جڏهن ته [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] اعليٰ ثانوي سطح تي پري-ميڊيڪل، پري-انجنيئرنگ، سائنس جنرل، ڪامرس ۽ هيومينيٽيز سميت مختلف گروپن جا امتحان منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.bsek.edu.pk/ |title=Board of Secondary Education Karachi |publisher=Board of Secondary Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://biek.edu.pk/ |title=Board of Intermediate Education Karachi |publisher=Board of Intermediate Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#457B9D;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ''' |- style="background:#DDEBF3;" ! نمبر ! بورڊ ! مرڪز ! سطح |- | 1 || [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || ثانوي |- | 2 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || اعليٰ ثانوي |- | 3 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 4 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن سکر]] || [[سکر]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 5 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 6 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 7 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |} ===ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي تعليمي ادارا=== سنڌ ۾ ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي پبلڪ اسڪول ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي هڪ مخصوص شعبي جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ادارن ۾ عام نصاب سان گڏ نظم، راندين، هم نصابي سرگرمين ۽ رهائشي تربيت تي زور ڏنو وڃي ٿو. سنڌ جي مشهور ڪيڊٽ ڪاليجن ۾ [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج سانگهڙ]] ۽ [[ڪيڊٽ ڪاليج گهوٽڪي]] شامل آهن. انهن مان ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو سنڌ جي پراڻن رهائشي تعليمي ادارن مان هڪ آهي. ===سنڌ جو تعليمي ورثو=== [[File:Sindh Madrassa.jpg|thumb|270px|[[سنڌ مدرسۃ الاسلام]]، [[ڪراچي]]؛ 1885ع ۾ قائم ٿيل سنڌ جي اهم تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[File:Students taking lesson in a classroom in the Anglo-Vernacular School in Karachi in 1873.jpg|thumb|270px|1873ع ۾ [[ڪراچي]] جي اينگلو-ورنيڪيولر اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگرد؛ سنڌ ۾ جديد اسڪولي تعليم جي شروعاتي دور جو هڪ منظر.]] سنڌ ۾ جديد رسمي تعليم جي ترقي اڻويهين صديءَ دوران تيز ٿي، جڏهن [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙن شهرن ۾ جديد اسڪول ۽ ڪاليج قائم ٿيڻ شروع ٿيا. ان دور ۾ مختلف مسلمان، هندو، پارسي ۽ عيسائي برادرين تعليمي ادارن جي قيام ۾ حصو ورتو. انهن مان ڪيترائي ادارا اڳتي هلي سنڌ ۾ سائنس، انجنيئرنگ، طب، قانون، ادب ۽ سماجي علمن جي جديد تعليم جي ترقيءَ جو بنياد بڻيا. [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] 1 سيپٽمبر 1885ع تي [[حسن علي آفندي]] جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿيو. اداري جو مقصد سنڌ جي ماڻهن، خاص طور مسلمانن، تائين جديد تعليم پهچائڻ هو، جڏهن ته ٻين مذهبي برادرين جا شاگرد پڻ هتي تعليم حاصل ڪري سگهندا هئا. [[محمد علي جناح]] 1887ع کان 1892ع تائين تقريباً ساڍا چار سال هن اداري ۾ تعليم حاصل ڪئي. ادارو 1943ع ۾ ڪاليج ۽ فيبروري 2012ع ۾ يونيورسٽي بڻيو.<ref name="SMIHistory">{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |title=History of Sindh Madressatul Islam |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about |title=About Sindh Madressatul Islam University |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ انجنيئرنگ تعليم جي ادارياتي تاريخ پڻ ويهين صديءَ جي شروعات تائين پهچي ٿي. [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو 1921ع ۾ قائم ڪيل اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج هو. اداري جي تاريخ موجب سول انجنيئرن جي وڌندڙ ضرورت، خاص طور [[سکر بئراج]] جي تعمير سان لاڳاپيل ضرورتن، انجنيئرنگ جي باقاعدي تعليم کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1977ع ۾ ڪاليج کي سنڌ اسيمبليءَ جي قانون تحت يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.<ref name="NEDHistory">{{cite web |url=https://www.neduet.edu.pk/our_university |title=Our University |publisher=NED University of Engineering and Technology |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! هنڌ ! قيام ! تاريخي اهميت / شعبو |- | [[بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1859ع | سنڌ ۽ ڪراچي جي قديم جديد اسڪولن مان هڪ |- | [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1861ع | تاريخي تعليمي ادارو |- | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] | [[ڪراچي]] | 1885ع | جديد تعليم؛ [[محمد علي جناح]] جو تعليمي ادارو<ref name="SMIHistory"/> |- | [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1887ع | تاريخي اعليٰ تعليمي ۽ سائنس ڪاليج |- | [[اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1921ع | موجوده [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو<ref name="NEDHistory"/> |- | [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1945ع | طبي تعليم |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | 1947ع | سنڌ جي قديم جديد يونيورسٽين مان هڪ |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | 1963ع/1977ع | انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي |} </div> ==صحت== {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[File:NICVD.jpg|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو [[ٽنڊو محمد خان]] وارو مرڪز؛ سنڌ ۾ دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل مرڪزن مان هڪ.]] [[File:Siut karachi - panoramio.jpg|thumb|270px|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (ايس آءِ يو ٽي)، [[ڪراچي]]؛ گردن جي بيمارين، ڊائلاسس ۽ عضون جي پيوندڪاريءَ جو اهم طبي مرڪز.]] [[File:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|270px|ايس آءِ يو ٽي ٽرسٽ اسپتال، [[ڪراچي]]؛ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] جي صحت جي سهولتن مان هڪ.]] [[File:NICVD logo.png|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو نشان؛ ادارو [[ڪراچي]] ۾ دل جي بيمارين جي علاج جو هڪ اهم سرڪاري مرڪز آهي.]] سنڌ ۾ صحت جو نظام سرڪاري، نجي ۽ غير منافع بخش شعبن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ بنيادي صحت يونٽن ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن کان وٺي ضلعي، تدريسي ۽ تخصصي اسپتالن تائين مختلف سطحن جون سهولتون شامل آهن. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف چائلڊ هيلٿ]]، [[عباسي شهيد اسپتال]] ۽ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جهڙا وڏا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sindh.gov.pk/ |title=Government of Sindh – Hospitals |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت بابت صوبي جي اهم آباديءَ تي ٻڌل انگن اکرن جو هڪ بنيادي ذريعو ''سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19'' آهي، جيڪو سنڌ جي شماريات بيورو، رٿابندي ۽ ترقي کاتي طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو. سروي 20,540 گهرن جي نموني تي ٻڌل هو ۽ عورتن، ٻارن، صحت، غذائيت، تعليم، پاڻي، صفائي ۽ ٻين سماجي شعبن بابت 170 کان وڌيڪ اشارن تي معلومات گڏ ڪئي وئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ماءُ ۽ ٻار جي صحت=== سنڌ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۾ گذريل ڏهاڪن دوران ڪجهه اهم بهتري آئي آهي، پر ڪيترن اشارن ۾ علائقائي ۽ سماجي اڻبرابري برقرار آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب سروي کان اڳ واري پنجن سالن جي عرصي لاءِ [[نوزائتي ٻار جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 24، [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 39 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت جي شرح 46 هئي. ساڳئي MICS سلسلي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 2003–04ع ۾ 104 ۽ 2014ع ۾ 100 في 1,000 هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ 2018–19ع جو انگ نمايان گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00796B;" |+ style="background:#00796B;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ شروعاتي ٻاراڻي موت جا اهم اشارا، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اشارو ! في 1,000 زنده ڄمڻ |- | نوزائتي ٻار جي موت جي شرح | 24 |- | نوزائتي دور کان پوءِ ٻار جي موت جي شرح | 14 |- | هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت جي شرح | 39 |- | هڪ کان پنجن سالن جي وچ واري ٻاراڻي موت جي شرح | 8 |- | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح''' | '''46''' |} ٻاراڻي موت جو خطرو سڀني گروهن ۾ هڪجهڙو نه هو. 20 سالن کان گهٽ عمر جي مائرن مان ڄاول ٻارن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 58 في 1,000 هئي، جڏهن ته ستين يا ان کان پوءِ واري پيدائش جي ٻارن ۾ اها شرح 75 هئي. ٻن سالن کان گهٽ وقفي سان ٿيندڙ پيدائشن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 72 في 1,000 هئي، جڏهن ته ٽن سالن جي وقفي واري پيدائش ۾ اها 25 هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ====ماءُ جي موت==== [[پاڪستان ميٽرنل مورٽيلٽي سروي 2019]] موجب سنڌ ۾ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 100,000 زنده ڄمڻ تي 345 هئي؛ ان تخميني جو 95 سيڪڙو اعتماد وارو وقفو 213 کان 477 هو. ساڳئي سروي ۾ پاڪستان لاءِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 251 في 100,000 هئي. سنڌ لاءِ سڌي سروي تخميني ۾ شرح 364 في 100,000 هئي، جيتوڻيڪ ان جو اعتماد وارو وقفو نسبتاً وسيع هو.<ref name="PMMS2019">{{cite web |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR366/FR366.pdf |title=Pakistan Maternal Mortality Survey 2019 |publisher=National Institute of Population Studies and ICF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> هي انگ ''حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح'' ۽ سخت تعريف واري ''ماءُ جي موت جي شرح'' جي وچ ۾ فرق سبب پراڻن ذريعن ۾ ڏنل انگن سان سڌي طرح ڀيٽڻ وقت احتياط طلب ڪن ٿا.<ref name="PMMS2019"/> ===پيدائش ۽ زچگيءَ جون خدمتون=== صوبي ۾ زچگي کان اڳ طبي سار سنڀال تائين رسائي بهتر ٿي آهي، پر شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، تعليمي سطح ۽ معاشي حيثيت جي لحاظ کان فرق موجود آهن. پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز ميجرمينٽ سروي 2018–19 موجب سنڌ ۾ آخري حمل دوران گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پيدائش کان اڳ طبي مشوري حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 79 سيڪڙو هو؛ 2013–14ع ۾ اهو 76 سيڪڙو هو.<ref name="PSLM201819Health">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Hieskey.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2018-19: Health |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ MICS 2018–19 موجب سفارش ڪيل گهٽ ۾ گهٽ چار زچگي کان اڳ وارا معائنا حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 44.3 سيڪڙو هو. اهڙيءَ طرح صرف ڪنهن هڪ طبي رابطي ۽ حمل دوران مسلسل سفارش ڪيل سار سنڀال جي وچ ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي غذائيت=== [[File:A young girl is checked for signs of malnutrition, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077949).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ هڪ ٻارڙي جي [[غذائي کوٽ]] جي نشانين لاءِ طبي جاچ؛ ٻارن ۾ غذائي کوٽ صوبي جي اهم عوامي صحت جي مسئلن مان هڪ رهي آهي.]] [[File:Nutrition status of children under 5 in Pakistan.png|thumb|270px|پاڪستان ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي غذائي حالت، [[نيشنل نيوٽريشن سروي پاڪستان 2018ع]] جي انگن اکرن موجب.]] غذائي کوٽ سنڌ جي ٻارن جي صحت لاءِ هڪ وڏو مسئلو رهي آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 50.2 سيڪڙو قد جي لحاظ کان عمر کان گهٽ يا [[اسٽنٽنگ|اسٽنٽڊ]] هئا، 40.7 سيڪڙو عمر جي لحاظ کان گهٽ وزن وارا ۽ 14.8 سيڪڙو قد جي لحاظ کان گهٽ وزن يا [[ويسٽنگ|ويسٽڊ]] هئا.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #E65100;" |+ style="background:#E65100;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ غذائي کوٽ، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#FFE0B2;" ! غذائي اشارو ! شرح ! بنيادي مطلب |- | [[اسٽنٽنگ]] | '''50.2٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ قد گهٽ؛ دائمي غذائي کوٽ |- | گهٽ وزن | '''40.7٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ |- | [[ويسٽنگ]] | '''14.8٪''' | قد جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ؛ شديد يا تازي غذائي کوٽ |} ڇهن مهينن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ صرف ماءُ جو کير پيارڻ جي شرح 2014ع جي 28.9 سيڪڙو مان وڌي 2018–19ع ۾ 46.5 سيڪڙو ٿي. ان جي ابتڙ، ننڍن ٻارن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قابل قبول خوراڪ حاصل ڪرڻ جو تناسب 11.7 سيڪڙو هو، جيڪو ٻار جي خوراڪ جي معيار ۽ تنوع بابت هڪ اهم مسئلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> غذائي کوٽ جي شدت ضلعن ۾ تمام گهڻي مختلف هئي. MICS جي انگن موجب اسٽنٽنگ ڪجهه ضلعن ۾ صوبي جي سراسري کان تمام مٿي هئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ اندر غذائيت جو مسئلو جاگرافيائي ۽ سماجي لحاظ کان غير يڪسان آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي حفاظتي ٽيڪاڪاري=== سنڌ ۾ [[وڌايل حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام]] تحت ٻارن کي تپ دق، پوليو، خناق، ڪاري کنگهه، تشنج، هيپاٽائٽس بي، هيموفيلس انفلوئنزا ٽائپ بي، نمونيا ۽ خسري سميت ٽيڪن سان روڪي سگهجندڙ بيمارين خلاف ويڪسينون ڏنيون وڃن ٿيون. سنڌ MICS 2018–19 موجب 12–23 مهينن جي ٻارن مان 43.8 سيڪڙو کي بنيادي ٽيڪن جو مڪمل مجموعو مليو هو. 24–35 مهينن جي ٻارن مان قومي شيڊول موجب سڀ گهربل اينٽيجن حاصل ڪندڙن جو تناسب 32.7 سيڪڙو هو. ٽئين پينٽاويلنٽ ٽيڪي جي ڪوريج 57.6 سيڪڙو، ٽئين نيو موڪوڪل ٽيڪي جي 55.4 سيڪڙو ۽ 24–35 مهينن جي ٻارن ۾ خسري جي ٻئي ٽيڪي جي ڪوريج 64.7 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #3949AB;" |+ style="background:#3949AB;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''چونڊ ٻاراڻي ٽيڪاڪاري اشارا، سنڌ MICS 2018–19'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#C5CAE9;" ! اشارو ! ڪوريج |- | پينٽاويلنٽ ٽيون ٽيڪو | 57.6٪ |- | نيو موڪوڪل ٽيون ٽيڪو | 55.4٪ |- | خسري جو ٻيو ٽيڪو | 64.7٪ |- | 12–23 مهينن ۾ مڪمل بنيادي ٽيڪاڪاري | '''43.8٪''' |- | 24–35 مهينن ۾ قومي شيڊول جا سڀ ٽيڪا | '''32.7٪''' |} ٽيڪاڪاري ۾ شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق پڻ نمايان هو. 12–23 مهينن جي ٻارن ۾ بنيادي مڪمل ٽيڪاڪاري شهري علائقن ۾ 49.4 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 39.0 سيڪڙو هئي. ماءُ جي تعليم سان پڻ واضح لاڳاپو ڏٺو ويو؛ تعليم کان محروم يا پري-پرائمري سطح واري ماءُ جي ٻارن ۾ اها شرح 37.3 سيڪڙو هئي، جڏهن ته وچولي تعليم حاصل ڪيل مائرن جي ٻارن ۾ 56.1 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جون عام بيماريون ۽ علاج=== MICS 2018–19 موجب گذريل ٻن هفتن دوران دستن ۾ مبتلا پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 67.4 سيڪڙو لاءِ ڪنهن صحت مرڪز يا صحت فراهم ڪندڙ کان علاج يا صلاح ورتي وئي. دستن ۾ مبتلا ٻارن مان 50.9 سيڪڙو کي [[اورل ريهائيڊريشن سالٽس|او آر ايس]] ڏنو ويو، جڏهن ته صرف 22.4 سيڪڙو کي او آر ايس سان گڏ زنڪ پڻ ڏنو ويو.<ref name="SindhMICS201819"/> اهڙيون بيماريون غذائي کوٽ، محفوظ پاڻيءَ تائين محدود رسائي ۽ صفائي جي خراب حالتن سان گڏجي ٻارن جي بيماريءَ ۽ موت جي خطري کي وڌائي سگهن ٿيون. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو=== سنڌ جو سرڪاري صحت نظام عام طور تي ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: بنيادي سطح تي ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز ۽ ڳوٺاڻا صحت مرڪز؛ ثانوي سطح تي تعلقه ۽ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون؛ ۽ ثالثي سطح تي تدريسي، وڏيون ۽ تخصصي اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. ''هيلٿ پروفائيل آف سنڌ 2021'' موجب صوبي ۾ 793 بنيادي صحت يونٽ ۽ 128 ڳوٺاڻا صحت مرڪز درج هئا. ان کان علاوه 1,378 ڊسپينسريون، 121 ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، 262 ٽي بي ڪلينڪون، 19 ڪوڙهه ڪلينڪون ۽ 32 ٽراما ايمرجنسي سينٽر درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#BBDEFB;" ! اداري جو قسم ! تعداد ! بسترا |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز | 121 | 208 |- | ٽي بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | '''بنيادي صحت يونٽ''' | '''793''' | '''1,535''' |- | '''ڳوٺاڻا صحت مرڪز''' | '''128''' | '''1,323''' |} </div> ===اسپتالون ۽ بستر=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل موجب مختلف قسمن جي 2,991 سرڪاري صحت ادارن ۾ مجموعي طور 25,507 بسترا درج هئا. انهن مان تدريسي اسپتالن وٽ 9,086 بسترا، يعني درج ڪيل مجموعي بسترن جو لڳ ڀڳ 35.6 سيڪڙو هئا. خودمختيار ادارن وٽ 3,794، ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالن وٽ 2,128، وڏين اسپتالن وٽ 1,991 ۽ تعلقه اسپتالن وٽ 1,477 بسترا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ سرڪاري صحت ادارا ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اداري جو قسم ! ادارا ! بسترا ! بسترن جو حصو ! بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | <div style="background:#1565C0;width:35.6%;height:18px;"></div> |- | ٻيا صحت ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | <div style="background:#00897B;width:24.5%;height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | <div style="background:#C62828;width:14.9%;height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | <div style="background:#2E7D32;width:8.3%;height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | <div style="background:#EF6C00;width:7.8%;height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | <div style="background:#8E24AA;width:5.8%;height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | <div style="background:#F9A825;width:2.5%;height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | <div style="background:#607D8B;width:0.5%;height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C;color:white;" | '''ڪل''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''2,991''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''25,507''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''100٪''' ! style="background:#00695C;color:white;" | — |} </div> ===صحت جي افرادي قوت=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل ۾ سرڪاري شعبي لاءِ 7,063 ڊاڪٽر يا جنرل ميڊيڪل آفيسر، 198 ڏندن جا ڊاڪٽر، 1,232 نرسون، 764 ليڊي هيلٿ وزيٽر، 948 دائيون ۽ مختلف درجن جا هزارين طبي ۽ نيم طبي ٽيڪنيشن درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #7B1FA2;" |+ style="background:#7B1FA2;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ جي سرڪاري صحت افرادي قوت، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#E1BEE7;" ! عملو ! تعداد |- | ڊاڪٽر / جنرل ميڊيڪل آفيسر | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | ليڊي هيلٿ وزيٽر | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليبارٽري ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} == آمدورفت == {{Main|سنڌ ۾ آمدورفت}} [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي اهم مسافر ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] [[File:PK Karachi Airport asv2020-02.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو.]] [[File:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي سامونڊي مال برداري جون سهولتون؛ سنڌ جي بندرگاهن کي ملڪ جي ريلوي ۽ شاهراهي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي.]] سنڌ ۾ آمدورفت جو نظام روڊ، موٽر وي، قومي شاهراهه، ريلوي، شهري بس، بس ريپڊ ٽرانزٽ، هوائي آمدورفت، سامونڊي بندرگاهن ۽ مال برداري جي مختلف ذريعن تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو آمدورفتي مرڪز آهي، جتي [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پاڪستان ريلوي جو ڪراچي ڊويزن ۽ وڏا شاهراهي ۽ شهري ٽرانسپورٽ نظام گڏ ٿين ٿا. سنڌ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن لاءِ [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[حيدرآباد]] ۽ [[ڪوٽڙي]] اهم ريلوي ۽ شاهراهي جنڪشن آهن. قومي شاهراهن ۽ ريلوي جي مرڪزي لائين وسيلي سنڌ جو رابطو پنجاب، بلوچستان، خيبر پختونخوا ۽ ملڪ جي سامونڊي بندرگاهن سان قائم رهي ٿو. 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي [[ڪراچي–روهڙي]] واري مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن لاءِ ابتدائي مارڪيٽ انگيجمينٽ جو مرحلو شروع ڪيو، جيڪو سنڌ جي مرڪزي ريلوي ڍانچي جي جديدڪاريءَ سان لاڳاپيل منصوبو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روڊن جو نظام === سنڌ جو روڊ نيٽ ورڪ وفاقي قومي شاهراهن، موٽر ويز، صوبائي شاهراهن، ضلعي روڊن ۽ شهري رستن تي مشتمل آهي. وفاقي سطح تي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي انتظام ۽ ترقيءَ جي ذميوار آهي. سنڌ جي سڀ کان اهم اتر-ڏکڻ شاهراهه [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] آهي، جيڪا ڪراچي کان ٺٽي، حيدرآباد ۽ مورو وسيلي پنجاب ۽ اڳتي پشاور تائين وڃي ٿي. [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] ڪوٽڙي کان شڪارپور ۽ اتر پاڪستان ڏانهن وڃي ٿي، جڏهن ته [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] ڪراچي کي بلوچستان جي بيلا، خضدار، قلات، ڪوئيٽا ۽ چمن سان ڳنڍي ٿي. [[ايم-9 موٽر وي]] ڪراچي ۽ حيدرآباد جي وچ ۾ 136 ڪلوميٽر ڊگهو موٽر وي رابطو فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |page=14 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهون ۽ موٽر وي ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم قومي شاهراهي رستا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! رستو ! سنڌ اندر اهم شهر / علائقا ! بنيادي رابطو ! نوعيت |- | [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] | [[ڪراچي]]، [[ٺٽو]]، [[حيدرآباد]]، [[مورو]] | سنڌ کان پنجاب ۽ اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] | [[ڪوٽڙي]]، [[دادو]]، [[شڪارپور]] | سنڌو درياهه جي اولهندي پٽي کان اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] | [[ڪراچي]] ۽ اولهندي سنڌ | ڪراچي کان بلوچستان، ڪوئيٽا ۽ چمن | قومي شاهراهه |- | [[ايم-9 موٽر وي]] | [[ڪراچي]]–[[حيدرآباد]] | ٻن وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن جو تيز رفتار رابطو | موٽر وي |} </div> <ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جي مشهور روڊن جي فهرست === سنڌ جي وڏن شهرن، خاص طور [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ ڪيترائي اهم شهري شاهراهي رستا اقتصادي، انتظامي ۽ روزاني سفر لاءِ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪراچي ۾ [[شاهراهه فيصل]]، [[ايم اي جناح روڊ]]، [[شاهراهه پاڪستان]]، [[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]]، ڪورنگي روڊ، ڪلفٽن روڊ، سپر هاءِ وي ۽ ناردرن باءِ پاس اهم شهري ۽ بين الشهري رستن مان آهن. حيدرآباد ۾ آٽوڀان روڊ، ٿڌي سڙڪ، حيدرآباد باءِ پاس ۽ قومي شاهراهه سان ڳنڍيل رستا شهر ۽ ضلعي جي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سکر ۽ روهڙي ۾ قومي شاهراهه ۽ انڊس هاءِ وي سان ڳنڍيل رستا اتر سنڌ جي مسافر ۽ مال برداري لاءِ اهم آهن. === شهري عوامي آمدورفت === سنڌ ۾ جديد سرڪاري شهري آمدورفت جي ترقيءَ لاءِ [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جيڪا نومبر 2017ع کان صوبي ۾ ماس ٽرانزٽ نظام جي منصوبابندي، هم آهنگي، تعمير، آپريشن، نگراني ۽ ضابطي لاءِ ڪم ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/ |title=Sindh Mass Transit Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ پيپلز بس سروس]] ڪراچي سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي تائين هلائي وئي آهي. هن نظام ۾ ريڊ پيپلز بس، عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بسون شامل آهن. سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي جي موجوده منصوبي جي انگن موجب پيپلز بس نظام ۾ 210 ريڊ بسون، 28 پنڪ بسون ۽ 40 اليڪٽرڪ بسون، مجموعي طور 243 بسون، 14 رستن ۽ لڳ ڀڳ 362 ڪلوميٽرن جي روٽ نيٽ ورڪ تي هلڻ لاءِ درج آهن؛ ريڊ بس سروس جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 مسافر ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽرانسپورٽ کاتي موجب پيپلز انٽرا-ڊسٽرڪٽ بس منصوبي هيٺ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ رستا هلن ٿا، جڏهن ته عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس سروس ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ متعارف ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/sindh-peoples-intra-district-project |title=Sindh People's Intra District Project |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== پيپلز بس سروس ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ پيپلز بس سروس جو چونڊ ڍانچو''' |- style="background:#FFCDD2;" ! سروس ! بسون ! رستا ! روٽ جي مجموعي ڊگھائي |- | ريڊ پيپلز بس | 210 | 10 | 211 ڪلوميٽر |- | پنڪ بس | 28 | 2 | 67 ڪلوميٽر |- | اليڪٽرڪ بس | 40 | 3 | 84 ڪلوميٽر |- style="background:#EF9A9A;font-weight:bold;" ! مجموعي ! 243 ! 14 ! 362 ڪلوميٽر |} <ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === بس ريپڊ ٽرانزٽ === [[ڪراچي]] ۾ شهري وڏي پيماني واري آمدورفت لاءِ مختلف بس ريپڊ ٽرانزٽ ڪوريڊور تيار ڪيا ويا آهن. [[عبدالستار ايڌي لائين|اورنج لائين]] اورنگي ٽائون کي اتر ناظم آباد واري علائقي سان ڳنڍي ٿي. هي منصوبو 10 سيپٽمبر 2022ع تي افتتاح کان پوءِ آپريشن ۾ آيو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/brt-abdul-sattar-edhi-line-orange-line |title=BRT Abdul Sattar Edhi Line (Orange Line) |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي بي آر ٽي ريڊ لائين]] تعمير هيٺ هڪ وڏي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبي طور تيار ڪئي پئي وڃي. سنڌ حڪومت موجب منصوبي ۾ 26.5 ڪلوميٽر ڊگهو ڪوريڊور ۽ 250 بائيو-هائبرڊ بسون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. منصوبي لاءِ روزاني 300,000 کان وڌيڪ مسافرن جي گنجائش جو هدف رکيو ويو آهي، جڏهن ته مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تقريباً 350,000 روزاني سواريءَ جو اندازو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/karachi-bus-rapid-transit-brt |title=Karachi Bus Rapid Transit — Red Line |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي اليڪٽرڪ بس سروس کي پڻ وڌايو آهي. مئي 2024ع ۾ سهراب ڳوٺ کان ڊي ايڇ اي سٽي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ڏانهن اي وي-5 رستو شروع ڪيو ويو، جيڪو شهري آمدورفت ۾ بجلي تي هلندڙ بس نظام جي توسيع جو حصو آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/news/launch-of-new-ev-5-bus-service-operation-dha-city-near-by-goths-towards-down-town |title=Launch of New EV-5 Bus Service Operation |publisher=Sindh Mass Transit Authority |date=23 May 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا === سنڌ ۾ روڊ ۽ عوامي آمدورفت جي انتظام ۾ ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي ادارا شامل آهن. صوبائي سطح تي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو پاليسي ۽ ريگيوليٽري ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبن جي ترقي ۽ آپريشن سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''آمدورفت سان لاڳاپيل اهم سرڪاري ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! سطح ! بنيادي ذميواري |- | [[سنڌ ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو]] | صوبائي | ٽرانسپورٽ پاليسي، ضابطا ۽ منصوبابندي |- | [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] | صوبائي | بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ ماس ٽرانزٽ نظام |- | [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] | وفاقي | قومي شاهراهون ۽ موٽر وي |- | [[پاڪستان ريلوي]] | وفاقي | مسافر ۽ مال بردار ريلوي |- | [[پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي]] | وفاقي | سول هوائي اڏن جو انتظام |} === ريلوي نظام === {{Main|سنڌ ۾ ريلوي}} سنڌ پاڪستان جي ريلوي نظام جو تاريخي ۽ موجوده طور اهم حصو آهي. [[ڪراچي]] پاڪستان ريلوي جي ڏاکڻي ٽرمينس ۽ ملڪ جي اهم مسافر ۽ مال برداري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[روهڙي]] اتر سنڌ ۾ هڪ اهم ريلوي جنڪشن آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين سنڌ مان ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ ٻين علائقن وسيلي گذري ٿي. پاڪستان ريلوي جي ڪمپيوٽرائيزڊ ريزرويشن نظام ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سکر ڊويزن الڳ آپريشنل يونٽن طور درج آهن. ڪراچي ڊويزن جي اهم ريزرويشن اسٽيشنن ۾ ڪراچي سٽي ۽ ڪراچي ڪينٽ شامل آهن، جڏهن ته سکر ڊويزن صوبي جي اترئين ريلوي نظام جو اهم انتظامي مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |title=General Information |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي ڪراچي–روهڙي مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن کي هڪ اهم جديدڪاري پروگرام طور اڳتي وڌايو. هي سيڪشن سنڌ جي بندرگاهن، ڪراچي جي صنعتي مرڪزن ۽ اتر پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ جي وچ ۾ بنيادي رابطو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون اهم ريلوي اسٽيشنون === [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]، 1890ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ڪراچي کان اتر سنڌ تائين ڪيترائي وڏا ريلوي اسٽيشن ۽ جنڪشن آهن. ڪراچي ڪينٽ پاڪستان جي اهم مسافر اسٽيشنن مان هڪ آهي ۽ ڪراچي–پشاور مين لائين سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Karachi_Cantonment_railway_station |title=Karachi Cantonment railway station |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#795548;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم ريلوي اسٽيشنون''' |- style="background:#D7CCC8;" ! اسٽيشن ! شهر / ضلعو ! اهميت |- | [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | بندرگاهه ۽ مرڪزي شهر سان تاريخي رابطو |- | [[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | وڏو مسافر ريلوي مرڪز |- | [[ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | شهري ۽ مين لائين رابطو |- | [[لانڍي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | اوڀر ڪراچي جو ريلوي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪوٽڙي]] | اهم تاريخي جنڪشن |- | [[حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[حيدرآباد]] | وچولي سنڌ جو وڏو ريلوي مرڪز |- | [[ٽنڊو آدم ريلوي اسٽيشن]] | [[ٽنڊو آدم]] | وچ سنڌ جي مسافر آمدورفت |- | [[نوابشاهه ريلوي اسٽيشن]] | [[نوابشاهه]] | شهيد بينظيرآباد جو اهم اسٽيشن |- | [[خيرپور ريلوي اسٽيشن]] | [[خيرپور]] | اتر سنڌ جي مين لائين تي |- | [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[روهڙي]] | اتر سنڌ جو اهم قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر ريلوي اسٽيشن]] | [[سکر]] | سکر شهري علائقي جي ريلوي سهولت |} === سنڌ ۾ هلندڙ ٽرينون === سنڌ مان گذرندڙ مسافر ٽرينن جو تعداد ۽ وقتائتو شيڊول پاڪستان ريلوي طرفان وقت بوقت تبديل ڪيو ويندو آهي. ڪراچي کان ملڪ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ڏانهن هلندڙ گهڻيون ڊگهي فاصلي واريون ٽرينون حيدرآباد ۽ روهڙي واري مرڪزي لائين استعمال ڪن ٿيون. سنڌ مان هلندڙ يا گذرندڙ مشهور ٽرينن ۾ [[گرين لائين ايڪسپريس]]، [[ڪراچي ايڪسپريس]]، [[ڪراڪرم ايڪسپريس]]، [[تيزگام]]، [[شاهه حسين ايڪسپريس]]، [[علامه اقبال ايڪسپريس]]، [[پاڪ بزنس ايڪسپريس]] ۽ ٻين ڊگهي فاصلي وارين مسافر ٽرينن جا نالا شامل رهيا آهن. موجوده آپريشنل فهرست ۽ وقت لاءِ پاڪستان ريلوي جو سرڪاري سفر رٿابندي نظام بنيادي ذريعو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PlanJourney.aspx |title=Plan Your Journey |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> === مال جي ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ مال برداري جي نظام جو مرڪز ڪراچي ۽ ان جون بندرگاهون آهن. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تي لهندڙ يا برآمد ٿيندڙ ڪنٽينر، پيٽروليم، اناج، معدنيات، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو روڊ ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن تائين منتقل ٿئي ٿو. پاڪستان ريلوي مال برداري لاءِ ڪراچي کان لاهور، راولپنڊي، پشاور ۽ ٻين شهرن ڏانهن ڪنٽينر ۽ ٻين سامان لاءِ مخصوص فريٽ شرحون جاري ڪري ٿي. جولاءِ 2026ع ۾ اداري ريفر ڪنٽينر ۽ مختلف ڪنٽينرائيزڊ ٽريفڪ لاءِ خاص اسٽيشن-ٽو-اسٽيشن رعايتي شرحون جاري ڪيون، جنهن مان ڪراچي جو قومي ريلوي مال برداري نظام ۾ مرڪزي ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Pakistan Railways Freight and Containerized Traffic Notices |publisher=Pakistan Railways |date=15 July 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پورٽ قاسم جي روزاني شپنگ ۽ ڪارگو رپورٽن ۾ ڪنٽينر، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، تيل ۽ ٻين درآمدي ۽ برآمدي سامان جي جهاز وار حرڪت درج ڪئي وڃي ٿي، جنهن سان بندرگاهي، روڊ ۽ ريل مال برداري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pqa.gov.pk/Content/Media/daily-shipping-and-cargo-handling-reports/dailyShippingCargoStat_14-MAR-2026-83d05363512c4e13b714052a322d9447.PDF |title=Daily Shipping and Cargo Statement |publisher=Port Qasim Authority |date=14 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ صوبائي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جو موجوده نمايان نظام [[سنڌ پيپلز بس سروس]]، پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بس سروس تي مشتمل آهي. انهن خدمتن جو انتظام سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي ۽ لاڳاپيل آپريٽنگ ادارن وسيلي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي طور سنڌ ۾ سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جا ٻيا ماڊل پڻ رهيا، پر موجوده صوبائي شهري بس پاليسي ماس ٽرانزٽ، پيپلز بس، بي آر ٽي ۽ بجلي تي هلندڙ بس نظام تي وڌيڪ مرڪوز آهي. === نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ بين الشهري ۽ ضلعي سطح جي مسافر آمدورفت جو وڏو حصو نجي بس، ڪوچ، مني بس، ويگن، ٽيڪسي، رڪشا ۽ ايپ تي ٻڌل سفري خدمتن وسيلي پڻ ٿئي ٿو. ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهرن جا بس ٽرمينل سنڌ جي اندروني ۽ بين الصوبائي سفر جا اهم مرڪز آهن. بين الشهري ڪوچ خدمتون سنڌ کي پنجاب، بلوچستان ۽ ٻين صوبن سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته مال برداريءَ لاءِ ٽرڪ، ٽريلر، آئل ٽينڪر، ڪنٽينر ڪيريئر ۽ ريفريجريٽيڊ گاڏيون بندرگاهن ۽ صنعتي علائقن مان ملڪ جي ٻين حصن تائين سامان منتقل ڪن ٿيون. {{clear}} ===هوائي آمدورفت=== [[File:PK Karachi Airport asv2020-01.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو سول هوائي اڏو ۽ پاڪستان جي اهم بين الاقوامي هوائي دروازن مان هڪ.]] سنڌ جي هوائي آمدورفت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]] آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي ايئروناٽيڪل انفارميشن پبليڪيشن ۾ هن هوائي اڏي جو آءِ سي اي او ڪوڊ '''او پي ڪي سي''' درج آهي ۽ 2026ع ۾ ان جي رن وي 25R/07L سان لاڳاپيل وڌيڪ فضائي نيويگيشن ڊيٽا پڻ اپڊيٽ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — AIRAC Amendment 02/26 |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> جناح بين الاقوامي هوائي اڏو سنڌ جي بين الاقوامي ۽ ملڪي مسافر هوائي ٽرانسپورٽ جو مرڪزي مرڪز آهي. ان کان علاوه [[سکر هوائي اڏو]] اتر سنڌ ۽ [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم سول هوائي سهولتون آهن. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي 2026ع ۾ موئن جو دڙو هوائي اڏي جي رن وي 08/26 لاءِ اوزارن ذريعي لينڊنگ جي نظرثاني ٿيل طريقن کي پنهنجي ايئروناٽيڪل رڪارڊ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — Moenjodaro Airport Updates |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪجهه ٻيا هوائي اڏا ۽ ايئر فيلڊ فوجي، گڏيل، محدود يا غير شيڊول آپريشن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ تنهنڪري انهن سڀني کي باقاعده مسافر هوائي اڏا قرار ڏيڻ مناسب ناهي. موجوده آپريشنل حيثيت، سرٽيفڪيشن ۽ فلائيٽ آپريشن وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿا ۽ انهن لاءِ پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم بنيادي ذريعا آهن.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Pakistan Aeronautical Information Publication |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا اهم هوائي اڏا=== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم هوائي اڏا''' |- style="background:#DDEBFA;" ! هوائي اڏو ! شهر / ضلعو ! آءِ سي اي او ڪوڊ ! بنيادي حيثيت |- | [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] | [[ڪراچي]] | او پي ڪي سي | بين الاقوامي ۽ ملڪي سول هوائي اڏو |- | [[سکر هوائي اڏو]] | [[سکر]] | او پي ايس ڪي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | او پي ايم جي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[نوابشاهه هوائي اڏو]] | [[نوابشاهه]] | او پي اين ايڇ | هوائي اڏو / آپريشنل حيثيت وقت سان تبديل ٿيندڙ |} </div> <ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> <small>'''نوٽ:''' هوائي اڏن جي موجوده مسافر پروازن، آپريشنل ڪلاڪن ۽ سرٽيفڪيشن جي حيثيت لاءِ تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم ڏسڻ ضروري آهي.</small> ===سنڌ جون ايئرلائين خدمتون=== سنڌ ۾ هوائي آمدورفت ڪنهن هڪ صوبائي ايئرلائين جي نظام تي ٻڌل نه آهي. [[ڪراچي]] مان پاڪستاني ۽ پرڏيهي ايئرلائينز ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن ڏانهن اڏامون هلائين ٿيون، جڏهن ته سکر ۽ ٻين علائقائي هوائي اڏن تي مسافر خدمتون موجوده شيڊول ۽ تجارتي ضرورتن مطابق هلن ٿيون. ان ڪري ''سنڌ جون ايئرلائينز'' جي بدران '''سنڌ ۾ ڪم ڪندڙ ايئرلائين خدمتون''' وڌيڪ صحيح عنوان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هوائي ڪمپنيون وفاقي سول ايويئيشن ضابطن ۽ قومي فضائي نظام تحت ڪم ڪن ٿيون، نه ته صوبائي ملڪيت يا دائري تحت. ===سامونڊي ۽ آبي آمدورفت=== [[File:PortQasimKarachi.svg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جو نقشو، جنهن ۾ بندرگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل سامونڊي ۽ صنعتي علائقا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Mangroves port Qasim.jpg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جي ڀرپاسي ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ بندرگاهه سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي ۽ ڪريڪ واري ماحول سان ڳنڍيل آهي.]] سنڌ جي سامونڊي آمدورفت جو بنياد [[عربي سمنڊ]]، [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ سنڌو ڊيلٽا جي ڪريڪن تي ٻڌل آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم پاڪستان جي بين الاقوامي سامونڊي واپار جا ٻه اهم مرڪز آهن، جتان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، ڀاڻ، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو هٿ ڪيو وڃي ٿو. [[ڪراچي بندرگاهه]] جي اندروني ۽ ٻاهرين بندرگاهي نظام ۾ ڪيترائي برٿ، تيل جا برٿ، جهازن لاءِ ڦرڻ جا حوض، ورڪشاپ پيئر ۽ منهوڙي سان لاڳاپيل جٽيون موجود آهن. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي پورٽ انفارميشن مينوئل موجب منهوڙي جي اتر اوڀر طرف قاسم پيئر، پائلٽ پيئر، ڪرين پيئر، پيسينجر پيئر، رهبر پيئر ۽ ورڪشاپ پيئر سميت ڪيترائي سامونڊي پيئر موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي بندرگاهه جي سامونڊي علائقي ۾ مقامي واپاري ٻيڙيون، ماهيگيري جون ٻيڙيون ۽ مسافر ٻيڙيون پڻ مختلف جٽين تان هلن ٿيون. اهڙي طرح بندرگاهي ٽرانسپورٽ رڳو بين الاقوامي ڪارگو جهازن تائين محدود نه آهي، پر مقامي مسافر، بندرگاهي عملي ۽ سامونڊي خدمتن لاءِ ننڍين ٻيڙين جو نظام پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪياماڙي–منهوڙو فيري سروس=== [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] ڪياماڙي ۽ [[منهوڙو]] جي وچ ۾ مسافر ٻيڙيءَ جي خدمت هلائي ٿو. 2024ع ۾ فيري بوٽ '''عارفه ڪريم''' جي مرمت ۽ ٻيهر ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ ان کي '''سرخاب-II''' سان گڏ ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ مفت عوامي ٽرانسپورٽ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب هي سروس مقامي رهواسين، شاگردن ۽ سياحن لاءِ سامونڊي سفر جي رسائي بهتر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/NewsLetters/FINAL%20PDF%20KPT%20Newsletter%2030-07-2024_c_a26d.pdf |title=KPT Ferry Boat Arfa Karim Recommissioned |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بندرگاهي ضرورتن لاءِ 40 کان 50 ماڻهن جي گنجائش رکندڙ ٻيڙيون پڻ استعمال ڪري ٿو، جيڪي ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ ملازمن، رهواسين ۽ شاگردن جي آمدورفت لاءِ مقرر ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/CMEEII_1107240001_k_2fa2.pdf |title=Hiring of Routine Boats for Port Department |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌو درياهه ۽ اندرين آبي رستا=== [[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي آمدورفت ۽ واپار جو بنيادي آبي محور رهيو آهي، پر جديد دور ۾ ان جو باقاعده وڏي پيماني وارو مسافر يا مال بردار نيٽ ورڪ روڊ ۽ ريلوي جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. درياهه تي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ٻيڙيون، ماهيگيري، درياهه پار ڪرڻ ۽ تفريحي سفر جاري آهن. سکر، روهڙي، ڪوٽڙي، ڄامشورو ۽ سنڌو ڊيلٽا جي علائقن ۾ آبي آمدورفت جو ڪردار گهڻو ڪري مقامي، ماهيگيري يا سياحتي نوعيت جو آهي. بئراجن، پاڻيءَ جي وهڪري جي موسمي تبديلي، گاد ۽ جديد پلن ۽ روڊن جي واڌ سبب سنڌو درياهه تي مسلسل وڏي پيماني واري تجارتي جهاز راني محدود رهي آهي. ===بندرگاهن سان ڳنڍيل مال برداري=== سنڌ جي بندرگاهن مان نڪرندڙ مال ٽرڪ، ڪنٽينر ٽريلر، ٽينڪر ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچي بندرگاهه جي ڀرپاسي ۾ ويسٽ وارف، ايسٽ وارف، ڪياماڙي آئل انسٽاليشن ۽ صنعتي علائقا بندرگاهي ۽ زميني ٽرانسپورٽ جي وچ ۾ اهم ڳانڍاپو فراهم ڪن ٿا. پورٽ قاسم جو مال برداري نظام پڻ روڊ ۽ ريل سان ڳنڍيل آهي ۽ ان جي صنعتي زون ۾ ايل اين جي، تيل، ڪوئلو، اناج ۽ ڪنٽينر ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل ۽ سهولتون موجود آهن. ان ڪري سنڌ جي روڊ ٽرانسپورٽ جو هڪ وڏو حصو سامونڊي درآمد ۽ برآمد سان سڌي طرح ڳنڍيل آهي. ===گاڏين جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ موٽر گاڏين جي رجسٽريشن ۽ موٽر وهيڪل ٽيڪس جو انتظام [[سنڌ ايڪسائيز، ٽيڪسيشن اينڊ نارڪوٽڪس ڪنٽرول ڊپارٽمينٽ]] ڪري ٿو. سنڌ موٽر وهيڪل ٽيڪسيشن ايڪٽ 1958ع ۽ لاڳاپيل ضابطن تحت نئين گاڏي جي رجسٽريشن، موٽر وهيڪل ٽيڪس، ٽرانسفر، نمبر پليٽ ۽ لاڳاپيل فيون وصول ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="SindhMotorTax">{{cite web |url=https://www.excise.gos.pk/taxes/motor-vehicle-tax/ |title=Motor Vehicle Tax |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916201146/https://www.excise.gos.pk/taxes/Motor-Vehicle-Tax |url-status=dead}}</ref> گاڏين جي رجسٽريشن ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ذريعي ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪراچي جي مرڪزي نظام کي حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص جي علائقائي ايڪسائيز ڊائريڪٽوريٽن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhMotorTax"/> سنڌ ايڪسائيز کاتي جو موجوده آن لائين پورٽل گاڏين جي تصديق، موٽر وهيڪل ٽيڪس جي ادائيگي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل چالان، ٽرانسفر، نمبر پليٽ جي جانچ ۽ ٻين خدمتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. آن لائين Quick Pay ذريعي ٻن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن نمبر ۽ موبائل نمبر استعمال ڪري ٽيڪس جو پي ايس آءِ ڊي ٺاهي ادائيگي ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://taxportal.excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع کان نئين گاڏي جي دير سان رجسٽريشن لاءِ ڏنڊن جو نظرثاني ٿيل نظام پڻ لاڳو ڪيو ويو. سنڌ ايڪسائيز کاتي موجب عام موٽر گاڏي 30 ڏينهن کان وڌيڪ دير سان رجسٽر ٿيڻ تي مرحليوار ڏنڊ لاڳو ٿين ٿا، جڏهن ته موٽر سائيڪلن، اسڪوٽرن، رڪشن ۽ پبلڪ ٽرانسپورٽ لاءِ الڳ ڏنڊ مقرر آهن.<ref name="SindhMotorTax"/> ====گاڏين جي رجسٽريشن جون اهم آن لائين خدمتون==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C6BC0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ موٽر گاڏين جون آن لائين خدمتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! خدمت ! بنيادي ڪم |- | آن لائين گاڏي تصديق | رجسٽريشن نمبر ذريعي گاڏي جا بنيادي تفصيل ڏسڻ |- | سي اين آءِ سي ذريعي تصديق | مالڪ سان لاڳاپيل رجسٽريشن جي تصديق |- | ڪئڪ پي (فوري ادائيگي) | موٽر وهيڪل ٽيڪس ۽ لاڳاپيل ادائيگي |- | نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر | رجسٽريشن في ۽ ٽيڪس جو اندازو |- | نمبر پليٽ جي جانچ | سيڪيورٽي فيچر واري نمبر پليٽ جي حيثيت |- | چالان ٻيهر ڇپائڻ | ادا ڪيل يا جاري ٿيل چالان حاصل ڪرڻ |} <ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واريون گاڏيون=== سنڌ ايڪسائيز کاتو ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏين لاءِ الڳ نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر مهيا ڪري ٿو. ٻن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن في عام طور انوائس قيمت جي بنياد تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته موٽر ڪار، جيپ ۽ ٻين چئن ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ گاڏي جي قيمت، انجڻ جي گنجائش ۽ گاڏي جي قسم موجب مختلف شرحون مقرر آهن.<ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Two Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103143735/https://www.excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Four Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103114805/https://www.excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |url-status=dead}}</ref> ===ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ ننڍين مقامي ٻيڙين، ماهيگيري جي جهازن، بندرگاهي لانچن ۽ وڏن سامونڊي جهازن لاءِ هڪ ئي صوبائي رجسٽريشن نظام لاڳو نه آهي. رجسٽريشن ۽ لائسنسنگ جو ادارو جهاز جي قسم ۽ استعمال موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. بين الاقوامي ۽ تجارتي سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن وفاقي سامونڊي قانون ۽ مرڪنٽائيل ميرين نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته بندرگاهن اندر هلندڙ ٻيڙين ۽ لانچن تي لاڳاپيل پورٽ اٿارٽين جا حفاظتي ۽ آپريشنل ضابطا لاڳو ٿين ٿا. ماهيگيري جي ٻيڙين لاءِ فشريز سان لاڳاپيل صوبائي يا وفاقي ضابطا پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ بابت عام مضمون ۾ '''سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن''' کي هڪ واحد صوبائي موٽر گاڏي جهڙي نظام طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ وڌيڪ صحيح عنوان '''ٻيڙين ۽ جهازن جو لائسنس ۽ رجسٽريشن''' آهي. ===ٽرانسپورٽ جي موجوده سرڪاري پاليسي=== سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ ٽرانسپورٽ کاتي لاءِ مجموعي طور تقريباً '''67 ارب رپيا''' رکيا ويا، جن مان 59.7 ارب رپيا ترقياتي خرچ ۽ 7.28 ارب رپيا سروس ڊليوري لاءِ هئا. بجيٽ ۾ سنڌ پيپلز بس سروس، سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي، 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي ۽ آپريشن، ٽرانسپورٽ سبسڊي ۽ موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام لاءِ الڳ رقمون شامل هيون.<ref name="SindhBudgetTransport2025">{{cite web |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |title=Sindh Citizens’ Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |page=24 |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي ٽرانسپورٽ شعبي جا چونڊ بجيٽ پروگرام، 2025–26ع'''<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> |- style="background:#D6EEEA;" ! پروگرام ! مختص رقم |- | ٽرانسپورٽ کاتي جي ڪل بجيٽ | '''67.0 ارب رپيا''' |- | ترقياتي خرچ | 59.7 ارب رپيا |- | سروس ڊليوري | 7.28 ارب رپيا |- | ٽرانسپورٽ سبسڊي | 3 ارب رپيا |- | 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي، تعمير، آپريشن ۽ سار سنڀال | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ پيپلز بس سروس لاءِ فيول ڪاسٽ انڊيڪسيشن | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي | 300 ملين رپيا |- | سنڌ انٽرا-ڊسٽرڪٽ پيپلز بس سروس | 175 ملين رپيا |- | موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام | 15.4 ملين رپيا |} </div> ===آمدورفت ۽ ماحول=== سنڌ جي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي تيز واڌ سان گڏ ٽرئفڪ جام، فضائي آلودگي، ايندھن جو استعمال ۽ روڊ حادثا اهم پاليسي مسئلا آهن. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ صوبائي ٽرانسپورٽ پاليسي ۾ ماس ٽرانزٽ، بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ بجلي تي هلندڙ بسن جي توسيع کي اهميت ڏني وئي آهي. 2025–26ع واري صوبائي بجيٽ ۾ 100 اليڪٽرڪ بسن لاءِ 1.6 ارب رپين جي رٿا ان تبديليءَ جو هڪ مثال آهي، جڏهن ته اڳ ۾ پيپلز بس سروس جي نظام ۾ پڻ اليڪٽرڪ بسون متعارف ڪرايون ويون آهن.<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> ===آمدورفت جو علائقائي ڍانچو=== سنڌ جي آمدورفت جي جاگرافي ۾ مختلف شهر مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا. [[ڪراچي]] سامونڊي بندرگاهن، بين الاقوامي هوائي اڏي، ريلوي ۽ شاهراهن جو سڀ کان وڏو گڏيل مرڪز آهي؛ [[حيدرآباد]] ڪراچي ۽ اتر سنڌ جي وچ ۾ روڊ ۽ ريلوي جنڪشن؛ [[روهڙي]] قومي ريلوي نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز؛ [[سکر]] اتر سنڌ جو شاهراهي، ريلوي ۽ هوائي مرڪز؛ جڏهن ته [[ڪوٽڙي]] ۽ [[ڄامشورو]] سنڌو درياهه پار روڊ ۽ ريلوي رابطن ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم آمدورفتي مرڪز''' |- style="background:#ECEFF1;" ! مرڪز ! اهم ذريعا ! بنيادي ڪردار |- | [[ڪراچي]] | بندرگاهه، هوائي اڏو، ريلوي، موٽر وي، بس | قومي ۽ بين الاقوامي گيٽ وي |- | [[حيدرآباد]] | ريلوي، قومي شاهراهه، موٽر وي، بس | ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جو جنڪشن |- | [[روهڙي]] | ريلوي، قومي شاهراهه | قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر]] | ريلوي، هوائي اڏو، شاهراهه | اتر سنڌ جو علائقائي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي]] | ريلوي، شاهراهه، پل | سنڌو درياهه پار مرڪزي رابطو |- | [[پورٽ قاسم]] | سامونڊي جهاز، ريل، روڊ | صنعتي ۽ مال برداري مرڪز |} </div> {{clear}} ==سياحت== {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|270px|[[موئن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ سلطان ابراهيم جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|270px|[[رني ڪوٽ قلعو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]؛ کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع سنڌ جو مشهور تاريخي قلعو.]] سنڌ جي سياحت جو بنياد صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخي شهرن، مذهبي ماڳن، فنِ تعمير، سامونڊي ڪنارن، ڍنڍن، آبي زمينن، ريگستاني ۽ جابلو منظرن ۽ ثقافتي ورثي تي ٻڌل آهي. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا آثار، وچئين دور جا اسلامي يادگار، ٽالپر ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ۽ قلعا، ڪراچيءَ جو نوآبادياتي تعميراتي ورثو ۽ سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل درگاهون صوبي جي ثقافتي سياحت جا اهم حصا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh — The Cradle of Civilizations |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڇهن ماڳن مان ٻه واقع آهن: [[موئن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]. موئن جو دڙو 1980ع ۽ مڪلي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا. ان کان سواءِ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[ڀنڀور]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو سنڌ جا اهي ماڳ آهن، جيڪي يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Properties inscribed on the World Heritage List and Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ سياحت جي سرڪاري ترقي ۽ سياحتي سهولتن جي فراهميءَ ۾ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ٿيو ۽ سنڌ حڪومت جي سياحت کاتي تحت ڪم ڪري ٿو. اداري طرفان تاريخي، ثقافتي ۽ قدرتي ماڳن جي تشهير سان گڏ مختلف سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي سهولتون پڻ هلائيون وڃن ٿيون.<ref name="STDCSindh">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===عالمي ورثو=== سنڌ جا ٻه ماڳ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن مان [[موئن جو دڙو]] ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعات سان لاڳاپيل ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان بهتر محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب آثارن جو محفوظ علائقو لڳ ڀڳ 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن مان رڳو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو کوٽيو ويو آهي. شهر جي منصوبابندي، سرن سان ٺهيل عمارتن، هيٺئين شهر ۽ بلند قلعي واري حصي مان سنڌو تهذيب جي ترقي يافته شهري تنظيم ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[مڪلي جو قبرستان]] [[ٺٽو]] ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل هڪ وسيع تاريخي قبرستان آهي. يونيسڪو موجب هتي لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن ۽ هي ماڳ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيب، سياسي تاريخ ۽ فنِ تعمير جي شاهدي ڏئي ٿو. هتي بادشاهن، راڻين، حاڪمن، صوفين، عالمن ۽ ٻين اهم شخصيتن جا پٿر ۽ سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن.<ref name="UNESCOMakli">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6D4C41;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا يونيسڪو عالمي ورثي وارا ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! ضلعو ! دور / نوعيت ! عالمي ورثي ۾ شموليت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | سنڌو ماٿري جي تهذيب / آثارِ قديمه | 1980ع |- | [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]] | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | 14هين–18هين صدي / مقبرا ۽ اسلامي فنِ تعمير | 1981ع |} <ref name="UNESCOMohenjo"/><ref name="UNESCOMakli"/> ===آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ=== سنڌ جي آثارِ قديمه جي تاريخ قبل از تاريخ ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] کان وٺي اسلامي، سومرا، سما، ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور تائين پکڙيل آهي. [[موئن جو دڙو]] ان سلسلي جو بين الاقوامي طور سڀ کان مشهور ماڳ آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]]، [[آمري]]، [[چانهون جو دڙو]]، [[ڀنڀور]] ۽ ٻيا آثار سنڌ جي مختلف تاريخي مرحلن جي نمائندگي ڪن ٿا. [[ڀنڀور]] سنڌ جي سامونڊي ۽ واپاري تاريخ سان لاڳاپيل اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هي ماڳ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ ''پورٽ آف ڀنڀور'' جي نالي سان شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي قلعي بند تعميراتي ورثي جا نمايان مثال آهن. رني ڪوٽ کي 1993ع ۾ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي، نئون ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ جا قلعا 2026ع ۾ پاڪستان جي ٽينٽيٽو لسٽ ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#8D6E63;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا سياحتي ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت ! اهميت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو]] | قديم شهر | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[مڪلي جو قبرستان]] | [[ٺٽو]] | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[ڀنڀور]] | [[ٺٽو ضلعو]] | آثارِ قديمه / قديم بندرگاهه | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[رني ڪوٽ قلعو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | قلعو | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | [[خيرپور ضلعو]] | قلعو | تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ |- | [[عمرڪوٽ قلعو]] | [[عمرڪوٽ]] | قلعو | تاريخي ماڳ |- | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | [[ٿرپارڪر]] | قلعو | ٿر جي تاريخي ورثي جو حصو |- | [[چوڪنڊي قبرستان]] | [[ڪراچي]] | تاريخي پٿري قبرون | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[فيض محل]] | [[خيرپور]] | محل | ٽالپر دور جو تعميراتي ورثو |- | [[موهٽا محل]] | [[ڪراچي]] | محل / ميوزيم | ويهين صديءَ جو تعميراتي ورثو |- | [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] | [[ڪراچي]] | تاريخي رهائشگاهه / ميوزيم | قومي تاريخ سان لاڳاپيل |} </div> <ref name="STDCSindh"/> ===قلعا ۽ شاهي محل=== [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|270px|[[فيض محل]]، [[خيرپور]]؛ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جي ٽالپر حڪمرانن سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] سنڌ جي تاريخي سياحت ۾ قلعن ۽ محلاتن کي نمايان حيثيت حاصل آهي. [[رني ڪوٽ قلعو]] کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع هڪ وسيع قلعي بند نظام آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] خيرپور ڀرسان ٽالپر دور جي فوجي فنِ تعمير سان لاڳاپيل آهي. [[عمرڪوٽ قلعو]] سنڌ جي اوڀرئين حصي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي. [[فيض محل]] خيرپور جي اڳوڻي رياست جي ٽالپر حڪمرانن جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل آهي. ڪراچي ۾ [[موهٽا محل]] ويهين صديءَ جي شروعاتي تعميراتي ورثي جو اهم مثال آهي ۽ هاڻي ثقافتي نمائش ۽ ميوزيم طور استعمال ٿئي ٿو. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن فيض محل، ڪوٽ ڏيجي قلعي، موهٽا محل ۽ عمرڪوٽ قلعي کي صوبي جي نمايان سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCSindh"/> ===ميوزيم=== سنڌ جا ميوزيم صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخ، لوڪ ثقافت، فن، قومي تاريخ ۽ قدرتي ورثي جي نمائش ڪن ٿا. [[سنڌ ميوزيم]] حيدرآباد ۾ سنڌ جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي سان لاڳاپيل مجموعا موجود آهن، جڏهن ته [[موئن جو دڙو ميوزيم]] ۽ ڀنڀور، عمرڪوٽ ۽ ٻين آثارِ قديمه وارن ماڳن جا ميوزيم پنهنجي پنهنجي علائقي مان هٿ آيل آثار محفوظ ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]، [[موهٽا محل ميوزيم]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]]، [[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] ۽ [[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]] تاريخ، فن، بحري ورثي ۽ هوابازيءَ سان لاڳاپيل اهم سياحتي ادارا آهن. [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جو ميوزيم سنڌ جي لوڪ ثقافت، لباس، موسيقي، دستڪاري، آثارِ قديمه ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل مجموعن سبب ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز آهي. ===قدرتي ۽ ماحولياتي سياحت=== [[File:Gorakh Hill Station.jpg|thumb|270px|[[گورک هل اسٽيشن]]، [[کيرٿر جبل]]؛ سنڌ جي مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جو قدرتي منظرنامو [[عربي سمنڊ]] جي ساحل، [[سنڌو درياهه]]، سنڌو ڊيلٽا، ڍنڍن، آبي زمينن، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[کيرٿر جبل]] تائين پکڙيل آهي. ان ڪري صوبي ۾ سامونڊي، آبي، ريگستاني، جابلو ۽ جهنگلي جيوت سان لاڳاپيل سياحت جا مختلف امڪان موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] کيرٿر جبلن ۾ واقع سنڌ جو مشهور جابلو تفريحي ماڳ آهي ۽ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ان کي صوبي جي نمايان سياحتي منزلن مان هڪ طور پيش ڪري ٿي. [[ڪارونجهر جبل]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو علائقو ٿر جي ريگستاني منظرنامي، گرينائيٽ جبلن، تاريخي جين مندرن، مسجدن ۽ مقامي ثقافت جي ميلاپ سبب قدرتي ۽ ثقافتي سياحت ٻنهي لاءِ اهم آهي.<ref name="STDCSindh"/> [[ڪينجهر ڍنڍ]] سنڌ جي مشهور مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي هٽس قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/hotels/keenjhar-lake-resort/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٿر ۽ نگرپارڪر=== [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي اوڀر ۾ پکڙيل هڪ منفرد قدرتي ۽ ثقافتي خطو آهي. ريگستاني ڳوٺ، روايتي گهر، چوپايو مال، لوڪ موسيقي، ڪپڙي ۽ هٿ جي هنر، مقامي کاڌا ۽ موسمي برساتن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سائي منظرنامو هن علائقي جي سياحتي سڃاڻپ جا اهم حصا آهن. [[نگرپارڪر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر جبل]]، تاريخي جين مندر، قديم مذهبي عمارتون ۽ مقامي آباديءَ جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ''ننگرپارڪر ڪلچرل لينڊ اسڪيپ'' کي 2016ع ۾ پاڪستان طرفان يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ آبي سياحت=== سنڌ ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، بکر ڍنڍ ۽ ٻين آبي علائقن کي تفريح، پکين جي مشاهدي، مڇي مارڻ ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل اهميت حاصل آهي. انهن مان ڪينجهر ڍنڍ تي سرڪاري سياحتي رهائش ۽ تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪينجهر ڍنڍ جي ڪناري تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته سانگهڙ ضلعي ۾ نارا ڪئنال جي آخري حصي ڀرسان واقع بکر ڍنڍ تي پڻ سياحتي ريزارٽ قائم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism — Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سامونڊي سياحت ۽ ساحل=== [[File:Clifton Beach Karachi.jpg|thumb|270px|[[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي سڀ کان مشهور شهري ساحلي تفريحي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي ڏاکڻي سرحد [[عربي سمنڊ]] سان لڳي ٿي ۽ [[ڪراچي]] صوبي جي ساحلي سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر جي ساحلي علائقن ۾ [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]]، [[هاڪس بي]]، [[سينڊزپٽ]]، [[فرينچ بيچ]]، [[پيراڊائز پوائنٽ]] ۽ [[منهوڙو]] شامل آهن. اهي علائقا ترڻ، سامونڊي نظارن، تفريح، ٻيڙيءَ جي سفر ۽ هفتيوار سياحت لاءِ استعمال ٿين ٿا. ڪراچي کان ٻاهر سنڌو ڊيلٽا ۽ ٺٽي ۽ سجاول جي سامونڊي پٽي ۾ ڪريڪ، تمر جا ٻيلا ۽ آبي ماحولياتي نظام موجود آهن. انهن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي گنجائش موجود آهي، پر تمر جي ٻيلن، ساحلي جيوت ۽ حساس آبي ماحول جي تحفظ سبب سياحت جي ترقيءَ ۾ ماحولياتي تحفظ کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ====سنڌ جا مشهور سامونڊي ڪنارا==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0277BD;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سامونڊي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E1F5FE;" ! سامونڊي ڪنارو / ماڳ ! علائقو ! نمايان خصوصيت |- | [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]] | [[ڪراچي]] | شهري ساحل ۽ عوامي تفريح |- | [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]] | [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] | سامونڊي نظارا ۽ تفريحي سرگرميون |- | [[هاڪس بي]] | [[ڪراچي]] | سامونڊي ساحل ۽ هٽس |- | [[سينڊزپٽ]] | [[ڪراچي]] | ريتيلو ساحل |- | [[فرينچ بيچ، ڪراچي|فرينچ بيچ]] | [[ڪراچي]] | ساحلي تفريح |- | [[پيراڊائز پوائنٽ]] | [[ڪراچي]] | پٿريلو سامونڊي ڪنارو |- | [[منهوڙو]] | [[ڪراچي]] | ٻيٽ، ساحل ۽ تاريخي ورثو |} </div> ===مذهبي سياحت=== سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي روايت صوبي جي سياحت جو اهم حصو آهي. مختلف صوفي بزرگن جي درگاهن تي سڄي سال زائرين اچن ٿا، جڏهن ته سالياني عرسن دوران وڏي تعداد ۾ عقيدتمند ۽ سياح گڏ ٿين ٿا. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سنڌ جي سڀ کان مشهور صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي درگاهه سنڌي صوفي شاعري ۽ موسيقيءَ سان پڻ گهري طرح لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ۾ [[عبدالله شاهه غازي]]، [[منگهو پير]] ۽ ٻين بزرگن جون درگاهون مذهبي ۽ ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ جي مذهبي ورثي ۾ مسجدون، هندو مندر، جين مندر ۽ ٻين برادرين جون تاريخي عبادتگاهون پڻ شامل آهن. [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] مغل دور جي مشهور مسجد آهي ۽ يونيسڪو جي Tentative List ۾ شامل آهي، جڏهن ته نگرپارڪر جا تاريخي جين مندر علائقي جي گهڻ مذهبي تاريخ جا اهم آثار آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ مذهبي سياحتي ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا مشهور مذهبي ۽ روحاني سياحتي ماڳ''' |- style="background:#F3E5F5;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[لال شهباز قلندر جي درگاهه]] | [[سيوهڻ]] | صوفي درگاهه |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي درگاهه]] | [[ڀٽ شاهه]] | صوفي درگاهه ۽ ثقافتي مرڪز |- | [[سچل سرمست جي درگاهه]] | [[درازا]] | صوفي درگاهه |- | [[عبدالله شاهه غازي جي درگاهه]] | [[ڪراچي]] | صوفي درگاهه |- | [[منگهو پير]] | [[ڪراچي]] | تاريخي صوفي زيارتگاهه |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد |- | [[مسجد منزلگاهه]] | [[سکر]] | تاريخي مسجد |- | [[ساڌ ٻيلو]] | [[سکر]] | هندو مذهبي ماڳ |- | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[نگرپارڪر]] | تاريخي جين مذهبي ورثو |- | [[هنگلاج ماتا مندر]] | بلوچستان | '''سنڌ کان ٻاهر'''؛ سنڌ جي فهرست ۾ شامل نه ڪيو وڃي |} </div> ===ثقافتي سياحت=== [[File:Frere Hall Karachi Pakistan 01.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]]، [[ڪراچي]]؛ 1865ع ۾ مڪمل ٿيل تاريخي عمارت، جيڪا هاڻي لائبريري ۽ نمائشگاهه طور پڻ استعمال ٿئي ٿي.]] [[File:Frere Hall & Library Karachi.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]] ۽ ان جا باغ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي سياحت ۾ ثقافتي ورثو، فن، موسيقي، دستڪاري، لوڪ روايتون ۽ تاريخي شهري مرڪز اهم حيثيت رکن ٿا. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ٺٽو]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[سيوهڻ]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ [[نگرپارڪر]] جهڙا هنڌ پنهنجي تاريخي عمارتن، بازارن، ميوزمن، مذهبي ماڳن ۽ مقامي ثقافت سبب ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ حڪومت جو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو تاريخي ماڳن، روايتي فنن ۽ دستڪاريءَ جي تحفظ ۽ واڌاري سان گڏ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ ٻين عوامي تقريبن جي انعقاد کي پڻ پنهنجي ذميوارين ۾ شامل ڪري ٿو. کاتي جي انتظام هيٺ ميوزيم، آرٽ گيلريون، ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[حيدرآباد]] ۾ [[مکي هائوس ميوزيم]]، [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان لاڳاپيل ثقافتي ادارا، [[خيرپور]] ۾ تاريخي رياستي ورثو ۽ ڪراچي ۾ [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[هندو جيمخانا]]، [[خالق ڏنو هال]] ۽ ٻيون تاريخي عمارتون سنڌ جي شهري ثقافتي سياحت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جي نوادرات واري اداري فريئر هال، خالق ڏنو هال، وزير مينشن ۽ قائداعظم هائوس سميت ڪيترين عمارتن کي سنڌ جي تاريخي ورثي ۾ درج ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/heritage-buildings/ |title=Heritage Buildings |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ثقافتي مرڪز ۽ ميوزيم=== [[File:Front entrance facade - Mukhi Mahal.jpg|thumb|270px|[[مکي هائوس ميوزيم]]، [[حيدرآباد]]؛ سنڌ جي تاريخي شهري رهائش، فنِ تعمير ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل محفوظ ڪيل تاريخي عمارت.]] سنڌ ۾ ميوزمن جو ڄار آثارِ قديمه، تاريخ، ثقافت، لوڪ ورثي ۽ اهم شخصيتن سان لاڳاپيل مواد محفوظ ڪري ٿو. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي جي فهرستن ۾ [[موئن جو دڙو ميوزيم]]، ڀنڀور آرڪيالاجيڪل ميوزيم، آمري ميوزيم، سکر آرڪيالاجيڪل ميوزيم، خيرپور ريجنل اسٽيٽ ميوزيم، مکي هائوس ميوزيم، عمرڪوٽ جو ٿر ميوزيم، لاڙڪاڻي جو سٽي ميوزيم ۽ ٻين علائقائي ميوزمن جا نالا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-category/museum/ |title=Museums |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ميوزمن ۽ ثقافتي مرڪزن جي اهميت رڳو سياحت تائين محدود نه آهي؛ اهي سنڌ جي آثارن، دستڪاري، تاريخي دستاويزن، قديم سڪن، ٺڪر، مجسمن، روايتي لباس ۽ ٻين مادي ثقافتي ورثن جي تحفظ ۽ علمي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا. ===ڪراچي ۾ شهري سياحت=== [[File:Mazar View at night.JPG|thumb|270px|رات جي وقت [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]]؛ [[محمد علي جناح]] جو مقبرو ۽ شهر جي نمايان قومي نشانين مان هڪ.]] [[File:MohattaPalace.jpg|thumb|270px|[[موهٽا محل]]، [[ڪراچي]]؛ ڪلفٽن ۾ واقع تاريخي محل ۽ ميوزيم.]] [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري سياحتي مرڪز آهي. شهر ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ تاريخي عمارتون، ميوزيم، باغ، تفريحي مرڪز، خريداريءَ جا علائقا، کاڌي پيتي جا مرڪز ۽ قومي يادگار موجود آهن. [[مزار قائد]]، [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[وزير مينشن]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] ۽ [[چوڪنڊي قبرستان]] شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جا نمايان ماڳ آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي منزلن ۾ مزار قائد، موهٽا محل، قائداعظم هائوس، هندو جيمخانا، فريئر هال ۽ چوڪنڊي سميت ڪراچي جي ڪيترن تاريخي ماڳن کي شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> شهر جي تفريحي سياحت ۾ [[ڪراچي زو]]، [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]]، [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]، [[باغ ابن قاسم]] ۽ سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل عوامي تفريحي علائقا پڻ شامل آهن. ڪراچي جا شاپنگ مال، روايتي بازارون ۽ کاڌي پيتي جا مرڪز شهر جي جديد شهري سياحت جو ٻيو اهم حصو آهن. ===تفريحي ماڳ=== سنڌ ۾ تفريحي سياحت جو دائرو شهري باغن ۽ پارڪن کان وٺي ڍنڍن، جابلو علائقن، ريگستاني منزلن ۽ ساحلي تفريح تائين پکڙيل آهي. ڪراچي ۾ عوامي پارڪ، ساحل ۽ شهري تفريحي مرڪز وڏي تعداد ۾ مقامي سياحن کي راغب ڪن ٿا، جڏهن ته صوبي جي ٻين حصن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪارونجهر جبل]] ۽ ريگستاني علائقا قدرتي تفريح جا اهم مرڪز آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00838F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تفريحي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E0F7FA;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[باغ ابن قاسم]] | [[ڪراچي]] | شهري باغ / سامونڊي تفريح |- | [[ڪراچي زو]] | [[ڪراچي]] | زولاجيڪل باغ |- | [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]] | [[ڪراچي]] | شهري تفريح |- | [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]] | [[ڪراچي]] | پارڪ |- | [[ڪينجهر ڍنڍ]] | [[ٺٽو ضلعو]] | ڍنڍ / آبي تفريح |- | [[گورک هل اسٽيشن]] | [[دادو ضلعو]] | جابلو تفريح |- | [[ڪارونجهر جبل]] | [[نگرپارڪر]] | قدرتي ۽ ثقافتي سياحت |- | بکر ڍنڍ | [[سانگهڙ ضلعو]] | ڍنڍ / ريزارٽ |} </div> ===سياحتي ريزارٽ ۽ سرڪاري رهائش=== [[File:Keenjhar Lake STDC resort.JPG|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جو سياحتي ريزارٽ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img2.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي مشهور قدرتي، تفريحي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img4.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي وڏين مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] صوبي جي مختلف سياحتي منزلن تي رهائش جون سهولتون هلائي ٿي. انهن جو مقصد وڏن شهري مرڪزن کان ٻاهر تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳن تي ايندڙ سياحن لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ آهي. اداري جي موجوده فهرست ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]] تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ، [[لاڙڪاڻو]] ۾ سمبارا اِن، [[سيوهڻ]] ۾ لال شهباز ريسٽ هائوس، [[نگرپارڪر]] ۾ روپلو ڪولهي ريزارٽ، [[مٺي]] ۾ مارئي ريسٽ هائوس، [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ موٽل ۽ [[حيدرآباد]] ۾ هيريٽيج گيسٽ هائوس شامل آهن.<ref name="STDCResorts">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/resorts/ |title=Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪينجهر ليڪ ريزارٽ ڍنڍ جي ڪناري تي قائم آهي، جڏهن ته روپلو ڪولهي ريزارٽ ڪارونجهر جبلن جي پسمنظر ۾ نگرپارڪر ۾ واقع آهي. اهڙيءَ طرح انهن سهولتن جي جاگرافيائي ورڇ تاريخي لاڙڪاڻي، مذهبي سيوهڻ، ٿر ۽ نگرپارڪر، ڪينجهر ۽ حيدرآباد جهڙن مختلف سياحتي علائقن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ رهائشي سهولتون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا سرڪاري سياحتي ريزارٽ، موٽل ۽ ريسٽ هائوس''' |- style="background:#E8F5E9;" ! نالو ! هنڌ ! قسم / سياحتي تعلق |- | ڪينجهر ليڪ ريزارٽ | [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو]] | ڍنڍ ڪناري ريزارٽ |- | سمبارا اِن | [[لاڙڪاڻو]] | هوٽل / تاريخي سياحت |- | لال شهباز ريسٽ هائوس | [[سيوهڻ]] | مذهبي ۽ تاريخي سياحت |- | روپلو ڪولهي ريزارٽ | [[نگرپارڪر]] | ڪارونجهر / ٿر سياحت |- | مارئي ريسٽ هائوس | [[مٺي]] | ٿر سياحت |- | ڳڙهي خدا بخش موٽل | [[ڳڙهي خدا بخش]] | تاريخي / سياسي سياحت |- | هيريٽيج گيسٽ هائوس | [[حيدرآباد]] | ثقافتي ۽ شهري سياحت |} </div> <ref name="STDCResorts"/> ===هوٽلون ۽ مهمان نوازي=== سنڌ جي هوٽل ۽ مهمان نوازيءَ واري صنعت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي. شهر ۾ بين الاقوامي ۽ پاڪستاني هوٽل زنجيرن سان گڏ ڪاروباري هوٽل، گيسٽ هائوس ۽ ٻين قسمن جون رهائشي سهولتون موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان شايع ڪيل پاڪستان هوٽلز ايسوسيئيشن جي سنڌ واري فهرست ۾ ڪراچي سميت صوبي جي مختلف هوٽلن کي درج ڪيو ويو آهي.<ref name="STDCHotels">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/pakistan-hotels/ |title=Pakistan Hotels — Sindh Province |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي نمايان وڏين هوٽلن ۾ آواري ٽاورز، ڪراچي ميريئٽ هوٽل ۽ بيچ لگزري هوٽل شامل آهن. وڏين تجارتي ۽ تفريحي سهولتن سبب ڪراچي سنڌ ۾ ڪاروباري سفر، ڪانفرنسن ۽ شهري سياحت سان لاڳاپيل مهمان نوازيءَ جو بنيادي مرڪز آهي.<ref name="STDCHotels"/> {{clear}} ===ٿر ۾ سياحت=== [[File:Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز.]] [[File:A view of Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ ٿرپارڪر جي گرينائيٽ جبلن ۽ قدرتي منظرن جو هڪ وسيع ڏيک.]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي سياحت ريگستاني قدرتي منظرن، مقامي ثقافت، ڳوٺاڻي زندگي، روايتي دستڪاري، مذهبي ورثي ۽ ڪارونجهر جبلن جي چوڌاري مرڪوز آهي. [[مٺي]] علائقي جو وڏو شهري مرڪز آهي، جڏهن ته [[نگرپارڪر]] قدرتي ۽ تاريخي سياحت جي لحاظ کان وڌيڪ نمايان آهي. نگرپارڪر ۾ ڪارونجهر جبلن سان گڏ جين مندر، تاريخي مسجدون ۽ ڳوٺاڻا ثقافتي منظر موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن هتي روپلو ڪولهي ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته مٺي ۾ مارئي ريسٽ هائوس موجود آهي.<ref name="STDCResorts"/> سنڌ حڪومت ٿر کي منظم سياحتي سفرن سان ڳنڍڻ لاءِ ٽرين سفاري جهڙا پروگرام پڻ استعمال ڪيا آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي موجوده سياحتي پروگرامن ۾ ''ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري'' شامل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> ===سياحتي ٽرين سفاري ۽ منظم دورا=== سنڌ ۾ سياحت کي ريلوي سفر سان ڳنڍيندڙ منظم سياحتي پروگرامن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي پروگرامن ۾ [[موئن جو دڙو]]، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل ٽرين سفاريون شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations"/> اهڙن پروگرامن جو مقصد سفر کي رڳو هڪ ماڳ جي دوري تائين محدود رکڻ بدران ريلوي سفر، تاريخي منزلن، مقامي ثقافت ۽ رهنمائي ڪيل سياحت کي هڪ گڏيل سياحتي تجربي ۾ شامل ڪرڻ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ ٽرين سفاريون''' |- style="background:#ECEFF1;" ! سياحتي پروگرام ! بنيادي علائقو / موضوع |- | موئن جو دڙو ٽرين سفاري | [[موئن جو دڙو]] ۽ اپر سنڌ جو تاريخي ورثو |- | ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري | [[ٿر ريگستان]] ۽ مقامي ثقافت |- | سکر ٽرين سفاري | [[سکر]] ۽ اتر سنڌ |} </div> <ref name="STDCDestinations"/> ===جهنگلي جيوت ۽ ماحولياتي سياحت=== سنڌ جي قدرتي سياحت ۾ جهنگلي جيوت، آبي زمينون، ڍنڍون، ريگستان، سامونڊي ماحول ۽ جابلو علائقا شامل آهن. [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اهم جابلو قدرتي علائقن مان آهن، جڏهن ته [[ٿر ريگستان]] ۽ [[ڪارونجهر جبل]] صوبي جي اوڀرئين حصي ۾ الڳ قدرتي منظرنامو پيدا ڪن ٿا. سنڌ جون ڍنڍون ۽ آبي زمينون مقامي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش مهيا ڪن ٿيون. اهڙن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي ترقيءَ لاءِ جهنگلي جيوت جي تحفظ، پاڻيءَ جي معيار، آبي نظام جي بحالي ۽ سياحن جي سرگرمين جي مناسب انتظام کي گڏ کڻي هلڻ ضروري آهي. ماحولياتي سياحت عام تفريحي سياحت کان ان لحاظ کان مختلف آهي ته ان جو بنيادي مقصد قدرتي ماحول مان لطف وٺڻ سان گڏ ان جي حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظام کي نقصان کان بچائڻ آهي. ===کيرٿر ۽ جابلو سياحت=== [[File:Kirthar National Park.jpg|thumb|270px|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]]؛ سنڌ جي جابلو قدرتي منظرنامي ۽ جهنگلي جيوت جو اهم محفوظ علائقو.]] [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اولهندي حد تي پکڙيل جابلو سلسلو آهي. هن خطي ۾ قدرتي جابلو منظر، جهنگلي جيوت، تاريخي ماڳ ۽ [[رني ڪوٽ قلعو]] جهڙا ثقافتي ورثا هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] پڻ کيرٿر جي بلند علائقي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي نمايان جابلو سياحتي منزلن مان هڪ آهي. هن علائقي ۾ سياحت جي ترقيءَ جو دارومدار روڊ رسائي، پاڻي، رهائش، حفاظت ۽ ماحولياتي تحفظ تي آهي. جابلو ۽ محفوظ قدرتي علائقن ۾ وڏي پيماني واري تعمير بدران گهٽ اثر واري ماحولياتي سياحت وڌيڪ موزون سمجهي وڃي ٿي. ===شڪارگاهون ۽ محفوظ قدرتي علائقا=== سنڌ ۾ تاريخي طور شڪارگاهن جي روايت موجود رهي آهي، پر جديد دور ۾ ڪيترائي قدرتي علائقا جهنگلي جيوت جي تحفظ، نيشنل پارڪن، وائلڊ لائيف سينڪچوئرين ۽ ٻين محفوظ علائقن جي قانوني نظام هيٺ اچن ٿا. تنهنڪري اهڙن علائقن کي عام سياحتي مواد ۾ ''شڪارگاهون'' طور پيش ڪرڻ بدران سندن موجوده قانوني تحفظ ۽ جهنگلي جيوت واري حيثيت واضح ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. محفوظ علائقن ۾ سياحت کي جهنگلي جيوت جي مشاهدي، قدرتي منظرن، فوٽوگرافي ۽ ماحولياتي تعليم سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جڏهن ته شڪار صرف لاڳو قانونن ۽ اجازت نامن جي تابع ٿي سگهي ٿو. ===ميلا، عرس ۽ ثقافتي تقريبون=== سنڌ جي ثقافتي سياحت ۾ سالياني ميلا، صوفي بزرگن جا عرس، ادبي تقريبون، موسيقي، دستڪاريءَ جون نمائشون ۽ ثقافتي فيسٽيول پڻ اهم آهن. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[درازا]] ۾ [[سچل سرمست]] جي عرسن دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا. سنڌ حڪومت جو ثقافت کاتو پڻ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ عوامي تقريبن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي واڌاري ۽ سياحت سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي پروگرامن ۾ سنڌ ڪرافٽ فيسٽيول پڻ شامل هو، جيڪو ڪراچي ۾ منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جو انتظام=== سنڌ ۾ سياحت، ثقافت ۽ آثارِ قديمه جو انتظام [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي جي ادارياتي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي. کاتي جي ماتحت ڊائريڪٽوريٽ آف ٽوئرزم، ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪلچر ۽ ٻين شعبن سان گڏ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ڪئي وئي. اداري جو ڪم سياحتي منزلن جي تشهير، سياحن لاءِ سهولتن جي ترقي، ريزارٽن ۽ رهائش جي انتظام ۽ سياحتي پروگرامن کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> 2011ع ۾ ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ وفاقي حڪومت جي آثارِ قديمه واري انتظام هيٺ موجود 126 آثارِ قديمه جا ماڳ، يادگار ۽ ميوزيم سنڌ جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جنهن سان تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري ورثي جي تحفظ ۾ صوبائي حڪومت جون ذميواريون وڌيون.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/about/ |title=About Us |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي آثارِ قديمه، تاريخي يادگارن ۽ ميوزمن جي انتظام ۽ تحفظ سان لاڳاپيل آهي. اداري جي سرڪاري پورٽل تي سنڌ جي آثارِ قديمه وارن ماڳن کي قلعي، مسجد، مقبري، مندر، اسٽوپا، قبرستان، ميوزيم ۽ تاريخي عمارتن سميت مختلف قسمن ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-list/ |title=Heritage and Archaeological Sites of Sindh |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحتي بنيادي ڍانچو ۽ ترقي=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي آثارِ قديمه جي تحفظ سان گڏ روڊ رسائي، رهائش، سياحتي معلومات، وزيٽر سهولتن ۽ ماڳن جي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جو پلاننگ، ڊولپمينٽ، مانيٽرنگ اينڊ امپليمينٽيشن سيل تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن، ميوزمن ۽ سياحتي منزلن تي انفراسٽرڪچر منصوبن جي منصوبابندي ۽ عملدرآمد ڪري ٿو.<ref name="PDMISindh">{{cite web |url=https://pdmi.sindhculture.gov.pk/ |title=Planning, Development, Monitoring & Implementation Cell |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان اداري جي ذميوارين ۾ تاريخي ورثي جي بحالي، سياحتي ماڳن تي وزيٽر سهولتن ۽ تفسير مرڪزن جي ترقي، سياحتي رستن جي منصوبابندي، ميوزمن ۽ سياحتي ڪمپليڪس ۽ ريزارٽن جي قيام ۽ ثقافتي ورثي جي ڊجيٽل دستاويزڪاري شامل آهن.<ref name="PDMISindh"/> آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ کوٽائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت جي ايڪسپلوريشن اينڊ ايڪسڪيويشن برانچ پڻ ڪم ڪري ٿي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ حڪومت ڀنڀور، منصوره/برهمڻ آباد، آمري، چانهون جو دڙو ۽ ٻين ماڳن تي کوٽائي ۽ تحقيق جا منصوبا هلائي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/ |title=Exploration & Excavation Branch Sindh |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جي علائقائي ورڇ=== سنڌ جي سياحتي جاگرافي مختلف علائقن ۾ مختلف نوعيت رکي ٿي. [[ڪراچي]] ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ڪاروباري سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي؛ [[ٺٽو]] ۽ [[سجاول]] عالمي ورثي، تاريخي فنِ تعمير، ڍنڍن ۽ ساحلي ماحول؛ [[ڄامشورو]] ۽ [[دادو]] رني ڪوٽ، سيوهڻ، کيرٿر ۽ گورک؛ [[لاڙڪاڻو]] موئن جو دڙو ۽ ٻين آثارِ قديمه؛ [[خيرپور]] ٽالپر ورثي ۽ ڪوٽ ڏيجي؛ [[سکر]] سنڌو درياهه ۽ تاريخي عمارتن؛ جڏهن ته [[ٿرپارڪر]] ريگستان، ڪارونجهر ۽ مذهبي ۽ ثقافتي ورثي سبب نمايان آهن. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم سياحتي علائقا ۽ سندن خاصيتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! علائقو ! اهم سياحتي نوعيت ! چونڊ ماڳ |- | [[ڪراچي]] | ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ثقافتي | مزار قائد، فريئر هال، موهٽا محل، ڪلفٽن، منهوڙو |- | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | عالمي ورثو، آثارِ قديمه ۽ آبي سياحت | مڪلي، شاهجهاني مسجد، ڀنڀور، ڪينجهر |- | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | قلعا، مذهبي ۽ جابلو سياحت | رني ڪوٽ، سيوهڻ، آمري |- | [[دادو ضلعو|دادو]] | جابلو ۽ قدرتي سياحت | گورک هل، کيرٿر |- | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | آثارِ قديمه ۽ تاريخ | موئن جو دڙو |- | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | ٽالپر دور ۽ تاريخي ورثو | فيض محل، ڪوٽ ڏيجي |- | [[سکر ضلعو|سکر]] | درياهي، تاريخي ۽ مذهبي | لينسڊائون پل، ساڌ ٻيلو، بکر |- | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | ريگستاني، قدرتي، مذهبي ۽ ثقافتي | ڪارونجهر، نگرپارڪر، جين مندر، مٺي |} </div> ===سياحت ۽ ورثي جو تحفظ=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي. آثارِ قديمه وارن ماڳن تي غير مناسب تعمير، ماحولياتي تبديليون، ٻوڏون، شهري توسيع ۽ وڏي تعداد ۾ سياحن جي غير منظم آمد تاريخي ورثي لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه ۽ ترقياتي ادارن جي ڪم ۾ ماڳن جي بحالي، دستاويزڪاري، وزيٽر انتظام ۽ آفتن کان تحفظ پڻ شامل آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي [[مڪلي]] ۾ ٻوڏن سبب ٿيل نقصان کان پوءِ بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏ هنگامي ردعمل ۽ ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل منصوبن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پائيدار سياحت لاءِ تاريخي عمارتن ۽ آثارِ قديمه جي اصليت برقرار رکڻ، قدرتي علائقن ۾ ماحولياتي دٻاءُ گهٽائڻ، مقامي برادرين کي معاشي سرگرمين ۾ شامل ڪرڻ ۽ سياحتي سهولتن جي ترقيءَ کي ورثي جي تحفظ سان هم آهنگ رکڻ بنيادي اهميت رکن ٿا. {{clear}} ==رانديون== {{Main|سنڌ ۾ رانديون}} [[File:National Stadium, Karachi playing field.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] جو راند جو ميدان.]] سنڌ ۾ رانديون صوبي جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو آهن. [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول منظم راندين مان هڪ آهي، جڏهن ته [[فٽ بال]]، [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]]، [[باڪسنگ]]، [[والي بال]]، [[سنوڪر]]، [[اسڪواش]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[ترڻ]]، [[بيڊمنٽن]]، [[ٽيبل ٽينس]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[ٽينس]]، [[جوڊو]]، [[ڪراٽي]]، [[تائيڪوانڊو]] ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. سنڌ جي روايتي راندين ۾ [[ملهه]] کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي. صوبائي سطح تي راندين جي ترقي ۽ انتظام جي بنيادي ذميواري [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ وٽ آهي. راندين جو کاتو 2006ع ۾ تعليم ۽ ثقافت واري کاتي کان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو. کاتي جي سرڪاري مقصدن ۾ گراس روٽ سطح تي راندين کي فروغ ڏيڻ، ڪلب ۽ ايسوسيئيشن سطح کان صوبائي ۽ قومي مقابلن تائين رانديگرن لاءِ موقعا پيدا ڪرڻ ۽ نوجوانن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-department |title=Sports Department |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ راندين جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، باڪسنگ، سنوڪر، اسڪواش، ترڻ ۽ ٻين راندين لاءِ قومي ۽ صوبائي سطح جون سهولتون موجود آهن. سيپٽمبر 2024ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ 239 راندين جا ميدان يا اسپورٽس سهولتون درج هيون. سنڌ حڪومت ڪراچي ۾ سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ گلشن اقبال ۾ اسپورٽس ڪامپليڪس سميت مختلف تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪرڪيٽ=== {{Main|سنڌ ۾ ڪرڪيٽ}} [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]؛ پاڪستان جي اهم ٽيسٽ، هڪ ڏينهن واري ۽ ٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ.]] ڪرڪيٽ سنڌ جي سڀ کان نمايان راندين مان هڪ آهي ۽ [[ڪراچي]] پاڪستاني ڪرڪيٽ جي تاريخي مرڪزن مان رهيو آهي. شهر جو [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي اهم ميدانن مان آهي. ان کان سواءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جو [[نياز اسٽيڊيم]] پڻ فرسٽ ڪلاس ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي رڪارڊ موجب نيشنل اسٽيڊيم سان گڏ نياز اسٽيڊيم پڻ بورڊ جي استعمال هيٺ اهم ڪرڪيٽ ميدانن ۾ شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/ |title=Pakistan Cricket Board |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان جي ملڪي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ سنڌ جي شهرن ۽ علائقن جي ٽيمن جي ڊگهي تاريخ آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي تاريخي رڪارڊ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور ۽ سنڌ جي نالي سان مختلف ٽيمون [[قائداعظم ٽرافي]] ۾ حصو وٺندي نظر اچن ٿيون. مثال طور 1959–60ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور جون ٽيمون شامل هيون، جڏهن ته 1977–78ع ۾ ''سنڌ اي'' ۽ ''سنڌ بي'' نالي ٽيمون مقابلي ۾ شامل هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/tournament-reports.php?action=tournament_matches&tournament_id=52 |title=Quaid-e-Azam Trophy 1959/60 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-197778/tournament/167.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 1977/78 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ملڪي ڪرڪيٽ جو ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. 2024ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ سنڌ مان [[ڪراچي]] جون بليوز ۽ وائيٽس ٽيمون، [[حيدرآباد]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] ريجن شامل هئا. ڪراچي ريجن وائيٽس 2023ع ۾ قائداعظم ٽرافي جو چيمپيئن بڻيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/quaid-e-azam-trophy-to-commence-from-26-october.html |title=Quaid-e-Azam Trophy to commence from 26 October |date=22 October 2024 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي ريجن بليوز پوائنٽس ٽيبل تي پهرين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-202526/points-table/1426.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025/26 — Points Table |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان کي ڪيترائي مشهور بين الاقوامي ڪرڪيٽر ڏنا آهن، جن ۾ [[جاويد ميانداد]]، [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[موين خان]]، [[سرفراز احمد]] ۽ ٻيا رانديگر شامل آهن. ===فٽ بال=== {{Main|سنڌ ۾ فٽ بال}} سنڌ ۾ فٽ بال جي سڀ کان مضبوط روايت [[ڪراچي]]، خاص طور [[لياري]] سان وابسته آهي. لياري ۾ فٽ بال مقامي سماجي ۽ راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهيو آهي ۽ علائقي ۾ ڪيترائي ڪلب، اڪيڊميون ۽ ننڍا وڏا فٽ بال ميدان موجود آهن. مقامي فٽ بال جي غيرمعمولي مقبوليت سبب لياري کي ڪڏهن ڪڏهن ''مني برازيل'' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.arabnews.pk/node/2069451/pakistan |title=In Pakistan’s ‘Mini Brazil,’ football fever runs late into the night during Ramadan |publisher=Arab News Pakistan |date=25 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> لياري جو [[ڪڪري گرائونڊ]] علائقي جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي نئين سر تعمير کان پوءِ ميدان ۾ فٽ بال گرائونڊ سان گڏ ٻين راندين جون سهولتون پڻ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://tribune.com.pk/story/2422701/lyaris-newly-renovated-kakri-ground-ready-to-host-games |title=Lyari's newly renovated Kakri Ground ready to host games |publisher=The Express Tribune |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ گيمز ۾ پڻ مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ فٽ بال جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ شهيد بينظيرآباد ڊويزنن جي رانديگرن مختلف راندين سان گڏ فٽ بال ۾ به حصو ورتو.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ===باڪسنگ=== [[لياري]] سنڌ ۾ باڪسنگ جو پڻ هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي باڪسنگ ڪلب ۽ تربيت جا مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ صوبائي مقابلن کان سواءِ سنڌ جا باڪسر قومي مقابلن ۾ پڻ حصو وٺندا رهيا آهن. باڪسنگ سنڌ گيمز جي باقاعده راندين ۾ شامل آهي. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ باڪسنگ سميت ڪيترين انفرادي ۽ ٽيم راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. انهن راندين ۾ صوبي جي ڇهن ڊويزنن مان مرد ۽ عورت رانديگرن حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP">{{cite web |url=https://www.app.com.pk/national/over-4000-athletes-to-participate-in-18th-edition-of-sindh-games-to-be-started-from-feb-23-sports-minister/ |title=Over 4000 Athletes to participate in 18th edition of Sindh Games |date=21 February 2024 |publisher=Associated Press of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===هاڪي=== [[File:Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ڪڪري گرائونڊ]]، [[لياري]]، [[ڪراچي]]؛ لياري جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ، جتي فٽ بال سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون.]] [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]] سنڌ جي تاريخي منظم راندين مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ۾ واقع [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو اڳ ''هاڪي ڪلب آف پاڪستان اسٽيڊيم'' جي نالي سان مشهور هو، پاڪستان جي اهم هاڪي ميدانن مان هڪ آهي. هن ميدان ۾ قومي ۽ بين الاقوامي سطح جا مقابلا منعقد ٿيندا رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي راندين واري ڍانچي ۾ هاڪي لاءِ مخصوص تربيتي سهولتون پڻ شامل آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ 2024ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ ''هاڪي اڪيڊمي نيپا'' ۽ ''عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ'' صوبائي راندين واري تربيتي ڍانچي جو حصو هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===ملهه=== {{Main|ملهه}} [[File:Malakhro Sindhi Culture Game.jpg|thumb|270px|سنڌ جي روايتي راند [[ملهه]] جو مقابلو؛ ملهه سنڌ جي اهم لوڪ راندين مان هڪ آهي.]] [[ملهه]] سنڌ جي مشهور روايتي جسماني راندين مان هڪ آهي. هيءَ ڪشتي سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ميلن، عرسن، ثقافتي ميڙن ۽ مقامي راندين جي مقابلن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهي آهي. مقابلي ۾ پهلوان مخصوص انداز سان هڪ ٻئي کي پڪڙي زمين تي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. ملهه جي اهميت صرف مقابلي واري راند تائين محدود نه آهي؛ اها سنڌ جي لوڪ ثقافت، ڳوٺاڻي ميلن ۽ روايتي پهلوانيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. جديد منظم راندين جي واڌ باوجود ملهه سنڌ جي مقامي راندين واري سڃاڻپ جو نمايان حصو رهي آهي. ===والي بال=== [[والي بال]] سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻن ٻنهي علائقن ۾ کيڏي وڃي ٿي. اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، ضلعي راندين ۽ صوبائي مقابلن ۾ مردن ۽ عورتن جون والي بال ٽيمون حصو وٺن ٿيون. پاڪستان اسپورٽس بورڊ والي بال کي ملڪ جي باقاعده تسليم ٿيل راندين ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڪيترن ضلعن ۾ والي بال لاءِ کليل ميدانن ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪسز جو استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ گيمز ۽ ٻين بين الاضلاعي مقابلن ۾ پڻ والي بال شامل رهي ٿي. ===سنوڪر=== [[سنوڪر]] ۽ [[بليئرڊس]] سنڌ جي شهري راندين ۾ اهم جاءِ رکن ٿا، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ ڪيترائي سنوڪر ڪلب ۽ مقابلي جا مرڪز موجود آهن. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني راندين واري فهرست ۾ بليئرڊس ۽ سنوڪر شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي رانديگرن قومي سنوڪر مقابلن ۾ ڊگهي عرصي کان نمائندگي ڪئي آهي ۽ ڪراچي ملڪ ۾ سنوڪر جي اهم مقابلي ۽ تربيت واري مرڪزن مان رهيو آهي. ===ٻيون رانديون=== سنڌ ۾ مکيه ٽيم راندين کان سواءِ ايٿليٽڪس، ترڻ، اسڪواش، ٽينس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، هينڊ بال، سائيڪلنگ، وزن کڻڻ، ڪشتي، جوڊو، ڪراٽي، تائيڪوانڊو، ڪبڊي، شوٽنگ، گولف، سيلنگ ۽ ٻين راندين جا مقابلا پڻ ٿين ٿا. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني دائري ۾ هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس، ڪشتي، ڪرڪيٽ، وزن کڻڻ، اسڪواش، ترڻ، باڪسنگ، سائيڪلنگ، باسڪيٽ بال، گولف، والي بال، شوٽنگ، ٽيبل ٽينس، بيڊمنٽن، ٽينس، پولو، باڊي بلڊنگ، شطرنج، روئنگ، بليئرڊس ۽ سنوڪر، جمناسٽڪ، هينڊ بال، جوڊو، ڪراٽي، ڪبڊي، تائيڪوانڊو ۽ ياٽنگ سميت مختلف رانديون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي]] ۾ سامونڊي ڪناري ۽ بندرگاهن جي موجودگي سبب سيلنگ ۽ ٻين آبي راندين لاءِ پڻ سازگار ماحول موجود آهي، جڏهن ته شهر ۾ گولف، اسڪواش، ٽينس ۽ ترڻ جا مختلف سرڪاري، ادارتي ۽ خانگي مرڪز قائم آهن. ===سنڌ گيمز=== {{Main|سنڌ گيمز}} سنڌ گيمز صوبي جو وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي مختلف ڊويزنن جون ٽيمون حصو وٺن ٿيون. مقابلي جو مقصد صوبائي سطح تي رانديگرن کي مقابلي جو موقعو فراهم ڪرڻ ۽ قومي سطح لاءِ قابليت رکندڙ رانديگرن جي سڃاڻپ ڪرڻ آهي. 18هين سنڌ گيمز 23 کان 26 فيبروري 2024ع تائين [[ڪراچي]] ۾ منعقد ٿيون. سرڪاري ڄاڻ موجب انهن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص، لاڙڪاڻو ۽ شهيد بينظيرآباد جي ڇهن ڊويزنن مان '''4,000 کان وڌيڪ مرد ۽ عورت رانديگر''' حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP"/><ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/22-02-2024/18th-sindh-games-to-commence-in-karachi-from-friday |title=18th edition of Sindh Games to begin in Karachi |date=22 February 2024 |publisher=Radio Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> افتتاحي تقريب نيشنل اسپورٽس ٽريننگ اينڊ ڪوچنگ سينٽر ڪراچي ۾ ٿي. مقابلن ۾ مردن لاءِ 42 ۽ عورتن لاءِ 26 راندين/ايونٽن جا مقابلا رپورٽ ٿيا، جن ۾ ايٿليٽڪس، فٽ بال، باڪسنگ، باسڪيٽ بال، تائيڪوانڊو، جوڊو، سافٽ بال ۽ مختلف مارشل آرٽس سميت ڪيترائي شعبا شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ گيمز 2024ع ۾ حصو وٺندڙ ڊويزنون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''18هين سنڌ گيمز ۾ نمائندگي ڪندڙ ڊويزنون، 2024ع''' |- style="background:#D9EAF7;" ! نمبر ! ڊويزن ! اهم مرڪز |- | 1 | [[ڪراچي ڊويزن]] | [[ڪراچي]] |- | 2 | [[حيدرآباد ڊويزن]] | [[حيدرآباد]] |- | 3 | [[سکر ڊويزن]] | [[سکر]] |- | 4 | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | 5 | [[ميرپورخاص ڊويزن]] | [[ميرپورخاص]] |- | 6 | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | [[نوابشاهه]] |} </div> <ref name="SindhGames2024APP"/> ===سنڌ جي راندين وارن اسٽيڊيمن جي فهرست=== [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]، سنڌ جو اهم بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم.]] [[File:Pakistan national football team lineup, 1966.jpg|thumb|270px|[[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] (اڳوڻو هاڪي ڪلب اسٽيڊيم)، [[ڪراچي]]؛ 1966ع ۾ ميدان تي پاڪستان جي قومي فٽ بال ٽيم.]] سنڌ ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس ۽ ٻين راندين لاءِ ڪيترائي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي مرڪز موجود آهن. انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جڏهن ته [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص]]، [[نوابشاهه]]، [[خيرپور]]، [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]]، [[دادو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ راندين جون سهولتون قائم آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ سيپٽمبر 2024ع دوران ڏنل سرڪاري جواب موجب رڳو ڪراچي ۾ '''239 راندين جا ميدان ۽ راندين جون سهولتون''' موجود هيون. انهن مان 46 ڪراچي اوڀر، 41 ڪورنگي، 41 ملير، 35 ڪراچي وچ، 35 ڪراچي ڏکڻ، 24 ڪياماڙي ۽ 17 ڪراچي اولهه ضلعي ۾ هيون.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====اهم اسٽيڊيم ۽ راندين جا ميدان==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم راندين جا ميدان ۽ اسٽيڊيم''' |- style="background:#BBDEFB;" ! اسٽيڊيم / ميدان ! شهر ! مکيه راند ! اهميت |- | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] | [[ڪراچي]] | ڪرڪيٽ | بين الاقوامي ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | [[نياز اسٽيڊيم]] | [[حيدرآباد]] | ڪرڪيٽ | تاريخي بين الاقوامي ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ميدان |- | [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] | [[ڪراچي]] | هاڪي | قومي ۽ بين الاقوامي هاڪي |- | [[پيپلز اسپورٽس ڪامپليڪس]] | [[ڪراچي]] | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | گهڻ-مقصدي راندين جي سهولت |- | [[ڪڪري گرائونڊ]] | [[لياري]]، ڪراچي | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | لياري جي تاريخي راندين واري ثقافت جو مرڪز |- | يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اين بي پي اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ۽ ڪلب ڪرڪيٽ |- | ٽي ايم سي ڪرڪيٽ گرائونڊ | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اسٽيٽ بئنڪ اسٽيڊيم | ڪراچي | ڪرڪيٽ | فرسٽ ڪلاس ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[دادو]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[سکر]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شاهي باغ ڪرڪيٽ گرائونڊ | [[شڪارپور]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شيخ زيد ڪالوني گرائونڊ | [[لاڙڪاڻو]] | ڪرڪيٽ | علائقائي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |} ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== سنڌ حڪومت صوبي ۾ اسٽيڊيم کان علاوه گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس، جمنازيم، راندين جا هال، فٽ سال گرائونڊ، ايٿليٽڪ ٽريڪ، رانديگرن لاءِ هاسٽل ۽ تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري معلومات موجب 2024ع تائين ڪراچي ۾ سنڌ حڪومت جا ٻه نمايان اسپورٽس ڪامپليڪس '''سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد''' ۽ '''اسڪائوٽس وٽ اسپورٽس ڪامپليڪس، گلشن اقبال''' هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ڪراچي ۾ راندين جي تربيت لاءِ اتر ناظم آباد جي اين اين جي گرائونڊ تي اسپورٽس اڪيڊمي، رانديگرن جي هاسٽل ۽ لاڳاپيل سهولتون، نيپا ۾ هاڪي اڪيڊمي، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ پڻ قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> سنڌ حڪومت موجب صوبي ۾ راندين جي ڍانچي جي واڌ لاءِ اسٽيڊيم، جمنازيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال شامل '''102 ترقياتي اسڪيمون''' مڪمل ڪيون ويون هيون، جڏهن ته وڌيڪ '''120 اسڪيمون''' تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع کان 2023–24ع تائين سنڌ جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ طرفان 62 راندين جون سهولتون مڪمل ڪيون ويون، جن تي مجموعي طور '''3,541.323 ملين رپيا''' خرچ ڪيا ويا. انهن ۾ اسٽيڊيم، راندين جا ميدان، ايٿليٽڪ ٽريڪ ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس شامل هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====راندين جي ڍانچي ۾ ترقي==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ حڪومت پاران مڪمل ڪيل راندين جون سهولتون''' |- style="background:#B2DFDB;" ! مالي سال ! مڪمل ٿيل سهولتون ! خرچ (ملين رپيا) |- | 2018–19ع | 16 | 923.801 |- | 2019–20ع | 0 | — |- | 2020–21ع | 11 | 790.754 |- | 2021–22ع | 20 | 936.375 |- | 2022–23ع | 0 | — |- | 2023–24ع | 15 | 890.393 |- style="background:#00695C;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 62 | 3,541.323 |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===عورتن جون رانديون=== سنڌ ۾ عورتن جي راندين لاءِ الڳ سهولتون ۽ مقابلا پڻ قائم ڪيا ويا آهن. سنڌ حڪومت موجب عورتن لاءِ ڪراچي ۾ خاتون پاڪستان گرلز اسڪول، اسٽيڊيم روڊ تي گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال ۽ مصنوعي فٽ سال گرائونڊ، شيخ زيد گرلز ڪاليج، يونيورسٽي روڊ تي گهڻ-مقصدي هال ۽ فٽ سال گرائونڊ، [[جيڪب آباد]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ فٽ سال گرائونڊ، [[گهوٽڪي]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ گهڻ-مقصدي هال ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ عورتن لاءِ جم قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> 2022ع کان 2024ع واري عرصي ۾ عورتن جي راندين کي وڌائڻ لاءِ مختلف ضلعن ۾ باڪسنگ، تائيڪوانڊو، شطرنج ۽ ڪراٽي جا اسڪول ۽ ڪلب سطح جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. فيبروري 2024ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ڇوڪرين جي بيڊمنٽن ۽ ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ پڻ ٿي، جڏهن ته ڊسمبر 2024ع ۾ [[لياري]] ۾ عورتن لاءِ '''سنڌ پنڪ فٽ بال چيمپيئن شپ''' منعقد ڪئي وئي. صوبي جي ضلعن ۾ ''پنڪ گيمز'' جي سرگرمين کي پڻ عورتن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي راندين واري کاتي موجب عورت رانديگرن کي سنڌ گيمز، نيشنل گيمز، بين الصوبائي راندين ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ شرڪت لاءِ سهولت ڏيڻ سان گڏ تربيت، ڪوچنگ، انعامن ۽ راندين جي تنظيمن جي مالي مدد جا قدم پڻ کنيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Assembly Questions |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي راندين جون صوبائي ۽ علائقائي ٽيمون=== سنڌ جي راندين ۾ نمائندگي جو نظام راند جي نوعيت مطابق مختلف آهي. سنڌ گيمز ۾ صوبي کي ڊويزنن جي ٽيمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[سکر ڊويزن|سکر]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]] ۽ [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] شامل آهن. قومي سطح تي مختلف راندين ۾ سنڌ جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي چونڊيل ٽيمن يا رانديگرن کي موڪلين ٿيون. ڪرڪيٽ ۾ نمائندگي جو نظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. تاريخي طور سنڌ جي نالي سان ٽيمون کيڏنديون رهيون، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو ۽ ٻين ريجنن کي الڳ نمائندگي ملي آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي جديد علائقائي ڍانچي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ لاڙڪاڻو سنڌ سان لاڳاپيل اهم ڪرڪيٽ ريجن آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Domestic%20Tournaments%20schedule%202023-24.pdf |title=Domestic Tournaments Schedule 2023–24 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ '''ڪراچي ريجن بليوز''' اعليٰ درجي جي علائقائي ٽيمن ۾ شامل هئي، جڏهن ته پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي هيٺين ۽ نوجوانن واري مقابلن ذريعي سنڌ جي ٻين ريجنن کي پڻ نمائندگي ملي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Schedule-QeAT-2025-26.pdf |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025–26 Schedule |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي رانديگرن جي فهرست=== سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي قومي ۽ بين الاقوامي راندين لاءِ ڪيترائي نمايان رانديگر پيدا ڪيا آهن. ڪرڪيٽ ۾ [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[جاويد ميانداد]]، [[موين خان]] ۽ [[سرفراز احمد]] جهڙا رانديگر ڪراچي جي ڪرڪيٽ روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. هاڪي، اسڪواش، باڪسنگ، فٽ بال، سنوڪر ۽ ٻين راندين ۾ پڻ سنڌ جي رانديگرن قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي نمائندگي ڪئي آهي. صوبائي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب راندين واري کاتي جي سهڪار سان سنڌ جا گهٽ ۾ گهٽ '''59 رانديگر''' هاڪي، فٽ بال ۽ ايٿليٽڪس جي بين الاقوامي مقابلن لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن ويا؛ انهن ۾ 5 هاڪي، 49 فٽ بال ۽ 5 ايٿليٽڪس جا رانديگر شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====چونڊ مشهور رانديگر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل چونڊ مشهور رانديگر''' |- style="background:#E1BEE7;" ! رانديگر ! راند ! لاڳاپيل هنڌ / پسمنظر ! نمايان حيثيت |- | [[حنيف محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[مشتاق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[صادق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[جاويد ميانداد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[معين خان]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو وڪيٽ ڪيپر ۽ ڪپتان |- | [[سرفراز احمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[محمد آصف (سنوڪر رانديگر)|محمد آصف]] | سنوڪر | ڪراچي سان مقابلي واري سرگرمي | عالمي سطح جو پاڪستاني سنوڪر رانديگر |} ===اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي رانديون=== سنڌ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي جو هڪ حصو اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين سان پڻ لاڳاپيل آهي. تعليمي ادارن ۾ ڪرڪيٽ، فٽ بال، هاڪي، ايٿليٽڪس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، والي بال ۽ ٻين راندين جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ طرفان ''سنڌ ڪاليج گيمز'' پڻ منعقد ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف ضلعن ۽ ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون حصو وٺن ٿا. 2024ع جي ڇهين سنڌ ڪاليج گيمز دوران ڪراچي ۾ ضلعي سطح جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا ٽيبل ٽينس سميت مختلف مقابلا منعقد ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://urdu.app.com.pk/urdu/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%BE-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D9%85%D8%B2%D8%8C-%DA%AF%D8%B1%D9%84%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%B9-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%8C%D9%85/ |title=Sindh College Games |publisher=Associated Press of Pakistan |date=28 January 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جو راندين وارو کاتو اسڪول ۽ ڪاليج سطح جي رانديگرن کي ضلعي اسپورٽس آفيسرن ۽ راندين جي تنظيمن ذريعي سهڪار ڏيڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. ان جو مقصد شروعاتي سطح تي رانديگرن جي سڃاڻپ ۽ کين اعليٰ سطح جي مقابلن تائين پهچائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Sports and Youth Affairs — Questions and Answers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===علائقائي ۽ روايتي راندين جي واڌاري=== سنڌ حڪومت [[ملهه]] سميت مقامي ۽ علائقائي راندين جي واڌاري لاءِ مخصوص ڍانچو قائم ڪرڻ، راندين جي تنظيمن کي مقابلن لاءِ مالي مدد ڏيڻ، ڪوچنگ مهيا ڪرڻ ۽ رانديگرن کي انعام ڏيڻ جا قدم کنيا آهن. سرڪاري جواب موجب ملهه لاءِ اسٽيڊيم، فٽ بال لاءِ گرائونڊ ۽ ايٿليٽڪس لاءِ ٽريڪ تيار ڪرڻ پڻ علائقائي راندين جي ترقياتي پروگرام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> صوبائي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي ترقي، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي بهتري، عورتن جي شرڪت، روايتي ۽ اولمپڪ راندين جي واڌاري ۽ معذور ماڻهن سميت مختلف سماجي گروهن جي شموليت کي اهم مقصدن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي ترقي ۽ نئون ڍانچو=== سنڌ ۾ راندين جي ڍانچي کي وڌائڻ لاءِ نون گرائونڊن، اسٽيڊيمن، گهڻ-مقصدي هالن ۽ ايٿليٽڪ ٽريڪن تي ڪم جاري رهيو آهي. سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري معلومات موجب ڪراچي ڊويزن ۾ هڪ مرحلي تي '''20 راندين جا ترقياتي منصوبا''' تعمير هيٺ هئا، جن جي مجموعي تخميني لاڳت '''2,040.992 ملين رپيا''' هئي. انهن ۾ فٽ بال گرائونڊ، ڪرڪيٽ گرائونڊ ۽ اسٽيڊيم، انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس، ايٿليٽڪ ٽريڪ، گهڻ-مقصدي هال، اسڪائوٽنگ سينٽر ۽ رانديگرن جي هاسٽل شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====ڪراچي ۾ تعمير هيٺ راندين جو ڍانچو==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ڊويزن ۾ رپورٽ ڪيل راندين جا ترقياتي منصوبا''' |- style="background:#FFCDD2;" ! ضلعو ! راند / سهولت ! منصوبن جو انگ ! تخميني لاڳت (ملين رپيا) |- | ڪراچي ڏکڻ | فٽ بال | 3 | 100.000 |- | ڪراچي وچ | ڪرڪيٽ | 2 | 142.699 |- | ڪراچي وچ | فٽ بال | 2 | 311.697 |- | ملير | ڪرڪيٽ | 1 | 100.000 |- | ملير | انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس | 1 | 101.629 |- | ملير | ايٿليٽڪ ٽريڪ | 1 | 191.103 |- | ملير | فٽ بال | 2 | 96.698 |- | ڪراچي اوڀر | ڪرڪيٽ گرائونڊ | 1 | 45.000 |- | ڪراچي اوڀر | اسڪائوٽنگ سينٽر | 1 | 99.918 |- | ڪراچي اوڀر | رانديگرن جي هاسٽل | 1 | 200.000 |- | ڪياماڙي | فٽ بال | 1 | 205.539 |- | ڪورنگي | گهڻ-مقصدي هال | 1 | 153.996 |- | ڪورنگي | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 1 | 97.780 |- | ڪراچي اولهه | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 2 | 194.933 |- style="background:#C62828;color:white;font-weight:bold;" | colspan="2" | ڪل | 20 | 2,040.992 |} <ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Development of Sports Infrastructure |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي انتظامي جوڙجڪ=== سنڌ ۾ صوبائي سطح تي راندين جي ترقي، راندين جي ڍانچي جي تعمير، مقابلن جي سرپرستي ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ جي دائري ۾ اچي ٿي. مختلف راندين جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي پنهنجي قومي فيڊريشنن سان لاڳاپيل آهن ۽ صوبائي، قومي ۽ بين الاقوامي مقابلن لاءِ رانديگرن جي چونڊ ۽ مقابلن جي انتظام ۾ حصو وٺن ٿيون. سنڌ جي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي واڌ، ٽيلنٽ جي سڃاڻپ، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي ترقي، عورتن جي راندين، روايتي راندين، تعليمي ادارن ۽ نجي شعبي سان سهڪار کي بنيادي حڪمت عملي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪراچي ۾ راندين جي سهولتن جي ضلعي وار ورهاست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#283593;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ۾ راندين جا ميدان ۽ سهولتون، 2024ع''' |- style="background:#C5CAE9;" ! ضلعو ! سهولتن جو انگ ! ڪل ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر]] | 46 | 19.2٪ |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ڪراچي وچ ضلعو|وچ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 24 | 10.0٪ |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه]] | 17 | 7.1٪ |- style="background:#283593;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 239 | 100٪ |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ==سنڌ جا کاڌا== [[File:Sindhi Biryani.JPG|thumb|270px|[[سنڌي برياني]]؛ سنڌي رڌڻي جي مشهور چانورن وارن طعامن مان هڪ.]] [[File:SINDHI KUNEH JA BHEE.jpg|thumb|270px|[[بيهه]] مان تيار ڪيل سنڌي طعام؛ بيهه سنڌ جي روايتي ڀاڄين ۾ شامل آهي.]] '''سنڌي کاڌا''' سنڌ جي جاگرافي، [[سنڌو درياهه]]، زرعي معيشت، مالداري، سامونڊي پٽي ۽ صدين کان هلندڙ ثقافتي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. سنڌ جي مختلف علائقن—[[لاڙ]]، [[وچولو]]، [[سرو]]، [[ٿر]]، [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] ۽ [[ڪراچي]]—۾ مقامي پيداوار ۽ ماحول موجب کاڌي پيتي جون روايتون مختلف صورتون اختيار ڪن ٿيون. ڪڻڪ ۽ چانور بنيادي اناجن ۾ شامل آهن، جڏهن ته جوئر ۽ ٻاجهري جهڙا اناج خاص طور خشڪ ۽ ريگستاني علائقن جي خوراڪ ۾ اهم رهيا آهن. سنڌي رڌڻي ۾ دالين، ساون پنن ۽ موسمي ڀاڄين جو استعمال پڻ نمايان آهي؛ مشهور '''سائي ڀاڄي''' دال ۽ مختلف ساون پنن جي گڏيل استعمال جو مثال آهي.<ref name="DawnSindhiFood">{{cite news |last=Jillani |first=Maryam |title=Sindhi food: A vibrant cuisine hidden from the Pakistani and Indian public |url=https://www.dawn.com/news/1473441 |work=Dawn |date=3 April 2019 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي کاڌي ۾ ذائقن جي گهڻ رخي بناوٽ ملي ٿي. کٽاڻ لاءِ املهه، اناردانو ۽ املِي جهڙيون شيون استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته ڪيترن کاڌن ۾ مٺي ۽ کارِي ذائقي جو ميلاپ پڻ ملي ٿو. سائي ڀاڄي، دال پڪوان، پلو، ڀُڳا چانور، سنڌي ڪڙهي، ڪوڪي، لولو، جوئر جو ڍوڍو ۽ مڇيءَ جا مختلف طعام سنڌي رڌڻي سان سڃاڻپ رکن ٿا.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ جي مقامي خوراڪ تي زرعي ۽ قدرتي ماحول جو گهرو اثر آهي. مثال طور ٿر، لاڙ ۽ ڪاڇي ۾ جهنگلي ۽ نيم جهنگلي ٻوٽن جا ميوا ۽ ڦريون پڻ روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي مواد موجب [[ڪنڊي (وڻ)|ڪنڊي]] جون ڪچيون سنڱريون ڀاڄيءَ طور استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته پڪل سنڱرين کي ڪُٽي انهن ۾ کنڊ، مصري ۽ گيهه ملائي پڻ کاڌو ويندو آهي. پيرون خاص طور لاڙ، ڪاڇي ۽ ٿر جي ماڻهن لاءِ مقامي موسمي خوراڪ ۽ سوکڙي طور اهم رهيا آهن.<ref name="SindhCultureFood">{{cite web |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/12 |title=وجود وڃائيندڙ وڻ |website=e-Library of Culture Department |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=25 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== [[File:Sindhi Sai Bhaji.JPG|thumb|270px|'''سائي ڀاڄي'''؛ دال، ساون پنن ۽ ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ مشهور روايتي سنڌي طعام.]] [[File:Sindhi Sai Bhaji During Cooking.JPG|thumb|270px|روايتي سنڌي '''سائي ڀاڄي''' پچائڻ جو منظر؛ هن طعام ۾ دال سان مختلف ساوا پن ۽ ڀاڄيون استعمال ڪيون وڃن ٿيون.]] سنڌ جي روايتي گهريلو کاڌن ۾ '''سائي ڀاڄي''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان ۾ دال سان پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ڪڏهن کٽي پالڪ سميت مختلف ساوا پن گڏ ڪري پچايا وڃن ٿا. سنڌي کاڌي بابت دستاويزي مواد ۾ سائي ڀاڄيءَ کي سنڌي رڌڻي جو بنيادي ۽ عام گهريلو طعام قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DawnSindhiFood"/> '''دال پڪوان''' ۾ سنهي ۽ ڪُرڪُري پڪوان مانيءَ سان مصالحيدار دال پيش ڪئي ويندي آهي. اهو خاص طور ناشتي سان مشهور آهي. ان کان سواءِ '''ڪوڪي''' ڪڻڪ جي اٽي مان تيار ٿيندڙ ٿلهي سنڌي ماني آهي، جنهن ۾ بصر، مرچ ۽ ٻيا مصالحا شامل ڪري سگهجن ٿا. '''لولو''' يا مٺي ماني، '''ڀُڳا چانور'''، '''سنڌي ڪڙهي'''، '''ٽِڪڙ'''، '''ڍوڍو''' ۽ مختلف دالين ۽ ڀاڄين جا طعام پڻ سنڌي گهريلو خوراڪ جي روايت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ ۾ گوشت جا طعام پڻ عام آهن. ٻڪري، رڍ، ڍڳي ۽ ڪڪڙ جو گوشت مختلف ٻوڙن، پلاءَ، برياني ۽ ٻين طعامن ۾ استعمال ٿئي ٿو. شهري سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، ۾ مقامي سنڌي کاڌن سان گڏ برصغير ۽ ٻين علائقن مان آيل کاڌن جي روايتن جي ميلاپ سبب رڌڻي ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #BF360C;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا چونڊ روايتي کاڌا''' |- ! style="background:#FFCCBC;" | کاڌو ! style="background:#FFCCBC;" | بنيادي جزا ! style="background:#FFCCBC;" | قسم ! style="background:#FFCCBC;" | روايتي استعمال |- | '''سائي ڀاڄي''' | دال، پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ٻيون ڀاڄيون | ڀاڄي / دال | منجهند يا رات جو کاڌو |- | '''دال پڪوان''' | دال ۽ ڪُرڪُرو پڪوان | ناشتو / مکيه طعام | خاص طور ناشتو |- | '''ڪوڪي''' | ڪڻڪ جو اٽو، بصر ۽ مصالحا | ماني | ناشتو يا ٻين طعامن سان |- | '''ڀُڳا چانور''' | چانور، بصر ۽ مصالحا | چانورن جو طعام | دال يا ڀاڄيءَ سان |- | '''سنڌي ڪڙهي''' | بيسڻ، ڀاڄيون ۽ کٽاڻ | ٻوڙ | چانورن سان |- | '''جوئر جو ڍوڍو''' | جوئر جو اٽو | روايتي ماني | ڳوٺاڻن علائقن ۾ |- | '''پلو مڇي''' | پلو ۽ مصالحا | مڇي | موسمي ۽ خاص طعام |- | '''پلو چانور''' | پلو، چانور ۽ مصالحا | مڇي / چانور | خاص دعوتن ۽ گهريلو طعامن ۾ |} ===سنڌ جون مٺايون=== سنڌ جي مٺاڻ واري روايت ۾ اٽي، گيهه، کنڊ يا ڳڙ، کير ۽ خشڪ ميون جو استعمال عام آهي. '''لولو''' سنڌي مٺي مانيءَ جو مشهور قسم آهي، جڏهن ته '''ڪُٽي'''، مختلف حلوائن ۽ کير مان تيار ٿيندڙ مٺاڻن جو استعمال پڻ ٿيندو آهي. سنڌي کاڌي جي روايت ۾ مٺي ۽ کارِي شين کي گڏ پيش ڪرڻ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور دال پڪوان سان مٺي لولي جو ذڪر سنڌي رڌڻي بابت دستاويزي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/> [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿر]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ مقامي ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ به مٺاڻ جي روايت جو حصو رهي آهي. پڪل سنڱرين کي ڪُٽي کنڊ، مصري ۽ گيهه سان کائڻ جو ذڪر سنڌ جي ثقافت کاتي جي مواد ۾ موجود آهي.<ref name="SindhCultureFood"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #AD1457;" |+ style="background:#AD1457; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل روايتي مٺاڻ''' |- ! style="background:#F8BBD0;" | نالو ! style="background:#F8BBD0;" | بنيادي جزا ! style="background:#F8BBD0;" | نوعيت |- | لولو | اٽو، گيهه ۽ کنڊ يا ڳڙ | مٺي ماني |- | ڪُٽي | ماني يا اٽو، گيهه ۽ مٺاڻ | گهريلو مٺاڻ |- | سيرو | سوجي يا اٽو، گيهه ۽ کنڊ | حلوو |- | کيرڻي | کير، چانور ۽ کنڊ | کير وارو مٺاڻ |- | سنڱرين جو مٺاڻ | پڪل سنڱريون، کنڊ/مصري ۽ گيهه | مقامي روايتي خوراڪ |} ===سنڌ جا مشروب=== سنڌ جي روايتي مشروبات ۾ '''لَسي'''، '''ڇاڇ'''، کير ۽ مختلف موسمي شربت شامل آهن. سنڌ جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب ٿڌن مشروبات جي استعمال جي پراڻي روايت رهي آهي. لسي ڏهي مان تيار ٿئي ٿي ۽ مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن ته ڇاڇ نسبتاً هلڪو ڏهي وارو مشروب آهي. '''ٿاڌل''' پڻ سنڌ سان مضبوط ثقافتي نسبت رکندڙ روايتي ٿڌو مشروب آهي. ان جون ترڪيبون علائقي ۽ خاندان موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر عام طور ٻجن، بادام، مصالحن ۽ مٺاڻ کي پيهي پاڻي يا کير سان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ گرميءَ جي موسم ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي ٿڌن شربتن ۽ ٿاڌل جو استعمال عام رهيو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #0277BD;" |+ style="background:#0277BD; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا روايتي مشروب''' |- ! style="background:#B3E5FC;" | مشروب ! style="background:#B3E5FC;" | بنياد ! style="background:#B3E5FC;" | عام استعمال |- | لسي | ڏهي، پاڻي، لوڻ يا کنڊ | اونهارو ۽ کاڌي سان |- | ڇاڇ | ڏهي ۽ پاڻي | روزاني استعمال |- | ٿاڌل | ٻج، بادام، مصالحا ۽ مٺاڻ | اونهارو ۽ خاص موقعا |- | کير | کير | روزاني استعمال |- | شربت | پاڻي، کنڊ ۽ مختلف خوشبودار جزا | اونهارو ۽ مهمانيون |} ===سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== [[File:Tenualosa illisha.jpg|thumb|270px|[[پلو (مڇي)|پلو]] (''Tenualosa ilisha'')؛ سنڌو درياهه ۽ سنڌ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکندڙ مڇي.]] [[File:Sindhi Fish Curry.JPG|thumb|270px|'''سنڌي مڇيءَ جي ڪَري'''؛ سنڌي کاڌن ۾ مڇي مختلف مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي.]] '''[[پلو (مڇي)|پلو]]''' سنڌ جي خوراڪي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل مڇين مان هڪ آهي. هن جو سائنسي نالو ''[[Tenualosa ilisha]]'' آهي ۽ اها هلسا جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] جي مڇين بابت فهرست ۾ پاڪستان لاءِ هن جنس جو مقامي نالو '''پلو/پلا''' درج ٿيل آهي.<ref name="FAOHilsa">{{cite book |title=FAO Species Catalogue: Clupeoid Fishes of the World |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Rome |url=https://www.fao.org/4/ac482e/ac482e30.pdf |access-date=25 August 2026}}</ref> پلو سمنڊ ۽ سنڌو درياهه جي ماحولياتي نظام سان ڳنڍيل لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي آهي. اها نسل وڌائڻ لاءِ سامونڊي علائقي کان درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن مٿي چڙهندي آهي. سنڌ ۾ ان جي ثقافتي اهميت رڳو خوراڪ تائين محدود نه رهي آهي؛ پلو سنڌو درياهه، [[جهولي لال]]/زنده پير سان لاڳاپيل لوڪ روايتن ۽ سنڌي ثقافتي علامتن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/><ref name="DawnPalla">{{cite news |title=The palla, the shrine, the catch and the cook |url=https://www.dawn.com/news/1204243 |work=Dawn |date=31 August 2015 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پلي کي ڪيترن طريقن سان پچايو وڃي ٿو. ان کي مصالحا لڳائي '''تريل پلو''' ٺاهيو وڃي ٿو، ٻاڦ تي پچايو وڃي ٿو، ڪوئلن يا گرم واريءَ/مٽيءَ جي گرميءَ سان سيڪيو وڃي ٿو، روايتي ٻوڙ ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو يا چانورن سان پچايو وڃي ٿو. '''پلو پلاءُ''' ۽ '''پلو چانور''' مشهور صورتون آهن. سنڌو ڪناري جي مهاڻن بابت دستاويزي رپورٽن ۾ پلي کي واريءَ ۾ پچائڻ، تئي تي ترڻ، باربيڪيو ڪرڻ، ٻوڙ ٺاهڻ ۽ چانورن سان پچائڻ جا طريقا درج ٿيل آهن؛ پلي جا آنا پڻ خوراڪي لذت طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="DawnPalla"/><ref name="DawnPallaCulture">{{cite news |title=Society: Love, Lore and Livelihood |url=https://www.dawn.com/news/1710714 |work=Dawn |date=18 September 2022 |access-date=25 August 2026}}</ref> پلي جي مقبوليت سنڌ جي مهمان نوازي سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ بابت دستاويزي رپورٽن ۾ ان کي مائٽن ۽ مهمانن ڏانهن سوکڙي طور موڪلڻ ۽ ٻوڏ/پاڻيءَ جي موسم دوران گهريلو کاڌن ۽ سرڪاري دعوتن ۾ پيش ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DawnPalla"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ پلي جا مشهور طعام''' |- ! style="background:#B2DFDB;" | طعام ! style="background:#B2DFDB;" | تياريءَ جو بنيادي طريقو ! style="background:#B2DFDB;" | خاصيت |- | '''تريل پلو''' | مصالحا لڳائي تيل يا تئي تي ترڻ | سڀ کان عام طريقن مان هڪ |- | '''پلو پلاءُ''' | پلي کي چانورن ۽ مصالحن سان تيار ڪرڻ | روايتي چانورن وارو طعام |- | '''پلو چانور''' | تريل يا پڪل پلو چانورن سان | سنڌ ۾ مشهور گڏيل طعام |- | '''پلي جو ٻوڙ''' | پلو، بصر، ٽماٽو ۽ مصالحا | ٻوڙ واري صورت |- | '''سيڪيل پلو''' | ڪوئلن، باهه يا روايتي گرميءَ تي سيڪڻ | روايتي پچائڻ جو طريقو |- | '''ٻاڦيل پلو''' | مصالحا لڳائي ٻاڦ تي پچائڻ | مڇيءَ جي روايتي تياري |- | '''پلي جا آنا''' | ترڻ يا ٻين طريقن سان پچائڻ | موسمي لذت |} ==نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== سنڌ ۾ [[ذريعا ابلاغ|ذريعن ابلاغ]] ۽ [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] جو شعبو پاڪستان جي اهم مواصلاتي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن، اشاعتي ادارن، اشتهارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا جي سرگرمين جو پڻ وڏو مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ نجي ٽيليويزن، ريڊيو، ايف ايم نشريات، ڪيبل ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميڊيا خدمتون موجود آهن. پاڪستان ۾ نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا جي نشريات ۽ ورڇ وارين خدمتن جي ريگيوليشن [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] (پيمرا) جي ذميواري آهي، جنهن جي ريگيوليٽري دائري ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، ڪيبل ٽيليويزن، آءِ پي ٽي وي ۽ ٻين نشرياتي يا ورڇ وارين خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ٽيليويزن=== [[File:PTV Inauguration 1964.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جي شروعاتي دور جي نشريات جو منظر؛ پي ٽي وي جو [[ڪراچي]] مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪيو.]] [[File:PTV logo 1964-1972.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جو 1964ع کان 1972ع تائين استعمال ٿيندڙ تاريخي نشان؛ پي ٽي وي ڪراچي مرڪز 1967ع ۾ قائم ٿيو.]] [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] جو ڪراچي مرڪز سنڌ ۾ ٽيليويزن نشريات جي تاريخ جو اهم ادارو آهي. پاڪستان ٽيليويزن موجب ڪراچي مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪئي ۽ اهو پنهنجي عمارت ۽ اليڪٽرانڪ پيداوار جي فني سهولتن سان قائم ٿيندڙ پي ٽي وي جي شروعاتي مڪمل مرڪزن مان هڪ هو. مرڪز ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، تفريح، موجوده معاملن ۽ راندين جا پروگرام تيار ٿيندا رهيا آهن. پي ٽي وي ڪراچي سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ خبرون ۽ ٻيا پروگرام نشر ڪندو رهيو آهي.<ref name="PTVKarachi">{{cite web |url=https://www.ptv.com.pk/ptvcorporate/introduction |title=Introduction – PTV Karachi |publisher=Pakistan Television Corporation |access-date=25 August 2026 |archive-date=20 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230520105524/https://www.ptv.com.pk/ptvCorporate/Introduction |url-status=dead}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن نشريات وقت سان گڏ سرڪاري ٽيليويزن کان نجي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل چينلن تائين وڌيون آهن. پيمرا سان لاڳاپيل موجوده ٽيليويزن آڊيئنس ميژرمينٽ فهرست ۾ [[ڪي ٽي اين نيوز]]، [[مهران ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي نيوز]]، [[ڌرتي ٽي وي]] ۽ [[آواز ٽي وي]] سميت ڪيترائي علائقائي چينل درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/assets/uploads/tam/TAM_Tariff_Medialogic.pdf |title=Television Audience Measurement Tariff and Channel List |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٽيليويزن جي واڌ سنڌي ٻوليءَ ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، ادب، ثقافت، سياسي بحث ۽ علائقائي مسئلن کي اليڪٽرانڪ ميڊيا تي وڌيڪ جاءِ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پيمرا نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا لاءِ سيٽلائيٽ ٽيليويزن کي الڳ لائسنس يافته نشرياتي خدمت طور منظم ڪري ٿي. سيٽلائيٽ ٽيليويزن جا لائسنس خبرون ۽ موجوده معاملا، تفريح، رانديون، تعليم، زراعت، صحت ۽ علائقائي ٻولين سميت مختلف شعبن لاءِ جاري ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/faqstv/ |title=Frequently Asked Questions – Satellite Television |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ريڊيو=== [[File:Radio Pakistan - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ريڊيو پاڪستان]] جي تاريخي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ ۾ سرڪاري ريڊيو نشريات جي اهم مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ريڊيو نشريات جي تاريخ پاڪستان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيل آهي. [[پاڪستان براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|ريڊيو پاڪستان]] جي سرڪاري تاريخ موجب ڪراچي اسٽيشن 31 جولاءِ 1948ع، حيدرآباد اسٽيشن 17 آگسٽ 1955ع، خيرپور اسٽيشن 21 مارچ 1983ع، لاڙڪاڻو اسٽيشن 24 سيپٽمبر 1995ع، مٺي اسٽيشن 19 سيپٽمبر 2005ع ۽ ڀٽ شاهه اسٽيشن 13 ڊسمبر 2008ع تي قائم ٿي.<ref name="PBCStationsHistory">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/programmes |title=Programmes – PBC Stations |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي موجوده نيٽ ورڪ ۾ سنڌ لاءِ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور، لاڙڪاڻو، مٺي ۽ ڀٽ شاهه جا مرڪز شامل آهن. سرڪاري لائيو اسٽريمنگ فهرست ۾ حيدرآباد ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز، ايف ايم 101 حيدرآباد، ايف ايم 101 ڪراچي، ايف ايم 93 ڪراچي، ايف ايم 101 لاڙڪاڻو، ايف ايم 101 مٺي، ايف ايم 101 خيرپور، ڪراچي ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز ۽ ڀٽ شاهه ايف ايم 101.4 شامل آهن.<ref name="PBCLiveSindh">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/live-streaming |title=Live Streaming |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي مرڪزن تان سنڌي سميت مختلف ٻولين ۾ خبرون، موسيقي، ادب، زراعت، تعليم، ثقافت ۽ عوامي آگاهي جا پروگرام نشر ٿين ٿا. ريڊيو پاڪستان موجب اپريل 1993ع ۾ ڪراچي اسٽيشن تان ايف ايم بينڊ تي موسيقيءَ جو چينل شروع ڪيو ويو، جيڪو ملڪ ۾ سرڪاري ايف ايم نشريات جي شروعاتي ترقيءَ جو حصو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/fm-station |title=FM Station |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> جولاءِ 2014ع ۾ حيدرآباد اسٽيشن تي 100 ڪلوواٽ جو ڊجيٽل ميڊيم ويو ٽرانسميٽر پڻ نصب ڪيو ويو، جيڪو 1008 ڪلوهرٽز تي سنڌ جي وڏن شهرن تائين نشريات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/chronology-of-pbc |title=Chronology of PBC |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ====ريڊيو پاڪستان جا سنڌ ۾ اهم مرڪز==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #6A1B9A;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ ريڊيو پاڪستان جا اهم نشرياتي مرڪز'''<ref name="PBCStationsHistory"/><ref name="PBCLiveSindh"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | مرڪز ! style="background:#E1BEE7;" | قيام ! style="background:#E1BEE7;" | موجوده اهم نشرياتي خدمت |- | [[ڪراچي]] | 31 جولاءِ 1948ع | ايف ايم 93، ايف ايم 101، ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز |- | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 17 آگسٽ 1955ع | ايف ايم 101، ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز |- | [[خيرپور]] | 21 مارچ 1983ع | ايف ايم 101 |- | [[لاڙڪاڻو]] | 24 سيپٽمبر 1995ع | ايف ايم 101 |- | [[مٺي]] | 19 سيپٽمبر 2005ع | ايف ايم 101 |- | [[ڀٽ شاهه]] | 13 ڊسمبر 2008ع | ايف ايم 101.4 |} ===اخبارون ۽ ڇپائي ميڊيا=== سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا اهم مرڪز رهيا آهن. سنڌي ڇپائي ميڊيا صوبي جي ٻولي، ادب، سياست، سماجي معاملن ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڇپيل اخبارن سان گڏ ڪيترن ئي ادارن هاڻي ويب سائيٽن، اي پيپر، وڊيو ۽ سماجي ميڊيا ذريعي پڻ مواد جي ورڇ شروع ڪئي آهي، جنهن سبب روايتي ڇپائي ۽ ڊجيٽل صحافت جي وچ ۾ فرق آهستي آهستي گهٽجي رهيو آهي. ===ٽيلي ڪميونيڪيشن=== سنڌ جو ٽيلي ڪميونيڪيشن نظام فڪسڊ ٽيليفون، موبائل سيلولر نيٽ ورڪ، فائبر آپٽڪ رابطن، موبائل براڊبينڊ ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ خدمتن تي ٻڌل آهي. ڪراچي جي وڏي آبادي، واپاري ۽ مالي سرگرمين ۽ قومي ۽ بين الاقوامي رابطن سبب صوبي جي ٽيلي ڪميونيڪيشن استعمال جو وڏو حصو شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته سنڌ جي ڳوٺاڻن ۽ پري وارن علائقن ۾ ڊجيٽل رابطي جي توسيع لاءِ وفاقي سطح تي يونيورسل سروس فنڊ جا منصوبا پڻ هلايا ويا آهن. [[يونيورسل سروس فنڊ]] جي براڊبينڊ فار سسٽينبل ڊولپمينٽ پروگرام تحت غيرخدمت يافته ۽ گهٽ خدمت يافته علائقن تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ لاءِ سنڌ ۾ پڻ منصوبا شروع ڪيا ويا. 2019ع ۾ دادو ۽ حيدرآباد وارن منصوبن تحت دادو لاٽ جي 481 موزن ۾ لڳ ڀڳ 12 لک ۽ حيدرآباد لاٽ جي 964 موزن ۾ لڳ ڀڳ 26 لک آبادي تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ جو منصوبو شامل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.usf.org.pk/storage/publications/1637424408-usfpdf.pdf |title=Digital Connectivity Bulletin |publisher=Universal Service Fund |access-date=25 August 2026}}</ref> ===موبائل فون ۽ انٽرنيٽ=== [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي پاڪستان سوشل اينڊ لونگ اسٽينڊرڊز ميژرمينٽ سروي 2019–20 موجب سنڌ ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي مان 49 سيڪڙو ماڻهن وٽ موبائل فون جي مالڪي هئي؛ ساڳئي سروي ۾ ملڪ جي سطح تي اها شرح 45 سيڪڙو هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ موبائل فون جي مالڪي 67 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 29 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PSLM201920ICT">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/PSLM_2019_20_District_Level.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2019–20, District Level |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2021 |access-date=25 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ 10 سال يا وڌيڪ عمر وارن ماڻهن مان 22 سيڪڙو گذريل ٽن مهينن دوران انٽرنيٽ استعمال ڪيو هو، جيڪا ان سروي ۾ صوبن مان سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ اها شرح 27 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 16 سيڪڙو هئي. ضلعي سطح تي وڏي تفاوت پڻ موجود هئي؛ ڪراچي اوڀر ۾ انٽرنيٽ استعمال جي شرح 55 سيڪڙو تائين پهتل هئي، جڏهن ته ٿرپارڪر ۾ اها رڳو 2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. اهڙي فرق مان سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ موجود ڊجيٽل ورهاست ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PSLM201920ICT"/> ====ڊجيٽل رسائي جا چونڊ انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00838F;" |+ style="background:#00838F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ موبائل ۽ انٽرنيٽ استعمال، 2019–20'''<ref name="PSLM201920ICT"/> |- ! style="background:#B2EBF2;" | اشارو ! style="background:#B2EBF2;" | سنڌ ! style="background:#B2EBF2;" | پاڪستان |- | 10+ عمر جي ماڻهن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''49٪''' | 45٪ |- | مردن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''67٪''' | 65٪ |- | عورتن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''29٪''' | 25٪ |- | 10+ عمر جي ماڻهن جو گذريل ٽن مهينن ۾ انٽرنيٽ استعمال | '''22٪''' | 19٪ |- | مردن جو انٽرنيٽ استعمال | '''27٪''' | 24٪ |- | عورتن جو انٽرنيٽ استعمال | '''16٪''' | 14٪ |} ===شهري ۽ ڳوٺاڻي ڊجيٽل ورهاست=== سنڌ ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي هڪجهڙي نه آهي. ڪراچي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ موبائل ۽ براڊبينڊ جو استعمال نسبتاً وڌيڪ آهي، جڏهن ته ٿر، ڪاڇي ۽ ٻين پري وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيٽ ورڪ جي پهچ، بجلي، ڊجيٽل اوزارن جي قيمت ۽ معاشي حالتون رسائي کي متاثر ڪن ٿيون. 2019–20ع جي پي بي ايس انگن ۾ ڪراچي اوڀر ۾ موبائل فون جي مالڪي 73 سيڪڙو ۽ انٽرنيٽ استعمال 55 سيڪڙو هو، جڏهن ته بدين ۾ موبائل فون جي مالڪي 29 سيڪڙو ۽ ٿرپارڪر ۾ انٽرنيٽ استعمال 2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Finding_Report_of_PSLM_District_Level_Survey_2019-20.pdf |title=Key Findings Report, PSLM District Level Survey 2019–20 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=25 August 2026}}</ref> ===اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليشن=== [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] 2002ع واري قانوني ڍانچي تحت نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا کي سهولت ڏيڻ ۽ ريگيوليٽ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. پيمرا جو دائرو قومي، صوبائي، ضلعي، مقامي ۽ مخصوص سامعين لاءِ قائم ٿيندڙ براڊڪاسٽ ميڊيا ۽ ڊسٽريبيوشن سروسز تائين پکڙيل آهي.<ref name="PEMRAAbout">{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جا [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[سکر]] ۾ علائقائي دفتر موجود آهن، جيڪي سنڌ جي مختلف حصن ۾ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليٽري انتظام سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/ |title=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جي لائسنسنگ نظام ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ڪيبل ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|آءِ پي ٽي وي]]، موبائل ٽيليويزن، ٽيلي پورٽ ۽ ٻين اليڪٽرانڪ ميڊيا خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/regulations/ |title=Regulations |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===نشرياتي ۽ مواصلاتي ڍانچي جي اهميت=== سنڌ ۾ ميڊيا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن جو ڍانچو رڳو تفريح ۽ ذاتي رابطي تائين محدود نه آهي؛ اهو تعليم، واپار، بئنڪنگ، سرڪاري خدمتن، آفتن بابت اطلاع، صحت بابت آگاهي، زراعت، روزگار، سياسي رابطي ۽ ثقافتي اظهار لاءِ پڻ اهم ذريعو آهي. خاص ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن صوبي جي ٻولي، موسيقي، لوڪ ادب، صوفي روايتن ۽ علائقائي خبرن کي وڏي سامعين تائين پهچائڻ لاءِ نئون ميدان مهيا ڪيو آهي. == مشهور شخصيتون == سنڌ مختلف دورن ۾ سياست، ادب، تاريخ، تصوف، سائنس، تعليم، فن، موسيقي، فلم ۽ راندين سان لاڳاپيل ڪيترين قومي ۽ بين الاقوامي شهرت يافته شخصيتن جو مرڪز رهيو آهي. هيٺ ڏنل فهرستن ۾ بنيادي طور اهي شخصيتون شامل آهن، جيڪي سنڌ ۾ ڄايون، سنڌ سان گهري تاريخي يا علمي وابستگي رکن ٿيون، يا جن جي قومي ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ ۾ سنڌ اهم مرڪز رهيو آهي. === سياستدانن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سياسي شخصيتون |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! شخصيت ! دور / حيثيت ! نمايان سياسي وابستگي يا ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[محمد علي جناح]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1876–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني پاڪستان؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1928–1979 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | صدر ۽ وزيراعظم پاڪستان؛ باني [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بينظير ڀٽو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953–2007 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[جي. ايم. سيد]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1904–1995 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الله بخش سومرو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1900–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم؛ [[اتحاد پارٽي (سنڌ)|اتحاد پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[سر عبدالله هارون]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1872–1942 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تحريڪ پاڪستان جو اڳواڻ؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سر غلام حسين هدايت الله]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1879–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ پهريون گورنر |- | style="background:#CFE2F3;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ايوب کهڙو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1901–1980 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ وزيراعليٰ؛ مسلم ليگ |- | style="background:#D9EAF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير الاهي بخش]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1890–1975 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ؛ تحريڪ پاڪستان |- | style="background:#CFE2F3;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شيخ عبدالمجيد سنڌي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1889–1978 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌ جي سياست جو اڳواڻ |- | style="background:#D9EAF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1901–1970 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري اڳواڻ؛ [[سنڌ هاري ڪميٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رسول بخش پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1930–2018 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست ۽ کاٻي ڌر جو اڳواڻ؛ [[عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[فاضل راهو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1934–1987 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري ۽ جمهوري تحريڪن جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عبدالواحد آريسر]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–2015 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بشير خان قريشي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1959–2012 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد خان جوڻيجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1932–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[غلام مصطفيٰ جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1931–2009 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | نگران وزيراعظم پاڪستان؛ سنڌ جو وزيراعليٰ؛ [[نيشنل پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1933–2021 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ گورنر؛ پيپلز پارٽي؛ [[سنڌ نيشنل فرنٽ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 19 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مير رسول بخش ٽالپر]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1920–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | گورنر سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 20 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[پير علي محمد راشدي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1905–1987 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سياستدان، سفارتڪار، صحافي ۽ ليکڪ |- | style="background:#D9EAF7;" | 21 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1909–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | پير پاڳارو؛ [[حر تحريڪ]] جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 22 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شاهه احمد نوراني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1926–2003 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومي مذهبي سياستدان؛ [[جمعيت علماءِ پاڪستان]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 23 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الطاف حسين]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني [[متحده قومي موومينٽ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 24 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عظيم احمد طارق]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين، مهاجر قومي موومينٽ |- | style="background:#D9EAF7;" | 25 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[قائم علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1933– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽي ڀيرا وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 26 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ميان سومرو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1950– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | نگران وزيراعظم؛ چيئرمين سينيٽ؛ گورنر سنڌ |- | style="background:#D9EAF7;" | 27 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[آصف علي زرداري]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1955– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | صدر پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 28 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رضا رباني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1953– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | اڳوڻو چيئرمين سينيٽ؛ ارڙهين آئيني ترميم جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 29 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[شيرين رحمان|شيري رحمان]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1960– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وفاقي وزير، سفير ۽ سينيٽر؛ پيپلز پارٽي |- | style="background:#CFE2F3;" | 30 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1988– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين پيپلز پارٽي؛ اڳوڻو پرڏيهي وزير |- | style="background:#D9EAF7;" | 31 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سسئي پليجو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1976– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | اڳوڻي صوبائي وزير ۽ سينيٽر |- | style="background:#CFE2F3;" | 32 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[اياز لطيف پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1968– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست سياستدان؛ [[قومي عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 33 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مراد علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1962– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} === مؤرخن ۽ سنڌ شناسن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#674EA7; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان مؤرخ ۽ سنڌ شناس |- style="background:#8E7CC3; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان ڪم / تصنيف |- | style="background:#EADCF8;" | 1 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1727–1788 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء''، ''مڪلي نامه'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 2 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مير محمد معصوم بکري]] | style="background:#D9EAD3;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ''تاريخ معصومي'' |- | style="background:#EADCF8;" | 3 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير طاهر محمد نسياني]] | style="background:#E2F0D9;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تاريخ طاهري'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 4 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ديوان ڪوڙيمل چندنمل کلناڻي]] | style="background:#D9EAD3;" | 19هين–20هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي تاريخ، تعليم ۽ ادب بابت ڪم |- | style="background:#EADCF8;" | 5 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1875–1953 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''قديم سنڌ''؛ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 6 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي متنن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#EADCF8;" | 7 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[پير حسام الدين راشدي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1911–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#DDD1EA;" | 8 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#D9EAD3;" | 1917–2011 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻولي ۽ ثقافت؛ ''سنڌ اسٽڊيز'' |- | style="background:#EADCF8;" | 9 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[جي. ايم. سيد]] | style="background:#E2F0D9;" | 1904–1995 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت تصنيفون |- | style="background:#DDD1EA;" | 10 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAD3;" | 1925–2007 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخ، تاريخي جاگرافي، آثار قديمه ۽ سنڌو ماٿريءَ تي تحقيق |- | style="background:#EADCF8;" | 11 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ممتاز حسين پٺاڻ]] | style="background:#E2F0D9;" | 20هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ؛ ٽالپر دور تي تحقيق |- | style="background:#DDD1EA;" | 12 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مبارڪ علي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1941– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڏکڻ ايشيا ۽ سنڌ جي تاريخ بابت علمي ڪم |} === سائنسدانن ۽ فني ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سائنسدان ۽ فني ماهر |- style="background:#6AA84F; color:white;" ! نمبر ! نالو ! شعبو ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E2F0D9;" | 1 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[محمد حسين پنهور|ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAF7;" | زرعي انجنيئرنگ، ماحوليات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | زميني پاڻي، آبپاشي، زراعت ۽ سنڌ جي ماحولياتي تاريخ تي تحقيق |- | style="background:#C6E0B4;" | 2 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[پرويز هودڀائي]] | style="background:#CFE2F3;" | نيوڪليائي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | پاڪستاني نظرياتي طبعيات دان ۽ علمي ليکڪ |- | style="background:#E2F0D9;" | 3 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[تسنيم زهرا حسين]] | style="background:#D9EAF7;" | نظرياتي طبعيات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | طبعيات دان، سائنس ليکڪ ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#C6E0B4;" | 4 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[نرگس ماولوالا]] | style="background:#CFE2F3;" | فلڪياتي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڪشش ثقل جي لهرن جي تحقيق؛ ڪراچي ۾ پرورش ۽ تعليم |- | style="background:#E2F0D9;" | 5 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[سليم الزمان صديقي]] | style="background:#D9EAF7;" | نامياتي ڪيميا | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڪراچي ۾ سائنسي ادارن جي ترقي؛ قدرتي شين جي ڪيميا جو اڳواڻ |} === تعليمي ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#A64D79; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان تعليمي ماهر |- style="background:#C27BA0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان خدمتون |- | style="background:#F4CCCC;" | 1 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[حسن علي آفندي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1830–1895 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو باني |- | style="background:#EAD1DC;" | 2 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[علامه آءِ. آءِ. قاضي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1886–1968 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | فلسفي، تعليمي ماهر؛ [[سنڌ يونيورسٽي]] جو وائيس چانسلر |- | style="background:#F4CCCC;" | 3 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[ايلسا قاضي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1884–1967 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | شاعر، اديب، استاد ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ جي مترجم |- | style="background:#EAD1DC;" | 4 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | عالم، محقق ۽ تعليمي منتظم |- | style="background:#F4CCCC;" | 5 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#E2F0D9;" | 1917–2011 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ شناس، لسانيات دان، محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 6 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[غلام مصطفيٰ شاهه]] | style="background:#D9EAD3;" | 1918–1999 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | تعليمي ماهر؛ وائيس چانسلر سنڌ يونيورسٽي؛ وفاقي تعليم وارو وزير |- | style="background:#F4CCCC;" | 7 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[غلام علي الانا]] | style="background:#E2F0D9;" | 1930–2020 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | لسانيات دان، سنڌي ٻوليءَ جو محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 8 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[محمد ابراهيم جويو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1915–2017 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | استاد، اديب، مترجم ۽ جديد سنڌي فڪري تحريڪ جي اهم شخصيت |} === اديبن ۽ شاعرن جي فهرست === سنڌي ادب جي تاريخ ۾ صوفي شاعري، ڪلاسيڪي بيت ۽ وائي، جديد شاعري، ناول، مختصر ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ترجمي جون مضبوط روايتون موجود آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين علمي ادارن طرفان شاهه عبداللطيف، سچل سرمست، سامي، مرزا قليچ بيگ ۽ جديد سنڌي اديبن جي ڪم جا ڪيترائي تنقيدي ۽ تحقيقي ايڊيشن شايع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان اديب ۽ شاعر |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ادبي ميدان ! نمايان حيثيت / ڪم |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | ''[[شاهه جو رسالو]]''؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ صوفي ڪلام |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[سامي (شاعر)|سامي]]''' | 1743–1850 | ويدانت، شاعري | style="text-align:right;" | ''سامي جا سلوڪ''؛ سنڌي ويدانت شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | 15هين–16هين صدي | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي معروف صوفي شاعرن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | شاهه عبداللطيف کان اڳ واري سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 6 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[مرزا قليچ بيگ]]''' | 1853–1929 | ناول، تاريخ، ترجمو، لسانيات | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر جي بنيادي شخصيتن مان هڪ؛ سوين تصنيفون ۽ ترجما |- | style="background:#F3E5F5;" | 7 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]''' | 1875–1953 | تاريخ، لسانيات، نثر | style="text-align:right;" | ''قديم سنڌ''، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#E1BEE7;" | 8 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]''' | 1885–1954 | افسانو، مضمون، تحقيق | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر ۽ ادبي تنقيد جي اوائلي شخصيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 9 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[محمد ابراهيم جويو]]''' | 1915–2017 | مضمون، ترجمو، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي فڪري ۽ ادبي تحريڪ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 10 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[شيخ اياز]]''' | 1923–1997 | شاعري، نثر | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي سڀ کان اثرائتين شخصيتن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 11 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[نارائڻ شيام]]''' | 1922–1989 | شاعري | style="text-align:right;" | ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي جديد شاعريءَ جو وڏو نالو |- | style="background:#E1BEE7;" | 12 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[پوپٽي هيراننداڻي]]''' | 1924–2005 | افسانو، ناول، خودنوشت | style="text-align:right;" | هندستاني سنڌي ادب جي اهم عورت اديب |- | style="background:#F3E5F5;" | 13 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[تنوير عباسي]]''' | 1934–1999 | شاعري، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ لطيفيات جو محقق |- | style="background:#E1BEE7;" | 14 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[نسيم کرل]]''' | 1939–1978 | مختصر ڪهاڻي | style="text-align:right;" | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي نمايان ليکڪن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 15 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امر جليل]]''' | 1936– | افسانو، ڪالم، ناول | style="text-align:right;" | سنڌي مختصر ڪهاڻي ۽ صحافتي نثر جو قومي شهرت يافته ليکڪ |- | style="background:#E1BEE7;" | 16 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[علي بابا (ليکڪ)|علي بابا]]''' | 1940–2016 | افسانو، ڊرامو | style="text-align:right;" | سنڌي افسانوي ادب ۽ ٽيليويزن ڊرامن جو مشهور ليکڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 17 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امداد حسيني]]''' | 1940–2022 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ گيت جو اهم شاعر |- | style="background:#E1BEE7;" | 18 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سراج الحق ميمڻ]]''' | 1933–2013 | ناول، صحافت، لسانيات | style="text-align:right;" | ''پڙاڏو سوئي سڏ'' سميت ناول؛ سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق |- | style="background:#F3E5F5;" | 19 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[آغا سليم]]''' | 1935–2016 | ناول، افسانو، تحقيق | style="text-align:right;" | سنڌي ناول، تصوف ۽ شاهه لطيف تي ڪم |- | style="background:#E1BEE7;" | 20 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[حسن درس]]''' | 1966–2011 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان هڪ |} <ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library – Literature and Latifiyat |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڳائڻن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C2185B; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان ڳائڻا ۽ ڳائڻيون |- style="background:#E91E63; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! صنف ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 1 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | 1954– | صوفي، ڪافي، غزل | style="text-align:right;" | بين الاقوامي شهرت يافته صوفي ڳائڻي؛ نشانِ امتياز، هلالِ امتياز |- | style="background:#F8BBD0;" | 2 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[مائي ڀاڳي]]''' | 1920–1986 | ٿري ۽ سنڌي لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | ٿر جي لوڪ موسيقيءَ جي سڀ کان مشهور آوازَن مان هڪ |- | style="background:#FCE4EC;" | 3 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[جيجي زرينه بلوچ]]''' | 1934–2005 | لوڪ، قومي گيت | style="text-align:right;" | ڳائڻي، اداڪاره ۽ سياسي-ثقافتي ڪارڪن |- | style="background:#F8BBD0;" | 4 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[علڻ فقير]]''' | 1932–2000 | صوفي ۽ لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | شاهه لطيف ۽ ٻين صوفي شاعرن جي ڪلام جو مشهور ڳائڻو |- | style="background:#FCE4EC;" | 5 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[محمد جمن]]''' | 1935–1990 | ڪافي، لوڪ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ ريڊيو موسيقيءَ جو قومي شهرت يافته ڳائڻو |- | style="background:#F8BBD0;" | 6 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[استاد محمد يوسف]]''' | 1940–1997 | ڪافي، ڪلاسيڪي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ شاهه جي ڪلام جو مشهور فنڪار |- | style="background:#FCE4EC;" | 7 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[منظور سخيراڻي]]''' | 1959– | لوڪ، جديد سنڌي گيت | style="text-align:right;" | جديد سنڌي موسيقيءَ جو مشهور آواز |- | style="background:#F8BBD0;" | 8 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[جلال چانڊيو]]''' | 1944–2001 | لوڪ، يڪتارو | style="text-align:right;" | سنڌي يڪتاري واري لوڪ ڳائڻ جي مشهور شخصيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 9 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[صنم ماروي]]''' | 1986– | صوفي، لوڪ | style="text-align:right;" | قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي معروف سنڌي صوفي ڳائڻي |- | style="background:#F8BBD0;" | 10 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[شازيه خشڪ]]''' | 1970– | سنڌي، بلوچي، سرائڪي لوڪ | style="text-align:right;" | پاڪستان ۽ پرڏيهي ملڪن ۾ سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي نمائندگي |- | style="background:#FCE4EC;" | 11 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[حميرا چنا]]''' | 1966– | غزل، لوڪ، فلمي | style="text-align:right;" | قومي سطح جي ڳائڻي؛ ڪيترن پاڪستاني ٻولين ۾ ڳائڻ |- | style="background:#F8BBD0;" | 12 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[روبي علي]]''' | معاصر | لوڪ، صوفي | style="text-align:right;" | سنڌي لوڪ ۽ صوفي موسيقيءَ ۾ سڃاتل آواز |} === موسيقارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان موسيقار |- style="background:#8E24AA; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[استاد منظور علي خان]]''' | سنڌي ڪلاسيڪي موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪلاسيڪي راڳ جي وڏي استاد ۽ گهراڻي جو باني |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[استاد محمد جمن]]''' | ڪافي، ساز ۽ راڳ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافيءَ جي موسيقي ۽ ريڊيو روايت ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[غلام حسين ڪليري]]''' | شاهه جو راڳ | style="text-align:right;" | ڀٽ شاهه جي روايتي شاهه جي راڳ جي نمايان فنڪارن مان |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | صوفي موسيقي، ڪمپوزيشن | style="text-align:right;" | ڳائڻ سان گڏ صوفي موسيقيءَ جي ترتيب ۽ عالمي پيشڪش |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[الن فقير|علڻ فقير]]''' | لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي ڪلام جي منفرد لوڪ پيشڪش |} === اداڪارن ۽ فلمي شخصيتن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان اداڪار ۽ فلمي شخصيتون |- style="background:#E64A19; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 1 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[وحيد مراد]]''' | 1938–1983 | فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني سينيما جي سڀ کان مشهور اداڪارن ۽ پروڊيوسرن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 2 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[مصطفيٰ قريشي]]''' | 1940– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | حيدرآباد سان تعلق؛ پاڪستاني فلم جو قومي شهرت يافته اداڪار |- | style="background:#FBE9E7;" | 3 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[محمد علي (اداڪار)|محمد علي]]''' | 1931–2006 | فلم | style="text-align:right;" | حيدرآباد ريڊيو سان فني سفر جي شروعات؛ پاڪستاني فلم جو وڏو اداڪار |- | style="background:#FFCCBC;" | 4 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[طلعت حسين]]''' | 1940–2024 | ٽيليويزن، فلم، ٿيٽر | style="text-align:right;" | ڪراچي جي ڊرامائي ۽ براڊڪاسٽنگ دنيا سان گهري وابستگي |- | style="background:#FBE9E7;" | 5 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[عمر شريف]]''' | 1960–2021 | ٿيٽر، مزاح، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني اسٽيج ڪاميڊي جو بين الاقوامي مشهور نالو |- | style="background:#FFCCBC;" | 6 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[انور مقصود]]''' | 1935– | ٽيليويزن، ڊراما، طنز | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي ٽيليويزن ۽ ادبي ثقافت سان لاڳاپيل قومي شخصيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 7 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[بشريٰ انصاري]]''' | 1956– | اداڪاري، ڳائڻ، مزاح | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ قومي ٽيليويزن جي وڏي شخصيت |- | style="background:#FFCCBC;" | 8 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[همايون سعيد]]''' | 1971– | ٽيليويزن، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول اداڪار ۽ پروڊيوسر؛ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت |- | style="background:#FBE9E7;" | 9 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[ماهره خان]]''' | 1984– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جي عالمي سطح تي سڃاتل اداڪارائن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 10 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[سڪينه سمون]]''' | 1960ع واري ڏهاڪي– | اداڪاري، هدايتڪاري | style="text-align:right;" | سنڌي ۽ اردو ٽيليويزن جي نمايان اداڪاره ۽ هدايتڪاره |- | style="background:#FBE9E7;" | 11 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[سلطانه صديقي]]''' | 1950– | ٽيليويزن، پروڊڪشن | style="text-align:right;" | حيدرآباد ڄاول؛ پاڪستاني ٽيليويزن پروڊيوسر ۽ ميڊيا ايگزيڪيوٽو |} === عالمن، صوفين ۽ مذهبي مفڪرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان عالم، صوفي ۽ مذهبي مفڪر |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | وفات تقريباً 1551ع | تصوف، قضا، شاعري | style="text-align:right;" | سنڌ جي اوائلي مشهور صوفي عالمن ۽ شاعرن مان هڪ |- | style="background:#B2DFDB;" | 2 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم نوح]]''' | 1506–1590 | تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | هالا جي مخدوم خاندان ۽ سنڌي صوفي روايت جي اهم شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم اڳواڻ |- | style="background:#B2DFDB;" | 4 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]''' | 1692–1761 | فقه، حديث، تفسير | style="text-align:right;" | ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي سڀ کان نمايان اسلامي عالمن مان هڪ |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]''' | وفات 1748ع | فلسفو، تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | ٺٽي جي علمي روايت جو اهم عالم؛ شاهه ولي الله سان علمي رابطا |- | style="background:#B2DFDB;" | 6 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | تصوف، فڪر | style="text-align:right;" | سنڌ جي صوفي فڪر ۽ روحاني ادب جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | تصوف | style="text-align:right;" | وحدت الوجود ۽ بين المذهبي روحاني شاعريءَ لاءِ مشهور |- | style="background:#B2DFDB;" | 8 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مولانا عبيدالله سنڌي]]''' | 1872–1944 | اسلامي فڪر، سياست | style="text-align:right;" | ديوبندي عالم، انقلابي مفڪر ۽ سنڌ سان مضبوط علمي وابستگي |- | style="background:#E0F2F1;" | 9 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[علامه آءِ. آءِ. قاضي]]''' | 1886–1968 | فلسفو، دين، تعليم | style="text-align:right;" | اسلامي ۽ مغربي فڪر جي تقابلي مطالعي ۽ تعليم ۾ نمايان |- | style="background:#B2DFDB;" | 10 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[علامه غلام مصطفيٰ قاسمي]]''' | 1916–2003 | اسلامي علوم، سنڌي ادب | style="text-align:right;" | عالم، محقق، مترجم ۽ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل علمي شخصيت |} === رانديگرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان رانديگر |- style="background:#1976D2; color:white;" ! نمبر ! رانديگر ! راند ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E3F2FD;" | 1 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[حنيف محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو اوائلي عظيم بيٽسمين؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[جاويد ميانداد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 3 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[ظهير عباس]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[مشتاق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | اڳوڻو پاڪستاني ڪپتان؛ محمد ڀائرن مان هڪ؛ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 5 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[صادق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ اوپنر؛ ڪراچي ڪرڪيٽ سان ڊگهي وابستگي |- | style="background:#BBDEFB;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[وسيم باري]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي سطح جو وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 7 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[اقبال قاسم]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[توصيف احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني آف اسپنر |- | style="background:#E3F2FD;" | 9 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[راشد لطيف]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#BBDEFB;" | 10 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[معين خان]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ورلڊ ڪپ فاتح وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 11 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[شاهد آفريدي]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان ڊگهي وابستگي؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي آل رائونڊر |- | style="background:#BBDEFB;" | 12 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[سرفراز احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ 2017 چيمپيئنز ٽرافي فاتح |- | style="background:#E3F2FD;" | 13 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[دانش ڪنيريا]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ ليگ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 14 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسين شاهه]]''' | باڪسنگ | style="text-align:right;" | پاڪستان لاءِ 1988ع سيول اولمپڪس ۾ باڪسنگ جو برونز تمغو |- | style="background:#E3F2FD;" | 15 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[سهيل عباس]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ بين الاقوامي هاڪي جي عظيم پينلٽي ڪارنر ماهرن مان هڪ |- | style="background:#BBDEFB;" | 16 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسن سردار]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ 1984ع اولمپڪ گولڊ ميڊلسٽ ۽ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |} === فنڪارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#EF6C00; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان بصري فنڪار |- style="background:#FB8C00; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FFF3E0;" | 1 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[صادقين]]''' | خطاطي، مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ ڊگهي فني سرگرمي؛ پاڪستان جي عالمي شهرت يافته مصورن ۽ خطاطن مان |- | style="background:#FFE0B2;" | 2 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[گلجي]]''' | مصوري، خطاطي | style="text-align:right;" | ڪراچي سان گهري وابستگي رکندڙ بين الاقوامي شهرت يافته مصور |- | style="background:#FFF3E0;" | 3 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[علي امام (مصور)|علي امام]]''' | مصوري، آرٽ تعليم | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي جديد فن تحريڪ ۽ انڊس گيلري جو اهم نالو |- | style="background:#FFE0B2;" | 4 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[لبنى آغا]]''' | جديد مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني-آمريڪي جديد فنڪاره |- | style="background:#FFF3E0;" | 5 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[جميل نقش]]''' | مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ فني ڪيريئر قائم ڪندڙ عالمي سڃاتل پاڪستاني مصور |} == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] <references group="lower-alpha"/> dz14w5wks5588ykk7n6pqi7enejfk5y 425776 425775 2026-10-28T11:54:31Z Intisar Ali 8681 /* */ 425776 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزار قائد|مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = ڪراچي جو افق | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ|رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاھجھاني مسجد ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گادي وارن شهرن جي فھرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شھر|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپور خاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|Sindh}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|سندھ}}) [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي. سنڌ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي ماڻهن]] جو تاريخي وطن آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌو ماٿري]] جي اهم علائقن مان هڪ رهي آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان سنڌ پاڪستان جو ٽيون نمبر وڏو صوبو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. سنڌ جي اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اتر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] جون رياستون [[راجسٿان]] ۽ [[گجرات]]، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. صوبي جي جاگرافيءَ ۽ آباديءَ تي [[سنڌو درياهه]] جو نمايان اثر آهي. سنڌ جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ڀارت جي راجسٿان ۽ گجرات تائين پکڙيل ريگستاني علائقي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته صوبي جي اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. سنڌ جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ خشڪ آهي، جنهن ۾ اونهارا سخت گرم ۽ سيارا نسبتاً معتدل رهن ٿا. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي، جيڪو پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جي اهم معاشي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي، جتي ڪيترين ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي بئنڪن ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن. پاڪستان جا ٻه اهم سامونڊي بندرگاهه، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، پڻ سنڌ ۾ واقع آهن. صوبي جي معيشت ۾ [[زراعت]] کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن تحت مختلف [[فصل]]، [[ميوو|ميوا]] ۽ [[ڀاڄي|ڀاڄيون]] پيدا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ هڪ اهم مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي قديم ۽ متنوع [[سنڌي ثقافت|ثقافت]]، ادب، موسيقي ۽ [[تصوف]] جي روايتن جي ڪري مشهور آهي. صوبي ۾ ڪيترن ئي مشهور صوفي بزرگن جون [[مزار]]ون موجود آهن، جيڪي وڏي انگ ۾ عقيدتمندن ۽ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. سنڌ ۾ پاڪستان جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ [[پاڪستان ۾ هندو ڌرم|هندن]] جي آباديءَ جو تناسب سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> صوبي جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] جي آبادي نسلي، لساني ۽ مذهبي لحاظ کان انتهائي متنوع آهي. شهر ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] کان علاوه [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجر]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[پشتون ماڻهو|پشتون]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]]، [[برمي ماڻهو|برمي]] ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن. مهاجرن جو وڏو انگ [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت مان لڏي ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> ڪراچي جي نسلي ۽ سياسي پيچيدگين سبب مختلف دورن ۾ شهر ۾ نسلي ۽ فرقيواراڻا تڪرار پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ٻه ماڳ واقع آهن: [[موهن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو تاريخي قبرستان|مڪلي جون تاريخي يادگارون]]. موهن جو دڙو [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم قديم شهري ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان مڪلي جو تاريخي قبرستان دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> [[برطانوي راڄ]] دوران سنڌ انتظامي طور [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ ڪري [[سنڌ صوبو (1936–1955)|هڪ الڳ صوبو]] قائم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو، جيڪو 1 اپريل 1936ع کان عمل ۾ آيو. ساڳئي قانون تحت [[برما]] کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪرڻ جا انتظام پڻ ڪيا ويا. 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. == نالي جي معنيٰ == {{Main|سنڌ جي نالي جو اشتقاق}} '''سنڌ''' جو نالو [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ''سنڌو'' (Sindhu) جو استعمال درياهه، پاڻيءَ جي وڏي وهڪري يا سمنڊ جي معنيٰ ۾ ٿيو آهي.{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} قديم دور ۾ [[ڪابل درياهه]]، گومتي (گومل) ۽ ٻيون نديون سنڌو درياهه جي نظام جو حصو هيون. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي موجب، سنڌو درياهه جي وڏي وهڪري ۽ ويڪري پيٽ سبب قديم آريائي روايت ۾ ان لاءِ ''سنڌو'' جو نالو استعمال ٿيو.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> سنڌ جي نالي جي اشتقاق بابت عالمن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي لفظ ''سنڌ'' کي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] اصل سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، ڀارت وگيان جي عالم پادري هيرس جو خيال هو ته سنڌو درياهه جو نالو آريائي آمد کان اڳ موجود دراوڙي آباديءَ رکيو هو ۽ سندن ٻوليءَ ۾ ''سند'' يا ''سندو'' جي معنيٰ ندي يا درياهه هئي. ملڪاڻي موجب، آرين انهيءَ لفظ کي ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' جي صورت ڏني ۽ پوءِ درياهه سان لاڳاپيل ملڪ پڻ سنڌ سڏجڻ لڳو.<ref>ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125</ref> ٻئي طرف ڪيترن ٻولي ماهرن لفظ کي سنسڪرت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. مونيئر وليمز پنهنجي سنسڪرت لغت ۾ ''سنڌو'' جون معنائون ندي، درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جي حوالي سان ڏنيون آهن.<ref>williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.</ref> ايڊورڊ ٿارنٽن پڻ 1844ع ۾ ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' کي سنسڪرت لفظ قرار ڏيندي ان جي معنيٰ سمنڊ يا پاڻيءَ جو وڏو مجموعو بيان ڪئي.<ref>Thornton, edward, op. cit. p. 199</ref> [[اليگزينڊر ڪننگهام]] موجب، يوناني مصنفن هن علائقي لاءِ ''سنڊو'' جهڙيون صورتون استعمال ڪيون، جيڪي سنسڪرت جي ''سنڌو'' سان لاڳاپيل هيون. هن مطابق سنسڪرت ۾ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ ''سئنڌَو'' (Saindhava) يا ''سئنڌو'' (Saindhu) جا لفظ استعمال ٿيندا هئا.<ref>ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.</ref> ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ ''سَئندَو'' جي معنيٰ سنڌوءَ جي ڪناري تي رهندڙ ماڻهن طور بيان ڪئي آهي.<ref>آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا ''سنڌي'' نالي جي لساني ارتقا کي ''سنڌو'' ۽ ''سئنڌو'' جهڙين قديم صورتن سان ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''سئنڌو'' يا ''سئنڌوئي'' جهڙيون صورتون صوتياتي تبديلين کان پوءِ ''سنڌي'' جي موجوده صورت تائين پهتيون.<ref>الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> سراج ميمڻ لفظ ''سنڌ'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي تشريح سنسڪرت جي ڌاتن ۽ صوتياتي تبديلين جي بنياد تي ڪئي آهي. هن ''سنڌ''، ''سنڌو''، ''سِڌو'' ۽ ''سَنڌ'' جهڙين صورتن کي هڪ وسيع لساني سلسلي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> دين محمد ڪلهوڙي پڻ لفظ جي اصل بابت هڪ الڳ تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب، ''سنڌو'' جو تعلق سنسڪرت جي ''ند'' سان ٿي سگهي ٿو، جنهن سان اڳياڙي ۽ پڇاڙي ملڻ کان پوءِ ''سنڌو'' جي صورت وجود ۾ آئي. هيءَ تشريح ٻين اشتقاقي نظرين مان هڪ آهي.<ref>سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.</ref> ايڊون برائنٽ ۽ فرانسس برائنٽ جي حوالي سان پڻ لفظ ''سنڌ'' کي [[قديم دراوڙي ٻولي|قديم دراوڙي]] لساني پس منظر سان ڳنڍڻ جو نظريو پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> [[قديم يونان|قديم يوناني]] ليکڪن وٽ سنڌو درياهه جو نالو مختلف يوناني صورتن ۾ آيو، جن مان پوءِ ''انڊس'' جي صورت رائج ٿي. قديم [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ ابتدائي /س/ آواز جي /ه/ ۾ تبديليءَ سبب ''سنڌو'' مان ''هندو'' جهڙي صورت پيدا ٿي، جنهن سان اڳتي هلي ''هند'' ۽ ''انڊيا'' جا نالا پڻ تاريخي ۽ لساني طور لاڳاپيل رهيا. اڳوڻي انگريزي استعمال ۾ صوبي جو نالو ''Sind'' پڻ لکيو ويندو هو، جڏهن ته موجوده سرڪاري انگريزي صورت ''Sindh'' آهي. [[پاڪستان]] جي نالي جي تشڪيل ۾ استعمال ٿيل اکر ''س'' سنڌ جي نمائندگي ڪري ٿو. [[چوڌري رحمت علي]] 1933ع جي پنهنجي پمفليٽ ''نائو آر نيور'' ۾ پاڪستان جي نالي جي وضاحت ڪندي سنڌ کي ان نالي جي جزن مان هڪ طور شامل ڪيو هو.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref> === سنڌ بابت تاريخي ۽ تحقيقي رايا === سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، علمي روايتن ۽ تاريخي حدن بابت مختلف دورن جي مؤرخن ۽ محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. انهن مان ڪيترائي بيان مخصوص تاريخي ڪتابن، مقالن يا روايتي تاريخ نگاريءَ تي ٻڌل آهن ۽ جديد علمي تحقيق ۾ انهن جي تشريح يا قبوليت هڪجهڙي ناهي. ڪجهه مسلم مؤرخن ۽ علمي روايتن ۾ سنڌ کي علم، حڪمت ۽ فڪري سرگرمين جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. ابن صبيعه سان منسوب بيانن ۾ سنڌين وٽ علم ۽ حڪمت جي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابو معشر]] سان منسوب روايتن ۾ سنڌين جي فلسفي، حڪمت ۽ علم سان دلچسپي بيان ڪئي وئي آهي. ''اخبار الحڪماءِ'' جي حوالي سان پڻ سنڌ کي علم ۽ حڪمت سان لاڳاپيل خطي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref> اهڙين روايتن ۾ سنڌ جي علمي اثر بابت وسيع دعوائون پڻ ملن ٿيون، پر انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي نتيجن بدران انهن ماخذن ۾ موجود تاريخي روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو. سنڌ جي وچئين دور جي علمي مرڪزن ۾ [[ٺٽو]] ۽ [[مڪلي]] خاص اهميت رکن ٿا. سنڌي تاريخ نگاريءَ جي ڪجهه ماخذن موجب، جنگين ۽ پرڏيهي حملن دوران ٺٽي ۽ ڀرپاسي جي درسگاهن ۽ ڪتب خانن کي نقصان پهتو، جنهن سان مقامي علمي ورثو متاثر ٿيو.<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref> === سنڌ ۽ بلوچستان بابت تاريخي نظريا === سنڌ ۽ موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي تاريخي، سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن بابت مختلف مؤرخن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. تاريخ جي مختلف دورن ۾ سنڌ، مڪران، قلات، لسٻيلو ۽ سيوي يا سبي مختلف سلطنتن، مقامي رياستن ۽ انتظامي وحدتن جو حصو رهيا آهن؛ تنهنڪري انهن علائقن جون سياسي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته بلوچ قبيلن جي مڪران ۽ بلوچستان ڏانهن لڏپلاڻ مختلف تاريخي مرحلن ۾ ٿي ۽ انهن کان اڳ خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت سميت مختلف آباديون رهنديون هيون.<ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ''تاريخ تمدن سنڌ'' ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي تاريخي لاڳاپن بابت وسيع تصور پيش ڪيو آهي. هن ڪجهه دورن جي حوالي سان بلوچستان ۽ خراسان کي ''اقليم سنڌ'' سان لاڳاپيل علائقن طور بيان ڪيو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref> اهڙيون تشريحون مخصوص تاريخ نگاريءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون ۽ مختلف تاريخي دورن جون سياسي يا جاگرافيائي حدون موجوده صوبائي سرحدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. بلوچ قوم جي اصل ۽ لڏپلاڻ بابت پڻ مختلف نظريا موجود آهن. احمد يار بلوچ سان منسوب بيان موجب بلوچن جي بلوچستان ڏانهن آمد مرحليوار ٿي ۽ سندن لڏپلاڻ کي حلب ۽ شام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref> صادق علي بلوچ زابلستان کي بلوچن جي قديم وطنن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref> موسيٰ خان جلال زئي بلوچن جي ڪرمان کان مڪران ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي جلال خان کي ان روايت سان ڳنڍيو آهي.<ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref> پيڪولين جي حوالي سان پڻ اها روايت بيان ڪئي وئي آهي ته ڪيترائي بلوچ پنهنجو نسلي سلسلو عربن سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب کي پنهنجي قديم وطنن مان هڪ سمجهن ٿا.<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> اهي بلوچ اصل بابت موجود ڪيترن روايتي ۽ تاريخ نگاريءَ وارن نظرين مان آهن ۽ انهن بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ڪامران اعظم جنجوعه جي بيان موجب بلوچن جي ابتدائي تاريخ بابت ڪجهه روايتون کين عربستان، دجله ۽ فرات جي ماٿرين، حلب ۽ ايران سان ڳنڍين ٿيون. هڪ روايت موجب، حلب کان ڪرمان ڏانهن لڏپلاڻ دوران بلوچ مختلف قبيلائي گروهن ۾ ورهايل هئا.<ref>ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48؛ ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref> موجوده بلوچستان ۾ [[مهرڳڙهه]] جهڙا انتهائي قديم آثار قديمه جا ماڳ پڻ واقع آهن، جيڪي ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي آبادين جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ [[مڪران]]، [[لسٻيلو]]، [[قلات]] ۽ [[سبي]] الڳ سياسي ۽ انتظامي سڃاڻپون رکندا رهيا. لسٻيلي ۽ قلات جي تاريخ ۾ سما، ڄام ۽ بروهي حڪمران گهراڻن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ ڪجهه انتظامي حدون تبديل ڪيون ويون. موجوده [[نصيرآباد ڊويزن]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي انتظامي وابستگي پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ڪجهه سنڌي ماخذن ۾ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي سميت علائقن جي سنڌ سان اڳوڻي انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} === قبل از تاريخي دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} سنڌو ماٿريءَ جي وسيع علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا قديم ترين آثار لڳ ڀڳ 7000 ق.م. جا ملن ٿا، جن مان [[مهرڳڙهه]] خاص اهميت رکي ٿو. مهرڳڙهه، جيڪو موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي ۽ مستقل آبادين مان هڪ شمار ٿئي ٿو ۽ اڳتي هلي وجود ۾ ايندڙ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي ثقافتي پس منظر سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref> === سنڌو تهذيب جو دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} [[فائل:IVC Map.png|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا اهم ماڳ]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|250px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جا آثار]] [[فائل:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|250px|ساڄو|موهن جي دڙي جي [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏي غسل خاني]] ۽ ڀرپاسي وارن آثارن جو منظر]] سنڌو ماٿري جي تهذيب، جنهن کي هڙاپائي تهذيب پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي وڏين قديم تهذيبن مان هڪ هئي. ان جي ترقيءَ جو سلسلو ڪيترن مرحلن مان گذريو، جڏهن ته ان جو پختو شهري مرحلو عام طور تقريباً 2600 ق.م. کان 1900 ق.م. تائين شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society'', Cambridge University Press, 2010.</ref> هن تهذيب جو دائرو موجوده [[سنڌ]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ اتر اولهه [[ڀارت]] جي وسيع علائقن تائين پکڙيل هو. سنڌو تهذيب جا اهم شهري مرڪز [[موهن جو دڙو]]، [[هڙاپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[راکي ڳڙهي]] ۽ [[گنويري والا]] هئا، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا ماڳ سنڌو تهذيب جي شهري ارتقا کان اڳ ۽ ان جي شروعاتي مرحلن جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective'', AltaMira Press.</ref> ==== شهري رٿابندي ==== سنڌو تهذيب پنهنجي منظم شهري رٿابنديءَ جي ڪري نمايان هئي. موهن جي دڙي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ رستا منظم نموني ترتيب ڏنل هئا، عمارتن ۾ پڪين ۽ ڪچين سرن جو استعمال ٿيندو هو ۽ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ پيچيده نظام موجود هو. ڪيترن گهرن ۾ کوهه، غسل جون جايون ۽ نالين سان ڳنڍيل نيڪاليءَ جون سهولتون پڻ موجود هيون.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref><ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> [[موهن جو دڙو]] هن تهذيب جي شهري منصوبابنديءَ جو سڀ کان نمايان مثال آهي. شهر کي مختلف شهري حصن ۾ ورهايو ويو هو ۽ ان جون عمارتون گهڻو ڪري سرن سان تعمير ٿيل هيون. شهر جون گهٽيون هڪ منظم ترتيب ۾ هڪ ٻئي کي ڪٽينديون هيون ۽ نيڪاليءَ جو نظام رهائشي عمارتن کي وڏين نالين سان ڳنڍيندو هو.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> موهن جي دڙي جو [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏو غسل خانو]] سنڌو تهذيب جي مشهور عمارتن مان هڪ آهي. اهو سرن سان ٺهيل هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض هو، جنهن کي پاڻي روڪڻ لاءِ خاص تعميراتي طريقن سان تيار ڪيو ويو هو. ان جي صحيح سماجي يا مذهبي استعمال بابت يقيني ڄاڻ موجود ناهي، پر آثار قديمه جي ماهرن ان کي شهر جي اهم عوامي عمارتن مان شمار ڪيو آهي.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref> ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌو تهذيب جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال، دستڪاري ۽ واپار تي هو. ڪڻڪ، جَوَ ۽ ٻيا فصل پوکيا ويندا هئا، جڏهن ته ڪپهه جي استعمال جا پڻ قديم ثبوت مليا آهن. سنڌو تهذيب جا واپاري لاڳاپا [[ميسوپوٽيميا]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين علائقن سان قائم هئا. آثار قديمه مان ملندڙ مهرون، تور جا معياري وٽ، قيمتي پٿر ۽ ٻيون شيون انهن واپاري رابطن جي شاهدي ڏين ٿيون.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> ==== فن ۽ دستڪاري ==== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل مشهور پٿر جو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو]] سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڌاتوڪاري، ٺڪر جي ٿانون، زيورن، مهرن، پٿر جي ڪاريگري ۽ مجسما سازيءَ ۾ مهارت رکندا هئا. موهن جي دڙي مان مليل ڪانسي جي ننڍڙي عورتاڻي مورتي، جيڪا عام طور ”ناچڻي“ جي نالي سان مشهور آهي، ۽ پٿر جو مشهور مرداڻو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو، هن تهذيب جي فن جا مشهور مثال آهن. انهن روايتي نالن مان انهن شخصيتن جي حقيقي سماجي حيثيت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌو لکت ==== [[فائل:Shiva Pashupati.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل سنڌو تهذيب جي مهر، جنهن تي [[سنڌو لکت]] جون نشانيون موجود آهن]] سنڌو تهذيب جي ماڻهن هڪ نشانين تي ٻڌل [[سنڌو لکت|لکت جو نظام]] استعمال ڪيو. هي لکت مهرن، ننڍين تختين، ٿانون ۽ ٻين شين تي ملي آهي. ان ۾ سوين مختلف نشانيون سڃاتيون ويون آهن، پر اڄ تائين ان کي حتمي طور پڙهڻ يا سمجهڻ ممڪن نه ٿي سگهيو آهي.<ref>Parpola, Asko, ''Deciphering the Indus Script''.</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script.</ref> سنڌو لکت اڃا تائين اڻ پڙهيل هئڻ سبب هن تهذيب جي سياسي نظام، حڪمرانن، ٻولي ۽ مذهبي عقيدن بابت ڄاڻ گهڻو ڪري آثار قديمه مان حاصل ٿيل مادي ثبوتن تي ٻڌل آهي. ==== آبادي ==== سنڌو تهذيب جي مجموعي آباديءَ بابت صحيح انگ موجود ناهي ۽ مختلف محققن جا اندازا مختلف آهن. آثار قديمه جي تحقيق مان ايترو واضح ٿئي ٿو ته پختي هڙاپائي دور ۾ ڪيترائي وڏا شهري مرڪز ۽ سوين ننڍيون آباديون موجود هيون.<ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', Chapter on Demography.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> موهن جو دڙو پنهنجي دور جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ هو ۽ ان جي آثارن جو علائقو سوين هيڪٽرن تائين پکڙيل آهي. ==== زوال ۽ شهري نظام جي تبديلي ==== تقريباً 1900 ق.م. کان پوءِ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي ۾ تدريجي زوال شروع ٿيو. وڏن شهرن جي اهميت گهٽجڻ لڳي، معياري مهرن ۽ وزنن جو استعمال گهٽ ٿيو، ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ تبديليون آيون ۽ آباديءَ جو هڪ حصو ننڍين آبادين ۽ ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو.<ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', AltaMira Press.</ref> هن تبديليءَ کي هاڻي عام طور ڪنهن هڪ اوچتي تباهي يا زلزلي جو نتيجو نه سمجهيو ويندو آهي. جديد تحقيق ۾ ڪمزور ٿيندڙ چوماسي، ڊگهن خشڪ دورن، درياهن جي وهڪرن ۽ رستن ۾ تبديلين، واپاري نظام جي تبديلي ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي عنصرن کي ممڪن سببن طور بحث هيٺ آندو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ انهن تبديلين جا اثر به مختلف وقتن ۽ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا.<ref>Edwin Bryant (2001). ''The Quest for the Origins of Vedic Culture''. pp. 159–60.</ref> شهري مرڪزن جي زوال باوجود سنڌو تهذيب جي آبادي مڪمل طور ختم نه ٿي. 1900 ق.م. کان پوءِ به ڪيترن علائقن ۾ مقامي ثقافتي روايتون جاري رهيون ۽ آبادي ننڍين ۽ وڌيڪ منتشر آبادين ڏانهن منتقل ٿي. ان ڪري آثار قديمه جي جديد تحقيق ۾ سنڌو تهذيب جي پڄاڻيءَ کي اوچتي ”تباهي“ بدران ڊگهي عرصي واري شهري، معاشي ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جي عمل طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. === ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور === {{Main|ويدڪ دور|سپت سنڌو|سنڌو-سئوويرا}} [[فائل:Rigveda MS2097.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[رگ ويد]] جي هڪ قلمي نسخي جا ورق؛ رگ ويد قديم سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل ندين جي ذڪر ڪندڙ شروعاتي ادبي ماخذن مان هڪ آهي]] [[فائل:Rohri.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو درياهه]] جي ڪناري تي موجود [[روهڙي]]؛ قديم روڙڪ يا رورڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ روهڙي واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي]] [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي پختي شهري مرحلي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ آبادين، معيشت ۽ مادي ثقافت ۾ تدريجي تبديليون آيون. ٻئي هزارين سال ق.م. جي پوئين حصي ۽ پهرين هزارين سال ق.م. جي شروعاتي صدين بابت ڄاڻ آثار قديمه سان گڏ [[ويد|ويدڪ]]، ٻڌ ۽ ٻين قديم ادبي روايتن مان پڻ ملي ٿي. هن دور ۾ سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي ۽ واپاري دنيا جو حصو رهيا. ==== سپت سنڌو ==== [[رگ ويد]] ۾ ''سپت سنڌو'' نالي هڪ جاگرافيائي اصطلاح ملي ٿو، جنهن جي لفظي معنيٰ عام طور ”ستن ندين وارو علائقو“ ڪئي وڃي ٿي. هي اصطلاح سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي درياهي خطي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. ويدڪ متنن ۾ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] کي هڪ اهم ۽ طاقتور درياهه طور بيان ڪيو ويو آهي. سپت سنڌو سان لاڳاپيل ندين جي قطعي فهرست بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ويدڪ نالن مان ''شتدرو'' کي عام طور [[ستلج درياهه|ستلج]]، ''پرشڻي'' کي [[راوي درياهه|راوي]]، ''اسڪني'' کي [[چناب درياهه|چناب]]، ''وتستا'' کي [[جهلم درياهه|جهلم]] ۽ ''وپاشا'' کي [[بياس درياهه|بياس]] سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌو پاڻ پڻ ويدڪ جاگرافيءَ جو مرڪزي درياهه هو. مختلف عالمن ستين نديءَ جي سڃاڻپ ۽ خود ''سپت سنڌو'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن هڪ مقرر ست-ندي فهرست تائين محدود ڪرڻ احتياط طلب آهي.<ref>Macdonell, Arthur Anthony; Keith, Arthur Berriedale, ''Vedic Index of Names and Subjects'', London, 1912.</ref><ref>Witzel, Michael, "Early Sanskritization: Origins and Development of the Kuru State", ''Electronic Journal of Vedic Studies'', 1995.</ref> ويدڪ ادب ۾ ''سنڌو'' لفظ درياهه جي نالي سان گڏ هڪ وسيع جاگرافيائي تصور طور پڻ استعمال ٿيو. پوئين ويدڪ ۽ قديم سنسڪرت ادب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين علائقن سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا]] ۽ ٻين سياسي ۽ قبائلي نالن جو ذڪر وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو. ==== سنڌو ۽ سئوويرا ==== پهرين هزارين سال ق.م. دوران هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا|سنڌو ۽ سئوويرا]] جو ذڪر پوئين ويدڪ، شروعاتي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]]، [[جين ڌرم|جين]] ۽ سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty'', University of Calcutta.</ref><ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> قديم ماخذن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ڪڏهن الڳ علائقن يا ماڻهن طور ۽ ڪڏهن گڏيل نالي ''سنڌو-سئوويرا'' سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> سنڌو-سئوويرا جو مرڪز هيٺين [[سنڌو ماٿري]] ۾ هو. تاريخي تحقيق موجب ''سنڌو'' جو علائقو سنڌو درياهه ۽ [[سليمان جبل|سليمان جبلن]] جي وچ واري حصي سان، جڏهن ته ''سئوويرا'' کي سنڌوءَ جي اوڀر ۽ هيٺين ماٿريءَ جي ڪجهه حصن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن حدن جي صحيح نوعيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي ۽ قديم ادبي جاگرافيءَ کي موجوده سياسي سرحدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India'', University of Calcutta.</ref> ==== روڙڪ ۽ واپار ==== [[روڙڪ]] (رورڪ يا رورُڪا) سئوويرا جو هڪ اهم قديم شهر ۽ روايتي طور ان جي گاديءَ جو هنڌ ڄاڻايو ويو آهي. ڪيترن محققن روڙڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ [[روهڙي]] واري علائقي سان سڃاتو آهي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref><ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India''.</ref> شروعاتي ٻڌ ادب ۾ روڙڪ کي هڪ اهم واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. سنڌو درياهه جي آبي رستن ۽ زميني واپاري راهن جي ڪري هيٺين سنڌو ماٿري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اولهه طرف ويندڙ واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> بعد جي ٻڌ ماخذن ۾ پڻ سئوويرا سان سامونڊي ۽ زميني واپار جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ اهميت ظاهر ڪن ٿا.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989.</ref> ==== مهاڀارت ۾ سنڌ ==== [[مهاڀارت]] ۾ ''سنڌو'' ۽ ''سئوويرا'' جو ڪيترن هنڌن تي گڏ ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت ۾ [[جئدرٿ]] کي سنڌو، سئوويرا ۽ شِوي ماڻهن يا علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جئدرٿ [[ڪورو سلطنت|ڪورو]] شهزادي دُشالا جو مڙس ۽ ڪوروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورون جو اتحادي هو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> [[فائل:India 500 BCE.jpg|thumb|250px|کاٻو|تقريباً 500 ق.م. ۾ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جنهن ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي اڀرندي سرحد ۽ سنڌو ماٿريءَ جا قديم علائقا ڏيکاريل آهن]] [[اسڪو پارپولا]] جي مطالعي موجب مهاڀارت ۾ سنڌو ۽ سئوويرا جا نالا اڪثر گڏ ''سنڌو-سئوويرا'' جي صورت ۾ اچن ٿا، جنهن مان ٻنهي علائقن ۽ ماڻهن جي ويجهن سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو اشارو ملي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> مهاڀارت جي جاگرافيائي بيانن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ''ڀارت ورش'' جي اتر اولهه وارن علائقن ۽ ماڻهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. مهاڀارت جو موجوده متن ڪيترين صدين دوران مرتب ٿيو؛ ان ڪري ان ۾ بيان ٿيل سياسي جاگرافيءَ کي سڌي طرح ڪنهن هڪ مخصوص تاريخي سال جي سياسي نقشي طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. جديد تحقيق مهاڀارت جي آخري تشڪيل کي تقريباً 400 ق.م. کان 400ع تائين هلندڙ هڪ ڊگهي ادبي عمل سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن [[هخامنشي سلطنت]] سنڌوءَ جي ڪجهه علائقن تائين پنهنجو اقتدار وڌايو ۽ ''[[هندوش]]'' نالي هڪ انتظامي علائقو فارسي سلطنت جي ماخذن ۾ ظاهر ٿيو. ان سان سنڌ جي تاريخ جو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسي دور]] شروع ٿيو. === هخامنشي فارسي دور === {{Main|هخامنشي سلطنت|هندوش}} [[فائل:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|300px|ساڄو|[[دارا اول]] جي دور ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جو وڌ ۾ وڌ ڦهلاءُ؛ سلطنت اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن تائين پکڙيل هئي]] [[فائل:Darius I the Great's inscription.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[دارا اول]] جي دور جا هخامنشي شاهي ڪتبا سلطنت جي تابع ملڪن بابت اهم بنيادي ماخذ آهن]] ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[سنڌو ماٿري]] جا ڪجهه علائقا [[هخامنشي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. [[دارا اول]] جي دور ۾، لڳ ڀڳ 518 ق.م. ڌاري، هخامنشين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو. قديم فارسي شاهي ڪتبن ۾ هن اوڀرئين علائقي جو نالو ''هندوش'' (Hinduš) ملي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن واڌ غالباً مرحليوار ٿي. [[بهستون ڪتبو|بهستون ڪتبي]] ۾ [[گنڌارا]] جو نالو موجود آهي، پر ''هندوش'' ان فهرست ۾ شامل ناهي؛ دارا جي پوئين ڪتبن ۾ هندوش جو نالو ظاهر ٿئي ٿو. ان بنياد تي ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته گنڌارا تي فارسي اقتدار سنڌوءَ جي هيٺين علائقن کان اڳ قائم ٿيو ۽ پوءِ دارا پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== دارا اول ۽ سنڌوءَ جي مهم ==== [[هيروڊوٽس]] موجب، دارا اول [[ڪاريانڊا جو اسڪائليڪس|اسڪائليڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سامونڊي مهم موڪلي، جنهن سنڌو درياهه کان سفر شروع ڪري سمنڊ وسيلي اولهه طرف علائقن جي جاچ ڪئي. هيروڊوٽس ان مهم کان پوءِ دارا طرفان ”هندستانين“ کي تابع ڪرڻ ۽ سمنڊ کي فارسي جهازن لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book IV, 44.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن مهم جي صحيح رستي ۽ مقصد بابت جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي، پر ان کي هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] ڏانهن سياسي ۽ سامونڊي واڌ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. دارا جي شاهي ڪتبن مان ''هندوش'' جي هخامنشي سلطنت سان وابستگيءَ جا سڌا ثبوت ملن ٿا. دارا جي نقش رستم واري ''ڊي اين اي'' ڪتبي ۽ ٻين شاهي ڪتبن ۾ هندوش کي سندس حڪمرانيءَ هيٺ ملڪن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=DARIUS iii. Darius I the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/darius-iii/}}</ref> ==== انتظام ۽ خراج ==== دارا اول هخامنشي سلطنت جي انتظامي ۽ محصولاتي نظام کي منظم ڪيو ۽ مختلف تابع علائقن کان مقرر خراج وصول ڪرڻ جو نظام قائم ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID TAXATION |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-taxation/}}</ref> هيروڊوٽس جي بيان موجب ”هندستاني“ سندس خراج واري نظام جي ويهين ضلعي ۾ شامل هئا ۽ سون جي مٽيءَ جي صورت ۾ 360 ٽيلنٽ ساليانو خراج ادا ڪندا هئا، جيڪو سندس بيان ڪيل سلطنت جي خراجن مان سڀ کان وڏو هو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book III, 94–95.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> بهرحال، هيروڊوٽس جا انگ ۽ سندس انتظامي ورهاست جديد تحقيق ۾ بحث هيٺ آهن؛ تنهنڪري هن ”ويهين ضلعي“ کي سڌي طرح هخامنشي سلطنت جي ويهين ''ساتراپي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> [[سوسا]] ۾ دارا جي محل جي تعمير بابت شاهي ڪتبي ۾ پڻ هندوش جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب محل جي تعمير لاءِ استعمال ڪيل [[عاج]] هندوش سميت اوڀر وارن علائقن مان آندو ويو، جڏهن ته گنڌارا مان مخصوص ڪاٺ آندو ويو هو. اهڙا ثبوت سنڌو ماٿري ۽ سلطنت جي مرڪزي علائقن جي وچ ۾ سامان ۽ وسيلن جي منتقليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ جا سپاهي ==== [[فائل:Apadana Palace Indians.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي نقش نگاريءَ ۾ ڏيکاريل هندوش جو وفد، جيڪو [[هخامنشي سلطنت]] جي اوڀرئين علائقن جي نمائندگي ڪري ٿو]] هخامنشي فوج ۾ سلطنت جي مختلف تابع قومن ۽ علائقن جا فوجي دستا شامل ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ARMY i. Pre-Islamic Iran |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/}}</ref> هيروڊوٽس موجب، [[خشايارشا اول]] جي 480 ق.م. واري يوناني مهم دوران سندس لشڪر ۾ هندستاني فوجي دستا پڻ شامل هئا. هو انهن سپاهين کي ڪپهه جي پوشاڪ، ڪمند مان ٺهيل ڪمانن ۽ لوهه جي نوڪن وارن تيرن سان هٿياربند بيان ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII, 65–66.</ref> انهن ”هندستاني“ دستن ۾ ڪيترا سپاهي خاص طور موجوده سنڌ مان هئا، اهو قديم ماخذن مان يقيني طور طئي نٿو ڪري سگهجي؛ تنهنڪري انهن سڀني کي سڌو سنئون ”سنڌي سپاهي“ قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سميت ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذن ۾ هخامنشي فوج سان سنڌي سپاهين ۽ جنگي هاٿين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="سيلاني">ڪتاب: ''سنڌ گهمندڙ سيلاني''، سنڌي ادبي بورڊ.</ref> البت، [[خشايارشا اول]] جي يونان تي 480 ق.م. واري حملي ۾ سنڌ مان آندل جنگي هاٿين جي استعمال جو واضح ثبوت هيروڊوٽس جي بيان مان نٿو ملي. ان ڪري اهڙي دعويٰ کي يقيني تاريخي واقعي بدران پوئين تاريخ نگاريءَ ۾ موجود روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII.</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> ==== فارسي اثر ==== هخامنشي اقتدار سنڌو ماٿريءَ کي هڪ اهڙي سلطنتي نظام سان ڳنڍيو، جيڪو اولهه ۾ [[اناطوليا]] ۽ [[مصر]] کان وٺي اوڀر ۾ سنڌوءَ تائين پکڙيل هو. [[پرسيپولس]] مان مليل انتظامي تختين ۾ گنڌارا، هندستان ۽ اراخوسيا سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ شاهي عملدارن جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سلطنت جي مرڪز ۽ اوڀرئين علائقن جي وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ جو ثبوت ڏين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[فائل:The Apadana Staircase with the Procession of the Vassals (4686171639).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش نگاري؛ هتي [[هخامنشي سلطنت]] جي مختلف تابع علائقن جا وفد ڏيکاريل آهن]] هخامنشي دور کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ فارسي انتظامي ۽ ثقافتي اثرن جي هڪ اهم مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. [[آرامي ٻولي]] هخامنشي سلطنت ۾ وڏي پيماني تي انتظامي رابطي لاءِ استعمال ٿيندي هئي، ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي استعمال کي بعد ۾ [[خروشٺي لکت]] جي ارتقا جي تاريخي پس منظر سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>Salomon, Richard, ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages'', Oxford University Press, 1998.</ref> ==== هخامنشي اقتدار جي پڄاڻي ==== سنڌو ماٿريءَ تي هخامنشي اقتدار جي صحيح مدت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. جي فارسي ۽ يوناني ماخذن مان اوڀرئين علائقن سان هخامنشي لاڳاپن جو ذڪر جاري رهي ٿو. [[دارا ٽيون|دارا ٽئين]] جي فوج ۾ پڻ هندستاني فوجي دستن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هخامنشي سلطنت جا سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن سان سياسي يا فوجي لاڳاپا برقرار هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[سڪندر اعظم]] جي 327–325 ق.م. واري سنڌو ماٿريءَ جي مهم وقت هخامنشي شاهي انتظام جو سڌو وجود نظر نٿو اچي. ان وقت سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمران ۽ سياسي وحدتون موجود هيون. اهڙيءَ ريت سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هخامنشي دور کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[مقدوني سلطنت|مقدوني]] اثر جو مرحلو شروع ٿيو. === يوناني ۽ سلوقي دور === {{Main|سڪندر اعظم|سڪندر اعظم جي هندستاني مهم|سلوقي سلطنت}} [[فائل:Alexander's expedition down the Hydaspes and the Indus to the Indian Ocean. Fleuron T142758-2.png|thumb|300px|ساڄو|[[سڪندر اعظم]] جي هائيڊاسپس کان [[سنڌو درياهه]] وسيلي سمنڊ تائين مهم جو تاريخي نقشو]] چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[سڪندر اعظم]] 330 ق.م. ڌاري هخامنشي سلطنت جي مرڪزي علائقن تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اوڀر طرف پنهنجي فوجي مهم جاري رکي ۽ 327–326 ق.م. ۾ [[هندوڪش]] پار ڪري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Books IV–V.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Alexander the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سڪندر جي پيش قدمي ==== 326 ق.م. ۾ سڪندر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي. [[ٽيڪسيلا]] جي حڪمران [[امڀي]] سڪندر سان اتحاد ڪيو، جڏهن ته [[پورس]] سندس مزاحمت ڪئي. ساڳئي سال [[جهلم درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيڊاسپس چيو ويو آهي، جي ڪناري تي [[هائيڊاسپس جي جنگ]] لڳي. سڪندر پورس کي شڪست ڏني، پر پوءِ کيس سندس علائقي جو حڪمران برقرار رکيو ۽ سندس اختيار هيٺ وڌيڪ علائقا پڻ ڏنا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V.</ref><ref>Curtius Rufus, ''Histories of Alexander the Great'', Book VIII.</ref> [[فائل:Porus alexander coin.png|thumb|190px|کاٻو|سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيل چانديءَ جو سڪو؛ هڪ پاسي گهوڙي سوار ۽ هاٿي تي ويٺل جنگجو ڏيکاريل آهن]] هائيڊاسپس جي جنگ سان لاڳاپيل هڪ مشهور چانديءَ جو سڪو، جيڪو سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيو ويو، روايتي طور سڪندر ۽ پورس جي جنگ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڪي جي هڪ پاسي گهوڙي سوار کي هاٿي تي سوار ٻن شخصن ڏانهن حملو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>Holt, Frank L., ''Alexander the Great and the Mystery of the Elephant Medallions'', University of California Press, 2003.</ref> سڪندر اڳتي [[بياس درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيفاسس چيو ويو آهي، تائين پهتو. هتي سندس فوجين وڌيڪ اوڀر طرف وڌڻ کان انڪار ڪيو. نتيجي ۾ سڪندر واپس موٽيو ۽ سندس فوج سنڌو درياهه جي نظام وسيلي ڏکڻ طرف رواني ٿي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V, 25–29.</ref> ==== سنڌ ۾ سڪندر جي مهم ==== 325 ق.م. ۾ سڪندر سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌندي موجوده سنڌ جي علائقن ۾ داخل ٿيو. يوناني ماخذن ۾ هن وقت هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترن مقامي حڪمرانن ۽ سياسي وحدتن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ [[ميوسيڪانس]]، [[آڪسيڪانس]] ۽ [[سامبس]] سان منسوب علائقا شامل هئا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 15–17.</ref> انهن مقامي حڪمرانن مان ڪن سڪندر جي بالادستي قبول ڪئي، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي. سڪندر انهن علائقن ۾ پنهنجي انتظامي اختيار کي قائم ڪرڻ لاءِ مقامي حڪمرانن ۽ مقدوني عملدارن کي مقرر يا بحال ڪيو. هخامنشي انتظامي روايت جي اثر هيٺ انهن علائقن لاءِ يوناني ماخذن ۾ ''ساتراپي'' ۽ ''ساتراپ'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب، سنڌ جي هن حصي ۾ ميوسيڪانس، سامبس ۽ آڪسيڪانس جهڙا مقامي حڪمران موجود هئا. سڪندر سامبس کي به هڪ انتظامي عهدي تي مقرر ڪيو، جڏهن ته پوءِ [[ايجينور جو پيٿون]] کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن جو ساتراپ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> يوناني ماخذن ۾ ''سنڊيمانا'' نالي هڪ شهر جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن کي سامبس جي گاديءَ جو هنڌ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 16.</ref> هن شهر جي صحيح موجوده سڃاڻپ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. ==== سنڌوءَ کان عربي سمنڊ تائين ==== سڪندر جي مهم جو هڪ اهم مقصد سنڌو درياهه کان سمنڊ تائين زميني ۽ سامونڊي رستن جي جاچ پڻ هو. سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تائين پهچڻ کان پوءِ سندس فوج ۽ بحري ٻيڙو درياهه جي ڊيلٽا ڏانهن وڌيا. يوناني ماخذن ۾ [[پٽالا]] نالي شهر ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 17–20.</ref> سڪندر پٽالا واري علائقي ۾ بندرگاهن ۽ سامونڊي رستن جي جاچ ڪرائي. پوءِ سندس بحري ٻيڙي کي [[نيارڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ کان [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] وسيلي اولهه طرف موڪليو ويو. نيارڪس جي سفر جو احوال [[آريان]] جي ''انڊيڪا'' ۾ محفوظ آهي.<ref>Arrian, ''Indica'', 18–42.</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان [[گيدروسيا]]، يعني موجوده [[مڪران]]، مان خشڪيءَ رستي اولهه طرف روانو ٿيو. هي سفر سندس مهم جي سڀ کان ڏکين مرحلن مان هڪ ثابت ٿيو ۽ فوج کي پاڻي ۽ خوراڪ جي کوٽ سبب وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 23–27.</ref> ==== سڪندر کان پوءِ ==== [[سڪندر اعظم]] 323 ق.م. ۾ [[بابل]] ۾ وفات ڪئي. سندس موت کان پوءِ سندس وسيع سلطنت لاءِ سندس جرنيلن، جن کي [[ديادوخي]] چيو وڃي ٿو، وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد شروع ٿي. سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر طرفان قائم ڪيل مقدوني انتظام پڻ گهڻو عرصو مستحڪم نه رهي سگهيو. سڪندر سنڌوءَ جي هيٺين علائقن ۾ [[ايجينور جو پيٿون]] سميت مقدوني عملدار مقرر ڪيا هئا، پر سڪندر جي وفات کان پوءِ علائقي تي مقدوني اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI.</ref><ref>Heckel, Waldemar, ''Who's Who in the Age of Alexander the Great'', Blackwell, 2006.</ref> ان ئي دور ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ طاقت حاصل ڪري [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي. قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته چندرگپت سڪندر جي جانشينن جي قبضي هيٺ رهيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پڻ پنهنجو اقتدار وڌايو. ==== سلوقس ۽ چندرگپت ==== [[فائل:Seleuco I Nicatore.JPG|thumb|180px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جو مجسمو؛ هو [[سلوقي سلطنت]] جو باني هو]] [[فائل:SeleucosCoin.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جي دور جو سڪو]] سڪندر جي جانشينن مان [[سلوقس اول نيڪيٽر]] بابل، ايران ۽ وچ ايشيا جي وڏي حصي تي اقتدار قائم ڪري [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو. لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ سلوقس سنڌو ماٿريءَ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ڏانهن پنهنجي اقتدار کي ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت چندرگپت موريا جي طاقت قائم ٿي چڪي هئي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> سلوقس ۽ چندرگپت وچ ۾ ٿيندڙ تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن هڪ معاهدو ڪيو. قديم ماخذن موجب سلوقس پنهنجي اوڀرئين سرحد سان لاڳاپيل ڪجهه علائقا چندرگپت جي اختيار هيٺ اچڻ قبول ڪيا، جڏهن ته چندرگپت کيس 500 جنگي هاٿي ڏنا.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> انهن علائقن جي صحيح حدن بابت جديد عالمن ۾ بحث موجود آهي، تنهنڪري سنڌ جي هر حصي کي ڪنهن مقرر وقت تائين سڌي سلوقي حڪومت هيٺ قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. هن معاهدي کان پوءِ سلوقي ۽ موريا درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ڏکڻ ايشيا بابت ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا صرف بعد جي مصنفن وٽ محفوظ اقتباس موجود آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ٽين صدي ق.م. جي شروعات تائين سنڌو ماٿريءَ جو وڏو حصو [[موريا سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل ٿي چڪو هو، جنهن سان سنڌ جي قديم تاريخ ۾ [[موريا سلطنت|موريا دور]] جي شروعات ٿي. === موريا سلطنت جو دور === {{Main|موريا سلطنت}} [[فائل:Mauryas map.svg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 250 ق.م. ۾ [[موريا سلطنت]] جو نقشو؛ اولهه ۾ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[سڪندر اعظم]] جي وفات کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ مقدوني اقتدار گهڻو وقت مستحڪم نه رهي سگهيو. چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي ۽ اڳوڻن مقدوني قبضي هيٺ آيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو.<ref>Justin, ''Epitome of Pompeius Trogus'', Book XV.</ref><ref>Romila Thapar, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== چندرگپت موريا ۽ سلوقس ==== لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ [[سلوقس اول نيڪيٽر]] پنهنجي سلطنت کي اوڀر طرف وڌائيندي سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ چندرگپت موريا سان جنگ ڪئي. ان تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلوقس پنهنجي اوڀرئين علائقن تي دعويٰ جو هڪ حصو چندرگپت جي حق ۾ ڇڏي ڏنو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=SELEUCUS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/seleucus-kings/}}</ref> قديم ماخذن ۾ هن معاهدي هيٺ منتقل ٿيل علائقن جون صحيح سرحدون واضح ناهن، پر جديد تحقيق عام طور [[گنڌارا]] ۽ سنڌو ماٿريءَ کي چندرگپت جي اقتدار هيٺ آيل علائقن ۾ شمار ڪري ٿي. ڪجهه ماخذ [[پاروپاميسادي]]، [[اراخوسيا]] ۽ [[گيدروسيا]] جي ڪجهه حصن کي پڻ معاهدي سان ڳنڍين ٿا، جيتوڻيڪ انهن علائقن جي صحيح سياسي حيثيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iv. Political and Cultural Relations: Seleucid, Parthian, Sasanian Periods |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iv-relations/}}</ref> معاهدي جي نتيجي ۾ سلوقس کي 500 جنگي هاٿي مليا، جن بعد ۾ 301 ق.م. جي [[ايپسس جي جنگ]] ۾ سندس فوجي ڪاميابيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Demetrius'', 28.</ref> قديم ماخذن ۾ ٻنهي حڪمران گهراڻن وچ ۾ شاديءَ سان لاڳاپيل ٺاهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر ان جي صحيح نوعيت واضح ناهي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref> هن سياسي ٺاهه کان پوءِ موريا ۽ سلوقي سلطنتن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم رهيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا ڪجهه حصا بعد جي يوناني ۽ رومي مصنفن جي لکڻين ۾ محفوظ رهيا آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ==== موريا انتظام ==== موريا سلطنت قديم ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وسيع سياسي سلطنتن مان هڪ هئي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جڏهن ته [[ٽيڪسيلا]] اتر اولهه جي هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> سنڌو ماٿريءَ جي سلطنت ۾ شموليت سان سنڌ هڪ اهڙي وسيع سياسي ۽ واپاري نظام سان ڳنڍجي وئي، جيڪو اتر اولهه ۾ ايراني سرحدي علائقن کان وٺي [[گنگا]] جي ماٿري ۽ برصغير جي ٻين حصن تائين پکڙيل هو. سنڌو درياهه زميني ۽ آبي آمدرفت لاءِ هڪ اهم رستو هو، جنهن وسيلي اتر اولهه ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي علائقن وچ ۾ رابطا قائم هئا. چندرگپت کان پوءِ سندس پٽ [[بندوسار]] موريا تخت تي ويٺو. بندوسار جي حڪومت بابت معلومات نسبتاً محدود آهي، پر سندس دور ۾ موريا سلطنت جي وڏي حصي تي مرڪزي اقتدار برقرار رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== اشوڪ جو دور ==== [[فائل:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[اشوڪ]] جي دور جو هڪ يادگاري ٿنڀو؛ اشوڪ پنهنجي فرمانن کي پٿرن ۽ ٿنڀن تي اڪرايو]] بندوسار کان پوءِ [[اشوڪ]] لڳ ڀڳ 268 ق.م. ۾ موريا تخت تي ويٺو. سندس حڪومت موريا سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي دور آهي. اشوڪ جا پٿريلا ۽ ٿنڀي فرمان سندس سلطنت جي مختلف علائقن مان مليا آهن، جن ۾ سندس ''ڌم'' بابت پاليسي، حڪومتي اصول، مذهبي رواداري، سماجي ذميوارين ۽ جاندارن ڏانهن عدم تشدد بابت هدايتون شامل آهن.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> تقريباً 260 ق.م. ۾ [[ڪلنگا جنگ]] کان پوءِ اشوڪ جي حڪومتي پاليسيءَ ۾ نمايان تبديلي آئي. سندس تيرهين وڏي پٿريلي فرمان ۾ ڪلنگا جي جنگ سبب ٿيل انساني نقصان تي افسوس جو اظهار ۽ فوجي فتح بدران ''ڌم جي فتح'' کي ترجيح ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> اشوڪ پاڻ [[ٻڌ ڌرم]] جو پيروڪار بڻيو ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ ٻڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڦهلاءَ کي اهم هٿي ملي. تنهن هوندي به سندس ''ڌم'' کي صرف ٻڌ مذهبي عقيدن جو سرڪاري نفاذ سمجهڻ درست ناهي؛ اشوڪ جي فرمانن ۾ مختلف مذهبي گروهن جي عزت، سماجي ذميواري، والدين ۽ بزرگن جي احترام ۽ جاندارن سان مناسب سلوڪ تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> ==== اتر اولهه ۾ اشوڪ جا فرمان ==== [[فائل:Ashoka Rock Edicts Shahbazgarhi by Nisar.JPG|thumb|250px|ساڄو|[[شاهباز ڳڙهي]] ۾ [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪ جا پٿريلا فرمان]]؛ اهي [[خروشٺي لکت]] ۾ لکيل موريا دور جي اهم لکتن مان آهن]] موريا سلطنت جي اتر اولهه وارن علائقن مان اشوڪ جي حڪمرانيءَ جا اهم لکت وارا ثبوت مليا آهن. موجوده [[خيبر پختونخواهه]] جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] مان اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان مليا آهن، جيڪي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] سان لکيل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM i. In Pre-Islamic Times |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-i/}}</ref> وڌيڪ اولهه ۾ [[قنڌار]] مان اشوڪ جا [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[آرامي ٻولي|آرامي]] ٻولين ۾ فرمان پڻ مليا آهن. انهن فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا سلطنت جي اتر اولهه واري سرحدي علائقي ۾ مختلف ٻولين ۽ ثقافتن جا ماڻهو آباد هئا ۽ شاهي پيغام مقامي آباديءَ جي ٻولين ۽ لکتن مطابق جاري ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> سنڌ مان هن وقت تائين اشوڪ جو اهڙو مشهور محفوظ شاهي فرمان معلوم نه ٿيو آهي، جيڪو شاهباز ڳڙهي، مانسهره يا قنڌار جي فرمانن جي برابر هجي. ان ڪري سنڌ اندر اشوڪ جي انتظام ۽ ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ بابت معلومات گهڻو ڪري وسيع موريا سياسي ۽ آثار قديمه واري پس منظر مان اخذ ڪئي وڃي ٿي. ==== ٻڌ ڌرم ==== اشوڪ جي سرپرستيءَ سان [[ٻڌ ڌرم]] جي واڌ ويجهه کي وڏي هٿي ملي. ٻڌ روايتن موجب سندس دور ۾ مختلف علائقن ڏانهن مذهبي مبلغ موڪليا ويا، جڏهن ته سندس پنهنجا فرمان پڻ سلطنت جي سرحدن کان ٻاهر رهندڙ يونانين، ڪمبوجن ۽ ٻين ماڻهن جو ذڪر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM iv. Buddhist Sites in Afghanistan and Central Asia |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-iv/}}</ref> سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي پيماني تي آثار قديمه واري موجودگي خاص طور بعد جي صدين ۾ واضح ٿئي ٿي. [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ [[ڪاهو جو دڙو]] جهڙا ٻڌ آثار سنڌ ۾ ٻڌ روايت جي ڊگهي تاريخ جا ثبوت آهن؛ البت انهن بعد وارن ماڳن کي سڌي طرح اشوڪ جي حڪومت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ آثار قديمه جا ثبوت گهربل آهن. ==== موريا سلطنت جو زوال ==== اشوڪ جي وفات، جيڪا عام طور 232 ق.م. جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وڃي ٿي، کان پوءِ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. سندس جانشين وسيع سلطنت تي ساڳيو مرڪزي ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ مختلف علائقا مرڪزي اقتدار کان پري ٿيڻ لڳا.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> تقريباً 185 ق.م. ۾ موريا خاندان جي آخري حڪمران [[برهدرتھ موريا]] کي سندس فوجي سپهه سالار [[پشيمتر شونگ]] قتل ڪري ڇڏيو. پشيمتر ان کان پوءِ [[شونگ سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن سان موريا خاندان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Shunga dynasty |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref>Thapar, Romila, ''The Mauryas Revisited'', K.P. Bagchi.</ref><ref>Majumdar, R. C., ''Ancient India''.</ref> شونگن جي سياسي طاقت بنيادي طور اتر ۽ وچ هندستان جي ڪجهه حصن تائين محدود رهي. سنڌ ۽ اتر اولهه وارا علائقا ان دوران مختلف سياسي تبديلين مان گذريا ۽ ٻي صدي ق.م. ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت|يوناني-باختري]] ۽ پوءِ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] قوتن جي اوڀر طرف توسيع هن خطي جي سياسي تاريخ ۾ نئون مرحلو آندو. === هند-يوناني ۽ يوناني-باختري دور === {{Main|هند-يوناني بادشاهت|يوناني-باختري بادشاهت}} [[فائل:IndoGreekMap.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[هند-يوناني بادشاهت]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] [[فائل:Coin of Demetrius I of Bactria.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ڊيميٽريوس اول]] جو سڪو؛ سندس دور ۾ يوناني-باختري اقتدار هندوڪش جي ڏکڻ طرف وڌيو]] [[موريا سلطنت]] جي زوال کان اڳ ئي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت]] جي توسيع شروع ٿي چڪي هئي. باختر ۾ يوناني حڪمرانن ٽين صدي ق.م. جي وچ ڌاري [[سلوقي سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪئي هئي. ٻي صدي ق.م. جي شروعات ۾ يوناني-باختري حڪمران [[ڊيميٽريوس اول]] هندوڪش پار ڪري ڏکڻ طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو. هن توسيع سان [[گنڌارا]]، [[ٽيڪسيلا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا ٻيا علائقا يوناني حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ آيا.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques: Catalogue Raisonné'', Bibliothèque Nationale, Paris, 1991.</ref><ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> هندوڪش جي اتر ۾ رهندڙ يوناني حڪمرانن لاءِ عام طور ''يوناني-باختري''، جڏهن ته هندوڪش جي ڏکڻ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي حڪومت ڪندڙ سندن شاخن لاءِ ''هند-يوناني'' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو. ٻنهي سياسي روايتن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق هو، پر انهن کي هڪ ئي مسلسل بادشاهت سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڊيميٽريوس اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== [[ڊيميٽريوس اول]] ٻي صدي ق.م. جي شروعات جو هڪ اهم يوناني-باختري حڪمران هو. سندس سڪن تي هاٿيءَ جي کل جهڙو مٿو ڍڪڻ ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي عام طور سندس ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل فتوحات جي علامت طور تعبير ڪيو ويو آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> [[فائل:Demetrius Greek Invasion of India.png|thumb|250px|ساڄو|[[ڊيميٽريوس اول]] سان منسوب هند-يوناني توسيع جو نقشو]] ڊيميٽريوس جي فتوحات جي صحيح حدن بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. قديم ادبي ماخذ محدود آهن ۽ هن دور جي سياسي تاريخ جو وڏو حصو [[سڪو|سڪن]]، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي بنياد تي ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ان ڪري ڊيميٽريوس طرفان موجوده سنڌ جي مڪمل فتح کي يقيني تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. ==== اپولوڊوٽس اول ۽ سنڌو ماٿري ==== [[اپولوڊوٽس اول]] شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن مان هڪ هو ۽ سندس سڪا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي مليا آهن. سندس سڪن تي هڪ پاسي يوناني ۽ ٻئي پاسي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] استعمال ڪئي وئي. اهڙي ٻه-ٻوليائي سڪي سازي هند-يوناني حڪمرانن جي مقامي سياسي ۽ معاشي ماحول سان موافقت جو هڪ اهم مثال آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> اپولوڊوٽس اول جي اقتدار جي جاگرافيائي حدن بابت پڻ بحث موجود آهي. سڪن جي ورڇ ۽ بعد جي ڪلاسيڪي جاگرافيائي روايتن جي بنياد تي ڪجهه محقق سندس اقتدار يا اثر کي ڏکڻ طرف سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل واپاري علائقن تائين پهتل سمجهن ٿا.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> بهرحال، سنڌ جي مختلف حصن تي هند-يوناني سياسي ڪنٽرول جي نوعيت ۽ مدت بابت ثبوت اڻپورا آهن. قديم يوناني ۽ رومي جاگرافيائي روايتن ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ماخذن ۽ سڪن جي شاهديءَ کي گڏ ڪري ڪجهه مؤرخن هند-يوناني سياسي ۽ تجارتي اثر کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ تائين پهتل قرار ڏنو آهي، پر ان کي سڄي سنڌ تي هڪجهڙي ۽ مسلسل حڪومت سمجهڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ==== سڪا ۽ ثقافتي ميلاپ ==== [[فائل:Map of the Indo-Greeks.png|thumb|300px|کاٻو|هند-يوناني حڪمرانن ۽ سندن سياسي اثر سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] هند-يوناني تاريخ جي مطالعي لاءِ سڪا سڀ کان اهم ماخذن مان آهن. ڪيترن حڪمرانن جا لکيل تاريخي احوال محفوظ نه رهيا آهن، تنهنڪري سندن حڪومتن جي ترتيب، حدن ۽ باهمي لاڳاپن کي سڪن جي ذخيرن، هڪ ٻئي مٿان ٻيهر ڇاپيل سڪن، سڪي سازيءَ جي نشانين ۽ انهن جي جاگرافيائي ورڇ جي مدد سان ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن [[اگٿوڪليس]]، [[پينٽيليون]] ۽ اپولوڊوٽس اول جي سڪن ۾ يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نمايان آهي. خاص طور ٻه-ٻوليائي سڪن تي سامهون يوناني لکت ۽ پٺيان پراڪرت ٻوليءَ جي خروشٺي لکت استعمال ٿيندي هئي. هند-يوناني علائقن ۾ مقامي وزن جي معيار مطابق سڪا پڻ جاري ڪيا ويا، جيڪي مقامي واپار ۽ آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> انهن سڪن تي يوناني ديوتائن ۽ بادشاهن جي تصويرن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين مقامي علامتن جو استعمال به ملي ٿو. هي سڪي سازي هيليني ۽ ڏکڻ ايشيائي فني، لساني ۽ مذهبي روايتن جي رابطي جو اهم آثار قديمه وارو ثبوت آهي. ==== ميناندر اول ==== [[ميناندر اول]]، جنهن کي ٻڌ روايت ۾ ''ملندا'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هند-يوناني حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس حڪومت عام طور لڳ ڀڳ 165 کان 130 ق.م. جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ميناندر جي سڪن جو وڏو تعداد ۽ انهن جي وسيع جاگرافيائي ورڇ سندس حڪومت جي سياسي ۽ معاشي اهميت ظاهر ڪري ٿي. هند-يوناني حڪمرانن مان ميناندر کي قديم ڏکڻ ايشيائي ادب ۾ پڻ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ٻڌ ڪتاب ''[[ملندا پنه]]'' ۾ بادشاهه ملندا ۽ ٻڌ راهب [[ناگسينا]] جي وچ ۾ فلسفيانه سوالن ۽ جوابن جو احوال ڏنو ويو آهي. ملندا کي عام طور ميناندر اول سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪتاب ۾ ٻڌ فلسفي، نفس، سڃاڻپ، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نروان بابت بحث شامل آهن. بهرحال، ''ملندا پنه'' کي ميناندر جي حڪومت جو همعصر سياسي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ بدران هڪ بعد ۾ مرتب ٿيل ٻڌ فلسفيانه متن طور ڏٺو وڃي ٿو. ميناندر جي سلطنت جي صحيح سرحدن بابت اختلاف موجود آهي. سندس سڪن جي وڏي ورڇ مان پنجاب، گنڌارا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سندس وسيع اثر ظاهر ٿئي ٿو، پر سنڌ جي سموري علائقي تي سندس سڌي حڪومت جو قطعي ثبوت موجود ناهي.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ==== باختر ۾ يوناني اقتدار جو خاتمو ==== ميناندر جي دور سان لڳ ڀڳ ساڳئي وقت [[يوڪريٽيڊس اول]] باختر ۾ هڪ طاقتور يوناني حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت دوران باختر ۽ هند-يوناني علائقن جي مختلف يوناني حڪمران گهراڻن وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> [[هيليوڪليس اول]]، جيڪو لڳ ڀڳ 145 کان 130 ق.م. تائين حڪومت ڪندو رهيو، باختر جو آخري اهم يوناني حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ٻي صدي ق.م. جي وچ ڌاري ۽ پڇاڙيءَ ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[يوئچي]] ۽ ٻين خانه بدوش گروهن جي دٻاءَ هيٺ يوناني-باختري اقتدار ختم ٿيڻ لڳو. لڳ ڀڳ 130 ق.م. تائين باختر ۾ يوناني سياسي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> باختر ۾ يوناني حڪومت جي خاتمي باوجود هندوڪش جي ڏکڻ ۾ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] حڪمرانن جي حڪومت جاري رهي. مختلف هند-يوناني خاندانن پنجاب ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي حصن تي پهرين صدي ق.م. تائين حڪومت ڪئي، جڏهن ته [[هند-سٿي]] يا [[سڪا]] حڪمرانن جي توسيع سان سندن سياسي طاقت آهستي آهستي محدود ٿيندي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> === هند-سٿي دور === {{Main|هند-سٿي|سڪا}} [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|ساڄو|[[هند-سٿي]] حڪمرانن سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو؛ سنڌو ماٿري، گنڌارا، پنجاب ۽ اولهه هندستان جا علائقا ڏيکاريل آهن]] ٻي ۽ پهرين صدي ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[سڪا]] يا سٿي قبيلن اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. قديم فارسي ماخذن ۾ انهن خانه بدوش ايراني قبيلن لاءِ ''سڪا''، جڏهن ته يوناني ماخذن ۾ ''سٿين'' جو نالو استعمال ٿيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ حڪومت ڪندڙ انهن سڪا حڪمرانن ۽ سندن خاندانن کي عام طور ''هند-سٿي'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> هند-سٿين جي آمد ڪنهن هڪ حملي يا هڪ ئي وقت ٿيل فتح جو نتيجو نه هئي، پر وچ ايشيا ۾ ڪيترين خانه بدوش قومن جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هڪ ڊگهو عمل هو. چيني تاريخي ماخذن موجب [[يوئچي]] جي اولهه طرف لڏپلاڻ سان سڪا گروهن تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کان پوءِ انهن مان ڪجهه گروهه ڏکڻ طرف منتقل ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== سڪا قبيلن جي ڏکڻ طرف لڏپلاڻ ==== سڪا قبيلن جون مختلف شاخون مختلف رستن وسيلي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيون. انهن مان ڪجهه پامير ۽ قراقرم جي جبلن مان گذري [[گلگت]]، ڪشمير ۽ گنڌارا ڏانهن پهتا، جڏهن ته ٻين گروهن جو تعلق [[سيستان]] سان رهيو. سيستان جو نالو پڻ تاريخي طور ''سڪستان''، يعني ”سڪن جي ملڪ“ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> [[مائوس]] جي دور سان لاڳاپيل ڪتبا چلاس ۽ گلگت واري علائقي مان پڻ مليا آهن، جيڪي سڪا حڪمرانن جي هن اترئين رستي سان آمد جا آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> ==== مائوس ==== [[فائل:Drachma of Maues LACMA M.84.110.7 (1 of 2).jpg|thumb|220px|کاٻو|[[مائوس]] جي دور جو چانديءَ جو درهم، لاس اينجلس ڪائونٽي ميوزيم آف آرٽ جي مجموعي مان]] [[مائوس]]، جنهن جو نالو سڪن ۽ ڪتبن ۾ ''موگا'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، ڏکڻ ايشيا جو پهريون اهم هند-سٿي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. سندس حڪومت جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر جديد تحقيق عام طور کيس تقريباً 120 کان 85 ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> لڳ ڀڳ 85 ق.م. ڌاري مائوس [[ٽيڪسيلا]] تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ لاءِ ”بادشاهن جو وڏو بادشاهه“ جهڙو لقب استعمال ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> سندس اقتدار [[گنڌارا]]، هزاره ۽ ڪشمير جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هو، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ هند-يوناني حڪمران به ساڳئي وقت موجود رهيا. ان ڪري هند-سٿين جي اڀار سان سموري هند-يوناني حڪومت هڪ ئي وقت ختم نه ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> مائوس جي سڪن مان يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. ڪيترن سڪن تي [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] گڏ استعمال ٿيل آهي. سڪن تي يوناني ديوتائن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي نشانين جو استعمال پڻ ملي ٿو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History'', Classical Numismatic Group.</ref> ==== سنڌ ۾ هند-سٿي اثر ==== هند-سٿي تاريخ ۾ سنڌو ماٿريءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هند-سٿي حڪمرانن جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين جو دائرو وقت سان گڏ گنڌارا ۽ پنجاب کان سنڌوءَ جي وچين ۽ هيٺين علائقن ڏانهن وڌيو. [[ازيس اول]] سان لاڳاپيل سڪا ٽيڪسيلا، پشڪلاوتي ۽ ''وچين سنڌو واري صوبي'' جي ٽن اهم سڪي سازيءَ جي مرڪزن سان ڳنڍيا ويا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> سنڌ ۾ هند-سٿي اقتدار جي صحيح شروعات، سياسي حدن ۽ مختلف حڪمرانن جي حڪومت بابت معلومات اڻپوري آهي. ان دور جي تاريخ گهڻو ڪري سڪن، ڪتبن ۽ بعد جي يوناني ۽ رومي جاگرافيائي ماخذن جي بنياد تي ٻيهر جوڙي وئي آهي. تنهنڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪنهن هڪ هند-سٿي حڪمران جي مسلسل مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|کاٻو|هند-سٿين جي سياسي توسيع سان لاڳاپيل اهم مرڪز؛ نقشي ۾ سنڌوءَ جي هيٺين علائقي ۾ ''ميناگرا'' پڻ ڏيکاريل آهي]] قديم يوناني-رومي ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ واري علائقي کي ''سٿيا'' سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ''[[ميناگرا]]'' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو. ان شهر جي صحيح آثار قديمه واري سڃاڻپ اڃا يقيني ناهي، پر ان بيان مان پهرين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ هيٺين سنڌو ماٿريءَ ۽ سڪا سياسي موجودگيءَ جي وچ ۾ تعلق جو اشارو ملي ٿو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ [[عربي سمنڊ]] تائين رسائي سبب هيٺين سنڌ ڊگهي فاصلي واري واپار لاءِ اهم هئي. سنڌوءَ جي آبي رستي وسيلي اتر اولهه جا علائقا سامونڊي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا. ==== ازيس ۽ هند-يوناني اقتدار جو زوال ==== [[ازيس اول]] هند-سٿي تاريخ جي اهم حڪمرانن مان هڪ هو. لڳ ڀڳ پهرين صدي ق.م. جي وچ ڌاري هن مغربي پنجاب ۽ گنڌارا جي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. سندس هٿان [[هپوسٽريٽس]] جي شڪست کان پوءِ مغربي پنجاب ۾ هند-يوناني سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ازيس جي سلطنت جو مرڪز پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هو. سندس سڪا گنڌارا ۾ پشڪلاوتي، ٽيڪسيلا ۽ وچين سنڌوءَ واري علائقي ۾ جاري ڪيا ويا. انهن سڪن تي اڳوڻي هند-يوناني روايت موجب يوناني ۽ خروشٺي لکتون جاري رهيون، پر بادشاهه جي تصوير بدران گهوڙي تي سوار حڪمران هند-سٿي سڪن جي نمايان علامت بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> هند-يوناني اقتدار جو خاتمو هڪ ئي وقت نه ٿيو. سڪا حڪمرانن جي اڀار باوجود ڪجهه هند-يوناني بادشاهتون پنجاب جي ٻين حصن ۾ قائم رهيون. لڳ ڀڳ 10ع ڌاري [[راجوولا]] جي دور ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ آخري اهم هند-يوناني سياسي مرڪز پڻ ختم ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڪشهرات ۽ سنڌ ==== هند-سٿي سياسي تاريخ جي هڪ ٻي اهم شاخ [[ڪشهرات]] ساتراپن جي هئي. اهي شروعات ۾ هزاره ۽ گنڌارا سان لاڳاپيل هئا، پر پوءِ سندن هڪ شاخ ڏکڻ طرف سنڌ ۽ [[گجرات]] ڏانهن منتقل ٿي. بعد ۾ [[نهپان]] جي دور ۾ ڪشهرات اقتدار اولهه ۽ وچ هندستان جي وڌيڪ علائقن تائين پکڙيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> انهيءَ ڏکڻ طرف سياسي توسيع سنڌ کي گنڌارا، گجرات ۽ اولهه هندستان جي وسيع واپاري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو. بعد ۾ گجرات ۽ اولهه هندستان ۾ سڪا نسل سان لاڳاپيل [[اولهه جا ساتراپ]] ڪيترين صدين تائين هڪ اهم سياسي قوت رهيا. ==== انتظام ۽ ثقافتي تسلسل ==== هند-سٿي حڪمرانن اڳوڻين هخامنشي ۽ هند-يوناني سياسي روايتن مان ڪيترائي عنصر اختيار ڪيا. سندن حڪومت ۾ ''ساتراپ'' ۽ ''مهاساتراپ'' جهڙا لقب استعمال ٿيا، جڏهن ته سڪن تي يوناني ۽ خروشٺي ٻولين جو استعمال جاري رهيو. اهڙيءَ طرح هند-سٿي دور مڪمل ثقافتي تبديلي بدران يوناني، ايراني ۽ ڏکڻ ايشيائي روايتن جي باهمي ميلاپ جو دور پڻ هو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History''.</ref> هند-سٿي حڪمرانن جي دور ۾ [[ٻڌ ڌرم]]، مقامي مذهبي روايتون ۽ يوناني-ايراني فني اثر هڪ ٻئي سان گڏ موجود رهيا. گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سڪن ۽ آثارن ۾ هن ثقافتي رابطي جا نشان نظر اچن ٿا. پهرين صدي ق.م. ۽ پهرين صدي عيسويءَ دوران هند-سٿي سياسي نظام آهستي آهستي مختلف ساتراپن ۽ مقامي حڪمرانن ۾ ورهائجڻ لڳو. ان دوران [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمران اڀريا، جڏهن ته پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشن سلطنت]] جي توسيع سان اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ هند-سٿي سياسي بالادستيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> === ڪوشان سلطنت جو دور === {{Main|ڪوشان سلطنت}} [[فائل:Map of the Kushan Empire.png|thumb|300px|ساڄو|[[ڪوشان سلطنت]] جو نقشو؛ سلطنت جو مرڪزي علائقو [[باختر]]، [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تائين پکڙيل هو]] پهرين صدي عيسويءَ دوران اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪوشان سلطنت]] هڪ وڏي سياسي قوت طور اڀري. ڪوشان اصل ۾ [[يوئچي]] سان لاڳاپيل هڪ حڪمران گروهه هئا، جيڪي وچ ايشيا مان لڏي [[باختر]] ۾ آباد ٿيا هئا. چيني تاريخي ماخذن موجب يوئچي پنجن وڏين سياسي وحدتن ۾ ورهايل هئا، جن مان ڪوشان شاخ آهستي آهستي ٻين تي بالادستي قائم ڪري هڪ وڏي سلطنت جو بنياد وڌو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== ڪجولا ڪڊفيسس ۽ سنڌ ==== [[ڪجولا ڪڊفيسس]] ڪوشان خاندان جو پهريون اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هن پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يوئچي جي مختلف شاخن کي پنهنجي اقتدار هيٺ متحد ڪيو ۽ پوءِ هندوڪش جي ڏکڻ طرف پنهنجي سلطنت کي وڌايو. ڪوشان سڪن ۽ چيني تاريخي روايتن موجب سندس فتوحات [[بيگرام]]، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]] ۽ سنڌ تائين پهتيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشانن جي توسيع کان اڳ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ڪجهه حصا [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ هئا. هند-پارٿي حڪمران پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سيستان]] کان سنڌو درياهه تي سنڌ تائين پکڙيل علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، پر پهرين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪوشانن سندن ڪيترن اتر اولهه وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-PARTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-parthian-dynasty-1/}}</ref> سنڌ ۾ ڪوشان اقتدار جي صحيح حدن ۽ انتظامي نوعيت بابت آثار قديمه ۽ لکت وارا ثبوت گنڌارا ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان ڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪوشانن جي هر دور ۾ مسلسل سڌي مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. تنهن هوندي به سنڌو ماٿريءَ جي سياسي ۽ واپاري نظام تي ڪوشان اثر اهم رهيو. ==== سنڌو ماٿري ۽ واپار ==== ڪوشان سلطنت جي جاگرافيائي حيثيت ان کي وچ ايشيا، ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ اهم واپاري واسطو بڻايو. سلطنت جا علائقا [[ريشم رستو|ريشم رستي]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته سنڌو درياهه اتر اولهه جي اندرين علائقن کي [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ قدرتي واپاري رستو هو. سنڌو درياهه وسيلي مال هيٺين سنڌ تائين پهچي سامونڊي واپاري رستن سان ڳنڍجي سگهندو هو. پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ [[بارباريڪون]] نالي بندرگاهه جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام وچ ۾ اهم مرڪز هو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> هن دور جي وسيع تجارتي نظام وسيلي سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا اتر ۾ گنڌارا ۽ وچ ايشيا، اولهه ۾ ايراني دنيا ۽ سامونڊي رستن وسيلي [[رومي سلطنت]] سان ٿيندڙ واپار سان ڳنڍيل رهيا. ==== ويما ڪڊفيسس ==== ڪجولا کان پوءِ ڪوشان اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[ويما ڪڊفيسس]] جي حڪومت دوران ڪوشان سڪي سازيءَ ۾ اهم تبديليون آيون. سندس دور ۾ ڪوشانن سون جا سڪا جاري ڪرڻ شروع ڪيا، جڏهن ته ٽامي جا سڪا پڻ وڏي مقدار ۾ جاري ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشان سڪن مان سلطنت جي ثقافتي ۽ لساني تنوع جو پڻ پتو پوي ٿو. شروعاتي سڪن تي يوناني ۽ [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ٻولين سان گڏ [[خروشٺي لکت]] استعمال ٿيندي هئي، جڏهن ته بعد ۾ [[باختري ٻولي]] کي يوناني لکت ۾ لکڻ جو رواج نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ڪنشڪ جو دور ==== [[فائل:Kanishka I with Nana.jpg|thumb|240px|کاٻو|[[ڪنشڪ اول]] جو سون جو سڪو؛ پٺئين پاسي ديوي [[نانا]] ڏيکاريل آهي]] [[ڪنشڪ اول]] ڪوشان سلطنت جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ بابت ڊگهي عرصي تائين اختلاف رهيو آهي، پر جديد تحقيق جو هڪ اهم حصو سندس دور جي شروعات تقريباً 127ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>Falk, Harry (2001), “The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas”, ''Silk Road Art and Archaeology'', 7, pp. 121–136.</ref> ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشان سلطنت وچ ايشيا، باختر، گنڌارا ۽ اتر هندستان جي وسيع علائقن تي پکڙيل هڪ اهم طاقت هئي. سندس اهم سياسي مرڪزن ۾ [[پشاور|پروشاپور]] ۽ [[مٿرا]] شامل هئا. ڪنشڪ خاص طور [[ٻڌ ڌرم]] جي سرپرستيءَ سان مشهور آهي. سندس دور ۾ گنڌارا ۽ مٿرا ٻڌ فن ۽ مذهبي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ٻڌ روايت ۾ ڪنشڪ کي ٻڌ ڌرم جي وڏي سرپرست طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سندس سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪوشان شاهي مذهبي ثقافت گهڻ رخي هئي.<ref>Rosenfield, John M., ''The Dynastic Arts of the Kushans'', University of California Press, 1967.</ref> ڪنشڪ جي سڪن تي ٻڌ مذهبي شخصيتن سان گڏ ايراني، يوناني ۽ ڏکڻ ايشيائي ديوتائن جون تصويرون پڻ ملن ٿيون. انهن ۾ [[نانا]]، مائو، ميترو ۽ اوئشو جهڙيون شخصيتون شامل آهن. هي سڪا ڪوشان سلطنت جي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع جا اهم تاريخي ثبوت آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ٻڌ ڌرم ۽ سنڌ ==== ڪوشان دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جي ترقيءَ جو اهم زمانو هو. خاص طور [[گنڌارا]] ۾ ٻڌ خانقاهن، اسٽوپن ۽ مجسما سازيءَ کي وڏي ترقي ملي. گنڌارا فن ۾ يوناني-رومي، ايراني ۽ مقامي ڏکڻ ايشيائي فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ پڻ قديم ۽ وچئين دور جي شروعات تائين ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگيءَ جا آثار مليا آهن. [[ڪاهو جو دڙو]]، [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ ٻين ماڳن مان سنڌ جي ٻڌ ماضيءَ جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به انهن سڀني آثارن کي سڌي طرح ڪنشڪ جي حڪومت يا ڪوشان شاهي سرپرستيءَ سان منسوب ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترن ماڳن جي تاريخ بعد جي صدين سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ کي سنڌو ماٿريءَ جي وسيع مذهبي ۽ تجارتي رابطن جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. اتر ۾ گنڌارا ۽ ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين ويندڙ واپاري رستن مذهبي خيالن، ماڻهن ۽ فني روايتن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. ==== سماج ۽ آبادي ==== هن دور جي سنڌ ۾ مختلف مقامي ۽ لڏي آيل گروهه آباد هئا. بعد جي لساني ۽ تاريخي مطالعي ۾ [[آهير]] سميت مختلف گروهن جي سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Beames1970">{{cite book |author=John Beames |title=A Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ |accessdate=22 March 2011 |year=1970 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref> بهرحال، اهڙن قبيلن جي موجودگيءَ کي ڪوشانن جي لڏپلاڻ يا سندن حڪمرانيءَ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مخصوص تاريخي ثبوت گهربل آهن. ==== ڪوشان سلطنت جو زوال ۽ ساساني توسيع ==== ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات تائين ڪوشان سلطنت جي سياسي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي. [[واسوديو اول]] جي حڪومت جي پڇاڙيءَ کان پوءِ ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن تي نئين قائم ٿيل [[ساساني سلطنت]] جو دٻاءُ وڌيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> [[اردشير اول]] ۽ سندس جانشين [[شاپور اول]] جي دور ۾ ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، خاص طور [[باختر]]، تي پنهنجو اثر وڌايو. ڪوشان سڪن جي جديد مطالعي موجب واسوديو اول جي دور جي پڇاڙيءَ تائين باختر ساساني توسيع سبب ڪوشانن جي هٿن مان نڪري ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ساساني بالادستي هيٺ اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ [[ڪوشانشاهه]] يا هند-ساساني حڪمرانن جو سلسلو اڀريو، جن جي سڪي سازيءَ ۾ ڪوشان ۽ ساساني ٻنهي روايتن جا عنصر موجود هئا. ان هوندي به ڪوشان خاندان جي حڪومت هڪدم ختم نه ٿي؛ سلطنت جي اوڀر وارن حصن ۾ بعد وارا ڪوشان حڪمران ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين موجود رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> سنڌ جي ٽين صدي عيسويءَ واري سياسي تاريخ بابت ثبوت محدود ۽ پيچيدا آهن. ساساني شهنشاهن سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو، پر موجوده سنڌ جي سموري علائقي تي سڌي ساساني حڪومت جي تاريخ ۽ نوعيت بابت احتياط ضروري آهي. بعد جي صدين ۾ سنڌ ۾ مقامي، ڪوشان-ساساني ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اثر هيٺ نوان سياسي نظام اڀريا. === ساساني دور === {{Main|ساساني سلطنت}} [[فائل:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ساساني سلطنت]] پنهنجي وسيع سياسي دائري جي دور ۾]] [[ساساني سلطنت]] جي قيام ۽ [[ڪوشان سلطنت]] جي ڪمزور ٿيڻ سان ٽين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ ايراني اثر جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[اردشير اول]] 224ع ۾ [[پارٿي سلطنت]] کي شڪست ڏئي ساساني سلطنت قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> ساساني سلطنت جي اوڀر طرف توسيع هڪ ئي وقت يا هڪجهڙي انتظامي صورت ۾ نه ٿي. ٽين صديءَ دوران ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، [[سيستان]]، [[مڪران]]، باختر ۽ گنڌارا ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو. سنڌ ۽ هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان ساساني لاڳاپن جا پڻ تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ثبوت موجود آهن، پر سنڌ جي سموري موجوده ايراضيءَ کي سڄي ساساني دور ۾ هڪ مستقل سڌي صوبي طور بيان ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== اردشير اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== ساساني روايتن ۽ بعد جي اسلامي تاريخي ماخذن موجب [[اردشير اول]] پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اوڀر طرف فوجي مهمون ڪيون. [[طبري]] جي بيان موجب اردشير سيستان، گرگان، ابرشهر، مرو، بلخ ۽ خوارزم ڏانهن وڌيو، جڏهن ته ڪوشان، توران ۽ مڪران جي حڪمرانن سندس بالادستي قبول ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> بهرحال، انهن بعد جي ادبي روايتن کي ساساني اوڀرئين فتوحات جي صحيح سرحدن جو قطعي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو. سڪن، ڪتبن ۽ ٻين آثار قديمه جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ساساني اقتدار اوڀر ۾ مختلف وقتن تي سڌي حڪومت، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي سياسي وحدتن جي صورت ۾ ڪم ڪندو رهيو. ==== شاپور اول ۽ سنڌ ==== [[فائل:Gold coin of Shapur I, Ctesiphon mint.jpg|thumb|230px|کاٻو|[[شاپور اول]] جو سون جو سڪو؛ شاپور جي دور ۾ ساساني اقتدار اوڀر طرف وڌيو]] [[شاپور اول]] (حڪومت 240–270ع) جي دور ۾ ساساني سلطنت اولهه ۽ اوڀر ٻنهي طرفن ۾ وڏي سياسي طاقت بڻجي وئي. شاپور جي [[ڪعبه زردشت]] واري مشهور ڪتبي ۾ سندس سلطنت جي اوڀرئين حدن سان لاڳاپيل علائقن ۾ ڪوشان ملڪ ۽ ''هند'' جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Huyse, Philip, ''Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt'', London, 1999.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن ڪتبي ۾ استعمال ٿيل ''هند'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت تفسير ۾ احتياط ضروري آهي، پر ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان گڏ اهو ساساني سلطنت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ ۾ ٽين صدي عيسويءَ کان مضبوط سياسي لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب شاپور اول جي دور ۾ ''هندستان'' ۽ [[نرسي]] جي دور ۾ سنڌ سان لاڳاپيل ساساني انتظام جا ثبوت موجود آهن. ساڳي ماخذ موجب آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ ۾ ايراني سياسي موجودگيءَ جا ثبوت ملن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ڪوشان شاهه ۽ اوڀرئين انتظام ==== [[فائل:Coin of Hormizd I Kushanshah, British Museum.jpg|thumb|220px|ساڄو|[[هرمز اول ڪوشان شاهه]] جو سڪو؛ [[برٽش ميوزيم]] جي مجموعي مان]] ساسانين اڳوڻي ڪوشان علائقن جي انتظام لاءِ هڪ مخصوص سياسي نظام پڻ قائم ڪيو، جنهن جي حڪمرانن کي ''[[ڪوشان شاهه]]'' چيو ويندو هو. اهي حڪمران ٽين کان چوٿين صدي عيسويءَ دوران اوڀر ايران، افغانستان ۽ گنڌارا جي حصن تي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs/}}</ref> ''ڪوشان شاهه'' جي لقب جو پهريون پڪ سان تاريخ ڏنل ذڪر تقريباً 293ع جي [[پائڪولي ڪتبو|پائڪولي ڪتبي]] ۾ ملي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ ساساني بالادستي هيٺ مقامي يا نيم خودمختيار شاهي انتظام موجود هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ڪوشان شاهن جي سڪن تي ساساني شاهي تاج ۽ آتشدان جهڙيون ايراني علامتون، جڏهن ته اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جا ڪجهه عنصر پڻ ملن ٿا. اهڙي سڪي سازيءَ کي جديد تحقيق ۾ ''ڪوشان-ساساني'' سڪي سازي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS ii. Kushano-Sasanian Coinage |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-02-coinage/}}</ref> چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ ساساني شهنشاهه [[شاپور ٻيون]] اوڀر ۾ مرڪزي اقتدار ٻيهر مضبوط ڪيو. سڪن جي شاهديءَ موجب 320ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي يا 330ع واري ڏهاڪي تائين گنڌارا جا ڪجهه علائقا سڌي ساساني حڪومت هيٺ اچي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ==== سنڌ، مڪران ۽ سامونڊي واپار ==== ساساني دور ۾ سنڌ جي اهميت رڳو زميني سرحدي علائقي طور نه، پر [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار سان ڳنڍيل خطي طور پڻ هئي. [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ وسيلي سنڌ جا بندرگاهه ايراني نار، مڪران، هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري ۽ هندي سمنڊ جي ٻين تجارتي مرڪزن سان ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ساساني سلطنت لاءِ [[مڪران]] ۽ سنڌوءَ جو ڇوڙ خاص سامونڊي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا. انهن رستن وسيلي ايران کان سنڌ ۽ اڳتي ڏکڻ ايشيا تائين واپاري جهازن جي آمدرفت ممڪن هئي. سنڌ ان لحاظ کان ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ زميني ۽ سامونڊي رابطي جو اهم علائقو رهي. ==== رتو ڪوٽ ==== سنڌ ۾ ساساني موجودگيءَ سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان هڪ ''[[رتو ڪوٽ]]'' آهي. اهو قلعو [[ڪراچي]] جي ويجهو [[گهارو]] واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي ڇوڙ سان لاڳاپيل هڪ ٻيٽ تي واقع آهي. قلعي جي چورس رٿا ۽ گول ڪنڊيدار برج ساساني فوجي اڏاوت سان مشابهت رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> آثار قديمه جي تحقيق ۾ رتو ڪوٽ کي ممڪن ساساني بنياد قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان جي تعمير کي [[بهرام پنجون|بهرام پنجين]] يا سندس ڪنهن جانشين جي دور سان ڳنڍڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref>Kervran, Monique, “Forteresses, entrepôts et commerce: une histoire à suivre depuis les ports du Sind et de la Makran jusqu'au Golfe Persique”, 1994, pp. 335–338.</ref> قلعي جي جاگرافيائي جاءِ پڻ اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌوءَ جي ڇوڙ ڀرسان اهڙي فوجي چوڪي ايران کان سنڌ ڏانهن ايندڙ سامونڊي واپاري جهازن جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي نگرانيءَ لاءِ موزون هئي. ''انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' پڻ رتو ڪوٽ جي هن امڪاني سامونڊي ۽ حڪمت عملي واري ڪردار ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== بهرام گور ۽ ديبل جي روايت ==== بعد جي فارسي ۽ اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[بهرام پنجون]]، جنهن کي ''بهرام گور'' پڻ چيو وڃي ٿو، کي سنڌ ۽ هندستان سان ڳنڍيندڙ قصا ملن ٿا. [[طبري]] ۽ ثعالبي سميت بعد جي ماخذن ۾ هڪ روايت آهي ته سنڌ جي حڪمران بهرام کي [[ديبل]]، مڪران ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڏنا هئا.<ref>Ṭabari, tr. Bosworth, ''The History of al-Ṭabarī'', Vol. V, pp. 100–102.</ref> جديد تحقيق انهن روايتن کي لفظي طور تاريخي حقيقت نه ٿي سمجهي، پر رتو ڪوٽ جهڙا ساساني طرز جا آثار ان دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ تي ساساني سياسي ۽ تجارتي دلچسپيءَ جا آزاد آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ساساني سڪا ۽ ثقافتي اثر ==== ساساني ۽ ڪوشان-ساساني سڪن جي اوڀر طرف ورڇ ايران، افغانستان، گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي معاشي ۽ سياسي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ذريعو آهي. ساساني سڪن جي هڪ پاسي عام طور شهنشاهه جي مخصوص تاج سان تصوير، جڏهن ته ٻئي پاسي [[زرتشتي]] آتشدان ۽ ان جي ٻنهي پاسن کان محافظ ڏيکاريا ويندا هئا. ساساني سياسي ۽ واپاري رابطن سان ايراني فني، سڪي سازيءَ ۽ انتظامي روايتن جا اثر سنڌو ماٿريءَ تائين پهتا. بهرحال، اهڙن ثقافتي اثرن کي سنڌ جي مڪمل ”فارسيائيزيشن“ طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ مقامي ڏکڻ ايشيائي، ايراني ۽ سامونڊي ثقافتي رابطن جو سنگم رهي. ==== وچ ايشيائي حملا ۽ ساساني اقتدار ۾ تبديليون ==== چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ دوران وچ ايشيا مان ايندڙ نون سياسي گروهن ساساني سلطنت جي اوڀرئين سرحدن تي دٻاءُ وڌايو. چوٿين صديءَ جي وچ ڌاري خانه بدوش حملن سان ڪوشان شاهن جي سياسي نظام کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ [[ڪيداري]] حڪمران باختر ۽ گنڌارا جي ڪجهه حصن ۾ اڀريا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> پنجين صديءَ ۾ [[هيفتالي]] وچ ايشيا ۽ اوڀر ايران ۾ هڪ طاقتور قوت بڻيا. 484ع ۾ ساساني شهنشاهه [[پيروز اول]] هيفتالين خلاف جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان ساساني سلطنت جي اوڀرئين پاليسيءَ کي سخت ڌڪ رسيو. پر هيفتالي حملن کان پوءِ **سنڌ سان ساساني لاڳاپا مڪمل طور ختم نه ٿيا**. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعا آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ سان سياسي ۽ واپاري لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ڇهين صديءَ ۾ [[خسرو اول]] جي دور ۾ ساساني سلطنت ٻيهر مضبوط ٿي ۽ وچ ايشيا ۾ هيفتالي اقتدار خلاف [[اولھ ترڪ خاقانيت|اولھ ترڪن]] سان گڏ ڪارروائي ڪئي. ساڳئي دور ۾ ايران ۽ هندي سمنڊ جي وچ ۾ سامونڊي واپار پڻ جاري رهيو. ==== ساساني دور جي پڄاڻي ==== ستين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ساساني سلطنت [[بازنطيني سلطنت]] سان ڊگهن جنگين ۽ اندروني سياسي بحران سبب ڪمزور ٿي وئي. 630ع واري ڏهاڪي کان [[عرب مسلمانن جي فارس جي فتح|عرب مسلمانن جي فتوحات]] ساساني سلطنت جي مرڪزي علائقن کي تيزيءَ سان ختم ڪري ڇڏيو ۽ 651ع ۾ آخري ساساني شهنشاهه [[يزدگرد ٽيون]] جي وفات سان ساساني شاهي حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> سنڌ ۾، بهرحال، سياسي ارتقا ايران کان مختلف هئي. هتي مقامي حڪمران گهراڻا موجود رهيا ۽ ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ ۾ [[راءِ گهراڻو]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ جي اهم سياسي قوتن طور سامهون آيا. ان ڪري سنڌ جي تاريخ ۾ ساساني اثر کان مقامي گهراڻن ڏانهن منتقليءَ کي ڪنهن هڪ مقرر تاريخ تي ٿيل مڪمل اقتدار جي تبديلي بدران هڪ ڊگهي ۽ پيچيده سياسي عمل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. === گپتا ۽ هُن دور === {{Main|گپتا سلطنت|هُن}} [[فائل:Gupta Empire at peak.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[گپتا سلطنت]] ۽ ان جي ڀرپاسي جون سياسي قوتون؛ سنڌو ماٿريءَ جا اتر اولهه وارا علائقا گپتن جي مرڪزي علائقي کان ٻاهر ڏيکاريل آهن]] چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ وارو دور سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ پيچيده تبديلين جو زمانو هو. هن عرصي ۾ اوڀر ۽ وچ اتر هندستان ۾ [[گپتا سلطنت]] هڪ وڏي طاقت طور اڀري، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ ان جي اولهه وارن علائقن ۾ [[ساساني سلطنت]]، آخري [[ڪوشان]] حڪمرانن، [[ڪيداري]]، [[الچون هُن|الچون هنن]] ۽ مختلف مقامي حڪمرانن جو اثر موجود رهيو. انهيءَ ڪري سنڌ کي هن سڄي عرصي دوران گپتا سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ پڪا تاريخي ثبوت موجود ناهن. ==== گپتا سلطنت ۽ سنڌو ماٿري ==== [[گپتا سلطنت]] جو بنياد ٽين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ پيو. [[چندرگپت اول]] ۽ خاص طور سندس جانشين [[سامدرگپت]] جي دور ۾ گپتا اقتدار گنگا جي ميدان کان ٻاهر ڪيترن علائقن تائين وڌيو. سامدرگپت جي سياسي فتوحات ۽ ٻين حڪمرانن سان لاڳاپن بابت اهم ترين همعصر ماخذ [[الهه آباد ستون|الهه آباد ستون جو ڪتبو]] آهي. [[فائل:SamudraguptaCoin.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[سامدرگپت]] جو سون جو سڪو]] الهه آباد ستون واري ڪتبي ۾ اتر اولهه سان لاڳاپيل ''ديوپتر-شاهي-شاهانوشاهي''، سڪا ۽ ٻين حڪمرانن جو ذڪر اچي ٿو. انهن کي گپتا سلطنت جي مرڪزي صوبن جي حڪمرانن طور نه، پر سامدرگپت سان سفارتي يا بالادستيءَ جا لاڳاپا رکندڙ ٻاهرين سياسي قوتن طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Fleet, J. F., ''Inscriptions of the Early Gupta Kings and their Successors'', Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. III, Calcutta, 1888.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهيءَ شاهديءَ مان گپتا شهنشاهن جي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، پر ان مان موجوده سنڌ تي سندن سڌي صوبائي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌ ۾ ساساني اثر ==== چوٿين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال سمجهڻ لاءِ [[ساساني سلطنت]] جي اوڀرئين توسيع پڻ اهم آهي. [[شاپور ٻيون|شاپور ٻئي]] جي حڪومت سان لاڳاپيل وچ فارسي ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساساني سلطنت جي اوڀرئين سياسي دائري ۾ سنڌ، [[سيستان]] ۽ توران شامل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ŠĀPUR II |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii/}}</ref> ساساني ۽ مقامي اقتدار جي صحيح نوعيت مختلف وقتن ۽ علائقن ۾ مختلف رهي هوندي. تنهنڪري چوٿين صديءَ جي سنڌ کي گپتا ۽ ساساني سلطنتن جي وچ ۾ سادي نموني ورهايل علائقو سمجهڻ بدران، مختلف مقامي ۽ علائقائي قوتن سان لاڳاپيل سرحدي سياسي خطي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== چندرگپت ٻيون ۽ اولهه طرف گپتا توسيع ==== [[چندرگپت ٻيون]] جي دور ۾ گپتا سلطنت اولهه طرف وڏي توسيع ڪئي. هن [[اولهه جا ساتراپ|اولهه جي سڪا ساتراپن]] کي شڪست ڏئي مالوا، گجرات ۽ ڀرپاسي جا علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيا. ان سان گپتن کي اولهه هندستان جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن تائين رسائي حاصل ٿي. اولهه ۾ گپتا توسيع باوجود سنڌ جي سڌي فتح يا ان کي گپتا صوبي طور شامل ڪرڻ بابت معتبر همعصر ثبوت واضح ناهن. ان ڪري گجرات ۽ مالوا تي گپتا فتح کي پاڻمرادو سنڌ جي فتح سان برابر قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== ڪيداري ۽ اتر اولهه ۾ تبديليون ==== چوٿين صدي عيسويءَ دوران [[ڪيداري]] نالي وچ ايشيائي حڪمران گروهه باختر، ڪابل ۽ گنڌارا جي سياسي منظرنامي ۾ اڀريو. ڪيدارين اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جون ڪيتريون روايتون اختيار ڪيون ۽ سندن سڪا پڻ ڪوشان نموني سان ويجهي مشابهت رکن ٿا. اتر پنجاب ۾ آخري ڪوشان حڪمرانن کان پوءِ ڪيداري سڪن جو ظاهر ٿيڻ سياسي اقتدار جي تبديليءَ جو اهم سڪي وارو ثبوت آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهن تبديلين سبب سنڌو ماٿريءَ جي اترين واپاري ۽ سياسي رابطن تي پڻ اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌ جي اندر ڪيدارين جي سڌي حڪومت جي حدن بابت ثبوت محدود آهن. ==== هُنن جو اڀار ==== [[فائل:Map of the Alkhon Huns and conquests.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[الچون هُن]] جي سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا ڏانهن سندن توسيع جو نقشو]] پنجين صدي عيسويءَ ۾ وچ ايشيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف هُن گروهه اهم سياسي قوت بڻيا. قديم هندستاني ماخذن ۾ انهن لاءِ عام طور ''هُوڻ'' جو نالو استعمال ٿيو، جنهن ڪري مختلف ڪيداري، الچون ۽ هيفتالي گروهن جي سڃاڻپ هميشه واضح ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي وچ ڌاري [[الچون هُن]] ڪابل ۽ ڪاپيسا کان اوڀر طرف وڌي [[گنڌارا]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيدارين کي پوئتي ڌڪيائون. سندن شروعاتي طاقتور حڪمرانن مان [[خنگيلا]] تقريباً 430/440ع کان 470ع تائين سرگرم رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> الچون سڪن تي شروعات ۾ ساساني سڪي سازيءَ جا واضح اثر موجود هئا. بادشاهه جي تصوير سان گڏ پٺئين پاسي ساساني طرز جو آتشدان جاري رهيو، جڏهن ته وقت سان گڏ برهمي لکت ۽ ڏکڻ ايشيائي مذهبي علامتون پڻ شامل ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> ==== گپتا سلطنت تي هُنن جو دٻاءُ ==== [[ڪمارگپت اول]] جي حڪومت جي آخري سال، تقريباً 454–455ع ۾، گپتا سلطنت کي هُن حملي کي منهن ڏيڻو پيو. ولي عهد [[اسڪندگپت]] ان حملي کي روڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس حڪومت دوران اتر اولهه کان حملا جاري رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تورامانا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ الچون هُن وڌيڪ اوڀر طرف وڌيا. تقريباً 500ع تائين سندن فوجون گپتا سلطنت جي مرڪزي علائقن تائين پهچي ويون هيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> تورامانا کان پوءِ [[مهرڪولا]] تقريباً 515–528ع دوران هُنن جو سڀ کان نمايان حڪمران ٿيو. سندس دور ۾ هُن اقتدار اتر اولهه کان اتر هندستان جي ڪيترن حصن تائين پکڙيل هو. مهرڪولا کان پوءِ هندستان ۾ الچون سياسي طاقت ڪمزور ٿي ۽ انهن مان ڪجهه گروهه ٻيهر ڪابل ۽ غزني طرف موٽي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> سنڌ تي الچون يا هيفتالي حڪمرانيءَ جي صحيح نوعيت بابت شاهدي اتر پنجاب ۽ گنڌارا جي ڀيٽ ۾ گهٽ واضح آهي. تنهنڪري سنڌ کي سڄي پنجين صديءَ دوران ڪنهن هڪ ''سفيد هُن سلطنت'' جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== مقامي سياسي قوتن جو اڀار ==== پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ دوران گپتا، ساساني، ڪيداري ۽ هُن قوتن ۾ ٿيندڙ تبديلين سان سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پڻ بدلجندي رهي. سنڌ بابت هن عبوري دور جا همعصر لکت وارا ماخذ محدود آهن، جنهن ڪري بعد جي مقامي گهراڻن جي ابتدا ۽ سندن صحيح تاريخ بابت مڪمل تسلسل قائم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڇهين صديءَ تائين سنڌ ۾ هڪ مقامي شاهي گهراڻو اڀريو، جنهن کي بعد جي اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[راءِ گهراڻو]] چيو ويو آهي. راءِ گهراڻي بابت سڀ کان مشهور تفصيلي بيان گهڻو پوءِ مرتب ٿيل ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل شروعاتي تاريخن ۽ سياسي حدن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي جي حڪومت سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم مقامي سياسي مرحلن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ ستين صديءَ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار ۾ آيو. ==== هرشاوردن ۽ سنڌ ==== ستين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ [[هرشاوردن]] هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت گنگا ۽ جمنا جي ميدانن ۾ وڏي سياسي قوت هئي، پر سنڌ کي هرشا جي سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ واضح همعصر ثبوت موجود ناهن. چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪيو ۽ سنڌ کي پنهنجي مقامي حڪمران ۽ ٻڌ مذهبي مرڪزن سان هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي علائقي طور بيان ڪيو. ان ڪري هرشا جي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر ۽ سنڌ تي سندس سڌي حڪومت ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === راءِ گهراڻي جو دور === {{Main|راءِ گهراڻو}} [[فائل:Rai Dynasty of Sindh under Rai Shasi II The Last.png|thumb|300px|ساڄو|[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي دور سان منسوب سنڌ جي رياست جو نقشو]] '''[[راءِ گهراڻو]]''' سنڌ جو هڪ قبل از اسلام حڪمران گهراڻو هو، جنهن بابت معلومات گهڻو ڪري ''[[چچ نامو]]'' ۽ ان تي دارومدار رکندڙ بعد جي فارسي تاريخي روايتن مان ملي ٿي. روايتي تاريخ نگاريءَ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي تقريباً ڇهين صدي عيسويءَ کان ستين صديءَ جي شروعات تائين رکيو وڃي ٿو، پر گهراڻي جي قيام جي صحيح تاريخ، ان جي حڪمرانن جي حڪومت جا سال ۽ سلطنت جون قطعي سرحدون همعصر ڪتبن يا ٻين سڌن تاريخي ثبوتن مان معلوم ناهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> راءِ گهراڻي جي اڀار واري زماني ۾ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پيچيده هئي. اڳين صدين دوران سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا مختلف حصا [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]]، [[ساساني سلطنت|ساساني]] ۽ وچ ايشيائي حڪمران گروهن جي سياسي اثر هيٺ رهيا هئا. پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪيداري]] ۽ [[الچون هُن]] جهڙين قوتن جي اڀار سان اڳوڻيون سياسي بناوتون تبديل ٿيون. انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌ ۾ راءِ حڪمرانن جي هڪ مقامي بادشاهت جو ذڪر ملي ٿو. ==== تاريخي ماخذ ==== راءِ گهراڻي بابت سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو. موجوده ''چچ نامو'' تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[علي ڪوفي]] سان منسوب هڪ فارسي متن آهي. روايتي طور علي ڪوفي دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اڳوڻي عربي ڪتاب جو فارسي ترجمو ڪيو هو. جديد تحقيق ۾، بهرحال، متن جي بڻ، ان جي پراڻن ماخذن ۽ ان ۾ محفوظ ٿيل شروعاتي سنڌ جي تاريخي مواد جي نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ڪجهه جديد محقق ''چچ نامي'' کي تيرهين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل اصل فارسي تصنيف سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا محقق ان ۾ اڳوڻن عربي ۽ مقامي سنڌي تاريخي ماخذن مان محفوظ ٿيل مواد جي موجودگيءَ جو دفاع ڪن ٿا. انهيءَ سبب راءِ گهراڻي بابت ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن کي استعمال ڪندي ماخذ جي دير سان ترتيب ۽ ٻين آزاد ثبوتن جي کوٽ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبن ۽ سڪن جي کوٽ سبب هن دور جي سياسي تاريخ مڪمل طور ٻيهر جوڙڻ ڏکيو آهي. سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليل ڪجهه سڪن کي راءِ حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر اهڙي سڃاڻپ تي ماهرن جو اتفاق ناهي. ==== گاديءَ جو هنڌ ۽ سياسي مرڪز ==== ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ حڪمرانن جي حڪومت جو مرڪز [[اروڙ]] هو، جيڪو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ويجهو هڪ اهم شهر هو. اروڙ بعد ۾ پڻ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم رهيو ۽ [[راجا چچ]] ۽ [[راجا ڏاهر]] سان لاڳاپيل روايتن ۾ نمايان جاءِ والاري ٿو. [[اروڙ]] جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ کي ڳنڍيندڙ رستن تي اهم مقام ڏنو. سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زميني رستن وسيلي سنڌ جا اندروني علائقا [[ملتان]]، [[مڪران]] ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل هئا. ==== سلطنت جون حدون ==== ''چچ نامي'' ۾ راءِ گهراڻي جي سنڌ کي هڪ وڏي بادشاهت طور پيش ڪيو ويو آهي. ان روايت موجب راءِ سلطنت جي مرڪزي علائقي ۾ سنڌو ماٿري شامل هئي، جڏهن ته ان جو سياسي اثر اتر طرف [[ملتان]]، اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ٻين سرحدي علائقن تائين پهتل هو. متن ۾ رياست جي مختلف حصن ۽ سرحدي انتظام جو پڻ ذڪر ملي ٿو. بهرحال، انهن بيانن کي جديد قومي يا صوبائي سرحدن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ مناسب ناهي. راءِ گهراڻي جي سموري دور لاءِ اهڙي وسيع علائقي تي مسلسل ۽ هڪجهڙي مرڪزي حڪومت جي تصديق ڪندڙ آزاد همعصر ثبوت محدود آهن. ==== حڪومت ۽ انتظام ==== راءِ رياست جي انتظام بابت ڄاڻ جو وڏو حصو پڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿو. ان ۾ سنڌ کي مرڪزي بادشاهت سان گڏ مختلف علائقائي انتظامي مرڪزن واري رياست طور پيش ڪيو ويو آهي. سرحدي علائقن ۾ مقامي حاڪمن ۽ فوجي عملدارن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته حڪومت مرڪز ۽ علائقائي اختيارين جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه رياست جي مواصلات، زراعت ۽ واپار لاءِ بنيادي اهميت رکندو هو. آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو هئي، جڏهن ته دريائي ۽ زميني رستا اندروني شهرن کي سامونڊي ۽ بين العلاقائي واپار سان ڳنڍيندا هئا. راءِ گهراڻي کي مڪمل طور جديد معنيٰ ۾ مرڪزي ۽ منظم بيروڪريٽڪ رياست قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. تنهنڪري انتظام، محصول ۽ فوج بابت بعد جي ماخذن ۾ ڏنل تفصيلن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت راءِ دور جي معيشت لاءِ اهم هئي. [[سنڌو درياهه]] زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو مکيه ذريعو هو، جڏهن ته هيٺين سنڌ جا رستا [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي سنڌ جا رابطا ايراني دنيا سان ۽ اتر طرف سنڌو ماٿري وسيلي پنجاب ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ واپاري رستن سان قائم هئا. قديم ۽ اوائلي وچئين دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ وارا بندرگاهه هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو حصو رهيا هئا. ان وسيع تجارتي پسمنظر سبب راءِ دور جي سنڌ کي پڻ ڏکڻ ايشيا ۽ ايراني دنيا جي وچ واري اهم علائقي طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ راءِ گهراڻي جي مخصوص واپاري پاليسين بابت سڌا ثبوت تمام گهٽ آهن. ==== مذهب ۽ سماج ==== ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] سنڌ ۾ اڳين صدين کان موجود هو ۽ ڪيترن هنڌن تي ٻڌ خانقاهون ۽ مذهبي برادريون قائم هيون. ان سان گڏ برهمڻي ۽ ٻين مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار پڻ موجود هئا. ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ حڪمرانن ۽ سندن رعيت جي مذهبي سڃاڻپ بابت مختلف تفصيل ملن ٿا. بعد ۾ ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪندڙ چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] سنڌ ۾ ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪو ان ڳالهه جو آزاد ثبوت آهي ته عرب فتح کان اڳ سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگي جاري هئي. تنهن هوندي به راءِ حڪمرانن جي مخصوص مذهبي پاليسي يا جديد مفهوم واري ''مذهبي رواداري'' بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي پاليسيءَ لاءِ همعصر انتظامي دستاويز موجود ناهن. ==== راءِ حڪمران ==== ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ گهراڻي جا پنج حڪمران بيان ڪيا وڃن ٿا. سندن نالن جون صورتون مختلف ترجمن ۽ جديد تصنيفن ۾ مختلف ملن ٿيون. حڪمرانن جي روايتي ترتيب هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. انهن حڪمرانن لاءِ جديد تصنيفن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص حڪومت جا سال ڏنا وڃن ٿا، پر اهي تاريخون همعصر ڪتبن، سڪن يا ٻين آزاد ماخذن سان يقيني طور ثابت ٿيل ناهن. ان ڪري انهن کي قطعي تاريخن بدران روايتي حڪمرانيءَ جي ترتيب طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== راءِ ساهيرس ٻيو ==== ''چچ نامي'' جي بيان ۾ [[راءِ ساهيرس ٻيو]] بعد وارن راءِ حڪمرانن مان اهم حڪمران طور سامهون اچي ٿو. روايت موجب سندس دور ۾ سنڌ کي ٻاهرين فوجي خطري کي منهن ڏيڻو پيو. ان واقعي جا تفصيل بنيادي طور ''چچ نامي'' تي دارومدار رکن ٿا ۽ انهن جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي. راءِ ساهيرس ٻئي کان پوءِ [[راءِ ساهسي ٻيو]] تخت تي ويٺو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ==== راءِ ساهسي ٻيو ۽ چچ جو عروج ==== [[راءِ ساهسي ٻيو]] جي دور بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً وڌيڪ تفصيلي روايت ملي ٿي. ان موجب [[راجا چچ|چچ]] هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ شروعات ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ سرڪاري ڪم سان وابسته ٿيو. پنهنجي قابليت سبب هو درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل ڪندو ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. راڻي ۽ درٻاري سياست سان لاڳاپيل واقعن کان پوءِ چچ سنڌ جو تخت حاصل ڪيو. هن اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ هڪ نئين حڪمران خاندان جو بنياد وڌو. هن روايت جي تفصيلن، خاص طور چچ جي تخت حاصل ڪرڻ ۽ راڻيءَ سان سندس تعلق بابت، بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي. متن جي دير سان ترتيب سبب جديد تاريخ نگاري انهن واقعن کي مڪمل طور آزاد ۽ همعصر شاهديءَ سان ثابت ٿيل واقعا نٿي سمجهي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات ۽ [[راجا چچ]] جي اقتدار حاصل ڪرڻ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روايتي chronology ۾ هي اقتدار جي تبديلي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات، اڪثر تقريباً 632ع، ۾ رکي وڃي ٿي، پر ان سال کي قطعي همعصر تاريخ سمجهڻ بدران روايتي تاريخ طور پيش ڪرڻ گهرجي. چچ جي تخت نشينيءَ سان سنڌ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ٿيو. چچ کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر]] ۽ پوءِ سندس خاندان جا ٻيا فرد سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمران ٿيا. آخرڪار [[راجا ڏاهر]] هن گهراڻي جو آخري اهم حڪمران ٿيو، جنهن جي حڪومت 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران ختم ٿي. ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻو سنڌ جي قبل از اسلام سياسي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل آهي جيڪو قديم سلطنتن ۽ اٺين صديءَ جي عرب فتح جي وچ ۾ اچي ٿو. هن دور ۾ سنڌو ماٿري هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي خطي طور برقرار رهي، جنهن جا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، مڪران ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان لاڳاپا موجود هئا. بهرحال، راءِ دور جي تاريخ لکڻ ۾ ماخذن جي کوٽ هڪ بنيادي مسئلو آهي. گهراڻي بابت تفصيلي روايت ڪيترين صدين پوءِ موجوده صورت اختيار ڪندڙ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جڏهن ته راءِ حڪمرانن سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبا ۽ سڪا اڃا تائين دستياب ناهن. ڪجهه سڪن کي راءِ گهراڻي سان ڳنڍڻ جون جديد تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر انهن نسبتُن تي ماهرن جو اتفاق موجود ناهي. انهيءَ ڪري راءِ گهراڻي جي حڪمرانن، صحيح تاريخن، انتظام ۽ سلطنت جي سرحدن بابت ڪيترين روايتي دعوائن کي تاريخي امڪان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === برهمڻ گهراڻي جو دور === {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(تقريباً 632ع – 712ع)'' [[فائل:Sindh 700ad.jpg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 700ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور واري سنڌ ۽ ڀرپاسي جون سياسي قوتون]] [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن کي عام طور '''[[برهمڻ گهراڻو]]'''، '''چچ گهراڻو''' يا '''چچ خاندان''' چيو وڃي ٿو. هن خاندان جو بنياد [[راجا چچ]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ، سندس فوجي مهمن ۽ سندس جانشينن بابت سڀ کان تفصيلي روايت ''[[چچ نامو]]'' ۾ محفوظ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' جي موجوده فارسي صورت [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 13هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ مرتب ڪيو. روايتي بيان موجب اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو هو. جديد تحقيق ۾ متن جي بڻ ۽ ان ۾ موجود قديم مواد جي نوعيت بابت مختلف رايا آهن، پر اهو قبل از اسلام سنڌ، چچ خاندان ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فتح بابت سڀ کان اهم تفصيلي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو مکيه سياسي مرڪز [[اروڙ]] هو. ان دور ۾ سنڌو ماٿريءَ ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سامونڊي ڪناري تي [[ديبل]] جهڙا شهر پڻ سياسي، مذهبي يا تجارتي اهميت رکندا هئا. اتر طرف [[ملتان]] هڪ اهم علائقائي مرڪز هو. ''چچ نامي'' ۾ چچ جي حڪومت ۽ فوجي مهمن کي موجوده سنڌ کان ٻاهر اتر ۽ اولهه وارن سرحدي علائقن تائين بيان ڪيو ويو آهي، پر انهن حدن کي جديد رياستي سرحدن وانگر مقرر سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت هن دور ۾ خاص اهميت رکي ٿي. [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جون شاخون آبپاشي، زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو بنياد هيون، جڏهن ته [[ديبل]] جهڙا سامونڊي مرڪز سنڌ کي [[عربي سمنڊ]] جي واپاري نظام سان ڳنڍيندا هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي ايران ۽ عرب دنيا ڏانهن زميني ۽ سامونڊي رابطا موجود هئا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ==== چچ جو اقتدار ۾ اچڻ ==== [[File:Map of the Chachas circa 650 CE.png|thumb|300px|left|تقريباً 650ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ هيٺ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو.]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب [[راجا چچ|چچ]] اروڙ سان تعلق رکندڙ هڪ برهمڻ هو، جيڪو راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي انتظام سان وابسته ٿيو ۽ آهستي آهستي درٻار ۾ اثر حاصل ڪيائين. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي صورتحال ۾ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ اڳوڻي حڪمران جي بيوهه راڻي سوهندي سان شادي ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' موجب چچ کي اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ مختلف مقامي ۽ سرحدي حڪمرانن کي پنهنجي تابع ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلائڻيون پيون. روايت ۾ سندس مهمن جو دائرو [[سيوستان]]، [[برهمڻ آباد]]، اتر سنڌ ۽ مڪران جي سرحدن تائين بيان ڪيو ويو آهي. انهن مهمن جي نتيجي ۾ هن راءِ گهراڻي کان مليل رياستي ڍانچي تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ جي فتوحات ۽ سندس سلطنت جي حدن بابت گهڻو تفصيل ''چچ نامي'' مان ملي ٿو؛ آزاد همعصر ڪتبن ۽ ٻين ماخذن جي کوٽ سبب انهن تفصيلن کي تاريخي روايت جي حيثيت سان پيش ڪيو وڃي ٿو. ==== مذهب ۽ سماج ==== ستين صديءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] ۽ برهمڻي مذهبي روايتون ٻئي موجود هيون، جڏهن ته مختلف شهرن ۽ علائقن ۾ انهن جي سماجي اثر جي نوعيت مختلف هئي. ''چچ نامو'' پاڻ به قبل از اسلام سنڌ جي ٻڌ ۽ برهمڻ حڪمران خاندانن بابت مواد محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو سفر ڪيو. سندس سفرنامي ۾ سنڌ اندر ٻڌ خانقاهن، راهبن ۽ ٻين مذهبي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چچ گهراڻي جي شروعاتي دور ۾ ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو هو.<ref>{{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World |url=https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsua |publisher=Trübner & Co. |year=1884}}</ref> ==== عربن سان شروعاتي رابطا ==== سنڌ ۽ عرب دنيا جا تجارتي رابطا اسلام کان اڳ به موجود هئا. ستين صديءَ ۾ اسلامي خلافت جي اوڀر طرف توسيع کان پوءِ عرب فوجون [[مڪران]] تائين پهتيون. ''چچ نامو'' ۽ عربي تاريخي روايتون مڪران ۽ سنڌ جي سرحد تي شروعاتي عرب فوجي سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> [[راشدون خلافت]] جي دور ۾ مڪران فتح ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي اندر وڌيڪ اڳڀرائي محدود رهي. بعد ۾ [[اموي خلافت]] جي دور ۾ مڪران عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين جو اهم سرحدي مرڪز بڻيو، جنهن سنڌ سان عرب سياسي رابطن کي وڌيڪ سڌو بڻايو. ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي تاريخ ۽ حڪومت جي صحيح سالن بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. روايتي ترتيب هيٺين ريت ڏني وڃي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! حڪمران ! روايتي دورِ حڪومت ! مختصر بيان |- | [[راجا چچ]] | تقريباً 632ع–671ع | گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيائين. |- | [[راجا چندر]] | تقريباً 671ع–679ع | چچ جو ڀاءُ، جنهن چچ جي وفات کان پوءِ حڪومت سنڀالي. |- | [[راجا ڏاهر]] | تقريباً 679ع–712ع | چچ جو پٽ ۽ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ سنڌ تي اموي فوجي فتح ٿي. |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ ۽ ڏاهر جي وچ واري جانشينيءَ جي صورتحال سادي نه هئي. چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[راجا چندر|چندر]] اقتدار ۾ آيو. چندر کان پوءِ چچ جي پٽن، خاص طور [[راجا ڏاهر|ڏاهر]]، گهراڻي جي حڪومت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف علائقن تي خاندان جي ٻين فردن جي اختيار جو ذڪر پڻ ''چچ نامي'' ۾ ملي ٿو. ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[فائل:Raja dahir.jpg|thumb|220px|ساڄو|هڪ هندستاني حڪمران جي ويهين صديءَ جي شروعات واري تصوير، جيڪا اڳ [[راجا ڏاهر]] سان منسوب ڪئي ويندي رهي آهي]] [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران هو. هو [[راجا چچ]] جو پٽ هو ۽ ستين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي وڏي حصي تي سندس اقتدار قائم ٿيو. سندس دور تائين [[اموي خلافت]] مڪران تائين پنهنجو اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ سنڌ ان جي اوڀرئين سرحد سان لڳندڙ اهم سياسي خطو بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ سنڌ خلاف اموي مهم جا مختلف سبب بيان ٿيل آهن. ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب سري لنڪا کان ايندڙ هڪ سامونڊي جهاز کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڀرسان ڦريو ويو ۽ ان واقعي کان پوءِ عراق جي اموي گورنر [[حجاج بن يوسف]] ۽ ڏاهر جي وچ ۾ تڪرار وڌيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ هن واقعي کي حملي جو واحد سبب سمجهڻ بدران اموي خلافت جي مڪران تائين اڳڀرائي، سرحدي سياست ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رستن جي وسيع پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== سنڌ تي اموي فتح ==== {{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ جي فتح}} 711ع يا 712ع ۾ [[حجاج بن يوسف]] جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان اموي سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. سندس فوج مڪران مان اڳتي وڌي پهرين [[ديبل]] جو گهيرو ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ديبل کان پوءِ عرب فوج [[نيرون ڪوٽ]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن وڌي. ڏاهر پنهنجي فوج گڏ ڪري سنڌوءَ جي علائقي ۾ عرب لشڪر جو مقابلو ڪيو. 712ع ۾ ٻنهي فوجن جي فيصلاڪن جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو. سندس موت کان پوءِ به سنڌ جي فتح فوري طور مڪمل نه ٿي؛ محمد بن قاسم کي [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ پوءِ [[ملتان]] سميت مختلف مرڪزن تي الڳ فوجي ڪارروايون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ڏاهر جي موت ۽ سندس خاندان جي مختلف سياسي مرڪزن جي شڪست کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو [[اموي خلافت]] جي انتظام هيٺ آيو. ان سان برهمڻ گهراڻي جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ [[عرب سنڌ|عرب حڪمرانيءَ]] جو دور شروع ٿيو. ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم سياسي مرحلن مان هڪ هو. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جا مختلف سياسي مرڪز هڪ مقامي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته سنڌ جا زميني ۽ سامونڊي رابطا مڪران، ايراني دنيا، عرب سمنڊ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن سان جاري رهيا. هن دور جي تاريخ جي تعمير ۾ هڪ بنيادي مسئلو ماخذن جي نوعيت آهي. ''چچ نامو'' برهمڻ گهراڻي ۽ عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان مهيا ڪري ٿو، پر ان جي موجوده صورت واقعن کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿي. ان جي باوجود، ان ۾ سنڌ جي مقامي برهمڻي تاريخي روايت سان گڏ عرب فتح بابت اهڙو مواد پڻ محفوظ آهي جيڪو [[البلاذري]]، [[طبري]]، [[يعقوبي]] ۽ ٻين شروعاتي اسلامي مؤرخن جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> 712ع واري اموي فتح سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي. تنهن هوندي به ان کي سنڌ جي اڳوڻي سماجي ۽ ثقافتي نظام جي هڪدم خاتمي طور نه ڏٺو وڃي؛ فتح کان پوءِ به ڪيترائي مقامي انتظامي، زرعي، شهري ۽ مذهبي ڍانچا برقرار رهيا ۽ نئين عرب انتظام سان مختلف صورتن ۾ هم آهنگ ٿيا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. === عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> سنڌ کي ٽن سرڪارن ۾ ورھايو ويو جن مان [[ٺٽو سرڪار]] ۽ [[سيوھڻ سرڪار]] [[ٺٽو صوبو]] جو حصو ھيون ۽ اتر واري [[بکر سرڪار]] [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جو حصو رھي. اھي سرڪارون پرڳڻن ۾ ورھايل ھيون. === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خدا آباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خدا آباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خدا آباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلھوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خدا آباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلھوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلھوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلھوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"/> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli"/>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان ۾: ون يونٽ کان اڳ وارو دور === ''(1947ع–1955ع)'' [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ آزاديءَ کان پوءِ 1955ع تائين سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري طور ڪم ڪندي رهي]] [[فائل:NJV High School, Karachi 11.jpg|thumb|250px|کاٻو|[[اين جي وي هاءِ اسڪول]] جي عمارت، جتي سنڌ جي شروعاتي قانون ساز اداري جون گڏجاڻيون پڻ ٿينديون رهيون]] 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ، برطانوي هندستان جي صوبي مان نئين [[ڊومينين آف پاڪستان]] جو هڪ صوبو بڻجي وئي. ان وقت سنڌ جو آئيني ۽ انتظامي ڍانچو بنيادي طور [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جاري رهيو. صوبي ۾ گورنر تاج يا پوءِ پاڪستان جي وفاقي سربراهه جو نمائندو هو، جڏهن ته روزمره صوبائي حڪومت [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏي وزير]] ۽ سندس ڪابينا هلائيندي هئي. [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] قانون ساز اداري طور برقرار رهي ۽ آزاديءَ کان پوءِ لڏپلاڻ، آبادڪاري، زمين، تعليم، ماليات ۽ صوبائي انتظام جهڙن مسئلن کي منهن ڏنو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ وقت [[محمد ايوب کهڙو]] سنڌ جو پهريون وڏو وزير بڻيو، جڏهن ته اڳوڻو وڏو وزير [[غلام حسين هدايت الله]] صوبي جو پهريون پاڪستاني گورنر مقرر ٿيو. آزاديءَ کان 1955ع تائين سنڌ جي سياست ۾ حڪومتن جي تيز تبديلي، گورنرن جي مداخلت، پارٽي اندر اختلافن، مهاجرن جي آبادڪاري، ڪراچي جي آئيني حيثيت ۽ وفاق–صوبو لاڳاپن جا مسئلا نمايان رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ سماجي تبديليون ==== [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] سنڌ جي آبادي، شهري سماج ۽ معاشي بناوت ۾ تمام وڏي تبديلي آندي. سنڌ پنجاب يا بنگال وانگر سرحدي طور ورهائي نه وئي، پر آباديءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي سبب صوبي هڪ قسم جي آباديءَ واري ورهاڱي مان گذريو. هندستان جي مختلف علائقن، خاص طور اتر هندستان، دهلي، يوپي، حيدرآباد دکن ۽ ٻين شهري مرڪزن مان وڏي انگ ۾ مسلمان مهاجر سنڌ پهتا، جڏهن ته سنڌ جي هندن ۽ سکن جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو.<ref>{{cite journal |title=Sindh, 1947 and Beyond |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |year=2016 |doi=10.1080/00856401.2016.1244752}}</ref><ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021 |chapter=Partition, Migration, and ‘Sons of the Soil’}}</ref> شروعات ۾ سنڌ جا ڪيترائي هندو، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، پنهنجي اباڻي هنڌن تي رهڻ جي اميد رکندا هئا، پر 1947ع جي آخر ۽ جنوري 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۽ ٻين هنڌن تي فرقيواراڻي بيچيني ۽ عدم تحفظ وڌڻ کان پوءِ لڏپلاڻ تيزيءَ سان وڌي. جديد تحقيق موجب سنڌ مان هندن جي وڏي لڏپلاڻ سماجي خوف، ملڪيت جي غيريقيني صورتحال، اقتصادي دٻاءَ ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Afzal |first1=Nasreen |last2=Burdi |first2=Mukhtiar Ahmed |title=Deliberations on Exodus of Hindu Community from Sindh |journal=Ma’arif Research Journal |year=2020 |pages=21–36}}</ref> ٻئي طرف هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي آبادڪاري نئين صوبائي ۽ وفاقي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن انتظامي مسئلن مان هڪ بڻجي وئي. رهائش، کاڌي، روزگار، زمين ۽ ڇڏيل ملڪيتن جي ورڇ لاءِ ڪيمپون ۽ بحاليءَ جا انتظام قائم ڪيا ويا. ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ نئين آباديءَ جي اچڻ سان شهرن جي لساني، تعليمي، انتظامي ۽ معاشي بناوت تيزيءَ سان بدلجي وئي.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |volume=32 |issue=2 |year=2019}}</ref> خاص طور [[ڪراچي]] ۾ تبديلي انتهائي تيز هئي. ورهاڱي کان اڳ شهر جي واپار، تعليم ۽ پيشاور زندگيءَ ۾ سنڌي هندو ۽ ٻيون غير مسلم برادريون نمايان هيون؛ سندن وڏي لڏپلاڻ ۽ اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجرن جي اچڻ سان شهر چند سالن اندر هڪ نئين مهاجر اڪثريتي شهري سماج ۾ تبديل ٿي ويو. هن تبديليءَ سان سنڌ جي شهري سياست، روزگار، ملڪيت، ٻولي ۽ نمائندگيءَ بابت نوان سياسي سوال پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== ڪراچي جي سنڌ کان علحدگي ==== [[ڪراچي]] آزاديءَ وقت هڪ ئي وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ پاڪستان جي وفاقي گادي هئي. وفاقي حڪومت جلد ئي شهر کي سڌي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ جي تجويز ڏني. 24 مئي 1948ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ڪراچي کي وفاقي گادي قرار ڏيڻ واري تجويز منظور ڪئي، جڏهن ته 23 جولاءِ 1948ع کان ''پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ آف دي فيڊرل ڪيپيٽل) آرڊر 1948ع'' تحت ڪراچي ۽ ڀرپاسي جي مقرر علائقي کي سنڌ کان ڌار ڪري [[وفاقي گادي وارو علائقو، پاڪستان|وفاقي گادي وارو علائقو]] بڻايو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref><ref>{{cite court |litigants=Muhammad Abbas v. Essa E. H. Jaffer |reporter=PLD |opinion=Karachi 1 |year=1970}}</ref> ڪراچي جي علحدگي سنڌ جي آزاديءَ کان پوءِ واري سياست جي سڀ کان اهم وفاقي–صوبائي تڪرارن مان هڪ بڻجي وئي. ڪيترن سنڌي نمائندن علحدگيءَ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو بندرگاهه، مالي مرڪز، صنعتي شهر ۽ تاريخي گادي هئي. وفاقي حڪومت ان جي ابتڙ دليل ڏنو ته نئين ملڪ جي قومي گادي لاءِ الڳ انتظام، وسيع وفاقي اختيار ۽ وڏي مالي سرمائي جي ضرورت هئي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ڪراچي ڌار ٿيڻ کان پوءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سنڌ حڪومت جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو ۽ صوبائي ادارن جو وڏو حصو اتي منتقل ٿيو. هن تبديليءَ جو سنڌ جي سياسي سڃاڻپ ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي بحث تي ڊگهي مدي وارو اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== صوبائي سياست ۽ حڪومتون ==== 1947ع کان 1955ع تائين سنڌ ۾ سياسي عدم استحڪام نمايان رهيو. [[محمد ايوب کهڙو]] آگسٽ 1947ع کان اپريل 1948ع تائين وڏو وزير رهيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[پير الاهي بخش]]، [[محمد يوسف عبدالله هارون]] ۽ [[قاضي فضل الله عبيدالله]] جون حڪومتون قائم ٿيون. ايوب کهڙو مارچ 1951ع ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، پر ڊسمبر 1951ع ۾ صوبي ۾ گورنر راڄ لاڳو ڪيو ويو، جيڪو مئي 1953ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1953ع ۾ سنڌ ۾ نئين صوبائي چونڊ ٿي ۽ نئين اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[پيرزادو عبد الستار]] 1953ع کان 1954ع تائين وڏو وزير رهيو؛ ان کان پوءِ ايوب کهڙو ٽيون ڀيرو وڏو وزير ٿيو ۽ ون يونٽ جي قيام تائين عهدي تي رهيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 1953ع واري چوٿين اسيمبليءَ جو باقاعده دور سيپٽمبر 1953ع کان مارچ 1955ع تائين رهيو.<ref>{{cite web |title=Fourth Assembly, 1953–1955 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_4th_assembly.pdf |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ]] شروعاتي سالن ۾ مرڪزي جماعت رهي، پر ان جي اندر شخصي ۽ گروهي اختلاف وڌندا رهيا. [[جي. ايم. سيد]] ۽ ٻين سنڌي سياستدانن صوبائي خودمختياري، ڪراچي، زمين ۽ سنڌي سياسي نمائندگيءَ بابت مرڪزي پاليسين تي تنقيد ڪئي. 1953ع کان 1955ع تائين جي. ايم. سيد سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ طور درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Former Opposition Leaders |url=https://pas.gov.pk/former-opposition-leaders |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1947ع–1948ع | style="background:#eef5e9;" | آزاديءَ کان پوءِ پهريون وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پير الاهي بخش]] | style="background:#eaf2f8;" | 1948ع–1949ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد يوسف عبدالله هارون]] | style="background:#f4f8fc;" | 1949ع–1950ع | style="background:#eef5e9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[قاضي فضل الله عبيدالله]] | style="background:#eaf2f8;" | 1950ع–1951ع | style="background:#e2f0d9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1951ع | style="background:#eef5e9;" | ٻيو دور |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''گورنر راڄ، ڊسمبر 1951ع – مئي 1953ع''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پيرزادو عبد الستار]] | style="background:#eaf2f8;" | 1953ع–1954ع | style="background:#e2f0d9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1954ع–1955ع | style="background:#eef5e9;" | ٽيون دور؛ [[ون يونٽ]] تائين |} <ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا گورنر، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | دور |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام حسين هدايت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | 14 آگسٽ 1947ع – 4 آڪٽوبر 1948ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[شيخ دين محمد]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | آڪٽوبر 1948ع – نومبر 1952ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ميان امين الدين]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | نومبر 1952ع – مئي 1953ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | مئي 1953ع – آگسٽ 1953ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[حبيب ابراهيم رحمت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | آگسٽ 1953ع – جون 1954ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | جون 1954ع – 14 آڪٽوبر 1955ع |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== قانون ساز ادارا ==== سنڌ جي صوبائي قانون ساز اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ به برطانوي دور کان ورثي ۾ مليل آئيني فريم ورڪ تحت ڪم ڪندي رهي. 1946ع ۾ چونڊيل اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي صوبائي قانون ساز اداري طور جاري رهي. سنڌ اسيمبلي لڏپلاڻ، بحالي، زمين، محصول، تعليم ۽ صوبائي انتظام سان لاڳاپيل مسئلن تي قانون سازي ۽ بحث جو مرڪز هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ اسيمبليءَ جي سربراهي پڻ تبديل ٿيندي رهي. [[سيد ميران محمد شاهه]] 1948ع تائين اسپيڪر رهيو، جڏهن ته [[آغا بدرالدين خان دراني]] 1949ع کان 1951ع تائين ۽ [[مير غلام علي ٽالپر]] 1953ع کان 1955ع تائين اسپيڪر رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ==== [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت، ڪراچي؛ هيءَ عمارت پاڪستان جي قيام وقت سنڌ چيف ڪورٽ جو مرڪز هئي]] آزاديءَ وقت صوبي جو اعليٰ عدالتي ادارو '''سنڌ چيف ڪورٽ''' هو. هي عدالت 15 اپريل 1940ع ۾ اڳوڻي جوڊيشل ڪمشنر ڪورٽ کي ترقي ڏئي قائم ڪئي وئي هئي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ به صوبي لاءِ اعليٰ سول ۽ فوجداري عدالت طور ڪم ڪندي رهي.<ref>{{cite web |title=History of Sindh High Court |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> 1947ع ۾ [[حاتم بي طيبجي]] سنڌ چيف ڪورٽ جو چيف جج بڻيو. ان وقت عدالت ۾ ڊينس نيل او سليوان، ٽي. وي. ٿاڌاڻي، جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن، حسن علي جي. آغا ۽ منڪشا رستمجي مهر سميت جج شامل هئا. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري تاريخ موجب هي ادارو آزاديءَ کان پوءِ به پنهنجي عدالتي تسلسل سان قائم رهيو ۽ ون يونٽ ٺهڻ کان پوءِ ان جو ادارتي ڍانچو اولهه پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> هن دور ۾ عدالتي نظام اڃا برطانوي هندستان کان ورثي ۾ مليل قانونن، سول ۽ فوجداري ضابطن ۽ عدالتي ڍانچي تي وڏي حد تائين قائم هو. پاڪستان جي مستقل آئين جي غير موجودگيءَ سبب 1935ع واري ايڪٽ ۽ پاڪستان جي عبوري آئيني حڪمن تحت وفاقي ۽ صوبائي ادارا ڪم ڪندا رهيا. ==== تعليم، ٻولي ۽ ثقافتي تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تعليمي ۽ لساني منظرنامي ۾ پڻ تيز تبديليون آيون. سنڌي هندو استادن، ليکڪن، ناشرن ۽ پڙهيل شهري طبقي جي وڏي لڏپلاڻ سان سنڌي علمي ۽ ادبي ادارن کي نقصان رسيو، جڏهن ته هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن جي آمد سان خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو تعليم ۽ ادب کي نئون ادارتي بنياد مليو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ڪراچي سنڌ کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي شهري ۽ سرڪاري حيثيت بابت تڪرار وڌيو. ٻوليءَ جي تاريخ تي تحقيق موجب 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ذريعن وارا اسڪول موجود هئا، پر ايندڙ سالن ۾ اردو ذريعي تعليم تيزيءَ سان وڌي. هي تبديليون اڳتي هلي سنڌي ٻولي ۽ صوبائي سڃاڻپ بابت سياسي تحريڪن جي اهم پسمنظر بڻيون.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> [[سنڌ يونيورسٽي]]، جيڪا 1947ع ۾ ڪراچي ۾ قائم ٿي هئي، ڪراچي جي وفاقي انتظام هيٺ وڃڻ کان پوءِ حيدرآباد منتقل ڪئي وئي. ان سان حيدرآباد سنڌ جي اعليٰ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجڻ لڳو. ٻئي طرف 1951ع ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] قائم ٿيڻ سان وفاقي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ نئون اعليٰ تعليمي ادارو وجود ۾ آيو. سنڌي ادب ۽ ثقافت لاءِ هي دور هڪ ئي وقت نقصان ۽ نئين تنظيم جو زمانو هو. هندستان ڏانهن لڏي ويل سنڌي هندو اديبن ۽ دانشورن سنڌي ادب جون نيون مرڪزون بمبئي، ڪڇ، راجسٿان ۽ ٻين هنڌن تي قائم ڪيون، جڏهن ته پاڪستان ۾ سنڌي اديبن، استادن ۽ سياسي ڪارڪنن سنڌي ٻولي، لوڪ ادب ۽ تاريخي سڃاڻپ جي تحفظ کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي. ==== زمين، معيشت ۽ شهري تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ ڇڏيل شهري گهرن، دڪانن، ڪارخانن ۽ زرعي ملڪيتن جو سوال سنڌ جي سياسي معيشت جو مرڪزي مسئلو بڻيو. هندستان لڏي ويل غير مسلم مالڪن جي ملڪيتن کي ''ايويڪيو پراپرٽي'' جي قانوني زمري هيٺ آندو ويو ۽ انهن مان وڏي حصي کي هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي بحاليءَ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ملڪيت جي ورڇ، دعوائن ۽ شهري زمين جي استعمال سنڌ جي شهرن جي سماجي ۽ اقتصادي بناوت تي ڊگهو اثر وڌو.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |year=2019}}</ref> ڪراچي جي وفاقي گادي بڻجڻ سان وفاقي سرڪاري ملازمن، سفارتخانن، واپاري ڪمپنين، بئنڪن ۽ صنعتي ادارن جي تيز واڌ ٿي، پر ان سان گڏ سنڌ حڪومت شهر جي وڏي محصولي ۽ معاشي بنياد کان محروم ٿي. ان مسئلي سنڌ جي سياسي اڳواڻن ۾ مالي خودمختياري ۽ وفاقي مرڪز سان وسيلن جي ورڇ بابت خدشا پيدا ڪيا.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ زرعي معيشت، زمينداري ۽ آبپاشي صوبي جي معاشي ڍانچي جا مرڪزي عنصر رهيا. پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ زرعي پيداوار ۽ آبپاشي منصوبن کي وڏي اهميت حاصل رهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ واپار، ننڍي صنعت، بينڪنگ ۽ بندرگاهي سرگرمين جو ڪردار تيزيءَ سان وڌيو. ==== خيرپور رياست ==== ان وقت جي سياسي جاگرافيءَ ۾ [[خيرپور رياست]] کي سنڌ صوبي کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. خيرپور هڪ [[پاڪستان جون نوابي رياستون|نوابي رياست]] طور پاڪستان سان الحاق ڪيو، پر 1947ع کان 1955ع تائين انتظامي طور سنڌ صوبي جو حصو نه هئي. 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت خيرپور سميت اولهه پاڪستان جون نوابي رياستون ۽ صوبا نئين [[اولهه پاڪستان]] صوبي ۾ ضم ڪيا ويا. ===== ون يونٽ ڏانهن اڳڀرائي ===== 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وفاقي سطح تي اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن کي هڪ انتظامي وحدت ۾ گڏ ڪرڻ جي تجويز مضبوط ٿي. ان منصوبي جو مقصد سرڪاري طور اولهه ۽ اوڀر پاڪستان جي وچ ۾ آئيني برابري پيدا ڪرڻ، انتظامي خرچ گهٽائڻ ۽ اولهه پاڪستان لاءِ هڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ ٻڌايو ويو، پر سنڌ ۾ ان جي مخالفت صوبائي سڃاڻپ، ٻولي، زمين، وسيلن ۽ خودمختياريءَ جي خدشن جي بنياد تي ٿي. 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪئي وئي ۽ ان کي پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبي، بلوچستان سان لاڳاپيل علائقن ۽ نوابي رياستن سان گڏ [[اولهه پاڪستان]] جي نئين صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. ان سان 1936ع کان قائم سنڌ جي الڳ صوبائي حڪومت ۽ قانون ساز اداري جو پهريون مرحلو ختم ٿيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ وارو دور === {{Main|ون يونٽ}} ''(14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع)'' 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو، بلوچستان سان لاڳاپيل انتظامي علائقا ۽ اولهه پاڪستان جون مختلف رياستون ۽ علائقا گڏ ڪري '''[[اولهه پاڪستان]]''' نالي هڪ صوبو قائم ڪيو ويو. ان سان سنڌ جي 1936ع کان قائم الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ [[سنڌ اسيمبلي]] پڻ تحليل ٿي وئي. نئين صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[لاهور]] مقرر ڪيو ويو. مرڪزي حڪومت طرفان هن منصوبي جا بنيادي مقصد انتظامي خرچ گهٽائڻ، اولهه پاڪستان جي مختلف انتظامي وحدتن کي هڪ نظام هيٺ آڻڻ ۽ آباديءَ ۾ وڏي [[اوڀر پاڪستان]] ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ سياسي برابري قائم ڪرڻ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=1998}}</ref> [[فائل:West Pakistan Map.gif|thumb|300px|کاٻو|[[ون يونٽ]] تحت 1955ع کان 1970ع تائين قائم [[اولهه پاڪستان]] صوبو، جنهن ۾ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪري ان کي اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو هو.]] ون يونٽ جو قانوني بنياد ''ايسٽيبلشمينٽ آف ويسٽ پاڪستان ايڪٽ, 1955'' هو، جيڪو ٻي [[پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] 30 سيپٽمبر 1955ع تي منظور ڪيو. نئين سياسي بندوبست هيٺ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان کي وفاقي قانونسازيءَ ۾ برابر نمائندگي ڏيڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ اوڀر پاڪستان جي آبادي ملڪ جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئي. 1956ع جي آئين ۾ به پاڪستان کي اوڀر پاڪستان ۽ اولهه پاڪستان جي ٻن وڏين صوبائي وحدتن تي ٻڌل وفاق طور ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Callard |first=Keith |title=Pakistan: A Political Study |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-AVW-616 |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1957}}</ref> ==== سنڌ جي صوبائي ادارن جو خاتمو ==== ون يونٽ قائم ٿيڻ سان سنڌ جو الڳ گورنر، وڏو وزير، صوبائي ڪابينا ۽ قانون ساز اسيمبلي ختم ٿي ويا ۽ انهن جا اختيار اولهه پاڪستان جي صوبائي حڪومت ۽ اسيمبلي ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ جا علائقا انتظامي طور اولهه پاڪستان جي نظام ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن ڪري 1955ع کان 1970ع تائين سنڌ جو ڪو الڳ وڏو وزير يا گورنر نه هو. سنڌ سان لاڳاپيل نمائندا ان عرصي ۾ [[اولهه پاڪستان جي صوبائي اسيمبلي]] ۽ مرڪزي ادارن ۾ ڪم ڪندا رهيا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1956ع ۾ اولهه پاڪستان جي عبوري صوبائي اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[خان عبدالجبار خان]]، جيڪو ڊاڪٽر خان صاحب جي نالي سان مشهور هو، اولهه پاڪستان جو پهريون وڏو وزير ٿيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[سردار عبدالراشد خان]] ۽ پوءِ [[نواب مظفر علي خان قزلباش]] وڏا وزير رهيا. 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪري آئين منسوخ ڪيو ۽ مرڪزي توڙي صوبائي قانون ساز ادارا تحليل ڪيا؛ نتيجي ۾ اولهه پاڪستان جي وڏي وزير جو عهدو به ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== اولهه پاڪستان جا وڏا وزير ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي وابستگي / حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[خان عبدالجبار خان|ڊاڪٽر خان صاحب]] | style="background:#f4f8fc;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 16 جولاءِ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | مسلم ليگ؛ بعد ۾ [[ريپبلڪن پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[سردار عبدالراشد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 16 جولاءِ 1957ع – 18 مارچ 1958ع | style="background:#e2f0d9;" | ريپبلڪن پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مظفر علي خان قزلباش|نواب مظفر علي خان قزلباش]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 مارچ 1958ع – 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | ريپبلڪن پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''7 آڪٽوبر 1958ع تي مارشل لا کان پوءِ وڏي وزير جو عهدو ختم ڪيو ويو''' |} ==== اولهه پاڪستان جا گورنر ==== ون يونٽ واري دور ۾ سنڌ لاءِ الڳ گورنر بدران اولهه پاڪستان جو گورنر مقرر ٿيندو هو. [[مشتاق احمد گرماڻي]] نئين صوبي جو پهريون گورنر هو. بعد ۾ اختر حسين، [[نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] ۽ [[محمد موسيٰ خان]] سميت مختلف شخصيتن اولهه پاڪستان جي گورنر طور ڪم ڪيو. 1958ع کان پوءِ فوجي حڪومت سبب صوبائي انتظام وڌيڪ مرڪزي نوعيت اختيار ڪري ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حڪومتي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[مشتاق احمد گرماڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 27 آگسٽ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | پارلياماني دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | سيپٽمبر 1957ع – 12 اپريل 1960ع | style="background:#e2f0d9;" | پارلياماني دور؛ پوءِ مارشل لا |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[امير محمد خان|نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 اپريل 1960ع – 18 سيپٽمبر 1966ع | style="background:#eef5e9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد موسيٰ خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 سيپٽمبر 1966ع – 20 مارچ 1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[يوسف هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 20 مارچ 1969ع – 25 مارچ 1969ع | style="background:#eef5e9;" | مختصر عبوري دور |} ==== عدالتي تبديليون ==== ون يونٽ سان سنڌ جي عدالتي ڍانچي ۾ پڻ اهم تبديلي آئي. پاڪستان جي قيام وقت موجود '''سنڌ چيف ڪورٽ''' 1955ع تائين سنڌ جي اعليٰ عدالت هئي. ''ھاء ڪورٽ آف ويسٽ پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1955''، جيڪو 14 آڪٽوبر 1955ع کان لاڳو ٿيو، تحت سنڌ چيف ڪورٽ ۽ اولهه پاڪستان جي ٻين اعليٰ عدالتي ادارن جي ججن کي نئين '''[[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]]''' جي ڍانچي ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌ لاءِ ڪراچي ۾ عدالتي بينچ ڪم ڪندي رهي، پر سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت واري ادارتي حيثيت ون يونٽ جي خاتمي تائين برقرار نه رهي.<ref>{{cite book |title=High Court of West Pakistan (Establishment) Order, 1955 |year=1955}}</ref> [[فائل:Sindh High Court.JPG|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ سنڌ جي تاريخي اعليٰ عدالت جي عمارت؛ جتي ون يونٽ دوران [[ويسٽ پاڪستان ھاء ڪورٽ]] جي ججن جون بينچون ويھنديون ۽ سنڌ جو ضلعي عدالتي نظام ان نئين ھاء ڪورٽ جي ڍانچي هيٺ آيو.]] هن دور کان ٿورو اڳ پاڪستان جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم عدالتي واقعو پڻ سنڌ ۾ پيش آيو هو. 1954ع ۾ گورنر جنرل [[ملڪ غلام محمد]] پهرين آئين ساز اسيمبلي تحليل ڪئي ته ان جي صدر [[مولوي تميز الدين خان]] ان فيصلي کي سنڌ چيف ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو. سنڌ چيف ڪورٽ سندس حق ۾ فيصلو ڏنو، پر وفاقي عدالت بعد ۾ اهو فيصلو رد ڪري ڇڏيو. هي مقدمو پاڪستان جي آئيني ۽ عدالتي تاريخ ۾ انتظاميا، مقننه ۽ عدليه جي اختيارن بابت هڪ اهم ڪيس بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ سنڌ جي انتظامي حيثيت ==== ڪراچي 1948ع کان سنڌ کان الڳ وفاقي گاديءَ وارو علائقو هو، تنهنڪري ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت اهو سڌو سنئون سنڌ جي صوبائي انتظام هيٺ نه هو. 1958ع ۾ اڳوڻو وفاقي گاديءَ وارو علائقو اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. ان دوران وفاقي گاديءَ کي پهرين عارضي طور [[راولپنڊي]] ۽ پوءِ نئين تعمير ٿيندڙ [[اسلام آباد]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ڪراچي جي انتظامي حيثيت ۾ انهن تبديلين سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ شهري سياست تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ان جي تجويز واري مرحلي کان ئي موجود هئي. مخالف ڌرين جو بنيادي دليل هو ته سنڌ کي اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪرڻ سان صوبي جي تاريخي سڃاڻپ، صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت فيصلا ڪرڻ جا الڳ ادارتي اختيار ختم ٿي ويندا. ٻئي پاسي [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ [[پير علي محمد راشدي]] جهڙن اڳواڻن ون يونٽ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو ته گڏيل انتظام سان خرچ گهٽبا، معاشي ترقي تيز ٿيندي ۽ ننڍن علائقن کي وڏي انتظامي وحدت اندر ترقيءَ جا وڌيڪ موقعا ملندا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[جي. ايم. سيد]] ون يونٽ جي اهم سنڌي مخالفن مان هو. هن مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪري ون يونٽ مخالف سياسي محاذ ٺاهڻ ۾ حصو ورتو ۽ اولهه پاڪستان جي اسيمبلي اندر پڻ پراڻن صوبن جي بحاليءَ جو مطالبو ڪيو. [[حيدر بخش جتوئي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] پڻ ون يونٽ جي مخالفت کي پنهنجي هاري تحريڪ، زميني حقن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مطالبن سان ڳنڍيو. حڪومت طرفان ون يونٽ مخالف تحريڪ سان لاڳاپيل مختلف سياسي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن کي وقت بوقت گرفتار يا نظربند پڻ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ون يونٽ جي مخالفت رڳو پارلياماني سياست تائين محدود نه رهي، پر شاگردن، اديبن، هارين، صحافين ۽ ثقافتي تنظيمن تائين پکڙجي وئي. نتيجي ۾ صوبائي خودمختياري ۽ سنڌ جي تاريخي وحدت جو سوال 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست جو اهم موضوع بڻجي ويو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي تحريڪ ==== ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم نشان بڻجي وئي. سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ سنڌي اديبن ۽ دانشورن کي خدشو هو ته تعليم، سرڪاري ملازمتن ۽ انتظام ۾ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ڪمزور ٿيندي. [[سنڌي ادبي سنگت]] سميت مختلف ادبي تنظيمن سنڌيءَ جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت برقرار رکڻ لاءِ مهم هلائي. سنڌي پريس پڻ ٻوليءَ جي مسئلي کي صوبائي خودمختياري ۽ ثقافتي حقن سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1996}}</ref> [[File:Sindhi.svg|thumb|220px|left|ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت جو سوال سنڌ جي ثقافتي سياست جو اهم موضوع بڻيو.]] هن دور ۾ سنڌي ادب ۾ پڻ سياسي ۽ سماجي شعور نمايان ٿيو. شاعرن، اديبن ۽ دانشورن سنڌ جي ٻولي، تاريخ، زمين، ثقافت ۽ صوبائي حقن بابت لکيو. اهڙي ماحول ۾ [[شيخ اياز]] سميت جديد سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪيترن ليکڪن جي شاعري ۽ نثر ۾ سنڌي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ سياسي آزاديءَ جا موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. ون يونٽ خلاف تحريڪ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ سياسي تحريڪ سان گڏ ثقافتي ۽ ادبي تحريڪ جي صورت پڻ اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== زمين، آبپاشي ۽ سماجي تبديليون ==== 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي زرعي معيشت ۾ وڏيون تبديليون آيون. [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جهڙن آبپاشي منصوبن سان نئين زرعي زمين آباد ٿي. انهن زمينن جي ورهاست، آبادڪاري ۽ ٻاهرين علائقن جي ماڻهن کي زمين ڏيڻ سنڌ جي ون يونٽ مخالف سياست جو اهم مسئلو بڻيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ حيدر بخش جتوئي جهڙن اڳواڻن مطالبو ڪيو ته سرڪاري ۽ بئراجي زمينن ۾ مقامي بي زمين هارين کي اوليت ڏني وڃي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ صنعتڪاري، شهري آبادي ۽ اندروني لڏپلاڻ ۾ واڌ آئي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ بندرگاهي مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ، تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. انهن معاشي ۽ آباديءَ وارين تبديلين سان سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ واري سماج ۾ نوان سياسي ۽ طبقاتي لاڳاپا پيدا ٿيا. ==== 1958ع جو مارشل لا ۽ ايوب خان وارو دور ==== 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ [[محمد ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ايوب خان اقتدار سنڀالي صدر بڻيو. 1956ع جو آئين منسوخ ٿيڻ سان پارلياماني ادارا ختم ٿيا، پر ون يونٽ برقرار رهيو. 1962ع جي آئين تحت سياسي ادارا ٻيهر قائم ٿيا، پر اولهه پاڪستان هڪ ئي صوبو رهيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ايوب خان جي دور ۾ سنڌ ۾ صنعتي ترقي، آبپاشي، روڊن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن ۾ واڌ ٿي، پر ساڳئي وقت صوبائي خودمختياري، زمينن جي ورهاست، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت شڪايتون سياسي بحث جو حصو رهيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ون يونٽ جي خاتمي جو مطالبو سنڌ جي مخالف ڌر جي اهم مطالبن مان هڪ بڻجي چڪو هو. ==== شاگرد تحريڪ ۽ 4 مارچ ==== 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي شاگرد سياست ۾ پڻ صوبائي ۽ تعليمي حقن جا مطالبا وڌيا. '''4 مارچ 1967ع''' وارو شاگرد احتجاج سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. حيدرآباد ۽ ڄامشوري سان لاڳاپيل شاگردن ۽ پوليس وچ ۾ ٿيل ٽڪراءَ کان پوءِ 4 مارچ سنڌي شاگرد سياست ۽ ون يونٽ مخالف تحريڪ جي علامتي تاريخن مان هڪ بڻجي ويو. بعد وارن سالن ۾ سنڌي سياسي ۽ شاگرد حلقن هن واقعي کي سنڌ جي صوبائي، تعليمي ۽ ثقافتي حقن جي جدوجهد سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ==== ون يونٽ جو خاتمو ۽ سنڌ جي بحالي ==== 1968ع–1969ع جي ملڪ گير سياسي تحريڪ دوران ون يونٽ خلاف مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. مارچ 1969ع ۾ [[محمد ايوب خان]] جي اقتدار ڇڏڻ کان پوءِ جنرل [[يحيٰ خان]] اقتدار سنڀاليو. نئين فوجي حڪومت اولهه پاڪستان جي هڪ صوبي واري ڍانچي کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. '''1 جولاءِ 1970ع''' تي ون يونٽ باضابطه طور ختم ڪيو ويو ۽ سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو ۽ بلوچستان الڳ صوبائي وحدتن طور قائم ٿيا. اهڙيءَ طرح سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحاليءَ سان صوبي لاءِ ٻيهر الڳ گورنر، انتظامي مشينري ۽ ٻين صوبائي ادارن جي جوڙجڪ ڪئي وئي. ڊسمبر 1970ع جي عام چونڊن کان پوءِ نئين سياسي بندوبست جو عمل اڳتي وڌيو، جڏهن ته 1973ع جي آئين سان سنڌ جي صوبائي اسيمبلي ۽ پارلياماني حڪومت کي نئين وفاقي آئيني ڍانچي هيٺ مستقل بنياد مليو. ==== ون يونٽ دور جون سنڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff;" | واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 30 سيپٽمبر 1955ع | style="background:#eef5e9;" | آئين ساز اسيمبلي ''Establishment of West Pakistan Act'' منظور ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#e2f0d9;" | ون يونٽ لاڳو؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ۽ سنڌ اسيمبلي ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1956ع | style="background:#eef5e9;" | نئين آئين تحت سنڌ اولهه پاڪستان صوبي جو حصو رهي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1957ع–1958ع | style="background:#e2f0d9;" | اولهه پاڪستان اسيمبلي اندر ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو وڌيڪ مضبوط ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | مارشل لا؛ صوبائي پارلياماني حڪومت ۽ وڏي وزير جو عهدو ختم. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1962ع | style="background:#e2f0d9;" | نئون آئين لاڳو؛ ون يونٽ برقرار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 مارچ 1967ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۾ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپيل اهم واقعو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1968ع–1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان خلاف تحريڪ سان گڏ سنڌ ۾ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو تيز. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1969ع | style="background:#eef5e9;" | يحيٰ خان اقتدار سنڀاليو ۽ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#e2f0d9;" | '''اولهه پاڪستان صوبو ختم؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال.''' |} ==== تاريخي اثر ==== ون يونٽ جو دور سنڌ جي جديد سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيندڙ دورن مان هڪ هو. انتظامي طور سنڌ پندرهن سالن تائين هڪ وڏي صوبي جو حصو رهي، جڏهن ته سياسي سطح تي ان دور صوبائي خودمختياري، وفاقيت، قدرتي وسيلن، پاڻي، زمين، سرڪاري ملازمتن ۽ ٻوليءَ بابت بحث کي وڌيڪ نمايان ڪيو. ون يونٽ جي مخالفت سنڌ ۾ مختلف سياسي، هاري، شاگرد ۽ ادبي تحريڪن کي هڪ گڏيل صوبائي حقن واري سوال سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref><ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> 1970ع ۾ سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ اهي مسئلا نئين صوبائي سياست ۾ به برقرار رهيا. سنڌ جي موجوده اسيمبلي پڻ پنهنجي تاريخي بيان ۾ 1955ع جي ون يونٽ سبب سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ ۽ 1970ع ۾ ان جي بحاليءَ کي صوبي جي آئيني تاريخ جا اهم مرحلا قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ کان پوءِ 1972ع تائين === ''(1 جولاءِ 1970ع – 1972ع)'' [[ون يونٽ]] جي خاتمي سان '''1 جولاءِ 1970ع''' تي سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ٿي. صدر جنرل [[يحيٰ خان]] جي حڪومت طرفان جاري ڪيل ''ويسٽ پاڪستان (ڊزوليشن) آرڊر, 1970'' تحت [[اولهه پاڪستان]] جو گڏيل صوبو ختم ڪري سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ اتر اولهه سرحدي صوبو ٻيهر قائم ڪيا ويا. ان انتظامي تبديلي سان سنڌ جون الڳ صوبائي سرحدون ۽ سرڪاري ادارا بحال ٿيا، جڏهن ته اولهه پاڪستان جي صوبائي خدمتن، اثاثن، سرڪاري ملازمن ۽ انتظامي ذميوارين کي نون صوبن ۾ ورهائڻ جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi}}</ref> [[فائل:Pakistan-Sindh-location-map.svg|thumb|250px|کاٻو|1970ع ۾ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي طور بحال ٿي.]] سنڌ جي بحاليءَ سان [[ڪراچي]] ٻيهر صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ صوبائي حڪومت جو مرڪز بڻيو. ون يونٽ کان اڳ ڪراچي ڪجهه عرصي تائين وفاقي گاديءَ وارو علائقو رهيو هو، پر وفاقي گادي راولپنڊي ۽ پوءِ [[اسلام آباد]] منتقل ٿيڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي سنڌ سان انتظامي وابستگي بحال ٿي. ان ڪري 1970ع واري صوبائي بحالي سنڌ جي رڳو سياسي سرحدن جي بحالي نه هئي، پر ڪراچي ۽ باقي سنڌ کي هڪ ئي صوبائي انتظام هيٺ ٻيهر آڻڻ وارو اهم ادارتي مرحلو پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== صوبائي انتظام جي بحالي ==== سنڌ جي بحاليءَ وقت ملڪ ۾ [[مارشل لا]] لاڳو هو ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت موجود نه هئي. تنهنڪري پهرين مرحلي ۾ صوبي جو انتظام گورنر ۽ صوبائي سرڪاري مشينري وسيلي هلايو ويو. سنڌ جي سرڪاري رڪارڊ موجب '''نواب افتخار حسين خان ممدوٽ''' 1 جولاءِ 1970ع تي بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو ۽ 22 ڊسمبر 1971ع تائين عهدي تي رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1970ع جي بحاليءَ کان پوءِ سنڌ لاءِ الڳ سيڪريٽريٽ، صوبائي کاتا ۽ انتظامي ڍانچو ٻيهر ترتيب ڏنو ويو. اولهه پاڪستان جي گڏيل انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ صوبائي ملازمن ۽ کاتن جي ورهاست پڻ ڪئي وئي. ان عمل سان تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، بلديات ۽ ٻين صوبائي معاملن جي انتظامي ذميواري ٻيهر سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيڻ شروع ٿي.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> ==== 1970ع جون عام چونڊون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ [[قانوني فريم ورڪ آرڊر، 1970ع]] تحت پاڪستان ۾ بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي پهريون ڀيرو سڌيون عام چونڊون ڪرايون ويون. سنڌ کي قومي اسيمبليءَ ۾ '''27 عام سيٽون''' ڏنيون ويون، جڏهن ته سنڌ صوبائي اسيمبليءَ لاءِ '''60 عام سيٽون''' مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> 7 ڊسمبر 1970ع تي قومي اسيمبليءَ جون ۽ 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون. [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۽ پنجاب ۾ اهم سياسي قوت طور سامهون آئي. قومي اسيمبليءَ جي سنڌ وارين 27 سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 سيٽون حاصل ڪيون. سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 سيٽون کٽيون؛ ان ڪري اها سڀ کان وڏي جماعت ته بڻجي وئي، پر پنهنجي سر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي. بعد ۾ آزاد ميمبرن ۽ ٻين جي حمايت سان پارٽي صوبائي حڪومت ٺاهڻ جي قابل ٿي.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> اهي چونڊون سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم هيون، ڇاڪاڻ ته 1955ع کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ جي ماڻهن پنهنجي بحال ٿيل صوبي جي قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ نمائندا چونڊيا. چونڊن مان سنڌ اندر هڪ پيچيده سياسي نقشو پڻ سامهون آيو: پيپلز پارٽيءَ کي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن سنڌي آبادي وارن علائقن ۾ مضبوط حمايت حاصل ٿي، جڏهن ته ڪراچي ۽ ٻين شهري حلقن ۾ مذهبي ۽ ٻين سياسي جماعتن پڻ سيٽون حاصل ڪيون. ==== 1971ع جو بحران ۽ سنڌ ==== 1970ع جي چونڊن کان پوءِ وفاقي سطح تي [[عوامي ليگ]] قومي اسيمبليءَ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سڀ کان وڏي جماعت بڻجي اڀري. اقتدار جي منتقليءَ بابت عوامي ليگ، پيپلز پارٽي ۽ فوجي حڪومت وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران 1971ع ۾ شدت اختيار ڪئي. اوڀر پاڪستان ۾ فوجي ڪارروائي، گهرو ويڙهه ۽ پوءِ [[هندستان-پاڪستان جنگ 1971ع|پاڪستان-هندستان جنگ]] کان پوءِ 16 ڊسمبر 1971ع تي اوڀر پاڪستان الڳ ٿي [[بنگلاديش]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |year=1974}}</ref> ملڪ جي ورهاڱي سنڌ جي سياسي صورتحال تي سڌو اثر وڌو. 20 ڊسمبر 1971ع تي جنرل يحيٰ خان اقتدار [[ذوالفقار علي ڀٽو]] حوالي ڪيو. ڀٽو، جنهن جو سياسي بنياد سنڌ سان پڻ مضبوط هو، پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. ان کان پوءِ وفاق ۽ صوبن ۾ چونڊيل ادارن ڏانهن اقتدار منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ==== سنڌ جا گورنر، 1970ع–1972ع ==== سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ شروعاتي عرصي ۾ صوبي جو انتظام گورنرن جي ذريعي هليو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست موجب نواب افتخار حسين خان ممدوٽ کان پوءِ ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل گورنر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي / انتظامي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ|نواب افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 جولاءِ 1970ع – 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر؛ فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[رحمان گل|ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل]] | style="background:#eaf2f8;" | 22 ڊسمبر 1971ع – 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | عبوري انتظام؛ ذوالفقار علي ڀٽو جي شروعاتي دور ۾ گورنر |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#f4f8fc;" | 29 اپريل 1972ع کان | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت ڏانهن منتقليءَ واري دور جو گورنر |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه جي ٻيهر تنظيم ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي اعليٰ عدالتي نظام کي پڻ ٻيهر منظم ڪيو ويو. ون يونٽ دوران سنڌ [[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]] جي دائري هيٺ هئي. ''ھاء ڪورٽس (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1970'' تحت 1 جولاءِ 1970ع کان اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ ختم ٿي ۽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل '''[[سنڌ ۽ بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي مقرر ٿيو. نئين عدالت کي پنهنجي علائقائي دائري اندر اڳوڻي اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ وارا اصل، اپيليٽ ۽ ٻيا عدالتي اختيار منتقل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=About High Court |url=https://bhc.gov.pk/beta/introduction/about |website=High Court of Balochistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت؛ 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جو مرڪزي صدر مقام قائم ٿيو.]] گڏيل هاءِ ڪورٽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ 30 نومبر 1976ع تائين ڪم ڪندي رهي، جنهن کان پوءِ ٻنهي صوبن لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Introduction of Sindh High Court, Karachi |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چونڊيل صوبائي حڪومت جو قيام ==== 1970ع ۾ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊجي چڪا هئا، پر 1971ع جي قومي بحران سبب صوبائي پارلياماني حڪومت فوري طور قائم نه ٿي سگهي. 1972ع ۾ سياسي اقتدار چونڊيل نمائندن ڏانهن منتقل ٿيڻ سان سنڌ ۾ پڻ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. '''1 مئي 1972ع''' تي [[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. هو 1955ع ۾ ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جو پهريون وڏو وزير هو ۽ بحال ٿيل صوبي جي پهرين چونڊيل حڪومت جو سربراهه بڻيو.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers, Government of Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ 1970ع ۾ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جي حيثيت بحال ٿي.]] [[فائل:Sindh Provincial Assembly 1970.svg|thumb|300px|ساڄو|[[پاڪستان جون عام چونڊون، 1970ع|1970ع جي چونڊن]] کان پوءِ [[سنڌ اسيمبلي]] جي پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] 28 سيٽن سان سڀ کان وڏي جماعت بڻجي.]] ممتاز ڀٽي جي حڪومت سان سنڌ ۾ صوبائي ڪابينا ۽ پارلياماني انتظام ٻيهر فعال ٿيو. نئين حڪومت کي ون يونٽ کان ورثي ۾ مليل انتظامي ڍانچي جي ٻيهر ترتيب، صوبائي ملازمن جي ورهاست، تعليم، ٻولي، زمين، آبپاشي ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي اختلافن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== سياسي ۽ سماجي تبديليون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي سياست ۾ '''صوبائي خودمختياري''' ۽ '''سنڌي سڃاڻپ''' وڌيڪ نمايان ٿي. ون يونٽ مخالف تحريڪ دوران جيڪي سوال ــ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، زمينن جي ورهاست، پاڻيءَ جا حق، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي ۽ سنڌ جي وسيلن تي صوبائي اختيار ــ اڀريا هئا، سي هاڻي بحال ٿيل صوبائي ادارن جي پاليسيءَ جا عملي مسئلا بڻجي ويا. ساڳئي وقت سنڌ جي آباديءَ جو سماجي ۽ لساني ڍانچو پيچيده هو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي وڏي انگ ۾ موجود هئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن ننڍن شهرن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي اڪثريت ۾ هئي. 1970ع جي چونڊن ۾ به اها سماجي ۽ سياسي ورڇ ڪنهن حد تائين نظر آئي. پيپلز پارٽيءَ جي سياسي طاقت سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط هئي، جڏهن ته ڪراچيءَ جي ڪيترن حلقن ۾ جماعت اسلامي، جمعيت علماءِ پاڪستان ۽ ٻين جماعتن جو اثر موجود هو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سياست ==== صوبي جي بحاليءَ کان پوءِ [[سنڌي ٻولي]] جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت جو سوال ٻيهر صوبائي سياست جي مرڪز ۾ آيو. ون يونٽ دوران سنڌي اديبن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن ٻوليءَ جي تحفظ کي سنڌ جي صوبائي سڃاڻپ سان ڳنڍيو هو. بحال ٿيل سنڌ اسيمبليءَ کي هاڻي ان سوال تي قانونسازي ڪرڻ جو آئيني ۽ سياسي موقعو مليو. 1972ع ۾ ممتاز ڀٽو جي حڪومت '''''سنڌ (ٽيچنگ, پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج) ايڪٽ, 1972''''' منظور ڪرايو. قانون تحت سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ ان جي سرڪاري استعمال کي وڌائڻ لاءِ قانوني بندوبست ڪيو ويو ۽ سنڌي ۽ اردو کي تعليمي نصاب ۾ پڙهائڻ بابت شقون شامل ڪيون ويون. سرڪاري آفيسن، عدالتن ۽ اسيمبليءَ ۾ سنڌيءَ جي مرحليوار استعمال لاءِ پڻ گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |publisher=Government of Sindh |year=1972}}</ref> ٻوليءَ واري قانون تي خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اردو ڳالهائيندڙ حلقن ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو. جولاءِ 1972ع ۾ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ احتجاج ۽ سنڌي-اردو لساني ڇڪتاڻ تشدد ۾ تبديل ٿي. بعد ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت ۽ صوبائي قيادت ٻنهي ٻولين جي حيثيت بابت وضاحتون ۽ مفاهمتي قدم کنيا. هي واقعو سنڌ جي شهري سياست، سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين جي لاڳاپن ۽ بعد واري لساني سياست تي ڊگهي مدي وارو اثر ڇڏيندڙ واقعو بڻيو. ==== ثقافتي بحالي ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت سان لاڳاپيل ادارن ۽ تحريڪن لاءِ پڻ نئون سياسي ماحول پيدا ٿيو. [[سنڌي ادبي بورڊ]]، [[سنڌي ادبي سنگت]]، يونيورسٽين، رسالن ۽ سنڌي پريس وسيلي سنڌي تاريخ، لوڪ ادب، شاعري ۽ ٻوليءَ بابت سرگرميون وڌيون. ون يونٽ مخالف دور ۾ سنڌي ادب اندر پيدا ٿيل قومي، سماجي ۽ سياسي موضوع 1970ع کان پوءِ به جاري رهيا. [[شيخ اياز]]، [[محمد ابراهيم جويو]] ۽ ٻين اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپيل ادبي تحريڪ ۾ سنڌي ٻولي، تاريخي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ ثقافتي خودمختياري اهم موضوع رهيا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي صوبائي بحالي سياسي اداري جي بحاليءَ سان گڏ ثقافتي سڃاڻپ جي ٻيهر اظهار جو مرحلو پڻ ثابت ٿي. ===== 1970ع کان 1972ع تائين اهم واقعا ===== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#eef5e9;" | ون يونٽ ختم؛ '''سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال''' ۽ نواب افتخار حسين خان ممدوٽ گورنر مقرر. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 7 ڊسمبر 1970ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون؛ سنڌ جي 27 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 حاصل ڪيون. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 17 ڊسمبر 1970ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جون چونڊون؛ 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 کٽي سڀ کان وڏي جماعت بڻجي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي سياسي بحران ۽ هندستان-پاڪستان جنگ؛ صوبائي چونڊيل حڪومت جي قيام ۾ دير. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 16 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | اوڀر پاڪستان جي علحدگي ۽ [[بنگلاديش]] جو قيام. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 20 ڊسمبر 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل سنڌ جو گورنر بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] سنڌ جو گورنر مقرر. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 مئي 1972ع''' | style="background:#eef5e9;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو؛ ون يونٽ کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت بحال.''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، واڌاري ۽ استعمال بابت قانون منظور؛ ان کان پوءِ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |} ==== تاريخي اهميت ==== 1970ع کان 1972ع وارو مختصر عرصو سنڌ جي جديد تاريخ ۾ '''ادارتي بحاليءَ ۽ سياسي منتقليءَ''' جو دور هو. 1955ع ۾ ختم ڪيل سنڌ جي صوبائي وحدت ٻيهر قائم ٿي، ڪراچي صوبي جي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور واپس آيو، سنڌ جي الڳ انتظامي مشينري ۽ قانون ساز اداري جي بحاليءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ اعليٰ عدليه کي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جي صورت ۾ نئون ڍانچو ڏنو ويو. 1970ع جي چونڊن سنڌ کي لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ پنهنجي الڳ صوبائي نمائندگي ڏني، جڏهن ته 1972ع ۾ ممتاز علي ڀٽي جي حڪومت جي قيام سان پارلياماني صوبائي حڪومت عملي طور بحال ٿي. ساڳئي وقت ٻولي، شهري ۽ ٻهراڙي نمائندگي، زمين، روزگار ۽ صوبائي وسيلن بابت سوال نئين سنڌي سياست جا مرڪزي موضوع بڻيا. ان ڪري هي دور هڪ طرف ون يونٽ واري مرڪزيت کان صوبائي خودمختياريءَ ڏانهن منتقلي هو، ته ٻئي طرف سنڌ جي ايندڙ ڏهاڪن جي لساني، سماجي ۽ شهري سياست جي جوڙجڪ جو بنيادي مرحلو پڻ هو. === 1972ع کان 1988ع تائين وارو دور === ''(1972ع–1988ع)'' [[فائل:Zulfikar Ali Bhutto Portrait (cropped).jpg|thumb|220px|ساڄو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سنڌ ۽ پاڪستان جي سياست تي سندس [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو گهرو اثر رهيو.]] 1972ع کان 1988ع تائين سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ ڪيترن مختلف مرحلن مان گذري. شروعاتي دور ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي چونڊيل صوبائي حڪومت، [[1973ع جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت صوبائي پارلياماني ادارن جي قيام ۽ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت کي وڌائڻ جي ڪوششن سان نمايان رهيو. 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ اسيمبلي تحليل ٿي ۽ تقريباً اٺن سالن تائين صوبائي پارلياماني حڪومت معطل رهي. 1983ع ۾ [[تحريڪ بحالي جمهوريت|تحريڪ بحالي جمهوريت]] سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڏي عوامي مزاحمت جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته 1985ع جي غيرجماعتي چونڊن سان صوبائي اسيمبلي ۽ وڏي وزير جو عهدو ٻيهر بحال ٿيو. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ آباديءَ جي تبديلي، افغان جنگ جا اثر، لساني سياست ۽ نئين شهري جماعتن جي اڀار سنڌ جي سياسي ڍانچي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== ممتاز علي ڀٽو جي حڪومت ==== [[ممتاز علي ڀٽو]] 1 مئي 1972ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ اها سنڌ جي پهرين چونڊيل صوبائي حڪومت هئي. سندس حڪومت کي صوبائي انتظام جي ٻيهر جوڙجڪ، سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي، تعليم، زمين ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي توازن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== 1973ع جو آئين ۽ صوبائي ادارا ==== 10 اپريل 1973ع تي قومي اسيمبلي نئون آئين منظور ڪيو ۽ 14 آگسٽ 1973ع تي [[1973ع جو آئين|آئين]] نافذ ٿيو. ان سان پاڪستان ۾ وفاقي پارلياماني نظام قائم ٿيو ۽ سنڌ کي ٻين صوبن سان گڏ هڪ آئيني وفاقي وحدت جي حيثيت ملي. آئين تحت صوبائي اسيمبلي قانونسازيءَ جو ادارو، وڏو وزير صوبائي حڪومت جو سربراهه ۽ گورنر آئيني سربراهه بڻيو. باقي اختيارن جي اصول تحت ڪيترائي اهڙا معاملا جيڪي وفاقي فهرست ۾ شامل نه هئا، صوبن جي دائري ۾ آيا.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> 1973ع جي آئين سان [[سنڌ اسيمبلي]] کي صوبائي قانون ساز اداري جي مستحڪم آئيني حيثيت ملي. صوبي جي ڪابينا اسيمبليءَ ڏانهن جوابده هئي، جڏهن ته گورنر وزيراعظم جي صلاح تي صدر طرفان مقرر ٿيندو هو. سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ صوبائي خودمختياري، پاڻي، قدرتي وسيلا، ٻولي ۽ انتظامي اختيار هاڻي آئيني فريم ورڪ اندر سياسي بحث جا موضوع بڻيا. آئين صوبائي ٻولين جي واڌاري لاءِ پڻ گنجائش رکي. ان ڪري 1972ع وارو سنڌي ٻولي ايڪٽ 1973ع جي آئيني فريم ورڪ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي واڌاري لاءِ اهم قانوني بنياد بڻيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> ==== غلام مصطفىٰ جتوئي جي حڪومت ==== ڊسمبر 1973ع ۾ [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] ممتاز علي ڀٽو کان پوءِ سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ 5 جولاءِ 1977ع تائين عهدي تي رهيو. سندس دور ۾ پيپلز پارٽيءَ جي صوبائي حڪومت سنڌ جي انتظامي ڍانچي، تعليم، آبپاشي، ترقياتي منصوبن ۽ ٻهراڙيءَ جي سياسي تنظيم تي ڌيان ڏنو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي وفاقي حڪومت طرفان صنعتن، بئنڪن، تعليمي ادارن ۽ ٻين شعبن جي قوميائي پاليسين جا اثر سنڌ تي به پيا. ڪراچي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز هو، انهن پاليسين جو اهم مرڪز بڻيو. قوميائي سان رياست جو صنعت ۽ بئنڪنگ ۾ ڪردار وڌيو، پر خانگي ڪاروباري حلقن ۾ ان بابت تنقيد پڻ پيدا ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan: Background Notes |publisher=U.S. Department of State |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/pakistan/151007.htm}}</ref> ==== 1977ع جون چونڊون ۽ فوجي قبضو ==== مارچ 1977ع ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون ٿيون. پيپلز پارٽي وڏي اڪثريت حاصل ڪئي، پر مخالف ڌر جي [[پاڪستان قومي اتحاد]] چونڊن ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي جا الزام لڳايا ۽ نتيجن کي رد ڪيو. احتجاج ۽ حڪومت-مخالف تحريڪ وڌڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي فوج جي سربراهه جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] ''آپريشن فيئر پلي'' ذريعي حڪومت ختم ڪري مارشل لا لاڳو ڪيو. قومي ۽ صوبائي اسيمبليون تحليل ڪيون ويون ۽ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] جي وڏ وزارت ختم ٿي ۽ صوبو گورنر ۽ مارشل لا انتظام هيٺ اچي ويو. 1977ع کان 1985ع تائين سنڌ ۾ ڪو چونڊيل وڏو وزير يا فعال صوبائي اسيمبلي موجود نه هئي. ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1972ع–1988ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 مئي 1972ع – 20 ڊسمبر 1973ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]؛ بحال ٿيل سنڌ جو پهريون چونڊيل وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 ڊسمبر 1973ع – 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''مارشل لا ۽ صوبائي پارلياماني حڪومت جي معطلي، 5 جولاءِ 1977ع – 6 اپريل 1985ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[سيد غوث علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 6 اپريل 1985ع – 6 اپريل 1988ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي 1985ع جي چونڊن کان پوءِ وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر علي غلام قاضي]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 1988ع – 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري سياسي مرحلي ۾ وڏو وزير؛ بعد ۾ نگران حيثيت |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Chief Ministers of Sindh}}</ref> ==== گورنرن ۽ فوجي انتظام جو دور ==== 1972ع کان 1977ع تائين سنڌ ۾ مير رسول بخش ٽالپر، بيگم رعنا لياقت علي خان ۽ ٻين گورنرن صوبائي آئيني سربراهن طور ڪم ڪيو. 1977ع جي فوجي قبضي کان پوءِ گورنر جو عهدو فوجي انتظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو ۽ ڪيترن رٽائرڊ يا حاضر سروس فوجي آفيسرن کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | لڳ ڀڳ دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#eaf2f8;" | 1972ع–1973ع | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل پيپلز پارٽي حڪومت |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رعنا لياقت علي خان|بيگم رعنا لياقت علي خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1973ع–1976ع | style="background:#e2f0d9;" | آئيني صوبائي گورنر |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[نواب دلاور خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 1976ع–1977ع | style="background:#eef5e9;" | ڀٽو دور جو آخري مرحلو |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[عبدالقادر شيخ|جسٽس عبدالقادر شيخ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1977ع–1978ع | style="background:#e2f0d9;" | مارشل لا جي شروعاتي دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[ايس. ايم. عباسي|ليفٽيننٽ جنرل ايس. ايم. عباسي]] | style="background:#eaf2f8;" | 1978ع–1984ع | style="background:#eef5e9;" | فوجي انتظام |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[جهانداد خان|ليفٽيننٽ جنرل جهانداد خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1984ع–1987ع | style="background:#e2f0d9;" | فوجي / عبوري سياسي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 1987ع–جون 1988ع | style="background:#eef5e9;" | ضياءُ دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | جون–سيپٽمبر 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري دور |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Governors of Sindh}}</ref> ==== عدليه ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ ==== 1970ع کان سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل هاءِ ڪورٽ ڪم ڪندي رهي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي هو. 1976ع ۾ آئيني ۽ عدالتي انتظامي تبديليءَ کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون ۽ ڪراچي ۾ موجود عدالت '''[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]''' جي نالي سان سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh}}</ref> 1973ع جي آئين تحت سنڌ هاءِ ڪورٽ کي آئيني درخواستن، سول ۽ فوجداري اپيلن ۽ ماتحت عدليه تي نگراني جا اختيار حاصل هئا. 1977ع کان پوءِ مارشل لا ۽ آئيني حڪمن سبب اعليٰ عدليه جو سياسي ۽ آئيني ڪردار پيچيده ٿي ويو؛ 1973ع جو آئين معطل رهيو ۽ فوجي حڪومت طرفان ڪيترائي آئيني حڪم جاري ڪيا ويا. 1985ع ۾ آئين ترميمن سان بحال ٿيو، جنهن سان صوبائي ۽ وفاقي عدالتون ٻيهر تبديل ٿيل آئيني ڍانچي اندر ڪم ڪرڻ لڳيون.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== 1979ع ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي ۽ سنڌ ==== 4 اپريل 1979ع تي اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي قتل جي ڪيس ۾ ڦاهي ڏني وئي. ڀٽو جو تعلق لاڙڪاڻي سان هو ۽ پيپلز پارٽي سنڌ ۾ وڏي عوامي حمايت رکندي هئي؛ ان ڪري سندس ڦاسي سنڌ جي سياسي نفسيات ۽ وفاق سان لاڳاپن تي گهرو اثر وڌو. سنڌ جي ڪيترن سياسي حلقن ۾ ضياءُ حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ ڀٽو خاندان پيپلز پارٽيءَ جي مزاحمتي سياست جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Chandio |first=Amir Ali |title=Politics of Sindh under Zia Government}}</ref> [[فائل:Bhutto 1974.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1979ع ۾ سندس ڦاسيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف سياسي مخالفت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي.]] ==== تحريڪ بحالي جمهوريت ==== {{Main|تحريڪ بحالي جمهوريت}} 1981ع ۾ پيپلز پارٽي ۽ ٻين مخالف جماعتن [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد مارشل لا جو خاتمو، 1973ع جي آئين جي بحالي ۽ آزاد چونڊون ڪرائڻ هو. شروعات ۾ تحريڪ جي سرگرمي محدود رهي، پر آگسٽ 1983ع ۾ شروع ڪيل سول نافرمانيءَ جي مهم سنڌ، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾، وڏي عوامي تحريڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ سان گڏ [[عوامي تحريڪ]] ۽ مختلف کاٻي ڌر جي تنظيمن هارين، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 14 آگسٽ 1983ع کان سول نافرماني تيز ٿي ۽ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ جلوس، گرفتاريون ۽ پوليس يا فوج سان ٽڪراءَ ٿيا. تحقيق موجب هڪ مهيني اندر هزارين سياسي ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا ۽ سنڌ ملڪ ۾ ايم آر ڊي جو سڀ کان وڌيڪ سرگرم مرڪز بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> ضياءُ حڪومت تحريڪ کي سختيءَ سان دٻايو، جڏهن ته مخالف ڌر ان کي صوبائي خودمختياري، جمهوري حقن ۽ سياسي نمائندگيءَ جي وسيع مسئلن سان ڳنڍيو. سنڌ ۾ ايم آر ڊي جي شدت ان حقيقت سان پڻ لاڳاپيل هئي ته ڀٽو جي ڦاسيءَ کان پوءِ پيپلز پارٽيءَ لاءِ صوبي ۾ وڏي همدردي موجود هئي ۽ فوجي حڪومت ۾ سنڌين جي سياسي نمائندگي بابت شڪايتون وڌيون هيون.<ref>{{cite book |last=Haqqani |first=Husain |title=Pakistan: Between Mosque and Military |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> ==== 1985ع جون غيرجماعتي چونڊون ==== 1984ع جي صدارتي ريفرنڊم کان پوءِ جنرل ضياءُ الحق 1985ع ۾ قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جون چونڊون پارٽي وابستگيءَ کان سواءِ ڪرايون. ايم آر ڊي جي جماعتن، جن ۾ پيپلز پارٽي شامل هئي، انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. ان جي باوجود چونڊن سان سنڌ اسيمبلي تقريباً اٺن سالن کان پوءِ ٻيهر وجود ۾ آئي ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> 1985ع ۾ 1973ع جو آئين ''روائيول آف دي ڪانسٽيٽيوشن آرڊر'' ۽ پوءِ [[اٺين ترميم]] سان بحال ڪيو ويو. ان ترميم صدر جي اختيارن کي نمايان طور وڌايو ۽ وفاقي سياسي نظام ۾ صدارتي مداخلت جي گنجائش وڌائي، جڏهن ته صوبائي پارلياماني ادارا پڻ ٻيهر ڪم ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== شهري سنڌ، لڏپلاڻ ۽ نئين لساني سياست ==== 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي جي آبادي ۽ سماجي بناوت تيز رفتاريءَ سان تبديل ٿي. [[سوويت-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان مان وڏي تعداد ۾ پناهگير پاڪستان آيا ۽ انهن مان هڪ حصو ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ آباد ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ملڪ جي ٻين صوبن مان پڻ روزگار لاءِ ڪراچي ڏانهن لڏپلاڻ جاري رهي. شهري آباديءَ، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ روزگار تي دٻاءَ سان گڏ هٿيارن ۽ منشيات جي واپار ۾ واڌ بابت پڻ رپورٽون سامهون آيون. انهن عنصرن ڪراچيءَ ۾ مختلف نسلي ۽ لساني برادرين وچ ۾ سياسي مقابلي ۽ تشدد کي وڌايو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press}}</ref> 1978ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اردو ڳالهائيندڙ شاگردن جي تنظيم [[آل پاڪستان مهاجر اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن]] قائم ٿي. 1984ع ۾ ان سان لاڳاپيل قيادت [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي شهري سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، جي وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. ان جي اڀار سان سنڌ جي سياست ۾ سنڌي-مهاجر ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي تقسيم وڌيڪ ادارتي صورت اختيار ڪئي. 1985ع ۽ 1986ع دوران ڪراچيءَ ۾ ٽرانسپورٽ، زمين ۽ آباديءَ جي مقابلي سان لاڳاپيل لساني تڪرار وڌيا. 1986ع ۾ اردو ڳالهائيندڙ ۽ پشتون آبادين وچ ۾ شديد فسادن سان شهر جي سياسي صورتحال وڌيڪ خراب ٿي. اهڙن واقعن ۽ شهري عدم تحفظ مهاجر قومي موومينٽ جي عوامي بنياد وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. ==== تعليم، ثقافت ۽ سنڌي سڃاڻپ ==== 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ادب، صحافت، شاعري ۽ ثقافتي تنظيمن ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. [[سنڌي ادبي سنگت]]، سنڌي رسالن، اخبارن ۽ يونيورسٽين سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بحث کي جاري رکيو. 1972ع واري ٻولي ايڪٽ سنڌيءَ کي تعليمي ۽ صوبائي ادارن ۾ وڌيڪ قانوني جاءِ ڏني، جيتوڻيڪ ان جي عملي نفاذ جو درجو مختلف ادارن ۽ دورن ۾ مختلف رهيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> [[شيخ اياز]]، [[ابراهيم جويو]]، [[رسول بخش پليجو]] ۽ ٻين اديبن ۽ سياسي دانشورن سان لاڳاپيل فڪري ماحول ۾ سنڌي ٻولي، زمين، عورتن جي حقن، هارين، وفاقيت ۽ جمهوريت بابت لکڻ وڌيو. مارشل لا جي دور ۾ سنسرشپ ۽ سياسي پابندين باوجود سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ مزاحمتي موضوع نمايان رهيا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي مخالفت هڪ ٻئي سان ويجهيون ٿي ويون. سنڌي لوڪ ورثي، اجرڪ، ٽوپي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري ۽ تاريخي شخصيتن کي سياسي ۽ ثقافتي علامتن طور وڌيڪ استعمال ڪيو ويو. ==== سماجي ۽ معاشي تبديليون ==== هن دور ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ آبپاشي رهيو، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ صنعت، واپار ۽ خدمتن جو شعبو وڌندو رهيو. [[گڊو بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ سنڌو درياهه جي آبپاشي نظام سنڌ جي زراعت لاءِ بنيادي اهميت رکندا هئا. ٻهراڙيءَ ۾ زمين جي غيربرابر ورڇ، هارين جي حقن ۽ وڏن زميندارن جي سياسي اثر بابت بحث جاري رهيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن زرعي سڌارن، هارين جي حقن ۽ سرڪاري زمينن جي ورڇ جا مطالبا جاري رکيا. شهري سنڌ ۾ صنعتي واڌ سان گڏ غيررسمي آبادين، ٽرانسپورٽ، پاڻي، رهائش ۽ روزگار جا مسئلا وڌيا. ڪراچيءَ جي تيز آباديءَ واري واڌ صوبائي سياست ۾ وسيلن، بلدياتي ادارن ۽ نمائندگيءَ بابت نوان تڪرار پيدا ڪيا. ==== 1988ع ۽ فوجي دور جي پڄاڻي ==== 29 مئي 1988ع تي صدر ضياءُ الحق وزيراعظم [[محمد خان جوڻيجو]] جي وفاقي حڪومت ۽ قومي اسيمبلي کي برطرف ڪيو. ان جا اثر صوبائي سياست تي پڻ پيا ۽ سنڌ ۾ غوث علي شاهه جي حڪومت ختم ٿي. [[اختر علي غلام قاضي]] مختصر عرصي لاءِ وڏي وزير ۽ پوءِ نگران انتظام جو حصو رهيو. 17 آگسٽ 1988ع تي جنرل ضياءُ الحق جهاز حادثي ۾ مارجي ويو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ عام چونڊن جو رستو هموار ٿيو. 16 نومبر 1988ع جي قومي چونڊن ۽ پوءِ صوبائي چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۾ ٻيهر وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي. 2 ڊسمبر 1988ع تي [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو، جنهن سان سنڌ ۾ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. ==== 1972ع–1988ع جون اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1 مئي 1972ع | style="background:#eef5e9;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] چونڊيل وڏي وزير طور حڪومت سنڀالي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ بابت قانون منظور ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1973ع | style="background:#eef5e9;" | 1973ع جو وفاقي پارلياماني آئين نافذ؛ سنڌ جي صوبائي ادارن کي نئون آئيني بنياد مليو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | ڊسمبر 1973ع | style="background:#e2f0d9;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1976ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ کي ورهائي الڳ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] قائم ڪئي وئي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | ضياءُ الحق جو فوجي قبضو؛ سنڌ اسيمبلي ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 اپريل 1979ع | style="background:#eef5e9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي ڦاهي ڏني وئي؛ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1981ع | style="background:#e2f0d9;" | [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1983ع | style="background:#eef5e9;" | ايم آر ڊي جي سول نافرمانيءَ واري تحريڪ؛ سنڌ ان جو سڀ کان اهم مرڪز بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1984ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم، جنهن سان شهري سنڌ جي سياست ۾ نئين قوت جو اڀار ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1985ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي چونڊون؛ سنڌ اسيمبلي بحال ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير ٿيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1986ع | style="background:#e2f0d9;" | ڪراچيءَ ۾ شديد لساني ۽ شهري تڪرار؛ شهري سياسي تنظيمن جي اثر ۾ واڌ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 29 مئي 1988ع | style="background:#eef5e9;" | جوڻيجو حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ جي سياسي انتظام ۾ ٻيهر عبوري تبديليون. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 17 آگسٽ 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | جنرل ضياءُ الحق جي وفات؛ نئين عام چونڊن لاءِ رستو هموار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 2 ڊسمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. |} === 1988ع کان هاڻوڪي دور تائين === 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ چونڊيل حڪومتن جي بحالي، مرڪزي حڪومتن جي برطرفين، گورنر راڄ، فوجي حڪومت، مڪاني حڪومتن جي نون تجربن، [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ وڌندڙ صوبائي خودمختياري، ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي ڊگهي صوبائي بالادستي جهڙا مرحلا شامل آهن. ساڳئي عرصي دوران [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جي شهري سياست، لساني ۽ جماعتِي مقابلي، اندروني لڏپلاڻ، آباديءَ جي تيز واڌ، تعليم ۽ صحت جي صوبائي پاليسين، سنڌي ٻوليءَ جي ادارتي واڌاري ۽ بار بار ٿيندڙ ٻوڏن سنڌ جي سماجي ۽ معاشي بناوت تي گهرو اثر وڌو. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 55.7 ملين ٿي چڪي هئي، جيڪا 2017ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 7.8 ملين وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ 1988ع کان پوءِ صوبائي پارلياماني سياست جو مرڪزي ادارو]] [[فائل:Karachi Skyline.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] جو جديد شهري منظر؛ 1988ع کان پوءِ شهر سنڌ جي آبادي، صنعت، واپار ۽ سياسي تبديلين جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو]] ==== جمهوري حڪومتن جي بحالي، 1988ع–1990ع ==== جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي وفات کان پوءِ نومبر 1988ع ۾ عام چونڊون ٿيون ۽ پاڪستان ۾ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. سنڌ ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي ۽ [[قائم علي شاهه]] 2 ڊسمبر 1988ع تي وڏو وزير بڻيو. شروعاتي طور پيپلز پارٽي ۽ [[مهاجر قومي موومينٽ]] وچ ۾ سياسي تعاون قائم ٿيو، جنهن جو مقصد خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي نمائندگيءَ جي مسئلن کي گڏيل سياسي بندوبست ذريعي حل ڪرڻ هو. بهرحال، ٻنهي جماعتن وچ ۾ نوڪرين، مڪاني حڪومت، امن امان ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف جلد وڌي ويا.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> 1990ع ۾ صدر [[غلام اسحاق خان]] وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت برطرف ڪئي ۽ سنڌ اسيمبلي پڻ ختم ڪئي وئي. قائم علي شاهه جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ [[آفتاب شعبان ميراڻي]] مختصر عرصي لاءِ وڏو وزير رهيو ۽ پوءِ [[ڄام صادق علي]] نگران ۽ بعد ۾ چونڊيل وڏي وزير طور اقتدار ۾ آيو. 1990ع جي چونڊن ۾ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي اڪيلي جماعت رهي، پر ڄام صادق علي مخالف جماعتن، آزاد ميمبرن ۽ مهاجر قومي موومينٽ جي حمايت سان حڪومت قائم ڪئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ==== 1990ع واري ڏهاڪي جي سياسي ۽ امن امان واري صورتحال ==== 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، شديد سياسي ۽ لساني تشدد، جماعتن جي هٿياربند ڌڙن، ڏوهاري نيٽ ورڪن ۽ رياستي ڪارروائين سبب متاثر ٿيو. سنڌ جي شهري سياست ۾ مهاجر قومي موومينٽ هڪ اهم قوت بڻجي وئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي، مختلف سنڌي قومپرست جماعتون ۽ مقامي سياسي خاندان اثرانداز رهيا. سنڌي قومپرست سياست ۾ [[جي. ايم. سيد]]، [[رسول بخش پليجو]]، [[قادر مگسي]] ۽ ٻين اڳواڻن صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، ٻولي ۽ سنڌ جي وسيلن بابت تحريڪون جاري رکيون. 1992ع ۾ وفاقي حڪومت طرفان سنڌ ۾ وڏي فوجي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ڪارروائي شروع ڪئي وئي، جيڪا شروعاتي طور ڏوهارين ۽ ڌاڙيلن خلاف هئي پر بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ مهاجر قومي موومينٽ جي تنظيمي ڍانچي ۽ هٿياربند ڌڙن خلاف پڻ وڌي. ان دور ۾ انساني حقن جي تنظيمن سياسي گرفتارين، تشدد ۽ غيرقانوني حراست بابت خدشا ظاهر ڪيا.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ڄام صادق علي جي وفات کان پوءِ [[مظفر حسين شاهه]] مارچ 1992ع ۾ وڏو وزير ٿيو. 1993ع جي چونڊن کان پوءِ [[عبدالله شاهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ حڪومت قائم ڪئي. سندس دور ۾ ڪراچيءَ ۾ پوليس ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جون ڪارروايون تيز ٿيون. 1996ع ۾ وفاقي سطح تي بينظير ڀٽو جي ٻي حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ حڪومت پڻ ختم ڪئي وئي ۽ [[ممتاز علي ڀٽو]] نگران وڏو وزير مقرر ٿيو. 1997ع جي چونڊن کان پوءِ [[لياقت علي جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. آڪٽوبر 1998ع ۾ سنڌ ۾ گورنر راڄ لاڳو ٿيو، جنهن سان چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي. 12 آڪٽوبر 1999ع تي جنرل [[پرويز مشرف]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ سميت ملڪ جا چونڊيل ادارا معطل ٿي ويا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== فوجي حڪومت ۽ مڪاني حڪومتن جي نئين جوڙجڪ، 1999ع–2008ع ==== 1999ع کان 2002ع تائين سنڌ ۾ صوبائي اسيمبلي ۽ چونڊيل وڏو وزير موجود نه هئا ۽ صوبي جو انتظام فوجي حڪومت جي مقرر ڪيل گورنر ۽ صوبائي انتظامي مشينري ذريعي هليو. جنرل مشرف جي حڪومت 2001ع ۾ ملڪ ۾ نئون مڪاني حڪومت وارو نظام لاڳو ڪيو، جنهن تحت ضلعن، تعلقن ۽ يونين ڪائونسلن ڏانهن ڪجهه انتظامي ۽ مالي اختيار منتقل ڪيا ويا. ڪراچيءَ کي نئين نظام تحت '''سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي''' ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سان شهر جي مڪاني انتظام، انفراسٽرڪچر، روڊن ۽ ميونسپل خدمتن ۾ وڏي ادارتي تبديلي آئي. سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ ضلعي ناظمن ۽ مڪاني ڪائونسلن جو نظام قائم ٿيو. هن نظام جي حامين ان کي مقامي سطح تي اختيارن جي منتقلي قرار ڏنو، جڏهن ته مخالفن جو خيال هو ته ان سان صوبائي حڪومت جا ڪيترائي اختيار وفاقي فوجي حڪومت جي ٺاهيل مقامي ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. 2002ع جي عام چونڊن کان پوءِ سنڌ اسيمبلي ٻيهر بحال ٿي. [[علي محمد مهر]] ڊسمبر 2002ع ۾ وڏو وزير بڻيو ۽ 2004ع ۾ سندس جاءِ [[ارباب غلام رحيم]] ورتي. هن دور ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] ۽ مهاجر قومي موومينٽ، جيڪا بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] سڏجڻ لڳي، سنڌ جي صوبائي ۽ شهري سياست ۾ اهم اتحادي جماعتون رهيون.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 2007ع–2008ع: جمهوري منتقلي ==== 2007ع جي آخر ۾ پاڪستان جي سياسي بحران سنڌ تي گهرو اثر وڌو. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[بينظير ڀٽو]] راولپنڊي ۾ قتل ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ شديد احتجاج، باهه لڳائڻ، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري ملڪيتن کي نقصان ۽ عام زندگيءَ ۾ خلل پيدا ٿيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ واضح اڪثريت حاصل ڪئي ۽ [[قائم علي شاهه]] اپريل 2008ع ۾ ٻيهر وڏو وزير بڻيو. ان کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ ڊگهي عرصي تائين مرڪزي صوبائي جماعت بڻجي وئي ۽ 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي چونڊن کان پوءِ حڪومت ٺاهيندي رهي.<ref>{{cite web |title=Past Assemblies |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ارڙهين ترميم ۽ وڌندڙ صوبائي خودمختياري ==== 2010ع ۾ [[ارڙهين آئيني ترميم]] پاڪستان جي وفاقي ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آندي. گڏيل قانون ساز فهرست ختم ٿيڻ سان تعليم، صحت، ثقافت، سماجي ڀلائي، ماحول ۽ ڪيترن ٻين شعبن بابت اختيار وڌيڪ وڏي حد تائين صوبن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ لاءِ هي تبديلي خاص اهميت واري هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صوبائي حڪومت کي انهن شعبن ۾ پنهنجي پاليسين ۽ ادارن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جو وسيع اختيار مليو. ارڙهين ترميم کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ صحت، تعليم، مڪاني حڪومت، ثقافت، عورتن ۽ ٻارن جي حقن ۽ سماجي تحفظ بابت وڏي تعداد ۾ نوان قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ منظور ٿيل قانونن ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ'''، '''سنڌ مينٽل هيلٿ ايڪٽ'''، '''سنڌ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز ڪنٽرول، علاج ۽ تحفظ ايڪٽ'''، '''سنڌ نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ ايڪٽ''' ۽ '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ''' شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |website=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013ع]] تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪميٽي ۽ يونين ڪائونسل جهڙا مڪاني ادارا قانوني ڍانچي ۾ آندا ويا. بعد ۾ 2015ع ۽ پوءِ 2023ع ۾ مڪاني چونڊن ذريعي نيون مڪاني ڪائونسلون قائم ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ۽ قانوني ادارا ==== [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] هن سڄي دور ۾ صوبي جي اعليٰ آئيني، سول ۽ فوجداري عدالت رهي. عدالت جي ڪراچيءَ ۾ مکيه سيٽ سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت مختلف هنڌن تي سرڪٽ بينچن يا رجسٽري انتظامن ذريعي عدالتي رسائي وڌائي وئي. صوبائي ماتحت عدليه ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن عدالتن، سول عدالتن، فيملي عدالتن ۽ ٻين خصوصي عدالتن تي مشتمل رهي. 1994ع ۾ '''سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي''' کي قانوني بنياد ڏنو ويو، جنهن جو مقصد ججن ۽ عدالتي عملدارن جي تربيت ۽ عدالتي انتظام جي معيار کي بهتر ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Judicial Academy Act |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=1994 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شهري تشدد کان پوءِ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل ڪيسن لاءِ خصوصي عدالتن جو استعمال پڻ وڌيو. 2007ع جي عدالتي بحران ۽ وڪيلن جي تحريڪ ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار، ڪراچي بار ۽ ٻين وڪيل تنظيمن فعال ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ عدليه جي بحاليءَ واري قومي تحريڪ جو اثر سنڌ جي عدالتي ۽ سياسي ماحول تي پڻ پيو. ==== سياسي حڪومتون ۽ وڏا وزير ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل حڪومتن سان گڏ ڪيترائي نگران دور ۽ گورنر راڄ جا مرحلا آيا. سرڪاري سنڌ حڪومت جي فهرست موجب هن عرصي جا وڏا وزير هيٺين ريت رهيا آهن:<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / جماعت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 2 ڊسمبر 1988ع – 25 فيبروري 1990ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[آفتاب شعبان ميراڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 26 فيبروري 1990ع – 5 آگسٽ 1990ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ڄام صادق علي]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 1990ع – 5 مارچ 1992ع | style="background:#eef5e9;" | شروعات ۾ نگران؛ پوءِ اتحادي حڪومت |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مظفر حسين شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 مارچ 1992ع – 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | اتحادي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي مدد شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ–آڪٽوبر 1993ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[عبدالله شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | آڪٽوبر 1993ع – نومبر 1996ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 1996ع – فيبروري 1997ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[لياقت علي جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | فيبروري 1997ع – آڪٽوبر 1998ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff;" | '''گورنر راڄ ۽ پوءِ فوجي حڪومت، 1998ع–2002ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي محمد مهر]] | style="background:#f4f8fc;" | ڊسمبر 2002ع – جون 2004ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ارباب غلام رحيم]] | style="background:#eaf2f8;" | جون 2004ع – نومبر 2007ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ (ق) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 2007ع – اپريل 2008ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 2008ع – مارچ 2013ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[زاهد قربان علوي]] | style="background:#f4f8fc;" | مارچ–مئي 2013ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | مئي 2013ع – جولاءِ 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ 2016ع – مئي 2018ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[فضل الرحمان]] | style="background:#eaf2f8;" | جون–آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 2018ع – آگسٽ 2023ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مقبول باقر]] | style="background:#eaf2f8;" | آگسٽ 2023ع – فيبروري 2024ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 فيبروري 2024ع – هاڻوڪو | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |} <ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع تائين [[مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي ۽ سندس موجوده حڪومت پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي 2008ع کان جاري صوبائي سياسي بالادستيءَ جو تسلسل آهي.<ref>{{cite web |title=Our Team |url=https://cm.sindh.gov.pk/chief-ministers-team |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 1988ع کان سنڌ جا گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |+ '''1988ع کان سنڌ جا گورنر''' |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | نمبر ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو سنڀالڻ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو ڇڏڻ ! style="background:#c55a11; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / مختصر نوٽ |- | style="background:#eaf2f8;" | 18 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 5 جنوري 1987ع | style="background:#eef5e9;" | 23 جون 1988ع | style="background:#fdf2e9;" | 1988ع جي شروعات تائين عهدي تي رهيو |- | style="background:#d6eaf8;" | 19 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 24 جون 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر؛ ضياءُ الحق جي دور جي پڇاڙي |- | style="background:#eaf2f8;" | 20 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[قادرالدين احمد|جسٽس قادرالدين احمد]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | 18 اپريل 1989ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ جج؛ جمهوري منتقليءَ وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 21 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[فخرالدين جي. ابراهيم|جسٽس فخرالدين جي. ابراهيم]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 اپريل 1989ع | style="background:#e2f0d9;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ جج ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#eef5e9;" | 18 جولاءِ 1993ع | style="background:#fdf2e9;" | پهريون دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 23 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[حڪيم محمد سعيد]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#fbe5d6;" | تعليمي، سماجي ۽ طبي شخصيت |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#eef5e9;" | 21 مئي 1995ع | style="background:#fdf2e9;" | ٻيو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 24 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪمال الدين اظفر]] | style="background:#f4f8fc;" | 22 مئي 1995ع | style="background:#e2f0d9;" | 16 مارچ 1997ع | style="background:#fbe5d6;" | سياستدان ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 25 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[معين الدين حيدر|ليفٽيننٽ جنرل (ر) معين الدين حيدر]] | style="background:#eaf2f8;" | 17 مارچ 1997ع | style="background:#eef5e9;" | 17 جون 1999ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر |- | style="background:#d6eaf8;" | 26 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ممنون حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جون 1999ع | style="background:#e2f0d9;" | 12 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ پاڪستان جو صدر بڻيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 27 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عظيم دائودپوٽو|ايئر مارشل عظيم دائودپوٽو]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#eef5e9;" | 24 مئي 2000ع | style="background:#fdf2e9;" | فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 28 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ميان سومرو]] | style="background:#f4f8fc;" | 25 مئي 2000ع | style="background:#e2f0d9;" | 26 ڊسمبر 2002ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ سينيٽ چيئرمين ۽ نگران وزيراعظم رهيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 29 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عشرت العباد خان|ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 27 ڊسمبر 2002ع | style="background:#eef5e9;" | 10 نومبر 2016ع | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 14 سال؛ سنڌ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8;" | 30 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[سعيد الزمان صديقي|جسٽس (ر) سعيد الزمان صديقي]] | style="background:#f4f8fc;" | 11 نومبر 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 جنوري 2017ع | style="background:#fbe5d6;" | اڳوڻو چيف جسٽس پاڪستان |- | style="background:#eaf2f8;" | 31 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد زبير]] | style="background:#eaf2f8;" | 2 فيبروري 2017ع | style="background:#eef5e9;" | 3 آگسٽ 2018ع | style="background:#fdf2e9;" | مسلم ليگ (ن) جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 32 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[عمران اسماعيل]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | 18 اپريل 2022ع | style="background:#fbe5d6;" | پاڪستان تحريڪ انصاف جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#fff2cc;" | — | style="background:#fff2cc; text-align:right; padding:7px;" | [[آغا سراج دراني]] | style="background:#fff2cc;" | 20 اپريل 2022ع | style="background:#fff2cc;" | 9 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#ffe699;" | '''قائم مقام گورنر'''؛ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#eaf2f8;" | 34 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪامران ٽيسوري|محمد ڪامران خان ٽيسوري]] | style="background:#eaf2f8;" | 10 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#eef5e9;" | 12 مارچ 2026ع | style="background:#fdf2e9;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] سان لاڳاپيل؛ سنڌ جو 34هون گورنر |- | style="background:#d9ead3;" | 35 | style="background:#d9ead3; text-align:right; padding:7px;" | '''[[محمد نهال هاشمي|سيد محمد نهال هاشمي]]''' | style="background:#d9ead3;" | '''13 مارچ 2026ع''' | style="background:#d9ead3;" | '''عهدي تي موجود''' | style="background:#b6d7a8;" | '''سنڌ جو موجوده ۽ 35هون گورنر؛ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] سان لاڳاپيل''' |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Jailed PA speaker becomes acting Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1685798 |work=Dawn |date=20 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Tessori sacked as PML-N stalwart Nehal Hashmi made Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1981494 |work=Dawn |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گورنر ==== گورنر 1973ع جي آئين تحت صوبي جو آئيني سربراهه آهي ۽ صدر طرفان وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ٿيندو آهي. 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ عدالتي، فوجي، سياسي ۽ ڪاروباري پسمنظر رکندڙ مختلف شخصيتون گورنر رهيون. خاص طور [[عشرت العباد خان]] ڊسمبر 2002ع کان نومبر 2016ع تائين لڳ ڀڳ چوڏهن سال گورنر رهيو، جيڪو سنڌ جي تاريخ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018ع کان 2022ع تائين [[عمران اسماعيل]]، پوءِ 2022ع کان مارچ 2026ع تائين [[ڪامران ٽيسوري]] گورنر رهيو. 13 مارچ 2026ع تي [[محمد نهال هاشمي]] سنڌ جي 35هين گورنر طور حلف کنيو ۽ 2026ع تائين عهدي تي موجود آهي.<ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ شهري سياست ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تبديلين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي تيز آباديءَ، اندروني ۽ بين الصوبائي لڏپلاڻ، غيررسمي آبادين، زمين، پاڻي، ٽرانسپورٽ، روزگار ۽ مڪاني حڪومت جي اختيارن بابت مسئلن سبب شهري سياست پيچيده ٿي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مهاجر قومي موومينٽ ۽ بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ وڏي چونڊيل قوت رهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي مڪاني حڪومت واري دور ۾ ڪراچي ۾ ميئر يا ناظم جي اداري کي وڏي سياسي اهميت ملي. بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، پاڪستان پيپلز پارٽي، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جماعتن شهر جي چونڊيل ۽ مڪاني سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2013ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي منظوري سان رينجرز ۽ پوليس جون ٽارگيٽيڊ ڪارروايون تيز ٿيون. انهن ڪاررواين سان منظم سياسي ۽ ڏوهاري تشدد ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي اختيارن، سياسي گرفتارين ۽ شهري نمائندگيءَ بابت بحث جاري رهيو. [[فائل:Sindh Assembly 2018.svg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي 2018ع واري پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي اڪثريت سان صوبائي حڪومت قائم ڪئي]] ==== آبادي ۽ شهريڪاري ==== 1981ع کان پوءِ سنڌ جي آباديءَ ۾ تيز واڌ جاري رهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ جي آبادي 1981ع ۾ لڳ ڀڳ 19.0 ملين، 1998ع ۾ 30.4 ملين، 2017ع ۾ 47.9 ملين ۽ 2023ع ۾ تقريباً 55.7 ملين ٿي وئي. سرڪاري آدمشماري هن تيز واڌ کي قدرتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ لڏپلاڻ ۽ آباديءَ جي رفتار سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي هن آباديءَ جي واڌ جو سڀ کان اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تيزيءَ سان آبادي وڌي. شهريڪاريءَ سان صنعت، واپار، مالي خدمتن ۽ تعميراتي سرگرمين ۾ واڌ ٿي، پر پاڻي، صفائي، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ شهري منصوبابنديءَ تي پڻ دٻاءُ وڌيو. ==== تعليم ==== 1990ع کان پوءِ سنڌ جي تعليم ۾ سرڪاري اسڪولن جي توسيع، خانگي تعليمي شعبي جي تيز واڌ، يونيورسٽين جي تعداد ۾ اضافو ۽ اعليٰ تعليم جي ادارتي پکيڙ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ اسڪول ۽ اعليٰ تعليم جي وڏي پاليسي ذميواري صوبي ڏانهن منتقل ٿي. 2013ع ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ''' منظور ڪيو ويو، جنهن 5 کان 16 سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم بابت قانوني ذميواري مقرر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان دور ۾ سرڪاري يونيورسٽين ۽ ميڊيڪل، انجنيئرنگ، قانون ۽ ڪاروباري تعليم جي ادارن ۾ پڻ واڌ ٿي. تعليم ۾ واڌ باوجود شهري ۽ ٻهراڙي، مردن ۽ عورتن ۽ مختلف ضلعن وچ ۾ وڏا فرق برقرار رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 10 سالن يا ان کان مٿي عمر جي ماڻهن جي خواندگي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.21 سيڪڙو. شهري علائقن ۾ اها شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ صرف 38.14 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 Sindh – Education |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> تازن سالن ۾ اسڪولن جي انتظام کي وڌيڪ مقامي سطح تي منتقل ڪرڻ، استادن جي تربيت، اسڪول ڪلسٽرنگ، نصاب ۽ ڊيٽا بنياد تي منصوبابنديءَ لاءِ به سڌارا ڪيا ويا. يونيسيف موجب هڪ پائلٽ پروگرام هيٺ 14 ضلعن ۾ 400 اسڪولن کي 20 ڪلسٽرن ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فيصلن ۽ بجيٽ اختيارن کي اسڪولن جي ويجهو منتقل ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |publisher=UNICEF |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== صحت ==== صحت جي شعبي ۾ 1990ع کان پوءِ بنيادي صحت مرڪزن، ضلعي اسپتالن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، حفاظتي ٽڪن ۽ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن جي پروگرامن ۾ واڌ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ صحت جو وڏو انتظامي ۽ قانون ساز اختيار سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کان پوءِ صوبي ڪيترائي مخصوص صحت قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ذهني صحت، ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز، عضون جي پيوندڪاري، نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ، ماءُ جي کير ۽ ٻارن جي غذائيت بابت قانون منظور ڪيا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع جي سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي موجب ٻارن جي موت جي شرح 2014ع جي 104 في 1,000 زنده ڄمڻ کان گهٽجي 46 في 1,000 ٿي، جڏهن ته ماهر صحت عملي جي موجودگيءَ ۾ ٿيندڙ ولادتون 65 سيڪڙو کان وڌي لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو ٿيون. ساڳي سروي مطابق ٻارن جي قد ۾ واڌ جي گهٽتائي يعني stunting ۾ نمايان سڌارو نه ٿيو ۽ 20–24 سالن جي عورتن مان لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو 18 سالن کان اڳ شادي ڪري چڪو هو.<ref>{{cite web |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |publisher=UNICEF |date=16 July 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2020ع جي [[ڪووڊ-19 وبا]] سنڌ جي صحت جي نظام لاءِ نئون وڏو امتحان هئي. اسپتالن ۾ آئسوليشن، ٽيسٽنگ، ايمرجنسي بسترا، ويڪسينيشن ۽ وبائي نگرانيءَ جا نظام وڌايا ويا، جڏهن ته لاڪ ڊائون ۽ تعليمي ادارن جي بندش سان روزگار ۽ تعليم پڻ متاثر ٿيا. ==== ثقافت، سنڌي ٻولي ۽ ورثي جو تحفظ ==== 1990ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ ٻولي ۽ ثقافت جي ادارتي تحفظ ۾ واڌ ٿي. 1991ع ۾ '''[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترق == جاگرافي == {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ جو قدرتي منظر]] [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|250px|ساڄو|سنڌ جو نقشو]] سنڌ [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ جي ڪل ايراضي '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' (تقريباً 54,407 چورس ميل) آهي.<ref>{{cite web |title=Social Indicators of Pakistan 2021 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/social_statistics/publications/Social_Indicators_of_Pakistan_2021.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 23° کان 29° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67° کان 71° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اولهه ۽ اتر اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اوڀر ۾ [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا ڀارتي علائقا، ڏکڻ اوڀر ۾ [[رڻ ڪڇ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهن. صوبي جو مرڪزي جغرافيائي عنصر [[سنڌو درياهه]] آهي، جنهن جي هيٺين ماٿريءَ سنڌ جي زرعي ميدانن، آبادين ۽ تاريخي شهري مرڪزن جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ [[هيٺيون سنڌو طاس|هيٺين سنڌو طاس]] جو اهم حصو آهي. سنڌو درياهه اتر کان ڏکڻ طرف وهندي سڄي صوبي کي تقريباً ٻن وڏن حصن ۾ ورهائي ٿو ۽ آخر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] وسيلي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ ٻوڏن ذريعي جمع ٿيل واري، گاد ۽ چيڪي مٽيءَ سان سنڌ جا وسيع اليويل ميدان وجود ۾ آيا آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === طبعي بناوت === [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو منظر؛ اولهه سنڌ جو جابلو خطو سنڌ جي اهم طبعي علائقن مان هڪ آهي]] [[فائل:Mangrove Forest Sindh.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌو ڊيلٽا]] ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ هي سامونڊي ٻيلن وارو نظام سنڌ جي ساحلي ماحوليات جو اهم حصو آهي]] طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ کي عام طور چار وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر ۽ لاڳاپيل جابلو خطو]]، وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جو وسيع اليويل ميدان، اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] ۽ ان سان لاڳاپيل وارياسي علائقا، ۽ ڏکڻ ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي پٽي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اولهه سنڌ جي جابلو علائقي ۾ کيرٿر، پٻ ۽ لڪي سان لاڳاپيل ٽڪرين ۽ جبلن جا سلسلا ملن ٿا. وچ وارو علائقو سنڌوءَ جي قديم ۽ موجوده ٻوڏن سان ٺهيل هموار ميدانن تي مشتمل آهي. اوڀر طرف ٿر ۽ نارا وارياسي خطا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ڊيلٽائي ميدان، لوڻياٺ زمين، کاريون ڍنڍون، سامونڊي کاريون ۽ [[مينگروو]] ٻيلن جا علائقا ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي زمين جو وڏو حصو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي پاڻي پاليسي موجب صوبي ۾ سنڌو طاس جي ڪئنالن هيٺ ايندڙ ايراضي تقريباً '''5 ملين هيڪٽر''' آهي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو بڻجي ٿي؛ باقي وڏي ايراضي ريگستان، ڪوهستان، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻين برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/SindhWaterPolicy |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي معيشت ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو بنيادي ڪردار آهي. انهن بئراجن ۽ ڪئنالن وسيلي سنڌوءَ جو پاڻي صوبي جي وسيع ميداني علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ کي سنڌ جي وسيع ڪئنال نظام ڏانهن ورهائيندڙ اهم آبپاشي ڍانچو]] === روايتي جاگرافيائي ڀاڱا === سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ ۾ صوبي کي مختلف روايتي علائقن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * [[سرو، سنڌ|سرو]] — اتر سنڌ؛ * [[سنڌ جو وچولو|وچولو]] — وچ سنڌ؛ * [[لاڙ، سنڌ|لاڙ]] — هيٺين ۽ ڏاکڻي سنڌ؛ * [[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] — اولهه وارو جابلو ۽ نيم خشڪ خطو؛ * [[ٿر]] ۽ ٻين وارياسي علائقن تي مشتمل ريگستاني سنڌ. هي ورهاست جديد انتظامي ضلعن بدران تاريخي، ثقافتي، آبي ۽ طبعي خصوصيتن تي ٻڌل آهي.<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref> === سنڌوءَ جو ميداني علائقو === سنڌو درياهه جو ميداني علائقو سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ آباد ۽ زرعي طور اهم حصن مان آهي. هي ميدان درياهه جي هزارين سالن جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان ٺهيو آهي. مختلف هنڌن تي هن ميداني نظام ۾ پراڻا درياهي پيٽ، مياندر، قدرتي بند، هيٺاهين کڏون ۽ ٻوڏ وارا ڪچا علائقا ملن ٿا. سنڌ ۾ '''ڪچو''' انهن علائقن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي درياهه جي حفاظتي بندن ۽ مکيه وهڪري جي وچ ۾ واقع آهن ۽ وڏي ٻوڏ وقت پاڻي هيٺ اچي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ بندن کان ٻاهر واري نسبتاً مستقل آبادي ۽ آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' سڏيو وڃي ٿو. اولهه واري پاسي، خاص طور دادو، ڄامشورو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڪجهه علائقن ۾، کيرٿر جبلن کان ايندڙ برساتي نالن ۽ سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وچ وارو هيٺاهون علائقو '''ڪڇو''' يا '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Topography of Dadu District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-dadu/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ريگستان === [[فائل:Thar desert in cloudy weather.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جو جهڙالي موسم ۾ منظر؛ چوماسي کان پوءِ ٿر جي نباتاتي بناوت عارضي طور تبديل ٿي وڃي ٿي]] [[فائل:The Thar Desert.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جون وارياسي ڀٽون]] سنڌ جي اوڀر ۽ اتر اوڀر حصن ۾ وسيع خشڪ ۽ نيم خشڪ وارياسي علائقا موجود آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ 62 سيڪڙو جاگرافيائي ايراضي ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ ٻين خشڪ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]] ۽ [[اڇڙو ٿر]] آهن. اهي پاڻ ۾ جاگرافيائي طور ڳنڍيل وارياسي نظام جو حصو آهن ۽ ڪن ماخذن ۾ نارا ۽ اڇڙو ٿر کي وڏي ٿر ريگستاني نظام جا علائقائي حصا پڻ سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! ريگستان ! لڳ ڀڳ ايراضي ! اهم علائقا ! خاصيتون |- | [[ٿر ريگستان]] | وسيع بين الاقوامي ريگستان؛ سنڌ ان جي اولهه حصي تي مشتمل آهي | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | هندستان جي [[راجستان]] تائين پکڙيل وڏي ٿر ريگستاني نظام جو حصو؛ وارياسي ڀٽون، موسمي چراگاهه ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت |- | [[نارا ريگستان]] | تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' | خيرپور، سانگهڙ ۽ اوڀر سنڌ جا ڀرپاسي وارا حصا | تقريباً 26°–28° اتر ۽ 68°–70° اوڀر وچ ۾ واقع نيم خشڪ وارياسو خطو؛ وارياسي ڀٽون ۽ هيٺاهيون ''پٽ'' نما زمينون<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> |- | [[اڇڙو ٿر]] | تقريباً '''4,800 چورس ڪلوميٽر''' | خاص طور [[سانگهڙ ضلعو]]، [[کپرو تعلقو]]، ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل علائقا | اڇي يا هلڪي رنگ جي واري سبب ''اڇڙو ٿر'' سڏجي ٿو؛ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ لوڻياٺ زميني پاڻي هن علائقي جون اهم خاصيتون آهن<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> |} === ٿر ريگستان === [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ سرحد پار [[راجستان]] جي وڏي ٿر ريگستان جو تسلسل آهي. سنڌ اندر ان جو وڏو حصو ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ضلعن ۾ آهي. علائقي جي سطح تي ڊگهيون وارياسي ڀٽون، وچ وارا هيٺاهان ميدان ۽ برساتي چراگاهه عام آهن. ٿر ۾ مستقل درياهه موجود ناهن ۽ پاڻيءَ جو وڏو حصو برسات، کوهن ۽ زيرزمين ذخيرن مان حاصل ٿئي ٿو. چوماسي جي سٺي برسات دوران ريگستان جي ڪيترن حصن ۾ گاهه، جڙي ٻوٽيون ۽ موسمي فصل پيدا ٿين ٿا، جڏهن ته گهٽ برسات وارن سالن ۾ ڏڪار جا خطرا وڌي وڃن ٿا. === نارا ريگستان === [[نارا ريگستان]] سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي پٽيءَ ۾ واقع آهي. سائنسي مطالعي موجب اهو تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 26° کان 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68° کان 70° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ اچي ٿو. هتي اوچائي عام طور 50 کان 115 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> نارا جي منظرنامي ۾ مستحڪم ۽ حرڪت ڪندڙ وارياسي ڀٽون، انهن جي وچ ۾ هيٺاهيون واديون ۽ ''پٽ'' نالي هموار علائقا ملن ٿا. نارا ڪئنال ۽ ان جي شاخن ويجهن علائقن ۾ آبادڪاري ۽ آبپاشيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === اڇڙو ٿر === [[اڇڙو ٿر]]، جنهن کي ''اڇو ريگستان'' پڻ چيو وڃي ٿو، خاص طور سانگهڙ ضلعي جي اوڀر واري حصي ۽ کپرو تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ان جو نالو واريءَ جي هلڪي يا اڇي رنگ سبب پيو. جديد رپورٽن موجب هي ريگستان تقريباً 4,800 چورس ڪلوميٽر تائين پکڙيل آهي ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل وارياسي علائقن تائين وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> اڇڙي ٿر ۾ زيرزمين پاڻيءَ جو وڏو حصو لوڻياٺ آهي ۽ آبادي گهڻو ڪري برساتي پاڻي، کوهن ۽ مالداريءَ تي دارومدار رکي ٿي. [[چوٽياري ذخيرو]] هن ريگستان جي اولهه واري ڪناري سان لاڳاپيل اهم آبي علائقن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Socio Economic Assessment Study |url=https://www.wwf.org.pk/foreverindus/pdf/socioeconomic_assessment_07.pdf |publisher=WWF-Pakistan |year=2008 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبل ۽ جابلو علائقا === سنڌ جا وڏا جابلو علائقا بنيادي طور صوبي جي اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهن. اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ انهن سان لاڳاپيل پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان جا پهاڙي علائقا آهن، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون واقع آهن. حيدرآباد ڀرسان [[گنجو ٽڪر]] هڪ الڳ پٿريلو ريج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === کيرٿر جبلن جو سلسلو === [[فائل:Kirthar Mountains.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]]؛ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جابلو پٽي]] [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]] سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ نمايان قدرتي حد ٺاهين ٿا. هي سلسلو اتر کان ڏکڻ طرف سوين ڪلوميٽر پکڙيل آهي ۽ سنڌ اندر قمبر شهدادڪوٽ، دادو، ڄامشورو ۽ ڪراچيءَ جي اولهه وارن جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. کيرٿر ۾ گهڻو ڪري چن پٿر، واري پٿر ۽ ٻين تلڇٽي پٿرن جا سلسلا ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي ارضياتي دستاويزن موجب صوبي جي اولهه ۾ کيرٿر ۽ پٻ جا جبل، اتر طرف لڪي سلسلو ۽ ڪوهستاني علائقا سنڌ جي اهم پٿريلي بناوتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بلند مقام ==== [[فائل:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|230px|ساڄو|[[ڪتي جي قبر]]، کيرٿر سلسلي جي اتر سنڌ واري بلند جابلو علائقي ۾ واقع چوٽي]] سنڌ اندر کيرٿر سلسلي جي بلند ترين حصن بابت مختلف ماخذن ۾ مختلف نالا ۽ ماپون ڏنيون ويون آهن. قمبر شهدادڪوٽ واري کيرٿر علائقي ۾ '''ڪُتي جي قبر''' نالي چوٽيءَ جي اوچائي تقريباً 2,065–2,100 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته دادو واري حصي ۾ ڪجهه وڌيڪ بلند چوٽين جون پڻ رپورٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Topography of Kamber-Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري ڪنهن هڪ چوٽيءَ کي بنا مضبوط سرڪاري سروَي جي سنڌ جي قطعي ''بلند ترين چوٽي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. ==== گورک هِل ==== [[فائل:Gorakh Hill.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[گورک هل]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۾ لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر اوچائيءَ تي واقع جابلو ماڳ]] [[گورک هل]] دادو ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جي هڪ بلند پليٽو تي واقع آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان تقريباً '''5,688 فوٽ''' (1,734 ميٽر) آهي.<ref>{{cite news |title=A lesser hill station |url=https://www.dawn.com/news/1692232/a-lesser-hill-station |work=Dawn |date=30 May 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> گورک سنڌ جي سڀ کان مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ آهي ۽ ان جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي ٿڌي رهي ٿي. === ڪارونجهر === [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]]] [[ڪارونجهر]] جون ٽڪريون [[ننگرپارڪر]]، ٿرپارڪر ضلعي ۾ واقع آهن. اهي ٿر جي وارياسي منظرنامي جي وچ ۾ گرينائيٽ جي قديم پٿريلي اڀارن طور نمايان آهن. سنڌ حڪومت جي ارضياتي منصوبن ۾ ڪارونجهر کي ننگرپارڪر جي گرينائيٽ سان لاڳاپيل هڪ مخصوص ارضياتي خطو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪارونجهر جون ٽڪريون رڳو طبعي جغرافيائي لحاظ کان نه، پر ٿرپارڪر جي تاريخ، مذهبي ماڳن، لوڪ روايتن ۽ مقامي ثقافت جي حوالي سان پڻ اهم آهن. === گنجو ٽڪر === [[گنجو ٽڪر]] [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان واقع هڪ پٿريلو ريج آهي. اهو کيرٿر جهڙو ڊگهو جبلن جو سلسلو نه، پر سنڌوءَ جي ميداني علائقي مان اڀرندڙ هڪ مقامي پٿريلي بناوت آهي. گنجو ٽڪر حيدرآباد جي طبعي ۽ تاريخي منظرنامي جو حصو رهيو آهي. === ارضيات === سنڌ جي ارضيات ۾ وڏي تنوع موجود آهي. اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ کيرٿر، پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان واري پٽيءَ ۾ ڪريٽيشس کان پليوسين دور تائين مختلف تلڇٽي پٿر ملن ٿا. انهن ۾ پٻ واري پٿر، راڻي ڪوٽ گروپ، لڪي، کيرٿر، ناري، گاج ۽ منڇر فارميشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي جي وچين حصي تي نسبتاً نئين دور جي سنڌوءَ جي اليويل مٽي غالب آهي، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ ننگرپارڪر جي ڪارونجهر علائقي ۾ قديم گرينائيٽ پٿر ملن ٿا. سنڌ جي ارضياتي بناوت تيل، قدرتي گئس، ڪوئلي، چن پٿر، گرينائيٽ ۽ ٻين معدني وسيلن جي موجودگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. === ميداني علائقا === [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ سنڌوءَ جي ڪنارن تي آباد ميداني علائقا سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ شهري ارتقا ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.]] سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي قديم وهڪرن جي آندل اليويل لٽ سان ٺهيل وسيع ميداني علائقن تي مشتمل آهي. هي ميدان اتر کان ڏکڻ تائين صوبي جي مرڪزي حصي ۾ پکڙيل آهن ۽ سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي شهرن جو بنيادي خطو آهن. سنڌوءَ جي بار بار وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان چيڪي، لٽائتي ۽ وارياسي مٽيءَ جا مختلف قسم وجود ۾ آيا آهن، جن مان گهڻا آبپاشي هيٺ انتهائي زرعي اهميت رکن ٿا. سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وڏي حصي ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سان ڳنڍيل ڪئنالن جو وسيع نظام موجود آهي. هي آبپاشي نظام ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، ڀاڄين ۽ ٻين فصلن جي پوک لاءِ بنيادي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ واري مرڪزيت جو وڏو حصو انهيءَ هيٺين سنڌو ميدان سان لاڳاپيل آهي. [[فائل:Indus river Sukkur barrage sunset.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[سکر بئراج]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ بئراج سنڌ جي ڪئنالي آبپاشي نظام جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي.]] ==== ڪچو ۽ پڪو ==== سنڌو درياهه سان لڳو لڳ حفاظتي بندن جي اندر واقع ٻوڏ واري ميدان کي عام طور '''ڪچو''' چيو وڃي ٿو. ڪچي جا علائقا درياهه جي پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت ٻوڏ هيٺ اچي سگهن ٿا ۽ ٻوڏ کان پوءِ اتي نئين زرخيز لٽ جمع ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري ڪچي ۾ موسمي زراعت، چراگاهه ۽ درياهي ٻيلن جا علائقا ملن ٿا. حفاظتي بندن کان ٻاهر واري مستقل آبادي ۽ وڏي آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' چيو وڃي ٿو. پڪي جا ميدان ٻوڏ کان نسبتاً محفوظ آهن ۽ سنڌ جي مستقل زرعي، شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادين جو وڏو حصو هتي واقع آهي. === ڪاڇو === [[فائل:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ ٻنهي جي وچ ۾ ڪئنالن، ٻوڏ وارن ميدانن ۽ زرعي زمينن جو جڙيل آبي نظام نظر اچي ٿو]] [[ڪاڇو]] سنڌ جي اولهه واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ سنڌوءَ جي مرڪزي ميدانن جي وچ ۾ واقع هڪ وسيع نيم خشڪ پهاڙي پيرن وارو ميداني خطو آهي. اهو خاص طور [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] جي اولهه وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي. ڪاڇي جي مٽي سنڌوءَ جي سڌي اليويل لٽ بدران گهڻو ڪري کيرٿر جبلن مان ايندڙ موسمي نين، برساتي وهڪرن ۽ ٻوڏن جي آندل گاد، بجري ۽ واريءَ سان ٺهي ٿي. انهيءَ ڪري ڪاڇي جي زميني بناوت سنڌوءَ جي هموار ميدان کان وڌيڪ اڻبرابر ۽ مختلف قسم جي آهي. [[فائل:Women in Sindh.jpg|thumb|280px|ساڄو|اولهه سنڌ جو نيم خشڪ منظر؛ ڪاڇي ۽ ڪوهستان سان لاڳاپيل علائقن ۾ پاڻيءَ جي دستيابي وڏي حد تائين برساتي وهڪرن ۽ ذخيرن تي دارومدار رکي ٿي]] ڪاڇو عام طور خشڪ خطو آهي، پر چوماسي يا کيرٿر ۾ تيز برساتن دوران [[نائي گاج]]، نائي نلي، نائي انگائي ۽ ٻين موسمي نين ۾ وهڪرا پيدا ٿين ٿا. اهي نيون جبلن مان گاد ۽ پاڻي کڻي ڪاڇي جي هيٺاهين ميدانن ۾ پکڙجن ٿيون. مناسب برسات وارن سالن ۾ اهي وهڪرا زمين کي زرخيز بڻائين ٿا ۽ جوئر سميت مختلف خريف فصلن جي پوک ممڪن بڻائين ٿا.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ مستقل ڪئنالي آبپاشي محدود آهي، تنهنڪري زرعي سرگرميءَ جو وڏو حصو برسات، نين جي پاڻي ۽ زيرزمين پاڻيءَ تي دارومدار رکي ٿو. مقامي طور نين جي وهڪري کي ننڍن مٽيءَ جي بندن يا ''واڪرن'' ذريعي مختلف زرعي علائقن ڏانهن موڙڻ جو روايتي طريقو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |title=Water resource management in 'kutcha' areas |url=https://www.dawn.com/news/25070/water-resource-management-in-kutcha-areas |work=Dawn |date=5 March 2002 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ آبادي سنڌوءَ جي مرڪزي ميدان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۽ وڌيڪ پکڙيل آهي. ڪيترن هنڌن تي مالداري، برساتي زراعت ۽ موسمي لڏپلاڻ مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. تيز برساتن دوران کيرٿر مان ايندڙ اوچتا ٻوڏ وهڪرا روڊن، ڳوٺن ۽ زرعي زمينن کي پڻ متاثر ڪندا آهن؛ 2023ع ۽ 2024ع ۾ نائي گاج ۽ ٻين نين جي ٻوڏن سبب ڪاڇي جا ڪيترائي ڳوٺ عارضي طور زميني رابطن کان ڪٽجي ويا هئا.<ref>{{cite news |title=Major drains across Kachho belt flooded amid downpour |url=https://www.dawn.com/news/1763877 |work=Dawn |date=10 July 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Flooding in Sindh's Gaj River submerges roads in 200 Kachho villages after heavy rain in Kirthar range |url=https://www.dawn.com/news/1855992 |work=Dawn |date=31 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪاڇو کان منڇر ڍنڍ تائين === [[فائل:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان سان لاڳاپيل مهاڻن جي روايتي آبي زندگي]] [[فائل:Lake Manchar (2003).jpg|thumb|250px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو ميداني علائقو.]] ڪاڇي جو ڏاکڻو ۽ اوڀر وارو حصو [[منڇر ڍنڍ]] سان ويجهي جغرافيائي وابستگي رکي ٿو. منڇر سنڌوءَ جي اولهه طرف هڪ قدرتي هيٺاهين ۾ واقع آهي ۽ ان جي اولهه ۾ کيرٿر جبل، ڏکڻ ۾ لڪي ٽڪريون ۽ اوڀر ۾ سنڌوءَ جو ميداني علائقو آهي.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[نائي گاج]] سميت کيرٿر مان ايندڙ ڪيترائي موسمي وهڪرا ڪاڇي مان گذري آخرڪار منڇر ڍنڍ تائين پهچن ٿا. نائي گاج منڇر لاءِ تاريخي طور اهم مٺي پاڻيءَ جي ذريعن مان هڪ رهي آهي.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> منڇر جو پاڻي سنڌو درياهه سان پڻ ڳنڍيل آهي؛ ڍنڍ ڊنسٽر ۽ اڙل واهن وسيلي سنڌوءَ سان پاڻيءَ جي ڏي وٺ ڪندي رهي آهي. ان ڪري ڪاڇي، منڇر ۽ سنڌوءَ جو ميداني نظام هڪ ٻئي سان جڙيل قدرتي آبي ۽ زميني نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڏاکڻا ميداني ۽ ڊيلٽائي علائقا === سنڌوءَ جو مرڪزي ميدان ڏکڻ طرف آهستي آهستي هيٺاهين ۽ وڌيڪ هموار ٿيندو وڃي ٿو ۽ آخرڪار [[سنڌو ڊيلٽا]] جي وسيع ميداني نظام ۾ تبديل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ پراڻا درياهي پيٽ، سامونڊي کاريون، لوڻياٺ زمين، ٽائڊل کاريون ۽ مينگروو وارا علائقا گڏ ملن ٿا. هيٺين سنڌ جي ميدانن ۾ درياهي لٽ ۽ سامونڊي عمل ٻنهي جو اثر موجود آهي. ڊيلٽا ۾ پاڻيءَ ۽ گاد جي مقدار ۾ تبديليون زمين جي بناوت، ساحلي ڪٽاءَ، لوڻياٺ ۽ مينگروو ٻيلن جي پکيڙ تي سڌو اثر وجهن ٿيون. === سامونڊي پٽي === {{Main|سنڌ جو سامونڊي ڪنارو|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Coast of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ڀرسان [[عربي سمنڊ]] جو ساحلي منظر؛ سنڌ جي سامونڊي پٽي صوبي جي ڏاکڻي حد بڻائي ٿي.]] سنڌ جو سامونڊي ڪنارو [[عربي سمنڊ]] جي اترئين حصي سان لڳل آهي. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ ڪوسٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] موجب صوبي جي ساحلي پٽي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''350 ڪلوميٽر''' آهي. هي سامونڊي خطو انتظامي طور [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جي ساحلي علائقن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://scda.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Coastal Development Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ساحلي جاگرافيءَ کي وسيع طور ٻن مختلف حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: اولهه ۾ ڪراچيءَ سان لاڳاپيل نسبتاً پٿريلا، وارياسا ۽ شهري ساحل؛ ۽ اوڀر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو وسيع هيٺاهون علائقو، جيڪو درياهي شاخن، سامونڊي ڪريڪن، گپ وارن ميدانن، مينگروو ٻيلن ۽ ڊيلٽائي ٻيٽن تي مشتمل آهي. اوڀرئين پاسي هي سامونڊي نظام [[سر ڪريڪ]] تائين وڃي ٿو. === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو ڊيلٽا}} [[سنڌو ڊيلٽا]] سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ ٺهيل وسيع ڊيلٽائي نظام آهي. سنڌوءَ جي درياهي گاد، سامونڊي لهرن ۽ مدوجزر جي گڏيل عمل سان هتي ڪريڪ، گپ وارا ميدان، لوڻياٺ دلدل، مينگروو ٻيلا ۽ ننڍا وڏا ڊيلٽائي ٻيٽ وجود ۾ آيا آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب مينگروو ٻيلا خاص طور اهڙن سامونڊي مصبن ۽ مدوجزر وارن علائقن ۾ وڌن ٿا، جيڪي عام سامونڊي سطح ۽ بلند مد واري سطح جي وچ ۾ اچن ٿا.<ref name="SFD-mangroves"/> ڊيلٽا سنڌ جي سامونڊي حياتياتي تنوع ۽ مڇيگيريءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. مڇين ۽ جهينگن جون ڪيتريون تجارتي جنسون پنهنجي حياتيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ مينگروو ۽ ڪريڪ ماحول کي نرسري طور استعمال ڪن ٿيون. ساڳئي وقت هي علائقو مقامي مهاڻن ۽ ساحلي آبادين جي روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو آهي.<ref name="SFD-mangroves"/> === ٻيٽ === [[فائل:Manora Karachi.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[منهوڙو]]، ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري وٽ واقع تاريخي ٻيٽ]] [[فائل:Karachi, Charna Island.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[چرنا ٻيٽ]]، ڪراچيءَ جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۾ واقع سامونڊي ٻيٽ.]] [[فائل:Charna Island Karachi Arabian Sea.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[عربي سمنڊ]] ۾ [[چرنا ٻيٽ]] جو منظر.]] سنڌ جي سامونڊي پٽي، ڪراچيءَ جي بندرگاهي علائقي ۽ سنڌو ڊيلٽا ۾ ڪيترائي ٻيٽ، ٽاپو نما زميني ٽڪرا ۽ مدوجزر سان ٺهندڙ گپ وارا ٻيٽ موجود آهن. انهن جي شڪل ۽ ايراضي سامونڊي لهرن، گاد جي جمع ٿيڻ، ساحلي ڪٽاءَ ۽ درياهي وهڪرن سبب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي. ڪراچيءَ ڀرسان مشهور سامونڊي ٻيٽن ۽ ٽاپن ۾ [[منهوڙو]]، [[بابا ٻيٽ]]، [[ڀٽ ٻيٽ]]، [[بُنڊل ٻيٽ]] ۽ [[بُڊو ٻيٽ]] شامل آهن. منهوڙو ڪراچي بندرگاهه جي داخلي حصي وٽ واقع تاريخي آباديءَ وارو ٻيٽ آهي، جڏهن ته بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ قديم مهاڻن جي آبادين سان لاڳاپيل آهن. بُنڊل ۽ بُڊو ٻيٽ ڪورنگي ۽ ڦٽي ڪريڪ واري ڊيلٽائي نظام سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن جي چوڌاري سامونڊي گپ وارا ميدان ۽ مينگروو ماحول موجود آهي. سنڌو ڊيلٽا جي اوڀرئين حصي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا ڊيلٽائي ٻيٽ ۽ گپ وارا ٽاپا موجود آهن. اهي سامونڊي پکين، مڇين، جهينگن ۽ ٻين جاندارن لاءِ رهائش ۽ خوراڪ جا علائقا مهيا ڪن ٿا ۽ ڪيترن هنڌن تي مينگروو نباتات سان ڍڪيل آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> ساحلي ٻيٽن ۽ ڊيلٽائي علائقن جي ماحولياتي حالت جو دارومدار سنڌوءَ مان ايندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد، سامونڊي مدوجزر، لوڻياٺ ۽ انساني سرگرمين تي آهي. ان ڪري سنڌ جي ٻيٽن کي رڳو الڳ زميني ٽڪرن بدران وسيع [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي ماحولياتي نظام جي حصي طور ڏٺو وڃي ٿو. == آبهوا == {{Main|سنڌ جي آبهوا}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|ساڄو|[[جيڪب آباد ضلعو]]، جيڪو مٿين سنڌ جي انتهائي گرم ۽ خشڪ آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي.]] سنڌ جي آبهوا مجموعي طور '''گرم، خشڪ کان نيم خشڪ''' نوعيت جي آهي، پر [[عربي سمنڊ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[ٿر ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]]، اوچائي ۽ سمنڊ کان فاصلي سبب صوبي جي مختلف حصن جي گرمي پد، گهم ۽ برسات ۾ نمايان علائقائي فرق ملي ٿو. [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] جي خطري ۽ آفتن واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''128.8 ملي ميٽر''' آهي، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ موسمي گرمي پد سياري ۾ لڳ ڀڳ 27.08 °C کان خشڪ اونهاري ۾ 43.32 °C تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي آبهوا تي [[ڏکڻ ايشيائي چوماسو|ڏکڻ ايشيائي چوماسي]]، اولهندي موسمي نظامن، عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هوائن ۽ خشڪ براعظمي هوائن جو اثر پوي ٿو. برسات جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي دوران پوي ٿو، جڏهن ته سياري ۽ بهار ۾ اولهندي موسمي نظام ڪڏهن ڪڏهن اتر ۽ اولهه سنڌ ۾ برسات آڻين ٿا. سنڌ ۾ برسات نه رڳو مجموعي طور گهٽ آهي، پر سال کان سال ان ۾ تمام گهڻو ڦيرڦار پڻ ٿئي ٿو؛ انهيءَ ڪري صوبو هڪ ئي وقت [[ڏڪار]]، تيز وسڪارن، شهري ٻوڏن ۽ درياهي ٻوڏن جهڙن متضاد موسمي خطرن کي منهن ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === علائقائي موسمي فرق === روايتي سنڌي جاگرافيءَ ۾ آبهوا جي فرق کي سمجهڻ لاءِ سنڌ کي '''[[سرو، سنڌ|سرو]]'''، '''[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]''' ۽ '''[[لاڙ، سنڌ|لاڙ]]''' جي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. سرو مٿين سنڌ، وچولو وچ سنڌ ۽ لاڙ هيٺين يا ڏاکڻي سنڌ سان لاڳاپيل آهن. هي ورهاست جديد موسميات جي رسمي درجابندي نه، پر سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي علائقائي ورهاست آهي. '''مٿين سنڌ'''، خاص طور [[جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، سمنڊ کان پري هجڻ سبب انتهائي گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهن. هتي مئي ۽ جون دوران گرمي پد اڪثر 45 °C کان مٿي وڃي ٿو ۽ انتهائي گرم لهرن دوران 50 °C کان به وڌي سگهي ٿو. جيڪب آباد ۾ تاريخي طور 52 °C کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment – Jacobabad |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/603581508344261114/pdf/SFG3674-EA-P154987-Box405303B-PUBLIC-Disclosed-10-18-17.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|کاٻو|سنڌ ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هنڌ؛ مٿين سنڌ ملڪ جي انتهائي گرم علائقن مان هڪ آهي.]] '''وچ سنڌ''' ۾ [[سکر]]، [[نوابشاهه|شهيد بينظير آباد]]، [[سانگهڙ]]، [[مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جهڙا علائقا شامل آهن. هتي به اونهارو تمام گرم رهي ٿو، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه طرف وڌڻ سان عربي سمنڊ مان ايندڙ هوائن جو اثر وڌڻ لڳي ٿو. اونهاري ۾ ڏينهن گرم ۽ خشڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته رات جو گرمي پد ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي سگهي ٿو. '''هيٺين سنڌ''' يا لاڙ، جنهن ۾ [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جا ساحلي علائقا شامل آهن، عربي سمنڊ جي سامونڊي اثر هيٺ آهي. هتي اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد عام طور مٿين سنڌ کان گهٽ رهي ٿو، پر هوا ۾ گهم وڌيڪ هجڻ ڪري محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سامونڊي هير ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد جي فرق کي پڻ محدود ڪري ٿي. [[گورک هل]]، کيرٿر جي بلند علائقن ۽ ٻين اوچن هنڌن جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن کان مختلف آهي. اوچائي سبب هتي سياري ۾ گرمي پد تمام گهٽ ٿي سگهي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي ٿو. === موسمياتي کاتو === {{Main|پاڪستان موسميات کاتو}} سنڌ ۾ موسم جي سرڪاري نگراني [[پاڪستان موسميات کاتو]] ڪري ٿو. کاتو صوبي جي مختلف موسمي مرڪزن تان گرمي پد، برسات، هوا جي رخ ۽ رفتار، گهم، فضائي دٻاءَ ۽ ٻين موسمي عنصرن بابت انگ اکر گڏ ڪري ٿو. سنڌ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، جيڪب آباد، نوابشاهه، سکر، لاڙڪاڻو، بدين، ڇور ۽ ٻين هنڌن تي موسمي مشاهدي سان لاڳاپيل مرڪز موجود رهيا آهن. موسميات کاتو چوماسي، گرمي جي لهرن، سامونڊي طوفانن، تيز برساتن، خشڪ سالي ۽ ٻين انتهائي موسمي حالتن بابت اڳڪٿيون ۽ خبرداريون جاري ڪري ٿو. صوبي اندر اهڙين خبردارين کي آفتن جي تياري ۽ هنگامي انتظام لاءِ [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] ۽ ضلعي انتظاميا پڻ استعمال ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Provincial Disaster Management Authority Sindh |url=https://pdma.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون موسمون === سنڌ ۾ روايتي طور سيارو، بهار، اونهارو ۽ چوماسي وارو عرصو سڃاتو وڃي ٿو، پر صوبي جي خشڪ ۽ گرم آبهوا سبب اونهارو ٻين موسمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگهو ۽ نمايان آهي. '''سيارو''' عام طور ڊسمبر کان فيبروري تائين رهي ٿو. ساحلي علائقن ۾ سيارو نرم هوندو آهي، جڏهن ته مٿين سنڌ ۽ کيرٿر جي بلند علائقن ۾ راتيون گهڻو ٿڌيون ٿي سگهن ٿيون. اتر سنڌ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿڌيون براعظمي هوائون گرمي پد ۾ تيز گهٽتائي آڻين ٿيون. '''بهار''' نسبتاً مختصر موسمي مرحلو آهي، جيڪو فيبروري جي آخر کان مارچ تائين نمايان رهي ٿو. مارچ کان گرمي تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿئي ٿي ۽ اپريل تائين صوبي جي گهڻن اندرين علائقن ۾ گرم موسم قائم ٿي وڃي ٿي. '''اونهارو''' اپريل کان سيپٽمبر تائين سنڌ جي سڀ کان نمايان موسم آهي. مئي ۽ جون عام طور سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ هن عرصي دوران ڏينهن جو گرمي پد 45 °C کان مٿي وڃڻ عام آهي، جڏهن ته شديد گرمي جي لهرن ۾ جيڪب آباد، سبي سان لڳندڙ سرحدي علائقن ۽ شهيد بينظير آباد جهڙن هنڌن تي انتهائي گرمي رڪارڊ ٿي سگهي ٿي. سنڌو طاس بابت عالمي بئنڪ جي مطالعي ۾ پڻ جيڪب آباد، ڪشمور ۽ شڪارپور کي اونهاري ۾ سنڌ جي گرم ترين علائقن مان ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Groundwater in Pakistan's Indus Basin: Present and Future Prospects |publisher=World Bank |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/9fecf962-d3ad-5cec-909e-af3e7539dc02/download |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چوماسي وارو عرصو''' عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ سرگرم رهي ٿو. هن عرصي ۾ گرمي ڪجهه گهٽجي ٿي، پر هوا ۾ گهم وڌي سگهي ٿي. چوماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ سال کان سال وڏو فرق اچي ٿو. === سنڌ جو چوماسو === [[فائل:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|300px|ساڄو|آگسٽ 2022ع ۾ سيٽلائيٽ تان ڏٺل سنڌ ۾ وڏي پيماني واري ٻوڏ؛ غيرمعمولي چوماسي برساتن صوبي جي وسيع حصن کي پاڻي هيٺ آندو.]] سنڌ ۾ چوماسي جي برسات جو بنيادي ذريعو [[هندي سمنڊ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لاڳاپيل ڏکڻ اولهه چوماسي جو نظام آهي. پاڪستان جي ڏاکڻي ۽ اوڀرئين حصن ۾ اونهاري جي چوماسي جو اهم عرصو جون کان سيپٽمبر تائين رهي ٿو، جڏهن ته سنڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات عام طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي موسمي نظامن سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> چوماسي جي اثر جي شدت سڄي سنڌ ۾ هڪجهڙي ناهي. ڏکڻ اوڀر سنڌ، خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، چوماسي جي نظامن مان نسبتاً وڌيڪ برسات حاصل ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه سنڌ مجموعي طور وڌيڪ خشڪ آهن. ٿر ۾ چوماسي جي برسات ماحولياتي ۽ معاشي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ چراگاهن، برساتي زراعت، زيرزمين پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مالداريءَ جو وڏو حصو موسمي برسات سان ڳنڍيل آهي. سنڌ جي سراسري گهٽ برسات باوجود ڪجهه سالن ۾ چوماسي جا طاقتور نظام تمام گهڻي برسات آڻي سگهن ٿا. 2022ع ۾ غيرمعمولي چوماسي سنڌ جي وسيع ميداني علائقن ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏ پيدا ڪئي. اهڙيءَ طرح 2020ع ۾ ڪراچيءَ ۾ آگسٽ دوران لڳ ڀڳ 490 ملي ميٽر برسات رڪارڊ ٿيڻ سان ان وقت شهر لاءِ آگسٽ جي غيرمعمولي برسات جو رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan (MODIS 2020-10-11) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pakistan_(MODIS_2020-10-11).jpg |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Still submerged, nearly six months on from the initial flooding (5330445429).jpg|thumb|300px|کاٻو|2010ع جي غيرمعمولي چوماسي ۽ سنڌوءَ جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ جو پاڻي هيٺ آيل علائقو.]] چوماسي جون شديد برساتون سنڌ ۾ ٻن مختلف قسمن جي ٻوڏن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. سنڌوءَ جي مٿئين طاس مان ايندڙ وڏي وهڪري سان '''درياهي ٻوڏ''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ مختصر وقت اندر شديد برسات '''شهري ٻوڏ''' پيدا ڪري سگهي ٿي. کيرٿر ۽ ڪوهستاني علائقن ۾ شديد برساتن سان نين ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو وهڪرو وڌڻ سبب '''اوچتي ٻوڏ''' پڻ اچي سگهي ٿي. === برسات === سنڌ پاڪستان جي گهٽ برسات وارن صوبن مان هڪ آهي. صوبائي خطري واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 128.8 ملي ميٽر آهي.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي موسمي انگن ۾ جيڪب آباد جهڙن خشڪ علائقن لاءِ سالياني برسات لڳ ڀڳ 110 ملي ميٽر ۽ بدين لاءِ لڳ ڀڳ 222 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي؛ انهن علائقن جي سالياني برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر واري چوماسي دوران پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/478491468146962443/pdf/E15030vol-08.pdf |publisher=World Bank |year=2007 |access-date=24 August 2026}}</ref> بهرحال، سراسري انگ سنڌ جي برساتي نظام جي انتهائي ڦيرڦار کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن. ڪنهن سال ٿر ۽ ٻين علائقن ۾ ڏڪار جهڙيون حالتون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ته ڪنهن ٻئي سال ساڳين علائقن ۾ معمول کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ برسات پئجي سگهي ٿي. === سامونڊي اثر === [[عربي سمنڊ]] سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي آبهوا کي معتدل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين جهڙن علائقن ۾ سامونڊي هير اونهاري دوران ڏينهن جي انتهائي گرمي کي مٿين سنڌ جي ڀيٽ ۾ محدود رکي ٿي، پر ساڳئي وقت گهم وڌائي ٿي. ان ڪري ساحلي سنڌ ۾ مطلق گرمي پد جيڪب آباد يا شهيد بينظير آباد کان گهٽ هجڻ باوجود محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جو اثر اندرئين سنڌ ڏانهن وڌندي آهستي آهستي گهٽجي ٿو. نتيجي طور اتر سنڌ ۾ ڏينهن ۽ رات، توڙي اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد جو فرق ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. === گرمي جون لهرون === سنڌ ۾ [[گرمي جي لهر|گرمي جون لهرون]] اهم موسمي ۽ صحت عامه جو خطرو آهن. خاص طور مئي ۽ جون ۾ مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترن ڏينهن تائين 46–49 °C يا ان کان وڌيڪ گرمي برقرار رهي سگهي ٿي. [[ڪراچي ۾ 2015ع جي گرمي جي لهر]] دوران وڏي پيماني تي جاني نقصان ٿيو، جنهن کان پوءِ گرمي جي لهرن لاءِ اڳواٽ خبرداري، اسپتالن جي تياري، ٿڌڪار مرڪزن ۽ عوامي آگاهيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سامونڊي طوفان === سنڌ جي ساحلي پٽي [[عربي سمنڊ]] ۾ ٺهندڙ [[مداري طوفان|مداري طوفانن]] ۽ شديد سامونڊي موسمي نظامن کان پڻ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙن نظامن سان تيز هوائون، شديد برسات، سامونڊي لهرن جي چاڙهه ۽ هيٺاهين ساحلي علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿئي ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين ساحلي طوفانن جي خطري سان لاڳاپيل اهم ضلعا آهن. 2024ع جي چوماسي دوران عربي سمنڊ ۾ پيدا ٿيل غيرمعمولي سامونڊي نظام ۽ طوفان '''اسنا''' سنڌ جي ساحلي ۽ ڏاکڻي علائقن جي برسات تي اثر وڌو؛ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي موجب آگسٽ جي پوئين اڌ ۾ صوبي جي ڪيترن حصن ۾ ڳري برسات ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon 2024 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2025/03/11/monsoon-2024-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=11 March 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا جي تبديلي === [[موسمي تبديلي]] سنڌ جي آبهوا ۽ انتهائي موسمي واقعن تي وڌندڙ اثر وجهي رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 1981ع کان 2022ع تائين جي گرمي پد ۽ برسات جي انگن جي تجزيي موجب مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ گرمي پد ۾ نمايان واڌ جو رجحان ڏٺو ويو آهي، جڏهن ته مجموعي برسات ۾ پڻ تبديلي ۽ خاص طور مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ واڌ جو رجحان رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=29 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> موسمي تبديليءَ سان سنڌ لاءِ شديد گرمي، ڊگهيون گرمي جون لهرون، غير يقيني چوماسي، مختصر وقت ۾ شديد برسات، شهري ۽ درياهي ٻوڏ، ڏڪار، ساحلي طوفان ۽ سامونڊي سطح ۾ واڌ جهڙا خطرا اهم بڻجي رهيا آهن. انهن تبديلين جا اثر زراعت، آبپاشي، پيئڻ جي پاڻي، مالداري، صحت عامه، ساحلي آبادين ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جي ماحولياتي نظام تي پئجي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا ۽ قدرتي نباتات === سنڌ جي قدرتي نباتات صوبي جي خشڪ آبهوا، مٽيءَ جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ مٿين سنڌ جي خشڪ علائقن ۾ ڏڪار برداشت ڪندڙ ٻوٽا ۽ ڪنڊيدار وڻڪار غالب آهن. [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[ٻير]]، [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]] جهڙا ٻوٽا مختلف خشڪ ۽ وارياسي ماحولن ۾ ملن ٿا. [[سنڌو درياهه]] جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ جي وڌيڪ دستيابي سبب وڻڪار نسبتاً وڌيڪ گهاٽي آهي، جڏهن ته سنڌو ڊيلٽا ۽ ساحلي کارين علائقن ۾ لوڻياٺ پاڻيءَ سان هم آهنگ [[مينگروو]] ٻيلن جي واڌ ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت سنڌ ۾ نباتات جي ورڇ رڳو گرمي پد سان نه، پر برسات، زميني پاڻي، درياهي ٻوڏ، مٽيءَ جي لوڻياٺ ۽ آبپاشيءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نباتات ۽ حياتيات == {{Main|سنڌ جي نباتات|سنڌ جي حيوانات}} [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img04.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ ''يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا''؛ اولهه سنڌ جي خشڪ جابلو نباتات جو مثال.]] سنڌ جي نباتات ۽ جهنگلي حيات ان جي انتهائي متنوع طبعي ماحول سان جڙيل آهي. صوبي ۾ [[سنڌو درياهه]] جا دريائي ٻيلا ۽ ڪچي جا علائقا، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[نارا ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان جا خشڪ جابلو علائقا، آبپاشي وارا ميدان، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، [[سنڌو ڊيلٽا]] جا کاري پاڻيءَ وارا ڪريڪ ۽ [[عربي سمنڊ]] جو سامونڊي ماحول شامل آهن. انهن مختلف ماحولياتي نظامن سبب صوبي ۾ خشڪ علائقن جي ٻوٽن کان وٺي مينگروو، آبي نباتات، دريائي ٿڻائتن، ريگستاني هرڻن، لڏپلاڻ ڪندڙ پکين، سامونڊي ڪُمين، مڇين ۽ ٻين آبي جيوت تائين وڏي حياتياتي ورائٽي ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جيوجاگرافيائي طور ڏکڻ ايشيا جي خشڪ ۽ نيم خشڪ اولهه وارن علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري هتي هندستاني برصغير، ايراني-بلوچستاني ۽ سامونڊي عربي علائقن سان لاڳاپيل نباتاتي ۽ حيواني عنصر گڏ ملن ٿا. سنڌو درياهه ۽ ان جون آبي زمينون وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ پڻ اهم رهائش ۽ سياري جا ماڳ آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه ماحولياتي نظام === سنڌ جي حياتياتي تنوع کي عام طور پنجن وڏن ماحولياتي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: سنڌوءَ جا دريائي ۽ ٻوڏ وارا ٻيلا، ٿر ۽ نارا جا ريگستاني علائقا، کيرٿر ۽ ڪوهستان جو جابلو خطو، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، ۽ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪنارو. هر ماحولياتي نظام پنهنجي مخصوص نباتات ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ تقريباً 3,087 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. پارڪ خشڪ جبلن، وادين، جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي چشمن تي مشتمل آهي ۽ سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا ۽ ٻين خشڪ علائقي جي جانورن لاءِ اهم محفوظ رهائش آهي.<ref>{{cite web |title=Kirthar National Park |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kirthar_National_Park |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو قدرتي منظر؛ پارڪ سنڌ جي اهم خشڪ جابلو ماحولياتي نظامن مان هڪ آهي.]] === نباتات === سنڌ جي گهڻي ايراضي خشڪ يا نيم خشڪ هجڻ ڪري قدرتي نباتات عام طور گرمي، گهٽ برسات، لوڻياٺ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ برداشت ڪندڙ وڻن، جهنگن، ٻوٽن ۽ گاهن تي مشتمل آهي. ان جي ابتڙ سنڌوءَ جي ڪچي، واهن جي ڪنارن، آبپاشي وارن علائقن ۽ ڍنڍن جي ڀرسان نسبتاً گهاٽي وڻڪار ملي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني ۽ ڪچي علائقن ۾ [[ٻٻر]]، لئي، ڪنڊي ۽ ٻين دريائي ۽ خشڪ علائقي جي وڻن جي موجودگي تاريخي طور اهم رهي آهي. ريگستاني علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار]]، [[ڦوڳ]]، کپ، ٻير ۽ ٻيا خشڪ سال برداشت ڪندڙ ٻوٽا عام آهن. کيرٿر ۽ ڪوهستان ۾ ڪنڊيدار جهنگ، ''Euphorbia'' جون جنسون ۽ خشڪ جابلو ٻوٽا ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ سان گڏ سنڌ ۾ [[نم]]، [[انب]]، [[ڄمون]]، [[گدامڙي]]، [[سھانجڻو]]، [[بڙ]]، [[پپل]]، کجور، ڪيلا، امرود ۽ چيڪو جهڙا مقامي يا پوکيل وڻ پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. انهن مان ڪيترائي قدرتي جهنگلي نباتات بدران باغباني يا شهري وڻڪاريءَ جو حصو آهن. ==== سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا |- style="background:#66BB6A; color:white; text-align:center;" ! سنڌي نالو ! سائنسي نالو ! مکيه ماحول ! حيثيت / اهميت |- | [[ڪنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ٿر، نارا ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو اهم وڻ؛ ڇانوَ، چارو ۽ ٻارڻ |- | [[ٻٻر]] | ''Vachellia nilotica'' (''Acacia nilotica'') | دريائي ميدان، ڪچو ۽ آبپاشي وارا علائقا | ڪاٺ، ڇانوَ ۽ دريائي ٻيلن ۾ اهم وڻ |- | لئي / آسري | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياٺ، دريائي ۽ خشڪ زمين | لوڻ برداشت ڪندڙ مقامي وڻ |- | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ نيم خشڪ علائقا | ريگستاني ٻوٽو؛ ميوا ۽ روايتي استعمال |- | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | ٿر ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو وڻ |- | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | سامونڊي، لوڻياٺ ۽ خشڪ علائقا | ڏندن جي صفائي ۽ روايتي استعمال لاءِ مشهور |- | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ميدان ۽ خشڪ علائقا | ڦر ڏيندڙ مقامي يا پوکيل وڻ |- | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | آباد ۽ شهري علائقا | ڇانوَ ۽ روايتي دوائن لاءِ عام |- | [[ديوي (وڻ)|ديوي / ولائتي ڪنڊي]] | ''Prosopis juliflora'' | شهري، بنجر ۽ دريائي علائقا | متعارف ڪرايل ۽ ڪيترن علائقن ۾ تيزيءَ سان پکڙجندڙ جارح نسل |- | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪريڪ | سنڌ جي مينگروو وڻڪار جي غالب جنس |} === ٻيلا === {{Main|سنڌ جا ٻيلا}} سنڌ جي ٻيلن ۽ قدرتي نباتات جي ورڇ تي صوبي جي خشڪ ۽ نيم خشڪ آبهوا، [[سنڌو درياهه]]، ٻوڏن، آبپاشي نظام، سامونڊي لوڻياٺ ماحول ۽ مختلف زميني بناوتن جو گهرو اثر پوي ٿو. گهٽ برسات ۽ نيم گرم آبهوا سبب سنڌ جا ٻيلا پاڪستان جي وڌيڪ برسات وارن علائقن جي ٻيلن کان نوعيت ۾ مختلف آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي جا مکيه ٻيلائي نظام '''دريائي ٻيلا'''، '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ '''[[مينگروو]] ٻيلا''' آهن؛ ان کان سواءِ چراگاهي علائقا، سماجي ٻيلڪاري، شهري ٻيلڪاري ۽ روڊن ۽ واهن جي ڪنارن تي وڻڪاري پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://sindhforests.gov.pk/page-faq |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=12 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512071908/https://sindhforests.gov.pk/page-faq |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي قدرتي وڻڪار ۾ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[لئي]]، [[ٻير]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]] ۽ ٻيا خشڪ آبهوا سان مطابقت رکندڙ وڻ ۽ ٻوٽا شامل آهن. سامونڊي پٽي ۽ ڪريڪن ۾ لوڻياٺ پاڻي برداشت ڪندڙ مينگروو نباتات ملي ٿي، جڏهن ته ڍنڍن، ڍورن ۽ ٻين آبي علائقن ۾ آبي ۽ نيم آبي ٻوٽن جون مختلف جنسون ملن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Fauna and Flora of Sindh |url=https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=25 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260825165728/https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |url-status=dead}}</ref> ==== دريائي ٻيلا ==== [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي ٻوڏ واري ڪچي ۾ موجود ٻيلن کي '''دريائي ٻيلا''' يا مقامي طور '''ڪچي جا ٻيلا''' چيو وڃي ٿو. انهن ٻيلن جي قدرتي واڌ تاريخي طور سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه، ٻوڏ ۽ درياهي پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي ۾ کاتي جي انتظام هيٺ دريائي ٻيلن جو رقبو تقريباً '''241,198 هيڪٽر''' آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=21 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821161849/https://sindhforests.gov.pk/ |url-status=dead}}</ref> دريائي ٻيلن ۾ تاريخي طور [[ٻٻر]] (''Vachellia nilotica''؛ اڳ ''Acacia nilotica'') سميت درياهي ميدانن سان مطابقت رکندڙ وڻن ۽ ٻوٽن جون جنسون ملنديون رهيون آهن. اهي ٻيلا جهنگلي جيوت لاءِ رهائش، مال لاءِ چارو، ڪاٺ ۽ مقامي آباديءَ لاءِ ٻين قدرتي وسيلن جي فراهميءَ سان گڏ درياهي ڪنارن جي استحڪام، گاد جي جمود ۽ ٻوڏ واري ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿا. دريائي ٻيلن جي صحت جو سڌو تعلق سنڌو درياهه جي قدرتي ٻوڏن ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان آهي. بئراجن، حفاظتي بندن، درياهي وهڪري ۾ تبديلي، غيرقانوني ڪاٽ ۽ زمين تي قبضي سبب ڪيترن دريائي ٻيلن جي قدرتي ٻيهر واڌ متاثر ٿي آهي. ==== آبپاشي وارا ٻيلا ==== سنڌ ۾ جديد بئراج ۽ ڪئنال نظام جي قيام کان پوءِ سرڪاري زمينن تي منظم '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ وڻڪاريون قائم ڪيون ويون. 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ آبپاشي نظام جي وڏي پيماني تي توسيع ٿي، جنهن کان پوءِ [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جي ڪمانڊ علائقن ۾ پڻ وڻڪاريءَ لاءِ پاڻي مختص ڪيو ويو.<ref name="SFD-irrigated">{{cite web |title=Irrigated Plantations |url=https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824092911/https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |url-status=dead}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب آبپاشي وارن سرڪاري ٻيلن جو رقبو لڳ ڀڳ '''82,195 هيڪٽر''' آهي ۽ انهن کي محفوظ سرڪاري ٻيلن جي حيثيت ڏني وئي آهي. انهن ۾ [[ٻٻر]]، [[يوڪلپٽس]]، [[ٽالهي]] يا شيشم (''Dalbergia sissoo'')، سيمر ۽ ٻين وڻن جون جنسون پوکيون وڃن ٿيون.<ref name="SFD-irrigated"/> آبپاشي وارن ٻيلن جو مقصد رڳو ڪاٺ جي پيداوار نه، پر زمين جي تحفظ، واٽر ٽيبل جي انتظام، هوا روڪڻ، ماحولياتي بهتري ۽ مقامي جهنگلي حيات لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ پڻ آهي. انهن ٻيلن جي ڪارڪردگي پاڻيءَ جي باقاعده فراهميءَ سان ڳنڍيل هجڻ ڪري واهن جي پاڻيءَ ۾ کوٽ يا غير يقيني ورڇ سندن واڌ تي اثر وجهي سگهي ٿي. ==== مينگروو ٻيلا ==== {{Main|سنڌ جا مينگروو ٻيلا|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Mangrove-Keti Bundar.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪيٽي بندر]] جا مينگروو؛ لوڻياٺ سامونڊي پاڻي، جزر مد ۽ درياهي گاد سان ٺهيل ڊيلٽائي ماحول]] سنڌ جا [[مينگروو]] ٻيلا [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي ڪريڪن ۽ [[ڪراچي]] جي ڪجهه ساحلي علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي پاڪستان جي مينگروو وڻڪار جو سڀ کان وڏو حصو ٺاهين ٿا ۽ دنيا جي نمايان خشڪ آبهوا وارن مينگروو نظامن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem |url=https://iucn.org/story/202507/international-day-conservation-mangrove-ecosystem-message-mr-mahmood-akhtar-cheema |publisher=IUCN |date=26 July 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب سنڌو ڊيلٽا جو مجموعي مينگروو ماحولياتي خطو تقريباً '''600,000 هيڪٽر''' تي مشتمل آهي. هي انگ سڄي ڊيلٽائي مينگروو ماحولياتي علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ ان کي لازمي طور موجوده گهاٽي وڻڪار جي اصل ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="SFD-mangroves">{{cite web |title=Mangroves |url=https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250726151431/https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |url-status=dead}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مينگروو جي غالب جنس '''اڇو تمر''' (''ايويسينيا مرينا'') آهي. سنڌ ٻيلي کاتي ۽ تاريخي رامسر دستاويزن ۾ ''رائزو فورا ميوڪروناٽا''، ''سيريوپس ٽيگل'' ۽ ''ايجيسيراس ڪارنيڪيوليٽم'' پڻ سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو نباتات ۾ درج ٿيل آهن؛ بهرحال انهن جي موجوده قدرتي ورڇ ۽ مقدار ''ايويسينيا مرينا'' جي ڀيٽ ۾ تمام محدود آهي.<ref name="SFD-mangroves"/><ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> مينگروو ٻيلا مڇين، جهينگن، ڪيڪڙن، پکين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن لاءِ خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ جا علائقا مهيا ڪن ٿا. اهي سامونڊي لهرن، طوفاني چاڙهه ۽ ساحلي ڪٽاوَ خلاف قدرتي رڪاوٽ طور ڪم ڪن ٿا، سامونڊي تلڇٽ کي مستحڪم ڪن ٿا ۽ ڪاربان جي ڊگهي مدي واري ذخيرن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=World Environment Day – Defenders of the Coast |url=https://www.wwfpak.org/take_action/world_environment_day |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو ماحول جي صحت جو گهرو تعلق سنڌو درياهه مان سمنڊ تائين پهچندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد سان آهي. درياهي وهڪري ۾ گهٽتائي، وڌندڙ سامونڊي لوڻياٺ، سمنڊ جي زمين ڏانهن چاڙهه، صنعتي ۽ شهري آلودگي، چرڻ، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ جو استعمال ۽ ساحلي ترقي هن ماحولياتي نظام لاءِ اهم خطرا رهيا آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> سنڌ ٻيلا ۽ جهنگلي حيات کاتو، [[آءِ يو سي اين]]، [[ورلڊ وائيڊ فنڊ فار نيچر|ڊبليو ڊبليو ايف]] ۽ مقامي برادريون مختلف دورن ۾ مينگروو بحالي، ٻيهر وڻڪاري ۽ ساحلي ماحول جي بحاليءَ جا منصوبا هلائينديون رهيون آهن. 2026ع ۾ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقن ۾ پڻ نئين مينگروو بحاليءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Mangrove restoration begins on Karachi coast |url=https://iucn.org/story/202606/mangrove-restoration-begins-karachi-coast |publisher=IUCN |date=5 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چراگاهي ۽ خشڪ علائقن جي وڻڪار ==== سنڌ جا سڀئي قدرتي وڻڪار وارا علائقا روايتي معنى ۾ گهاٽا ٻيلا نه آهن. [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]]، [[ڪاڇو]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان ۾ خشڪ جهنگ، ڪنڊيدار وڻڪار، موسمي گاهه ۽ چراگاهه وسيع ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. انهن علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]]، [[ٻير]]، لئي، ڦوڳ، کپ ۽ ٻيون خشڪ سال برداشت ڪندڙ جنسون مقامي ماحول جو بنيادي حصو آهن. اهي خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه جهنگلي حيات، خاص طور [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، ريگستاني پکين ۽ مالداريءَ لاءِ اهم آهن. چراگاهن تي حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪاٺ جي ڪٽائي، خشڪي ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديلي قدرتي نباتات تي دٻاءُ وڌائين ٿا. ==== سماجي ۽ شهري ٻيلڪاري ==== سنڌ ٻيلي کاتي جي ذميوارين ۾ سرڪاري ٻيلن کان علاوه سماجي ٻيلڪاري، خانگي زمينن تي وڻڪاري، واهن ۽ روڊن جي ڪنارن تي وڻ لڳائڻ ۽ شهري علائقن ۾ سبز علائقن جي واڌ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ شهري وڻڪاري گرميءَ جي شدت گهٽائڻ، هوا جي معيار بهتر ڪرڻ، مٽي ۽ ڌوڙ کي روڪڻ ۽ شهري جيوتن لاءِ ننڍيون رهائشون مهيا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. بهرحال شهري وڻڪاريءَ ۾ مقامي ۽ ماحول سان مطابقت رکندڙ جنسن جي چونڊ اهم آهي؛ غير مقامي تيزيءَ سان پکڙجندڙ جنسون، جهڙوڪ [[ديوي (وڻ)|ديوي]] (''Prosopis juliflora'')، ڪجهه علائقن ۾ مقامي نباتات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون. ==== ٻيلن جي انتظام ۽ تحفظ ==== سنڌ جي ٻيلن جو سرڪاري انتظام [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي ذميواري آهي. کاتو دريائي، آبپاشي ۽ مينگروو ٻيلن جي انتظام، نئين وڻڪاري، ٻيهر ٻيلڪاري، ٻيلن جي زمين جي تحفظ، غيرقانوني ڪاٽ جي روڪٿام ۽ جهنگلي حيات سان لاڳاپيل رهائشن جي بهتريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260824060140/https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي ٻيلن کي پاڻيءَ جي کوٽ، درياهي ٻوڏن ۾ گهٽتائي، غيرقانوني ڪاٽ، سرڪاري زمينن تي قبضي، حد کان وڌيڪ چرڻ، باهه، سامونڊي چاڙهه، آلودگي ۽ موسمي تبديليءَ کان خطرا آهن. انهن مسئلن سبب ٻيلن جي انتظام ۾ صرف وڻ لڳائڻ بدران درياهي وهڪرن، آبي نظام، مقامي جيوت، زمين جي استعمال ۽ مقامي برادرين جي روزگار کي گڏيل نموني ڏسڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ٻيلائي نظام |- style="background:#66BB6A; color:white;" ! ٻيلائي نظام ! اهم هنڌ ! اندازي / سرڪاري ايراضي ! اهم نباتات ! ماحولياتي اهميت |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | دريائي ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌوءَ جي ڪچي جا علائقا | style="background:#E0F2F1;" | تقريباً 241,198 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | ٻٻر، لئي ۽ دريائي وڻڪار | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ٻوڏ وارو ماحول، جهنگلي حيات، ڪاٺ ۽ چراگاهه |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | آبپاشي وارا ٻيلا | style="background:#DCEDC8;" | بئراجن ۽ ڪئنالن جي ڪمانڊ علائقن ۾ | style="background:#B2DFDB;" | تقريباً 82,195 هيڪٽر | style="background:#FFECB3;" | ٻٻر، ٽالهي، يوڪلپٽس، سيمر | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | منظم وڻڪاري، ڪاٺ، زمين ۽ ماحولياتي تحفظ |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | مينگروو ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌو ڊيلٽا، ڪريڪ ۽ ڪراچي ساحل | style="background:#E0F2F1;" | ڊيلٽائي ماحولياتي خطو تقريباً 600,000 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | اڇو تمر غالب؛ ٻيون مينگروو جنسون محدود | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ساحلي تحفظ، مڇين ۽ جهينگن جون نرسريون، ڪاربان |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه | style="background:#DCEDC8;" | ٿر، نارا، ڪاڇو، کيرٿر ۽ ڪوهستان | style="background:#B2DFDB;" | متفرق ۽ وسيع علائقو | style="background:#FFECB3;" | ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ٻير، ڦوڳ | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مالداري، ريگستاني ۽ جابلو جيوت جي رهائش |} <ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=21 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260821161849/https://sindhforests.gov.pk/ |url-status=dead}}</ref> <ref name="SFD-irrigated"/> <ref name="SFD-mangroves"/> === حيوانات === {{Main|سنڌ جي حيوانات}} سنڌ جي جهنگلي حيات ۾ ريگستاني ۽ جابلو ٿڻائتا، سنڌو درياهه سان وابسته آبي ٿڻائتا، سامونڊي جيوت، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي، سرڻا، مڇيون ۽ آبي بي مهر جاندار شامل آهن. سنڌ جي جيوت جي ورڇ ۾ پاڻيءَ جي دستيابي بنيادي عنصر آهي: کيرٿر ۽ ٿر ۾ خشڪ علائقن سان موافق جاندار، سنڌوءَ ۽ ڍنڍن ۾ آبي جيوت، جڏهن ته ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪناري تي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ سان موافق جاندار ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ٿڻائتا ==== [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img09.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ يوريل؛ کيرٿر سنڌ جي اهم جابلو جهنگلي حياتي رهائشن مان هڪ آهي.]] سنڌ جي نمايان جهنگلي ٿڻائتن ۾ [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، [[ڪارو هرڻ]]، [[ڦاڙهو]]، جهنگلي سوئر، بگھڙ، [[گدڙ]]، [[لومڙ]]، [[پٽي دار چراخ]]، جهنگ ٻلو، [[ڪاراڪل]]، نورئڙو، سيڙهه ۽ مختلف قسمن جا چمڙا ۽ ڪُئا شامل آهن. انهن جي موجوده ورڇ هڪجهڙي ناهي؛ ڪيترن نسلن جون مضبوط آباديون مخصوص محفوظ علائقن تائين محدود آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ آئيبيڪس]] (''Capra aegagrus blythi'') سنڌ جي کيرٿر جبلن سان نمايان طور وابسته آهي. کيرٿر نيشنل پارڪ ۽ ان سان لاڳاپيل محفوظ علائقا سنڌ آئيبيڪس ۽ يوريل جي تحفظ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. تاريخي طور سنڌ ۾ [[ايشيائي چيتو]] ۽ ٻين وڏن گوشت خور جانورن جو ذڪر ملي ٿو، پر چيتو سنڌ مان گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو آهي. پراڻن ذريعن ۾ پلنگ جي سنڌ اندر موجودگيءَ جا بيان ملن ٿا، پر موجوده مستند آباديءَ بابت دعوائون جديد سروي کان سواءِ احتياط سان ڪرڻ گهرجن. ==== سنڌو ٻلهڻ ==== {{Main|سنڌو درياهه جي ٻلهڻ}} [[فائل:Indus river Dolphin , The National Aquatic Animal of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'')، سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ جو انتهائي مخصوص ٿڻائتو.]] [[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'') سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ ٻلهڻ آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان نمايان ۽ تحفظ جي لحاظ کان اهم جاندارن مان هڪ آهي. بئراجن ۽ ڊيمن جي تعمير تاريخي طور ان جي رهائش کي الڳ الڳ درياهي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، جنهن سبب ان جي اچ وڃ محدود ٿي ۽ آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan National Report to UNCED 1992 |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1991-001.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] جي وچ وارو درياهي حصو سنڌو ٻلهڻ جي اهم ترين رهائشن مان آهي ۽ ان جي تحفظ لاءِ محفوظ علائقو قائم ڪيو ويو. تحفظ، شڪار جي پابندي، بچاءَ جي ڪاررواين ۽ آباديءَ جي نگرانيءَ سان تاريخي گهٽتائيءَ کان پوءِ ان جي تعداد ۾ بهتري رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite report |title=Report of the Workshop on the Conservation of the Ganges River Dolphin and Indus River Dolphin |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/SSC-OP-023.pdf |publisher=IUCN Species Survival Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ٻلهڻ جون اکيون انتهائي ننڍيون ۽ بصري صلاحيت محدود آهي؛ اهو گدلي درياهي پاڻيءَ ۾ رستو ڳولڻ ۽ خوراڪ پڪڙڻ لاءِ بنيادي طور آواز جي بازگشت، يعني ايڪولوڪيشن، استعمال ڪري ٿو. === پکي === سنڌ جي سنڌو ماٿري، ڍنڍون، ڌٻڻيون، سامونڊي ڪريڪ ۽ ريگستاني علائقا مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائش آهن. سنڌ [[مرڪزي ايشيائي فلائي وي]] سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جي رستن تي واقع هجڻ ڪري سياري دوران وچ ۽ اتر ايشيا کان وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جا پکي سنڌ جي ڍنڍن، ڊيلٽا ۽ ٻين آبي زمينن ڏانهن اچن ٿا. [[هاليجي ڍنڍ]] ڏکڻ پاڪستان جي اهم پکين جي افزائش، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ وارن هنڌن مان هڪ آهي. رامسر جي جائزي موجب اها تاريخي طور 50,000 کان 100,000 پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Haleji Lake – Ramsar Site |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RAM/RAM_018_PK_en.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪينجهر ڍنڍ]] پڻ بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين آهي. رامسر جي فهرست موجب اها نسل وڌائڻ، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ لاءِ اهم آهي ۽ تاريخي ڳڻپ ۾ 140,000 تائين پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عام يا موسمي طور ملندڙ پکين ۾ مختلف بدڪون، هنج، ڪونجون، ٻگهه، ڪانئرا، پيڻ، پاڻي ڪڪڙيون، ٽٽيهر، سينڊ پائپر، باز، عقاب، سرڻيون، ڳجهون، تتر، چڪور، مور ۽ ٻيا ريگستاني ۽ آبي پکي شامل آهن. [[هوبره تلور]] ٿر ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ سياري جو لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي. ان کي شڪار، رهائش جي تبديلي ۽ ٻين دٻائن سبب تحفظ جي ضرورت آهي. === رڙهندڙ جانور === سنڌ جي سرڻن ۾ نانگ، سانڊا، ڳوهن، اسڪنڪ، زميني ۽ مٺي پاڻيءَ جا ڪڇون، سامونڊي ڪُميون ۽ [[واڳون]] شامل آهن. خشڪ ٿر ۽ کيرٿر کان وٺي نارا جي آبي زمينن ۽ سامونڊي ڪنارن تائين مختلف رهائشن سبب سرڻن جي به نمايان تنوع ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[واڳون]] (''Crocodylus palustris'') سنڌ جي ڪجهه ڍنڍن، نارن، تلائن ۽ محفوظ آبي علائقن ۾ ملي ٿو. ان کي فقط هاليجي ڍنڍ تائين محدود سمجهڻ درست ناهي؛ تاريخي ۽ جديد تحفظ واري ادب ۾ نارا واري نظام سميت سنڌ جي ٻين آبي علائقن ۾ به ان جي موجودگي درج ٿيل آهي.<ref>{{cite report |title=Crocodiles: An Action Plan for their Conservation |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/1992-008.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[انڊين ڪوبرا]]، ڪريٽ ۽ وائپر خاندانن جون زهريليون جنسون پڻ ملن ٿيون. پراڻين عوامي روايتن ۾ نانگن بابت ڪيترائي غير سائنسي بيان ملن ٿا؛ مثال طور سمهندڙ ماڻهوءَ جو ''ساهه چوسڻ''. اھا ڪنهن بہ نانگ جي حياتياتي خاصيت نه آهي. ==== سامونڊي ڪُميون ==== ڪراچيءَ جي [[هاڪس بي]] ۽ [[سينڊزپٽ]] سميت سنڌ جا ڪجهه سامونڊي ڪنارا سامونڊي ڪُمين لاءِ اهم آهن. موجوده نگرانيءَ ۾ [[سائي سامونڊي ڪُمي]] (''Chelonia mydas'') سنڌ جي سامونڊي ڪنارن تي باقاعده آنا ڏيندڙ نمايان جنس آهي.<ref>{{cite web |title=Marine turtles |url=https://www.wwfpak.org/our_work_/biodiversity/marine_turtles/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊبليو ڊبليو ايف-پاڪستان]] [[هاڪس بي]] کي پاڪستان جي اهم سائي سامونڊي ڪُمي جي آنا لاهڻ واري ساحلن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سامونڊي ڪُمين کي مڇيگيريءَ جي ڄارن ۾ اتفاقي ڦاسڻ، گم ٿيل يا ڇڏيل ڄارن، پلاسٽڪ، ساحلي ترقي، روشنيءَ جي آلودگي ۽ آنن لاھڻ واري جاء جي بگاڙ کان خطرا آهن.<ref>{{cite web |title=WWF Blog – Green turtle nesting at Hawks Bay |url=https://www.wwfpak.org/knowledge_hub_/wwf_blog/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> زيتوني رڊلي ڪُمي (''Lepidochelys olivacea'') پاڪستاني سامونڊي پاڻيءَ ۾ ملي سگهي ٿي. === مڇيون ۽ آبي حيات === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي مڇين جي حيات ٻن وڏن نظامن سان لاڳاپيل آهي: سنڌو درياهه، ڍنڍن ۽ واهن جي مٺي پاڻيءَ واري ماهيگيري، ۽ [[عربي سمنڊ]]، سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪن جي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ واري ماهيگيري. ڊيلٽا جا مينگروو ڪريڪ ڪيترين مڇين، جهينگن ۽ ڪرسٽيشين جي ننڍپڻ ۽ افزائش لاءِ نرسري رهائش مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سامونڊي مڇين ۾ پاپليٽ، سرمئي، سارڊين، سول، بمبئي ڊڪ، ٽونا، ميڪرَل ۽ ٻيون تجارتي جنسون شامل آهن، جڏهن ته سنڌو ۽ مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۾ موراکو، ڪرڙو، ٿيلهو، سنگهاري ۽ ٻين مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون. ==== پلو ==== [[پلو]] يا هلسا (''Tenualosa ilisha'') سنڌ جي سڀ کان مشهور مڇين مان آهي. هي سامونڊي ۽ مهاجر مڇي آهي، جيڪا افزائش لاءِ عربي سمنڊ مان سنڌو درياهه ڏانهن مٿي چڙهي ٿي. سنڌوءَ ۾ بئراجن جي تعمير، درياهي وهڪري جي گهٽتائي، پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديلي ۽ مهاجرت جي رستي ۾ رڪاوٽن پلي جي تاريخي ورڇ ۽ پيداوار تي اثر وڌو آهي. سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي مناسب وهڪري جو برقرار رهڻ پلي، ٻين مهاجر مڇين، جهينگن ۽ سامونڊي-دريائي ماحول جي صحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. === ڍنڍون ۽ آبي زمينون === سنڌ جون ڍنڍون، ڍورا، ڪريڪ ۽ دريائي ٻوڏ وارا علائقا مڇين، آبي نباتات، مگرن، ڪُمين ۽ وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جي پکين لاءِ اهم رهائش آهن. بين الاقوامي اهميت وارين سنڌ جي آبي زمينن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، [[ڊريگهه ڍنڍ]]، [[ديھ اڪرو-II]]، [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ [[سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو]] سميت ڪيترائي رامسر ماڳ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منڇر ڍنڍ]] تاريخي طور سنڌ جي سڀ کان اهم مٺي پاڻيءَ جي ماهيگيري ۽ آبي حياتي نظامن مان رهي آهي، پر پاڻيءَ جي معيار، نيڪاليءَ جي لوڻياٺ پاڻي، ڏڪار ۽ درياهي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب ان جي ماحولياتي حالت سخت دٻاءَ هيٺ رهي آهي. === حياتياتي تحقيق جي تاريخ === سنڌ جي جهنگلي حيات بابت سائنسي دستاويزڪاري 19هين صديءَ دوران وڌيڪ منظم ٿي. اليگزينڊر برنس، وليم ٿامس بلئنفورڊ، ايلن آڪٽيوين هيوم، فرانسس ڊي، جيمس اي مري، يوجين اوٽس، ايڊورڊ هيملٽن ايٽڪن ۽ بعد ۾ ڪلاڊ بي ٽائيسهرسٽ ۽ ٻين فطرتدانن سنڌ ۽ ڀرپاسي جي پکين، ٿڻائتن، مڇين ۽ سرڻن بابت مشاهدا ۽ فهرستون تيار ڪيون. انهن شروعاتي ڪمن مان ڪيترائي نوآبادياتي دور جي جيوگرافيائي ۽ فطري تاريخ جي مطالعي جو حصو هئا. 20هين صديءَ ۾ پاڪستاني يونيورسٽين ۽ تحقيقاتي ادارن سنڌ جي مڇين، ڪرسٽيشين، پيراسائٽولوجي، حشرات ۽ ٻين جاندارن تي وڌيڪ تحقيق ڪئي. پراڻن تاريخي انگن، جهڙوڪ ٿڻائتن يا پکين جي ''ڪل جنسن'' جي تعداد، کي موجوده حياتياتي فهرست سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪسانومي، ورڇ ۽ تحفظ واري حيثيت ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن.<ref>ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه، 1982ع.</ref> === جهنگلي حيات جو تحفظ === سنڌ ۾ حياتياتي تنوع جي تحفظ لاءِ نيشنل پارڪ، وائلڊ لائيف سينڪچري، گيم رزرو، رامسر آبي زمينون ۽ نسل مخصوص محفوظ علائقا قائم ڪيا ويا آهن. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جابلو حيات، سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو دريائي ٻلهڻ، جڏهن ته هاليجي، ڪينجهر ۽ سنڌو ڊيلٽا آبي پکين، مڇين، مينگروو ۽ سامونڊي حيات جي تحفظ لاءِ اهم آهن. حياتياتي تنوع کي مکيه خطرا رهائش جي تباهي ۽ ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ، پاڻيءَ جي کوٽ، درياهه جي قدرتي وهڪري ۾ تبديلي، آلودگي، غيرقانوني شڪار ۽ واپار، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ، ناگوار پرڏيهي جنسون، شهري توسيع ۽ [[موسمي تبديلي]] آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي گهٽتائي، سامونڊي چاڙهه ۽ ساحلي ٻوڏ زمين، زراعت، مينگروو ۽ مقامي ماهيگير برادرين تي گڏيل اثر وجهن ٿا. WWF-Pakistan ۽ IUCN جديد تحفظ منصوبن ۾ مينگروو بحالي، سامونڊي جيوت، مڇين جي نرسري علائقن ۽ مقامي برادرين جي شموليت تي زور ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Participatory Conservation Plans for the Indus Delta |url=https://www.wwfpak.org/?384599/Speakers-term-conservation-plans-essential-for-the-protection-of-threatened-wildlife-and-coastal-resources= |publisher=WWF-Pakistan |date=3 April 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> == سياسي نظام == {{Main|سنڌ حڪومت|سنڌ جي سياست}} [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جو مرڪز.]] سنڌ جو سياسي ۽ حڪومتي نظام [[پاڪستان جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت وفاقي پارلياماني نظام جو حصو آهي. سنڌ پاڪستان جي چئن وفاقي صوبن مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنهنجي چونڊيل [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير]]، صوبائي ڪابينا، [[سنڌ جو گورنر|گورنر]]، صوبائي انتظاميه ۽ آئين ۽ وفاقي قانونن تحت قائم عدالتي ۽ مڪاني ادارا موجود آهن. آئين جي آرٽيڪل 129 موجب صوبي جو انتظامي اختيار گورنر جي نالي ۾ صوبائي حڪومت استعمال ڪري ٿي، جيڪا وڏي وزير ۽ صوبائي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي ۽ وڏي وزير جي ذريعي ڪم ڪندي آهي. آرٽيڪل 130 تحت وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪابينا گورنر کي سندس آئيني ڪمن جي ادائگيءَ ۾ مدد ۽ صلاح فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1431341153_169.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |at=Articles 129–130 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سطح تي قانون ساز اختيار [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] وٽ، انتظامي اختيار وڏي وزير ۽ ڪابينا وٽ، جڏهن ته عدالتي اختيار [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۽ ماتحت عدالتن سميت آئيني عدالتي نظام وٽ آهي. مڪاني سطح تي ميٽروپوليٽن، ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جا ادارا صوبائي قانونن تحت ڪم ڪن ٿا. === صوبائي حڪومتي نظام === سنڌ حڪومت جو انتظامي مرڪز [[ڪراچي]] ۾ آهي. وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ صوبائي ڪابينا مختلف کاتن جهڙوڪ گهرو، قانون، ماليات، تعليم، صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، زراعت، توانائي، منصوبابندي ۽ ترقي، صنعت، معدنيات ۽ ٽرانسپورٽ کي سنڀالي ٿي. صوبي جو چيف سيڪريٽري سول انتظاميه جو اعليٰ ترين بيوروڪريٽڪ عملدار آهي ۽ صوبائي سيڪريٽريٽ ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Government of Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ [[سيد مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ کيس موجوده وڏي وزير طور درج ڪري ٿي، جڏهن ته موجوده ڪابينا ۾ صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، گهرو ۽ قانون، تعليم، ٽرانسپورٽ، توانائي، زراعت ۽ ٻين کاتن جا صوبائي وزير شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sindh Cabinet |url=https://cm.sindh.gov.pk/sindh-cabinet |publisher=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Syed Murad Ali Shah Cabinet.jpg|[[سيد مراد علي شاهه]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير سنڌ]] <!-- گورنر سيد نهال هاشمي جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- اسپيڪر سيد اويس قادر شاهه جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- چيف جسٽس جسٽس ظفر احمد راجپوت جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> </gallery> === گورنر === {{Main|سنڌ جو گورنر}} [[سنڌ جو گورنر]] وفاقي آئيني عهديدار آهي. آئين جي آرٽيڪل 101 تحت گورنر کي صدر، وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ڪري ٿو. عام پارلياماني حالتن ۾ گورنر گهڻو ڪري آئيني ۽ رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته روزاني صوبائي حڪومت وڏي وزير ۽ ڪابينا هلائين ٿا. مارچ 2026ع ۾ [[سيد محمد نهال هاشمي]] کي سنڌ جو 35هون گورنر مقرر ڪيو ويو. صدر پاڪستان 12 مارچ 2026ع تي وزيراعظم جي صلاح تي سندس مقرري منظور ڪئي ۽ 13 مارچ تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کانئس حلف ورتو.<ref>{{cite web |title=President approves appointment of Nehal Hashmi as Governor of Sindh |url=https://www.radio.gov.pk/12-03-2026/president-approves-appointment-of-nehal-hashmi-as-governor-sindh |publisher=Radio Pakistan |date=12 March 2026 |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=Nehal Hashmi takes oath as Governor of Sindh |url=https://radio.gov.pk/13-03-2026/nehal-hashmi-sworn-in-as-sindh-governor |publisher=Radio Pakistan |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === وڏو وزير === {{Main|سنڌ جو وڏو وزير}} وڏو وزير سنڌ جي چونڊيل صوبائي حڪومت جو سربراهه آهي. آئين جي آرٽيڪل 130 تحت صوبائي اسيمبلي پنهنجي ميمبرن مان وڏي وزير کي چونڊي ٿي. وڏو وزير ڪابينا جي سربراهي ڪري ٿو، صوبائي پاليسيءَ جي عام رخ جو تعين ڪري ٿو ۽ مختلف وزارتن ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ جو ذميوار هوندو آهي. 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[سيد مراد علي شاهه]] ٻيهر وڏي وزير طور چونڊيو ويو ۽ 2026ع تائين عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ صوبائي اسيمبلي === {{Main|سنڌ صوبائي اسيمبلي}} [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي.]] سنڌ صوبائي اسيمبلي صوبي جي هڪ ايواني قانون ساز اداري آهي. پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 106 تحت سنڌ اسيمبلي ۾ '''168 ميمبر''' آهن، جن مان '''130 عام سيٽون'''، '''29 عورتن لاءِ مخصوص سيٽون''' ۽ '''9 غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص سيٽون''' آهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |at=Article 106 seat allocation |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> عام سيٽن تي ميمبر سڌي چونڊ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته عورتن ۽ غير مسلمانن لاءِ مخصوص سيٽون سياسي جماعتن کي عام سيٽن تي سندن چونڊيل ميمبرن جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. اسيمبلي قانون سازي، صوبائي بجيٽ جي منظوري، حڪومت کان سوال، قراردادون، قائم ڪميٽيون، قانون ساز بل ۽ سرڪاري پاليسين جي پارلياماني نگرانيءَ جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي. موجوده اسيمبلي 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ان جو مدو "2024 – till date" درج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر === اسپيڪر اسيمبلي جي اجلاس جي صدارت، ايوان جي نظم، پارلياماني ضابطن جي تشريح ۽ اسيمبلي سيڪريٽريٽ جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي آئيني عهديدار آهي. اسپيڪر جي غيرموجودگيءَ ۾ ڊپٽي اسپيڪر ايوان جي صدارت ڪري ٿو. 25 فيبروري 2024ع تي [[سيد اويس قادر شاهه]] سنڌ اسيمبلي جو اسپيڪر چونڊيو ويو. سنڌ اسيمبلي موجب هن 111 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سندس مقابلي واري اميدوار کي 36 ووٽ مليا. ساڳئي تاريخ کان [[اينٿوني نويد]] ڊپٽي اسپيڪر طور عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Speaker – Syed Awais Qadir Shah |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر === سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي جي اسپيڪر جو عهدو 1937ع ۾ سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور قانون ساز اداري جي قيام کان پوءِ وجود ۾ آيو. سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري تاريخي فهرست موجب پهريون اسپيڪر '''ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني''' هو؛ ان ڪري سيد ميران محمد شاهه کي پهريون اسپيڪر لکڻ درست ناهي.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#4A235A; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ قانون ساز / صوبائي اسيمبلي جا اسپيڪر |- ! style="background:#6C3483; color:white;" | نمبر ! style="background:#2874A6; color:white;" | اسپيڪر ! style="background:#148F77; color:white;" | مدت ! style="background:#B9770E; color:white;" | تاريخي نوٽ |- | style="background:#F4ECF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني]] | style="background:#E8F6F3;" | 28 اپريل 1937ع – 15 فيبروري 1938ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | سنڌ قانون ساز اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد ميران محمد شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1938ع – 1948ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | مختلف اسيمبلين ۾ ٽن مرحلن دوران اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو |- | style="background:#F4ECF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 8 مارچ 1949ع – 29 ڊسمبر 1951ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پاڪستان جي قيام کان پوءِ واري صوبائي اسيمبلي جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[مير غلام علي ٽالپر]] | style="background:#D5F5E3;" | 14 سيپٽمبر 1953ع – 21 مارچ 1955ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ وارو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[پير قربان علي شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 26 مارچ 1955ع – 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ آخري اسپيڪر |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | ون يونٽ سبب سنڌ صوبائي اسيمبلي موجود نه رهي، 14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غلام رسول خان کيهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 2 مئي 1972ع – 30 مارچ 1977ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ بحال ٿيل سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 31 مارچ 1977ع – 4 جولاءِ 1977ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 1977ع جي مارشل لا کان اڳ مختصر دور |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | صوبائي پارلياماني سرگرمين جو مارشل لا وارو وقفو، 1977ع – 1985ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[عبدالله حسين هارون]] | style="background:#D5F5E3;" | 6 اپريل 1985ع – 31 مارچ 1986ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1985ع جي غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 6 اپريل 1986ع – 1 ڊسمبر 1988ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد عبدالله شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1 ڊسمبر 1988ع – 5 نومبر 1990ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1988ع کان پوءِ بحال ٿيل جمهوري دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[عبدالرزاق خان]] | style="background:#E8F6F3;" | 5 نومبر 1990ع – 19 آڪٽوبر 1993ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | نائين اسيمبلي واري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غوث بخش خان مهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 1993ع – 1997ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ڏهين اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نواب مرزا (وڪيل)|نواب مرزا]] | style="background:#E8F6F3;" | 1997ع – 1998ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | يارهين اسيمبليءَ جي شروعاتي دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 2002ع – 2007ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ٻيو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نثار احمد کهڙو]] | style="background:#E8F6F3;" | 2008ع – 2013ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 2008ع کان پوءِ واري جمهوري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#D5F5E3;" | 2013ع – 2018ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 2018ع – 2023ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ٻيو مسلسل اسيمبلي دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد اويس قادر شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 25 فيبروري 2024ع – موجوده | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | موجوده اسپيڪر |} <ref>{{cite web |title=Speaker’s of Sindh Legislative Assembly |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/Speakers.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Speaker |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === موجوده سياسي جوڙجڪ === سنڌ جي موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي. سنڌ اسيمبلي جي 2026ع واري سرڪاري پارٽي-جوڙجڪ موجب پيپلز پارٽي وٽ 117 ميمبر، [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] وٽ 37، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] وٽ 5، آزاد ميمبر 3 ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] وٽ هڪ ميمبر درج آهي.<ref>{{cite web |title=Party Composition – 2024 till date |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#922B21; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ اسيمبلي جي موجوده پارٽي جوڙجڪ |- ! style="background:#B03A2E; color:white;" | سياسي جماعت / حيثيت ! style="background:#1F618D; color:white;" | موجوده ميمبر ! style="background:#117A65; color:white;" | پارلياماني حيثيت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | style="background:#D6EAF8;" | 117 | style="background:#D5F5E3;" | حڪومتي اڪثريت |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | style="background:#AED6F1;" | 37 | style="background:#ABEBC6;" | مخالف ڌر جي وڏي جماعت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | style="background:#D6EAF8;" | 5 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | آزاد | style="background:#AED6F1;" | 3 | style="background:#ABEBC6;" | آزاد ميمبر |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | style="background:#D6EAF8;" | 1 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |} <ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === وفاق سان تعلق === سنڌ پاڪستان جي وفاقي نظام جو آئيني صوبو آهي. وفاق ۽ صوبي جي اختيارن جي ورڇ 1973ع جي آئين، خاص طور وفاقي قانون ساز فهرست ۽ [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ صوبن ڏانهن منتقل ڪيل معاملن جي بنياد تي طئي ٿئي ٿي. تعليم، صحت، زراعت، مڪاني حڪومت، ثقافت ۽ ڪيترائي سماجي ۽ انتظامي شعبا بنيادي طور صوبائي اختيار هيٺ آهن، جڏهن ته دفاع، پرڏيهي معاملا، ڪرنسي، بين الصوبائي ۽ بين الاقوامي واپار جا ڪيترائي پهلو ۽ وفاقي ٽيڪسيشن وفاق جي اختيار ۾ آهن. وفاق ۽ صوبن وچ ۾ گڏيل نوعيت جي معاملن لاءِ [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] اهم آئيني ادارو آهي. پاڻي، بجلي، قدرتي گئس ۽ بين الصوبائي معاملن جهڙا سوال وفاقي-صوبائي سياست ۾ سنڌ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. سنڌ کي وفاقي آمدنيءَ مان حصو [[قومي مالياتي ايوارڊ]] تحت ملي ٿو، جڏهن ته صوبو پنهنجي ٽيڪسن ۽ غير ٽيڪسي آمدنيءَ جا ذريعا پڻ رکي ٿو. قدرتي گئس، تيل، پاڻيءَ جي ورڇ، بندرگاهن، توانائي منصوبن ۽ مالي وسيلن جي ورڇ سنڌ ۽ وفاق جي لاڳاپن ۾ وقت بوقت سياسي بحث جا اهم موضوع رهيا آهن. === چونڊ نظام === سنڌ ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نگرانيءَ هيٺ ٿين ٿيون. 2023ع جي آخري حلقه بندي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري جي سرڪاري نتيجن جي بنياد تي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=30 November 2023 |access-date=24 August 2026 |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> === قومي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ لاءِ [[قومي اسيمبلي پاڪستان|قومي اسيمبلي]] جون '''61 عام سيٽون''' مختص آهن. ان کان علاوه سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ عورتن جون '''14 مخصوص قومي اسيمبلي سيٽون''' صوبي جي عام سيٽن تي حاصل ڪيل پارٽي نمائندگيءَ جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. قومي اسيمبلي ۾ غير مسلمانن جون 10 مخصوص سيٽون سڄي پاڪستان لاءِ گڏيل قومي فهرست تي آهن، اهي صوبي وار مقرر ناهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي 55,696,147 آباديءَ جي بنياد تي سنڌ جي قومي اسيمبلي جي هڪ عام تڪ لاءِ سراسري آبادي quota تقريباً '''913,052''' مقرر ٿي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206132213/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |url-status=dead}}</ref> === صوبائي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ صوبائي اسيمبلي جون '''130 عام چونڊ تڪ''' آهن. عورتن لاءِ 29 ۽ غير مسلمانن لاءِ 9 مخصوص سيٽن سان اسيمبلي جي ڪل آئيني طاقت 168 ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=2024-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |url-status=dead}}</ref> 2023ع جي حلقه بنديءَ لاءِ سنڌ جي هڪ صوبائي عام تڪ جو سراسري آبادي ڪوٽا تقريباً '''428,432''' ماڻهو هئي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206132213/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |url-status=dead}}</ref> === مڪاني حڪومتي نظام === {{Main|سنڌ ۾ مڪاني حڪومت}} سنڌ ۾ مڪاني حڪومت جو بنيادي قانوني ڍانچو '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع''' ۽ ان ۾ وقت بوقت ڪيل ترميمن تي ٻڌل آهي. هن قانون تحت صوبي ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي جهڙا مڪاني ادارا قائم ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مڪاني ادارن جا بنيادي ڪم شهري صفائي، مقامي رستا، گهٽيون، پارڪ، اسٽريٽ لائيٽ، قبرستان، بازارون، عوامي صحت جا ڪجهه مقامي پهلو، پاڻي ۽ نيڪال سان لاڳاپيل خدمتون، بلدياتي منصوبابندي، عمارتن ۽ عوامي جڳهن جي انتظام ۽ ٻين مڪاني سهولتن تائين پکڙيل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ ۾ ميٽروپوليٽن ۽ ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ لازمي ۽ اختياري ڪمن جون الڳ فهرستون ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 – Schedule II |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع ۾ سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جيڪي مڪاني ادارن جي جوڙجڪ ۽ انتظام سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Local Government (Third Amendment) Act, 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |date=2 October 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني ادارن جي موجوده جوڙجڪ === [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب سنڌ ۾ مختلف ضلعن ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي قائم آهن. ڪراچي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن سان گڏ 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن، جڏهن ته حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي اهم مڪاني حڪومتي ادارن جا قسم |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | سربراهه ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#EAF2F8;" | ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | style="background:#EEF5E9;" | وڏي ميٽروپوليٽن شهر | style="background:#F3E5F5;" | ميئر | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | وڏي شهري علائقي جي بلدياتي پاليسي، شهري خدمتون ۽ رابطا |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪارپوريشن | style="background:#E2F0D9;" | وڏا شهري علائقا | style="background:#EADCF0;" | ميئر / چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري بلدياتي انتظام ۽ مقامي خدمتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ضلعي ڪائونسل | style="background:#EEF5E9;" | ڳوٺاڻو ضلعي علائقو | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي ترقي ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | وچولي درجي جا شهر | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري صفائي، رستا، بازارون ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ٽائون ڪميٽي | style="background:#EEF5E9;" | ننڍا شهر ۽ قصبا | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | بنيادي مقامي بلدياتي خدمتون |- | style="background:#D6EAF8;" | يونين ڪائونسل / يونين ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | پاڙي يا ڳوٺن جي سطح | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | بنيادي مقامي نمائندگي ۽ ننڍي سطح جون خدمتون |} <ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون === [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] سنڌ جي سڀ کان وڏي بلدياتي اداري مان هڪ آهي. اها ڪراچيءَ جي ميٽروپوليٽن سطح جي بلدياتي معاملن، وڏن شهري رستن، پارڪن، ڪجهه ميونسپل سهولتن، شهري رابطا ۽ وڏي سطح جي بلدياتي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو سربراهه ميئر هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب ڪراچي ضلعي نظام ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments – Karachi |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> === ميونسپل ڪارپوريشنون === سنڌ ۾ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت وڏن شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ هڪ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن درج آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ 7 ميونسپل ڪارپوريشنون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260911135337/https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |url-status=dead}}</ref> ميونسپل ڪارپوريشنن جا ڪم عام طور شهري صفائي، رستن ۽ گهٽين جي مرمت، پارڪن، عوامي جڳهن، بازارن، اسٽريٽ لائيٽ، ڪجهه مقامي صحت ۽ ماحولياتي خدمتن، بلدياتي منصوبابندي ۽ مقامي ٽيڪسن ۽ فيسن جي انتظام تائين پکڙيل آهن. === ترقياتي اٿارٽيون === سنڌ جي وڏي شهري توسيع ۽ رهائشي رٿابندي لاءِ مختلف ترقياتي اٿارٽيون قائم ڪيون ويون آهن. انهن جو ڪم عام بلدياتي ادارن کان مختلف هوندو آهي؛ ترقياتي اٿارٽيون شهرن يا علائقن جي ماسٽر پلاننگ، نون رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن، زمين جي ترقي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري توسيع تي ڌيان ڏين ٿيون. [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] 1957ع ۾ قائم ٿي ۽ ڪراچي امپروومينٽ ٽرسٽ جي جاءِ ورتائين. اداري جو تاريخي مقصد ڪراچيءَ جي ماسٽر پلان تحت ترقي، نون ٽائون شپ ۽ رهائشي اسڪيمن جي قيام ۽ شهري زمين جي ترقي هو.<ref>{{cite web |title=How KDA was Established |url=https://kda.gos.pk/Docs/CMS/file/Khadim%20Magazine/October-2018/054-Karachi%20Civic%20Centre.pdf |publisher=Karachi Development Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ٻين شهري ترقياتي ادارن ۾ حيدرآباد، ملير، لياري، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ترقياتي اٿارٽيون پڻ شامل آهن. [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] جي بحالي لاءِ 2013ع ۾ صوبائي قانون منظور ڪيو ويو، جڏهن ته [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] لاءِ پڻ ساڳئي سال بحالي ۽ ترميم وارو قانون منظور ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Lyari Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جون ڪجهه اهم ترقياتي اٿارٽيون |- ! style="background:#76448A; color:white;" | اٿارٽي ! style="background:#2874A6; color:white;" | علائقو ! style="background:#148F77; color:white;" | بنيادي ڪم |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماسٽر پلاننگ، رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن ۽ شهري زمين جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | شهري توسيع، رهائشي اسڪيمن ۽ ترقياتي رٿابندي |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي جو ملير ۽ اوڀر وارو علائقو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | رهائشي رٿابندي ۽ نون شهري علائقن جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | رهائشي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري بحاليءَ سان لاڳاپيل رٿائون |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | لاڙڪاڻو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | لاڙڪاڻي جي شهري رٿابندي ۽ ترقي |} === پاڻي ۽ نيڪال جون شهري ڪارپوريشنون === 2023ع ۾ سنڌ حڪومت ڪيترن وڏن شهرن لاءِ الڳ پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشن قانون منظور ڪيا. انهن ۾ حيدرآباد، ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد، لاڙڪاڻو ۽ سکر جون پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Acts 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا شهري پاڻي جي فراهمي، سيوريج ۽ نيڪال جي خدمتن کي بلدياتي نظام کان وڌيڪ مخصوص ادارياتي ڍانچي هيٺ منظم ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويا. === صوبائي اليڪشن ڪميشن === [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جو سنڌ لاءِ صوبائي دفتر ڪراچي ۾ قائم آهي. صوبائي اليڪشن ڪمشنر وفاقي اليڪشن ڪميشن جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهي ۽ صوبي ۾ قومي، صوبائي ۽ مڪاني چونڊن جي انتظام، ووٽر فهرستن، حلقه بندين، چونڊ عملي ۽ چونڊ ضابطن جي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سنڌ جو موجوده صوبائي اليڪشن ڪمشنر '''اعجاز انور چوهان''' آهي.<ref>{{cite web |title=ECP Officers – Provincial Election Commissioner Sindh |url=https://ecp.gov.pk/index.php/notifications/officers |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> صوبائي اليڪشن ڪمشنر سنڌ جو دفتر پاڪستان سيڪريٽريٽ، بلاڪ 44-اي، شاهراهه عراق، صدر، ڪراچي ۾ واقع آهي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن جا ريجنل ۽ ضلعي اليڪشن ڪمشنر پڻ درج آهن.<ref>{{cite web |title=Telephone Numbers and Office Addresses – Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251204211744/https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |url-status=dead}}</ref> === سياسي تنظيمون === سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قومي، صوبائي، شهري ۽ علائقائي سياسي جماعتن جو اهم ڪردار رهيو آهي. موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي، جڏهن ته [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] ۽ ٻيون جماعتون پڻ مختلف علائقن ۾ سياسي نمائندگي رکن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سياسي ڌارا ۾ قومپرست ۽ علائقائي تنظيمن پڻ تاريخي ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن جو اثر خاص طور سنڌي ٻولي، صوبائي خودمختياري، پاڻي، زمين، وسيلن جي ورڇ، مڪاني حڪومت ۽ وفاق–صوبائي لاڳاپن جهڙن مسئلن تي سياسي بحث ۾ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ سياسي تنظيمون مختلف نوعيت جون آهن: ڪجهه قومي سطح جون جماعتون آهن، ڪجهه شهري يا علائقائي بنيادن تي ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قومپرست يا نظرياتي تحريڪون چونڊ سياست کان ٻاهر پڻ سرگرم رهيون آهن. سڀني تنظيمن جي چونڊ يا پارلياماني حيثيت هڪجهڙي ناهي؛ ان ڪري انهن کي موجوده اسيمبلي جي جماعتن سان گڏ هڪ ئي درجي ۾ رکڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. === سول سوسائٽي ۽ غير سرڪاري تنظيمون === سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمون ۽ سول سوسائٽي جا ادارا تعليم، صحت، غربت گهٽائڻ، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، انساني حقن، آفتن جي امداد، ماحوليات، ڳوٺاڻي ترقي، پاڻي ۽ صفائي، قانوني مدد ۽ سماجي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا. غير سرڪاري تنظيمن جو قانوني ڍانچو مختلف قانونن تحت ٿي سگهي ٿو، جن ۾ سوسائٽيز رجسٽريشن، ڪمپني قانون تحت غير منافع بخش تنظيمون، ٽرسٽ ۽ رضاڪاراڻيون سماجي ڀلائي تنظيمون شامل آهن. صوبائي سطح تي سماجي ڀلائي ۽ لاڳاپيل سرڪاري ادارا اهڙين تنظيمن جي رجسٽريشن ۽ نگرانيءَ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. سنڌ ۾ سول سوسائٽي جو ڪردار خاص طور 2010ع ۽ 2022ع جهڙين وڏين ٻوڏن، صحت جي هنگامي حالتن، تعليم، عورتن جي حقن ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ جي منصوبن ۾ نمايان رهيو آهي. ڪيترين مقامي ۽ قومي تنظيمن سرڪاري ادارن، بين الاقوامي ڊونرن ۽ مقامي برادرين سان گڏجي سماجي خدمتون ۽ بحاليءَ جا منصوبا هلائي رهيا آهن. === غير سرڪاري تنظيمن جا اهم شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمن جا اهم ڪم |- ! style="background:#148F77; color:white;" | شعبو ! style="background:#2874A6; color:white;" | عام سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | تعليم | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | اسڪول، غير رسمي تعليم، شاگردن جي مدد، استاد تربيت |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | صحت | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ڪلينڪ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ويڪسينيشن، طبي ڪيمپون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | غربت ۽ روزگار | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | مهارتي تربيت، مائڪرو فنانس، ننڍا ڪاروبار ۽ ڳوٺاڻي ترقي |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | انساني حق | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | قانوني مدد، عورتن، ٻارن ۽ اقليتن جا حق |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماحوليات | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | پاڻي، مينگروو، آبهوا، قدرتي وسيلن جو تحفظ |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | آفتن جي امداد | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ٻوڏ، ڏڪار ۽ ٻين آفتن دوران امداد ۽ بحالي |} == انتظامي ورهاست == {{Main|سنڌ جون انتظامي ورهاستون}} [[فائل:Pakistan Sindh districts map.svg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جا ضلعا؛ نقشي ۾ ضلعن کي سندن لاڳاپيل ڊويزنن موجب مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويو آهي.]] سنڌ [[پاڪستان]] جي چئن صوبن مان هڪ آهي ۽ انتظامي طور ڊويزنن، ضلعن، تعلقن يا تحصيلن، سب ڊويزنن ۽ ان کان هيٺين انتظامي ۽ مڪاني يونٽن ۾ ورهايل آهي. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ وقت سنڌ ۾ '''6 ڊويزنون، 30 ضلعا ۽ 138 تعلقا يا تحصيلون''' موجود هيون. ان کان هيٺ 272 قانونگو حلقا/سپروائيزري تپيدار سرڪل، 1,455 پٽوار سرڪل/تپا/يونين ڪائونسلون ۽ 5,690 ديهون يا ڳوٺاڻيون آباديون درج ڪيون ويون.<ref name="SindhCensusReport2023">{{cite report |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> انتظامي لحاظ کان هر ڊويزن جي سربراهي [[ڪمشنر]] ڪندو آهي، جڏهن ته ضلعي انتظام جو مرڪزي عملدار [[ڊپٽي ڪمشنر]] هوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر ضلعي سطح تي مختلف صوبائي کاتن ۽ انتظامي سرگرمين جي هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ڪل آبادي '''55,696,147''' هئي، جيڪا 2017ع جي 47,854,510 جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي. صوبي جي آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 2017ع کان 2023ع دوران 2.57 سيڪڙو رهي. سنڌ جي 30,056,739 آبادي شهري ۽ 25,639,408 ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي، يعني صوبي جي لڳ ڀڳ '''53.97 سيڪڙو آبادي شهري''' هئي.<ref name="SindhCensus2023">{{cite report |title=Population and Housing Census 2023: Provincial Census Report – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊويزنون === [[فائل:Sindh-Divisions-Map.png|thumb|300px|کاٻو|سنڌ جون 6 انتظامي ڊويزنون ۽ انهن جا مرڪز. ڀنڀور ڊويزن اڃان عمل ۾ ناھي ۽ اھا حيدرآباد ڊويزن جو حصو آھي]] سنڌ جون ڇهه انتظامي ڊويزنون [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]، [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر ڊويزن|سکر]] آهن. آباديءَ جي لحاظ کان ڪراچي سڀ کان وڏي ڊويزن آهي؛ 2023ع ۾ ان جي آبادي 20.38 ملين کان وڌيڪ هئي، جيڪا سنڌ جي ڪل آباديءَ جي ٽئين حصي کان به وڌيڪ هئي.<ref name="SindhCensus2023" /> شهري آباديءَ جي تناسب ۾ پڻ ڊويزنن جي وچ ۾ وڏو فرق آهي. 2023ع ۾ ڪراچي ڊويزن جي '''92.57 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي، جڏهن ته حيدرآباد ۾ 37.28 سيڪڙو، سکر ۾ 33.92 سيڪڙو، لاڙڪاڻي ۾ 30.63 سيڪڙو، شهيد بينظيرآباد ۾ 29.27 سيڪڙو ۽ ميرپورخاص ڊويزن ۾ 19.38 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان لحاظ کان ڪراچي کان سواءِ سنڌ جون باقي سڀ ڊويزنون آباديءَ جي بناوت ۾ اڪثريتي طور ڳوٺاڻيون آهن.<ref name="SindhCensus2023" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#174A7E; color:white; font-size:115%;" | '''سنڌ جون انتظامي ڊويزنون — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#4472C4; color:white;" ! ڊويزن ! انتظامي مرڪز ! ضلعا ! آبادي 2023ع ! آبادي 2017ع ! شهري آبادي % |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[ڪراچي]] | 7 | 20,382,881 | 16,024,894 | 92.57% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 9 | 11,659,246 | 10,596,049 | 37.28% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[لاڙڪاڻو]] | 5 | 7,093,706 | 6,190,926 | 30.63% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سکر ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[سکر]] | 3 | 6,010,041 | 5,542,270 | 33.92% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[نوابشاهه]] | 3 | 5,930,649 | 5,275,426 | 29.27% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ميرپور خاص ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[ميرپورخاص]] | 3 | 4,619,624 | 4,224,945 | 19.38% |- style="background:#FFF2CC; font-weight:bold;" | سنڌ | [[ڪراچي]] | 30 | 55,696,147 | 47,854,510 | 53.97% |} <ref name="SindhCensus2023" /> === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} سنڌ جا 30 ضلعا ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. موجوده انتظامي ڍانچي ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] سڀ کان وڌيڪ، يعني ست ضلعا رکي ٿي، جڏهن ته حيدرآباد ڊويزن ۾ نو، لاڙڪاڻي ۾ پنج ۽ ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر ڊويزنن ۾ ٽي ٽي ضلعا شامل آهن.<ref name="SindhCensusReport2023" /> ڪراچي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گذريل ڏهاڪن دوران نمايان تبديليون آيون آهن. موجوده ڪراچي ڊويزن [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]، [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]، [[ملير ضلعو|ملير]] ۽ [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] ضلعن تي مشتمل آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ انهن ستن ضلعن کي الڳ انتظامي يونٽن طور شمار ڪيو ويو.<ref name="PBSdistrict2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جا ضلعا — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! ڊويزن ! ضلعو ! صدر مقام ! آبادي 2023ع |- | 1 || style="background:#D9EAF7;" rowspan="9"| [[حيدرآباد ڊويزن]] || [[بدين ضلعو|بدين]] || [[بدين]] || 1,947,081 |- | 2 || [[دادو ضلعو|دادو]] || [[دادو، پاڪستان|دادو]] || 1,742,320 |- | 3 || [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] || 2,432,540 |- | 4 || [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي]] || 1,117,308 |- | 5 || [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] || [[مٽياري]] || 849,383 |- | 6 || [[سجاول ضلعو|سجاول]] || [[سجاول]] || 839,292 |- | 7 || [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] || [[ٽنڊو الهيار]] || 922,012 |- | 8 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] || [[ٽنڊو محمد خان]] || 726,119 |- | 9 || [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] || [[ٺٽو]] || 1,083,191 |- | 10 || style="background:#E2F0D9;" rowspan="7"| [[ڪراچي ڊويزن]] || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] || [[ڪراچي]] || 3,822,325 |- | 11 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] || [[ڪراچي]] || 3,950,031 |- | 12 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] || [[ڪراچي]] || 2,329,764 |- | 13 || [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] || [[ڪراچي]] || 2,679,380 |- | 14 || [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] || [[ڪياماڙي]] || 2,068,451 |- | 15 || [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || [[ڪورنگي]] || 3,128,971 |- | 16 || [[ملير ضلعو|ملير]] || [[ملير]] || 2,403,959 |- | 17 || style="background:#FCE4D6;" rowspan="5"| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] || [[جيڪب آباد]] || 1,174,097 |- | 18 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] || [[قمبر]] || 1,514,869 |- | 19 || [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || 1,233,957 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || 1,784,453 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] || [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] || 1,386,330 |- | 22 || style="background:#E4DFEC;" rowspan="3"| [[ميرپور خاص ڊويزن]] || [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || 1,681,386 |- | 23 || [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] || [[مٺي]] || 1,778,407 |- | 24 || [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] || [[عمرڪوٽ]] || 1,159,831 |- | 25 || style="background:#FFF2CC;" rowspan="3"| [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] || [[نوشھروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] || [[نوشهروفيروز]] || 1,777,082 |- | 26 || [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] || [[سانگهڙ]] || 2,308,465 |- | 27 || [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] || [[نوابشاهه]] || 1,845,102 |- | 28 || style="background:#DDEBF7;" rowspan="3"| [[سکر ڊويزن]] || [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] || [[ميرپور ماٿيلو]] || 1,772,609 |- | 29 || [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] || [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] || 2,597,535 |- | 30 || [[سکر ضلعو|سکر]] || [[سکر]] || 1,639,897 |} <ref name="PBSdistrict2023" /> === انتظامي ڍانچو === صوبائي حڪومت کان هيٺ ڊويزن انتظامي هم آهنگيءَ جو وڏو علائقائي درجو آهي. ڊويزن جي سربراهي ڪمشنر ۽ ضلعي جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر ڪندو آهي. ضلعي کان هيٺ تعلقا يا تحصيلون ۽ سب ڊويزنون قائم آهن، جڏهن ته زميني محصول ۽ رڪارڊ جي انتظام لاءِ سپروائيزري تپيدار سرڪل، تپا ۽ ديهون استعمال ٿين ٿيون.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ۾ '''5,690 ڳوٺاڻيون آباديون/ديهون''' درج ڪيون ويون. انهن مان 1,756 جي آبادي 5,000 يا ان کان وڌيڪ ۽ 2,292 جي آبادي 2,000 کان 4,999 ماڻهن جي وچ ۾ هئي. هي انتظامي ۽ آباديءَ وارو ڍانچو سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن جي وسيع پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ورهاست === سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ صوبن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ صوبي جي 55.70 ملين آباديءَ مان 30.06 ملين شهري ۽ 25.64 ملين ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي. شهري آباديءَ جو صوبائي تناسب 2017ع جي 51.89 سيڪڙو مان وڌي 2023ع ۾ 53.97 سيڪڙو ٿيو.<ref name="SindhCensus2023" /> شهريت جي ورڇ صوبي اندر انتهائي غير برابر آهي. ڪراچي ڊويزن تقريباً مڪمل طور شهري آهي، جڏهن ته ٿرپارڪر، سجاول ۽ سنڌ جي ڪيترن اترين ۽ وچولي ضلعن ۾ آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو. ان ڪري سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ هڪ طرف ڪراچي جهڙو وڏي آباديءَ وارو شهري ميٽروپوليٽن علائقو ۽ ٻئي طرف سنڌوءَ جي زرعي ميدانن، ڊيلٽا، ڪاڇي ۽ ٿر جا گهٽ شهري آباديءَ وارا وسيع علائقا شامل آهن.<ref name="PBSdistrict2023" /> === سنڌ جا وڏا شهر === {{Main|سنڌ جا شهر}} [[ڪراچي]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهري مرڪز ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان کان پوءِ حيدرآباد سنڌ جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه، جيڪب آباد، خيرپور، شڪارپور ۽ ٻين شهرن جو علائقائي واپار، تعليم، صحت، صنعت ۽ ضلعي انتظام ۾ اهم ڪردار آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ شهري آباديءَ جا انگ '''شهري آبادي (urban locality)''' جي سرڪاري حدن مطابق گڏ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن کي ضلعي جي ڪل آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_province.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === انتظامي ورهاست جي تاريخ === سنڌ جي انتظامي سرحدن ۽ ضلعن جي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. آباديءَ ۾ واڌ، شهري پکيڙ ۽ انتظامي ضرورتن سبب پراڻن ضلعن مان نوان ضلعا قائم ڪيا ويا. خاص طور ڪراچي جي تيز شهري واڌ سبب ان جي ضلعي ڍانچي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون آيون ۽ موجوده وقت ۾ ڪراچي ڊويزن ستن ضلعن تي مشتمل آهي. [[ڪياماڙي ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي ضلعن جو مجموعي تعداد 30 ٿي ويو، جنهن کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده ضلعي ڍانچي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} == زرعي معيشت== {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} [[فائل:Hyderabad (Wheat Farms).jpg|thumb|300px|ساڄو|[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان ڪڻڪ جا زرعي کيت؛ سنڌ جي آبپاشي وارن ميدانن ۾ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي.]] سنڌ جي معيشت، خوراڪي نظام ۽ ڳوٺاڻي سماج ۾ [[زراعت]] بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي جو زرعي نظام گهڻو ڪري [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان ڳنڍيل بئراجن ۽ ڪئنالن تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته [[ٿر ريگستان|ٿر]]، [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ برساتي زراعت ۽ مالداري پڻ اهم آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ '''4.87 ملين هيڪٽر''' زمين پوک هيٺ اچي ٿي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ٻئي زرعي موسمون آهن. ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ڪمند صوبي جا وڏا فصل آهن، جڏهن ته ٻاجهري، جوئر، مڪئي، چڻا، دالون، سرنهن، ڪينولا، سورج مُکي، تر، گوار، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. باغبانيءَ ۾ [[انب]]، [[کجور]]، [[ڪيلو]]، امرود، چيڪو، پپيتو ۽ ٻيا ميوا اهم آهن. مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ سنڌ جي وسيع زرعي معيشت جا اهم لاڳاپيل شعبا آهن.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/agriculture-statistics |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ ۾ ڏنل زرعي انگن موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ تقريباً '''1.20 ملين هيڪٽر'''، چانور 708,983 هيڪٽر، ڪمند 279,694 هيڪٽر ۽ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي. ساڳئي ذريعي موجب ڪڻڪ جي پيداوار لڳ ڀڳ 4.04 ملين ٽن، چانورن جي 2.42 ملين ٽن ۽ ڪمند جي 18.34 ملين ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي مربوط زرعي آدمشماري موجب پاڪستان جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، ڪپهه جو 28 سيڪڙو ۽ چانورن جو 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ صوبي کي پاڪستان جي چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي علائقا ۽ فصلن جي ورڇ === سنڌ ۾ فصلن جي جاگرافي مٽي، آبپاشي، گرمي پد، لوڻياٺ ۽ برسات جي مقدار مطابق مختلف آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي درجابندي موجب مٿين سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ شڪارپور وارن علائقن ۾ چانور نمايان فصل آهي، جڏهن ته سکر ۽ خيرپور ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، سرنهن ۽ سورج مُکي جهڙا نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصل پوکيا وڃن ٿا. وچ سنڌ، خاص طور شهيد بينظير آباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ ۽ ڀرپاسي جي ميدانن ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هيٺين سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان، بدين، ٺٽي ۽ ڀرپاسي جا آبپاشي وارا علائقا ڪمند ۽ چانورن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ميرپورخاص، ٽنڊوالهيار ۽ سانگهڙ ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ باغباني نمايان آهي. ٿر ۽ ڪاڇي جهڙن برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن ۾ ٻاجهري، جوئر، گوار، تر ۽ ارنڊي جهڙا خشڪي برداشت ڪندڙ فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ مٿين سنڌ جي آبپاشي وارن علائقن ۾ ڪڻڪ اهم ربيع فصل آهي.]] === اهم فصل === سنڌ جا چار مکيه تجارتي ۽ خوراڪي فصل [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪپهه]] ۽ [[ڪمند]] آهن. ڪڻڪ ربيع جو بنيادي خوراڪي فصل آهي، جڏهن ته چانور ۽ ڪپهه خريف ۾ پوکيا وڃن ٿا. ڪمند ڊگهي عرصي وارو نقدآور فصل آهي ۽ سنڌ جي کنڊ صنعت لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2e7d32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم فصل |- ! style="background:#1b5e20; color:white; padding:7px;" | فصل ! style="background:#33691e; color:white; padding:7px;" | زرعي موسم ! style="background:#558b2f; color:white; padding:7px;" | اهم علائقا ! style="background:#827717; color:white; padding:7px;" | بنيادي استعمال / اهميت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪڻڪ]] | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سکر، گهوٽڪي، خيرپور، سانگهڙ، شهيد بينظير آباد ۽ ٻيا آبپاشي وارا ضلعا | style="background:#fffde7; text-align:right;" | بنيادي خوراڪي اناج |- | style="background:#c8e6c9;" | [[چانور]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪ ۽ برآمد |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪپهه]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سانگهڙ، ميرپورخاص، مٽياري، ٽنڊوالهيار، شهيد بينظير آباد ۽ خيرپور | style="background:#fffde7; text-align:right;" | ڪپڙي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال |- | style="background:#c8e6c9;" | [[ڪمند]] | style="background:#dcedc8;" | سالياني / خريف سان لاڳاپيل | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | گهوٽڪي، بدين، ٽنڊو محمد خان، ٺٽو، سجاول، حيدرآباد ۽ ڀرپاسي | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | کنڊ ۽ لاڳاپيل صنعت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ٻاجهري]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ٻين برساتي علائقن | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪ، چارو؛ خشڪي برداشت ڪندڙ فصل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[جوئر]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | ٿر، ڪاڇو ۽ مختلف نيم خشڪ علائقا | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | اناج ۽ جانورن جو چارو |- | style="background:#e8f5e9;" | [[سرنهن]] ۽ ڪينولا | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | مٿين ۽ وچين سنڌ | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪي تيل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[سورج مُکي]] | style="background:#dcedc8;" | مختلف پوک جا دور | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | بدين، سانگهڙ ۽ ٻين آبپاشي علائقن | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪي تيل |} <ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪڻڪ === [[ڪڻڪ]] سنڌ جو سڀ کان اهم ربيع فصل ۽ بنيادي خوراڪي اناج آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ 1,202,475 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ پيداوار 4,043,166 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ملڪ جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو رکي ٿي.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === چانور === [[فائل:Recently sown paddy fields in Sindh, Pakistan, December 2010 (5331068220).jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ تازو پوکيل چانورن جا کيت.]] [[چانور]] سنڌ جو اهم خريف ۽ برآمدي فصل آهي. اهو خاص طور سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري مٿين سنڌ ۽ هيٺين سنڌ جي ڪجهه آبپاشي علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو. 2020–21ع ۾ چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق ملڪ جي چانورن هيٺ مجموعي ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪپهه === [[ڪپهه]] سنڌ جي صنعتي زراعت لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها صوبي ۽ ملڪ جي ڪپڙي، ڌاڳي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿي. 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ سرڪاري انگن ۾ پيداوار 1,861,785 ڳٺا ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق پاڪستان جي ڪپهه هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو تقريباً 28 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪمند === [[ڪمند]] سنڌ جي اهم نقدآور فصلن مان آهي ۽ صوبي جي کنڊ جي ڪارخانن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. 2020–21ع ۾ ڪمند 279,694 هيڪٽر تي پوکيو ويو ۽ پيداوار 18,335,533 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب صوبي جو پاڪستان جي ڪمند جي قومي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 29 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === باغباني === سنڌ جي مختلف آبهوا ۽ آبپاشي علائقن سبب باغبانيءَ ۾ وڏي تنوع موجود آهي. [[ميرپورخاص]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا انب، [[خيرپور]] کجور، جڏهن ته ٺٽو، سجاول، ٽنڊو محمد خان ۽ ٻين هيٺين سنڌ جي علائقن ۾ ڪيلي جي باغباني نمايان آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صوبائي رپورٽ موجب 2021–22ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار '''386,973 ٽن'''، ڪيلي جي '''123,263 ٽن''' ۽ کجور جي '''219,925 ٽن''' هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڀاڄين ۽ مصالحن ۾ بصر، ٽماٽو، ڀينڊي، مرچ، ميها، واڱڻ ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا. عمرڪوٽ ۽ ميرپورخاص واري پٽي خاص طور ڳاڙهي مرچ جي پوک لاءِ مشهور آهي. === خشڪ ۽ برساتي زراعت === [[فائل:Beautful field of Bajhra and korar in kertee.jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي خشڪ علائقي ۾ ٻاجهري ۽ مقامي نباتات؛ [[ٿر]] ۾ زراعت جو وڏو حصو چوماسي جي برسات تي دارومدار رکي ٿو.]] سنڌ جي سڄي زراعت ڪئنالي آبپاشي هيٺ ناهي. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪاڇو ۽ ڪوهستان جي ڪيترن حصن ۾ برساتي يا ''باراني'' زراعت ڪئي وڃي ٿي. ٿر ۾ سٺي چوماسي کان پوءِ ٻاجهري، گوار، تر، جوئر ۽ ٻين خشڪي برداشت ڪندڙ فصلن جي پوک ٿيندي آهي. ڪاڇي ۾ کيرٿر مان ايندڙ موسمي نين جي پاڻيءَ ۽ گاد سان موسمي زراعت ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> برسات جي وڏي سالياني ڦيرڦار سبب انهن علائقن جي زرعي پيداوار آبپاشي وارن ميدانن کان وڌيڪ غير يقيني آهي. ڏڪار وارن سالن ۾ فصلن سان گڏ مالداري پڻ متاثر ٿئي ٿي. === مالداري ۽ پولٽري === {{Main|سنڌ ۾ مالداري}} مالداري سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت، خوراڪي تحفظ ۽ گهريلو آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي. صوبي ۾ مينهون، ڳئون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ پولٽري وڏي پيماني تي پاليو وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جو [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو|لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي خوراڪي تحفظ، روزگار، غربت گهٽائڻ ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ سان ڳنڍيل شعبا قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://livestock.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Livestock & Fisheries Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي صوبائي آدمشماري رپورٽ موجب 2020–21ع دوران سنڌ ۾ تقريباً 15.8 ملين جانورن کي ويڪسين ڏني وئي، جنهن مان صوبي ۾ جانورن جي صحت جي خدمتن جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Section 2.22 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر، نارا ۽ ڪوهستان جهڙن خشڪ علائقن ۾ مالداري فصلن جي ڀيٽ ۾ گهريلو معيشت جو وڌيڪ اهم حصو ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جانور موسمي چراگاهن ۽ مقامي نباتات کي استعمال ڪري سگهن ٿا. === ماهيگيري === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي زرعي ۽ قدرتي وسيلن واري معيشت ۾ سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري پڻ اهم آهي. صوبي وٽ [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، سنڌو درياهه، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ڪيترائي ٻيا آبي ذخيرا موجود آهن. مڇي ۽ جهينگي جي پيداوار ساحلي آبادين، مهاڻن ۽ پروسيسنگ ۽ برآمدي صنعت لاءِ روزگار فراهم ڪري ٿي. سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو ماهيگيريءَ کي خوراڪي ۽ برآمدي پيداوار، روزگار ۽ ڳوٺاڻي معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم شعبي طور سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Livestock & Fisheries Department |url=https://livestock.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي تحقيق، ٻج ۽ جديد ٽيڪنالاجي === سنڌ ۾ زرعي تحقيق ۽ توسيع جو مقصد بهتر ٻج، فصلن جون نيون جنسون، بيمارين ۽ جيتن جي روڪٿام، پيداوار ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي وڌيڪ مؤثر استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. زراعت کاتي جي ماتحت '''[[سنڌ ايگريڪلچر ريسرچ]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچر ايڪسٽينشن]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچرل انجنيئرنگ]]'''، '''[[سنڌ آن فارم واٽر مينيجمينٽ]]'''، '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]'''، '''[[سنڌ ڪين ڪمشنر]]''' ۽ [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] جهڙا ادارا ۽ شعبا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Work of Each Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/work-of-each-dept |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]''' ضلعي وار خريف ۽ ربيع فصلن جي پوکيل ايراضي، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار جا تخمينا تيار ڪري ٿي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ ۾ ڪڻڪ، ڪپهه ۽ چانورن بابت پوکيل ايراضيءَ جا تخمينا نمونياتي سروي ذريعي تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ آخري صوبائي انگ '''[[پروونشل ايگريڪلچر اسٽيٽسٽڪس ڪوآرڊينيشن بورڊ]]''' کان منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/web/?page_id=10374 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي پاليسي ۽ تبديليون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ زراعت بابت اهم پاليسي ۽ انتظامي ذميواريون صوبائي حڪومت ڏانهن منتقل ٿيون. سنڌ حڪومت ان پسمنظر ۾ '''سنڌ ايگريڪلچر پاليسي 2018–2030''' تيار ڪئي، جيڪا فصلن سان گڏ مالداري، ماهيگيري ۽ ٻيلن کي پڻ وسيع زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جو حصو سمجهي ٿي. پاليسيءَ ۾ پيداوار وڌائڻ، خوراڪي ۽ غذائي تحفظ، موسمي پائيداري، جديد ٽيڪنالاجي، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ پاڻيءَ جي مؤثر استعمال تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> زرعي مشينري، بهتر ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن ۽ جديد آبپاشي طريقن جي استعمال سان پيداوار وڌائڻ جا موقعا پيدا ٿيا آهن، پر انهن تائين رسائي سڀني آبادگارن لاءِ هڪجهڙي ناهي. ننڍن آبادگارن لاءِ قرض، معياري ٻج، مشينري، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڻيءَ تائين رسائي اڃا اهم پاليسي مسئلا آهن. === زمينداري ۽ آبادگاري === سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي ملڪيت تاريخي طور غيربرابر رهي آهي. وڏا زميندار، وچولا آبادگار، ننڍا زمين مالڪ ۽ بي زمين هاري صوبي جي ڳوٺاڻي سماجي ڍانچي جا مختلف حصا آهن. زمين جي ملڪيت، هاري–زميندار لاڳاپا، زرعي اجرت، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ قرض تائين رسائي سنڌ جي زرعي سياست ۽ ڳوٺاڻي سماج جا ڊگهي عرصي وارا مسئلا رهيا آهن. ميڪانيڪي زراعت ۽ شهري لڏپلاڻ سان ڳوٺاڻي مزدوريءَ جي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون آهن، پر فصل پوکڻ، ڪپهه چونڊڻ، ڀاڄين، باغن ۽ مالداريءَ ۾ عورتن ۽ خانداني مزدوريءَ جو ڪردار اڃا اهم آهي. === موسمي تبديلي ۽ زرعي خطرا === سنڌ جي زراعت گرمي جي لهرن، ڏڪار، غير يقيني چوماسي، درياهي ۽ برساتي ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زمين جي لوڻياٺ ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي کان متاثر ٿئي ٿي. خاص طور 2010ع، 2011ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن فصلن، چوپائي مال، آبپاشي ڍانچي ۽ ڳوٺاڻي آبادين کي وڏي نقصان پهچايو. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ سورج مُکي جو فصل؛ پاڻيءَ جي محدود دستيابي وارن علائقن ۾ تيلدار ۽ نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن جي اهميت وڌي رهي آهي.]] سنڌ جي زرعي پاليسيءَ ۾ انهيءَ سبب فصلن جي تنوع، گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن، جديد آبپاشي، بهتر ٻج، پاڻيءَ جي بچت ۽ موسمي خطري جي انتظام تي زور وڌيو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم زرعي ادارا === سنڌ جي زرعي نظام ۾ ڪيترائي ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا. '''[[زراعت، سپلاءِ ۽ اگهن وارو کاتو]]''' فصلن، زرعي تحقيق، توسيع، ٻجن، مارڪيٽن ۽ آن فارم واٽر مينيجمينٽ سان لاڳاپيل آهي؛ '''[[سنڌ آبپاشي کاتو]]''' بئراجن، ڪئنالن، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي انتظام جو ذميوار آهي؛ '''[[لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]]''' مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي سنڀالي ٿو؛ جڏهن ته '''[[سنڌ خوراڪ کاتو]]''' خوراڪي ذخيرن ۽ خاص طور ڪڻڪ جي خريداري ۽ انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Government Departments |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم صوبائي ادارو آهي. ان کان سواءِ زرعي تحقيقاتي ادارا، [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]]، [[سنڌ ڪين ڪمشنر]]، [[سنڌ مارڪيٽنگ ۽ ڪراپ رپورٽنگ سروس]] جهڙا ادارا مختلف فني ۽ انتظامي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == صنعت == {{Main|سنڌ جي معيشت|سنڌ ۾ صنعت}} [[فائل:SITE Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سائٽ، ڪراچي|سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ، ڪراچي]]؛ سنڌ جي قديم ۽ وڏن منظم صنعتي علائقن مان هڪ]] [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] جو ڪنٽينر ٽرمينل؛ بندرگاهي رسائي سنڌ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جو اهم بنياد آهي]] سنڌ پاڪستان جي سڀ کان اهم صنعتي، واپاري ۽ مالي علائقن مان هڪ آهي. صوبي جي صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مرڪوز آهي، پر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[ٽنڊو آدم]]، [[شهيد بينظير آباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]] ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ صنعتي مرڪز ۽ منظم صنعتي اسٽيٽون قائم آهن. سنڌ جي پيداواري معيشت ۾ ڪپڙي، خوراڪ ۽ مشروبات، دواسازي، ڪيميائي شين، ڀاڻ، پيٽروليم، گاڏين، لوهه ۽ اسٽيل، سيمينٽ، رٻڙ ۽ پلاسٽڪ، چمڙي، انجنيئرنگ ۽ صارفين جي شين جون صنعتون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Manufacturing Sector |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] موجب ملڪ جي وڏي پيماني واري پيداواري يونٽن جو لڳ ڀڳ '''34 سيڪڙو''' سنڌ ۾ واقع آهي. سنڌ جي صنعتي حيثيت ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، قومي شاهراهن، ريلوي، هوائي اڏي ۽ وڏي شهري منڊيءَ جو بنيادي ڪردار آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان وڏي پيماني واري صنعت بابت '''ماهانه صنعتي پيداوار ۽ روزگار سروي''' جاري ڪئي وڃي ٿي. هي سروي صنعتي پيداوار، روزگار ۽ پيداوار جي مقدار ۾ تبديلي بابت صوبائي انگ اکر فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: سنڌ جو صنعتي ۽ مالي مرڪز === [[ڪراچي]] سنڌ ۽ پاڪستان جي صنعتي، مالي، بندرگاهي ۽ ڪاروباري سرگرمين جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر ۾ [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ صنعتي علائقو]]، ڪورنگي، لانڍي، اتر ڪراچي، فيڊرل بي ايريا، بن قاسم ۽ پورٽ قاسم جهڙا وڏا صنعتي ڪلسٽر موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ لميٽيڊ 1947ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي، جنهن جو مقصد زمين، رستا، پاڻي، بجلي، گئس، ريلوي، گودامن، نيڪال ۽ ٻين سهولتن سان منظم صنعتي علائقا قائم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي. موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي ضم ٿيڻ سان ٺهي، جڏهن ته ان جو ڪارپوريٽ مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Stock Exchange Limited |url=https://www.psx.com.pk/ |publisher=Pakistan Stock Exchange |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچيءَ جي صنعتي ۽ تجارتي اهميت جو هڪ وڏو سبب ٻن وڏن سامونڊي بندرگاهن جي ويجهڙائي آهي. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب [[ڪراچي بندرگاهه]] پاڪستان جي مجموعي واپار جو اڌ کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿو ۽ اتي ڪنٽينر، خشڪ سامان ۽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> === پيداواري صنعت === سنڌ جي پيداواري صنعت ۾ وڏي پيماني ۽ ننڍي پيماني ٻئي قسم جون صنعتون شامل آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري صنعت کي انهن ڪارخانن جي صورت ۾ ماپي ٿو، جيڪي فيڪٽريز قانون تحت رجسٽر ٿيل يا رجسٽريشن جا اهل آهن. قومي وڏي پيماني واري پيداوار ۾ ڪپڙي، لباس، خوراڪ، پيٽروليم، ڪيميائي شين، دواسازي، سيمينٽ، اسٽيل ۽ گاڏين جا شعبا اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2025–26ع دوران پاڪستان جي وڏي پيماني واري صنعتي پيداوار مجموعي طور 4.98 سيڪڙو وڌي. قومي سطح تي گاڏين، خوراڪ، لباس، پيٽروليم، سيمينٽ ۽ برقي اوزارن ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته ڪپڙي، ڪيميائي شين، دواسازي ۽ لوهه ۽ اسٽيل جي ڪجهه شعبن ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي. اهي انگ سڄي پاڪستان جا آهن، پر سنڌ جي صنعتي ڍانچي ۾ به اهي سڀئي شعبا اهم هجڻ سبب قومي رجحان صوبي جي صنعت لاءِ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries for June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم پيداواري شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي شعبا |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | شعبو ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | اهم صنعتي مرڪز ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | اهم پيداوار / سرگرمي |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڌاڳو، ڪپڙو، لباس، گهرن جو ڪپڙو، جننگ ۽ پروسيسنگ |- | style="background:#d6eaf8;" | لوهه ۽ اسٽيل | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | بن قاسم، ڪراچي ۽ ٻين صنعتي علائقن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | اسٽيل جون شيون، ري رولنگ، انجنيئرنگ ۽ ڌاتوءَ جي تياري |- | style="background:#eaf2f8;" | گاڏين جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ آٽو پارٽس |- | style="background:#d6eaf8;" | دواسازي | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي، ڪورنگي، لانڍي ۽ سائٽ | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | گوريون، ڪيپسول، شربت، انجيڪشن ۽ ٻيون دوائون |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪيميائي ۽ ڀاڻ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، بن قاسم، گهوٽڪي ۽ ٻين صنعتي مرڪزن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڀاڻ، تيزاب، صابڻ، ڊٽرجنٽ، صنعتي ڪيميائي شيون |- | style="background:#d6eaf8;" | پيٽروليم ۽ ريفائننگ | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ساحلي صنعتي علائقا | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | ريفائننگ، ٻارڻ، لبريڪنٽ ۽ پيٽروليم شين جي اسٽوريج |- | style="background:#eaf2f8;" | سيمينٽ ۽ غير ڌاتي معدنيات | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڄامشورو، نوري آباد ۽ ٻين چن پٿر وارن علائقن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | سيمينٽ، ماربل، پٿر ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#d6eaf8;" | خوراڪ ۽ مشروبات | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | سڄي سنڌ؛ خاص طور ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ خيرپور | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | کنڊ، چانور، تيل، کجور، ميوا، مشروبات، کير ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ |- | style="background:#eaf2f8;" | رٻڙ ۽ پلاسٽڪ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ٽائر، پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو ۽ صنعتي سامان |- | style="background:#d6eaf8;" | چمڙي ۽ لباس | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ٻين شهري مرڪزن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل شيون |} === ڪپڙي جي صنعت === [[ڪپڙي جي صنعت]] سنڌ جي سڀ کان اهم پيداواري شعبن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ '''600 کان وڌيڪ ٽيڪسٽائيل ملون''' آهن، جن سان 300,000 کان وڌيڪ مزدور لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh at a Glance |url=https://business.gos.pk/ |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار، ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهي سهولتن، جننگ ۽ اسپننگ صنعت، ڪپڙو ٺاهڻ، رنگائي، ڇپائي، لباس ۽ گهرن جي ڪپڙي جي ڪارخانن سبب ٽيڪسٽائيل جي مڪمل پيداوار زنجير موجود آهي. ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد ۽ نوري آباد هن صنعت جا اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite web |title=Textile Industry |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت پاڪستان جي برآمداتي معيشت جو وڏو حصو آهي، تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن سان ويجهڙائي صوبي جي ٽيڪسٽائيل يونٽن کي خام مال جي درآمد ۽ تيار مال جي برآمد ۾ لاجسٽڪ فائدو ڏئي ٿي. === اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت === [[فائل:Pakistan Steel Mills.png|thumb|200px|ساڄو|[[پاڪستان اسٽيل ملز]] جو نشان؛ ڪراچي جي بن قاسم علائقي ۾ قائم ملڪ جو تاريخي وڏو گڏيل اسٽيل پلانٽ]] سنڌ جي اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت جو سڀ کان مشهور ادارو [[پاڪستان اسٽيل ملز]] آهي، جيڪو ڪراچيءَ جي بن قاسم واري علائقي ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو ملڪ ۾ ڳري اسٽيل صنعت جو بنيادي سرڪاري منصوبو هو، پر ان جون پيداواري ڪارروايون '''2015ع کان بند''' آهن.<ref>{{cite web |title=National Assembly Question on Pakistan Steel Mills |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/6970931f0c9c1_583.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۽ 2026ع ۾ وفاقي حڪومت پاڪستان اسٽيل ملز جي بحالي يا ساڳئي علائقي ۾ نئين اسٽيل پلانٽ جي قيام لاءِ روسي ۽ ٻين سيڙپڪارن سان ڳالهيون شروع ڪيون. فيبروري 2026ع ۾ صنعت ۽ پيداوار واري وفاقي وزارت ٻڌايو ته بحاليءَ لاءِ هڪ روڊ ميپ تيار ڪيو ويو ۽ ڪيترن سيڙپڪارن دلچسپي ظاهر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Comprehensive Roadmap Finalized for Pakistan Steel Mills Revival |url=https://moip.gov.pk/NewsDetail/ZDg0OGU3YzItYmVlMS00M2MxLWI3YTktMTFjOWIxMTJmZGY2 |publisher=Ministry of Industries and Production |date=9 February 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان اسٽيل کان سواءِ ڪراچيءَ ۾ اسٽيل ري رولنگ، شيٽ، پائپ، تار، ڌاتوءَ جي ٺهيل شين، انجنيئرنگ ۽ مشينري سان لاڳاپيل ڪيترائي خانگي ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. === گاڏين جي صنعت === سنڌ ۾ گاڏين جي اسمبلي ۽ آٽو پارٽس جي صنعت خاص طور ڪراچي ۽ بن قاسم جي صنعتي علائقن ۾ مرڪوز آهي. صوبي ۾ ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ مختلف آٽو پارٽس ٺاهيندڙ يا اسمبل ڪندڙ ادارا ڪم ڪن ٿا. پاڪستان جي گاڏين واري صنعت 2024–25ع ۽ 2025–26ع ۾ اڳئين گهٽتائي کان پوءِ ٻيهر واڌ ڏٺي. وفاقي اقتصادي سروي موجب جولاءِ–مارچ 2024–25ع ۾ گاڏين جي شعبي جي قومي پيداوار 40 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته PBS موجب مڪمل مالي سال 2025–26ع ۾ قومي آٽو موبائيل پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25: Manufacturing and Mining |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance, Government of Pakistan |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quantum Index of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> اقتصادي سروي موجب ڪراچيءَ ۾ نئين برقي گاڏين جي اسمبلي پلانٽ سميت برقي ۽ هائبرڊ گاڏين ۾ سيڙپڪاري پڻ وڌي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25 |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === دواسازي جي صنعت === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي دواسازي جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. ڪورنگي، لانڍي، سائٽ ۽ ٻين صنعتي علائقن ۾ ڪيترائي قومي ۽ گهڻ قومي دواسازي جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صنعتي سروي ۾ دواسازي هڪ الڳ وڏي پيماني واري صنعتي درجي طور شامل آهي، جنهن ۾ گوريون، شربت، انجيڪشن، ڪيپسول ۽ مرهم جهڙيون شيون ماپيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع ۾ قومي وڏي پيماني واري دواسازي جي پيداوار ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي، پر سنڌ ۾ موجود وڏو پيداواري بنياد صوبي کي هن شعبي ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪيميائي ۽ ڀاڻ جي صنعت === ڪيميائي صنعت ۾ تيزاب، صنعتي ڪيميائي شيون، صابڻ، ڊٽرجنٽ، رنگ، پلاسٽڪ جي خام مال ۽ ٻين شين جي پيداوار شامل آهي. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي وڏي پيماني واري صنعتي سروي ۾ ڪيميائي ۽ ڀاڻ صوبي جي اهم صنعتي درجن مان آهن.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اترين ۽ ساحلي صنعتي علائقن ۾ ڀاڻ، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميڪل صنعتن جي موجودگي قدرتي گئس، بندرگاهي سهولتن ۽ زرعي منڊي سان لاڳاپيل آهي. === پيٽروليم ۽ ريفائننگ === سنڌ ۾ ڪراچي ۽ سامونڊي صنعتي پٽي پيٽروليم درآمد، اسٽوريج، ريفائننگ ۽ ورڇ جو وڏو مرڪز آهي. ڪراچي بندرگاهه وٽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ برٿ آهن ۽ بندرگاهه ذريعي خام تيل ۽ پيٽروليم شين جي وڏي مقدار جي آمدرفت ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|ڪراچيءَ جو تيل بندرگاهه؛ سنڌ جي ريفائننگ، پيٽروليم ۽ ڪيميائي صنعت لاءِ بندرگاهي ڍانچو اهم آهي]] === سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد === سنڌ ۾ چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ ٻين معدنيات جي دستيابيءَ سبب سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد جي صنعت ترقي ڪئي آهي. ڄامشورو، نوري آباد ۽ ڀرپاسي جا ارضياتي علائقا هن صنعت لاءِ اهم خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري پيداوار ۾ سيمينٽ کي ''غير ڌاتي معدني شين'' جي درجي ۾ ماپي ٿو. قومي سطح تي مالي سال 2025–26ع ۾ سيمينٽ جي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.4 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === رٻڙ ۽ پلاسٽڪ === ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين صنعتي شهرن ۾ پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو سامان، صنعتي جزا، رٻڙ جون شيون ۽ ٽائر ٺاهڻ جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. پلاسٽڪ صنعت جو گهرو تعلق خوراڪ، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، تعمير، گاڏين ۽ صارفين جي شين جي صنعتن سان آهي. === چمڙي جي صنعت === سنڌ جي چمڙي واري صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ جانورن جي کلن جي صفائي ۽ پروسيسنگ، چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل چمڙي جون شيون شامل آهن. ڪراچي بندرگاهه ۽ برآمداتي انفراسٽرڪچر سبب هن صنعت کي بين الاقوامي مارڪيٽن تائين رسائي ملي ٿي. === سافٽويئر ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي === [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سنڌ جي روايتي پيداواري صنعت کان مختلف خدمتي صنعت آهي، پر جديد صنعتي معيشت ۾ ان جو ڪردار وڌي رهيو آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو آءِ ٽي ۽ سافٽويئر مرڪز آهي، جتي سافٽويئر ڪمپنيون، مالي ٽيڪنالاجي ادارا، آن لائين واپار، ڪال سينٽر، ٽيڪنالاجي شروعاتي ڪمپنيون ۽ ڊجيٽل خدمتون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب ڪراچي ۾ يونيورسٽين، ٽيليڪميونيڪيشن، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيڪنالاجي ماحول جي موجودگي آءِ ٽي شعبي جي واڌ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Information and Technology |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي بنيادن واري صنعت === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي پيداواري صنعت جو هڪ وڏو حصو زرعي خام مال سان ڳنڍيل آهي. چانور، ڪپهه، ڪمند، ڪڻڪ، کجور، ميوا، ڀاڄيون، کير ۽ تيلدار فصل مختلف زرعي پروسيسنگ صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي کي پاڪستان جي زرعي پيداوار ۾ هڪ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي، ۽ ان ڪري زرعي شين ۾ وڌيڪ قدر شامل ڪرڻ، خوراڪ جي پروسيسنگ، پيڪنگ، ٿڌي ذخيرن ۽ برآمدي پروسيسنگ کي صنعتي توسيع جا اهم شعبا سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪپهه جننگ ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعت ==== سنڌ جي ڪپهه جي پيداوار ڪيترن ضلعن ۾ جننگ ڪارخانن کي خام مال فراهم ڪري ٿي. جننگ کان پوءِ ڪپهه جو ريشو اسپننگ، ويونگ، رنگائي ۽ لباس جي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻج مان تيل ۽ جانورن جي خوراڪ سان لاڳاپيل ضمني شيون پيدا ٿين ٿيون. ==== چانورن جا ڪارخانا ==== مٿين ۽ هيٺين سنڌ جي چانور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ رائس ملون چانورن جي ڇل ڪڍڻ، درجابندي، پالش، پيڪنگ ۽ برآمد لاءِ تياري جو ڪم ڪن ٿيون. لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو چانور جي پيداوار ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اهم علائقا آهن. ==== کنڊ جي صنعت ==== سنڌ جي ڪمند پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ ڪيترائي کنڊ جا ڪارخانا قائم آهن. هي صنعت ڪمند مان کنڊ سان گڏ مولاسس، بگاس ۽ ٻين ضمني شين جي پيداوار ڪري ٿي. بگاس کي ڪجهه ڪارخانن ۾ بجلي يا ٻاڦ پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== خوراڪ جي پروسيسنگ ==== سنڌ ۾ اٽي، کائڻ واري تيل، بسڪيٽن، مشروبات، کير، مصالحا، منجمد خوراڪ، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ ۽ پيڪنگ جون صنعتون موجود آهن. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] خاص طور کجور، ميون، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي پروسيسنگ لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماهيگيري ۽ سامونڊي خوراڪ جي صنعت === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي عربي سمنڊ واري سامونڊي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، درياهن ۽ ڍنڍن سبب سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري صوبي جي اهم پيداواري ۽ برآمداتي سرگرمي آهي. مڇي ۽ جهينگي جي صفائي، منجمد ڪرڻ، پيڪنگ ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪارخانا خاص طور ڪراچي جي مڇي بندرگاهه ۽ ساحلي صنعتي علائقن ڀرسان مرڪوز آهن. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري مواد مطابق سنڌ پاڪستان جي سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي مڇي وسيلن جو وڏو حصو رکي ٿي، پر اهڙن سيڪڙن جا انگ مختلف سالن ۽ طريقن مطابق تبديل ٿي سگهن ٿا؛ ان ڪري ماهيگيريءَ جي تازي پيداوار لاءِ سرڪاري ماهيگيري ۽ PBS انگن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ننڍيون، غير رسمي ۽ هنري صنعتون === وڏي پيماني واري صنعت کان سواءِ سنڌ ۾ ننڍيون، گهرن تي ٻڌل ۽ غير رسمي صنعتون پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهن. انهن ۾ هٿ جي ڪپڙي، ڀرت، اجرڪ، رلي، ڪاٺ جو ڪم، ڌاتوءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانو، چمڙي جون شيون، فرنيچر، خوراڪ جي ننڍي پروسيسنگ، ورڪشاپون ۽ شهري مرمتي خدمتون شامل آهن. [[ڪراچي]] ۾ غير رسمي معيشت روزگار جو هڪ وڏو ذريعو رهي آهي. World Bank جي مطالعي موجب 2011ع جي هڪ اندازي ۾ شهر جي مجموعي روزگار جو تقريباً 67 سيڪڙو غير رسمي شعبي سان لاڳاپيل هو؛ ان ۾ خدمتن سان گڏ ننڍي پيداواري ۽ ڪاروباري سرگرميون پڻ شامل هيون.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي پيداوار روزگار ۽ ننڍن ڪاروبارن جي تعداد جي لحاظ کان اهم آهي، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي، في ڪارڪن پيداوار ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت کان گهڻو ننڍي آهي. === هنري صنعت === {{Main|سنڌي دستڪاري}} سنڌ جي هنري صنعت صوبي جي ثقافتي معيشت جو اهم حصو آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، [[رلي]]، ڀرت، هٿ سان ٺهيل ڪپڙو، مٽيءَ جا ٿانو، نيري ٽائلن جو ڪم، ڪاٺ تي نقش نگاري، ٽوڪريون ۽ چمڙي جون روايتي شيون مختلف علائقن سان لاڳاپيل آهن. هنري صنعت گهڻو ڪري ننڍي يا گهرن تي ٻڌل پيداوار جي صورت ۾ هلي ٿي ۽ عورتن، ڳوٺاڻن ڪاريگرن ۽ خانداني ڪاروبارن لاءِ روزگار جو ذريعو آهي. سياحت، شهري مارڪيٽن، آن لائين واپار ۽ برآمد سان هن شعبي لاءِ نوان مارڪيٽ رابطا پيدا ٿيا آهن. === صنعتي اسٽيٽون ۽ زون === [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس لميٽيڊ]] صوبي جي مختلف شهرن ۾ منظم صنعتي اسٽيٽون هلائي ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب ان جا صنعتي علائقا ڪراچي، سپر هاءِ وي، نوري آباد، ڪوٽڙي، حيدرآباد، ٽنڊو آدم، نوابشاهه، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Office Contacts |url=https://site.com.pk/?page_id=927 |publisher=Sindh Industrial Trading Estates Limited |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#7030a0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون |- ! style="background:#5b2c6f; color:white; padding:7px;" | نالو ! style="background:#2874a6; color:white; padding:7px;" | هنڌ ! style="background:#148f77; color:white; padding:7px;" | نوعيت ! style="background:#b9770e; color:white; padding:7px;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ ڪراچي]] | style="background:#eaf2f8;" | ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | منظم صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | ڪپڙو، ڪيميائي، انجنيئرنگ، خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ مختلف پيداوار |- | style="background:#ebdef0;" | ڪورنگي–لانڍي صنعتي علائقا | style="background:#d6eaf8;" | ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | وڏا شهري صنعتي ڪلسٽر | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، چمڙو، دواسازي، کاڌ خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ گاڏين جا حصا |- | style="background:#f4ecf7;" | پورٽ قاسم صنعتي علائقو | style="background:#eaf2f8;" | بن قاسم، ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | بندرگاهي صنعتي علائقو | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | اسٽيل، آٽو، ڪيميائي، توانائي، پيٽروليم ۽ ڳري صنعت |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] | style="background:#d6eaf8;" | لانڍي، ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | برآمداتي پروسيسنگ زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | لباس، اليڪٽرانڪس، ڪيميائي، خوراڪ، آءِ ٽي ۽ برآمداتي پيداوار |- | style="background:#f4ecf7;" | [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] | style="background:#eaf2f8;" | خيرپور | style="background:#e8f6f3;" | خاص اقتصادي زون | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | زرعي خوراڪ، کجور، پيڪنگ، ڀاڻ ۽ هلڪي انجنيئرنگ |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] | style="background:#d6eaf8;" | ٺٽو ضلعو | style="background:#d5f5e3;" | سي پيڪ ترجيحي اقتصادي زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | اسٽيل، گاڏيون، ڪيميائي، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، اليڪٽرانڪس ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#f4ecf7;" | نوري آباد صنعتي اسٽيٽ | style="background:#eaf2f8;" | ڄامشورو ضلعو | style="background:#e8f6f3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | سيمينٽ، خوراڪ، انجنيئرنگ ۽ مختلف صنعتون |- | style="background:#ebdef0;" | ڪوٽڙي صنعتي اسٽيٽ | style="background:#d6eaf8;" | ڄامشورو / ڪوٽڙي | style="background:#d5f5e3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ڪپڙو، خوراڪ، ڪيميائي ۽ هلڪي صنعت |} <ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص اقتصادي زون === [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] خاص اقتصادي زونن ۽ صنعتي ڪلسٽرن جي ترقي لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] 140 ايڪڙ تي قائم ڪيو ويو ۽ خاص طور زرعي خوراڪ، کجور، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ، پيڪنگ ۽ هلڪي انجنيئرنگ لاءِ رٿيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] لاءِ سنڌ حڪومت ٺٽي ضلعي ۾ 1,530 ايڪڙ زمين مختص ڪئي. هي سي پيڪ جي صنعتي تعاون وارن ترجيحي منصوبن مان هڪ آهي ۽ پورٽ قاسم کان تقريباً 22 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رٿيل شعبن ۾ اسٽيل فائونڊري، گاڏيون ۽ آٽو پارٽس، ڪيميائي ۽ دواسازي، اليڪٽرانڪس، ٽيڪسٽائيل، گودام، تعميراتي مواد ۽ صارفين جون شيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Dhabeji Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/dsez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ۽ سکر ۾ نون صنعتي انڪليوز تي پڻ ڪم اڳتي وڌايو، جن ۾ زرعي پروسيسنگ، انجنيئرنگ شين ۽ هلڪي صنعتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur & Hyderabad Industrial Enclaves |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-hyderabad-industrial-enclaves-are-central-to-sindhs-economic-future-these-projects-will-strengthen-the-provinces-industrial-base-particularly-in-agro-processing-engineeri/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |date=23 October 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون === [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] لانڍي صنعتي علائقي جي ڀرسان واقع آهي. [[ايڪسپورٽ پروسيسنگ زونز اٿارٽي]] موجب پهريون ۽ ٻيو مرحلو گڏجي 305 ايڪڙ تي مشتمل آهن، جڏهن ته ٽيون مرحلو وڌيڪ 80 ايڪڙ تي ترقي هيٺ آهي.<ref>{{cite web |title=EPZA at a Glance |url=https://epza.gov.pk/epza-at-a-glance/ |publisher=Export Processing Zones Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> زون جي پهرين مرحلي ۾ لباس سڀ کان نمايان صنعت رهي آهي، جڏهن ته اليڪٽرانڪس، ڪيميائي شيون ۽ ٻيون برآمداتي صنعتون پڻ موجود آهن. 2024–25ع دوران ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون مان برآمدات تقريباً '''672.93 ملين آمريڪي ڊالر''' هيون.<ref>{{cite report |title=Project Background – Karachi Export Processing Zone |url=https://epza.gov.pk/wp-content/uploads/2025/09/RFPFIN1.pdf |publisher=Export Processing Zones Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بندرگاهون، لاجسٽڪس ۽ صنعتي واپار === [[فائل:Kharachi Port (cropped).JPG|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ سامونڊي واپاري سهولتون.]] [[فائل:Karachi port trust.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] سان لاڳاپيل بندرگاهي علائقو.]] [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] سنڌ جي صنعت کي بين الاقوامي سامونڊي واپار سان ڳنڍين ٿا. انهن بندرگاهن ذريعي پيٽروليم، ڪيميائي شيون، ڪوئلو، مشينري، اسٽيل، اناج، ڪنٽينر ۽ مختلف صنعتي خام مال ۽ تيار ٿيل شيون منتقل ٿين ٿيون. پورٽ قاسم جي ڀرسان 12,000 ايڪڙ کان وڌيڪ صنعتي ۽ تجارتي زمين صنعتي سرگرمين لاءِ مخصوص ڪئي وئي آهي، جنهن سبب بن قاسم وارو خطو ڳري صنعت، گاڏين، اسٽيل، توانائي ۽ ڪيميائي پيداوار جو اهم مرڪز بڻيو آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي روزگار ۽ غير رسمي شعبي جو ڪردار === سنڌ جي صنعت وڏي پيماني واري ڪارخانن سان گڏ ننڍن ڪاروبارن، ورڪشاپن ۽ غير رسمي پيداوار تي پڻ ٻڌل آهي. ڪراچيءَ بابت [[عالمي بينڪ]] جي تحقيق موجب شهر ملڪ جي مينيوفيڪچرنگ روزگار جي اهم مرڪزن مان آهي، پر غير رسمي روزگار پڻ وڏي پيماني تي موجود آهي.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي صنعتن ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن ۽ ننڍين يونٽن جو تعداد گهڻو ٿي سگهي ٿو، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت غالب رهي ٿي. غير رسمي شعبي جي مڪمل پيداوار بابت جامع صوبائي انگ محدود آهن. === صنعتي پاليسي ۽ چئلينج === سنڌ جي صنعت کي وڏي مقامي منڊي، بندرگاهن، قدرتي وسيلن، زرعي خام مال ۽ شهري مهارتن جا فائدا حاصل آهن، پر توانائي جي قيمت، پاڻيءَ جي کوٽ، انفراسٽرڪچر جي سار سنڀال، ٽرانسپورٽ، صنعتي آلودگي، مهارتن جي کوٽ ۽ ڪاروباري ضابطن جا مسئلا مقابلي جي صلاحيت تي اثرانداز ٿين ٿا. [[عالمي بينڪ]] جي سنڌ جابز اينڊ ڪامپيٽيٽوِنس پروگرام جي تجزيي ۾ پراڻي صنعتي انفراسٽرڪچر، ڪاروباري ضابطن، مهارتن جي عدم مطابقت ۽ ڪارخانن جي گهٽ پيداوار کي سنڌ جي صنعتي مقابلي لاءِ اهم رڪاوٽون ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Sindh Jobs and Competitiveness Program for Results |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/728841517924219411/pdf/PID-Sindh-Jobs-and-Competitiveness-Program-for-Results-Feb-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت خاص اقتصادي زونن، برآمداتي پروسيسنگ زون، ڪاروباري ضابطن جي ڊجيٽلائزيشن ۽ صنعتي انفراسٽرڪچر جي بحالي کي سيڙپڪاري ۽ پيداوار وڌائڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == معدنيات ۽ قدرتي وسيلا == {{Main|سنڌ جا قدرتي وسيلا|سنڌ ۾ معدنيات}} [[فائل:CAPELLA C02 SM SLC HH 20210202112819 20210202112823 - Thumbnail image.png|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ڪوئلي جو ميدان]]، [[اسلام ڪوٽ تعلقو]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]؛ سيٽلائيٽ تصوير.]] سنڌ معدني ۽ توانائي وسيلن جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي ارضياتي بناوت ۾ [[ٿر ريگستان]] جي [[لگنائيٽ]] ڪوئلي، سنڌو طاس جي تلڇٽي بناوتن ۾ [[قدرتي گئس]] ۽ خام تيل، اولهه سنڌ ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]] ۽ شيل، جڏهن ته [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] علائقي ۾ گرينائيٽ جا ذخيرا شامل آهن. ان کان سواءِ سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، مختلف قسم جي مٽي ۽ تعميراتي پٿر پڻ سنڌ جي صنعتي معدنيات ۾ شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2021–22ع جي معدني شماريات ۾ صوبي جي 9 ضلعن مان لڳ ڀڳ 20 قسمن جي معدنيات جي کوٽائي يا پيداوار درج ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا معدني وسيلا توانائي، سيمينٽ، تعميراتي مواد، ڪيميائي صنعت، ڀاڻ، شيشي، سيرامڪس، بجلي پيدا ڪرڻ ۽ ٻين پيداواري شعبن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. معدنيات جي کوٽائي، ليز، رائلٽي ۽ پيداوار بابت انگ [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل صوبائي ادارن وٽ گڏ ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] ارضياتي نقشا، معدني سروي، ڊرلنگ ۽ وسيلن جي ڳولا جو قومي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://gsp.gov.pk/who-we-are/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوئلو === {{Main|سنڌ ۾ ڪوئلو|ٿر ڪوئلي جو ميدان}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Tharparkar.svg|thumb|250px|کاٻو|سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جو هنڌ؛ [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] هن ضلعي ۾ واقع آهي.]] سنڌ پاڪستان جي اهم ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. صوبي جا نمايان ڪوئلي جا ميدان [[ٿر ڪوئلي جو ميدان|ٿر]]، [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان|لاڪڙا]]، سونڊا، جهرڪ، اونگر، ميٽنگ–جهمپير ۽ بدين–ميرپورخاص واري پٽيءَ ۾ واقع آهن. [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] موجب لاڪڙا جو وڏو ڪوئلي وارو ميدان 1962ع ۾ دريافت ڪيو ويو، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سونڊا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به وڏي پيماني تي ڪوئلي جي وسيلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Brief Review of the Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/Mineral-wealth-of-Pakistan-1991.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] سنڌ جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو وسيلو آهي. اهو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ٿر ريگستان]] ۾ واقع آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ذخيري جي وڏي پيماني واري سڃاڻپ 1991ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان ۽ آمريڪي اداري [[يو ايس ايڊ]] جي گڏيل تحقيق سان ٿي.<ref>{{cite web |title=GSP Achievements – Thar Coal |url=https://gsp.gov.pk/gsp-achievements/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ارضياتي سروي جي تخمينن موجب ٿر ڪوئلي جي ميدان ۾ '''175 ارب ٽنن کان وڌيڪ''' ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن. هتان جو ڪوئلو بنيادي طور [[لگنائيٽ]] قسم جو آهي. ڪوئلي جون تهون مختلف هنڌن تي ٿولهه ۽ کوٽائي ۾ فرق رکن ٿيون، ۽ ٿر جو ذخيرو پاڪستان جي سڀ کان وڏن مقامي توانائي وسيلن مان شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 21هين صديءَ ۾ ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي شروع ٿيڻ سان هي وسيلو پاڪستان جي بجلي پيدا ڪرڻ واري شعبي ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. مختلف بلاڪن ۾ کليل کاڻين سان گڏ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر قائم ڪيا ويا آهن. ان سان گڏ زميني پاڻيءَ جي استعمال، هوا جي معيار، زمين جي استعمال، مقامي آبادين ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن سبب ماحولياتي انتظام پڻ هن شعبي جو اهم مسئلو بڻيو آهي. ==== لاڪڙا ۽ سونڊا جا ڪوئلي جا ميدان ==== [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان]] [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع سنڌ جي پراڻن تجارتي ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جي تحقيق سان لاڪڙا، سونڊا، جهرڪ، اونگر ۽ انڊس ايسٽ علائقن ۾ ڪوئلي جون تهون سڃاتيون ويون آهن. ٿر جي وڏي پيماني واري کليل کاڻ جي ابتڙ لاڪڙا ۾ تاريخي طور نسبتاً ننڍي پيماني تي زيرزمين کاڻين ذريعي ڪوئلو ڪڍيو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بدين–ميرپورخاص ڪوئلي وارو علائقو ==== [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] جي بدين ڪوئلي واري منصوبي هيٺ بدين ۽ ميرپورخاص جي لڳ ڀڳ '''2,500 چورس ڪلوميٽر''' اڻ ڳوليل علائقي ۾ 15 بور هول ڪيا ويا. سڀني بور هولن ۾ مختلف کوٽائين تي ڪوئلي جون تهون مليون ۽ مجموعي طور 78 تهون رڪارڊ ٿيون. ڪيميائي تجزيي موجب هي ڪوئلو پڻ لڳنائيٽ درجي جو آهي ۽ معيار ۾ ٿر جي ڪوئلي سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ڳولايل بلاڪ لاءِ لڳ ڀڳ '''33.893 ملين ٽن ثابت ٿيل'''، '''305.082 ملين ٽن اشارتي''' ۽ '''4,219.498 ملين ٽن تخميني''' ڪوئلي جا وسيلا ڄاڻايا ويا آهن. اهي معدني وسيلن جا درجا آهن؛ سموري مقدار کي اقتصادي طور قابلِ کوٽائي ذخيرو قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === قدرتي گئس === [[فائل:Qadirpur gas field.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ سنڌ جي اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ.]] سنڌ پاڪستان جي اهم [[قدرتي گئس]] پيدا ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي ارضياتي بناوتن ۾ ڪيترائي گئس فيلڊ ۽ ڳولا بلاڪ موجود آهن، خاص طور [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]، [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن ۾. سنڌ جي مشهور گئس فيلڊن ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]]، مزاراڻي، ميانو، ساوان، لطيف، تاججل، شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، آدم، آدم ويسٽ، فضل، ڪبير، هداڦ، رحمان ۽ رزق شامل آهن. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جي موجوده فيلڊ فهرست ۾ سنڌ ۾ ڪنڌڪوٽ، مزاراڻي، هالا بلاڪ، گمبٽ سائوٿ ۽ شاهه بندر سميت ڪيترن گئس فيلڊن جي پيداوار ۽ ترقيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[قادرپور گئس فيلڊ]] گهوٽڪي ضلعي ۾ واقع پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ آهي، جتي [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] گئس جي پيداوار ۽ پروسيسنگ جا پلانٽ هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Qadirpur Gas Field/Plant, District Ghotki, Sindh |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/tender-file/SOR-TOR-QP-1-3744.pdf |publisher=Oil and Gas Development Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گمبٽ سائوٿ، هالا ۽ مزاراڻي ==== [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جو گمبٽ سائوٿ–هالا–مزاراڻي اثاثو سنڌ جي موجوده گئس پيداوار ۽ ڳولا جو اهم مرڪز آهي. گمبٽ سائوٿ بلاڪ ۾ شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، ڪبير ۽ هداڦ جهڙا فيلڊ شامل آهن، جڏهن ته هالا بلاڪ ۾ آدم، آدم ويسٽ ۽ فضل شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Hala/Gambat South/Mazarani |url=https://www.ppl.com.pk/content/halagambat-southmazarani |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ گمبٽ سائوٿ، سانگهڙ ۾ گئس پروسيسنگ فيسليٽي-II جي خام گئس سنڀالڻ جي گنجائش 55 مان وڌائي '''60 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن''' ڪئي. ڪمپني موجب ان سان لڳ ڀڳ 5 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني اضافي گئس، 35 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ ۽ هڪ ميٽرڪ ٽن روزاني ايل پي جي جي اضافي پيداوار ممڪن ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL achieves Capacity and Production Enhancement at Gambat South GPF-II |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-achieves-capacity-and-production-enhancement-gambat-south-gpf-ii |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=11 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> جنوري 2025ع ۾ شاهه داد ايڪس-1 کوهه تي فني مداخلت کان پوءِ گئس جو وهڪرو 2.2 مان وڌي 8.4 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Boosting production at Shahdad X-1 |url=https://www.ppl.com.pk/content/boosting-production-shahdad-x-1-ppl-ramps-gas-flow-84-mmscfd-gambat-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=24 January 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | فيلڊ / بلاڪ ! style="background:#548235; color:white;" | علائقو ! style="background:#7030a0; color:white;" | اهميت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قادرپور گئس فيلڊ]] | style="background:#eef5e9;" | گهوٽڪي | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] | style="background:#e2f0d9;" | ڪشمور | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | پي پي ايل جو اهم هلندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | مزاراڻي | style="background:#eef5e9;" | وچ سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پراڻو پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | ميانو | style="background:#e2f0d9;" | سنڌ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | سانوڻ | style="background:#eef5e9;" | سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | شاهه دادپور | style="background:#e2f0d9;" | سانگهڙ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | گمبٽ سائوٿ بلاڪ جو اهم پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | آدم / آدم ويسٽ | style="background:#eef5e9;" | هالا بلاڪ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | هالا گئس پروسيسنگ نظام سان ڳنڍيل |} <ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Partner-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/partner-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === تيل ۽ ڪنڊينسيٽ === سنڌ ۾ قدرتي گئس سان گڏ خام تيل ۽ [[ڪنڊينسيٽ]] جي پيداوار پڻ ٿئي ٿي. تيل ۽ گئس جي ڳولا خاص طور هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي پٿرن ۾ ڪئي ويندي آهي. بدين، سانگهڙ، ٽنڊو محمد خان، حيدرآباد، دادو، ڄامشورو ۽ ٻين علائقن ۾ مختلف دورن دوران هائيڊروڪاربان جا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. هيٺين سنڌ، خاص طور [[بدين ضلعو|بدين]] وارو علائقو، پاڪستان جي پراڻن تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ رهيو آهي. بدين ۽ ڀرپاسي جي بلاڪن ۾ ڪيترن ئي ڪمپنين طرفان روايتي تيل ۽ گئس جي ڳولا ڪئي وئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ تيل سان گڏ ڪنڊينسيٽ پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ پڻ موجود آهن. گمبٽ سائوٿ جي ڪجهه کوهن مان گئس سان گڏ ڪنڊينسيٽ به حاصل ٿئي ٿو. مثال طور پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيض ايڪس-1 ڊيپ کي پيداوار تي آڻڻ کان پوءِ ان مان تقريباً '''3.6 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني گئس''' ۽ '''750 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ''' جي پيداوار شروع ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL commissions Faiz X-1 Deep |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-commissions-faiz-x-1-deep-output-36-mmscfd-gas-750-bpd-condensate |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ هائيڊروڪاربان جا اهم ڳولا ۽ پيداوار وارا علائقا بدين بيسن، سانگهڙ–گمبٽ سائوٿ، هالا، ميانو–ساوان، دادو–کيرٿر ۽ ڪوٽڙي بلاڪن سان لاڳاپيل آهن. پي پي ايل جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ گمبٽ سائوٿ، شاهه بندر، نوشهروفيروز، ڪوٽڙي ۽ گمبٽ-II سميت ڪيترائي بلاڪ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Exploration South |url=https://www.ppl.com.pk/content/exploration-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي ۽ غير ڌاتي معدنيات === سنڌ ۾ ڪوئلي ۽ هائيڊروڪاربان کان سواءِ ڪيترين غير ڌاتي صنعتي ۽ تعميراتي معدنيات جا ذخيرا پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]]، سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، شيل، مختلف مٽي ۽ تعميراتي پٿر شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي معدني شماريات ۾ اهڙين معدنيات جي ضلعي وار پيداوار ۽ کوٽائي جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چن پٿر''' سنڌ جي سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ اهم خام مال آهي ۽ خاص طور کيرٿر، لڪي، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ڀرپاسي جي تلڇٽي علائقن ۾ ملي ٿو. '''جپسم''' سيمينٽ، پلستر ۽ ٻين صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته '''سليڪا واري''' شيشي، فائونڊري ۽ ڪجهه سيرامڪ صنعتن لاءِ اهم آهي. '''چائنا ڪلي''' ۽ ٻين سيرامڪ مٽين جا ذخيرا خاص طور سنڌ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو استعمال سيرامڪس، ٽائلس ۽ ٻين صنعتي شين ۾ ٿي سگهي ٿو. هر معدني ذخيري جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت علائقي ۽ ارضياتي حالتن مطابق مختلف آهي. === گرينائيٽ === {{Main|ڪارونجهر}} [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]].]] سنڌ ۾ گرينائيٽ جو سڀ کان نمايان علائقو [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] ٽڪرين ۾ آهي. ڪارونجهر جا گرينائيٽ پٿر سنڌ جي گهڻي ڀاڱي تلڇٽي ارضيات کان مختلف ۽ تمام پراڻا آهن. گرينائيٽ تعميراتي ۽ سينگار واري پٿر طور اقتصادي اهميت رکي ٿو، پر ڪارونجهر ساڳئي وقت تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم علائقو آهي. ڪارونجهر ۾ گرينائيٽ جي کوٽائي بابت ماحولياتي ۽ قانوني تڪرار پڻ رهيا آهن. قدرتي منظرنامي، پاڻيءَ جي وسيلن، تاريخي جين مندرن ۽ جهنگلي حيات جي تحفظ سبب هن علائقي ۾ معدني کوٽائي کي ماحولياتي ۽ ثقافتي تحفظ سان گڏ جانچيو ويندو آهي. === کاڻون === سنڌ ۾ کاڻن جي نوعيت معدني وسيلن مطابق مختلف آهي. ٿر ۾ ڪوئلو وڏي پيماني تي کليل کاڻ ذريعي ڪڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته لاڪڙا ۽ ڪجهه ٻين پراڻن ڪوئلي وارن علائقن ۾ تاريخي طور زيرزمين کاڻون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن. چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ تعميراتي پٿر عام طور کليل ڪواريُن مان ڪڍيا وڃن ٿا. صوبي ۾ کاڻن ۽ معدني ليزن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب معدني پيداوار، ليزن، رائلٽي ۽ کوٽائيءَ بابت بنيادي ڊيٽا [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ کان ورتي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#6b4f2a; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا |- ! style="background:#806000; color:white;" | علائقو ! style="background:#7f6000; color:white;" | ضلعو / خطو ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | اهم وسيلو ! style="background:#548235; color:white;" | نوعيت |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | لگنائيٽ ڪوئلو | style="background:#e2f0d9;" | وڏي پيماني تي کليل کاڻ ۽ بجلي پيداوار |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | [[لاکڙا ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو | style="background:#bdd7ee;" | ڪوئلو | style="background:#c6e0b4;" | پراڻو تجارتي ڪوئلي وارو علائقو |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | سونڊا–جهرڪ | style="background:#fff2cc;" | ٺٽو / ڄامشورو | style="background:#ddebf7;" | ڪوئلو ۽ تلڇٽي معدنيات | style="background:#e2f0d9;" | معدني ڳولا ۽ امڪاني وسيلا |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | بدين–ميرپورخاص | style="background:#ffe699;" | بدين، ميرپورخاص | style="background:#bdd7ee;" | لگنائيٽ | style="background:#c6e0b4;" | جديد ڊرلنگ سان وڏي ڪوئلي واري وسيلن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ڪارونجهر]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | گرينائيٽ | style="background:#e2f0d9;" | ثقافتي ۽ ماحولياتي تحفظ سان لاڳاپيل معدني علائقو |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | کيرٿر–لڪي پٽي | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو، دادو ۽ ڀرپاسي | style="background:#bdd7ee;" | چن پٿر، جپسم، شيل | style="background:#c6e0b4;" | سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ خام مال |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === معاشي اهميت === سنڌ جا معدني ۽ توانائي وسيلا صوبي ۽ پاڪستان جي معيشت لاءِ اهم آهن. ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ، قدرتي گئس گهريلو ۽ صنعتي ٻارڻ، ڀاڻ ۽ پيٽروڪيميڪل صنعت، جڏهن ته خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ توانائي ۽ نقل و حمل سان لاڳاپيل صنعتن لاءِ استعمال ٿين ٿا. چن پٿر، جپسم، سليڪا، مٽي ۽ پٿر سيمينٽ، شيشي، سيرامڪس ۽ تعميراتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني وسيلن جي کوٽائي سان گڏ زمين جي بحالي، پاڻيءَ جي استعمال، کاڻين جي حفاظت، مزدورن جي سلامتي، مقامي آبادين جي روزگار ۽ ماحولياتي تحفظ جا معاملا پڻ اهم آهن. وڏي پيماني واري ڪوئلي، پٿر ۽ ٻين معدني منصوبن لاءِ سنڌ ۾ ماحولياتي جائزي ۽ منظوريءَ جون قانوني گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://epa.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Environmental Protection Agency, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ معدني ڳولا === [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ ارضياتي نقشا، جيوفزيڪل سروي، ڊرلنگ، ريموٽ سينسنگ، [[جاگرافيائي معلوماتي نظام|جي آءِ ايس]] ۽ معدني وسيلن جي تشخيص جو ڪم ڪري ٿو. اداري جي ڏاکڻي ڊويزن جو علائقائي دفتر ڪراچي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Contact Us |url=https://gsp.gov.pk/contact-us/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا لاءِ مقناطيسي، گريوٽي، برقي مزاحمتي، انڊيوسڊ پولرائيزيشن، اليڪٽرو ميگنيٽڪ ۽ جيوفزيڪل لاگنگ جهڙا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن کي معدنيات ۽ زميني پاڻيءَ جي وسيلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Geophysics |url=https://gsp.gov.pk/geophysics/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جا اهم تاريخي ۽ جديد ڊرلنگ منصوبا ٿر، لاڪڙا، سونڊا ۽ بدين ڪوئلي سان لاڳاپيل رهيا آهن. اداري جي ڊرلنگ ڊائريڪٽوريٽ ٿر ۽ سونڊا ۾ هيرا-ڪور ڊرلنگ، زيرزمين ڪوئلي جي گيسيفڪيشن لاءِ ڊرلنگ ۽ بدين ۾ جديد ڳولا ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Drilling Directorate |url=https://gsp.gov.pk/drilling-directorate/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان پنهنجي معدني ڳولا واري صلاحيت کي جديد بڻائڻ لاءِ ڊجيٽل ارضياتي سروي، جيوڪيميڪل نمونن، هوائي جيوفزڪس ۽ جي آءِ ايس بابت نئين تربيت ۽ ٽيڪنالاجي پروگرام شروع ڪيو. اداري موجب پراڻن ارضياتي انگن کي ڊجيٽل ڪرڻ، جديد جيوفزيڪل سروي ۽ بين الاقوامي معيارن مطابق معدني نقشا تيار ڪرڻ موجوده سڌارن جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=UK-Supported Capacity Building Initiative Launched at GSP |url=https://gsp.gov.pk/2026/04/16/uk-supported-capacity-building-initiative-launched-at-gsp-to-strengthen-geoscientific-capabilities/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |date=16 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا جي جديد طريقي ۾ رڳو نوان ذخيرا ڳولڻ بدران انهن جي مقدار، معيار ۽ اقتصادي قابلِ عمل هجڻ جي سائنسي تشخيص، ڊجيٽل ارضياتي ڊيٽا، ماحولياتي اثرن جي جائزي ۽ مستقبل جي ذميوار کوٽائيءَ لاءِ قابلِ اعتماد معلومات تي زور ڏنو وڃي ٿو. == توانائي == {{Main|سنڌ ۾ توانائي}} [[فائل:Jhimpir Wind Farm 2012.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[جھمپير ونڊ پاور پلانٽ|جھمپير ۾ هوائي بجلي گهر]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جو گهاڙو–جھمپير علائقو پاڪستان جي اهم هوائي توانائي مرڪزن مان هڪ آهي.]] سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي ۾ [[قدرتي گئس]]، خام تيل، [[ڪوئلو]]، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي جا وسيلا موجود آهن، جڏهن ته [[ڪراچي]] ۽ [[پورٽ قاسم]] پيٽروليم، ايل اين جي، بجلي پيداوار، گئس جي منتقلي ۽ صنعتي توانائي جي استعمال جا اهم مرڪز آهن. صوبي جي توانائي معيشت ۾ ٿر جو مقامي لگنائيٽ ڪوئلو، هيٺين سنڌو طاس جا تيل ۽ گئس جا فيلڊ، گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور، شمسي توانائي جا منصوبا ۽ ڪراچيءَ جو مربوط بجلي نظام شامل آهن. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ توانائي کاتو|توانائي کاتي]] جي اختيارن ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل ۽ قابلِ تجديد توانائي، ڪوئلي جي ترقي، ڪوئلي جي کاڻن جي نگراني، توانائي جي بچت ۽ وفاقي توانائي ادارن سان هم آهنگي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhenergy.gov.pk/about-us/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو توانائي ڍانچو مڪمل طور صوبائي نظام نه آهي؛ بجلي پيداوار، قومي گرڊ، بجلي جي خريد ۽ وڪري، تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيٽروليم جي قيمتن جا ڪيترائي پهلو وفاقي قانونن ۽ ادارن هيٺ اچن ٿا. ان جي باوجود ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ صوبي کي تيل ۽ گئس سميت توانائيءَ جي ڪيترن معاملن ۾ وڌيڪ ادارياتي ڪردار حاصل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ حڪومت 2013ع ۾ پنهنجي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ کي مضبوط ڪيو.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي پيداوار === سنڌ ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جا ذريعا مقامي ۽ درآمد ٿيل ڪوئلو، قدرتي گئس، ٻيهر گيس بڻايل ايل اين جي، تيل، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي شامل آهن. صوبي ۾ قومي گرڊ سان ڳنڍيل ڪيترائي وڏا بجلي گهر ٿرپارڪر، ڪراچي، پورٽ قاسم، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ٻين علائقن ۾ واقع آهن. [[نيپرا]] جي مالي سال 2024–25ع واري بجلي گهرن جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ چئن وڏن بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش '''2,640 ميگاواٽ''' هئي. انهن ۾ [[اينگرو پاورجن ٿر]] 660 ميگاواٽ، ٿر انرجي 330 ميگاواٽ، ٿل نووا پاور ٿر 330 ميگاواٽ ۽ ٿر ڪول بلاڪ-1 جو 1,320 ميگاواٽ بجلي گهر شامل هئا.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي رپورٽ ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سامونڊي صنعتي پٽيءَ ۾ درآمد ٿيل ڪوئلي تي هلندڙ [[پورٽ قاسم اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 1,320 ميگاواٽ ۽ [[لڪي اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 660 ميگاواٽ بجلي گهر پڻ درج آهن، جڏهن ته حب واري علائقي جو 1,320 ميگاواٽ چائنا پاور حب جنريشن منصوبو بلوچستان جي انتظامي حدن ۾ واقع هجڻ سبب سنڌ جي صوبائي پيداوار ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي ورڇ ۽ فراهمي === سنڌ ۾ بجلي جي ورڇ بنيادي طور ٽن وڏن ادارن جي دائري ۾ اچي ٿي: [[ڪي اليڪٽرڪ]]، [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]] ۽ [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]. انهن ٽنهي جون جاگرافيائي حدون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ==== ڪي اليڪٽرڪ ==== {{Main|ڪي اليڪٽرڪ}} [[ڪي اليڪٽرڪ]] پاڪستان جي واحد عمودي طور مربوط بجلي يوٽيلٽي آهي، جيڪا پنهنجي لائسنس يافته علائقي ۾ بجلي جي پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ جا ٽيئي ڪم سرانجام ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Company Profile |url=https://ke.com.pk/company-profile/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جو نيٽ ورڪ لڳ ڀڳ '''6,500 چورس ڪلوميٽر''' تي پکڙيل آهي ۽ ڪراچي سان گڏ سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن جهڙوڪ گهارو، ڌاٻيجي، حب، وندر، بيلا ۽ اٿل تائين خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://ke.com.pk/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ ڪي اليڪٽرڪ تقريباً 3.8 ملين گراهڪن کي بجلي فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Member Incharge Wafaqi Mohtasib visits KE Head Office |url=https://ke.com.pk/member-incharge-wafaqi-mohtasib-visits-ke-head-office-directs-company-to-continue-empathetic-customer-centric-behaviour/ |publisher=K-Electric |date=18 May 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== حيسڪو ==== {{Main|حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني}} [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]]، يا حيسڪو، سنڌ جي وڏي ڏاکڻي، وچولي ۽ اوڀر واري حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. نيپرا جي لائسنس رڪارڊ موجب حيسڪو جو دائرو ڪراچي ۽ سيپڪو جي علائقن کان سواءِ سنڌ جي باقي وڏي حصي تي مشتمل آهي؛ ان ۾ حيدرآباد، بدين، ٺٽو، سجاول، ٽنڊو الهيار، ٽنڊو محمد خان، سانگهڙ، مٽياري، شهيد بينظيرآباد، ڄامشورو، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جا علائقا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs – HESCO |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> حيسڪو جي سرڪاري دستاويزن موجب ان جو بنيادي آپريشنل علائقو سنڌ جي 13 ضلعن ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite report |title=Electricity Distribution Efficiency Improvement Project – HESCO ESMF |url=https://www.hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |publisher=Hyderabad Electric Supply Company |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404094712/http://hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== سيپڪو ==== {{Main|سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني}} [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]، يا سيپڪو، 2010ع ۾ حيسڪو جي ورهاست سان قائم ٿي ۽ 2011ع ۾ نيپرا کان بجلي ورڇ جو لائسنس حاصل ڪيائين.<ref>{{cite report |title=Distribution Licence Modification – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/06%20June/LPM%20filed%20by%20SEPCO%20in%20its%20Distribution%20Licence.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سيپڪو مٿين ۽ اتر سنڌ جي سکر، گهوٽڪي، خيرپور، ڪشمور–ڪنڌڪوٽ، جيڪب آباد، شڪارپور، لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، دادو ۽ نوشهروفيروز سميت ڏهن ضلعن جي وڏي حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. ان جو سروس ايريا لڳ ڀڳ '''56,300 چورس ڪلوميٽر''' ۽ 2025ع جي سيڙپڪاري منصوبي ۾ صارفين جو انگ لڳ ڀڳ 824 هزار ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Distribution Companies Integrated Investment Plan 2025-26 to 2029-30 – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/02%20Feb/Distribution%20Investment%20Plan%20of%20SEPCO.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ بجلي ورڇ جا اهم ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | نوعيت ! style="background:#C55A11; color:white;" | خاصيت |- | style="background:#D9EAF7;" | [[ڪي اليڪٽرڪ]] | style="background:#E2F0D9;" | ڪراچي ۽ ڀرپاسي | style="background:#F3E5F5;" | عمودي طور مربوط يوٽيلٽي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ |- | style="background:#EAF2F8;" | [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني|حيسڪو]] | style="background:#EBF1DE;" | وچ، ڏکڻ ۽ اوڀر سنڌ | style="background:#EADCF0;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | 13 ضلعن جو بنيادي سروس علائقو |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني|سيپڪو]] | style="background:#E2F0D9;" | اتر ۽ مٿين سنڌ | style="background:#F3E5F5;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | لڳ ڀڳ 56,300 چورس ڪلوميٽر سروس علائقو |} <ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽرانسميشن نظام === سنڌ جي وڏي حصي جي بجلي قومي ٽرانسميشن نظام وسيلي منتقل ٿئي ٿي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ ڪي اليڪٽرڪ پنهنجو ٽرانسميشن نيٽ ورڪ پڻ هلائي ٿي. صوبي ۾ هوائي، ڪوئلي ۽ ٻين بجلي گهرن مان بجلي منتقل ڪرڻ لاءِ 132، 220 ۽ 500 ڪلو وولٽ جون گرڊ اسٽيشنون ۽ ٽرانسميشن لائينون موجود آهن. [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] سنڌ حڪومت جي توانائي شعبي سان لاڳاپيل صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني آهي. ان 2017ع ۾ نوري آباد کان ڪراچيءَ جي ڪي ڊي اي-33 گرڊ اسٽيشن تائين تقريباً 99 ڪلوميٽر ڊگهي 132 ڪلو وولٽ ڊبل سرڪٽ ٽرانسميشن لائين مڪمل ڪئي، جيڪا پاڪستان ۾ صوبائي حڪومت طرفان تيار ڪيل پهرين اهڙي ٽرانسميشن لائينن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/stdc/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا وٽ ڪمپنيءَ جي صوبائي گرڊ لائسنس واري دستاويز ۾ جھمپير واري هوائي ڪوريڊور مان وڌيڪ بجلي قومي يا مقامي گرڊ تائين پهچائڻ لاءِ 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ ٽرانسميشن لائينن ۽ گرڊ اسٽيشنن جي واڌ کي اهم مقصد قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جو ڪوئلو === {{Main|ٿر ڪوئلي جو ميدان|سنڌ ۾ ڪوئلو}} [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان وڏي مقامي توانائي وسيلن مان هڪ آهي. [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] جي ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪرڻ واري فريم ورڪ موجب ٿر ۾ اندازاً '''175 ارب ٽن''' لگنائيٽ ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن.<ref>{{cite report |title=Thar Coal Pricing Framework |url=https://www.tceb.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Thar-Coal-Pricing-Framework-Amended-Final.pdf |publisher=Thar Coal and Energy Board, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي 21هين صديءَ ۾ وڏي پيماني تي شروع ٿي. [[سنڌ اينگرو ڪول مائننگ ڪمپني]] بلاڪ-II ۾ کليل کاڻ هلائي ٿي، جنهن جو پهريون مرحلو 10 جولاءِ 2019ع تي تجارتي طور فعال ٿيو ۽ شروعاتي طور 3.8 ملين ٽن سالياني ڪوئلي جي پيداوار لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite report |title=Sindh Engro Coal Mining Company Annual Report 2020 |url=https://www.engroenergy.com/app/media/2021/05/SECMC-AR-2020.pdf |publisher=Sindh Engro Coal Mining Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش مالي سال 2024–25ع ۾ 2,640 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪوئلي جي استعمال سان مقامي ٻارڻ تي بجلي پيداوار وڌي آهي، پر ساڳئي وقت زميني پاڻي، فضائي اخراج، راک، زمين جي استعمال، آباديءَ جي منتقلي ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوال به اهم آهن. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{Main|سنڌ ۾ معدنيات ۽ قدرتي وسيلا}} سنڌ جي هيٺين سنڌو طاس واري علائقي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي اهم تيل ۽ گئس فيلڊ واقع آهن. گهوٽڪي ۽ ڪشمور ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، سانگهڙ ۾ سنجهورو ۽ گمبٽ سائوٿ، حيدرآباد واري پٽي ۾ ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار، خيرپور، بدين ۽ ٻين علائقن ۾ تيل ۽ گئس جا فيلڊ موجود آهن. [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني]] جي 2023–24ع واري رپورٽ ۾ سنڌ جي قادرپور فيلڊ مان سراسري 124 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني وڪرو لائق گئس، سنجهورو مان 36 ملين ڪيوبڪ فوٽ گئس ۽ 2,013 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ، جڏهن ته حيدرآباد واري ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار فيلڊن مان تيل، گئس ۽ ايل پي جي جي اهم پيداوار درج ڪئي وئي.<ref>{{cite report |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDCL%20AR%202024-Urdu.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي پهرين اڌ ۾ او جي ڊي سي ايل سنڌ جي ٽنڊو الهيار ضلعي ۾ چڪر-1 ۽ خيرپور ضلعي ۾ بٽرسيم ايسٽ-1 نالي نيون تيل ۽ گئس جون دريافتون پڻ رپورٽ ڪيون.<ref>{{cite report |title=Half Yearly Report 2025-26 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDC%20HY%20Report%20December%202025-26.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ جو ڪم وفاقي ادارن ۽ ڳولا ڪندڙ ڪمپنين سان هم آهنگي، صوبائي مفادن جي نمائندگي ۽ تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيداوار سان لاڳاپيل معاملن ۾ سهولت فراهم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ايل اين جي === [[پورٽ قاسم]] پاڪستان ۾ درآمد ٿيل [[مائع قدرتي گئس]] جي داخلا جو بنيادي مرڪز آهي. پاڪستان جو پهريون ايل اين جي ٻيهر گيس بڻائڻ وارو ٽرمينل پورٽ قاسم تي قائم ٿيو ۽ 2015ع ۾ ايل اين جي درآمد شروع ٿي. [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] موجب هن ٽرمينل جي ٻيهر گيس بڻائڻ جي گنجائش 600 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني هئي.<ref>{{cite web |title=How SSGC’s RLNG Project will change Pakistan’s energy dynamics |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5561 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ پورٽ قاسم تي ٻيو ايل اين جي ٽرمينل به قائم ٿيو ۽ ٻنهي ٽرمينلن جي گڏيل ٻيهر گيس بڻائڻ جي اندازي مطابق صلاحيت تقريباً '''1.2 ارب ڪيوبڪ فوٽ روزاني''' تائين پهتي.<ref>{{cite web |title=New LNG Regasification Terminals |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5899 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سوئي سدرن گئس ڪمپني ايل اين جي کي ٻيهر گيس بڻائڻ کان پوءِ پورٽ قاسم کان سوان تائين وڏي قطر واري ٽرانسميشن پائيپ لائين نظام ذريعي قومي گئس نيٽ ورڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي. ڪمپني جي ٽرانسميشن رڪارڊ ۾ بن قاسم کان سوان تائين 42 انچ قطر ۽ لڳ ڀڳ 371 ڪلوميٽر ڊگهي آر ايل اين جي-2 پائيپ لائين جي ڊيزائن گنجائش 1,200 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Gas Transmission |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=5597 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سي اين جي === [[دٻايل قدرتي گئس]] سنڌ ۾ خاص طور شهري ٽرانسپورٽ ۽ گاڏين لاءِ متبادل ٻارڻ طور استعمال ٿيندي رهي آهي. سي اين جي اسٽيشنن کي قدرتي گئس يا آر ايل اين جي جي فراهمي قومي ۽ صوبائي گئس جي دستيابيءَ سان ڳنڍيل آهي. گئس جي کوٽ دوران [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] سنڌ ۾ سي اين جي اسٽيشنن لاءِ عارضي گئس بندش يا گئس هاليڊي جا شيڊول جاري ڪندي رهي ٿي.<ref>{{cite web |title=LNG and Gas Supply Updates |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=116 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سي اين جي شعبي جو حصو گذريل ڏهاڪن ۾ پيٽرول، ڊيزل، برقي گاڏين ۽ آر ايل اين جي جي قيمت ۽ دستيابي سان تبديل ٿيندو رهيو آهي؛ تنهنڪري سي اين جي اسٽيشنن جو قطعي انگ وقت سان بدلجندڙ انگ آهي. === پيٽروليم جي ترسيل ۽ ذخيرو === سنڌ ۾ پيٽروليم شين جي درآمد ۽ ورڇ جو وڏو حصو ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهن سان ڳنڍيل آهي. خام تيل، پيٽرول، ڊيزل، فرنس آئل ۽ ٻين پيٽروليم شين لاءِ سامونڊي ٽرمينل، اسٽوريج ٽينڪ، پائيپ لائينون ۽ روڊ ٽينڪر نيٽ ورڪ استعمال ٿين ٿا. پورٽ قاسم تي تيل، ايل پي جي، ايل اين جي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن، جنهن سبب هي علائقو پاڪستان جي اهم توانائي لاجسٽڪ مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي.<ref>{{cite web |title=LNG Operations and Port Qasim Energy Infrastructure |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5506 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي بندرگاهي ۽ ريفائنري ڍانچي مان پيٽروليم ملڪ جي ٻين علائقن ڏانهن پائيپ لائين، ريل ۽ روڊ ٽينڪرن ذريعي منتقل ٿئي ٿو. انهن ترسيل نظامن جا ڪيترائي حصا وفاقي ۽ خانگي تيل ڪمپنين جي ملڪيت يا انتظام هيٺ آهن. === قابلِ تجديد توانائي === سنڌ ۾ قابلِ تجديد توانائيءَ جا اهم ذريعا هوائي، شمسي، ڪچري مان توانائي ۽ ڪجهه تجويز ڪيل هوائي–شمسي گڏيل منصوبا آهن. صوبي جي ڏاکڻي ۽ سامونڊي پٽي، خاص طور [[جھمپير]]، [[گهاڙو]] ۽ ڀنڀور جي آس پاس، هوائي توانائيءَ لاءِ سازگار آهي. ==== هوائي توانائي ==== [[فائل:Jhimpir Wind Powerproject.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جھمپير]]، [[ٺٽو ضلعو]] ۾ هوائي بجلي جا ٽربائين.]] سنڌ جو گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور ملڪ جي هوائي بجلي پيداوار جو مرڪزي علائقو آهي. سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني جي نيپرا لائسنس دستاويز ۾ جھمپير ڪوريڊور جي مجموعي نظرياتي صلاحيت تقريباً '''50,000 ميگاواٽ''' ڄاڻائي وئي آهي؛ هي انگ امڪاني صلاحيت آهي، موجوده نصب ٿيل گنجائش نه آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي موجوده commissioned-project فهرست ۾ سنڌ جي جھمپير ۽ گهاڙو علائقن ۾ ڪيترائي فعال هوائي بجلي منصوبا درج آهن. انهن ۾ ايف ايف سي انرجي، زorlu انرجي، ٿري گورجز، فائونڊيشن ونڊ انرجي-I ۽ II، سيفائر ونڊ، ميٽرو پاور، ٽرائڪن بوسٽن، زيفر، لبرٽي، انڊس ونڊ، ماسٽر گرين، ايڪٽ-2، ناسدا ۽ ٻين جا منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Wind |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا جي جون 2025ع واري دستاويز موجب پاڪستان ۾ 36 هلندڙ هوائي بجلي منصوبن جي گڏيل گنجائش تقريباً '''1,845.475 ميگاواٽ''' هئي ۽ اهي بنيادي طور سنڌ جي گهاڙو–جھمپير ڪوريڊور ۾ واقع هئا.<ref>{{cite web |title=Wind Power Plants – Operational Capacity |url=https://nepra.org.pk/CAD-Database/CMS-CAD/Uploads/123456789123451751263125.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |date=16 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== شمسي توانائي ==== سنڌ ۾ تيز شمسي تابڪاري ۽ وسيع خشڪ علائقا شمسي توانائي لاءِ سازگار آهن. [[سنڌ سولر انرجي پراجيڪٽ]] عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد وڏي پيماني واري شمسي بجلي، سرڪاري عمارتن تي ورهايل شمسي نظام ۽ گهٽ يا بغير گرڊ رسائي وارن گهرن لاءِ شمسي نظام فراهم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Solar Energy Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |publisher=World Bank |date=14 June 2018 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260606082126/https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |url-status=dead}}</ref> منصوبي ۾ شروعاتي طور 400 ميگاواٽ تائين شمسي پارڪن جي ترقي، سرڪاري عمارتن تي گهٽ ۾ گهٽ 20 ميگاواٽ ورهايل شمسي بجلي ۽ '''200,000 گهرن''' لاءِ شمسي گهر نظام جي رٿ شامل هئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://ssep.gos.pk/about-us/ |publisher=Sindh Solar Energy Project, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري جائزي ۾ منصوبي جي نتيجي کي ''moderately unsatisfactory'' قرار ڏنو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رٿيل سڀئي نتيجا مڪمل طور حاصل نه ٿيا؛ تنهنڪري 400 ميگاواٽ ۽ 200,000 گهرن وارن انگن کي '''منصوبي جا هدف''' سمجهڻ گهرجي، نه ته مڪمل ٿيل موجوده گنجائش.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Sindh Solar Energy Project: Implementation Completion and Results Report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099052726184091329 |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان علاوه [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي commissioned-project فهرست موجب 2024ع ۾ سکر ۾ ٽي 50-50 ميگاواٽ شمسي بجلي منصوبا، يعني ايڇ اين ڊي ايس انرجي، ميريڊين انرجي ۽ هيليوس پاور، تجارتي طور فعال ٿيا.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Solar PV |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي جا اهم ادارا === سنڌ حڪومت جي توانائي واري ادارياتي ڍانچي ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل توانائي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ڊائريڪٽوريٽ ۽ ادارا قائم آهن. سنڌ حڪومت جي رولز آف بزنس موجب توانائي کاتي سان ڊائريڪٽوريٽ آف اليڪٽرڪ پاور، ڊائريڪٽوريٽ آف آئل اينڊ گئس، ڊائريڪٽوريٽ آف آلٽرنيٽو انرجي، [[سنڌ ڪول اٿارٽي]]، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول انرجي ڊولپمينٽ ۽ انسپيڪٽوريٽ آف ڪول مائنز لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Government Rules of Business – Energy Department |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Laws-Rules.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F1D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم توانائي ادارا |- ! style="background:#806000; color:white;" | ادارو ! style="background:#2E75B6; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[سنڌ توانائي کاتو]] | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | توانائي پاليسي، بجلي، تيل، گئس، ڪوئلو ۽ قابلِ تجديد توانائي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] | style="background:#DDEBF7;" | قانوني اٿارٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | سنڌ جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي ۽ لاڳاپيل منصوبن جي سهولت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] | style="background:#D9EAF7;" | خاص بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر ڪوئلي ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن لاءِ ون-اسٽاپ فيصلائتو ادارو ۽ ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪندڙ اٿارٽي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بجلي جي اعليٰ وولٽيج ٽرانسميشن ڍانچي جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ انرجي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | تيل، گئس، ٽرانسميشن، ڪوئلي ۽ قابلِ تجديد توانائي منصوبن ۾ صوبائي سيڙپڪاري |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | سنڌ رينيوبل انرجي ڪمپني | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | قابلِ تجديد توانائي منصوبن جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ پيٽروليم لميٽيڊ | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي تيل ۽ گئس ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | هائيڊروڪاربان جي ڳولا ۽ پيداوار ۾ صوبائي شرڪت |} <ref>{{cite web |title=Sindh Energy Holding Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/sehcl/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ڪول اٿارٽي === [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] 1993ع ۾ سنڌ اسيمبلي جي قانون تحت قائم ڪئي وئي. اٿارٽيءَ جو بورڊ سنڌ جي توانائي واري وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ صوبي جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي، سرڪاري منصوبابندي ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل ادارياتي هم آهنگيءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ڪوئلي جي تيز رفتار ترقيءَ لاءِ 2008ع ۾ [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] قائم ڪيو ويو ۽ 2011ع ۾ سنڌ اسيمبلي ان بابت باقاعده قانون منظور ڪيو. بورڊ ٿر ۾ ڪوئلي جي کاڻ ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن جي منظوري ۽ هم آهنگي، سيڙپڪاري منصوبن جي جائزي ۽ ڪوئلي جي قيمت طئي ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Thar Coal |url=https://sindhenergy.gov.pk/thar-coal/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي شعبي جا چئلينج === سنڌ جي توانائي شعبي کي هڪ طرف وڏا مقامي وسيلا ۽ قابلِ تجديد توانائي جي صلاحيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻئي طرف بجلي جي ورڇ ۾ نقصان، بلن جي وصولي، گرڊ جي گنجائش، لوڊشيڊنگ، گئس جي گهٽتائي، ماحولياتي اثر ۽ توانائي منصوبن جي مالي پائيداري اهم مسئلا آهن. نيپرا جي 2024–25ع واري ورڇ ڪمپنين جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب حيسڪو ۽ سيپڪو جي وصوليءَ جي شرح ترتيبوار '''74.80 سيڪڙو''' ۽ '''74.20 سيڪڙو''' رهي، جڏهن ته ڪي اليڪٽرڪ جي وصوليءَ جي شرح 90.56 سيڪڙو هئي. رپورٽ ٽرانسميشن ۽ ورڇ جي نقصان ۽ بجلي بندش جي مدت جي حوالي سان به حيسڪو، سيپڪو ۽ ڪي اليڪٽرڪ سميت ڪيترن ادارن جي ڪارڪردگي کي مقرر معيار کان گهٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Distribution Companies FY 2024-25 |url=https://www.nepra.org.pk/M%26E/PER/Distribution/2026/PER%202024-25%20Distribution%20Companies.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> هوائي ڪوريڊور ۾ وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجڻ باوجود ٽرانسميشن جي محدود گنجائش تاريخي طور هڪ وڏو مسئلو رهي آهي؛ ان ڪري نئين 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ گرڊ ۽ ٽرانسميشن لائينن کي سنڌ جي قابلِ تجديد توانائي جي وڌيڪ استعمال لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite report |title=NTDC Transmission Investment Plan – Evacuation of Power from Jhimpir and Gharo Wind Cluster |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/NTDC%20Revised%20Investment%20Plan.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> == آبپاشي نظام == {{Main|سنڌ ۾ آبپاشي}} [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز.]] [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[سنڌو درياهه]]؛ هيٺين سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم بئراج.]] سنڌ جو آبپاشي نظام [[سنڌو درياهه]] تي ٻڌل آهي ۽ دنيا جي وڏن ڪئنالي آبپاشي نظامن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. صوبي جي جديد آبپاشيءَ جو بنيادي ڍانچو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] تي مشتمل آهي، جن مان نڪرندڙ مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون، مائنر، واٽر ڪورس ۽ نيڪالي نظام سنڌ جي زرعي ميدانن تائين پاڻي پهچائين ٿا. [[سنڌ آبپاشي کاتو]] بئراجن، واهن، بندن، نيڪال، ٻوڏ جي انتظام، ذخيرن ۽ درياهي پاڻيءَ جي ورڇ جو مکيه صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده آن لائين ڪئنال ڊائريڪٽري موجب صوبي جي آبپاشي نظام ۾ '''14 مکيه واهه، 101 برانچ واهه، 369 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 907 مائنر''' درج ٿيل آهن؛ ان کان علاوه ٻيا ڪيترائي آبپاشي چينل پڻ نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Irrigation Channel Directory |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Channels |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تاريخي ارتقا === سنڌ ۾ آبپاشي جي روايت قديم زماني کان [[سنڌو درياهه]]، موسمي ٻوڏن، کوهن، واهن ۽ قدرتي نين سان لاڳاپيل رهي آهي. بئراجن جي تعمير کان اڳ سنڌ جي وڏي زرعي ايراضي ''انڊيشن ڪئنالن'' يا ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ واهن سان سيراب ٿيندي هئي، جن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه تي دارومدار رکندي هئي. ==== ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام ==== [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا دور]] ۾ سنڌ جي واهن جي کوٽائي ۽ مرمت کي رياستي سطح تي وڏي اهميت ڏني وئي. تاريخي سنڌي ذريعن موجب [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترائي نوان واهه کوٽايا يا پراڻا واهه بحال ڪيا ويا. انهن جو مقصد زرعي زمين وڌائڻ، آبادين کي پاڻي فراهم ڪرڻ ۽ زميني محصول جي بنياد کي مضبوط ڪرڻ هو. هن دور سان منسوب واهن ۾ [[گهاڙ واهه]] سان لاڳاپيل شاخون، [[نور واهه]]، [[شاهه جي ڪڙ]]، [[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]، [[نصرت واهه]]، [[مراد واهه]]، [[باگ واهه]] ۽ [[فيروز واهه]] شامل آهن. [[سرفراز واهه]] پڻ ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] سان منسوب آهي.<ref>عبدالله ورياهه، ”سنڌ جا قديم سڪا: سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2)“، ''مهراڻ''، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ، 1991ع.</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ واهن جي کوٽائي، صفائي ۽ مرمت کي زرعي خوشحاليءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. تنهن هوندي به انهن واهن جي تاريخ، اصل کوٽائي ۽ جديد واهن سان سندن سڌي تسلسل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري هر قديم واهه بابت الڳ تاريخي تحقيق ضروري آهي. === بئراجن وارو جديد دور === سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشيءَ ۾ وڏي تبديلي ويهين صديءَ ۾ مستقل بئراجن جي تعمير سان آئي. [[سکر بئراج]] 1932ع ۾ ڪم شروع ڪيو، [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ ۽ [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. انهن بئراجن پراڻي موسمي ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ آبپاشيءَ کي وڏي حد تائين منظم ۽ ضابطي هيٺ ڪئنالي نظام ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ٽي مکيه بئراج |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | بئراج ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | ڪم شروع ٿيڻ / مڪمل ٿيڻ ! style="background:#7030a0; color:white; padding:7px;" | مکيه واهن جو انگ ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | ڪمانڊ / آبپاشي ايراضي ! style="background:#806000; color:white; padding:7px;" | اهم واهه |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سکر بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1932ع | style="background:#f3e5f5;" | 7 | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]]، [[روهڙي ڪئنال]]، خيرپور ايسٽ، خيرپور ويسٽ، نارتھ ويسٽ، رائيس ۽ دادو ڪئنال |- | style="background:#d6eaf8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | style="background:#e2f0d9;" | 1955ع | style="background:#eadcf0;" | 4 | style="background:#fbe5d6;" | ڪل CCA تقريباً 3.084 ملين ايڪڙ | style="background:#ffe699; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]]، پنياري/اولڊ ڦليلي، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] |- | style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1962ع؛ افتتاح 1963ع | style="background:#f3e5f5;" | 4 | style="background:#fdf2e9;" | CCA تقريباً 2.234 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر، ڊيزرٽ پٽ فيڊر، گهوٽڪي فيڊر ۽ ريڻي ڪئنال |} <ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکر بئراج === {{Main|سکر بئراج}} [[سکر بئراج]] سنڌ جي جديد آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز آهي. ان جي تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. آبپاشي کاتي موجب بئراج جي اصل ڊيزائن ڊسچارج 1.5 ملين ڪيوسڪ هئي ۽ ان ۾ 66 بي آهن. هن مان ساڄي ڪناري تي نارتھ ويسٽ ڪئنال، رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي نارا ڪئنال، خيرپور فيڊر ايسٽ، روهڙي ڪئنال ۽ خيرپور فيڊر ويسٽ نڪرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> کاٻي ڪناري واري موجوده سرڪاري انگن موجب چار وڏن واهن جي گڏيل ڪل ڪمانڊ ايراضي تقريباً 5.44 ملين ايڪڙ آهي. [[نارا ڪئنال]] 226 ميل ۽ [[روهڙي ڪئنال]] تقريباً 208 ميل ڊگهو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گڊو بئراج === {{Main|گڊو بئراج}} [[فائل:2010 Pakistan flood Khewali by Landsat-5 2010-08-12 small.jpg|thumb|300px|ساڄو|2010ع جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[گڊو بئراج]]، [[ڪشمور]] ۽ ان مان نڪرندڙ واهه؛ سنڌوءَ جي وڏي ٻوڏ دوران.]] [[گڊو بئراج]] [[ڪشمور]] جي اتر اولهه ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي. ان جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو، تعمير 1962ع ۾ مڪمل ٿي ۽ مارچ 1963ع ۾ باضابطه افتتاح ٿيو. بئراج جي ڊيزائن ڊسچارج 1.2 ملين ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو مان ساڄي ڪناري تي بيگاري سنڌ فيڊر ۽ ڊيزرٽ پٽ فيڊر، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي گهوٽڪي فيڊر نڪري ٿو. [[ريڻي ڪئنال]] پڻ بئراج سان لاڳاپيل ٻوڏ واري ڪئنال طور ٺهيل آهي ۽ سرڪاري انگن موجب ان جي ڊيزائن ڊسچارج 10,000 ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو نظام سنڌ سان گڏ بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي کي پڻ پاڻي فراهم ڪري ٿو؛ ڊيزرٽ پٽ فيڊر وسيلي بلوچستان جو پاڻي حصو ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي بئراج === {{Main|ڪوٽڙي بئراج}} [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]]، [[ڄامشورو]] واري ڪناري کان ڏٺل.]] [[ڪوٽڙي بئراج]]، جنهن کي تاريخي طور غلام محمد بئراج پڻ چيو ويو، حيدرآباد جي اتر ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي ۽ 1955ع ۾ ڪم شروع ڪيو. بئراج مان ساڄي ڪناري تي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ۽ کاٻي ڪناري تي پنياري، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] نڪرن ٿا. سنڌ آبپاشي کاتي موجب انهن چئن مکيه ڪئنال نظامن جي گڏيل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ '''3.084 ملين ايڪڙ''' آهي.<ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪلري بگهار فيڊر [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو پڻ آهي. آبپاشي کاتي موجب ڪلري بگهار فيڊر اپر جي ڊيزائن ڊسچارج 9,100 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو ڪينجهر سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه واهه ۽ فيڊر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2874a6; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي بئراجن مان نڪرندڙ مکيه واهه |- ! style="background:#1f618d; color:white;" | بئراج ! style="background:#148f77; color:white;" | ڪنارو ! style="background:#7d6608; color:white;" | مکيه واهه / فيڊر |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | rowspan="2" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڊيزرٽ پٽ فيڊر |- | rowspan="2" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | گهوٽڪي فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ريڻي ڪئنال |- | rowspan="7" style="background:#d6eaf8;" | [[سکر بئراج]] | rowspan="3" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | نارتھ ويسٽ ڪئنال |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | رائيس ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | دادو ڪئنال |- | rowspan="4" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ايسٽ |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[روهڙي ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ويسٽ |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | ساڄو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]] |- | rowspan="3" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | پنياري / اولڊ ڦليلي |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڦليلي ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | [[اڪرم واهه]] |} <ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === دائمي ۽ غير دائمي آبپاشي === سنڌ جي ڪئنالن کي پاڻيءَ جي فراهميءَ جي نوعيت موجب دائمي ۽ غير دائمي نظامن ۾ ورهايو وڃي ٿو. دائمي واهن کي ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جڏهن ته غير دائمي واهن جو بنيادي استعمال خريف يا سنڌوءَ جي وڌيڪ وهڪري واري دور سان لاڳاپيل آهي. عملي پاڻيءَ جي فراهمي هر سال درياهي وهڪري، 1991ع جي واٽر اڪارڊ، ذخيرن جي حالت ۽ صوبائي ورڇ جي مطابق تبديل ٿيندي رهي ٿي. === پاڻيءَ بابت بين الصوبائي معاهدا === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرارن جي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. [[راءُ ڪميشن]] جي سفارشن کان پوءِ سنڌ ۽ پنجاب جي چيف انجنيئرن 28 سيپٽمبر 1945ع تي پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ '''سنڌ–پنجاب مسودي وارو معاهدو''' تيار ڪيو. هي هڪ حتمي توثيق ٿيل بين الصوبائي معاهدو نه بڻجي سگهيو، پر ورهاڱي کان اڳ پاڻيءَ جي ورڇ بابت اهم تاريخي دستاويز رهيو.<ref>{{cite book |title=Construction of Kalabagh Dam: Background Paper |publisher=PILDAT |year=2011}}</ref> 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ [[سنڌ طاس معاهدو]] ٿيو. ان تحت راوي، بياس ۽ ستلج جي پاڻيءَ جي استعمال جا بنيادي حق ڀارت کي، جڏهن ته سنڌو، جهلم ۽ چناب جي پاڻيءَ جا بنيادي حق پاڪستان کي مليا؛ معاهدي ۾ اولهندي دريائن تي ڀارت لاءِ ڪجهه مخصوص غير استعمالي ۽ محدود استعمال جا حق پڻ رکيا ويا.<ref>{{cite web |title=Indus Waters Treaty |url=https://www.worldbank.org/en/region/sar/brief/fact-sheet-the-indus-waters-treaty-1960-and-the-world-bank |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع === {{Main|پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع}} 1991ع ۾ چئن صوبن وچ ۾ سنڌو درياهي نظام جي پاڻيءَ جي ورڇ بابت نئون اڪارڊ ٿيو. اڪارڊ 16 مارچ 1991ع تي صوبن جي نمائندن قبول ڪيو ۽ 21 مارچ تي [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] ان جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Water Apportionment Accord 1991 |url=https://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |publisher=Indus River System Authority |access-date=24 August 2026 |archive-date=25 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725185651/http://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |url-status=dead}}</ref> اڪارڊ جي پيرا 2 ۾ صوبائي ورڇ هيٺين ريت ملين ايڪڙ فوٽ ۾ مقرر ڪئي وئي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | 1991ع جي پاڻي ورڇ واري اڪارڊ تحت مختص پاڻي |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | صوبو ! style="background:#548235; color:white;" | خريف (MAF) ! style="background:#7030a0; color:white;" | ربيع (MAF) ! style="background:#c55a11; color:white;" | ڪُل (MAF) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 37.07 | 18.87 | '''55.94''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | '''سنڌ''' | 33.94 | 14.82 | '''48.76''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[خيبر پختونخواهه]] | 3.48 | 2.30 | '''5.78''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 2.85 | 1.02 | '''3.87''' |} <ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان سواءِ خيبر پختونخواهه جي غير ماپيل سول ڪئنالن لاءِ 3.00 MAF جي الڳ ورڇ پڻ اڪارڊ ۾ ڏنل آهي. اڪارڊ جي پيرا 13 تحت پاڻيءَ جي ورڇ تي عملدرآمد لاءِ [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي؛ اٿارٽي ڊسمبر 1992ع ۾ پارليامينٽ جي قانون ذريعي قائم ٿي.<ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي کان هيٺ ماحولياتي وهڪرا === [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، مينگروو ٻيلن، ماهيگيري ۽ درياهي چينل جي ماحولياتي صحت لاءِ اهم آهي. 2004ع ۾ بين الاقوامي ماهرن جي مطالعي سنڌو ڊيلٽا لاءِ '''سڄو سال 5,000 ڪيوسڪ''' وهڪرو برقرار رکڻ ۽ پنجن سالن جي عرصي ۾ مجموعي '''25 MAF''' پاڻي خريف جي فلش وهڪري طور ڇڏڻ جي سفارش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Study on Water Requirements Downstream Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/23.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان سفارش جو مقصد سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي گهٽائڻ، مڇيگيري ۽ ڊيلٽائي ماحولياتي نظام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ درياهي وهڪري کي برقرار رکڻ هو. بعد وارن مطالعي ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ ۾ به 5,000 ڪيوسڪ واري بنيادي ماحولياتي وهڪري جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Ecological Assessment for Downstream Indus Impacts |url=https://www.aiib.org/en/projects/details/2024/_download/Pakistan/Ecological-Assessment-for-Downstream-Indus-Impacts-Biodiversity-Action-Plan.pdf |publisher=Asian Infrastructure Investment Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === نيڪالي نظام === سنڌ جي آبپاشي نظام سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ وڏي عرصي کان زرعي مسئلا رهيا آهن. آبپاشي کاتو سطحي نيڪال، ٽيوب ويلن، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جا منصوبا پڻ سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري جي زرعي علائقن مان کارو زميني ۽ نيڪاليءَ وارو پاڻي ڏکڻ طرف منتقل ڪرڻ لاءِ ٺاهيل وڏي نيڪالي نظام جو حصو آهي. منصوبي جو پهريون وڏو مرحلو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي بئنڪ، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان عمل هيٺ آيو ۽ 1997ع ۾ بند ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project |url=https://documents.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ايل بي او ڊي سان لاڳاپيل ٽائيڊل لنڪ ۽ ساحلي نيڪال واري نظام بابت 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ماحولياتي ۽ سماجي خدشا اڀريا. عالمي بئنڪ جي انسپيڪشن پينل مقامي آبادي، ٻوڏ جي خطري، ساحلي ڍنڍن ۽ ماحولياتي اثرن بابت جاچ ڪئي؛ ان کان پوءِ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا بحالي ۽ ساحلي تحفظ جا قدم تجويز ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project – Management Report |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري نيڪالي نظام سان لاڳاپيل ڊگهي مدي وارو منصوبو آهي، جنهن جا مختلف مرحلا قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻو، دادو ۽ ڄامشورو سميت اولهه سنڌ جي علائقن سان لاڳاپيل آهن. منصوبي جو مقصد کارو ۽ زرعي نيڪالي وارو پاڻي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن، خاص طور [[منڇر ڍنڍ]]، کان الڳ ڪري مناسب آئوٽ فال ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جا ڪجهه حصا اڃا مڪمل نه ٿيا آهن. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ عالمي بئنڪ جي سنڌ جي بحالي بابت ٽيڪنيڪل مشاورت ۾ به ساڄي ڪناري جي نيڪاليءَ جي محدود گنجائش ۽ رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين جي اڻپوري حالت کي اهم مسئلن مان شمار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Flood Recovery and Reconstruction Platform |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099022825073520714/pdf/P179981-cae3b8b1-4760-4c77-aabb-547025a2ab8a.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبپاشي ادارا ۽ انتظامي سڌارا === سنڌ ۾ آبپاشي جو بنيادي انتظام [[سنڌ آبپاشي کاتو]] سنڀالي ٿو. ان جي فيلڊ ڍانچي ۾ گڊو بئراج ريجن، سکر بئراج کاٻي ۽ ساڄي ڪناري جا ريجن، ڪوٽڙي بئراج ريجن، ڏاکڻي سنڌ جو نيڪالي ريجن، ننڍن ڊيمن وارو ادارو ۽ مختلف ترقياتي منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ آبپاشي انتظام ۾ آبادگارن جي شموليت وڌائڻ لاءِ ادارياتي سڌارا متعارف ڪرايا ويا. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] 1998ع ۾ قائم ٿي. ان سان گڏ ايريا واٽر بورڊ ۽ فارمر آرگنائيزيشنز قائم ڪيون ويون، جن کي چونڊيل ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي انتظام، سار سنڀال ۽ آبياڻي گڏ ڪرڻ ۾ ڪردار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Water Charging in Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/MetaMeta_Watercharging_Sindh.pdf |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === واهن ۽ شاخن جي لائيننگ === سنڌ جا ڪيترائي آبپاشي واهه مٽيءَ مان ٺهيل آهن، جنهن سبب پاڻيءَ جو سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ ۽ ٽيل اينڊ تائين پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ سنڌ حڪومت '''ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي ڪنڪريٽ لائيننگ''' جو منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي جو منظور ٿيل پي سي-ون تقريباً 13.828 ارب رپين جو هو ۽ 109 چونڊيل چينلن جي لڳ ڀڳ 860 ميل ڊگهي حصي کي لائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. آبپاشي کاتي جي موجوده منصوبي واري صفحي موجب 56 چينلن جي لائيننگ مڪمل، 32 تي ڪم جاري ۽ 21 چينل هڪ مرحلي تي اڃا ايوارڊ ٿيڻا هئا.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جديد پاڻي ۽ زرعي سڌارا === [[سنڌ واٽر اينڊ ايگريڪلچر ٽرانسفارميشن پراجيڪٽ]] 2022ع کان عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ وڏو منصوبو آهي. ان جو مقصد پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام کي بهتر ڪرڻ، آبپاشي خدمتن کي جديد بڻائڻ، زرعي پيداوار ۽ موسمي پائيداري وڌائڻ ۽ ننڍن آبادگارن جي مدد ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-water-and-agriculture-transformation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع جي عالمي بئنڪ جي عملدرآمد رپورٽ موجب منصوبي ۾ پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام، آبپاشي سڌارن، موسمي لحاظ کان موافق زراعت ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان متاثر ننڍن آبادگارن جي بحاليءَ جا حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Implementation Status and Results Report – Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099062326030513469 |publisher=World Bank |date=23 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئراجز امپروومينٽ پراجيڪٽ تحت گڊو ۽ سکر سميت پراڻن بئراجن جي بحالي، گيٽن، مشيني نظام ۽ ٻوڏ جي حفاظت کي بهتر ڪرڻ تي پڻ ڪم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Barrages Improvement Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099081826170036586 |publisher=World Bank |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٻوڏ جي حفاظت ۽ حفاظتي بند === سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند، لوپ بند ۽ اسپر ٻوڏ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ آباد زمينن ۽ شهرن کي بچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. آبپاشي کاتي جي بئراج ريجن وارين فهرستن ۾ گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي نظام سان لاڳاپيل سوين ميل بند شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2010ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن آبپاشي، نيڪالي ۽ حفاظتي بندن جي ڪمزورين کي نمايان ڪيو. 2022ع کان پوءِ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ تحت بندن، واهن، ڊرينن ۽ ننڍن ڊيمن جي مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي. عالمي بئنڪ موجب 208 وڏن ڀڃڪڙين کي بند يا مضبوط ڪيو ويو ۽ 205 ڪلوميٽر حفاظتي بند وڌيڪ پائيدار معيارن تي بحال ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Building Resilience, Uplifting Communities in South Asia |url=https://www.worldbank.org/en/results/2025/06/23/building-resilience-uplifting-communities-in-south-asia |publisher=World Bank |date=23 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڍنڍون ۽ آبي ذخيرا === سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام سان ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي آبي ذخيرا ڳنڍيل آهن. انهن مان [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ [[چوٽياريون ذخيرو]] خاص اهميت رکن ٿا. [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ذريعي ڪوٽڙي بئراج مان پاڻي ملي ٿو ۽ اها ڪراچيءَ سميت هيٺين سنڌ جي پيئڻ جي پاڻيءَ ۽ آبپاشي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ڪينجهر جي وڌ ۾ وڌ درج ڪيل سطح تي ان جي مقدار تقريباً 0.66 MAF آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[چوٽياريون ذخيرو]] نارا ڪئنال نظام سان ڳنڍيل پاڻيءَ جو ذخيرو آهي، جڏهن ته [[منڇر ڍنڍ]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري قدرتي ڍنڍ ۽ نيڪالي نظام سان لاڳاپيل اهم آبي جسم آهي. === ننڍا ڊيم ۽ برساتي پاڻي === سنڌ آبپاشي کاتي جي [[ننڍن ڊيمن جي تنظيم]] کيرٿر، ڪوهستان ۽ ٻين برساتي علائقن ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مقامي آبپاشي لاءِ ننڍا ڊيم ۽ ريٽينشن ويئر تعمير ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ سان لاڳاپيل وڏن ذخيرن ۾ [[حب ڊيم]] پڻ شامل آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد تي واقع آهي ۽ بنيادي طور ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جي فراهمي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم آهي. [[چوٽياريون ذخيرو]] سنڌ اندر نارا ڪئنال سان ڳنڍيل اهم آبپاشي ذخيرو آهي. === پاڻيءَ جي انتظام جا چئلينج === سنڌ جي آبپاشي نظام کي پاڻيءَ جي موسمي ۽ سالياني کوٽ، واهن جي پڇاڙيءَ تائين غيربرابر فراهمي، سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ، نيڪالي جي محدود گنجائش، پراڻي بئراج ۽ ڪئنال ڍانچي، ٻوڏ، موسمي تبديلي ۽ سنڌو ڊيلٽا لاءِ ماحولياتي وهڪري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. سنڌ جي 2023ع واري پاڻي پاليسي پاڻيءَ جي وسيلن کي زرعي استعمال کان وڌيڪ وسيع فريم ورڪ ۾ ڏسي ٿي، جنهن ۾ پيئڻ جو پاڻي، صنعت، ماحولياتي نظام، زميني پاڻي، ٻوڏ ۽ ڏڪار جي انتظام ۽ آبهوا جي تبديلي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/PagesContent/SindhWaterPolicy/SWP.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == واپار == {{Main|سنڌ جي معيشت|ڪراچي جي معيشت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي ڪنٽينر ٽرمينل؛ سنڌ جون بندرگاهون پاڪستان جي پرڏيهي واپار لاءِ بنيادي سامونڊي دروازا آهن.]] سنڌ پاڪستان جي واپار، بندرگاهي سرگرمين، مالياتي خدمتن ۽ برآمداتي صنعتن جو اهم مرڪز آهي. صوبي جي واپاري سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]]، وڏيون بئنڪون، واپاري ڪمپنيون، برآمداتي صنعتون ۽ وفاقي توڙي صوبائي واپاري ادارا موجود آهن.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', مالي سال 2024–25.</ref><ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years'', مالي سال 2024–25.</ref> سنڌ جو واپار صوبي جي صنعتي ۽ زرعي پيداوار سان گڏ پاڪستان جي ٻين صوبن جي درآمدي ۽ برآمدي مال جي گذرگاهه جي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي. ريلوي، قومي شاهراهن، ڪنٽينر ٽرمينلن، گودامن، سرد خانن ۽ بندرگاهن جي موجودگيءَ سبب ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو ملڪ جي سامونڊي لاجسٽڪس جو مکيه مرڪز بڻيل آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس پرڏيهي واپار جا انگ قومي سطح تي ماهوار، ٽه ماهي ۽ سالياني بنيادن تي مرتب ڪري ٿو. اهي انگ ڪسٽمز رڪارڊ ۽ درآمد ۽ برآمد جي دستاويزن تي ٻڌل هوندا آهن؛ ان ڪري صرف ڪراچي يا پورٽ قاسم مان روانو ٿيندڙ مال کي سنڌ جي پيداوار يا سنڌ جي پنهنجي برآمد قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics, ''External Trade Statistics'', 2026.</ref> === درآمد ۽ برآمد === سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن تان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، خوراڪي تيل، ڪيميائي شيون، مشينري، لوهه ۽ اسٽيل، ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين خام مالن جي وڏي مقدار درآمد ٿئي ٿي. برآمدي مال ۾ ڪپڙي ۽ تيار ٿيل لباس، چانور، سيمينٽ ۽ ڪلنڪر، چمڙو، سامونڊي خوراڪ، زرعي شيون، راندين ۽ انجنيئرنگ سان لاڳاپيل مصنوعات شامل ٿي سگهن ٿيون؛ انهن مان ڪيترين شين جي پيداوار سنڌ کان ٻاهر پڻ ٿيندي آهي. [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ڪراچي بندرگاهه مجموعي طور تقريباً '''53.951 ملين ٽن''' مال سنڀاليو، جنهن ۾ 41.675 ملين ٽن خشڪ مال ۽ 12.276 ملين ٽن مائع مال شامل هو. ساڳئي سال ڪنٽينر ٽرئفڪ تقريباً '''2.651 ملين ٽي اي يو''' رهي.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics: Overall Statistics and Cargo Throughput 2024–25''.</ref> [[پورٽ قاسم اٿارٽي]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ پورٽ قاسم جي مجموعي مال سنڀالڻ جي مقدار، ڪنٽينرن جي وزن سميت، تقريباً '''45.305 ملين ٽن''' هئي. ان مان غير ڪنٽينر درآمد ۽ برآمد 32.571 ملين ٽن، جڏهن ته ڪنٽينر ٿيل مال جو وزن لڳ ڀڳ 12.734 ملين ٽن هو. ان عرصي ۾ پورٽ قاسم جي ڪنٽينر ٽرمينل تان لڳ ڀڳ '''1.003 ملين ٽي اي يو''' ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years, 2024–25''.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#176B87; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ٻن وڏن بندرگاهن جي واپاري سرگرمي، 2024–25ع |- ! style="background:#1B6B93; color:white;" | بندرگاهه ! style="background:#2E8A99; color:white;" | مجموعي مال ! style="background:#4F709C; color:white;" | ڪنٽينر ٽرئفڪ ! style="background:#7A3E65; color:white;" | نمايان سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3;" | [[ڪراچي بندرگاهه]] | style="background:#EAF2F8;" | 53.951 ملين ٽن | style="background:#F4ECF7;" | 2.651 ملين ٽي اي يو | style="background:#FCEEF5; text-align:right;" | ڪنٽينر، خشڪ مال، پيٽروليم ۽ مائع بلڪ |- | style="background:#D5F5E3;" | [[پورٽ قاسم]] | style="background:#D6EAF8;" | 45.305 ملين ٽن | style="background:#E8DAEF;" | 1.003 ملين ٽي اي يو | style="background:#F5E6EE; text-align:right;" | ايل اين جي، پيٽروليم، ڪوئلو، اناج، چانور، سيمينٽ، ڪيميائي شيون ۽ ڪنٽينر |} <ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', 2024–25.</ref> <ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance'', 2024–25.</ref> === زرعي جنسن جو واپار === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي زرعي واپار ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، انب، ڪيلا، بصر، ٽماٽا، ڳاڙها مرچ، تيلدار فصل، ٻج ۽ مالداريءَ سان لاڳاپيل شيون شامل آهن. زرعي پيداوار جو هڪ حصو صوبي اندر استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته چانور، ڪپهه ۽ ڪپڙي جون شيون، کجور، ميوا، ڀاڄيون ۽ ڪجهه مصالحا ملڪي ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا. پورٽ قاسم جي سرڪاري انگن موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ان جي مختلف ٽرمينلن تان مجموعي طور گهٽ ۾ گهٽ '''1.774 ملين ٽن چانور''' برآمد ٿيا؛ ان ۾ ملٽي پرپز ٽرمينل تان 1.206 ملين ٽن ۽ فوجي اڪبر پورٽيا ٽرمينل تان 568 هزار ٽن شامل هئا. ساڳئي بندرگاهه تان ٻج، خوراڪي تيل ۽ ڀاڻ جي وڏي مقدار پڻ درآمد ڪئي وئي.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance: Import/Export Statistics 2024–25''.</ref> زرعي شين جي واپار ۾ فصل جي معيار، نمي، درجابندي، پيڪنگ، سرد زنجير، گودام، آمدرفت ۽ بين الاقوامي خوراڪي ۽ نباتاتي معيار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. صوبي ۾ باغباني ۽ تازين زرعي شين جي برآمد لاءِ سرد خانن، ڪنٽرول ٿيل ماحول وارن ذخيرن ۽ پروسيسنگ سهولتن جي واڌ تي پڻ ڌيان ڏنو ويو آهي. === زرعي مارڪيٽون === سنڌ ۾ زرعي پيداوار جي هول سيل خريد ۽ وڪري کي تاريخي طور '''زرعي پيداوار مارڪيٽن واري قانون''' ۽ ان هيٺ قائم مارڪيٽ ڪميٽين وسيلي منظم ڪيو ويندو رهيو آهي. قانون تحت حڪومت ڪنهن علائقي کي زرعي مارڪيٽ ايريا قرار ڏئي سگهي ٿي، ۽ مارڪيٽ ڪميٽيون واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ، نيلامي، وزن، ادائيگي ۽ مارڪيٽ جي انتظام سان لاڳاپيل ڪم انجام ڏين ٿيون.<ref>Government of Sindh, ''Agricultural Produce Markets Act, 1939/1940'', جيئن سنڌ ۾ لاڳو ۽ ترميم ٿيل.</ref> 2019ع واري ترميم ذريعي زرعي مارڪيٽن جي ڍانچي ۾ خانگي مارڪيٽن ۽ مارڪيٽ ڪمپنين لاءِ به قانوني گنجائش پيدا ڪئي وئي. ترميم ٿيل قانون ۾ ''جنرل مارڪيٽ''، ''نوٽيفائيڊ مارڪيٽ''، ''پرائيويٽ مارڪيٽ'' ۽ ''مارڪيٽ ڪمپني'' جهڙا تصور شامل ڪيا ويا.<ref>Provincial Assembly of Sindh, ''Agricultural Produce Markets (Amendment) Act, 2019'', شايع ٿيل 2020ع.</ref> سنڌ زراعت کاتي جي مارڪيٽنگ شعبي جا ڪم زرعي مارڪيٽن جو قيام، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جي نگراني ۽ مارڪيٽ ڪميٽين ذريعي واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ شامل آهن.<ref>Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh, ''Agriculture Marketing Functions''.</ref> === چيمبرز آف ڪامرس ۽ واپاري تنظيمون === سنڌ ۾ ڪاروباري برادريءَ جي نمائندگي لاءِ ڪيترائي چيمبر آف ڪامرس ۽ صنعت، واپاري انجمنون ۽ شعبي وار تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. اهي ادارا ڪاروباري پاليسي، ٽيڪس، برآمد، صنعت، انفراسٽرڪچر، توانائي ۽ سرڪاري ضابطن بابت حڪومت ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ رابطي جو ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] ملڪ جي وڏن واپاري چيمبرن مان هڪ آهي. اهو 1959ع ۾ ڪراچيءَ جي چار واپاري تنظيمن جي ضم ٿيڻ سان قائم ٿيو ۽ ڪراچي جي ڪاروباري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref>Karachi Chamber of Commerce and Industry, ''About KCCI''.</ref> [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپاري ۽ صنعتي شعبي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] مٿين سنڌ جي واپاري سرگرمين لاءِ اهم ادارو آهي؛ سکر چيمبر پنهنجي قيام جو سال 1962ع ڄاڻائي ٿو.<ref>Pakistan Scientific and Technological Information Centre, ''Chambers of Commerce & Industry of Pakistan''.</ref><ref>Sukkur Chamber of Commerce & Industry, ''About SCCI'', 2026.</ref> ان کان سواءِ لاڙڪاڻي، ميرپورخاص، خيرپور، دادو، شهيد بينظير آباد، گهوٽڪي ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ مقامي چيمبر يا واپاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] جو مرڪز پڻ ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي ڪري ٿو. ==== اهم واپاري ادارا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم واپاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#76448A; color:white;" | ادارو ! style="background:#2874A6; color:white;" | مرڪز ! style="background:#148F77; color:white;" | ڪردار |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | واپاري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3;" | حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپار ۽ صنعت جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | سکر | style="background:#E8F6F3;" | مٿين سنڌ جي واپاري ۽ صنعتي مفادن جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | پاڪستان ۾ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | برآمدات جي واڌاري، واپاري وفدن، نمائش ۽ بين الاقوامي مارڪيٽنگ |- | style="background:#EBDEF0;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپار جي منڊي |} === اسٽاڪ ايڪسچينج === [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|ساڄو|اڳوڻي [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۾ واپاري تقريب؛ موجوده [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ آهي.]] [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو رجسٽرڊ ۽ مرڪزي دفتر ڪراچي جي اسٽاڪ ايڪسچينج روڊ تي واقع آهي. موجوده ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي انضمام کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ حصص، بانڊن ۽ ٻين سيڪيورٽيز لاءِ پاڪستان جي مرڪزي منظم منڊي آهي.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''Corporate Information'', 2026.</ref> ايڪسچينج جو بنيادي ڪم سيڙپڪارن ۽ لسٽ ٿيل ڪمپنين لاءِ حصص ۽ ٻين منظور ٿيل مالي اوزارن جي خريد ۽ وڪري لاءِ منظم، شفاف ۽ ضابطي هيٺ مارڪيٽ فراهم ڪرڻ آهي. 30 جون 2025ع تائين پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج تي مختلف قسمن جا 17 مارڪيٽ انڊيڪس درج هئا.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''About Us'', 2025.</ref> === برآمدات جي واڌاري === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي برآمداتي واپار جي ادارياتي ڍانچي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو واپاري وفدن، بين الاقوامي نمائش، خريدارن ۽ وڪرو ڪندڙن جي ملاقاتن، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڪستاني شين جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿو. وفاقي واپاري پاليسيءَ ۾ ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان کي ملڪ جي بنيادي واپار واڌاري واري ادارن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد برآمد ڪندڙن کي نون مارڪيٽن تائين رسائي، نمائش ۽ برانڊنگ ۾ سهڪار ڏيڻ آهي.<ref>Ministry of Commerce, Government of Pakistan, ''Strategic Trade Policy Framework''.</ref> سنڌ جي اهم برآمداتي شعبن ۾ ڪپڙو ۽ لباس، چانور، چمڙي جون شيون، سامونڊي خوراڪ، سرجيڪل ۽ انجنيئرنگ شين جي ٽرانزٽ، زرعي پيداوار ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ شامل آهن، پر سرڪاري قومي واپار جا انگ عام طور صوبي جي اصل پيداوار موجب جدا نه ڪيا ويندا آهن. === واپاري ميلا ۽ نمائشون === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ قومي ۽ بين الاقوامي واپاري نمائش ۽ ميلن جو اهم مرڪز.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] سنڌ ۽ پاڪستان جو اهم واپاري نمائش مرڪز آهي، جتي ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، زرعي شين، دفاع، انجنيئرنگ، صحت، تعمير، گاڏين ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون ٿين ٿيون. ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان طرفان منعقد ٿيندڙ وڏين نمائش ۾ '''ايڪسپو پاڪستان'''، '''ٽيڪسٽائيل ايڪسپو''' ۽ '''فوڊ ايگ پاڪستان''' شامل آهن. 2025ع ۾ ٽئين بين الاقوامي فوڊ ۽ ايگريڪلچر نمائش '''فوڊ ايگ پاڪستان''' 25 کان 27 نومبر تائين ڪراچي ايڪسپو سينٽر ۾ منعقد ڪئي وئي.<ref>Trade Development Authority of Pakistan, ''FoodAg Pakistan 2025 – Exhibitors Brochure''.</ref> اهڙيون نمائشون مقامي ڪمپنين کي پرڏيهي خريدارن، درآمد ڪندڙن، ورهائيندڙن ۽ سيڙپڪارن سان ڪاروباري لاڳاپا قائم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون. === آبي بندرگاهون === {{Main|ڪراچي بندرگاهه|پورٽ قاسم}} [[فائل:Port Qasim.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[پورٽ قاسم]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي واپار جو ٻيو وڏو بندرگاهي مرڪز.]] سنڌ جي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ملڪ جي سامونڊي واپار، ماهيگيري ۽ بندرگاهي معيشت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ هلندڙ تجارتي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، واقع آهن. ڪراچي بندرگاهه تي ڪنٽينر، عام خشڪ مال، بلڪ ڪارگو ۽ پيٽروليم لاءِ الڳ سهولتون موجود آهن. 2024–25ع ۾ هتي 53.951 ملين ٽن مال ۽ 2.651 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics 2024–25''.</ref> پورٽ قاسم ڪراچي جي ڏکڻ اوڀر ۾ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ واقع آهي. بندرگاهه وٽ ڪنٽينر، ايل اين جي، تيل، ڪيميائي مواد، اناج ۽ ڀاڻ، ڪوئلو ۽ بلڪ ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل آهن. مالي سال 2024–25ع ۾ هتي 45.305 ملين ٽن مجموعي ڪارگو ۽ 1.003 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance 2024–25''.</ref> [[فائل:Bahra (ship, 2012), IMO 9595008, Port Qasim, Karachi, Pakistan 20170829 162927.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پورٽ قاسم]] وٽ واپاري جهاز؛ سامونڊي مال برداري سنڌ جي بين الاقوامي واپار جو بنيادي ذريعو آهي.]] === خشڪي وارا واپاري ۽ لاجسٽڪ مرڪز === سنڌ ۾ بندرگاهن کان ملڪ جي اندرين علائقن تائين مال پهچائڻ لاءِ روڊ، ريلوي، ڪنٽينر يارڊ، ڪسٽمز گودام ۽ اندروني ڪارگو ٽرمينل ڪم ڪن ٿا. ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم ٻنهي کي قومي شاهراهه ۽ پاڪستان ريلوي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ذريعي درآمدي ۽ برآمدي مال سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواهه ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچيءَ ۾ مختلف آف ڊاڪ ٽرمينل، ڪنٽينر يارڊ ۽ ڪسٽمز بانڊڊ سهولتون بندرگاهي مال جي ڪليئرنس ۽ اندروني منتقلي ۾ استعمال ٿين ٿيون. حيدرآباد ۽ سکر جهڙا مرڪزي شهر پڻ سنڌ جي اتر–ڏکڻ روڊ ۽ ريل واپاري محور تي اهم سامان ورهائڻ جا مرڪز آهن. ''خشڪي بندر'' جي اصطلاح کي هتي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڪنٽينر ٽرمينل يا ڪسٽمز اسٽيشن کي باضابطه طور سرڪاري ''ڊرائي پورٽ'' جو درجو حاصل ناهي. ان ڪري موجوده سرڪاري ڪسٽمز فهرست کان سواءِ ڪنهن مخصوص سنڌي شهر کي ڊرائي پورٽ قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === ڊجيٽل واپار ۽ مجازي اثاثا === ڪراچي پاڪستان جي بئنڪنگ، مالي ٽيڪنالاجي، آن لائين واپار ۽ ڊجيٽل ادائيگين جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. آن لائين پرچون، ڊجيٽل ادائيگيون، موبائل بئنڪنگ ۽ مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ سان سنڌ جي شهري واپاري نظام ۾ ڊجيٽل خدمتن جو ڪردار وڌيو آهي. مجازي اثاثن ۽ ڪرپٽو ڪرنسي بابت پاڪستان جو قانوني ڍانچو 2025–26ع ۾ وڏي تبديلي مان گذريو. '''مجازي اثاثن واري قانون 2026ع''' تحت [[پاڪستان ورچوئل ايسٽس ريگيوليٽري اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي مجازي اثاثن جون خدمتون فراهم ڪندڙ ادارا ۽ مجازي اثاثن جا جاري ڪندڙ ادارا لائسنس ڪرڻ، ضابطو آڻڻ ۽ نگراني ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Government of Pakistan, ''Virtual Assets Act, 2026''.</ref> قانون موجب مجازي اثاثن سان لاڳاپيل مخصوص ڪاروباري خدمتون لائسنس کان سواءِ هلائڻ جي اجازت ناهي، ۽ نئين ڪمپنيءَ کي اهڙي ڪاروبار لاءِ پهرين ريگيوليٽري اٿارٽي کان اعتراض نه هجڻ جو سرٽيفڪيٽ ۽ پوءِ لائسنس حاصل ڪرڻو پوي ٿو.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Virtual Assets Act, 2026'', sections 18–20.</ref> 2026ع ۾ مجازي اثاثن جي خدمتن بابت تفصيلي ضابطا پڻ عوامي صلاح مشوري لاءِ جاري ڪيا ويا. سنڌ يا ڪراچي ۾ ڪرپٽو اثاثن جي واپار جي مقدار بابت معتبر صوبائي سرڪاري انگ موجود نه هئڻ سبب هن شعبي جو صوبائي حصو قطعي انگن ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Draft Pakistan Virtual Asset Services Regulations, 2026''.</ref> == بئنڪاري ۽ مالياتي نظام == {{Main|پاڪستان ۾ بئنڪاري}} [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر، [[ڪراچي]]؛ پاڪستان جي مرڪزي بئنڪ ۽ بئنڪاري نظام جو بنيادي نگران ادارو.]] سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي بئنڪاري ۽ مالياتي نظام جو اهم مرڪز آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ملڪ جون ڪيتريون وڏيون تجارتي بئنڪون، مالياتي ادارا، انشورنس ڪمپنيون، اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنيون ۽ [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ شهر ۾ مرڪوز آهن. ان ڪري ڪراچي نه رڳو سنڌ پر پاڪستان جي بئنڪاري، سرمائي بازار، ڪارپوريٽ فنانس ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪزي شهر آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – March 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-march-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ بئنڪاري خدمتون سرڪاري ۽ خانگي تجارتي بئنڪن، اسلامي بئنڪن، مائڪرو فنانس بئنڪن، ترقياتي مالياتي ادارن، زرعي ۽ ننڍن ڪاروبارن جي قرض ڏيندڙ ادارن ۽ ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري خدمتن ذريعي فراهم ٿين ٿيون. بئنڪن ۽ مائڪرو فنانس بئنڪن جي لائسنسنگ، ضابطي ۽ نگرانيءَ جو بنيادي وفاقي اختيار [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] وٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – December 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-dec-2025 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] صوبي ۽ علائقي وار جمع پونجي، قرضن، زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا ۽ ٻين بئنڪاري انگن اکرن کي پڻ مرتب ڪري ٿو. اسٽيٽ بئنڪ جي جون 2026ع واري شمارياتي بليٽن ۾ بئنڪاري نظام سان گڏ پئسي ۽ قرض، سرمائي بازار، سرڪاري قرض ۽ ٻين مالياتي شعبن جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Statistical Bulletin – June 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistical-bulletin/412/statistical-bulletin-june-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي جو مالياتي مرڪز === ڪراچيءَ جي مالياتي اهميت جو هڪ بنيادي سبب ملڪ جي مرڪزي بئنڪ، اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ وڏن بئنڪاري ۽ ڪارپوريٽ ادارن جو هتي مرڪوز هجڻ آهي. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي ۽ رجسٽرڊ دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي، جتي لسٽ ٿيل ڪمپنين جي حصص ۽ ٻين منظور ٿيل سيڪيورٽيز جو واپار ٿئي ٿو. اهڙيءَ ريت شهر جو مالياتي نظام بئنڪنگ کان اڳتي سرمائي بازار، انشورنس، اثاثا انتظام، سيڙپڪاري، پرڏيهي ناڻي، ادائيگين ۽ ڪارپوريٽ مالي خدمتن تائين پکڙيل آهي. [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو ڪراچيءَ ۾ واقع مرڪزي واپاري علائقو؛ سرمائي بازار سنڌ جي مالياتي شعبي جو اهم حصو آهي.]] === سنڌ بئنڪ === {{Main|سنڌ بئنڪ}} '''[[سنڌ بئنڪ]]''' سنڌ حڪومت جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي. بئنڪ 29 آڪٽوبر 2010ع تي '''10 ارب رپين''' جي شروعاتي سرمائي سان قائم ڪئي وئي، جيڪو مڪمل طور [[سنڌ حڪومت]] طرفان فراهم ڪيو ويو، ۽ اپريل 2011ع ۾ مڪمل بئنڪاري ڪاروبار شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ جو نيٽ ورڪ صرف سنڌ تائين محدود ناهي. 2026ع ۾ بئنڪ جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان جون '''330 آن لائين شاخون''' پاڪستان جي 169 شهرن ۽ ڳوٺن ۾ قائم هيون، جن مان '''58 اسلامي بئنڪاري لاءِ مخصوص''' هيون. انتظامي طور 97 شاخون سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقي، 109 ڪراچي ۽ بلوچستان واري ڏاکڻي علائقي ۽ 124 پنجاب، اسلام آباد، خيبر پختونخواهه ۽ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير تي مشتمل اترئين علائقي ۾ ورهايل هيون.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي پڄاڻيءَ تي سنڌ بئنڪ جا مجموعي قرض ۽ اڳواٽ رقمون '''170.502 ارب رپيا'''، خالص قرض '''147.521 ارب رپيا''' ۽ گراهڪن جون جمع پونجي ۽ ٻيا اڪائونٽ '''342.091 ارب رپيا''' هئا. ساڳئي وقت بئنڪ جي مجموعي ايڪوٽي 33.548 ارب رپيا، ٽيڪس کان اڳ منافعو 6.367 ارب رپيا ۽ ٽيڪس کان پوءِ منافعو 3.355 ارب رپيا رهيو. بئنڪ جو سرمائي ڪفايت تناسب 25.04 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ عام تجارتي بئنڪاري سان گڏ زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا، صارف قرض، اسلامي بئنڪاري، جمع اڪائونٽ ۽ ٻين بئنڪاري خدمتن ۾ ڪم ڪري ٿي. بئنڪ جون سالياني ۽ عبوري مالي رپورٽون، سرمائي ڪفايت ۽ ليڪوڊٽي بابت ريگيوليٽري ظاهرناما پڻ باقاعدي شايع ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Financials |url=https://www.sindhbank.com.pk/financials/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ === '''[[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]]''' سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت مائڪرو فنانس بئنڪ آهي. اها 27 مارچ 2015ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 3 مئي 2016ع تي ڪراچيءَ مان مائڪرو فنانس ڪاروبار شروع ڪيائين. ان جي شروعاتي ادا ڪيل سرمائي 750 ملين رپيا هئي، جيڪا بعد ۾ وڌائي '''هڪ ارب رپيا''' ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي باقاعده لائسنس يافته مائڪرو فنانس بئنڪ طور درج ڪري ٿو. بئنڪ کي هاڻي ملڪ گير سطح تي مائڪرو فنانس خدمتون هلائڻ جي اجازت پڻ حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Microfinance Banks |url=https://www.sbp.org.pk/sbp-regulated-institutions/microfinance-banks |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ جو بنيادي مقصد گهٽ آمدني وارن گهراڻن، ننڍن ڪاروبارن ۽ خاص طور عورتن تائين رسمي مالي خدمتن جي رسائي وڌائڻ آهي. ان جي قرضن ۾ عورتن لاءِ '''سجاڳ عورت قرض'''، مالداري قرض، ماهيگيري قرض، زرعي قرض، ڪاروباري قرض، سون تي قرض ۽ رهائشي ۽ عام مقصدن جا قرض شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Microfinance Bank Limited |url=https://sindhmfb.com/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيٽ بئنڪ جي 2025ع واري مالياتي استحڪام جائزي ۾ سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي ملڪ جي فعال مائڪرو فنانس بئنڪن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Financial Stability Review 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/FSR/2025/Complete%20FSR%202025.pdf |publisher=State Bank of Pakistan |year=2026 |at=Annexure VIII |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوآپريٽو بئنڪاري === سنڌ ۾ ڪوآپريٽو قرضن جي تاريخ خاص طور زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽين سان لاڳاپيل رهي آهي. '''سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ لميٽيڊ''' صوبي جي ڪوآپريٽو قرض واري نظام جو مٿيون ادارو هو. [[فيڊرل بئنڪ فار ڪوآپريٽوز]] جي قيام کان پوءِ سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي 1977ع واري وفاقي ڪوآپريٽو بئنڪ قانون تحت صوبائي اپيڪس بئنڪ جي حيثيت حاصل ٿي. وفاقي بئنڪ سنڌ حڪومت جي مڪمل ضمانت تي ان وسيلي موسمي زرعي ۽ ٽريڪٽر قرض فراهم ڪندي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240804155535/https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |url-status=dead}}</ref> قرضن جي واپسيءَ ۾ مسئلن کان پوءِ وفاقي بئنڪ 1989ع کان سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي نوان قرض ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا. سنڌ حڪومت موجب بئنڪ جي بحالي يا ٻيهر فعال ڪرڻ بابت معاملو بعد ۾ صوبائي حڪومت آڏو آندو ويو ۽ '''20 جنوري 2004ع''' تي سنڌ ڪابينا اصولي طور بئنڪ کي تحليل ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي مائڪرو ڪريڊٽ بئنڪ قائم ڪرڻ جي تجويز منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240804155535/https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |url-status=dead}}</ref> ان ڪري سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي موجوده فعال تجارتي بئنڪ طور درج ڪرڻ بدران سنڌ جي '''تاريخي ڪوآپريٽو مالياتي نظام''' هيٺ بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. موجوده مائڪرو فنانس نظام ۾ [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] الڳ، اسٽيٽ بئنڪ کان لائسنس يافته ادارو آهي. === سرڪاري فنڊن جو انتظام === سنڌ حڪومت پنهنجي مخصوص فنڊن ۽ ڊگهي مدي وارن مالي اثاثن جي انتظام لاءِ پڻ الڳ ادارتي ڍانچو قائم ڪيو آهي. '''سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس''' 2013ع جي سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو، جنهن جو قانوني مقصد سنڌ حڪومت ۽ ان جي ادارن جي فنڊن جي سيڙپڪاريءَ جو مؤثر انتظام ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Fund Management House Act, 2013 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=SpecializedUnits%5CFMH%5CSindh+Fund+Management+House+Act%2C+2013.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |date=29 October 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي فنڊ انتظامي ڍانچي ۾ '''سنڌ صوبائي پينشن فنڊ''' ۽ '''سنڌ جنرل پروويڊنٽ انويسٽمينٽ فنڊ''' جهڙا وڏا فنڊ شامل آهن. انهن فنڊن جو مقصد مستقبل جي سرڪاري ذميوارين لاءِ سرمايو گڏ ڪرڻ ۽ ان کي مقرر سيڙپڪاري پاليسيءَ تحت منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Funds Managed by the Sindh Fund Management House |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-21-22%2FVOLUME+-+I.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري === سنڌ ۾ روايتي بئنڪ شاخن سان گڏ موبائل ۽ انٽرنيٽ بئنڪاري، اي ٽي ايم، پوائنٽ آف سيل، فوري ادائيگي ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاريءَ جو استعمال پڻ وڌيو آهي. اهي خدمتون خاص طور اهڙن علائقن ۾ مالي شموليت لاءِ اهم آهن، جتي روايتي بئنڪ شاخن تائين رسائي محدود آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] برانچ کان سواءِ بئنڪاري بابت ٽه ماهي انگ جاري ڪري ٿو. 2026ع ۾ پڻ انهن خدمتن بابت باقاعده ٽه ماهي رپورٽون جاري ٿي رهيون هيون، جيڪي ايجنٽن، اڪائونٽن ۽ ڊجيٽل ٽرانزيڪشنن جي قومي واڌ کي ماپين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Quarterly Branchless Banking Newsletters |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/quarterly-branchless-banking-newsletters |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا مالياتي ادارا === سنڌ ۾ موجود هر بئنڪ کي “سنڌ جو مالياتي ادارو” چوڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيتريون بئنڪون وفاقي قانون تحت قائم قومي ادارا آهن، جن جو سنڌ ۾ رڳو هيڊ آفيس يا شاخون آهن. هيٺ ڏنل فهرست ۾ سنڌ حڪومت سان سڌي ادارياتي وابستگي رکندڙ ادارن ۽ سنڌ ۾ واقع اهم قومي مالياتي ادارن جي نوعيت الڳ ڏيکاري وئي آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم بئنڪاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#2F75B5; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | ملڪيت / دائرو ! style="background:#7030A0; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سنڌ بئنڪ]] | style="background:#EAF2F8;" | تجارتي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | سنڌ حڪومت | style="background:#F3E5F5;" | تجارتي، زرعي، صارف ۽ اسلامي بئنڪاري |- | style="background:#BDD7EE;" | [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] | style="background:#D6EAF8;" | مائڪرو فنانس بئنڪ | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت | style="background:#EADCF0;" | گهٽ آمدني وارن گهراڻن، عورتن ۽ ننڍن ڪاروبارن جي مالي شموليت |- | style="background:#D9EAF7;" | سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#EAF2F8;" | تاريخي ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي ڪوآپريٽو نظام | style="background:#F3E5F5;" | زرعي ڪوآپريٽو قرض؛ بعد ۾ تحليل جي عمل هيٺ |- | style="background:#BDD7EE;" | سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس | style="background:#D6EAF8;" | سرڪاري فنڊ انتظام | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ حڪومت | style="background:#EADCF0;" | سرڪاري فنڊن ۽ سيڙپڪاريءَ جو انتظام |- | style="background:#D9EAF7;" | [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | مرڪزي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي / قومي | style="background:#F3E5F5;" | مالياتي پاليسي، ڪرنسي، بئنڪاري ضابطو ۽ مالياتي استحڪام |- | style="background:#BDD7EE;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | سرمائي بازار | style="background:#C6E0B4;" | قومي | style="background:#EADCF0;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپاري منڊي |} == خدمتن وارا شعبا == [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي]] پاڪستان جو اهم مالياتي، واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي؛ شهر ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سميت ڪيترن قومي مالياتي ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن.]] سنڌ جي معيشت ۾ [[خدمتن وارو شعبو]] واپار، بئنڪاري ۽ ماليات، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، تعليم، صحت، معلوماتي ٽيڪنالاجي، مواصلات، قانوني ۽ ٻين پيشاور خدمتن، ريئل اسٽيٽ، سياحت، مهمان نوازي ۽ سرڪاري انتظام تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو خدمتي مرڪز آهي، جتي ملڪ جا ڪيترائي اهم بئنڪاري، مالياتي، واپاري، بندرگاهي، هوابازي، صحت، تعليمي، قانوني، انجنيئرنگ ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ادارا مرڪوز آهن. [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[شهيد بينظيرآباد]]، [[ميرپورخاص]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تعليم، صحت، واپار، ٽرانسپورٽ، سرڪاري انتظام ۽ پيشاور خدمتون مقامي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذريعا آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي قومي حسابن ۾ خدمتن واري شعبي کي هول سيل ۽ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، رهائش ۽ خوراڪ جون خدمتون، معلومات ۽ مواصلات، ماليات ۽ انشورنس، ريئل اسٽيٽ، سرڪاري انتظام ۽ سماجي تحفظ، تعليم، انساني صحت ۽ سماجي ڪم ۽ ٻين خانگي خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مالي سال 2022–23ع ۾ قومي سطح تي خدمتن واري شعبي جو مجموعي قومي پيداوار ۾ حصو 58.41 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=National Census Report 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/National-Census-Report-2023.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Section 1.7.3, Services Sector |access-date=24 August 2026}}</ref> === صحت جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[فائل:Mariamman temple in JPMC karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڪراچي]] جي احاطي ۾ مريمّن مندر؛ اسپتال سنڌ جي وڏن تدريسي ۽ ٽئين درجي جي صحت مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[فائل:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] سان لاڳاپيل اسپتال، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خصوصي صحت ادارن مان هڪ.]] سنڌ ۾ صحت جون خدمتون سرڪاري، خانگي ۽ غير منافع بخش ادارن جي وسيع نظام ذريعي فراهم ٿين ٿيون. سرڪاري نظام ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون، ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز، ڳوٺاڻا صحت مرڪز، تعلقي ۽ ضلعي اسپتالون، تدريسي اسپتالون ۽ مخصوص بيمارين جا ادارا شامل آهن. [[سنڌ صحت کاتو]] صوبي ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ٽئين درجي جي صحت خدمتن سان گڏ ويڪسينيشن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ليڊي هيلٿ ورڪر پروگرام، هيپاٽائيٽس، ٽي بي ۽ ٻين عوامي صحت پروگرامن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ صحت کاتي جي ادارياتي ڄاڻ موجب صوبي جي سرڪاري صحت نظام ۾ هزارين ڊاڪٽر، نرسون، پيراميڊيڪل عملي ۽ ليڊي هيلٿ ورڪر ڪم ڪن ٿا. کاتي جي ڄاڻ ۾ 8 تدريسي اسپتالون، 20 مخصوص طبي ادارا، 16 ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون، 27 وڏيون اسپتالون، 50 تعلقي اسپتالون، 147 ڳوٺاڻا صحت مرڪز، 772 بنيادي صحت يونٽ، 1,499 ڊسپينسريون، 107 ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز ۽ 29 ميٽرنٽي هوم درج آهن.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل اسپتالون، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[قومي ادارو براءِ دل جون بيماريون]]، [[قومي ادارو براءِ ٻارن جون بيماريون]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال]] ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي ادارن ذريعي مخصوص ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون فراهم ٿين ٿيون. سنڌ صحت کاتو ضلعي وار صحت سهولتن جي حيثيت، بسترن، انتظام ۽ ڪم جي وقت بابت پڻ انگ شايع ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=District Wise Health Facilities |url=https://health.sindh.gov.pk/district-wise-health-facilities |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت جو شعبو ڊاڪٽرن ۽ نرسن کان سواءِ ڏندن جي ماهرن، فارماسسٽن، فزيوٿراپسٽن، ميڊيڪل ٽيڪنالاجسٽن، ليبارٽري عملي، پيراميڊيڪس، دائين، ليڊي هيلٿ ورڪرن ۽ صحت جي انتظامي عملي لاءِ پڻ روزگار جو اهم ذريعو آهي. === قانوني خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ عدليه}} [[فائل:The Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]، ڪراچي؛ عدالت جي تاريخي عمارت جو منظر.]] سنڌ ۾ قانوني خدمتن جو نظام عدالتن، وڪيلن، قانوني صلاحڪارن، سرڪاري قانون آفيسرن، پراسيڪيوشن، ڪارپوريٽ قانوني شعبن ۽ متبادل تڪراري حل جي خدمتن تي مشتمل آهي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] صوبي جي اعليٰ عدالت آهي، جڏهن ته ان جي ماتحت ضلعي ۽ سيشن عدالتون، سول عدالتون، جوڊيشل مئجسٽريٽن جون عدالتون ۽ مختلف خصوصي عدالتون ۽ ٽربيونل ڪم ڪن ٿا. ان کان علاوه ڪراچي ۾ سپريم ڪورٽ ۽ وفاقي شريعت عدالت جون رجسٽريون پڻ ڪم ڪن ٿيون. صوبي ۾ وفاقي ليبر واري قانون تحت [[اين آي آر سي]] جون بينچون پڻ ڪم ڪن ٿيون. وڪالت جي پيشي جي صوبائي ريگيوليٽري ڍانچي ۾ [[سنڌ بار ڪائونسل]] بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها قانون موجب وڪيلن جي داخلا، پيشاور ضابطن ۽ بار سان لاڳاپيل انتظامي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ [[ڪراچي بار ايسوسيئيشن]]، سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن ۽ مختلف ضلعن جون بار ايسوسيئيشنون پڻ قانوني پيشي جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Verified List of Advocates – Karachi Bar Association 2026 |url=https://app.sindhbarcouncil.org/KBA_Election_2026/Additional_List_Karachi_Bar_Association.pdf |publisher=Sindh Bar Council |date=6 May 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي وڏي ڪارپوريٽ معيشت سبب صوبي جي قانوني شعبي ۾ روايتي سول ۽ فوجداري وڪالت سان گڏ ڪمپني قانون، بئنڪاري، ٽيڪسيشن، سامونڊي واپار، دانشورانه ملڪيت، مزدور قانون، تجارتي معاهدن ۽ ثالثي جون خدمتون پڻ اهم آهن. === تعليم ۽ تدريس جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} سنڌ ۾ تعليم جو شعبو سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، فني ۽ ووڪيشنل ادارن، مدرسن ۽ ٻين تربيتي ادارن تي مشتمل آهي. تدريس سان گڏ هن شعبي ۾ تحقيق، تعليمي انتظام، نصاب سازي، امتحاني خدمتون، لائبريري ۽ تعليمي ٽيڪنالاجي پڻ شامل آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] ۽ صوبي جون طبي، انجنيئرنگ ۽ خانگي يونيورسٽيون اهم تعليمي ۽ تحقيقي مرڪز آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] جي موجوده فهرست ۾ سنڌ جون سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون ۽ انهن جا منظور ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref>{{cite web |title=HEC Recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506225913/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |url-status=dead}}</ref> اعليٰ تعليمي ادارا تدريس کان علاوه سائنسي تحقيق، ڪاروباري جدت ۽ صنعت سان علمي رابطي جون خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي منظور ٿيل تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسن واري فهرست ۾ سنڌ جون ڪيتريون يونيورسٽيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Established Offices of Research, Innovation and Commercialization |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803000128/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |url-status=dead}}</ref> === انجنيئرنگ، فني ۽ ووڪيشنل خدمتون === [[فائل:NED University White House.png|thumb|300px|کاٻو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي مرڪزي انتظامي عمارت، [[ڪراچي]].]] سنڌ ۾ انجنيئرنگ ۽ فني خدمتون تعمير، بجلي، توانائي، صنعت، آبپاشي، مواصلات، پيٽروليم، کان کني، بندرگاهن، انفراسٽرڪچر، ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر سميت ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن. ڪراچي ۽ ڄامشوري ۾ قائم وڏن انجنيئرنگ ادارن سان گڏ صوبي جي ٻين شهرن ۾ پڻ انجنيئرنگ يونيورسٽيون، پولي ٽيڪنڪ ۽ فني تربيت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي|سنڌ فني تعليم ۽ ووڪيشنل تربيت اٿارٽي]] صوبي جي سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارن جي انتظام ۽ تربيت جو اهم ادارو آهي. ان جي ادارن ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس، سافٽويئر، ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ، پاور، مائننگ، ميڪاٽرونڪس، تعمير، زرعي مشينري ۽ ٻين فني شعبن ۾ ڊپلوما ۽ مهارتي تربيت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Employment Through Skill – Technical and Vocational Training Programmes |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/AdmissionNoticeforAS2022_23.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع واري تعليمي سيشن ۾ اٿارٽيءَ چين جي فني ادارن سان گڏ ڪوئلي جي کاڻ، سول ۽ تعميراتي انجنيئرنگ، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، بجلي، زميني سروي، پاڻي جي تحفظ ۽ هائيڊرو پاور جهڙن شعبن ۾ گڏيل فني تعليم جا پروگرام پڻ پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme 2025–26 |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مواصلات === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي معلوماتي ٽيڪنالاجي، سافٽويئر، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل خدمتن جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر تياري، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشنون، ڪلائوڊ خدمتون، سائبر سيڪيورٽي، ڊيٽا پروسيسنگ، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ڪال سينٽر، اي ڪامرس ۽ مالي ٽيڪنالاجي شامل آهن. ڪراچيءَ ۾ يونيورسٽين، ٽيڪنالاجي ڪمپنين، بئنڪن، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن ۽ نون ڪاروباري ادارن جي وڏي موجودگيءَ سبب ڊجيٽل خدمتن لاءِ نسبتاً وسيع ماحول پيدا ٿيو آهي. حيدرآباد، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ معلوماتي ٽيڪنالاجي تعليم، فري لانسنگ ۽ ڊجيٽل خدمتن جي سرگرمي موجود آهي. === ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري === {{Main|سنڌ ۾ ٽرانسپورٽ}} سنڌ جي خدمتن واري معيشت ۾ ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداريءَ کي خاص اهميت حاصل آهي. صوبي جو ٽرانسپورٽ نظام روڊ، ريلوي، شهري بس سروس، هوابازي، سامونڊي بندرگاهن، مال برداري، گودامن ۽ لاجسٽڪس تي مشتمل آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] ملڪ جي سامونڊي واپار کي سنڌ جي روڊ ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن ۽ هوائي مال برداريءَ جو اهم مرڪز آهي. [[فائل:Greenline Metro Station Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي گرين لائين بس ريپڊ ٽرانزٽ|گرين لائين]] جي اسٽيشن، [[ڪراچي]]؛ شهر جي بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام جو حصو.]] ڪراچيءَ جي وڏي آبادي سبب شهري ٽرانسپورٽ صوبي جي خدمتي ڍانچي جو اهم حصو آهي. شهر ۾ روايتي بسون، مني بسون، ٽيڪسيون ۽ رڪشا سان گڏ بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام ۽ جديد بس خدمتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ منصوبن جو مقصد شهري پبلڪ ٽرانسپورٽ، بس ڪوريڊورن ۽ گڏيل ٽرانسپورٽ نظام کي وڌائڻ آهي. صوبي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ مسافرن سان گڏ زرعي پيداوار، صنعتي سامان ۽ واپاري شين کي مارڪيٽن، ريلوي اسٽيشنن، شهرن ۽ بندرگاهن تائين پهچائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. === پوليس ۽ امن امان جون خدمتون === {{Main|سنڌ پوليس}} [[فائل:Karachi local police Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ۾ مقامي پوليس جا اهلڪار؛ [[سنڌ پوليس]] صوبي ۾ عوامي تحفظ ۽ امن امان جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿي.]] '''[[سنڌ پوليس]]''' صوبي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، عوامي امن امان، ٽريفڪ انتظام، اهم هنڌن جي حفاظت ۽ هنگامي حالتن ۾ پوليس ڪارروائيءَ جو بنيادي صوبائي ادارو آهي. پوليس جو انتظام انسپيڪٽر جنرل آف پوليس جي سربراهيءَ هيٺ هلندو آهي ۽ صوبي جي مختلف پوليس رينجن، ضلعن، سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ذريعي ڪم ڪري ٿو. عام ضلعي پوليس کان علاوه سنڌ پوليس ۾ ڏوهن جي جاچ، ٽريفڪ، اسپيشل برانچ، ڪائونٽر ٽيررازم، ريپڊ رسپانس ۽ ٻين مخصوص ڪمن لاءِ الڳ يونٽ موجود آهن. ڪراچي جي آبادي، صنعتي مرڪزن، بندرگاهن، مالياتي ادارن ۽ وڏي شهري ڍانچي سبب هتي پوليسنگ جون ضرورتون صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن کان مختلف آهن. پوليس کان علاوه جيلن، پراسيڪيوشن، عدليه، سول ڊفينس ۽ ٻين ادارن جون خدمتون پڻ سنڌ جي انصاف ۽ عوامي تحفظ واري نظام جو حصو آهن. === سرڪاري انتظام ۽ عوامي خدمتون === صوبائي ۽ مڪاني حڪومتون سنڌ ۾ تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، روينيو، زمينن جي انتظام، بلدياتي خدمتن، منصوبابندي، ماحوليات، ٽرانسپورٽ، سماجي ڀلائي ۽ ٻين عوامي خدمتن لاءِ وڏي انتظامي افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪن ٿيون. صوبائي سيڪريٽريٽ سان گڏ ڪمشنري، ڊپٽي ڪمشنري، تعلقي ۽ مڪاني حڪومتن جا ادارا انتظامي خدمتن جو علائقائي نيٽ ورڪ ٺاهين ٿا. وڏن شهرن ۾ پاڻي ۽ نيڪال، صفائي، سالڊ ويسٽ مئنيجمينٽ، فائر بريگيڊ، پارڪن، شهري رٿابندي ۽ بلدياتي انفراسٽرڪچر جون خدمتون پڻ شهري خدمتن واري معيشت جو اهم حصو آهن. === هنگامي ۽ بچاءَ جون خدمتون === سنڌ ۾ طبي هنگامي حالتن، روڊ حادثن، باهه، ٻوڏن، عمارتن جي حادثن ۽ ٻين آفتن لاءِ ايمبولينس، فائر ۽ ريسڪيو خدمتون موجود آهن. وڏن شهرن ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ ڪيترائي غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿا. آفتن جي انتظام ۾ صوبائي ۽ ضلعي انتظاميا، صحت کاتو، پوليس ۽ ٻين لاڳاپيل ادارن جو گڏيل ڪردار آهي. === واپار، ماليات ۽ ڪاروباري خدمتون === {{See also|سنڌ ۾ واپار}} هول سيل ۽ پرچون واپار سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي خدمتن واري معيشت جو وسيع حصو آهي. ڪراچيءَ جون وڏيون واپاري منڊيون، درآمد ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪمپنيون، بندرگاهي ايجنٽ، مال بردار ڪمپنيون ۽ گودام قومي ۽ بين الاقوامي واپار سان ڳنڍيل آهن، جڏهن ته صوبي جي زرعي شهرن جون اناج، ڪپهه، چانور، ميون، ڀاڄين ۽ مال مويشي جون منڊيون ڳوٺاڻي پيداوار کي شهري مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿيون. بئنڪاري، انشورنس، حسابداري، آڊٽ، ٽيڪسيشن، صلاحڪاري، اشتهارسازي ۽ ريئل اسٽيٽ پڻ پيشاور ۽ ڪاروباري خدمتن جا اهم شعبا آهن. [[ڪراچي]] ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترن وڏن بئنڪن، انشورنس ۽ ڪارپوريٽ ادارن جي موجودگي سنڌ جي مالياتي خدمتن کي قومي اهميت ڏئي ٿي. === سياحت ۽ مهمان نوازي === {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} سنڌ جي سياحتي خدمتن ۾ هوٽلون، مهمان خانا، ريسٽورنٽ، ٽريول ايجنسيون، ٽور آپريٽر، ٽرانسپورٽ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. [[موهن جو دڙو]]، [[مڪلي]]، [[ٺٽو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[ڪارونجهر]]، [[ڀنڀور]] ۽ ڪراچيءَ جا ساحلي ۽ تاريخي ماڳ سنڌ جي سياحتي معيشت جا اهم وسيلا آهن. مذهبي ۽ ثقافتي سياحت پڻ اهم آهي؛ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ ٻين درگاهن ۽ ميلن ڏانهن وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا، جنهن سان مقامي ٽرانسپورٽ، رهائش، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍي واپار جون خدمتون ڳنڍيل آهن. === ذاتي، سماجي ۽ ٻين خدمتن جا شعبا === خدمتن واري معيشت جو هڪ وڏو حصو ننڍن ۽ غير رسمي ڪاروبارن تي مشتمل آهي. ان ۾ گاڏين جي مرمت، اليڪٽريشن، پلمبنگ، درزڪو ڪم، حجامت ۽ خوبصورتي جون خدمتون، گهريلو ڪم، ڪيٽرنگ، فوٽوگرافي، پرنٽنگ، مرمت ۽ سار سنڀال، سيڪيورٽي خدمتون ۽ ٻين ذاتي ۽ گهريلو خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن. غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ سنڌ جي سماجي خدمتن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اهي صحت، تعليم، غربت گهٽائڻ، هنگامي امداد، معذور ماڻهن جي مدد، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، صاف پاڻي ۽ ٻين سماجي شعبن ۾ سرڪاري خدمتن سان گڏ ڪم ڪن ٿا. == محنت ۽ روزگار == {{Main|سنڌ ۾ محنت ۽ روزگار}} سنڌ جي پورهيت منڊي صوبي جي شهري، صنعتي، زرعي ۽ خدمتي معيشت جي گڏيل بناوت سان لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جي وڏي صنعتي، واپاري، مالي ۽ خدمتي مرڪز طور سنڌ جي غير زرعي روزگار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جڏهن ته صوبي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت، مالداري، ماهيگيري، تعمير، ننڍي واپار ۽ غير رسمي ڪم روزگار جا اهم ذريعا آهن. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي '''ليبر فورس سروي 2024–25ع''' موجب 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ سنڌ جي مجموعي [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] '''51.9 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرڪت '''82.8 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''18.5 سيڪڙو''' هئي. 2020–21ع ۾ سنڌ جي مجموعي شرح 51.8 سيڪڙو، مردن جي 83.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 17.8 سيڪڙو هئي؛ ان ڪري عورتن جي شرڪت ۾ معمولي واڌ آئي، جڏهن ته صنفي فرق اڃا به وڏو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 3.2 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب 2024–25ع ۾ '''49.2 سيڪڙو''' هو؛ مردن ۾ اهو 79.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 16.8 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ليبر فورس ۽ روزگار جا اهم انگ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا چونڊ اهم انگ، 2024–25ع |- style="background:#2E75B6; color:white;" ! اشاري ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مختصر وضاحت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ليبر فورس شرڪت جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 51.9% | style="background:#E2F0D9;" | 82.8% | style="background:#FCE4EC;" | 18.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آبادي |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | روزگار-آبادي تناسب | style="background:#EBF1DE;" | 49.2% | style="background:#EBF1DE;" | 79.0% | style="background:#F8D7E4;" | 16.8% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | ڪم ڪندڙ آباديءَ جو تناسب |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | بيروزگاري جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 5.3% | style="background:#E2F0D9;" | 4.6% | style="background:#FCE4EC;" | 9.0% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | عورتن ۾ شرح مردن کان لڳ ڀڳ ٻيڻي |} <ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بيروزگاري ۽ نوجوان === سنڌ ۾ بيروزگاري 2020–21ع جي 3.8 سيڪڙو مان وڌي 2024–25ع ۾ '''5.3 سيڪڙو''' ٿي. ساڳئي عرصي ۾ مردن جي بيروزگاري 3.3 سيڪڙو مان 4.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 6.6 سيڪڙو مان '''9.0 سيڪڙو''' ٿي وئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ باوجود عورتن لاءِ روزگار تائين رسائي وڌيڪ محدود رهي آهي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> نوجوانن ۾ تعليم، روزگار ۽ تربيت کان ٻاهر رهڻ پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. 15 کان 24 ورهين جي نوجوانن مان سنڌ ۾ '''32.0 سيڪڙو''' 2024–25ع ۾ نه روزگار ۾، نه تعليم ۾ ۽ نه تربيت ۾ هئا، جڏهن ته 2020–21ع ۾ اها شرح 36.2 سيڪڙو هئي. عورت نوجوانن ۾ هي مسئلو وڌيڪ شديد آهي.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Section 8.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورتن جي پورهيت شرڪت ۽ صنفي فرق === سنڌ ۾ عورتن جي مزدور مارڪيٽ ۾ شرڪت مردن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي. 2024–25ع ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري عورتن جي ليبر فورس شرڪت 18.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته مردن جي 82.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عورتن جي روزگار جي نوعيت شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن ۾ مختلف آهي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو زراعت، ڪپهه چونڊڻ، مالداري، گهريلو پيداوار ۽ خانداني ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته شهري عورتون تعليم، صحت، ڪپڙي ۽ گارمينٽ، گهريلو ڪم، سرڪاري خدمتن، بئنڪاري ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون. ليبر فورس سروي موجب عورتن جو غير رسمي روزگار ۾ حصو پڻ تمام وڏو آهي. 2024–25ع ۾ سنڌ جي عورتن جي غير رسمي روزگار جو تناسب لڳ ڀڳ '''84.1 سيڪڙو''' هو، جيڪو مردن جي 73.2 سيڪڙو کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روزگار جي شعبي وار ورڇ === 2024–25ع ۾ سنڌ ۾ روزگار جو سڀ کان وڏو حصو زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ سان لاڳاپيل هو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن روزگار يافته ماڻهن مان '''31.9 سيڪڙو''' زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ ۾، '''17.4 سيڪڙو''' هول سيل ۽ پرچون واپار ۾، '''15.5 سيڪڙو''' پيداواري صنعت ۾ ۽ '''8.3 سيڪڙو''' تعميراتي شعبي ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh: Percentage Distribution of Employed Persons by Major Industry Divisions, Sex and Area 2024-25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#4F81BD; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ روزگار جي اهم شعبي وار ورڇ، 2024–25ع |- style="background:#5B9BD5; color:white;" ! شعبو ! روزگار جو حصو ! معاشي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيري | style="background:#E2F0D9;" | 31.9% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي معيشت جو سڀ کان وڏو روزگار ڏيندڙ شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | هول سيل ۽ پرچون واپار | style="background:#EBF1DE;" | 17.4% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | شهري ۽ غير رسمي روزگار جو اهم مرڪز |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | پيداواري صنعت | style="background:#E2F0D9;" | 15.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، ڪيميائي، انجنيئرنگ وغيره |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | تعمير | style="background:#EBF1DE;" | 8.3% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | وڏي پيماني تي غير رسمي ۽ مردن جو روزگار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ٽرانسپورٽ ۽ اسٽوريج | style="background:#E2F0D9;" | 5.8% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | بندرگاهن، روڊ ۽ شهري نقل و حمل سان لاڳاپيل |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | سرڪاري انتظام ۽ دفاع | style="background:#EBF1DE;" | 3.9% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | سرڪاري ملازمت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#E2F0D9;" | 3.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سرڪاري ۽ خانگي تدريسي شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | صحت ۽ سماجي خدمتون | style="background:#EBF1DE;" | 2.2% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | اسپتالون، ڪلينڪ ۽ سماجي خدمتون |} <ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === رسمي ۽ غير رسمي روزگار === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ ۾ غير رسمي روزگار غالب آهي. 2024–25ع ۾ نئين بين الاقوامي شمارياتي تعريف هيٺ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ '''17.5 ملين''' روزگار يافته ماڻهو هئا، جن مان تقريباً '''4.0 ملين، يعني 23 سيڪڙو''' رسمي روزگار ۾ ۽ '''13.5 ملين، يعني 77 سيڪڙو''' غير رسمي روزگار ۾ هئا.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 4.17 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي روزگار ۾ ننڍو واپار، تعميراتي ڪم، گهريلو ڪم، ٽرانسپورٽ، ننڍيون ورڪشاپون، ڪپڙي ۽ گارمينٽ جون غير رجسٽرڊ يونٽون، زرعي مزدوري ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن جو وڏو حصو شامل آهي. اهڙي روزگار ۾ اڪثر تحريري ملازمت جا معاهدا، سماجي تحفظ، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ٻين قانوني فائدن تائين رسائي محدود هوندي آهي. 2020–21ع کان 2024–25ع تائين سنڌ ۾ غير رسمي روزگار جو حصو تقريباً 69.7 سيڪڙو مان وڌي 76.4 سيڪڙو ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ جو وڏو حصو غير رسمي معيشت ۾ جذب ٿيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ روزگاري ۽ ڪم جا ڪلاڪ === [[گهٽ روزگاري]] انهن ماڻهن کي ظاهر ڪري ٿي جيڪي سروي واري هفتي ۾ 35 ڪلاڪن کان گهٽ ڪم ڪن ٿا، وڌيڪ ڪم ڪرڻ چاهين ٿا ۽ اضافي ڪم لاءِ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 2024–25ع جي ليبر فورس سروي ۾ گهٽ روزگاري کي علائقي، جنس، تعليم ۽ ملازمت جي حيثيت موجب الڳ ماپيو آهي.<ref>{{cite web |title=Labour Force Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/labour-force-statistics/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊگها ڪم جا ڪلاڪ به مزدور مارڪيٽ جو هڪ اهم مسئلو آهن. قومي Employment Trend Report موجب 50 ڪلاڪ يا وڌيڪ في هفتي ڪم ڪندڙ ماڻهن جو حصو 2024–25ع ۾ لڳ ڀڳ 39.8 سيڪڙو هو؛ سنڌ لاءِ ڪم جا ڪلاڪ صنعت ۽ پيشو موجب وڏي فرق سان ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ ۾ گهٽ اجرت === سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون، 2015ع]] تحت مقرر ڪئي وڃي ٿي. هن قانون تحت سنڌ حڪومت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] جي سفارش تي مختلف مهارتي درجن ۽ صنعتن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت جا اگهه مقرر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Act, 2015 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000105.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2026–27ع لاءِ سنڌ ۾ غير ماهر پورهيتن جي گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت '''43,000 رپيا''' مقرر ڪئي وئي، جيڪا 1 جولاءِ 2026ع کان لاڳو آهي. نئين شرح موجب نيم ماهر پورهيتن لاءِ 44,484 رپيا، ماهر پورهيتن لاءِ 53,350 رپيا ۽ انتهائي ماهر پورهيتن لاءِ 55,626 رپيا ماهوار گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Notifications |url=https://mwb.sindh.gov.pk/notifications?show=notification |publisher=Minimum Wages Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#806000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت، 2026–27ع |- style="background:#BF9000; color:white;" ! پورهيت جو درجو ! گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | غير ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 43,000 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | نيم ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 44,484 رپيا |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 53,350 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | انتهائي ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 55,626 رپيا |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبري ۽ قرضي پورهيو === سنڌ جي ڪجهه ڳوٺاڻن شعبن ۾ قرض، زمينداري لاڳاپن ۽ معاشي انحصار سان لاڳاپيل جبري يا قرضي پورهئي جا مسئلا تاريخي طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. انهن مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ اسيمبلي '''سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون، 2015ع''' منظور ڪيو، جنهن تحت قرض جي بدلي ۾ جبري يا جزوي جبري محنت کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Bonded Labour System (Abolition) Act, 2015 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000171.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2021ع ۾ هن قانون هيٺ ضابطا پڻ جاري ڪيا ويا، جن ۾ جبري پورهئي جي نگراني، ضلعي سطح جي ويجيلنس ڪميٽين ۽ متاثر پورهيتن جي سڃاڻپ ۽ بحاليءَ لاءِ انتظامي فريم ورڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Bonded Labour System (Abolition) Rules, 2021 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=RULE&Year=2021 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورت زرعي پورهيت === سنڌ ۾ عورتن جي زرعي محنت کي قانوني سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ '''سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ، 2019ع''' منظور ڪيو ويو. قانون عورت زرعي پورهيتن کي اجرت، صحت، سماجي تحفظ، سرڪاري زرعي خدمتن، لکيل معاهدي، يونين يا تنظيم ٺاهڻ، گڏيل سوديبازي ۽ صنفي امتياز کان تحفظ جا حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> هي قانون سڌي ملازمت، ٺيڪيدار وسيلي ڪم، خانداني پورهيت ۽ بغير اجرت خانداني زرعي ڪم ڪندڙ عورتن کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيت === [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ، 2018ع]] ذريعي گهر ۾ اجرت يا ٺيڪي تي ڪم ڪندڙ پورهيتن کي قانوني سڃاڻپ ڏني وئي. قانون تحت گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جي رجسٽريشن، سندن ملازمن ۽ ٺيڪيدارن جو رڪارڊ ۽ سماجي، طبي، زچگي، شادي ۽ وفات سان لاڳاپيل ڀلائي فائدن تائين رسائيءَ لاءِ صوبائي ڪائونسل قائم ڪرڻ جي گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Home-Based Workers Act, 2018 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-26-000035.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن لاءِ رجسٽريشن پڻ کولي، جنهن جو مقصد انهن کي باقاعده مزدور رڪارڊ ۽ سماجي تحفظ واري نظام سان ڳنڍڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪم واري هنڌ جي حفاظت === 2012ع جي [[بلديه ٽائون ڪارخاني جي باهه]] جهڙن صنعتي حادثن سنڌ ۾ ڪارخانن جي حفاظت ۽ مزدور تحفظ بابت وڏي بحث کي جنم ڏنو. سنڌ ۾ موجوده بنيادي قانون '''سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون، 2017ع''' آهي، جيڪو ڪم جي جڳهن تي حادثن، زخمن، بيمارين ۽ ٻين پيشورانه خطرن کان تحفظ لاءِ قانوني فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون سنڌ جي تقريباً سڀني ڪم جي جڳهن تي لاڳو ٿئي ٿو، سواءِ کاڻن جي، جن لاءِ الڳ قانوني انتظام موجود آهي. اهو ملازمن تي محفوظ ڪم جو ماحول، خطري جي روڪٿام، حفاظتي انتظام ۽ ڪم ڪندڙن جي صحت جي حفاظت جون ذميواريون رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽريڊ يونين ۽ صنعتي لاڳاپا === سنڌ ۾ مزدورن جي تنظيم، ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن، گڏيل سوديبازي، صنعتي تڪرارن ۽ مزدور-ملازم لاڳاپن جو بنيادي قانون '''سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013ع''' آهي. اهو مزدورن کي ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ، گڏيل سوديبازي ڪندڙ نمائندي جي چونڊ ۽ صنعتي تڪرارن جي قانوني حل جو فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Industrial Relations Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون زرعي ۽ ماهيگيريءَ جي ڪجهه مزدورن کي پڻ تنظيم سازي جي دائري ۾ آڻي ٿو. ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ۽ صنعتي لاڳاپن جي انتظام ۾ [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جو دفتر اهم صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Labour & Human Resources Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون === سنڌ ۾ صنعت، بئنڪاري، ٽرانسپورٽ، پورٽ، ريلوي، تعليم، صحت، زرعي مزدوري ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي رجسٽرڊ يونين ۽ مزدور فيڊريشن ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ صنعت يا اداري جي سطح جا يونين، گڏيل سوديبازي ڪندڙ ايجنٽ ۽ صوبي يا قومي سطح جون مزدور فيڊريشن شامل آهن. رجسٽرڊ يونينن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مستقل عدد بدران [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جي رجسٽريشن رڪارڊ کي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. ٽريڊ يونينن جو بنيادي ڪردار اجرت، ڪم جا ڪلاڪ، حفاظتي حالتون، ملازمت جي شرطن، برطرفي، سماجي تحفظ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت مزدورن جي نمائندگي ڪرڻ آهي. === ملازمن جون تنظيمون === سنڌ، خاص طور ڪراچيءَ ۾، صنعتڪارن ۽ ملازمن جون ڪيتريون نمائنده تنظيمون پڻ موجود آهن. [[ايمپلائرز فيڊريشن آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اها پاڪستاني ملازمن جي قومي نمائنده تنظيم طور [[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائرز]] سميت بين الاقوامي ادارن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=The Employers' Federation of Pakistan |url=https://efp.org.pk/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ صنعتي علائقن جي سطح تي [[سائيٽ ايسوسيئيشن آف انڊسٽري]]، [[ڪورنگي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]]، [[نارٿ ڪراچي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]] ۽ ٻين صنعتي ۽ واپاري تنظيمن جو پڻ مزدور پاليسي، اجرت، صنعتي تعلقات ۽ ڪاروباري ضابطن بابت ڪردار آهي. === سماجي تحفظ ۽ مزدور ڀلائي === سنڌ ۾ پورهيتن لاءِ سماجي تحفظ ۽ ڀلائيءَ جو سڀ کان اهم صوبائي ادارو [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] آهي. اهو ملازمن ۽ ڪم ڪندڙن جي رجسٽريشن، بيماري، زچگي، ڪم واري حادثي ۽ ٻين سماجي تحفظ جي فائدن سان لاڳاپيل خدمتون مهيا ڪري ٿو. پورهيتن جي رهائش، تعليمي ادارن، اسڪالرشپن، شادي ۽ وفات جي گرانٽن ۽ ٻين ڀلائي پروگرامن لاءِ [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] پڻ ڪم ڪري ٿو. سنڌ ۾ Workers Welfare Fund بابت صوبائي قانون 2014ع ۾ منظور ٿيو ۽ بعد ۾ ان ۾ ترميمون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Sindh Workers Welfare Fund Act, 2014 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === پورهيتن جي سماجي تحفظ جا اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ پورهيتن سان لاڳاپيل اهم ادارا |- style="background:#8064A2; color:white;" ! ادارو ! نوعيت ! بنيادي ڪم |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ]] | style="background:#EAF2F8;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | مزدور پاليسي، قانون، معائنو، صنعتي لاڳاپا ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] | style="background:#D6EAF8;" | انتظامي / ضابطي وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽريڊ يونين، مزدور قانونن تي عمل، معائنو ۽ شڪايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | ٽه ڌري بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | گهٽ ۾ گهٽ اجرتن بابت سفارشون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] | style="background:#D6EAF8;" | سماجي تحفظ وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | طبي علاج، زچگي، بيماري ۽ ڪم جي حادثن سان لاڳاپيل فائدا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | مزدور ڀلائي ادارو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | رهائش، تعليم، اسڪالرشپ، شادي ۽ وفات گرانٽ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | ليبر ڪورٽون | style="background:#D6EAF8;" | عدالتي فورم | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | صنعتي ۽ مزدور تڪرارن جو قانوني حل |} === سنڌ جا اهم مزدور قانون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ مزدور معاملا وڏي حد تائين صوبائي اختيار هيٺ اچڻ سبب سنڌ پنهنجي مزدور قانونن جو وسيع صوبائي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان ۾ صنعتي لاڳاپا، ڪارخانا، دڪان ۽ تجارتي ادارا، اجرتون، ڪم جون شرطون، سماجي تحفظ، گهرن اندر ڪم، زچگي، پيشورانه حفاظت ۽ جبري پورهئي جا قانون شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#9E480E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم مزدور قانون |- style="background:#C65911; color:white; text-align:center;" ! قانون ! سال ! بنيادي موضوع |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ]] | 2013ع | ٽريڊ يونين، گڏيل سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر فنڊ ايڪٽ]] | 2014ع | مزدور ڀلائي ۽ ويلفيئر فنڊ |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون]] | 2015ع | گهٽ ۾ گهٽ اجرت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ ادائگي اجرت وارو قانون | 2015ع | اجرت جي ادائگي ۽ ڪٽوتيون |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ ملازمت جون مستقل حڪمن وارو قانون | 2015ع | ملازمت جون شرطون ۽ برطرفي |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ دڪان ۽ تجارتي ادارا قانون | 2015ع | ڪم جا ڪلاڪ، موڪل ۽ تجارتي ادارا |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ فيڪٽريز ايڪٽ]] | 2015ع | ڪارخانن جي ضابطي ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون]] | 2015ع | جبري ۽ قرضي پورهئي جو خاتمو |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون]] | 2017ع | ڪم واري هنڌ جي حفاظت ۽ صحت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ]] | 2018ع | گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جا حق |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ زچگي فائدا قانون | 2018ع | عورت ملازمن جا زچگي فائدا |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ]] | 2019ع | عورت زرعي پورهيتن جا حق |} <ref>{{cite web |title=Sindh Code – Labour Legislation |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مزدور پاليسي ۽ جديد انتظام === سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ پورهيتن جي قانوني حقن، بهتر ڪم واري ماحول ۽ بين الاقوامي مزدور معيارن جي عملدرآمد کي پنهنجي بنيادي مقصدن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Labour & Human Resources Department |url=https://lhr.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي [[ليبر انسپيڪشن مئنيجمينٽ سسٽم]] تي پڻ ڪم جاري رکيو، جنهن جو مقصد مزدور معائنن جي رڪارڊ، نگراني ۽ قانوني تعميل کي ڊجيٽل ۽ وڌيڪ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Follow-up Meeting on Labour Inspection Management System |url=https://dglabour.gos.pk/category/feature/ |publisher=Director General of Labour Sindh |date=27 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم چئلينج === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا اهم چئلينج عورتن جي گهٽ معاشي شرڪت، نوجوانن جو تعليم ۽ روزگار کان ٻاهر رهڻ، غير رسمي روزگار جو وڏو حصو، مهارتن ۽ مارڪيٽ جي ضرورتن ۾ فرق، ڪم واري هنڌ جي حفاظت، گهٽ اجرت جي قانون تي عملدرآمد، گهرن اندر ۽ زرعي مزدورن جي رجسٽريشن، سماجي تحفظ جي محدود ڪوريج ۽ جبري پورهئي جي خاتمي سان لاڳاپيل آهن. خاص طور غير رسمي معيشت جي وڏي هجڻ سبب ڪيترائي ڪم ڪندڙ قانوني طور مقرر اجرت، تحريري معاهدي، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ڪم واري حادثي جي تحفظ تائين مڪمل رسائي نٿا رکن. ان ڪري موجوده مزدور پاليسيءَ لاءِ رڳو نوڪريون پيدا ڪرڻ بدران '''روزگار جي معيار، رسمِي ٿيڻ، سماجي تحفظ ۽ صنفي شموليت''' پڻ اهم مسئلا آهن. == غربت ۽ عدم مساوات == {{Main|سنڌ ۾ غربت|پاڪستان ۾ غربت}} سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي عدم مساوات صوبي جي تيز شهريت، زرعي معيشت، شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي اڻبرابر ترقي، تعليم ۽ صحت تائين مختلف رسائي، زمين ۽ روزگار جي بناوت، ماحولياتي خطري ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن سان گهرو تعلق رکن ٿا. [[ڪراچي]] ۽ ڪجهه وڏن شهري مرڪزن ۾ آمدني، روزگار ۽ خدمتن جا موقعا صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن جي ڀيٽ ۾ گهڻا آهن، جڏهن ته ٿر، لاڙ ۽ ٻوڏ متاثر سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ مالي غربت، غذائي کوٽ ۽ بنيادي سهولتن کان محرومي وڌيڪ نمايان آهي. [[عالمي بئنڪ]] جي ضلعي سطح جي غربت واري اندازن، جيڪي [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] 2018–19ع ۽ [[پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز مئنيجمينٽ سروي]] 2019–20ع تي ٻڌل آهن، موجب سنڌ جي مجموعي مالي غربت جي شرح تقريباً '''24.1 سيڪڙو''' هئي. ضلعن جي وچ ۾ اها شرح تمام مختلف هئي: سڀ کان گهٽ اندازي واري ضلعي ۾ تقريباً 4.3 سيڪڙو ۽ سڀ کان وڌيڪ ۾ 60.8 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Supplemental Report on Poverty |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقن ۾ غربت شهري علائقن کان نمايان طور وڌيڪ آهي. عالمي بئنڪ موجب صوبي جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''37 سيڪڙو''' غربت جي لڪير کان هيٺ رهندو هو، جڏهن ته سنڌ جو شهري–ڳوٺاڻو غربت فرق پاڪستان جي سڀ کان نمايان علائقائي تفاوتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مالي غربت === مالي غربت عام طور گهريلو واپرائڻ يا آمدنيءَ کي هڪ مقرر غربت جي لڪير سان ڀيٽي ماپي ويندي آهي. پاڪستان ۾ قومي غربت جي لڪير بنيادي خوراڪ ۽ غير خوراڪي ضرورتن تي ٻڌل آهي، جڏهن ته عالمي بئنڪ پڻ بين الاقوامي خريداري قوت جي برابريءَ تي ٻڌل غربت جون لڪيرون استعمال ڪري ٿي. مختلف غربت لڪيرن، سروي سالن ۽ طريقن سبب انگ هڪ ٻئي کان سڌي طرح برابر نه هوندا آهن؛ تنهنڪري سنڌ لاءِ هر انگ سان ماخذ ۽ سال لکڻ ضروري آهي. 2018–19ع جي بنيادي ضلعي اندازن موجب سنڌ جي غربت 24.1 سيڪڙو هئي. عالمي بئنڪ جي تازي صوبائي سماجي تحفظ واري جائزي ۾ سنڌ جي ڳوٺاڻي غربت لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا قومي ڳوٺاڻي سراسري کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099435110262212337/pdf/P17853203df4d20a0984e039a963f22e1b.pdf |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7F6000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت جا چونڊ اهم اشاريو |- style="background:#BF9000; color:white;" ! اشاريو ! شرح / حد ! ماخذ ۽ بنيادي سال ! وضاحت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | مجموعي مالي غربت | style="background:#E2F0D9;" | 24.1% | style="background:#D9EAF7;" | HIES 2018–19 / PSLM 2019–20 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | ضلعي ننڍي ايراضيءَ جي اندازن تي ٻڌل |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | ضلعي غربت جي حد | style="background:#C6E0B4;" | 4.3%–60.8% | style="background:#DDEBF7;" | ساڳيو بنيادي ڊيٽا | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | صوبي اندر وڏي علائقائي اڻبرابري |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي غربت | style="background:#E2F0D9;" | لڳ ڀڳ 37% | style="background:#D9EAF7;" | عالمي بئنڪ، سنڌ سماجي تحفظ جائزو | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | شهري علائقن کان نمايان وڌيڪ |} <ref>{{cite report |title=Monetary Poverty in Pakistan: Province and District Level Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهڻ رخي غربت === {{Main|گهڻ رخي غربت انڊيڪس}} [[گهڻ رخي غربت انڊيڪس]] رڳو آمدني بدران تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ڪيترين محرومين کي گڏ ماپي ٿو. پاڪستان جي قومي MPI ۾ تعليم، صحت، پاڻي، صفائي، بجلي، رهائش، پچائڻ جي ٻارڻ ۽ اثاثن سميت ڪيترائي اشاري استعمال ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=United Nations Development Programme |date=20 June 2016 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2014–15ع واري پهرين قومي MPI رپورٽ ۾ سنڌ جي ڪيترن ضلعن اندر شديد تفاوت ظاهر ٿيو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهري ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت نسبتاً گهٽ هئي، جڏهن ته عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ محرومي تمام گهڻي هئي. ساڳئي رپورٽ موجب عمرڪوٽ ۽ ڪشمور انهن ضلعن ۾ شامل هئا جتي وقت سان غربت جي شرح وڌڻ جا سڀ کان وڏا مثال نظر آيا.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=UNDP Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ PSLM 2019–20ع جي بنياد تي تيار ڪيل پوسٽ ڊزاسٽر جائزي موجب سنڌ ۾ گهڻ رخي غربت قومي اوسط کان مٿي هئي. محرومين ۾ تعليم سڀ کان وڏو حصو وجهندي هئي، جنهن کان پوءِ زندگيءَ جو معيار ۽ صحت جا اشاري ايندا هئا.<ref>{{cite report |title=Living Conditions and Multidimensional Poverty |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-12/Pakistan%20PDNA%20Supplemental%20Report%20-%20Final.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> تازي عالمي MPI 2024ع ۾ پاڪستان لاءِ قومي سطح تي 2017–18ع جي سروي تي ٻڌل گهڻ رخي غربت جي شرح 38.3 سيڪڙو ڏني وئي آهي؛ اهو انگ سنڌ جو صوبائي موجوده انگ نه آهي، تنهنڪري ان کي سنڌ جي تازي MPI طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite report |title=Multidimensional Poverty Index for Pakistan 2024 |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI2024/PAK.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === شهري ۽ ڳوٺاڻي تفاوت === سنڌ ۾ غربت جو سڀ کان نمايان سماجي ۽ جاگرافيائي فرق شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ آهي. ڪراچي صوبي جي صنعت، بئنڪاري، بندرگاهي واپار، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ خدمتن جو مرڪز آهي، جڏهن ته ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا زراعت، مالداري ۽ موسمي يا غير رسمي روزگار تي وڌيڪ دارومدار رکن ٿا. انهيءَ فرق سبب روزگار، آمدني، تعليم، صحت، پاڻي، صفائي ۽ ٽرانسپورٽ تائين رسائيءَ ۾ پڻ وڏي تفاوت پيدا ٿئي ٿي. عالمي بئنڪ جي جديد سنڌ سماجي تحفظ جائزي ۾ شهري–ڳوٺاڻي غربت فرق لڳ ڀڳ '''30 سيڪڙو پوائنٽن''' تائين ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي جائزي ۾ عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت جي تمام بلند سطحن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099092625085022301/pdf/P511459-e807c881-43e1-47ab-ae2e-aab3fb945be4.pdf |publisher=World Bank |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ضلعي تفاوت === سنڌ جي ضلعن ۾ غربت هڪجهڙي ورهايل ناهي. عالمي بئنڪ جي ننڍي ايراضيءَ واري اندازن موجب سنڌ جي ضلعن ۾ مالي غربت 4.3 سيڪڙو کان 60.8 سيڪڙو تائين پکڙيل هئي. ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ غربت جي اوسط شرح '''29.3 سيڪڙو''' هئي، جڏهن ته انهن ضلعن جي اندر شرح 15.0 کان 53.4 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Poverty Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[بدين ضلعو|بدين]] ۾ ٻوڏ کان اڳ غربت جي شرح 53.4 سيڪڙو تائين ڄاڻائي وئي، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سجاول، ميرپورخاص ۽ ٻين ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن ضلعن ۾ تعليم، پاڻي، صفائي ۽ غذائيت جي ڪيترن اشارن ۾ به وڏي محرومي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان جي ابتڙ ڪراچي جا ڪيترائي ضلعا مالي ۽ گهڻ رخي غربت جي لحاظ کان صوبي جي نسبتاً بهتر علائقن ۾ شمار ٿين ٿا، پر شهر اندر به ڪچي آبادين، غير رسمي رهائشي علائقن ۽ گهٽ آمدني وارن پاڙن ۾ غربت ۽ بنيادي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي. === آمدني ۽ واپرائڻ جي عدم مساوات === سنڌ جي معاشي عدم مساوات کي رڳو سراسري صوبائي آمدني سان ماپڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ جي وڏي معاشي پيداوار صوبي جي اوسط کي مٿي کڻي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن ۽ پٺتي پيل ضلعن ۾ گهريلو واپرائڻ ۽ آمدني تمام گهٽ ٿي سگهي ٿي. [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] واپرائڻ جي پنجن برابر قومي گروپن يا '''ڪوانٽائلن''' ذريعي گهريلو ڀلائيءَ جو جائزو وٺي ٿي. 2018–19ع ۾ سنڌ جي شهري آباديءَ جو 32.20 سيڪڙو سڀ کان مٿئين قومي واپرائڻ واري پنجين حصي ۾ هو، جڏهن ته 7.75 سيڪڙو سڀ کان هيٺين حصي ۾ هو. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جي ابتڙ غريب گروپن جي نمائندگي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2018–19 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/hies2018-19/hies_2018-19_writeup.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |at=Table 3 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024–25ع جي HIES ۾ پڻ واپرائڻ کي گهريلو ڀلائيءَ جو بنيادي پراڪسي طور استعمال ڪيو ويو آهي ۽ قومي quintiles سان صوبن جي سماجي ۽ معاشي فرقن جو تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/HIES-2024-25-Report-Final-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ موجوده سال جو هڪ واحد سرڪاري '''جني ڪوئفشنٽ''' باقاعده صوبائي اشاري طور شايع نه ٿيڻ سبب پراڻن جني انگن کي موجوده عدم مساوات جي سطح طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. قومي سطح تي عالمي بئنڪ موجب مالي سال 2023–24ع ۾ واپرائڻ تي ٻڌل جني انڊيڪس تقريباً 32 کان ٿورو مٿي رهيو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Poverty & Equity Brief – October 2024 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099658401062541791/pdf/IDU-55165e86-4c07-4822-96b9-01b81895854e.pdf |publisher=World Bank |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === انساني ترقي ۽ سماجي محرومي === غربت جو اثر آمدني کان وڌيڪ تعليم، صحت، غذائيت ۽ رهائشي حالتن تي پڻ پوي ٿو. [[پاڪستان نيشنل هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2017ع]] سنڌ جي ضلعن اندر انساني ترقيءَ ۾ وڏي تفاوت ڏيکاريو؛ ڪراچي ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي اشاري نسبتاً بهتر هئا، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٻين پٺتي پيل ضلعن ۾ تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار ۾ محرومي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Human Development Report |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/pakistan-national-human-development-report |publisher=UNDP Pakistan |date=24 April 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي HDI بابت پراڻن انگن کي موجوده انڊيڪس طور استعمال ڪرڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان لاءِ UNDP جو باقاعده عالمي HDI قومي سطح تي هر سال اپڊيٽ ٿئي ٿو، پر سنڌ لاءِ ساڳي طريقي سان تازو ساليانو صوبائي HDI شايع نٿو ٿئي. ان ڪري سنڌ جي موجوده انساني ترقيءَ جو جائزو تعليم، صحت، غربت، پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ روزگار جهڙن الڳ جديد اشارن سان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. === خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ غذائيت === غربت ۽ خوراڪ جي عدم تحفظ وچ ۾ گهرو تعلق آهي. 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ ۽ پوءِ ٿيل جائزي موجب ٻوڏ متاثر علائقن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهر moderate يا severe food insecurity جو شڪار هئا. صوبن مان سنڌ ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جو حصو '''22.3 سيڪڙو'''، يعني لڳ ڀڳ 3.9 ملين ماڻهن تائين ڄاڻايو ويو، جيڪو ملڪ جي بلند ترين صوبائي شرحن مان هڪ هو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/4a0114eb7d1cecbbbf2f65c5ce0789db-0310012022/original/Pakistan-Floods-2022-PDNA-Main-Report.pdf |publisher=Government of Pakistan, World Bank, Asian Development Bank, European Union and United Nations |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي غريب ۽ ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ ٻارن جي [[قد جي گهٽ واڌ|اسٽنٽنگ]] جا شرح پڻ تمام بلند آهن. عالمي بئنڪ موجب ڪيترن ضلعن ۾ اڌ کان وڌيڪ ٻار قد جي گهٽ واڌ جو شڪار هئا؛ خراب پاڻي، صفائي، غذائي کوٽ ۽ محدود صحت خدمتون ان سان لاڳاپيل اهم عنصر آهن.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ ۽ غربت === [[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] سنڌ جي غريب ۽ زرعي آباديءَ تي غير متناسب اثر وڌو. فصلن، مال مويشي، گهرن، آبپاشي، روڊن، اسڪولن ۽ صحت جي سهولتن جي تباهيءَ سان لکين خاندانن جي آمدني ۽ اثاثا متاثر ٿيا. پوسٽ ڊزاسٽر نيڊز اسيسمينٽ موجب ٻوڏ سبب سنڌ ۾ غربت جي شرح مختصر مدي ۾ '''8.9 کان 9.7 سيڪڙو پوائنٽ''' وڌڻ جو خطرو هو. قومي سطح تي ٻوڏ سان 8.4 کان 9.1 ملين وڌيڪ ماڻهن جي غربت ۾ وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Poverty Impact |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910201032325572/pdf/P17999100118d70520b99204e51eee8c9b2.pdf |publisher=World Bank |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون ضرورتون تقريباً '''7.9 ارب آمريڪي ڊالر''' ڄاڻايون ويون، جيڪي صوبن مان سڀ کان وڌيڪ هيون.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماحولياتي ۽ موسمي غربت === سنڌ ۾ غربت موسمي ۽ ماحولياتي خطري سان پڻ ڳنڍيل آهي. ٻوڏ، ڏڪار، گرميءَ جون لهرون، پاڻيءَ جي کوٽ، سامونڊي چاڙهه ۽ زمين جي لوڻياٺ خاص طور انهن خاندانن کي وڌيڪ متاثر ڪن ٿا جيڪي زراعت، مالداري، ماهيگيري ۽ غير رسمي روزگار تي دارومدار رکن ٿا. ٿر ۽ اڇڙي ٿر ۾ ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ، سنڌو ڊيلٽا ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، جڏهن ته ڪچي ۽ وچ سنڌ ۾ بار بار ٻوڏون گهريلو اثاثن ۽ روزگار کي نقصان پهچائين ٿيون. غريب گهراڻن وٽ بچت، بيمه، متبادل روزگار ۽ محفوظ رهائش گهٽ هجڻ سبب اهي ساڳئي آفت کان وڌيڪ نقصان برداشت ڪن ٿا. === سماجي تحفظ === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ ۽ شديد محروميءَ جي اثرن کي محدود ڪرڻ لاءِ وفاقي ۽ صوبائي سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام ڪم ڪن ٿا. وفاقي سطح تي [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] ۽ ان سان لاڳاپيل ڪفالت، تعليمي وظيفا ۽ غذائيت جا پروگرام غريب گهراڻن لاءِ نقد ۽ مشروط مدد فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي ۾ سماجي تحفظ جي ادارن ۽ پروگرامن کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ لاءِ '''سنڌ سوشل پروٽيڪشن اٿارٽي''' ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ابتدائي ٻاراڻي ترقي ۽ غريب خاندانن جي مدد سان لاڳاپيل پروگرام قائم ڪيا آهن. عالمي بئنڪ جي '''Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh''' منصوبي جو مقصد خاص طور غريب ۽ ڪمزور عورتن، ٻارن ۽ ٻوڏ متاثر آبادين تائين سماجي تحفظ جون خدمتون وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> قومي سطح تي [[نيشنل سوشيو اڪنامڪ رجسٽري]] سماجي تحفظ جي مستحق گهراڻن جي سڃاڻپ لاءِ بنيادي ڊيٽابيس آهي. عالمي بئنڪ موجب 2025ع تائين ان ۾ لڳ ڀڳ 40 ملين خاندان رجسٽر ٿيل هئا، پر غريب ترين 40 سيڪڙو گهراڻن مان اڃا به لکين خاندان رجسٽري کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite web |title=Mind the Gap: Addressing Exclusion in Pakistan’s Social Protection System |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2025/11/04/mind-the-gap-addressing-exclusion-in-pakistan-s-social-protection-system |publisher=World Bank |date=4 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === غربت سان لاڳاپيل اهم محروميون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي محروميءَ جا اهم رخ |- style="background:#8064A2; color:white;" ! محرومي ! وڌيڪ متاثر علائقا / گروهه ! بنيادي اثر |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | مالي غربت | style="background:#EAF2F8;" | ڳوٺاڻا ۽ ٻوڏ متاثر ضلعا | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | خوراڪ، رهائش ۽ بنيادي ضرورتن تي محدود خرچ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، لاڙ ۽ ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | اسڪول کان ٻاهر ٻار، گهٽ خواندگي ۽ محدود مهارتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | صحت ۽ غذائيت | style="background:#EAF2F8;" | غريب عورتون ۽ ٻار | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | اسٽنٽنگ، خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ محدود صحت رسائي |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | پاڻي ۽ صفائي | style="background:#D6EAF8;" | ڳوٺاڻا، ريگستاني ۽ ٻوڏ متاثر علائقا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بيماري، وقت جو نقصان ۽ صحت جا خطرا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روزگار | style="background:#EAF2F8;" | نوجوان، عورتون ۽ غير رسمي پورهيت | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | غير يقيني آمدني ۽ محدود سماجي تحفظ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسمي خطرو | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻوڏ واري پٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | فصل، گهر، مال مويشي ۽ روزگار جو نقصان |} === پاليسي چئلينج === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ جو مسئلو صرف آمدني وڌائڻ تائين محدود ناهي. ڳوٺاڻن ضلعن ۾ تعليم، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، صاف پاڻي، صفائي، زرعي پيداوار، زمين ۽ پاڻيءَ تائين رسائي، عورتن جي روزگار ۽ موسمي آفتن کان تحفظ گڏيل طور غربت کي متاثر ڪن ٿا. صوبي جي اقتصادي پيداوار جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز هجڻ باوجود ان جا فائدا صوبي جي سڀني علائقن ۽ سماجي گروهن تائين هڪجهڙي نموني نٿا پهچن. ان ڪري غربت گهٽائڻ لاءِ ضلعي سطح جي ڊيٽا، سماجي تحفظ جي بهتر هدف بندي، ڳوٺاڻي انساني سرمائي ۾ سيڙپڪاري، عورتن جي معاشي شموليت، پائيدار زراعت ۽ ٻوڏ ۽ ڏڪار خلاف وڌيڪ مزاحمتي انفراسٽرڪچر کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. == انفارميشن ٽيڪنالاجي == {{Main|سنڌ ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي}} سنڌ ۾ [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]]، سافٽويئر خدمتون، ڊجيٽل واپار، ٽيليڪميونيڪيشن، فري لانسنگ، مالي ٽيڪنالاجي ۽ نون ٽيڪنالاجي بنياد ڪاروبارن جو شعبو تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي ۽ خدمتي شعبن مان هڪ آهي. صوبي جو سڀ کان وڏو شهري ۽ معاشي مرڪز [[ڪراچي]] آءِ ٽي ڪمپنين، سافٽويئر هائوسن، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن، ڊجيٽل مالي خدمتن ۽ نون شروعاتي ادارن لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ آءِ ٽي پارڪ، انڪيوبيٽر ۽ وڌندڙ اسٽارٽ اپ ماحول موجود آهي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ وڏين يونيورسٽين ۽ فني ادارن جي موجودگي آءِ ٽي شعبي لاءِ تربيت يافته افرادي قوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology – A Rising Hub for Innovation |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو آءِ ٽي شعبو قومي ڊجيٽل معيشت سان ڳنڍيل آهي. وفاقي [[وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن]] موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 26 هزار کان وڌيڪ رجسٽرڊ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جون ڪمپنيون، 2.3 ملين کان وڌيڪ فري لانسر ۽ 100 کان وڌيڪ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود هئا، جڏهن ته قومي آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي خدمتن جون برآمدات 3.8 ارب آمريڪي ڊالرن کان مٿي پهتيون هيون. اهي قومي انگ آهن، پر ڪراچي ۽ سنڌ انهن سرگرمين ۾ اهم مرڪز طور شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل معيشت جو مرڪز === [[ڪراچي]] جي وڏي آبادي، ڪارپوريٽ شعبي، بئنڪاري ۽ مالياتي ادارن، بندرگاهن، يونيورسٽين ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ڍانچي سبب شهر آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل خدمتن لاءِ ملڪ جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي. سافٽويئر تياري، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشن، مالي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، سائبر سيڪيورٽي، ڪلائوڊ خدمتون، ڊيٽا پروسيسنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊجيٽل مارڪيٽنگ جهڙيون سرگرميون ڪراچيءَ جي آءِ ٽي معيشت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جو ڪاروباري پورٽل پڻ ڪراچيءَ کي صوبي جي آءِ ٽي ماحول جو مرڪزي مرڪز قرار ڏئي ٿو، جتي وڏين يونيورسٽين ۽ ادارن مان تربيت يافته افرادي قوت، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ آءِ ٽي ڪاروبارن کي سهارو ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/snd/awaiting-opportunity |title=معلومات ۽ ٽيڪنالاجي – جدت لاءِ وڌندڙ مرڪز |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ۽ آءِ ٽي خدمتون === سنڌ ۾ سافٽويئر صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر ڊولپمينٽ، آءِ ٽي صلاحڪاري، ڪاروباري سافٽويئر، ويب خدمتون، موبائل ايپليڪيشنون، ڊيٽا اينالٽڪس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت ۽ ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ شامل آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو ڪم ملڪ ۾ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جي ترقي، آءِ ٽي ڪمپنين جي عالمي مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪرڻ، سرٽيفڪيشن ۽ برآمداتي سهولتن کي فروغ ڏيڻ آهي. اداري موجب ملڪ ۾ 1.3 ملين چورس فوٽ کان وڌيڪ آءِ ٽي-فعال جڳهه سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ ليز ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ ۽ آءِ ٽي پارڪ === [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ شهر ۾ آءِ ٽي ۽ انجنيئرنگ افرادي قوت جي تربيت جو اهم ادارو.]] سنڌ ۾ آءِ ٽي ڪمپنين ۽ نون ڪاروبارن لاءِ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، گڏيل ڪم واريون جڳهيون ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيا ويا آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ آءِ ٽي-فعال عمارتون، انٽرنيٽ رابطي ۽ ڪجهه منصوبن ۾ ڪرائي جي سبسڊي جهڙيون سهولتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Software Technology Parks – Frequently Asked Questions |url=https://stp.techdestination.com/faqs/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جي منصوبن ۾ '''ڪراچي آءِ ٽي پارڪ''' پڻ شامل آهي. وزارت ان کي [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو جاري منصوبو قرار ڏئي ٿي، جنهن جي منظوري ايڪنڪ طرفان ڏني وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Establishment of IT Park at Karachi (PSEB) |url=https://www.moitt.gov.pk/ProjectDetail/NmU3ZGZiZjMtMjY2OC00ODA1LWIxN2MtMzFjODcwMTE0MDAy |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت جي اڳوڻي منصوبي واري دستاويز موجب ڪراچي آءِ ٽي پارڪ کي آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، گڏيل ڪم واري جڳهه ۽ جديد ڊجيٽل سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو. 2026ع ۾ پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جي خريداري ۽ عملي ڀرتي جي دستاويزن ۾ پڻ '''Establishment of IT Park Karachi''' کي فعال منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bidding Document – Establishment of IT Park Karachi |url=https://techdestination.com/rfp-doc/RFP-laptop-and-printer-for-it-park-karachi.pdf |publisher=Pakistan Software Export Board |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسٽارٽ اپس ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن === [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] سنڌ جي ٽيڪنالاجي ۽ اسٽارٽ اپ ماحول جو اهم ادارو آهي. اهو وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] جي منصوبي طور قائم ڪيو ويو. اگنائيٽ جي دستاويزن موجب ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر 2017–18ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي شروعاتي ڇهن سالن دوران 295 کان وڌيڪ اسٽارٽ اپس کي انڪيوبيٽ ڪيو ويو، جڏهن ته 130 کان وڌيڪ شروعاتي ادارا ابتدائي ڏهن بيچن مان گريجوئيٽ ٿيا.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع ۾ اگنائيٽ طرفان ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر جي ايندڙ پنجن سالن جي انتظام لاءِ نئون معاهدو ڪيو ويو. اداري موجب ان مرحلي ۾ صنعتي خودڪاري، مالي ٽيڪنالاجي، سائبر سيڪيورٽي ۽ عورتن جي اڳواڻيءَ هيٺ شروعاتي ادارن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. اگنائيٽ جي رپورٽ موجب سينٽر جي پهرين ڇهن سالن دوران 299 اسٽارٽ اپس کي سهارو ڏنو ويو، جن 9.1 ارب رپيا سيڙپڪاري حاصل ڪئي ۽ 8.7 ارب رپين جي آمدني پيدا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603092219/https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |url-status=dead}}</ref> ڪراچي کان ٻاهر، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پڻ نيشنل انڪيوبيشن سينٽر قائم ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي زراعت، مالداري، ڪپڙي، کنڊ، سيمينٽ ۽ ٻين صنعتن سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري جدت کي فروغ ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === آءِ ٽي تعليم ۽ ماهر افرادي قوت === سنڌ جون يونيورسٽيون آءِ ٽي صنعت لاءِ ڪمپيوٽر سائنس، سافٽويئر انجنيئرنگ، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس، سائبر سيڪيورٽي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انجنيئرنگ ۾ انساني وسيلا تيار ڪن ٿيون. ڪراچيءَ ۾ [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل ڊجيٽل ۽ صحت ٽيڪنالاجي پروگرام، ۽ مختلف سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون آءِ ٽي ۽ ڪمپيوٽنگ جي تعليم فراهم ڪن ٿيون. حيدرآباد ۽ ڄامشوري ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين ادارن جو پڻ فني افرادي قوت جي تربيت ۾ اهم ڪردار آهي. اعليٰ تعليمي ادارن ۾ ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تعليم سان گڏ تحقيق، جدت، انڪيوبيشن، صنعت سان رابطا ۽ نون ڪاروبارن جي ڪمرشلائيزيشن لاءِ تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسون پڻ ڪم ڪن ٿيون. === ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل رابطو === سنڌ ۾ آءِ ٽي شعبي جي واڌ جو دارومدار موبائل نيٽ ورڪن، براڊبينڊ، فائبر آپٽڪ رابطن، ڊيٽا سينٽرن ۽ انٽرنيٽ جي رسائي تي آهي. ڪراچي وڏي آبادي ۽ ڪاروباري مرڪز هجڻ سبب ملڪ جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ مارڪيٽن مان هڪ آهي. وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 201 ملين کان وڌيڪ موبائل سبسڪرائبر، 151 ملين کان وڌيڪ 3جي/4جي سبسڪرائبر ۽ 155 ملين کان وڌيڪ براڊبينڊ سبسڪرائبر هئا. اهي انگ قومي سطح جا آهن، پر سنڌ جي وڏن شهرن ۾ انهن خدمتن جو استعمال صوبي جي ڊجيٽل معيشت، آن لائين تعليم، بئنڪاري، اي ڪامرس ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> === فري لانسنگ ۽ آءِ ٽي برآمدات === فري لانسنگ سنڌ جي نوجوانن ۽ آءِ ٽي ماهرن لاءِ بين الاقوامي خدمتي برآمد جو اهم ذريعو بڻجي رهي آهي. پروگرامنگ، گرافڪ ڊيزائن، ڊجيٽل مارڪيٽنگ، مواد تياري، ويب ڊولپمينٽ، اي ڪامرس، ڊيٽا اينالٽڪس ۽ ٻين آن لائين خدمتن ذريعي مقامي ماهر پرڏيهي گراهڪن لاءِ ڪم ڪن ٿا. اپريل 2026ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] آءِ ٽي برآمد ڪندڙن ۽ فري لانسرن لاءِ پرڏيهي آمدني وصول ڪرڻ جا طريقا آسان ڪيا؛ ان تحت هر برآمدي ٽرانزيڪشن لاءِ الڳ ''فارم آر'' جي گهرج ختم ڪري هڪ ڀيرو اعلان ڪرڻ جو طريقو متعارف ڪرايو ويو ۽ بئنڪن لاءِ پروسيسنگ ۽ شڪايتن جي حل جا معيار مقرر ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=IT exporters, freelancers get relief |url=https://www.moitt.gov.pk/NewsDetail/Y2JlOTkwNDktYzI1NS00NzFkLWIxOGMtN2ExNDgzOTdkZDk3 |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |date=7 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ الڳ آءِ ٽي برآمداتي انگ باقاعده قومي انگن وانگر شايع نٿا ٿين؛ تنهنڪري پاڪستان جي مجموعي آءِ ٽي برآمدات کي سنڌ جي برآمدات طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === اي-گورننس ۽ سرڪاري ڊجيٽل خدمتون === سنڌ حڪومت مختلف کاتن ۾ درخواستن، رجسٽريشن، ادائيگين ۽ ڪاروباري اجازت نامن کي ڊجيٽل ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي. [[ڪمپٽيٽو اينڊ لائيوئبل سٽي آف ڪراچي پروجيڪٽ]] تحت '''سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ''' قائم ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مختلف سرڪاري ريگيوليٽري کاتن جي ڪاروباري رجسٽريشن، لائسنس ۽ اجازت نامن کي هڪ آن لائين پليٽ فارم تي گڏ ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Introduction – CLICK Project |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب هن منصوبي لاءِ 16 اهم ريگيوليٽري کاتن جي 130 کان وڌيڪ رجسٽريشنن، لائسنسن، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين اجازتن جي ڊجيٽل انضمام جي رٿابندي ڪئي وئي. 30 مئي 2024ع تي سنڌ ڪابينا ان جي رول آئوٽ ۽ عملي منصوبي جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Introduction – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ کي [[نادرا]]، [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن آف پاڪستان]]، ون لنڪ ۽ پاڪستان ميٽرولوجيڪل ڊپارٽمينٽ سان ڳنڍڻ لاءِ معاهدا ڪيا ويا، جن ۾ سڃاڻپ جي تصديق، موبائل تصديق، آن لائين ادائيگي ۽ اليڪٽرانڪ سرٽيفڪيشن جون سهولتون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=MoU Ceremony – Signing between SBOSS and external Aggregators |url=https://business.gos.pk/en/events/2 |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ انويسٽمينٽ ڊپارٽمينٽ ڊجيٽل تبديليءَ جي وڌيڪ منصوبن ۾ ڊيٽا اينالٽڪس، سرڪاري ۽ خانگي معلومات جي مٽاسٽا، اسٽارٽ اپ ۽ سيڙپڪارن جي ڊجيٽل ڳانڍاپي ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل تجزياتي نظام شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سائبر سيڪيورٽي ۽ جديد ٽيڪنالاجيون === سنڌ جي آءِ ٽي ماحول ۾ سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت، انٽرنيٽ آف ٿنگز، مالي ٽيڪنالاجي، روبوٽڪس ۽ صنعتي خودڪاري جهڙا شعبا وڌندڙ اهميت رکن ٿا. نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي جي نئين انتظامي مرحلي ۾ سائبر سيڪيورٽي، مالي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي خودڪاري کي ترجيحي شعبن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603092219/https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |url-status=dead}}</ref> 2025ع جي آءِ ٽي سي اين ايشيا ڪراچي نمائش ۾ اگنائيٽ جي سهڪار سان انٽرنيٽ آف ٿنگز، تعليمي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، مالي ٽيڪنالاجي، انٽرپرائز خودڪاري ۽ فليٽ مئنيجمينٽ جهڙن شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي اسٽارٽ اپ پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ڪاروبار ۽ اي ڪامرس === سنڌ ۾ ڊجيٽل ادائيگين، آن لائين مارڪيٽن، موبائل بئنڪاري ۽ اي ڪامرس جي واڌ سان روايتي واپار ۽ خدمتن ۾ به ڊجيٽل تبديلي آئي آهي. ڪراچيءَ ۾ بئنڪن، مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين، لاجسٽڪ ادارن ۽ آن لائين واپاري پليٽ فارمن جي وڏي موجودگيءَ سبب اي ڪامرس سان لاڳاپيل ادائيگي، گودام، آخري مرحلي جي ترسيل ۽ آن لائين مارڪيٽنگ جون خدمتون پڻ ترقي ڪري رهيون آهن. سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ جهڙيون سرڪاري ڊجيٽل خدمتون ڪاروباري رجسٽريشن ۽ اجازت نامن جي عمل کي آن لائين ڪرڻ جي ڪوشش جو حصو آهن، جنهن سان سرڪاري ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ ڊجيٽل رابطي کي وڌائڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Objectives – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/objectives |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽيڪنالاجي نمائشون ۽ صنعت سان رابطا === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ هتي آءِ ٽي، ٽيليڪميونيڪيشن، اسٽارٽ اپ ۽ جديد ٽيڪنالاجين سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون منعقد ٿين ٿيون.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] آءِ ٽي ۽ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل وڏين نمائش ۽ ڪاروباري گڏجاڻين جو اهم مرڪز آهي. آءِ ٽي سي اين ايشيا جهڙيون نمائشون سافٽويئر ڪمپنين، اسٽارٽ اپس، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن، سيڙپڪارن ۽ جديد ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي هڪ گڏيل پليٽ فارم فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل ماحول سان لاڳاپيل ڪجهه اهم ادارا |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | سطح ! style="background:#7030A0; color:white;" | مرڪز / علائقو ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي | style="background:#F3E5F5;" | پاڪستان؛ ڪراچي ۾ منصوبا | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | آءِ ٽي برآمدات، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، ڪمپنين ۽ ماهرن جي سهائتا |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ انڪيوبيشن منصوبا | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | اسٽارٽ اپس، جدت، تربيت ۽ نئين ٽيڪنالاجي |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#F3E5F5;" | ڪراچي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | اسٽارٽ اپ انڪيوبيشن، سيڙپڪاري، فني رهنمائي ۽ ڪاروباري واڌ |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | نيشنل انڪيوبيشن سينٽر حيدرآباد | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#EADCF0;" | حيدرآباد | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | علائقائي صنعت، زراعت ۽ ٽيڪنالاجي بنياد اسٽارٽ اپس جي مدد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي | style="background:#F3E5F5;" | سنڌ | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڪاروباري رجسٽريشن، اجازت نامن ۽ ادائيگين جي ڊجيٽل انضمام |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | ڪراچي آءِ ٽي پارڪ | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبو | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، ڊجيٽل ڍانچو ۽ ٽيڪنالاجي ماحول |} <ref>{{cite web |title=Projects |url=https://moitt.gov.pk/Projects |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === چئلينج ۽ مستقبل === سنڌ جي آءِ ٽي شعبي کي وڏي شهري مارڪيٽ، تعليمي ادارن ۽ ڪارپوريٽ معيشت جا فائدا حاصل آهن، پر ڊجيٽل رابطي جي علائقائي اڻبرابري، بجليءَ جي تسلسل، مهارتن جي کوٽ، سائبر سيڪيورٽي، عالمي معيارن جي سرٽيفڪيشن، سيڙپڪاري تائين رسائي ۽ شهري علائقن کان ٻاهر آءِ ٽي روزگار جي محدود موقعن جهڙا مسئلا پڻ موجود آهن. انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي مستقبل جي واڌ لاءِ ڪراچي کان ٻاهر حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ٻين شهرن ۾ ڊجيٽل تربيت، گڏيل ڪم واريون جڳهيون، براڊبينڊ، انڪيوبيشن ۽ اعليٰ فني تعليم جي توسيع اهم سمجهي وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي ڊجيٽل تبديليءَ جي منصوبن ۾ ڊيٽا تي ٻڌل انتظام، آن لائين سرڪاري خدمتون، مصنوعي ذهانت ۽ سرڪاري ۽ خانگي ڊيٽا جي بهتر مٽاسٽا کي پڻ مستقبل جي ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> == ثقافت == {{Main|سنڌي ثقافت}} [[فائل:Children in a village, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077775).jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي علائقي جا ٻار، 2012ع]] [[فائل:Temple in Sant Nenuram ashram.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنت نينورام آشرم]]، [[اسلام ڪوٽ]]؛ سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جو هڪ مثال.]] [[سنڌي ثقافت]] سنڌ جي هزارين سالن جي تاريخ، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، سنڌي ٻولي ۽ ادب، صوفي فڪر، لوڪ روايتن، موسيقي، لباس، دستڪاري، فنِ تعمير، ميلن، مذهبي روايتن ۽ ڳوٺاڻي توڙي شهري طرزِ زندگيءَ مان تشڪيل ورتي آهي. [[موهن جو دڙو]] کان وٺي [[مڪلي]]، [[ڀنڀور]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌ جي جديد شهرن تائين مختلف دورن جا آثار صوبي جي ثقافتي تسلسل ۽ تبديليءَ جا مثال آهن. يونيسڪو موهن جي دڙي کي ڏکڻ ايشيا جي ٽئين هزار سال قبل مسيح جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته مڪلي جا تاريخي آثار چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ فني تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ثقافت مختلف تاريخي دورن ۽ آباديءَ جي گروهن جي رابطي سان ترقي ڪئي آهي. قديم سنڌو تهذيب، ٻڌ ۽ جين روايتن، هندو ثقافتي روايتن، اسلامي دور، صوفي سلسلن، فارسي ۽ وچ ايشيائي اثرن ۽ پوءِ نوآبادياتي ۽ جديد شهري ثقافت سنڌ جي فن، ٻولي، فنِ تعمير، لباس ۽ سماجي رسمن تي مختلف اثر ڇڏيا آهن. ان ڪري سنڌي ثقافت کي ڪنهن هڪ تاريخي دور تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مسلسل ارتقا پذير ثقافتي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Archaeology, Art and Religion in Sindh |url=https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=1 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250101130059/https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |url-status=dead}}</ref> === سنڌيت === '''سنڌيت''' سنڌ سان لاڳاپيل گڏيل تاريخي، لساني ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ان جي اهم عنصرن ۾ [[سنڌي ٻولي]]، سنڌ جي تاريخي يادگيري، مقامي رسمون، ادب، موسيقي، [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ داستان، صوفي شاعري، مذهبي ماڳ ۽ سنڌ جي جاگرافيءَ سان وابستگي شامل آهن. سنڌيت جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين ۾ سنڌ سان گڏيل ثقافتي وابستگيءَ جي اظهار طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[تصوف]] سنڌ جي ادبي ۽ روحاني ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]] ۽ ٻين صوفي شاعرن ۽ بزرگن سان لاڳاپيل شاعري، راڳ، ميلا ۽ درگاهون سنڌ جي زنده ثقافتي روايت جو حصو آهن. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪردارن، ريگستان، درياهه، سمنڊ، سفر، محبت، جدائي ۽ روحاني جستجو کي گڏيل علامتي صورت ڏني وئي آهي. سنڌ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ روحاني ماڳ مختلف برادرين جي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[اڏيرو لال]]، [[منگهوپير]]، [[سيوهڻ]]، [[ساڌ ٻيلو]]، [[سنت نينورام آشرم]] ۽ [[ننگرپارڪر]] جا جين مندر سنڌ جي گهڻ مذهبي تاريخ ۽ ثقافتي منظرنامي جا مثال آهن. اهڙن ماڳن بابت موجود لوڪ روايتن ۽ عقيدن کي تاريخي حقيقتن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين شخصيتن بابت مختلف مذهبي برادرين جون روايتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. === ثقافتي ورثو === {{Main|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Archaeological Ruins at Moenjodaro-108221.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثي وارو ماڳ.]] سنڌ جو مادي ثقافتي ورثو قبل تاريخي آبادين کان وٺي وچئين دور جي مقبرن، مسجدن، قلعن، مندرن، درگاهن، بندرگاهن ۽ نوآبادياتي عمارتن تائين پکڙيل آهي. [[موهن جو دڙو]] 1980ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. يونيسڪو موجب هي ماڳ سنڌو تهذيب جي وڏي شهري مرڪز جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جي منظم گهٽين، نيڪال جي نظام، کوهن ۽ سرن جي عمارتن مان قديم شهري منصوبابنديءَ جي اعليٰ سطح ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Tomb of Isa Khan Tarkhan II.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ عيسيٰ خان ترخان ٻئي جو مقبرو؛ مڪلي جي قبرستان ۾ سنڌ جي مختلف حڪمران گهراڻن جي فنِ تعمير جا مثال موجود آهن.]] [[مڪلي جو قبرستان]] 1981ع کان يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. ٺٽي ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن ۾ پکڙيل هن وڏي تاريخي قبرستان ۾ اندازاً پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين هتي حڪمرانن، بزرگن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا تعمير ٿيا، جن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن جي اڏاوت، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ مختلف تعميري اسلوبن جو امتزاج ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻين اهم تاريخي ماڳن ۾ [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]]، [[ننگرپارڪر جا جين مندر]] ۽ مختلف تاريخي درگاهون شامل آهن. ڀنڀور، رني ڪوٽ، شاهجهان مسجد ۽ چوڪنڊي قبرستان يونيسڪو جي پاڪستان واري عارضي عالمي ورثي جي فهرست ۾ پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Properties submitted on the Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === لباس === [[فائل:Sindhi Ajrak.jpg|thumb|300px|ساڄو|روايتي [[اجرڪ]]؛ سنڌ جي نمايان ڪپڙي ۽ ثقافتي علامتن مان هڪ.]] سنڌي روايتي لباس علائقي، جنس، برادري ۽ شهري يا ڳوٺاڻي پس منظر موجب مختلف صورتون رکي ٿو. مردن جي روايتي لباس ۾ شلوار يا سٿڻ، قميص، ڪُرتو، پٽڪو يا [[سنڌي ٽوپي]] ۽ [[اجرڪ]] شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته عورتن جي لباس ۾ شلوار قميص، چولو، گهگهو، رئو يا چادر ۽ مختلف علائقائي ڀرت جا نمونا ملن ٿا. [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، عمرڪوٽ ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ لباس جا رنگ، ڪٽ، ڀرت ۽ زيورن جا نمونا مقامي برادرين موجب مختلف آهن. '''اجرڪ''' سنڌ جي سڀ کان نمايان ثقافتي علامتن مان هڪ آهي. اهو روايتي طور بلاڪ ڇپائي، قدرتي يا روايتي رنگن ۽ گهڻ مرحلي واري رنگ سازيءَ سان تيار ٿيندڙ ڪپڙو آهي. ڳاڙهو، نيرو، ڪارو ۽ اڇو اجرڪ جي روايتي رنگن ۾ نمايان آهن. اجرڪ روزاني لباس سان گڏ مهمان نوازي، اعزاز، شادي، ثقافتي تقريبن ۽ تحفي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي. '''سنڌي ٽوپي''' به سنڌي لباس ۽ سڃاڻپ جي مشهور علامت آهي. مختلف علائقن ۾ ان جي ڀرت، آئيني ڪم، رنگ ۽ بناوت جا نمونا مختلف ٿي سگهن ٿا. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي جديد دور ۾ ثقافتي ڏينهن، ادبي ميلن ۽ ٻين اجتماعي تقريبن ۾ سنڌي سڃاڻپ جي اظهار طور وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. === دستڪاري ۽ روايتي هنر === سنڌ ۾ ڪپڙي جي ڇپائي، ڀرت، ڪاشيءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪاٺ جو جنڊي ڪم، کجيءَ ۽ گاهه مان ٺهيل شيون، رلي، چمڙي جو ڪم، زيور سازي ۽ قالين يا کٿا ٺاهڻ سميت ڪيترائي روايتي هنر موجود آهن. [[هالا]] خاص طور ڪاشيءَ جي ٿانون، ٽائلس، اجرڪ، ڪاٺ جي جنڊي ڪم ۽ ٻين دستڪارين لاءِ مشهور رهيو آهي. '''رلي''' مختلف رنگن ۽ ڇپيل يا سادن ڪپڙن جي ٽڪرن کي سلائي، پيوندڪاري ۽ ڀرت ذريعي گڏ ڪري ٺاهيل روايتي ڪپڙو آهي. سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور ٿر ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ رلي ٺاهڻ عورتن جي گهريلو هنر ۽ جمالياتي اظهار جي اهم صورت رهي آهي. ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ جي مختلف برادرين ۾ هٿ جي ڀرت، آئيني ڪم، زيورن ۽ رنگين ڪپڙن جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن دستڪارين جي تياري ۽ وڪري سان ڪيترين ڳوٺاڻين عورتن ۽ ڪاريگر خاندانن جي آمدني پڻ لاڳاپيل آهي. === موسيقي === {{Main|سنڌي موسيقي}} سنڌي موسيقيءَ ۾ صوفي، ڪلاسيڪي، نيم ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ جديد موسيقي جون روايتون شامل آهن. سنڌي شاعري ۽ موسيقيءَ جو تعلق خاص طور [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام سان نمايان آهي. سندس شاعري روايتي طور مختلف '''سُرن''' ۾ ڳائي وڃي ٿي ۽ [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه جي راڳ جي روايت اڄ تائين جاري آهي. سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ [[يڪتارو]]، دنبورو، [[الگوزو]]، نڙ، دُهل، ڍولڪ، چنگ ۽ مٽيءَ مان ٺهيل [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا. علائقي ۽ موسيقيءَ جي صنف مطابق سازن ۽ ڳائڻ جي انداز ۾ فرق ملي ٿو. ==== بورينڊو ==== [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' سنڌ جو روايتي مٽيءَ مان ٺهيل ڦوڪ وارو موسيقي ساز آهي، جيڪو خاص طور ٿري ڳوٺاڻي ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اهو کوکلو گولائيءَ وارو ساز آهي، جنهن ۾ آواز لاءِ سوراخ هوندا آهن؛ ان کي مٽيءَ مان ٺاهي سج ۾ سڪايو ۽ پوءِ بٺيءَ ۾ پچايو ويندو آهي. روايتي طور مرد ان کي وڄائيندا آهن، جڏهن ته عورتون مٽيءَ جي رنگ سان ان جي سينگار ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="UNESCO-Boreendo">{{cite web |title=Boreendo, Bhorindo: ancient dying folk musical instrument, its melodies, knowledge, and skills |url=https://ich.unesco.org/en/USL/boreendo-bhorindo-ancient-dying-folk-musical-instrument-its-melodies-knowledge-and-skills-02328 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ [[يونيسڪو]] بورينڊو، ان جي ڌنن ۽ ان سان لاڳاپيل ڄاڻ ۽ هنر کي '''تڪڙي تحفظ جي ضرورت رکندڙ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست''' ۾ شامل ڪيو. يونيسڪو موجب هي ساز ٿري برادريءَ جي ڳوٺاڻي زندگي ۽ فطرت سان گهرو تعلق رکي ٿو ۽ روايتي طور سياري جي باهين ڀرسان گڏجاڻين، شادين ۽ ميلن ۾ وڄايو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل ڄاڻ اڳ خاندانن اندر عملي تربيت ذريعي منتقل ٿيندي هئي، پر هاڻي اسڪولن، ثقافتي ميلن ۽ ٻين تعليمي ذريعن سان ان جي بقا جون ڪوششون پڻ ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="UNESCO-Boreendo"/> سنڌ حڪومت بورينڊو سان لاڳاپيل روايت کي 2022ع ۾ سنڌ جي صوبائي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو هو. يونيسڪو جي 2025ع واري فيصلي ۾ نوجوان نسل کي تربيت ڏيڻ، برادريءَ جي شموليت ۽ هن هنر جي تعليمي منتقليءَ تي خاص زور ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 20.COM 7.A.3 |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/20.COM/7.A.3 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |date=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === لوڪ ادب ۽ لوڪ ورثو === سنڌ جي لوڪ ادب ۾ داستان، ڏند ڪٿائون، ڳجهارتون، لوڪ گيت، بيت، وايون، چوڻيون ۽ زباني روايتون شامل آهن. انهن مان ڪيترائي داستان سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ پڻ محفوظ ٿيا آهن. [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[مومل راڻو]]، [[سهڻي ميهار]]، [[ليلا چنيسر]]، [[نوري ڄام تماچي]] ۽ [[سورٺ راءِ ڏياچ]] سنڌ جي مشهور عشقيه ۽ رزميه لوڪ داستانن ۾ شمار ٿين ٿا. [[شاهه جو رسالو]] انهن لوڪ روايتن کي سنڌي ادبي ۽ روحاني فڪر سان ڳنڍڻ جو سڀ کان اثرائتو ڪلاسيڪي مثال آهي. شاهه عبداللطيف ڪيترين روايتي عورت ڪردارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ محبت، وطن سان وابستگي، جدوجهد، وفاداري ۽ روحاني تلاش جي علامتن طور استعمال ڪيو. === ميلا ۽ ثقافتي تقريبون === سنڌ ۾ مذهبي، موسمي، لوڪ ۽ جديد ثقافتي ميلا منعقد ٿين ٿا. [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين صوفي بزرگن جا عرس موسيقي، ڌمال، شاعري، مذهبي رسمن ۽ عوامي گڏجاڻين سان لاڳاپيل آهن. هندو برادرين جا ميلا ۽ مندرن سان لاڳاپيل تقريبون، خاص طور ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ۾، سنڌ جي ثقافتي ڪئلينڊر جو ٻيو اهم حصو آهن. '''سنڌي ثقافتي ڏينهن''' جديد دور ۾ اجرڪ، سنڌي ٽوپي، موسيقي، شاعري ۽ ٻين ثقافتي علامتن جي اجتماعي اظهار جي وڏي تقريب بڻجي چڪو آهي. موجوده صورت ۾ ان جي شروعات 2009ع ۾ سنڌي ٽوپي ڏينهن سان لاڳاپيل عوامي سرگرمين کان ٿي، جنهن کان پوءِ هر سال ڊسمبر ۾ مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ثقافتي پروگرام منعقد ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/505780 |title=Sindh celebrates first ever 'Sindhi Topi Day' |publisher=Dawn |date=6 December 2009 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ثقافتي ادارا ۽ تحفظ === سنڌ ۾ آثارِ قديمه، عجائب گهرن، تاريخي عمارتن ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جي تحفظ جي بنيادي صوبائي ذميواري [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي]] وٽ آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ موهن جي دڙي ۽ مڪلي سميت سنڌ ۾ موجود ڪيترن ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي انتظامي ۽ مالي ذميواري سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> يونيسڪو پڻ سنڌ حڪومت سان گڏ موهن جي دڙي ۽ مڪلي جي تحفظ، فني تربيت، آفتن جي خطري کي گهٽائڻ ۽ ورثي جي انتظام بابت ڪم ڪري رهيو آهي. 2026ع ۾ يونيسڪو پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي تحفظ لاءِ صوبائي ۽ وفاقي ادارن سان فني سهڪار، صلاحيت وڌائڻ ۽ پائيدار انتظام کي پنهنجي اهم سرگرمين ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Protecting World Heritage of Pakistan for sustainable development |url=https://www.unesco.org/en/articles/protecting-world-heritage-pakistan-sustainable-development |publisher=UNESCO |date=25 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ثقافتي ورثي جا اهم شعبا |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! شعبو ! نمايان مثال ! مرڪزي علائقا ! ثقافتي اهميت |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | آثارِ قديمه | style="background:#E8EAF6;" | [[موهن جو دڙو]]، [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي]] | style="background:#E3F2FD;" | لاڙڪاڻو، ٺٽو، خيرپور | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | قديم شهري ۽ تاريخي تهذيبن جا آثار |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تاريخي فنِ تعمير | style="background:#C5CAE9;" | [[مڪلي]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#BBDEFB;" | ٺٽو، ڪراچي | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | مقبرا، مسجدون، پٿر جي اُڪر ۽ ڪاشي |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روايتي ڪپڙو | style="background:#E8EAF6;" | [[اجرڪ]]، رلي، ڀرت | style="background:#E3F2FD;" | هالا، ٿر، عمرڪوٽ ۽ ٻيا علائقا | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | لباس، سڃاڻپ ۽ دستڪاري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسيقي | style="background:#C5CAE9;" | شاهه جو راڳ، الگوزو، يڪتارو، [[بورينڊو]] | style="background:#BBDEFB;" | ڀٽ شاهه، ٿرپارڪر ۽ سڄي سنڌ | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي ۽ لوڪ موسيقيءَ جون زنده روايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | لوڪ ادب | style="background:#E8EAF6;" | سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، نوري ڄام تماچي | style="background:#E3F2FD;" | سڄي سنڌ | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | زباني روايت، شاعري ۽ اجتماعي يادگيري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مذهبي ۽ روحاني ورثو | style="background:#C5CAE9;" | ڀٽ شاهه، سيوهڻ، اڏيرو لال، ننگرپارڪر | style="background:#BBDEFB;" | سنڌ جا مختلف علائقا | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي، هندو، جين ۽ ٻين تاريخي روايتن جا ماڳ |} == قديم آثار ۽ تاريخي ورثو == {{Main|سنڌ جا آثار قديمه|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[فائل:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جو اهم ورثو.]] سنڌ آثارِ قديمه ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان [[ڏکڻ ايشيا]] جي اهم ترين علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ قبل تاريخي شڪاري ۽ آبادڪاريءَ جي ماڳن کان وٺي شروعاتي زرعي ۽ شهري ثقافتن، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، ان جي پوئين مرحلن، ٻڌ ۽ جين مذهبي مرڪزن، اوائلي اسلامي بندرگاهن ۽ شهرن، وچئين دور جي قبرستانن، مسجدن، قلعن ۽ تعميري يادگارن تائين ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل مادي ورثو محفوظ آهي. سنڌ جا آثار ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو ماٿري قديم دور کان واپار، زراعت، شهري آبادڪاري، دستڪاري، مذهبي رابطن ۽ سامونڊي واپار جو اهم علائقو رهي آهي. سنڌ جا ٻه ماڳ، '''[[موهن جو دڙو]]''' ۽ '''[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]'''، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل آهن. موهن جو دڙو 1980ع ۾ عالمي ورثي طور درج ٿيو، جڏهن ته مڪلي 1981ع ۾ شامل ٿيو.<ref name="UNESCO-Mohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="UNESCO-Makli">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن ۾ [[ڀنڀور]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[ننگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو، ۽ 2026ع ۾ شامل ڪيل [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]] ۽ [[عمرڪوٽ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Tentative Lists |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قبل تاريخي ۽ شروعاتي شهري آثار === سنڌ ۾ شروعاتي زرعي، تانبن-پٿر واري ۽ شهري ثقافتن جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[آمري]]، [[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]] ۽ سنڌ جي ٻين شروعاتي آبادين مان اهڙا آثار مليا آهن، جيڪي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي مڪمل شهري مرحلي کان اڳ واري سماجي ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا. ==== آمري ==== [[آمري]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي ويجهو واقع هڪ اهم قديم دڙو آهي. هن ماڳ جو ذڪر اين. جي. مجمدار 1929ع ۾ ڪيو، جڏهن ته 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه واري مهم جي ژان ماري ڪاسال هتي منظم کوٽايون ڪيون. کوٽاين مان اهڙا ثقافتي تهه مليا، جيڪي سنڌو تهذيب کان اڳ واري آمري ثقافت، پختي هڙاپائي دور ۽ بعد وارن آبادڪاري مرحلن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Amri Mound, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آمري جي شروعاتي مٽيءَ جي ٿانون، رهائشي بناوتن ۽ ٻين آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ مڪمل هڙاپائي شهرن کان اڳ به مستقل ڳوٺاڻيون ۽ نيم شهري آبادڪاريون موجود هيون. ==== ڪوٽ ڏيجي جو دڙو ==== {{Main|ڪوٽ ڏيجي ثقافت}} '''ڪوٽ ڏيجي جو قديم دڙو''' [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] ۾ خيرپور شهر کان لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي ماڳ 1958ع ۾ ڊاڪٽر ايف. اي. خان جي کوٽاين کان پوءِ شروعاتي هڙاپائي دور جي هڪ مخصوص ثقافتي مرحلي لاءِ مشهور ٿيو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هتان مٽيءَ جي سرن جون عمارتون، مضبوط دفاعي ڀت، نفيس ٺهيل ٿانوَ ۽ اهڙا آرائشي نمونا مليا جيڪي بعد ۾ پختي هڙاپائي ثقافت ۾ پڻ نظر اچن ٿا.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هن ماڳ کي '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' سان نه ملائڻ گهرجي. قديم دڙو هزارين سال پراڻو آثارِ قديمه جو ماڳ آهي، جڏهن ته موجوده ٽالپر دور وارو ڪوٽ ڏيجي قلعو ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] ٺهرايو هو.<ref>{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur-2/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ماڳ === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} ==== موهن جو دڙو ==== [[فائل:Great Bath of Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]] جو مشهور [[وڏو غسل خانو]]؛ قديم شهر جي شهري منصوبابندي ۽ پڪل سرن جي تعمير جو مثال.]] [[موهن جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي ۽ دنيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آثارن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب هي ماڳ ٽئين هزار سال ق.م جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان آهي. شهر ۾ منظم گهٽيون، پڪل سرن جون عمارتون، کوهه، نيڪال جو وسيع نظام، غسل خانا ۽ وڏيون عوامي عمارتون مليون آهن.<ref name="UNESCO-Mohenjo"/> موهن جو دڙو 1922ع ۾ آثار قديمه جي سائنسي دنيا جي ڌيان ۾ آيو. ان جي کوٽاين مان مهرون، وزن، مٽي ۽ پٿر جا مجسما، ڌاتوءَ جون شيون، زيور، دستڪاري جا اوزار ۽ ٻين شين جو وڏو ذخيرو مليو. انهن آثارن مان سنڌو تهذيب جي شهري انتظام، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي. ==== چانهو جو دڙو ==== [[چانهو جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو هڪ اهم شهري ۽ دستڪاري مرڪز هو، جيڪو موجوده سنڌ ۾ موهن جي دڙي کان ڏکڻ طرف واقع آهي. هتي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اين. جي. مجمدار ۽ پوءِ ارنيسٽ ميڪي جي اڳواڻيءَ ۾ کوٽايون ٿيون. ماڳ مان موتين، خاص طور ڪارنيليئن جي موتين، مهرن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ ٻين صنعتن جا ثبوت مليا آهن، جنهن سبب ان کي سنڌو تهذيب جي اهم پيداواري مرڪزن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. چانهو جو دڙو ٻين وڏن هڙاپائي شهرن جي ڀيٽ ۾ نمايان قلعي بند مٿانهين حصي کان سواءِ آباد هو، جنهن ڪري ان جي شهري بناوت سنڌو تهذيب جي اندروني تنوع کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== لکين جو دڙو ==== [[لکين جو دڙو]] [[سکر]] جي صنعتي علائقي ويجهو واقع سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. جديد بچاءَ وارين کوٽاين مان پختي هڙاپائي دور، لڳ ڀڳ 2600–1900 ق.م، جا مٽيءَ جا ٿانوَ، اسٽِيٽائٽ جي دستڪاريءَ جو ملبو ۽ آبادڪاريءَ جا تهه مليا آهن. وڌيڪ هيٺين کوٽاين مان شروعاتي هڙاپائي يا ڪوٽ ڏيجي مرحلي سان مشابهت رکندڙ مواد پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |title=Lakhian jo Daro, SITE, Sukkur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhian-jo-daro-site-sukkur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي ماڳ ان ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته موجوده سکر–روهڙي واري علائقي ۾ به سنڌو تهذيب جي وڏي ۽ پيچيده شهري آبادڪاري موجود هئي. === سنڌو تهذيب کان پوءِ جا آثار === ==== جهڪر جو دڙو ==== [[جهڪر جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي کان پوءِ واري ثقافتي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهي. 1928ع ۾ اين. جي. مجمدار هتي کوٽايون ڪيون. هن ماڳ تان مليل مواد جي بنياد تي آثار قديمه ۾ '''جهڪر مرحلي''' يا '''جهڪر ثقافت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو، جيڪو سنڌ ۾ پوئين هڙاپائي دور جي ثقافتي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. ==== لوهم جو دڙو ==== [[لوهم جو دڙو]]، دادو واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري سان لاڳاپيل قديم ماڳ آهي. اين. جي. مجمدار هتي به 1930ع واري ڏهاڪي ۾ کوٽائي ڪئي. هتان مليل پڪل مٽيءَ جا مجسما ۽ پوئين هڙاپائي ثقافت سان لاڳاپيل مواد سنڌو تهذيب کان پوءِ سنڌ جي آبادڪاريءَ جي تسلسل بابت ڄاڻ مهيا ڪن ٿا. === ٻڌ دور جا آثار === سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا آثار خاص طور ميرپورخاص، ٿر، لاڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ۾ مليا آهن. اسٽوپا، ٽيراڪوٽا مجسما، مذهبي تختيون ۽ ٻڌ تصويرون ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿيون ته اوائلي عيسوي صدين کان وچئين دور تائين ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي منظرنامي جو اهم حصو رهيو. ==== ڪاهو جو دڙو ==== [[ڪاهو جو دڙو]]، جنهن کي '''ميرپورخاص اسٽوپا''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[ميرپورخاص]] ۾ واقع هڪ اهم ٻڌ آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هتان وڏي سرن جي اسٽوپا، پڪل مٽيءَ جا ٻڌ مجسما ۽ مذهبي تصويري ٽڪرا مليا آهن. ماڳ کي عام طور پنجين کان ڇهين صدي عيسويءَ جي ٻڌ فني روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هتان مليل ٽيراڪوٽا مجسمن ۾ ٻڌ تصويرن سان گڏ ٻيا مذهبي نقش به موجود آهن، جيڪي سنڌ جي ان دور جي گهڻ رخي مذهبي ۽ فني ماحول بابت اهم شاهدي مهيا ڪن ٿا. === جين آثار === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ۽ [[ڪارونجهر]] واري علائقي ۾ جين مذهب سان لاڳاپيل مندرن، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي آبادين جو هڪ اهم مجموعو محفوظ آهي. [[گوري مندر]]، [[ويراواهه جا جين مندر]]، ننگرپارڪر بازار وارو مندر ۽ [[ڀوڏيسر]] جا آثار هن ثقافتي منظرنامي جا حصا آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي ۽ جديد علمي مطالعي موجب ٿرپارڪر جي جين فنِ تعمير تي گجرات ۽ راجستان سان ويجهن ثقافتي لاڳاپن جا اثر نظر اچن ٿا؛ مندرن ۾ پٿر جي نفيس ڪاريگري، ٿنڀ، گنبذ ۽ ديواري تصويرون ملن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Rana |first=Asif Mahmood |title=Examination of Jaina Paintings of Bazaar Temple, Nagarparkar |url=https://saj.sindhculture.gov.pk/images/SAJ/Vol6No12020/07_Examination_of_Jaina_Paintings.pdf |journal=Sindh Antiquities Journal |publisher=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department, Government of Sindh |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' 2016ع کان پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === اوائلي اسلامي آثار === ==== ڀنڀور ==== {{Main|ڀنڀور}} [[ڀنڀور]] [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[گهارو ڪريڪ]] جي اترين ڪناري تي، ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع قديم بندرگاهي شهر آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هن ماڳ جي آبادڪاريءَ جو سلسلو پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين ملي ٿو، جڏهن ته ظاهر ٿيل شهري آثار خاص طور اوائلي اسلامي دور جا محفوظ مثال آهن.<ref name="BanbhoreSindh">{{cite web |title=Banbhore Fort, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/banbhore-sindh/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Grand Mosque at Banbhore.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڀنڀور]] ۾ اوائلي اسلامي مسجد جا آثار.]] شهر جي قلعي بند حصي، رهائشي پاڙن، پاڻيءَ جي ذخيري ۽ صنعتي علائقي مان ڪپڙي جي پروسيسنگ، شيشي، چمڪدار ٿانون ۽ ڌاتوءَ جي ڪم جا ثبوت مليا آهن. اهي آثار ڀنڀور کي سنڌو ماٿريءَ جي اندروني علائقن ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپاري دنيا جي وچ ۾ اهم واسطو ثابت ڪن ٿا.<ref name="BanbhoreSindh"/> ڀنڀور کي روايتي طور عرب ذريعن ۾ ذڪر ٿيل بندرگاهه '''[[ديبل]]''' سان سڃاتو ويندو آهي، جتي 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي مهم دوران جنگ ٿي؛ پر ديبل جي قطعي سڃاڻپ بابت آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ۾ بحث موجود رهيو آهي. ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا متن ۾ ڀنڀور کي ''ديبل سان سڃاتو ويندو آهي'' لکڻ، ''ڀنڀور ئي ديبل هو'' واري قطعي دعويٰ کان وڌيڪ احتياطي آهي. ڀنڀور 2004ع کان '''پورٽ آف بنڀور''' جي نالي سان يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Port of Banbhore |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1885/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== برهمڻ آباد ۽ منصوره ==== [[برهمڻ آباد]] ۽ [[منصوره، سنڌ|منصوره]] سان لاڳاپيل وڏا آثار موجوده [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ [[شهدادپور]] کان لڳ ڀڳ 13–18 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي هن ماڳ کي '''برهمڻ آباد (منصوره)''' جي نالي سان درج ڪيو آهي ۽ هتان مسجد، رهائشي بناوتن، سڪن، زيورن ۽ ٻين آثارن جي دريافت جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="BrahmanabadMansura">{{cite web |title=Brahmanabad (Mansura) |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/ancient-city-remains-brahmanabad-mansura/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منصوره]] عرب دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي ۽ سياسي گادي هئي. بهرحال برهمڻ آباد ۽ منصوره جي صحيح جاگرافيائي نسبت بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث رهيو آهي؛ ڪجهه روايتن ۾ منصوره کي پراڻي برهمڻ آباد سان يا ان جي ڀرسان سڃاتو ويو آهي، جڏهن ته ٻين مطالعي ۾ ٻنهي کي الڳ آبادين طور سمجهڻ جا دليل ڏنا ويا آهن. تنهنڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>{{cite journal |last=Panhwar |first=M. H. |title=Locations of Brahmanka, Patala, Demetrias, Min-Naggra, Brahmano, Brahmanva, Brahmanabad, Dalurai and Mansura |journal=Sindh Quarterly |volume=11 |issue=1 |year=1983}}</ref> === وچئين دور جا تاريخي آثار === ==== مڪلي جو قبرستان ==== {{Main|مڪلي جو قبرستان}} [[مڪلي]]، [[ٺٽو]] ڀرسان، دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب تقريباً 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. اهي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين [[سما گهراڻو|سمن]]، [[ارغون گهراڻو|ارغونن]]، [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] ۽ مغل دور سان لاڳاپيل آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> هتان جي عمارتن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن، نيري ڪاشي، گنبذن ۽ مختلف سنڌي، گجراتي، فارسي ۽ مغل تعميري اثرن جو ميلاپ ملي ٿو. [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي]]، عيسيٰ خان ترخان، جان بابا ۽ ديوان شرفا خان جا مقبرا مڪلي جي نمايان يادگارن مان آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> ==== چوڪنڊي قبرستان ==== [[چوڪنڊي قبرستان]] ڪراچيءَ جي اوڀر ۾ واقع پٿر جي سينگاريل قبرن جو اهم تاريخي مجموعو آهي. يونيسڪو جي عارضي فهرست موجب قبرستان تقريباً ٻه چورس ميل ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ گهڻيون قبرون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ سان تعلق رکن ٿيون. قبرن تي هٿيار، گهوڙي سوار، زيور ۽ هندسي يا نباتاتي نقش اُڪريل آهن.<ref>{{cite web |title=Chaukhandi Tombs, Karachi |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1287 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي آثار === سنڌ جا ڪيترائي تاريخي قلعا آثار قديمه ۽ تعميري ورثي جو اهم حصو آهن. انهن مان سڀئي قديم دور جا نه آهن، پر صوبي جي وچئين ۽ اوائلي جديد سياسي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ==== رني ڪوٽ ==== {{Main|رني ڪوٽ قلعو}} [[رني ڪوٽ قلعو]] موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي کيرٿر واري علائقي ۾ واقع وڏي دفاعي اڏاوت آهي. سنڌ حڪومت موجب ان جي ديوار لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جڏهن ته يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾ تقريباً 35 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=Rani Kot (Fort), Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/rani-kot-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rani Kot Fort, Dadu |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> قلعي جي قطعي شروعات بابت مختلف روايتون آهن، پر سنڌ آثار قديمه کاتو موجوده وڏي تعمير کي بنيادي طور اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين ۽ ٽالپر حڪمرانن سان ڳنڍي ٿو. تنهنڪري ان کي بنا وضاحت جي ''قديم سنڌو تهذيب جو قلعو'' يا تمام قديم دور سان منسوب ڪرڻ صحيح ناهي. ==== ڪوٽ ڏيجي، عمرڪوٽ ۽ نئون ڪوٽ جا قلعا ==== [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي بعد وارن تاريخي دورن جا اهم دفاعي يادگار آهن. مارچ 2026ع ۾ پاڪستان انهن ٽنهي سنڌي قلعن کي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Tentative Lists – Pakistan |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=18 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ واقع اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F2A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ |- style="background:#8B6B3E; color:white;" ! نمبر ! ماڳ ! ضلعو / هنڌ ! بنيادي دور ! نوعيت ! حيثيت / اهميت |- | style="background:#FCE4D6;" | 1 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[موهن جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ٽيون هزار سال ق.م | سنڌو تهذيب جو شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو؛ سنڌو تهذيب جو اهم ترين محفوظ شهري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 2 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[آمري]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | چوٿون–ٽيون هزار سال ق.م | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | آمري / شروعاتي هڙاپائي ثقافت |- | style="background:#FCE4D6;" | 3 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | شروعاتي هڙاپائي دور | قلعي بند قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ڪوٽ ڏيجي ثقافت جو معياري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 4 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[چانهو جو دڙو]]''' | شهيد بينظيرآباد وارو علائقو | سنڌو تهذيب | شهري / صنعتي ماڳ | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | موتين ۽ دستڪاريءَ جو اهم مرڪز |- | style="background:#FCE4D6;" | 5 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لکين جو دڙو]]''' | [[سکر ضلعو]] | شروعاتي ۽ پختو هڙاپائي | وڏو قديم دڙو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سکر علائقي جو اهم سنڌو تهذيب وارو ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 6 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[جهڪر جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | پوئين هڙاپائي دور | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | جهڪر ثقافت جو نالي وارو ماڳ |- | style="background:#FCE4D6;" | 7 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لوهم جو دڙو]]''' | دادو وارو علائقو | پوئين هڙاپائي دور | قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سنڌو تهذيب کان پوءِ واري تسلسل جو ثبوت |- | style="background:#F8CBAD;" | 8 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڪاهو جو دڙو]]''' | [[ميرپورخاص ضلعو]] | تقريباً 5هين–6هين صدي عيسوي | ٻڌ اسٽوپا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽيراڪوٽا ٻڌ فن لاءِ مشهور |- | style="background:#FCE4D6;" | 9 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڀنڀور]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 1 صدي ق.م–13 صدي عيسوي | بندرگاهه / قلعي بند شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ديبل سان روايتي سڃاڻپ؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 10 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[برهمڻ آباد]]–[[منصوره، سنڌ|منصوره]]''' | [[سانگهڙ ضلعو]] | قديم کان عرب دور | شهري آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | عرب سنڌ جي گادي سان لاڳاپيل؛ سڃاڻپ بابت علمي بحث |- | style="background:#FCE4D6;" | 11 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[گوري مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامي جو حصو |- | style="background:#F8CBAD;" | 12 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڀوڏيسر جا مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مذهبي آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ڪارونجهر–ننگرپارڪر جي جين ورثي جو حصو |- | style="background:#FCE4D6;" | 13 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ويراواهه جا جين مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#F8CBAD;" | 14 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[مڪلي جو قبرستان]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 14هين–18هين صدي | قبرستان / مقبرا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو |- | style="background:#FCE4D6;" | 15 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[چوڪنڊي قبرستان]]''' | [[ڪراچي]] | خاص طور 17هين–18هين صدي | پٿر جون سينگاريل قبرون | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 16 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[رني ڪوٽ قلعو]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | موجوده بناوت خاص طور 19هين صدي | دفاعي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | تقريباً 34–35 ڪلوميٽر ديوار؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 17 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | 18هين صديءَ جي پڇاڙي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 18 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[عمرڪوٽ قلعو]]''' | [[عمرڪوٽ ضلعو]] | وچئين / اوائلي جديد دور | تاريخي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 19 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[نئون ڪوٽ قلعو]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 19هين صدي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر جي دروازي طور مشهور؛ 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |} === عالمي ورثي جي حيثيت === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا يونيسڪو عالمي ۽ عارضي ورثي وارا ماڳ |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! ماڳ ! حيثيت ! داخلا جو سال ! بنيادي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[موهن جو دڙو]] | style="background:#E2F0D9;" | '''عالمي ورثو''' | 1980ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌو تهذيب جو شهري آثار |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[مڪلي جو قبرستان]] | style="background:#C6E0B4;" | '''عالمي ورثو''' | 1981ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[رني ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | تاريخي دفاعي قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | مغل دور جي مسجد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سينگاريل پٿر جون قبرون |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڀنڀور]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2004ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قديم ۽ اوائلي اسلامي بندرگاهه |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2016ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | جين مندر، مسجدون، ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[عمرڪوٽ قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قلعو |} <ref>{{cite web |title=Pakistan – World Heritage List and Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === آثارن جي تحفظ ۽ انتظام === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ اندر موجود ڪيترن قومي آثارن ۽ ثقافتي ورثي وارن ماڳن جو انتظامي ۽ مالي اختيار [[سنڌ حڪومت]] ڏانهن منتقل ٿيو. [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو]] ۽ ان جو [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي]] موهن جو دڙو، مڪلي، ڀنڀور، برهمڻ آباد–منصوره، آمري، ڪوٽ ڏيجي ۽ ٻين صوبائي آثارن جي تحفظ، کوٽائي، دستاويزڪاري، عجائب گهرن ۽ بحاليءَ جا ڪم سنڀالين ٿا.<ref>{{cite web |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> موهن جو دڙو ۽ مڪلي کي لوڻياٺ، گرميءَ ۾ تيز تبديلي، برسات، نمي، زميني پاڻي، قدرتي ڪٽاوَ، انساني مداخلت ۽ آفتن کان مسلسل خطرا آهن. 2022ع جي شديد چوماسي کان پوءِ يونيسڪو موهن جو دڙو ۽ مڪلي لاءِ هنگامي مشن موڪليا، جڏهن ته مڪلي لاءِ 2023–2028ع وارو نئون انتظامي منصوبو ۽ 2023–2030ع وارو آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ وارو منصوبو پڻ اڳتي وڌايو ويو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta – State of Conservation |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/9078/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> قديم دڙن لاءِ شهري توسيع، زرعي زمين ۾ تبديلي، غيرقانوني کوٽائي، سرن ۽ پٿرن جي کڻائي ۽ محدود سائنسي دستاويزڪاري به اهم خطرا آهن. ان ڪري جديد آثار قديمه جي پاليسي صرف کوٽائيءَ بدران '''تحفظ، غير تباهي واري سروي، ڊجيٽل دستاويزڪاري، مقامي برادرين جي شموليت ۽ آفتن خلاف مزاحمت''' تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. == ٻوليون == [[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Sindhi as a first language in 1998.png|thumb|300px|ساڄو|پاڪستان ۾ [[سنڌي ٻولي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي تاريخي ضلعي وار ورڇ؛ نقشو 1998ع جي آدمشماري جي انگن تي ٻڌل آهي.]] [[سنڌ]] لساني لحاظ کان پاڪستان جي گهڻ ٻوليائي صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي تاريخي ۽ اڪثريتي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي، جڏهن ته [[اردو]]، [[پشتو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[هندڪو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻيون ٻوليون پڻ مختلف برادرين پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. سنڌ جي لساني بناوت ۾ نمايان شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق موجود آهي، جيڪو تاريخي لڏپلاڻ، شهري آباديءَ جي واڌ، واپار ۽ روزگار لاءِ ملڪ جي ٻين حصن کان ٿيندڙ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب سنڌ جي 55,638,409 ماڻهن مان '''33,462,299'''، يعني '''60.14 سيڪڙو'''، سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو. اردو '''22.30 سيڪڙو''' سان ٻئي، پشتو '''5.31 سيڪڙو''' سان ٽئين ۽ پنجابي '''4.07 سيڪڙو''' سان چوٿين نمبر تي هئي. ان کان پوءِ بلوچي 2.17 سيڪڙو، سرائيڪي 1.64 سيڪڙو ۽ هندڪو 1.49 سيڪڙو آباديءَ جون مادري ٻوليون هيون.<ref name="PBS-Sindh2023"/><ref name="PBS-MotherTongue">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌي ٻولي === {{Main|سنڌي ٻولي}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' سنڌ جي تاريخي، ثقافتي ۽ اڪثريتي ٻولي آهي. لسانياتي درجي بنديءَ موجب سنڌي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] گروهه سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا جو تعلق برصغير جي پراڻين هند-آريائي ۽ وچين هند-آريائي لساني مرحلن سان آهي. صدين کان سنڌ جو ايران، عرب دنيا، وچ ايشيا ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان سياسي، مذهبي ۽ واپاري رابطو رهڻ سبب سنڌيءَ جي لغت تي خاص طور [[سنسڪرت]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] جا اثر پيا؛ جديد دور ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ وڏي تعداد ۾ لفظ داخل ٿيا آهن. سنڌي پنهنجي صوتياتي نظام جي ڪري هند-آريائي ٻولين ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻوليءَ ۾ ڏندن وارا، مورڌني، وسرڳي ۽ ٻين قسمن جي وينجن سان گڏ '''امپلاسيو''' آواز پڻ موجود آهن. سنڌيءَ جو بنيادي نحوي نمونو [[فاعل-مفعول-فعل]] آهي، جڏهن ته اسم ۽ ضمير جنس، عدد ۽ حالت سان لاڳاپيل صرفياتي تبديليون ڏيکارين ٿا. سنڌيءَ جا ڪيترائي علائقائي لهجا ۽ ٻولياتي قسم آهن. انهن جي درجي بندي مختلف لساني مطالعي ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي، پر '''وچولي'''، '''لاڙي'''، '''سِريلي'''، '''ٿري''' ۽ '''ڪڇي''' سنڌيءَ سان لاڳاپيل نمايان علائقائي صورتن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. معياري ادبي سنڌيءَ جو بنياد گهڻي ڀاڱي وچولي لهجي سان لاڳاپيل آهي. === سنڌي رسم الخط === پاڪستان ۾ سنڌي عام طور عربي-فارسي بنياد تي ٺهيل '''[[سنڌي رسم الخط]]''' ۾ لکي وڃي ٿي. موجوده معياري صورت ۾ سنڌي الفابيٽ ۾ '''52 اکر''' آهن ۽ ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن جي نمائندگي لاءِ عربي-فارسي رسم الخط ۾ اضافي اکر شامل ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي دور ۾ سرڪاري ۽ تعليمي مقصدن لاءِ سنڌي لکڻيءَ جي معياربندي ڪئي وئي. هندستان ۾ سنڌي لکڻ لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط سان گڏ [[ديوناگري]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. تاريخي طور سنڌي واپاري برادرين ۾ [[خداوادي رسم الخط|خداوادي]] ۽ ٻين واڻڪي صورتن جو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهڙي طرح سنڌيءَ جي تاريخ گهڻ-رسم الخط واري ادبي ۽ تجارتي روايت رکي ٿي. === سنڌيءَ جي قانوني حيثيت === سنڌيءَ جي سرڪاري استعمال ۽ تدريس کي قانوني بنياد '''سنڌ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، واڌاري ۽ استعمال) ايڪٽ، 1972ع''' ذريعي ڏنو ويو. اهو بل سنڌ اسيمبليءَ 7 جولاءِ 1972ع تي منظور ڪيو، گورنر 16 جولاءِ تي منظوري ڏني ۽ 17 جولاءِ 1972ع تي سنڌ حڪومت جي گزيٽ ۾ شايع ٿيو. قانون جي تمهيد ۾ واضح ڪيو ويو ته سنڌي اڳ ئي سنڌ حڪومت جي آفيسن ۽ کاتن ۾ استعمال ٿيندي هئي ۽ قانون جو مقصد سنڌيءَ جي تدريس، واڌاري ۽ استعمال لاءِ قدم مقرر ڪرڻ هو.<ref name="SindhiAct1972">{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |url=https://sl.sindhila.org/assets/pdf/act-1972.pdf |publisher=Government of Sindh |date=17 July 1972 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن قانون ۾ پوءِ 1990ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، تحقيق، معياري بڻائڻ ۽ استعمال کي هٿي ڏيڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف ادارتي قدم کنيا، جن مان [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] اهم ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Boli Act |url=https://sindhila.org/newsite/home/act?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === اردو ٻولي === '''[[اردو]]''' سنڌ ۾ سنڌيءَ کان پوءِ سڀ کان وڏي مادري ٻولي آهي. اردو ڳالهائيندڙ آبادي خاص طور شهري سنڌ، بالخصوص [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجرن جي وڏي پيماني تي سنڌ جي شهرن ڏانهن آمد صوبي جي لساني بناوت ۾ اهم تبديلي آندي. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''12,409,745''' ماڻهن اردوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي مجموعي آباديءَ جو '''22.30 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تناسب '''40.39 سيڪڙو''' هو، جڏهن ته ڳوٺاڻن سنڌ ۾ اهو '''1.12 سيڪڙو''' هو. 2017ع ۾ اردو صوبي جي 18.20 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> اردو پاڪستان جي قومي ٻولي هجڻ ڪري سنڌ ۾ وفاقي انتظام، ميڊيا، بين الصوبائي رابطي، واپار ۽ تعليم جي ڪيترن شعبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. === پشتو ٻولي === '''[[پشتو]]''' 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ٽئين وڏي مادري ٻولي هئي. صوبي ۾ '''2,955,893''' ماڻهن پشتوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي مجموعي آباديءَ جو '''5.31 سيڪڙو''' هئا. پشتو ڳالهائيندڙ آبادي گهڻي ڀاڱي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي؛ آدمشماري موجب شهري سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙن جو تناسب 9.00 سيڪڙو، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙ آباديءَ جي واڌ بنيادي طور ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران [[خيبر پختونخوا]]، اڳوڻن قبائلي علائقن ۽ افغانستان کان ٿيندڙ معاشي ۽ ٻين لڏپلاڻن سان لاڳاپيل رهي آهي. === پنجابي ٻولي === '''[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]''' پڻ سنڌ جي اهم ٻولين مان آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ '''2,265,471''' ماڻهن پنجابيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪي سنڌ جي آباديءَ جو '''4.07 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ پنجابي ڳالهائيندڙ آبادي 6.44 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.29 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پنجابي ڳالهائيندڙ برادريون سنڌ جي وڏن شهري، صنعتي ۽ زرعي علائقن ۾ آباد آهن. 2017ع کان 2023ع تائين صوبي جي مجموعي آباديءَ ۾ پنجابي مادري ٻولي رکندڙن جو تناسب 5.31 سيڪڙو مان گهٽجي 4.07 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === بلوچي ٻولي === '''[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]''' سنڌ جي تاريخي لساني منظرنامي جو اهم حصو آهي. سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وچ ۾ صدين کان آبادي، قبيلائي، سياسي ۽ واپاري لاڳاپا رهيا آهن ۽ بلوچ برادريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد رهيون آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''1,208,147''' ماڻهن بلوچيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''2.17 سيڪڙو''' هئا. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جو تناسب 1.76 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 2.53 سيڪڙو هو. 2017ع ۾ بلوچي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو صوبائي تناسب 2.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سرائيڪي ٻولي === '''[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]''' سنڌ جي اترين علائقن ۽ ٻين شهرن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. سنڌ جي اترين ضلعن جا ڏکڻ پنجاب ۽ سرائيڪي وسيب سان تاريخي، معاشي ۽ جاگرافيائي رابطا رهيا آهن، جڏهن ته لڏپلاڻ سبب سرائيڪي ڳالهائيندڙ سنڌ جي وڏن شهرن ۾ پڻ آباد آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''913,418''' ماڻهن سرائيڪيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''1.64 سيڪڙو''' هئا. شهري علائقن ۾ ان جو تناسب 2.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.50 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === هندڪو ۽ براهوي === 2023ع جي آدمشماري ۾ '''830,581''' سنڌ واسين، يعني '''1.49 سيڪڙو''' آباديءَ، [[هندڪو]] کي مادري ٻولي قرار ڏنو. هندڪو ڳالهائيندڙن جو تناسب شهري سنڌ ۾ 2.21 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 0.65 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> [[براهوي ٻولي|براهوي]] سنڌ جي '''265,769''' ماڻهن، يعني 0.48 سيڪڙو آباديءَ، جي مادري ٻولي هئي. براهوي ٻين وڏين سنڌي ٻولين کان لسانياتي لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌ ۾ براهوي ڳالهائيندڙن جو تناسب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.70 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 0.28 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌ ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻيون ٻوليون === سنڌ جي لساني تنوع ۾ [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[ميواتي ٻولي|ميواتي]]، [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] ۽ ٻيون ننڍيون ٻولياتي برادريون پڻ شامل آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شينا، بلتي، ميواتي، ڪلاشا ۽ ڪوهستاني کي پهريون ڀيرو جدا مادري ٻوليءَ جي اختيار طور شامل ڪيو ويو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ انهن کان سواءِ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]، [[پارڪري ڪولي ٻولي|پارڪري ڪولي]] ۽ ٻين مقامي يا برادري-بنياد ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري شايع ٿيل صوبائي مجموعي جدول ۾ انهن مان ڪيترين ٻولين کي الڳ صوبائي category بدران ''ٻيون ٻوليون'' ۾ گڏ ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري انهن لاءِ الڳ صوبائي سيڪڙو انهيءَ جدول مان اخذ نٿو ڪري سگهجي.<ref name="PBS-MotherTongue"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻو لساني فرق === سنڌ جي لساني جاگرافيءَ جي سڀ کان نمايان خصوصيت شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي '''92.12 سيڪڙو''' آبادي سنڌيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اهو تناسب '''32.84 سيڪڙو''' هو. ان جي ابتڙ اردو شهري سنڌ جي '''40.39 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، پر ڳوٺاڻن سنڌ ۾ صرف '''1.12 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پشتو، پنجابي، سرائيڪي ۽ هندڪو پڻ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ شهري سنڌ ۾ وڌيڪ تناسب رکن ٿيون. هي فرق خاص طور ڪراچي ۽ ٻين وڏن صنعتي شهرن جي ملڪ جي مختلف حصن کان آباديءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ واري تاريخي ڪردار سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌي ٻولي اٿارٽي === {{Main|سنڌي ٻولي اٿارٽي}} '''[[سنڌي ٻولي اٿارٽي|سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' سنڌ حڪومت جو هڪ خودمختيار علمي ادارو آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، تحقيق، تدريس، اصطلاح سازي ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ استعمال لاءِ ڪم ڪري ٿو. ادارو [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت ۽ نوادرات کاتي جي انتظامي دائري هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام بورڊ آف گورنرس ذريعي هلندو آهي.<ref name="SLA">{{cite web |title=Sindhi Language Authority |url=https://sindhila.org/newsite/?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اٿارٽيءَ جو پهريون بورڊ آف گورنرس '''1991ع''' ۾ نامياري عالم [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي چيئرمئن شپ هيٺ قائم ڪيو ويو. اداري پنهنجي قيام کان پوءِ لغتن، تحقيقي ڪتابن، ٻوليءَ بابت رسالي '''سنڌي ٻولي'''، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ڊجيٽل اوزارن سميت مختلف علمي ۽ فني منصوبن تي ڪم ڪيو آهي. اٿارٽي موجب ''سنڌي ٻولي'' تحقيقي رسالو پهريون ڀيرو 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 2008ع کان باقاعدي شايع ٿيندو رهيو آهي.<ref name="SLA"/> === مادري ٻولي موجب آبادي === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ جي ڪُل آبادي '''55,638,409''' هئي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مادري ٻوليءَ بابت نتيجن موجب ورڇ هيٺين ريت هئي:<ref name="PBS-Sindh2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب — 2023ع |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! مادري ٻولي ! ڳالهائيندڙ ! صوبي جي آباديءَ جو سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 33,462,299 | style="background:#C8E6C9;" | '''60.14%''' | 92.12% | 32.84% |- | style="background:#E0F2F1;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 12,409,745 | style="background:#BBDEFB;" | '''22.30%''' | 1.12% | 40.39% |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[پشتو]] | 2,955,893 | 5.31% | 1.00% | 9.00% |- | style="background:#E0F2F1;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 2,265,471 | 4.07% | 1.29% | 6.44% |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 1,208,147 | 2.17% | 1.76% | 2.53% |- | style="background:#E0F2F1;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 913,418 | 1.64% | 0.50% | 2.62% |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 830,581 | 1.49% | 0.65% | 2.21% |- | style="background:#E0F2F1;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 265,769 | 0.48% | 0.70% | 0.28% |- | 9 | style="text-align:right;" | [[ميواتي ٻولي|ميواتي]] | 57,059 | 0.10% | 0.06% | 0.14% |- | 10 | style="text-align:right;" | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | 53,249 | 0.10% | 0.02% | 0.16% |- | 11 | style="text-align:right;" | [[بلتي ٻولي|بلتي]] | 27,193 | 0.05% | 0.003% | 0.09% |- | 12 | style="text-align:right;" | [[شينا ٻولي|شينا]] | 22,273 | 0.04% | 0.01% | 0.07% |- | 13 | style="text-align:right;" | [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] | 14,885 | 0.03% | 0.004% | 0.05% |- | 14 | style="text-align:right;" | [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] | 777 | 0.001% | 0.001% | 0.002% |- | 15 | style="text-align:right;" | '''ٻيون ٻوليون''' | 1,151,650 | 2.07% | 0.77% | 3.18% |} {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب، 2023ع<ref name="PBS-Sindh2023"/> |label1=[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1=60.14 |color1=#F39C12 |label2=[[اردو]] |value2=22.30 |color2=#2980B9 |label3=[[پشتو]] |value3=5.31 |color3=#27AE60 |label4=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4=4.07 |color4=#C0392B |label5=[[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value5=2.17 |color5=#8E44AD |label6=[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6=1.64 |color6=#16A085 |label7=[[هندڪو]] |value7=1.49 |color7=#D35400 |label8=[[براهوي ٻولي|براهوي]] |value8=0.48 |color8=#7D3C98 |label9=ٻيون ٻوليون |value9=2.40 |color9=#95A5A6 }} === 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ جو ڀيٽائتو جائزو === {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ وڏين مادري ٻولين جو تناسب، 2017ع–2023ع |- style="background:#5C6BC0; color:white;" ! مادري ٻولي ! 2017ع ! 2023ع ! تبديلي (سيڪڙو پوائنٽ) |- | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 61.60% | 60.14% | −1.46 |- | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 18.20% | 22.30% | +4.10 |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | [[پشتو]] | 5.46% | 5.31% | −0.15 |- | style="background:#FFEBEE; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 5.31% | 4.07% | −1.24 |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 2.00% | 2.17% | +0.17 |- | style="background:#E0F7FA; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 2.23% | 1.64% | −0.59 |- | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 1.58% | 1.49% | −0.09 |- | style="background:#EFEBE9; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 0.73% | 0.48% | −0.25 |} <ref name="PBS-Sindh2023"/> == مذهب == {{See also|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ ۾ هندومت|سنڌ ۾ تصوف}} [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار، [[ڀٽ شاهه]]؛ سنڌ جي صوفي مذهبي ۽ ثقافتي روايت جو اهم مرڪز.]] [[فائل:Hindu Temple, Sadh Belo, Sukkur.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ساڌ ٻيلو]]، [[سکر]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع سنڌ جي اهم هندو مذهبي مرڪزن مان هڪ.]] [[سنڌ]] مذهبي لحاظ کان تاريخي طور گهڻ مذهبي خطو رهيو آهي. سنڌو ماٿريءَ جي قديم مذهبي روايتن کان پوءِ هتي [[هندومت]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين مت]]، [[اسلام]]، [[عيسائيت]]، [[سک مت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] سان لاڳاپيل برادريون مختلف دورن ۾ موجود رهيون آهن. موجوده دور ۾ اسلام سنڌ جو اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي هندو آبادي رکندڙ صوبن مان آهي ۽ هتي عيسائي، سک، پارسي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون پڻ تاريخي آباديون موجود آهن.<ref name="PBSReligion2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب، مذهب بابت جواب ڏيندڙ سنڌ جي '''55,638,409''' ماڻهن مان '''50,126,428'''، يعني '''90.09 سيڪڙو'''، مسلمان هئا. هندو جاتي 6.43 سيڪڙو، شيڊيولڊ ڪاسٽس 2.38 سيڪڙو، عيسائي 0.98 سيڪڙو، احمدي 0.03 سيڪڙو، سک 0.01 سيڪڙو ۽ پارسي تقريباً 0.003 سيڪڙو هئا. غير مسلم آبادي مجموعي طور 9.91 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي مذهبي جاگرافيءَ ۾ واضح شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي 85.45 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اها شرح 94.06 سيڪڙو هئي. هندو جاتيءَ جو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ 9.73 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 3.61 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 4.48 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 0.59 سيڪڙو هئا. عيسائين جو تناسب شهري سنڌ ۾ 1.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.24 سيڪڙو هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === اسلام === {{Main|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ تي عربن جي فتح}} سنڌ ۾ اسلام جي موجودگي جو تعلق اٺين صديءَ جي عرب فتح کان اڳ واري سامونڊي واپار سان پڻ جوڙيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌ جي بندرگاهن جا عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا. بهرحال، سنڌ ۾ اسلامي سياسي اقتدار جو مستقل قيام 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح سان ٿيو. [[راجا ڏاهر]] جي شڪست کان پوءِ ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد ۽ ملتان سميت سنڌو ماٿريءَ جا اهم حصا عرب اقتدار هيٺ آيا. ابتدائي اسلامي انتظام ۾ مقامي هندن ۽ ٻڌن کي مختلف هنڌن تي پنهنجي مذهبي ادارن ۽ رسم رواج جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جڏهن ته انهن تي اسلامي رياست جي مالي ۽ قانوني نظام جا ضابطا لاڳو ٿيا. سنڌ ۾ اسلام قبول ڪرڻ وارو عمل هڪ ئي وقت يا هڪ ئي سبب سان نه ٿيو، پر ڪيترن صدين تائين سياسي، سماجي، معاشي، مذهبي ۽ روحاني رابطن وسيلي تدريجي طور وڌندو رهيو. [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت بابت بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن ۽ سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلڻ ۽ ڪجهه ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. ''چچ نامي'' ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ راجا ڏاهر جي پٽ [[جيسيه]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت پڻ روايت موجود آهي؛ پر اهڙين روايتن جي تفصيل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري انهن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ماخذن ۾ آيل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === تصوف === {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} سنڌ جي اسلامي تاريخ ۾ [[تصوف]] کي خاص اهميت حاصل آهي. وچئين دور کان صوفي خانقاهون، درگاهون، سماع، ڪافي ۽ مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ جا اهم حصا بڻيا. قادري، سهروردي، چشتي ۽ نقشبندي روايتن جا مختلف سلسلا سنڌ ۾ سرگرم رهيا، جڏهن ته مقامي صوفي روايتن ڪيترن هنڌن تي فارسي-اسلامي فڪر کي سنڌي ٻولي، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقامي ثقافت سان ملائي هڪ مخصوص مذهبي ماحول پيدا ڪيو.<ref>{{cite journal |title=On the History of Sufism in Australia |journal=Journal of Sufi Studies |publisher=Brill |volume=11 |year=2022 |pages=115–135}}</ref> سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]]، [[مخدوم نوح]]، [[شاهه عنايت شهيد]] ۽ ٻين بزرگن جا نالا شامل آهن. انهن جون درگاهون مذهبي زيارت سان گڏ سنڌي موسيقي، شاعري، لوڪ ثقافت ۽ اجتماعي سڃاڻپ جا پڻ مرڪز رهيون آهن. [[مڪلي جو قبرستان]] ۾ حڪمرانن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جا سوين تاريخي مقبرا موجود آهن. يونيسڪو مڪلي کي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ غيرمعمولي شاهدي قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === هندومت === {{Main|سنڌ ۾ هندومت}} [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[ساڌ ٻيلو]] جي هندو مذهبي عمارت، [[سکر]].]] هندومت سنڌ جي سڀ کان پراڻين زنده مذهبي روايتن مان هڪ آهي. سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور ۾ هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ جين مت مختلف وقتن تي اهم مذهبي روايتون رهيون. عرب فتح کان پوءِ به هندو آبادي سنڌ جي سماجي، تجارتي ۽ زرعي زندگيءَ جو اهم حصو رهي. 1941ع جي آدمشماري موجب ان وقت جي سنڌ ۾ 4,840,795 ماڻهن مان 1,279,530، يعني تقريباً '''26.4 سيڪڙو'''، هندو هئا، جڏهن ته مسلمان آبادي 71.5 سيڪڙو هئي.<ref name="Sindh1941">{{cite book |title=Census of India, 1941: Sind |year=1941 |at=Table on Religion}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي شهري هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته هندستان مان مسلمان مهاجر سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ اچي آباد ٿيا. ان سان سنڌ جي مذهبي ۽ لساني آباديءَ جي بناوت ۾ بنيادي تبديلي آئي. 2023ع ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''هندو جاتي''' ۽ '''شيڊيولڊ ڪاسٽس''' کي جدا مردم شماري categories طور ڳڻيو. هندو جاتيءَ جو انگ '''3,575,848''' يا 6.43 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس '''1,325,559''' يا 2.38 سيڪڙو هئا. ٻنهي سرڪاري categories کي گڏ ڪرڻ سان انگ لڳ ڀڳ 4.90 ملين يا 8.81 سيڪڙو ٿئي ٿو، پر سرڪاري مردم شماريءَ ۾ اهي الڳ ڏيکاريل آهن.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي هندو آبادي خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ ٻين اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. [[ساڌ ٻيلو]]، [[راماپير مندر، ٽنڊو الهيار|راماپير مندر]]، عمرڪوٽ جا مندر ۽ ٿر جا مختلف مذهبي ماڳ سنڌ جي هندو مذهبي ورثي جا اهم مرڪز آهن. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن جدا صوبائي قانون ذريعي هندو شادين جي رجسٽريشن لاءِ '''[[سنڌ هندو ميريج ايڪٽ 2016ع]]''' منظور ڪيو؛ ان ۾ 2018ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Hindus Marriage Act, 2016 |url=https://humanrights.sindh.gov.pk/hr-acts |publisher=Human Rights Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جين مت === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[فائل:Gori Temple (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[گوري مندر]]، [[ننگرپارڪر]]؛ سنڌ جي تاريخي جين مذهبي ورثي جو نمايان مثال.]] [[جين مت]] سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي مذهبي تاريخ جو اهم حصو رهيو آهي، خاص طور ٿرپارڪر، ننگرپارڪر ۽ گجرات سان ڳنڍيل واپاري علائقن ۾. [[ننگرپارڪر جا جين مندر]]، [[گوري مندر]]، ڀوڏيسر ۽ ويراواهه جا آثار سنڌ ۾ جين برادرين جي ڊگهي تاريخ جا مادي ثبوت آهن. ننگرپارڪر جا جين مندر وچئين دور کان اوائلي جديد دور تائين مختلف مرحلن ۾ تعمير ٿيا ۽ انهن ۾ گجرات، راجستان ۽ مقامي سنڌي تعميراتي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا. 2016ع ۾ '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي جين آباديءَ جو تقريباً سمورو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، تنهنڪري 2023ع جي مردم شماري ۾ جين مت کي سنڌ لاءِ الڳ category طور نه ڏيکاريو ويو. ان جي باوجود جين مندر سنڌ جي مذهبي ۽ آثار قديمه واري ورثي ۾ اهم جڳهه رکن ٿا. === سنڌ ۾ عيسائيت === {{Main|سنڌ ۾ عيسائيت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img43 StPatrick Cathedral.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي عيسائي مذهبي عمارتن مان هڪ.]] سنڌ ۾ عيسائيت جي تاريخ کي رڳو 1843ع جي برطانوي فتح سان شروع ڪرڻ درست ناهي، پر ان جي قديم تاريخ بابت دعوائن کي روايت ۽ تاريخي ثبوت جي وچ ۾ فرق سان پيش ڪرڻ ضروري آهي. عيسائي روايتن ۽ ٽئين صديءَ جي اپوڪريفل متن ''اعمال توما'' ۾ رسول [[سينٽ ٿامس]] کي هند-پارٿي حڪمران [[گونڊوفارس]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪندي بيان ڪيو ويو آهي. گونڊوفارس پهرين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ موجوده پاڪستان جي حصن تي حڪمران هو.<ref>{{cite journal |last=Fleet |first=J. F. |title=St. Thomas and Gondophernes |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=37 |issue=2 |year=1905 |pages=223–236 |doi=10.1017/S0035869X00033049}}</ref> بهرحال جديد علمي تحقيق سينٽ ٿامس جي اتر اولهه هندستان يا سنڌو ماٿريءَ واري سفر کي مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو نٿي سمجهي. ''اعمال توما'' جي ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي گونڊوفارس جو نالو اچڻ اهم آهي، پر متن ۾ افسانوي ۽ مذهبي عناصر پڻ موجود آهن؛ تنهنڪري “سينٽ ٿامس سنڌ ۾ آيو ۽ گونڊوفارس کي عيسائي بڻايو” کي قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |title=Networks and social cohesion in ancient Indian Ocean trade: geography, ethnicity, religion |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2013}}</ref><ref>{{cite journal |title=The South Indian Tradition of the Apostle Thomas |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |publisher=Cambridge University Press}}</ref> قديم هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن وسيلي شام، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي عيسائي برادرين جو هندستان سان رابطو موجود هو، تنهنڪري سنڌ ۽ ان جي بندرگاهن تائين ابتدائي عيسائي واپارين يا مسافرن جي پهچ ممڪن هئي؛ پر سنڌ ۾ پهرين صديءَ جي منظم عيسائي جماعت جا سڌا آثار قديمه جا ثبوت محدود آهن. سنڌي تاريخي ادب ۾ فادر اڪيلس ميرسمن جي تحقيق موجب انگريزن جي فتح کان اڳ به ڪراچيءَ ۾ وقت بوقت ڪئٿولڪ پادرين جي آمد جو ذڪر ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني مذهبي جماعت سان لاڳاپيل پادرين جي مذهبي خدمت بابت روايت ڏني وئي آهي. 1840ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ مستقل ڪئٿولڪ ۽ پوءِ پروٽيسٽنٽ مشن وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Meersman |first=Achilles |title=Did the British Introduce Christianity into Sind? |journal=Journal of the Sind Historical Society |note=Reprinted in Sindh Observer: Selections from the Journal of Sindh Historical Society, ed. Mubarak Ali |pages=99–100}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عيسائي مشنن ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ اسڪول، ڪاليج، اسپتالون ۽ سماجي ادارا قائم ڪيا. [[ڪراچي آرچ ڊائوسيس]] 20 مئي 1948ع تي قائم ٿيو ۽ 15 جولاءِ 1950ع تي آرچ ڊائوسيس جي حيثيت حاصل ڪيائين؛ ان جو مرڪزي گرجاگهر [[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]] آهي.<ref>{{cite web |title=Archdiocese of Karachi |url=https://www.catholicsinpakistan.org/dioceses/karachi/ |publisher=Catholics in Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''546,968''' عيسائي هئا، جيڪي مذهب بابت جواب ڏيندڙ آباديءَ جو '''0.98 سيڪڙو''' هئا. انهن مان وڏي آبادي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ رهي ٿي.<ref name="PBSReligion2023"/> === سک مت === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ واپار، فوجي ۽ مذهبي رابطن سبب [[سک مت]] سان لاڳاپيل جماعتون نوآبادياتي دور کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ ۾ موجود رهيون. سکر، شڪارپور، ڪراچي ۽ ٻين شهرن ۾ سک ۽ نانڪ پنٿي واپاري برادريون تاريخي طور آباد رهيون. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ ننڍيون سک برادريون موجود رهيون ۽ ڪجهه شهرن ۾ گردوارا ۽ مذهبي ادارا قائم رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''5,182''' ماڻهن سک مت کي پنهنجو مذهب ڄاڻايو، جيڪو صوبي جي ڳڻيل مذهبي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''0.01 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === پارسي ۽ زرتشتي برادري === [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] يا [[پارسي]] برادري سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، جي شهري، تجارتي ۽ فلاحي تاريخ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي دور دوران بمبئي، گجرات ۽ ٻين علائقن مان پارسي خاندان ڪراچي لڏي آيا ۽ بندرگاهي واپار، صنعت، شهري حڪومت، تعليم ۽ خيراتي ادارن ۾ سرگرم ٿيا. [[جمشيد نسروانجي مهتا]]، جيڪو ڪراچي جو مشهور ميئر ۽ سماجي ڪارڪن هو، سنڌ جي پارسي برادريءَ جي نمايان شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. پارسي برادريءَ ڪراچيءَ ۾ اسڪولن، اسپتالن، رهائشي ۽ خيراتي ادارن جي قيام ۾ پڻ حصو ورتو. 2023ع جي آدمشماري ۾ سنڌ ۾ '''1,763''' پارسي رڪارڊ ٿيا، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو تقريباً '''0.003 سيڪڙو''' هئا.<ref name="PBSReligion2023"/> === مذهبي آبادي، 2023ع === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! نمبر ! مذهب / مردم شماري category ! آبادي ! سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E8F5E9;" | 1 | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | '''[[اسلام]]''' | 50,126,428 | '''90.09%''' | 85.45% | 94.06% |- | style="background:#FFF3E0;" | 2 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | '''[[هندومت|هندو جاتي]]''' | 3,575,848 | '''6.43%''' | 9.73% | 3.61% |- | style="background:#FDEDEC;" | 3 | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | '''[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]]''' | 1,325,559 | '''2.38%''' | 4.48% | 0.59% |- | style="background:#EAF2F8;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عيسائيت]]''' | 546,968 | '''0.98%''' | 0.24% | 1.62% |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[احمديه]] | 18,266 | 0.03% | 0.02% | 0.04% |- | style="background:#FFF9C4;" | 6 | style="background:#FCF3CF; text-align:right;" | [[سک مت]] | 5,182 | 0.01% | 0.01% | 0.01% |- | style="background:#F2F3F4;" | 7 | style="background:#E5E7E9; text-align:right;" | [[پارسي]] | 1,763 | 0.003% | 0.001% | 0.005% |- | style="background:#F8F9F9;" | 8 | style="text-align:right;" | ٻيا | 38,395 | 0.07% | 0.07% | 0.07% |} <ref name="PBSReligion2023"/> {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع<ref name="PBSReligion2023"/> |label1=[[اسلام]] |value1=90.09 |color1=#2E8B57 |label2=هندو جاتي |value2=6.43 |color2=#F39C12 |label3=[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]] |value3=2.38 |color3=#E67E22 |label4=[[عيسائيت]] |value4=0.98 |color4=#3498DB |label5=[[احمديه]] |value5=0.03 |color5=#8E44AD |label6=[[سک مت]] |value6=0.01 |color6=#F4D03F |label7=پارسي ۽ ٻيا |value7=0.08 |color7=#95A5A6 }} {{clear}} === مذهبي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي === هيٺ ڏنل جدول 1872ع کان 2023ع تائين مختلف آدمشمارين ۾ سنڌ جي مذهبي آباديءَ جو تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. نوآبادياتي دور جي آدمشمارين ۾ مذهبي درجي بندي موجوده آدمشمارين کان مختلف هئي؛ مثال طور ڪن سالن ۾ نانڪ پنٿين، قبائلي مذهبي گروهن يا جينن کي هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيو ويو هو. تنهنڪري مختلف سالن جي انگن جو سڌو مقابلو انهن وضاحتي حاشين کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ گهرجي. <div style="overflow-x:auto; border:1px solid #AAB7B8; padding:0.2em;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:92%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ مذهب، 1872ع–2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! rowspan="2" style="min-width:125px;" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" | 1872ع<ref name="sindh1872">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |jstor=saoa.crl.25057641 |access-date=16 November 2024 |title=Census of the Bombay Presidency, taken on the 21. February 1872. |year=1872 |volume=2 |pages=76 (part 1) & 112–138 (part 2) |publisher=Bombay, 1875. |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921175249/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1872|1872ع جا انگ [[برطانوي هندستان ۾ آدمشماري|آدمشماري]] جي انهن ضلعن ــ [[ڪراچي ضلعو (سنڌ)|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ضلعو (سنڌ)|حيدرآباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو]] ــ ۽ [[خيرپور رياست]] جي مجموعي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن. خيرپور رياست ۾ مذهبي وابستگي الڳ نه ڳڻي وئي هئي.}} ! colspan="2" | 1881ع<ref name="sindh1881">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=3 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1881|1881ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1891ع<ref name="sindh1891">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |archive-date=8 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408203225/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1891|1891ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1901ع<ref name="sindh1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207080045/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1901|1901ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1911ع<ref name="sindh1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |archive-date=8 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208045130/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1911|1911ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1921ع<ref name="sindh1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=6 May 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022430/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1921|1921ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1931ع<ref name="sindh1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=5 May 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022514/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1931|1931ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1941ع ! colspan="2" | 1951ع<ref name="sindh1951">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|title=CPopulation According to Religion, Tables-6, Pakistan – Census 1951|access-date=21 July 2024|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013102/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|url-status=live}}</ref>{{rp|22–26}}{{efn|name=Sindh1951|[[وفاقي گادي وارو علائقو (ڪراچي)]] پڻ شامل آهي.}} ! colspan="2" | 1998ع<ref name="sindh1998">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|title=Population Distribution by Religion, 1998 Census|access-date=23 January 2023|archive-date=23 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250923095306/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="sindh2017">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|title=TABLE 9 – POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=23 January 2023|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013148/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="2017 Census">{{cite web |title=Religious Demographics of Pakistan 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf |archive-date=29 August 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="sindh2023">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=7th Population and Housing Census – Detailed Results Table-9 Population by sex, religion and rural/urban|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=6 August 2024|archive-date=3 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203030321/https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census – 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |access-date=21 July 2024 |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212115052/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=live }}</ref> |- style="background:#D2B4DE;" ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % |- style="background:#E8F5E9;" ! style="text-align:right;" | [[اسلام]] [[فائل:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,712,266{{efn|[[سني اسلام|سني]]: 1,700,468<br>[[شيعو اسلام|شيعا]]: 11,798}} | {{Percentage|1712266|2192415|2}} | 1,989,630 || {{Percentage|1989630|2542976|2}} | 2,318,180 || {{Percentage|2318180|3003711|2}} | 2,609,337 || {{Percentage|2609337|3410223|2}} | 2,822,756 || {{Percentage|2822756|3737223|2}} | 2,562,700 || {{Percentage|2562700|3472508|2}} | 3,017,377 || {{Percentage|3017377|4114253|2}} | 3,462,015 || {{Percentage|3462015|4840795|2}} | 5,535,645 || {{Percentage|5535645|6047748|2}} | 27,796,814 || {{Percentage|27796814|30439893|2}} | 43,234,107 || {{Percentage|43234107|47854510|2}} | 50,126,428 || {{Percentage|50126428|55638409|2}} |- style="background:#FFF3E0;" ! style="text-align:right;" | [[هندومت]] [[فائل:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|1872ع جي آدمشماريءَ ۾ قبائلي مذهبي گروهه، جين ۽ نانڪ پنٿي پڻ هن درجي ۾ شامل هئا؛ 1881ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي، 1891ع ۾ قبائلي، ۽ 1901ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي پڻ هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيا ويا.}} | 475,848{{efn|جاتي هندو: 390,435<br>[[پاڪستان ۾ شيڊيولڊ ڪاسٽس|شيڊيولڊ ڪاسٽس]]، قبائلي ۽ جين: 61,514<br>نانڪ پنٿي (سک): 23,899}} | {{Percentage|475848|2192415|2}} | 544,848 || {{Percentage|544848|2542976|2}} | 674,371 || {{Percentage|674371|3003711|2}} | 787,683 || {{Percentage|787683|3410223|2}} | 877,313 || {{Percentage|877313|3737223|2}} | 876,629 || {{Percentage|876629|3472508|2}} | 1,055,119 || {{Percentage|1055119|4114253|2}} | 1,279,530 || {{Percentage|1279530|4840795|2}} | 482,560 || {{Percentage|482560|6047748|2}} | 2,280,842 || {{Percentage|2280842|30439893|2}} | 4,176,986 || {{Percentage|4176986|47854510|2}} | 4,901,407 || {{Percentage|4901407|55638409|2}} |- style="background:#EAF2F8;" ! style="text-align:right;" | [[عيسائيت]] [[فائل:Christian cross.svg|15px]] | 3,329{{efn|[[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]: 1,670<br>[[چرچ آف انگلينڊ]]: 1,142<br>مقامي عيسائي (مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ سرياني): 359<br>پريسبيٽيرين: 156<br>يوناني آرٿوڊوڪس: 2}} | {{Percentage|3329|2192415|2}} | 6,082 || {{Percentage|6082|2542976|2}} | 7,768 || {{Percentage|7768|3003711|2}} | 7,825 || {{Percentage|7825|3410223|2}} | 10,917 || {{Percentage|10917|3737223|2}} | 11,734 || {{Percentage|11734|3472508|2}} | 15,152 || {{Percentage|15152|4114253|2}} | 20,304 || {{Percentage|20304|4840795|2}} | 22,601 || {{Percentage|22601|6047748|2}} | 294,885 || {{Percentage|294885|30439893|2}} | 408,301 || {{Percentage|408301|47854510|2}} | 546,968 || {{Percentage|546968|55638409|2}} |- style="background:#F2F3F4;" ! style="text-align:right;" | [[زرتشتي مذهب]] [[فائل:Faravahar.svg|15px]] | 870{{efn|شاهنشاهي فرقي جا: 712<br>قديمي فرقي جا: 158}} | {{Percentage|870|2192415|2}} | 1,063 || {{Percentage|1063|2542976|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3003711|2}} | 2,000 || {{Percentage|2000|3410223|2}} | 2,411 || {{Percentage|2411|3737223|2}} | 2,913 || {{Percentage|2913|3472508|2}} | 3,537 || {{Percentage|3537|4114253|2}} | 3,841 || {{Percentage|3841|4840795|2}} | 5,046 || {{Percentage|5046|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,763 || {{Percentage|1763|55638409|3}} |- style="background:#FFFDE7;" ! style="text-align:right;" | [[ٻڌ ڌرم]] [[فائل:Dharma Wheel (2).svg|15px]] | 67 || {{Percentage|67|2192415|3}} | 9 || {{Percentage|9|2542976|3}} | 2 || {{Percentage|2|3003711|3}} | 0 || {{Percentage|0|3410223|3}} | 21 || {{Percentage|21|3737223|3}} | 41 || {{Percentage|41|3472508|3}} | 53 || {{Percentage|53|4114253|3}} | 111 || {{Percentage|111|4840795|3}} | 670 || {{Percentage|670|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#E8EAF6;" ! style="text-align:right;" | [[يهوديت]] [[فائل:Star of David.svg|15px]] | 35 || {{Percentage|35|2192415|3}} | 153 || {{Percentage|153|2542976|2}} | 210 || {{Percentage|210|3003711|2}} | 428 || {{Percentage|428|3410223|2}} | 595 || {{Percentage|595|3737223|2}} | 671 || {{Percentage|671|3472508|2}} | 985 || {{Percentage|985|4114253|2}} | 1,082 || {{Percentage|1082|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF8E1;" ! style="text-align:right;" | [[جين مت]] [[فائل:Jain Prateek Chihna.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,191 || {{Percentage|1191|2542976|2}} | 923 || {{Percentage|923|3003711|2}} | 921 || {{Percentage|921|3410223|2}} | 1,349 || {{Percentage|1349|3737223|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3472508|2}} | 1,144 || {{Percentage|1144|4114253|2}} | 3,687 || {{Percentage|3687|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF9C4;" ! style="text-align:right;" | [[سک مت]] [[فائل:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 720 || {{Percentage|720|3003711|2}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census|1901ع جي آدمشماريءَ ۾ سک آباديءَ کي هندو درجي ۾ ڳڻيو ويو هو.}} || {{N/a}} | 12,339 || {{Percentage|12339|3737223|2}} | 8,036 || {{Percentage|8036|3472508|2}} | 19,172 || {{Percentage|19172|4114253|2}} | 32,627 || {{Percentage|32627|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 5,182 || {{Percentage|5182|55638409|2}} |- style="background:#EFEBE9;" ! style="text-align:right;" | قبائلي مذهب | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census}} || {{N/a}} | 9,224 || {{Percentage|9224|3737223|2}} | 8,186 || {{Percentage|8186|3472508|2}} | 204 || {{Percentage|204|4114253|2}} | 37,598 || {{Percentage|37598|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#F3E5F5;" ! style="text-align:right;" | [[احمديه]] [[فائل:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 43,524 || {{Percentage|43524|30439893|2}} | 21,661 || {{Percentage|21661|47854510|2}} | 18,266 || {{Percentage|18266|55638409|2}} |- style="background:#ECEFF1;" ! style="text-align:right;" | ٻيا | 0 || {{Percentage|0|2192415|2}} | 0 || {{Percentage|0|2542976|2}} | 3 || {{Percentage|3|3003711|2}} | 2,029 || {{Percentage|2029|3410223|2}} | 298 || {{Percentage|298|3737223|2}} | 64 || {{Percentage|64|3472508|3}} | 1,510 || {{Percentage|1510|4114253|2}} | 0 || {{Percentage|0|4840795|2}} | 1,226 || {{Percentage|1226|6047748|2}} | 23,828 || {{Percentage|23828|30439893|2}} | 13,455 || {{Percentage|13455|47854510|2}} | 38,395 || {{Percentage|38395|55638409|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D5F5E3; font-weight:bold;" ! جواب ڏيندڙ ڪل آبادي ! 2,192,415 ! {{Percentage|2192415|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,047,748 ! {{Percentage|6047748|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,638,409 ! {{Percentage|55638409|55696147|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" ! ڪل آبادي ! 2,322,765 ! {{Percentage|2322765|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,054,474 ! {{Percentage|6054474|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,696,147 ! {{Percentage|55696147|55696147|2}} |} </div> == تعليم == {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} [[فائل:University of Sindh Gate.jpg|thumb|270px|[[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|270px|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم انجنيئرنگ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[فائل:Aga Khan University .jpg|thumb|270px|[[آغا خان يونيورسٽي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خانگي طبي ۽ تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] سنڌ ۾ تعليم جو نظام ابتدائي، پرائمري، مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي اسڪولي تعليم کان وٺي ڪاليجي، فني، پيشاورانه ۽ [[اعليٰ تعليم]] تائين پکڙيل آهي. صوبي ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ خانگي اسڪول، ڪاليج، يونيورسٽيون، ديني مدرسا، غير رسمي تعليمي مرڪز ۽ فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا. اسڪولي تعليم جو بنيادي انتظام سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ وٽ آهي، جڏهن ته اعليٰ تعليم، يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن لاءِ صوبائي ۽ وفاقي سطح تي الڳ ريگيوليٽري ۽ انتظامي ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206155811/https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20(2).pdf |url-status=dead}}</ref> [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 25-الف موجب پنجن کان سورهن سالن جي عمر تائين هر ٻار لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪرڻ رياست جي ذميواري آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ تعليم جي انتظام ۾ صوبن جو ڪردار وڌيڪ وسيع ٿيو. سنڌ ۾ ان آئيني حق کي عملي قانوني بنياد ڏيڻ لاءِ ''سنڌ رائيٽ آف چلڊرين ٽو فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ، 2013ع'' منظور ڪيو ويو، جنهن تحت پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو قانوني ڍانچو قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |title=Sindh Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2013 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |date=11 March 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[نوابشاهه]] ۽ [[ٽنڊو ڄام]] ۾ عام تعليم سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، ڪاروباري انتظام، ڪمپيوٽنگ، فن، ڊيزائن، حياتياتي سائنس ۽ ٻين تخصصي شعبن جون يونيورسٽيون ۽ تحقيقي ادارا قائم آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] سنڌ جي ڪيترين سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن کي تسليم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426065204/https://www.hec.gov.pk/english/universities/pages/recognised.aspx |url-status=dead}}</ref> === خواندگي === {{See also|پاڪستان ۾ تعليم}} [[فائل:Literacy Rate by Pakistani District - 2017 Census.svg|thumb|270px|2017ع جي آدمشماري موجب پاڪستان جي ضلعن ۾ خواندگيءَ جي شرح؛ سنڌ جي ضلعن ۾ پڻ نمايان علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچن ٿا.]] 2023ع جي [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|آدمشماري]] موجب سنڌ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي، جيڪا 2017ع ۾ 54.57 سيڪڙو هئي. 2023ع ۾ مردن جي خواندگي 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.21 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي خوانده آباديءَ جو انگ 22,431,392 هو.<ref name="SindhCensusEducation2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |title=Provincial Census Report 2023 — Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |pages=73–74 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي تعليمي صورتحال ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن جي وچ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2023ع ۾ شهري سنڌ جي خواندگيءَ جي شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙي سنڌ ۾ اها 38.14 سيڪڙو هئي. ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مردن جي خواندگي 48.06 سيڪڙو ۽ عورتن جي 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اهي شرحون ترتيبوار 76.27 ۽ 67.80 سيڪڙو هيون.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> قومي سطح تي 2023ع ۾ پاڪستان جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 60.65 سيڪڙو هئي. صوبن مان پنجاب 66.25 سيڪڙو، سنڌ 57.54 سيڪڙو، خيبر پختونخوا 51.09 سيڪڙو ۽ بلوچستان 42.01 سيڪڙو تي هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/National%20Census%20Report-2023.pdf |title=National Census Report 2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |page=145 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== خواندگيءَ جي شرح، 2017ع ۽ 2023ع ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#345995; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ ۾ خواندگيءَ جي شرح (10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر)'''<ref name="SindhCensusEducation2023"/> |- style="background:#E8EEF7;" ! rowspan="2" | علائقو ! colspan="3" | 2017ع ! colspan="3" | 2023ع |- style="background:#D9E6F5;" ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- ! style="background:#EDF7ED;" | سڄي سنڌ | 54.57٪ | 62.52٪ | 45.95٪ | style="background:#DFF2DF; font-weight:bold;" | 57.54٪ | 64.23٪ | 50.21٪ |- ! style="background:#FFF4E5;" | ٻهراڙي | 35.19٪ | 46.91٪ | 22.64٪ | style="background:#FFE9CC; font-weight:bold;" | 38.14٪ | 48.06٪ | 27.52٪ |- ! style="background:#EAF4FC;" | شهري | 70.43٪ | 75.13٪ | 65.28٪ | style="background:#DDEFFC; font-weight:bold;" | 72.26٪ | 76.27٪ | 67.80٪ |} </div> === اسڪولي تعليم === [[فائل:Back to school after six months interruption.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي پرائمري اسڪول ۾ شاگرد؛ صوبي جي اسڪولي نظام ۾ پرائمري تعليم بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] [[فائل:Studying for the chance to become a teacher.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردياڻي؛ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعليم تائين رسائي هڪ اهم تعليمي مسئلو آهي.]] سنڌ حڪومت جي ''اينيوئل اسڪول سينسس 2023–24ع'' موجب صوبي ۾ '''40,978 سرڪاري اسڪول''' رڪارڊ ڪيا ويا. انهن مان 36,225 پرائمري، 1,581 مڊل، 1,027 ايليمينٽري، 1,654 ثانوي ۽ 491 اعليٰ ثانوي اسڪول هئا. ان مطابق سرڪاري اسڪولي ڍانچي جو لڳ ڀڳ 88.4 سيڪڙو حصو پرائمري سطح تي مشتمل هو.<ref name="ASC2023-24">{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |page=16 |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251206155811/https://rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20(2).pdf |url-status=dead}}</ref> پرائمري کان پوءِ مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي ادارن جو نسبتاً گهٽ انگ، خاص طور ٻهراڙي ۽ پري پيل علائقن ۾، شاگردن جي ايندڙ تعليمي سطح تائين جسماني رسائيءَ کي محدود ڪري سگهي ٿو. ان ڪري اسڪولن جي سطح وار غيرمتوازن ورڇ سنڌ جي تعليمي رٿابنديءَ جو هڪ اهم مسئلو آهي. ==== سرڪاري اسڪولن جي سطح موجب ورڇ ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#287271; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جا سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''<ref name="ASC2023-24"/> |- style="background:#D9F0EF;" ! سطح ! اسڪولن جو تعداد ! ڪل اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | style="text-align:right; background:#EDF8F7;" | پرائمري | 36,225 | 88.4٪ |- | style="text-align:right; background:#F2F8E9;" | مڊل | 1,581 | 3.9٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF4E6;" | ايليمينٽري | 1,027 | 2.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FDEBEC;" | ثانوي | 1,654 | 4.0٪ |- | style="text-align:right; background:#EEEAF8;" | اعليٰ ثانوي | 491 | 1.2٪ |- style="background:#D5E8E8; font-weight:bold;" ! ڪل ! 40,978 ! 100٪ |} === اسڪولي بنيادي سهولتون === سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ پيئڻ جي پاڻي، بجلي، ٽوائلٽ ۽ بائونڊري وال جهڙين بنيادي سهولتن جي کوٽ تعليمي معيار ۽ اسڪول ۾ ٻارن جي برقرار رهڻ تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي. 2023–24ع جي انگن موجب 40,978 سرڪاري اسڪولن مان 26,006 ۾ پيئڻ جو پاڻي، 13,013 ۾ بجلي، 17,136 ۾ ٽوائلٽ ۽ 20,913 ۾ بائونڊري وال موجود هئي.<ref name="SindhAssemblyEducation">{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1997 |title=Questions and Answers — Education Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#7B5E57; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ بنيادي سهولتون'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#EFE5E2;" ! بنيادي سهولت ! سهولت رکندڙ اسڪول ! ڪل سرڪاري اسڪول ! لڳ ڀڳ دستيابي |- | style="text-align:right; background:#E7F5FF;" | پيئڻ جو پاڻي | 26,006 | 40,978 | 63.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF3BF;" | بجلي | 13,013 | 40,978 | 31.8٪ |- | style="text-align:right; background:#E6FCF5;" | ٽوائلٽ | 17,136 | 40,978 | 41.8٪ |- | style="text-align:right; background:#F3F0FF;" | بائونڊري وال | 20,913 | 40,978 | 51.0٪ |} === ڪراچي ۾ اسڪولي تعليم === [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري تعليمي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ڪراچي ريجن جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي طور '''440,473 شاگرد''' داخل هئا، جن مان 207,042 ڇوڪرا ۽ 233,431 ڇوڪريون هيون.<ref name="SindhAssemblyEducation"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#4A6FA5; color:white; padding:7px;" | '''ڪراچي جي سرڪاري اسڪولن ۾ داخلا، 2023–24ع'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#E5EDF7;" ! ضلعو ! اسڪول ! ڇوڪرا ! ڇوڪريون ! ڪل داخلا |- | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | 337 | 39,984 | 48,391 | 88,375 |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | 180 | 25,528 | 28,135 | 53,663 |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 206 | 21,946 | 22,573 | 44,519 |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 221 | 40,156 | 47,042 | 87,198 |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 601 | 36,832 | 33,477 | 70,309 |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | 139 | 22,193 | 31,137 | 53,330 |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | 185 | 20,403 | 22,676 | 43,079 |- style="background:#D8E5F3; font-weight:bold;" ! ڪل ! 1,869 ! 207,042 ! 233,431 ! 440,473 |} === تعليم تائين رسائي ۽ اهم چئلينج === سنڌ ۾ اسڪولي نظام جي توسيع باوجود اسڪول تائين رسائي، داخلا کان پوءِ تعليم جاري رکڻ، سکيا جو معيار، صنفي اڻبرابري، بنيادي سهولتن جي کوٽ ۽ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ فرق اهم چئلينج رهيا آهن. سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19ع سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو؛ ان ۾ 20,540 گهرن جو نمونو شامل هو ۽ نتيجا شهري، ٻهراڙي ۽ ضلعي سطح تائين تيار ڪيا ويا.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/documents/sindh-multiple-indicator-cluster-survey-2018-19 |title=Sindh – Multiple Indicator Cluster Survey 2018–19 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |date=16 July 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> تعليمي رسائيءَ ۾ تفاوت معاشي حيثيت، جنس، رهائش جي هنڌ، اسڪول جي فاصلي، ٽرانسپورٽ، بنيادي سهولتن ۽ گهريلو حالتن سان ڳنڍيل آهي. ان ڪري سنڌ ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان صرف داخلا وڌائڻ بدران پٺتي پيل، غريب، ٻهراڙي ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻارن تائين تعليم پهچائڻ تي پڻ رهيو آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> === اسڪول کان ٻاهر ٻار === [[File:Providing shelter for flood-affected families as they return home (5330424997).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر هڪ ٻار؛ اسڪولن جي تباهي ۽ تعليمي سامان جي ضايع ٿيڻ تعليم تائين رسائيءَ کي متاثر ڪندڙ سببن مان آهن.]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو وڏو انگ تعليمي شعبي جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. 2022ع ۾ [[يونيسيف]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ لڳ ڀڳ '''65 لک''' ڄاڻايو هو. هن مسئلي ۾ اهي ٻار شامل آهن جيڪي اسڪول ۾ ڪڏهن داخل نه ٿيا، ۽ اهي پڻ جيڪي داخلا کان پوءِ تعليم اڌ ۾ ڇڏي ويا.<ref name="SSDMS">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/new-digital-application-helps-monitor-student-attendance-sindh |title=New digital application helps monitor student attendance in Sindh |date=16 March 2022 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ شاگردن جي حاضريءَ جي نگراني، متبادل سکيا، غير رسمي تعليم، اسڪولن جي بنيادي سهولتن جي بهتري ۽ والدين سان رابطو جهڙا قدم استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="SchoolMonitoringSindh">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/mobile-app-helps-reduce-school-dropout-pakistans-sindh-province |title=Mobile App helps reduce school dropout in Pakistan’s Sindh province |date=28 September 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڇوڪرين جي تعليم === سنڌ ۾ ڇوڪرين جي تعليم تائين رسائيءَ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻهراڙي سنڌ جي عورتن جي خواندگي صرف 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري عورتن ۾ اها 67.80 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> ڳوٺاڻن ۽ گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ اسڪول جو فاصلو، ٽرانسپورٽ، غربت، ثانوي اسڪولن جي محدود دستيابي ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ ڇوڪرين جي تعليم تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر آهن. ان ڪري غير رسمي ۽ متبادل سکيا وارن منصوبن ۾ ڇوڪرين کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. 2019ع ۾ سنڌ حڪومت، [[جاپان انٽرنيشنل ڪوآپريشن ايجنسي]] ۽ [[يونيسيف]] جي سهڪار سان 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا، جن جو مقصد 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ هو؛ انهن مان اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref name="NFE2019">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/government-japan-sindhs-school-education-literacy-department-and-unicef-inaugurate |title=Government of Japan, Sindh’s School Education & Literacy Department and UNICEF inaugurate non-formal education centres |date=1 March 2019 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === غير رسمي تعليم === {{Main|غير رسمي تعليم}} غير رسمي تعليم انهن ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ متبادل رستو مهيا ڪري ٿي، جيڪي رسمي اسڪولي نظام ۾ داخل نه ٿيا هجن يا تعليم اڌ ۾ ڇڏي چڪا هجن. اهڙن پروگرامن ۾ تيز رفتار نصاب، لچڪدار وقت ۽ سرگرمين تي ٻڌل سکيا وسيلي شاگردن کي بنيادي تعليم مڪمل ڪرڻ ۽ ٻيهر رسمي تعليمي نظام سان ڳنڍجڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو. 2019ع ۾ سنڌ ۾ 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا ويا، جن ذريعي 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو.<ref name="NFE2019"/> ڪراچي جي ڀرپاسي ۽ ڏکڻ سنڌ جي محروم آبادين ۾ قائم 80 غير رسمي تعليمي مرڪزن مان لڳ ڀڳ 2,400 شاگرد فائدو وٺندا رهيا، جن ۾ اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/interactive-teaching-methods-help-students-learn-better-non-formal-education-centre |title=Interactive teaching methods help students learn better at Non-Formal Education Centre in Pakistan |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] غير رسمي تعليم بابت الڳ قومي شماريات پڻ جاري ڪري ٿو، جن ۾ ''پاڪستان نان-فارمل ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس 2022–23ع'' شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/Publications |title=Pakistan Non-Formal Education Statistics Reports 2022–23 |date=25 October 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسڪولن جي نگراني ۽ ڊجيٽل انتظام === سنڌ حڪومت اسڪولي نظام جي نگراني لاءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال وڌايو آهي. سنڌ اسڪول مانيٽرنگ سسٽم ذريعي 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن ۽ لڳ ڀڳ 120,000 استادن بابت حاضري، درسي ڪتابن، اسڪولي سهولتن ۽ عمارتن جي حالت جهڙي معلومات گڏ ڪئي وئي آهي.<ref name="SchoolMonitoringSindh"/> 2022ع ۾ [[سنڌ اسڪول ڊيلي مانيٽرنگ سسٽم]] نالي هڪ وڌيڪ ڊجيٽل نظام متعارف ڪيو ويو، جنهن جو مقصد شاگردن جي روزاني حاضري رڪارڊ ڪرڻ ۽ غيرحاضريءَ جي صورت ۾ والدين، سنڀاليندڙن ۽ اسڪول انتظاميا کي اطلاع ڏيڻ هو. شروعاتي مرحلي ۾ اهو هر ضلعي مان هڪ اسڪول سميت 30 سرڪاري اسڪولن ۾ آزمائشي طور لاڳو ڪيو ويو.<ref name="SSDMS"/> ڊجيٽل نگرانيءَ سان گڏ استادن جي بايوميٽرڪ حاضري، اسڪولي انفراسٽرڪچر، داخلا ۽ تعليمي وسيلن جي انتظام لاءِ پڻ ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي آهي. يونيسيف موجب يورپي يونين جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي سڌارن واري پروگرام ۾ 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن بابت انتظامي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جو نظام استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکيا جو معيار ۽ جائزو === تعليمي رسائي سان گڏ شاگردن جي حقيقي سکيا جا نتيجا پڻ سنڌ جي تعليمي نظام جو اهم معيار آهن. [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] اسڪولي شاگردن جي سکيا کي ماپڻ لاءِ [[نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ]] منعقد ڪري ٿو. 2023ع جي جائزي کان پوءِ اداري سنڌ لاءِ الڳ ''نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ 2023 فائنڊنگز فار سنڌ'' رپورٽ مئي 2024ع ۾ جاري ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/PublicationDetail/YWFlNzdiMTUtNzcxOS00ZjI0LWFjODYtYzg4ZTU5OWNmYTg5 |title=National Achievement Test (NAT) 2023 Findings for Sindh |date=31 May 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اهڙن جائزي جو مقصد اسڪولن جي تعداد يا داخلا کان اڳتي وڌي پڙهڻ، رياضي، سائنس ۽ ٻين بنيادي صلاحيتن ۾ شاگردن جي حقيقي ڪارڪردگي ماپڻ آهي. === سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن === {{Main|سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن}} [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] سنڌ حڪومت جو نيم خودمختيار تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1992ع جي سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ايڪٽ تحت قائم ٿيو. ان جو مقصد سرڪاري-خانگي ڀائيواري، ڪميونٽي جي شموليت ۽ متبادل تعليمي ماڊلن ذريعي معياري تعليم تائين رسائي وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جا اهم پروگرام '''فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز'''، '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' ۽ '''پيپلز اسڪول پروگرام''' شامل آهن. فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز پروگرام اڳوڻن ايس اي ايف اسسٽڊ اسڪولز، رورل پرائيويٽ اسڪولز، ايگزسٽنگ اسڪول سپورٽ پروگرام ۽ مڊل ۽ هاءِ اسڪول پروگرام کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جي سهڪار هيٺ هلندڙ اسڪولن کي مالي مدد سان گڏ درسي مواد، استاد تربيت، شاگردن جي جائزي ۽ اسڪول مانيٽرنگ جون خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2025–26ع ۾ سڀني ضلعن ۾ نوان فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪول قائم ڪرڻ لاءِ پڻ درخواستون گهرايون ويون.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/public/files/1749787515_0.pdf |title=Request for Proposal 2025–2026: Establishment and Operation of First Phase of New Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' تحت خانگي شعبي، غير سرڪاري تنظيمن، ڪميونٽي گروهن ۽ شهرين کي سرڪاري اسڪولن جي تعليمي ۽ انتظامي بهتريءَ ۾ حصو وٺڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته فائونڊيشن فني سهڪار ۽ نگراني فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/aasps |title=Adopt-a-School Program |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص تعليم === {{Main|سنڌ ۾ خاص تعليم}} سنڌ ۾ معذوري رکندڙ ٻارن ۽ بالغن لاءِ تعليم، تربيت ۽ بحاليءَ جون خدمتون [[معذور ماڻهن جي بااختياري وارو کاتو، سنڌ|معذور ماڻهن جي بااختياري واري کاتي]] وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. کاتي وٽ صوبي جي ڪيترن ضلعن ۾ خاص تعليم، پيشاورانه تربيت ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مرڪز موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري فهرست موجب اهڙا ادارا ڪراچي، حيدرآباد، ڄامشورو، ٽنڊو محمد خان، ٽنڊو الهيار، مٽياري، دادو، ٺٽو، بدين، شهيد بينظيرآباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ، لاڙڪاڻو، شڪارپور، ڪشمور، جيڪب آباد، قمبر شهدادڪوٽ، ميرپورخاص، عمرڪوٽ، ٿرپارڪر، سکر، خيرپور ۽ گهوٽڪي سميت ڪيترن ضلعن ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/institutions/ |title=List of Institutions |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا بصارت، ٻڌڻ، جسماني، ذهني ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مخصوص تعليمي ۽ بحالي خدمتون مهيا ڪن ٿا. [[ڪوٽڙي]] ۾ خاص تعليم جي استادن لاءِ '''اسپيشل ايجوڪيشن ٽيچرز ٽريننگ اڪيڊمي سنڌ''' پڻ قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === فني ۽ ووڪيشنل تعليم === {{Main|سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي}} [[File:Commercial College.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي]] ۾ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف ڪمرشل ايجوڪيشن؛ سنڌ ۾ فني ۽ پيشاورانه تعليم روزگار ۽ صنعت لاءِ عملي مهارتون پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.]] سنڌ ۾ سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل تعليم جو وڏو حصو [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽيوٽا) جي انتظام هيٺ آهي. اٿارٽي صوبي ۾ ٽيڪنيڪل ۽ پيشاورانه تعليم جي ادارن، ڪاليجن، اسڪولن ۽ تربيت مرڪزن کي منظم ڪري ٿي؛ ان جو مرڪزي دفتر [[ڪراچي]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/BoG/BoG3M-WP.pdf |title=Sindh Technical Education & Vocational Training Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيوٽا جي ادارن ۾ گورنمينٽ ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، پولي ٽيڪنڪ، مونوٽيڪنڪ، ٽيڪنيڪل اسڪول، ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ ۽ ڪمرشل ايجوڪيشن جا ادارا شامل آهن. انهن ۾ ٽن سالن جو [[ڊپلوما آف ايسوسيئيٽ انجنيئرنگ]]، ٽيڪنيڪل اسڪول سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما اِن ڪامرس، قابليت تي ٻڌل تربيت ۽ مختلف مختصر مدي وارا مهارتي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/Admission_2021_22/TSC_PROSPECTUS_2021.pdf |title=STEVTA Programmes and Courses |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> فني تعليم ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪس، آٽو اينڊ ڊيزل، ريفريجريشن ۽ ٽيڪسٽائيل جهڙن روايتي شعبن سان گڏ ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، سافٽ ويئر، گرافڪ ڊيزائن، ويب ڊيزائن، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس ۽ سائبر سيڪيورٽي جهڙا جديد شعبا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1443.pdf |title=Institutes, Technologies, Trades, Programs and Intake Capacity – District-wise |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي تعليمي سيشن ۾ اسٽيوٽا چين جي تعليمي ادارن سان گڏ ٽن سالن جي '''ماڊرن سائنو-پاڪ ڊوئل ڊپلوما/ڊگري جوائنٽ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن پروگرام''' لاءِ پڻ داخلا شروع ڪئي، جنهن جو نمونو ٻه سال سنڌ ۾ ۽ هڪ سال چين ۾ تعليم ۽ تربيت تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |title=CCTE Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme, Academic Session 2025–2026 |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تعليم بابت شماريات ۽ پاليسي جا ذريعا === سنڌ جي تعليم بابت مختلف دورن جي انگن اکرن کي ڀيٽڻ وقت انتظامي شماريات، آدمشماري ۽ گهريلو سروي جي تعريفن ۽ طريقن ۾ فرق جو خيال رکڻ ضروري آهي. اسڪولن، شاگردن، استادن ۽ بنيادي سهولتن بابت انگ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ ۽ سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ مان حاصل ٿين ٿا، جڏهن ته خواندگي ۽ آباديءَ بابت انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] ۽ سماجي اشارا سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي مان حاصل ٿين ٿا. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي تعليم بابت اهم شمارياتي ذريعا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! ذريعو ! ادارو ! بنيادي موضوع ! اهم/تازي رپورٽ |- | اينيوئل اسڪول سينسس | اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ | سرڪاري اسڪول، داخلا، استاد ۽ سهولتون | 2023–24 |- | پاڪستان جي آدمشماري | [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] | خواندگي، آبادي ۽ شهري-ڳوٺاڻي ورڇ | 2023 |- | پاڪستان ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | قومي ۽ صوبائي تعليمي شماريات | 2023–24 |- | نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | شاگردن جي سکيا جا نتيجا | 2023 |- | سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي | سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس / [[يونيسيف]] | ٻار، عورتون، تعليم ۽ سماجي اشارا | 2018–19 |- | غير رسمي تعليم جون شماريات | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | غير رسمي سکيا ۽ خواندگي | 2022–23 |} </div> === تعليم ۽ پائيدار ترقي === سنڌ ۾ تعليم جي ترقي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 4]] سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي، جنهن جو مقصد سڀني لاءِ جامع، برابريءَ تي ٻڌل ۽ معياري تعليم ۽ سڄي زندگي سکيا جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پاڪستان 2015ع ۾ پائيدار ترقيءَ جا مقصد اختيار ڪيا، جڏهن ته پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو آئيني بنياد آرٽيڪل 25-الف سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/reports/every-child-learns |title=Every Child Learns |publisher=UNICEF Pakistan |date=May 2019 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن مقصد جي حاصلات لاءِ رڳو اسڪولن جو تعداد وڌائڻ بدران اسڪول کان ٻاهر ٻارن کي تعليم ۾ آڻڻ، ڇوڪرين ۽ پٺتي پيل آباديءَ جي رسائي وڌائڻ، شاگردن کي اسڪول ۾ برقرار رکڻ، سکيا جا نتيجا بهتر ڪرڻ، استادن جي ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ اسڪولن ۾ محفوظ ۽ مناسب بنيادي سهولتون مهيا ڪرڻ پڻ اهم آهن. {{clear}} ===اعليٰ تعليم=== [[File:Silver Jubilee Gate Karachi University.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي يونيورسٽي]] جو سلور جوبلي گيٽ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي وڏين سرڪاري تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] [[File:MUET Admin Building.jpg|thumb|270px|[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي انتظامي عمارت، [[ڄامشورو]].]] [[File:Sukkur IBA University Academic Block III.jpg|thumb|270px|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جو اڪيڊمڪ بلاڪ III، [[سکر]].]] سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جو نظام سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، ڊگري ڏيندڙ ادارن ۽ تخصصي طبي، انجنيئرنگ، زرعي، قانوني، ڪاروباري، فني ۽ تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] وفاقي سطح تي تسليم ٿيل يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جو رڪارڊ برقرار رکي ٿي، جڏهن ته صوبائي سطح تي [[سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] اعليٰ تعليمي ادارن جي معيار، تحقيق ۽ ادارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪم ڪري ٿي.<ref name="HECRecognised">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426065204/https://www.hec.gov.pk/english/universities/pages/recognised.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن تحت چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي سرڪاري ۽ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگيءَ جي نگراني ۽ جائزي سان گڏ نون ادارن کي ڊگريون جاري ڪرڻ جو چارٽر ڏيڻ بابت سنڌ حڪومت کي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اعليٰ تعليم تاريخي طور [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ گهڻي مرڪوز رهي آهي، پر يونيورسٽين ۽ انهن جي علائقائي ڪيمپسن جي قيام سان ان جو دائرو [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]]، [[عمرڪوٽ]]، [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ٻين علائقن تائين وڌيو آهي.<ref name="HECCampuses">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |title=HEC Recognized Campuses |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506225913/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |url-status=dead}}</ref> سنڌ جي پراڻن ۽ وڏن عام تعليمي ادارن ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۽ [[سنڌ يونيورسٽي]] شامل آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ٻنهي کي سرڪاري ۽ تسليم ٿيل يونيورسٽين طور درج ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |title=University of Karachi |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=11 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511093945/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |title=University of Sindh |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=19 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519193433/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |url-status=dead}}</ref> ====سنڌ جون سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ جي سرڪاري اعليٰ تعليمي نظام ۾ عام يونيورسٽين سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، فن، ڊيزائن، ٽيڪنالاجي ۽ ويٽرنري سائنس جا تخصصي ادارا شامل آهن. [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] سنڌ حڪومت طرفان چارٽر ڪيل سرڪاري ۽ هائير ايجوڪيشن ڪميشن طرفان تسليم ٿيل يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |title=Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto University of Law |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=13 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260213140705/https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |url-status=dead}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#264653;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون اهم سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#DCECEF;" ! نمبر ! يونيورسٽي / ادارو ! شهر ! بنيادي شعبو ! نوعيت |- | 1 || [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] || [[سکر]] || فن، آرڪيٽيڪچر ۽ ورثو || صوبائي سرڪاري |- | 2 || [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] || [[سکر]] || عام / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 3 || [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] || [[سکر]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 4 || [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 5 || [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] || [[ٽنڊو ڄام]] || زراعت || صوبائي سرڪاري |- | 6 || [[سنڌ يونيورسٽي]] || [[ڄامشورو]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 7 || [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڄامشورو]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 8 || [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] || [[ڄامشورو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 9 || [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ڊيزائن || صوبائي سرڪاري |- | 10 || [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] || [[خيرپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 11 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] || [[خيرپور]] || ٽيڪنالاجي ۽ مهارتون || صوبائي سرڪاري |- | 12 || [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] || [[گمبٽ]] || طب ۽ صحت || سرڪاري ڊگري ڏيندڙ ادارو |- | 13 || [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[نوابشاهه]] || انجنيئرنگ ۽ سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 14 || [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] || [[نوابشاهه]] || طب / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 15 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 16 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] || [[سڪرنڊ]] || ويٽرنري سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 17 || [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[لاڙڪاڻو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 18 || [[شيخ اياز يونيورسٽي]] || [[شڪارپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 19 || [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] || [[ڀٽ شاهه]] || عام / صوفي اڀياس || صوبائي سرڪاري |- | 20 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 21 || [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي || صوبائي سرڪاري |- | 22 || [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 23 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ سماجي سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 24 || [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 25 || [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 26 || [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 27 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] || [[ڪراچي]] || قانون || صوبائي سرڪاري |- | 28 || [[ڪراچي يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 29 || [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || عام || '''وفاقي سرڪاري''' |} </div> <small>'''نوٽ:''' يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جي حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ فهرست کي سنڌ ۽ وفاقي هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ادارن جي رڪارڊ سان ملائي رکڻ گهرجي.<ref name="HECRecognised"/></small> ====سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ ۾ خانگي اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي طب، انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ، ڪاروباري انتظام، فن، آرڪيٽيڪچر ۽ سماجي سائنسن جا ڪيترائي خانگي ادارا قائم آهن. [[حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي اعليٰ تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن خانگي شعبي جي چارٽر يافته ادارن بابت رڪارڊ برقرار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ |title=Sindh Higher Education Commission |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A4C93;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#EDE5F5;" ! نمبر ! ادارو ! شهر ! اهم شعبو |- | 1 || [[آغا خان يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب، صحت ۽ تحقيق |- | 2 || [[همدرد يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / صحت / فارميسي |- | 3 || [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] || [[ڪراچي]] || فن ۽ آرڪيٽيڪچر |- | 4 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ سماجي سائنس |- | 5 || [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ |- | 6 || [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 7 || [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 8 || [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || ڪمپيوٽنگ، انجنيئرنگ ۽ بزنس |- | 9 || [[اقراء يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / بزنس / ڪمپيوٽنگ |- | 10 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 11 || [[گرين وِچ يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام |- | 12 || [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] || [[ڪراچي]] || عام / عورتن لاءِ |- | 13 || [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 14 || [[انڊس يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / انجنيئرنگ |- | 15 || [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 16 || [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] || [[ڪراچي]] || بزنس |- | 17 || [[اِلما يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ميڊيا ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 18 || [[سليم حبيب يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || سائنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ |- | 19 || [[سهيل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || صحت ۽ حياتياتي سائنس |- | 20 || [[اسرا يونيورسٽي]] || [[حيدرآباد]] || عام / طب ۽ صحت |- | 21 || [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ثقافت |} </div> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي 2023–24ع جي اسڪالرشپ رڪارڊ ۾ اقراء يونيورسٽي، گرين وِچ يونيورسٽي، سهيل يونيورسٽي، ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي، سر سيد يونيورسٽي، باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي، جناح يونيورسٽي فار وومين، ضياءُالدين يونيورسٽي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، محمد علي جناح يونيورسٽي، سليم حبيب يونيورسٽي، انڊس ويلي اسڪول، انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ، ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي، انڊس يونيورسٽي، اِلما يونيورسٽي ۽ همدرد يونيورسٽي خانگي ادارن طور درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/scholarships/ |title=Scholarships — Public and Private Sector Universities/DAIs |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====علائقائي ڪيمپس==== اعليٰ تعليم جي رسائي وڌائڻ لاءِ سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين جا مکيه ڪيمپس کان ٻاهر پڻ ڪيمپس قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ڪيمپسن جي فهرست موجب [[سنڌ يونيورسٽي]] جا [[ميرپورخاص]]، [[بدين]] ۽ [[دادو]] ۾؛ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[خيرپور]] ۾؛ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جا [[گهوٽڪي]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] ۾؛ [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[لاڙڪاڻو]] ۾؛ ۽ [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جو [[عمرڪوٽ]] ۾ ڪيمپس موجود آهي.<ref name="HECCampuses"/> [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جا [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[خيرپور]] ۾ پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref name="HECCampuses"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ چونڊ يونيورسٽين جا علائقائي ڪيمپس''' |- style="background:#B2DFDB;" ! يونيورسٽي ! مکيه هنڌ ! ٻيا تسليم ٿيل ڪيمپس |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]] |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | [[خيرپور]] |- | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور]] | [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] |- | [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[نوابشاهه]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر]] | [[ڪنڌڪوٽ]]، [[خيرپور]] |- | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[ٽنڊو ڄام]] | [[عمرڪوٽ]] |} ===طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم=== {{Main|سنڌ ۾ طبي تعليم}} [[File:Dow Medical College (31714721).jpeg|thumb|270px|[[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ڪراچي]].]] سنڌ پاڪستان ۾ طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم جو هڪ اهم مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليج، ڊينٽل ڪاليج، طبي يونيورسٽيون، نرسنگ ڪاليج ۽ الائيڊ هيلٿ سائنسز جا ادارا موجود آهن. [[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]] سنڌ جي تسليم ٿيل سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليجن ۽ انهن جي منظور ٿيل داخلا گنجائش بابت فهرستون برقرار رکي ٿي.<ref name="PMDCPublic">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PublicMedicalColleges |title=Public Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="PMDCPrivate">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PrivateMedicalColleges |title=Private Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري طبي تعليم جا اهم مرڪز [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[سکر]]، [[گمبٽ]] ۽ [[خيرپور]] آهن. انهن ۾ [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[سنڌ ميڊيڪل ڪاليج]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]، [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]]، [[گمبٽ ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[خيرپور ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPublic"/> خانگي طبي تعليم گهڻو ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[ٽنڊو محمد خان]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي طبي ادارا موجود آهن. اهم ادارن ۾ [[آغا خان يونيورسٽي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[باقائي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ضياءُالدين ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت نيشنل ميڊيڪل ڪاليج]]، [[جناح ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، [[اسرا يونيورسٽي]] جي طبي فيڪلٽي، [[انڊس ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[محمد ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPrivate"/> ====نرسنگ ۽ الائيڊ هيلٿ تعليم==== طبي تعليم سان گڏ سنڌ ۾ نرسنگ، مڊوائفري، فزيوٿراپي، ميڊيڪل ليبارٽري ٽيڪنالاجي، ريڊيولوجي، آپريشن ٿيٽر ٽيڪنالاجي، تنفسي علاج، غذائيت ۽ ٻين الائيڊ هيلٿ شعبن جي تعليم پڻ ڏني وڃي ٿي. سرڪاري ۽ خانگي طبي يونيورسٽيون، تدريسي اسپتالون ۽ صحت سائنسن جا ادارا انهن شعبن ۾ ڊگري ۽ ڊپلوما پروگرام پيش ڪن ٿا. نرسنگ ۽ مڊوائفري جي ادارن جي سڃاڻپ ۽ پيشاورانه ضابطي لاءِ قومي سطح تي [[پاڪستان نرسنگ ۽ مڊوائفري ڪائونسل]] ذميوار آهي، جڏهن ته سنڌ جا ڪيترائي سرڪاري نرسنگ ادارا صحت کاتي يا طبي يونيورسٽين سان لاڳاپيل آهن. ===تحقيق ۽ تحقيقي ادارا=== [[File:LEJ Science Information Center.jpg|thumb|270px|[[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] جو لطيف ابراهيم جمال نيشنل سائنس انفارميشن سينٽر، [[ڪراچي يونيورسٽي]].]] سنڌ ۾ سائنسي، طبي، زرعي، سماجي ۽ ثقافتي تحقيق جو وسيع ادارياتي ڍانچو موجود آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو تحقيقي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ڄامشورو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]] ۽ [[ڏوڪري]] ۾ پڻ تخصصي تحقيقاتي ادارا ۽ يونيورسٽي مرڪز قائم آهن. سنڌ جي يونيورسٽين ۾ تحقيق جي سرگرمين کي هائير ايجوڪيشن ڪميشن ۽ سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تحقيق، معيار ۽ ادارتي جائزي جي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگي ۽ تحقيقي پيداوار بابت ادارتي ڊيٽا گڏ ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز==== [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] سنڌ جي اهم سائنسي تحقيقاتي مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي بنيادي ادارن ۾ [[حسين ابراهيم جمال ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري]] ۽ [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] شامل آهن. اداري ۾ ڪيمسٽري، حياتياتي سائنسن، ماليڪيولر ميڊيسن، دوا سازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ تحقيق ۽ اعليٰ درجي جي تربيت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="ICCBS">{{cite web |url=https://iccs.edu/page-about-us |title=About ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=1 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260401083405/https://iccs.edu/page-about-us |url-status=dead}}</ref> اداري جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان کي [[عالمي صحت تنظيم]] جي سهڪاري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جي ڪيٽيگري-2 مرڪز جهڙيون بين الاقوامي حيثيتون حاصل رهيون آهن ۽ ان کي اسلامي ترقياتي بئنڪ طرفان بهترين سائنسي اداري جو انعام ٻه ڀيرا ملي چڪو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iccs.edu/page-summer-internship |title=Summer Internship Program – ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=16 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516073821/https://iccs.edu/page-summer-internship |url-status=dead}}</ref> [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] جو ڌيان بيمارين جي ماليڪيولر بنيادن، تشخيص، علاج ۽ بچاءَ جي طريقن بابت تحقيق تي آهي. مرڪز بنيادي سائنس، طبي تحقيق ۽ دوا سازيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو قائم ڪرڻ لاءِ حياتياتي، ڪيميائي ۽ ڪمپيوٽيشنل طريقا استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |title=Dr. Panjwani Center for Molecular Medicine and Drug Research |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524004950/https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |url-status=dead}}</ref> ====تحقيق، جدت ۽ صنعت سان لاڳاپا==== سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين ۾ تحقيق کي صنعت، دانشورانه ملڪيت، جدت ۽ ڪاروباري استعمال سان ڳنڍڻ لاءِ [[آفيس آف ريسرچ، انوويشن اينڊ ڪمرشلائيزيشن]] قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي فهرستن ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] ۽ [[آغا خان يونيورسٽي]] سميت سنڌ جا ڪيترائي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |title=Offices of Research, Innovation and Commercialization – Established ORICs |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803000128/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |url-status=dead}}</ref> هائير ايجوڪيشن ڪميشن يونيورسٽين ۾ بزنس انڪيوبيشن سينٽر پڻ تسليم ڪري ٿي. سنڌ ۾ اهڙا مرڪز [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۽ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سميت مختلف ادارن ۾ قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |title=Established and Recognized Business Incubation Centers |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026 |archive-date=20 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820051135/https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |url-status=dead}}</ref> ===زرعي تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Faculty Of Agricultural Engineering, Tandojam.JPG|thumb|270px|[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] جي زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي؛ سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو اهم مرڪز.]] [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] صوبي ۾ زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم ادارو آهي. يونيورسٽيءَ ۾ فصلن، زمين ۽ پاڻي، باغباني، ٻوٽن جي تحفظ، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي سائنس، خوراڪ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ان جي [[عمرڪوٽ]] ڪيمپس کي پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.<ref name="HECCampuses"/> سنڌ ۾ منظم سرڪاري زرعي تحقيق جي تاريخ ويهين صديءَ جي شروعات تائين وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي زرعي کاتي موجب 1904ع ۾ [[ميرپورخاص]] ۾ گهڻ-فصلي تحقيقاتي اسٽيشن قائم ڪئي وئي، جيڪا 1926ع ۾ [[سڪرنڊ]] منتقل ٿي. 1955ع ۾ زرعي تحقيق جو مرڪز [[ٽنڊو ڄام]] منتقل ٿيو. 1962ع ۾ زرعي تحقيق کي زرعي ڪاليج کان الڳ ڪري باقاعده تحقيقاتي اداري جي صورت ڏني وئي ۽ 1987ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ جنرل ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ قائم ڪيو ويو.<ref name="AgriResearchSindh">{{cite web |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46 |title=Agriculture Research Wing Sindh Tandojam |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٽنڊو ڄام]] زرعي تحقيق جو مرڪزي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]]، [[ڏوڪري]]، [[ڪنري]]، [[ڪوٽڏيجي]]، [[پنگريو]]، [[دادو]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻين علائقن ۾ مخصوص فصلن ۽ زرعي مسئلن بابت تحقيقاتي ادارا ۽ اسٽيشنون قائم آهن.<ref name="AgriResearchSindh"/> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3A7D44;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سرڪاري زرعي تحقيقاتي ادارا''' |- style="background:#DDEEDD;" ! ادارو ! هنڌ ! تحقيق جو بنيادي شعبو |- | ڪپهه تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪپهه |- | ڪمند تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪمند |- | تيلدار ٻجن جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || تيلدار فصل |- | فصلن جي سائنس جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || زرعي فصل |- | فزيالاجي ۽ بايوٽيڪنالاجي تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جي فزيالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي |- | ٻوٽن جي بيمارين جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جون بيماريون |- | ٻوٽن جي تحفظ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || جيت ۽ فصلن جو تحفظ |- | مٽي ۽ ماحول تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽي ۽ ماحول |- | مٽيءَ جي زرخيزيءَ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽيءَ جي زرخيزي |- | انب تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || انب |- | ميويدار فصلن جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ميوا |- | ڀاڄين جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ڀاڄيون |- | مرچ تحقيقاتي ادارو || [[ڪنري]] || مرچ |- | ڪيلو تحقيقاتي ادارو || [[ڪوٽڏيجي]] || ڪيلو |- | ڪينو ۽ ترش ميون جو تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ترش ميوا |- | ٽماٽو تحقيقاتي ادارو || [[پنگريو]] || ٽماٽو |- | ڪڻڪ بريڊنگ تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ڪڻڪ |- | مڪئي تحقيقاتي ادارو || [[دادو]] || مڪئي |- | دالين جو تحقيقاتي ادارو || [[ڏوڪري]] || داليون |- | ڏاکڻي چانور تحقيقاتي ادارو || [[ٺٽو]] || چانور |} </div> <ref name="AgriResearchSindh"/> ===سنڌالاجي=== {{Main|انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي}} [[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|270px|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافتي ورثي جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو.]] [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، فن، آثار قديمه ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۽ تحفظ جو علمي ادارو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] 1962ع ۾ ''سنڌي اڪيڊمي'' قائم ڪئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي ماضي ۽ حال بابت مختلف ٻولين ۾ موجود ڪتابن ۽ قلمي نسخن تي مشتمل تحقيقاتي لائبريري قائم ڪرڻ ۽ سنڌ بابت تحقيقي مواد شايع ڪرڻ هو. اڳتي هلي هي ادارو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صورت اختيار ڪري ويو.<ref name="Sindhology">{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/101 |title=Institute of Sindhology |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> انسٽيٽيوٽ ۾ تحقيقاتي لائبريري، ميوزيم، آرٽ گيلري، موسيقيءَ سان لاڳاپيل مجموعا، تحقيقاتي شعبو ۽ اشاعتي سرگرميون شامل آهن. سنڌالاجي ميوزيم جي مجموعن ۾ آثار قديمه جون شيون، ڪاٺ ۽ ڌاتوءَ جو ڪم، ڪپڙو، ٺڪر، زيور، سڪا، هٿيار، تصويرون ۽ مصوريءَ جا نمونا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/267 |title=Sindhology Museum |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌي ادبي بورڊ=== {{Main|سنڌي ادبي بورڊ}} [[فائل:Shah Jo Risalo.jpg|thumb|270px|''[[شاهه جو رسالو]]''؛ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو.]] [[سنڌي ادبي بورڊ]] سنڌي ٻولي، ادب، تاريخ، لوڪ ادب ۽ علمي ورثي جي اشاعت ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم علمي ادارو آهي. بورڊ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد ڪتابن، تاريخي ماخذن، لغتن، تحقيقاتي ڪم، سوانح، لوڪ ادب ۽ ٻين علمي تصنيفن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ بابت ڪيترائي تاريخي متن سنڌي، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ موجود آهن. انهن مان ڪيترن متنن جي تدوين، ترجمي ۽ اشاعت وسيلي سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي تحقيق لاءِ اهم مواد محفوظ ۽ شايع ڪيو آهي. ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== {{Main|سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ}} [[سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ]] [[ڄامشورو]] ۾ قائم سنڌ حڪومت جو ادارو آهي، جيڪو اسڪولي درسي ڪتابن جي تياري، اشاعت ۽ فراهميءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/pages.jsp?page=sindhtextbookboard |title=Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم لاءِ درسي ڪتاب تيار ۽ شايع ڪري ٿو. 2024–25ع جي تعليمي سال ۾ سنڌ حڪومت بورڊ طرفان تعلقا تعليمي آفيسرن تائين مفت درسي ڪتابن جي فراهمي ۽ انهن جي اسڪولن تائين ورڇ جي نگراني لاءِ سرڪاري ڪميٽي پڻ قائم ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/98780%20Notification%20for%20constitute%20a%20committee%20for%20constitute%20for%20monitoring%20of%20supply%20of%20free%20textbooks%20by%20the%20Sindh%20textbook%20Board%2C%20Jamshoro%20to%20TEO%2C%20during%20the%20acedemic%20year%20i.e.%202024-25.PDF |title=Monitoring of Supply of Free Textbooks by the Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=16 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ پنهنجي ڊجيٽل لائبريري ذريعي ابتدائي ٻاراڻي تعليم کان ٻارهين جماعت تائين سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم جا درسي ڪتاب اليڪٽرانڪ صورت ۾ پڻ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://ebooks.stbb.edu.pk/ |title=Sindh Textbook Board eBooks Portal |publisher=Sindh Textbook Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== سنڌ ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي امتحانن، نتيجن، داخلا، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين لاڳاپيل انتظامي ڪمن لاءِ مختلف تعليمي بورڊ ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم لاءِ الڳ بورڊ آهن، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ هڪ ئي بورڊ عام طور ٻنهي سطحن جا امتحان سنڀالي ٿو. [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] ثانوي تعليم سان لاڳاپيل امتحاني ۽ تصديقي ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جڏهن ته [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] اعليٰ ثانوي سطح تي پري-ميڊيڪل، پري-انجنيئرنگ، سائنس جنرل، ڪامرس ۽ هيومينيٽيز سميت مختلف گروپن جا امتحان منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.bsek.edu.pk/ |title=Board of Secondary Education Karachi |publisher=Board of Secondary Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://biek.edu.pk/ |title=Board of Intermediate Education Karachi |publisher=Board of Intermediate Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#457B9D;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ''' |- style="background:#DDEBF3;" ! نمبر ! بورڊ ! مرڪز ! سطح |- | 1 || [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || ثانوي |- | 2 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || اعليٰ ثانوي |- | 3 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 4 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن سکر]] || [[سکر]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 5 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 6 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 7 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |} ===ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي تعليمي ادارا=== سنڌ ۾ ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي پبلڪ اسڪول ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي هڪ مخصوص شعبي جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ادارن ۾ عام نصاب سان گڏ نظم، راندين، هم نصابي سرگرمين ۽ رهائشي تربيت تي زور ڏنو وڃي ٿو. سنڌ جي مشهور ڪيڊٽ ڪاليجن ۾ [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج سانگهڙ]] ۽ [[ڪيڊٽ ڪاليج گهوٽڪي]] شامل آهن. انهن مان ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو سنڌ جي پراڻن رهائشي تعليمي ادارن مان هڪ آهي. ===سنڌ جو تعليمي ورثو=== [[File:Sindh Madrassa.jpg|thumb|270px|[[سنڌ مدرسۃ الاسلام]]، [[ڪراچي]]؛ 1885ع ۾ قائم ٿيل سنڌ جي اهم تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[File:Students taking lesson in a classroom in the Anglo-Vernacular School in Karachi in 1873.jpg|thumb|270px|1873ع ۾ [[ڪراچي]] جي اينگلو-ورنيڪيولر اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگرد؛ سنڌ ۾ جديد اسڪولي تعليم جي شروعاتي دور جو هڪ منظر.]] سنڌ ۾ جديد رسمي تعليم جي ترقي اڻويهين صديءَ دوران تيز ٿي، جڏهن [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙن شهرن ۾ جديد اسڪول ۽ ڪاليج قائم ٿيڻ شروع ٿيا. ان دور ۾ مختلف مسلمان، هندو، پارسي ۽ عيسائي برادرين تعليمي ادارن جي قيام ۾ حصو ورتو. انهن مان ڪيترائي ادارا اڳتي هلي سنڌ ۾ سائنس، انجنيئرنگ، طب، قانون، ادب ۽ سماجي علمن جي جديد تعليم جي ترقيءَ جو بنياد بڻيا. [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] 1 سيپٽمبر 1885ع تي [[حسن علي آفندي]] جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿيو. اداري جو مقصد سنڌ جي ماڻهن، خاص طور مسلمانن، تائين جديد تعليم پهچائڻ هو، جڏهن ته ٻين مذهبي برادرين جا شاگرد پڻ هتي تعليم حاصل ڪري سگهندا هئا. [[محمد علي جناح]] 1887ع کان 1892ع تائين تقريباً ساڍا چار سال هن اداري ۾ تعليم حاصل ڪئي. ادارو 1943ع ۾ ڪاليج ۽ فيبروري 2012ع ۾ يونيورسٽي بڻيو.<ref name="SMIHistory">{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |title=History of Sindh Madressatul Islam |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about |title=About Sindh Madressatul Islam University |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ انجنيئرنگ تعليم جي ادارياتي تاريخ پڻ ويهين صديءَ جي شروعات تائين پهچي ٿي. [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو 1921ع ۾ قائم ڪيل اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج هو. اداري جي تاريخ موجب سول انجنيئرن جي وڌندڙ ضرورت، خاص طور [[سکر بئراج]] جي تعمير سان لاڳاپيل ضرورتن، انجنيئرنگ جي باقاعدي تعليم کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1977ع ۾ ڪاليج کي سنڌ اسيمبليءَ جي قانون تحت يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.<ref name="NEDHistory">{{cite web |url=https://www.neduet.edu.pk/our_university |title=Our University |publisher=NED University of Engineering and Technology |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! هنڌ ! قيام ! تاريخي اهميت / شعبو |- | [[بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1859ع | سنڌ ۽ ڪراچي جي قديم جديد اسڪولن مان هڪ |- | [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1861ع | تاريخي تعليمي ادارو |- | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] | [[ڪراچي]] | 1885ع | جديد تعليم؛ [[محمد علي جناح]] جو تعليمي ادارو<ref name="SMIHistory"/> |- | [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1887ع | تاريخي اعليٰ تعليمي ۽ سائنس ڪاليج |- | [[اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1921ع | موجوده [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو<ref name="NEDHistory"/> |- | [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1945ع | طبي تعليم |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | 1947ع | سنڌ جي قديم جديد يونيورسٽين مان هڪ |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | 1963ع/1977ع | انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي |} </div> ==صحت== {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[File:NICVD.jpg|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو [[ٽنڊو محمد خان]] وارو مرڪز؛ سنڌ ۾ دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل مرڪزن مان هڪ.]] [[File:Siut karachi - panoramio.jpg|thumb|270px|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (ايس آءِ يو ٽي)، [[ڪراچي]]؛ گردن جي بيمارين، ڊائلاسس ۽ عضون جي پيوندڪاريءَ جو اهم طبي مرڪز.]] [[File:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|270px|ايس آءِ يو ٽي ٽرسٽ اسپتال، [[ڪراچي]]؛ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] جي صحت جي سهولتن مان هڪ.]] [[File:NICVD logo.png|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو نشان؛ ادارو [[ڪراچي]] ۾ دل جي بيمارين جي علاج جو هڪ اهم سرڪاري مرڪز آهي.]] سنڌ ۾ صحت جو نظام سرڪاري، نجي ۽ غير منافع بخش شعبن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ بنيادي صحت يونٽن ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن کان وٺي ضلعي، تدريسي ۽ تخصصي اسپتالن تائين مختلف سطحن جون سهولتون شامل آهن. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف چائلڊ هيلٿ]]، [[عباسي شهيد اسپتال]] ۽ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جهڙا وڏا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sindh.gov.pk/ |title=Government of Sindh – Hospitals |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت بابت صوبي جي اهم آباديءَ تي ٻڌل انگن اکرن جو هڪ بنيادي ذريعو ''سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19'' آهي، جيڪو سنڌ جي شماريات بيورو، رٿابندي ۽ ترقي کاتي طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو. سروي 20,540 گهرن جي نموني تي ٻڌل هو ۽ عورتن، ٻارن، صحت، غذائيت، تعليم، پاڻي، صفائي ۽ ٻين سماجي شعبن بابت 170 کان وڌيڪ اشارن تي معلومات گڏ ڪئي وئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ماءُ ۽ ٻار جي صحت=== سنڌ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۾ گذريل ڏهاڪن دوران ڪجهه اهم بهتري آئي آهي، پر ڪيترن اشارن ۾ علائقائي ۽ سماجي اڻبرابري برقرار آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب سروي کان اڳ واري پنجن سالن جي عرصي لاءِ [[نوزائتي ٻار جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 24، [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 39 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت جي شرح 46 هئي. ساڳئي MICS سلسلي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 2003–04ع ۾ 104 ۽ 2014ع ۾ 100 في 1,000 هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ 2018–19ع جو انگ نمايان گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00796B;" |+ style="background:#00796B;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ شروعاتي ٻاراڻي موت جا اهم اشارا، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اشارو ! في 1,000 زنده ڄمڻ |- | نوزائتي ٻار جي موت جي شرح | 24 |- | نوزائتي دور کان پوءِ ٻار جي موت جي شرح | 14 |- | هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت جي شرح | 39 |- | هڪ کان پنجن سالن جي وچ واري ٻاراڻي موت جي شرح | 8 |- | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح''' | '''46''' |} ٻاراڻي موت جو خطرو سڀني گروهن ۾ هڪجهڙو نه هو. 20 سالن کان گهٽ عمر جي مائرن مان ڄاول ٻارن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 58 في 1,000 هئي، جڏهن ته ستين يا ان کان پوءِ واري پيدائش جي ٻارن ۾ اها شرح 75 هئي. ٻن سالن کان گهٽ وقفي سان ٿيندڙ پيدائشن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 72 في 1,000 هئي، جڏهن ته ٽن سالن جي وقفي واري پيدائش ۾ اها 25 هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ====ماءُ جي موت==== [[پاڪستان ميٽرنل مورٽيلٽي سروي 2019]] موجب سنڌ ۾ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 100,000 زنده ڄمڻ تي 345 هئي؛ ان تخميني جو 95 سيڪڙو اعتماد وارو وقفو 213 کان 477 هو. ساڳئي سروي ۾ پاڪستان لاءِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 251 في 100,000 هئي. سنڌ لاءِ سڌي سروي تخميني ۾ شرح 364 في 100,000 هئي، جيتوڻيڪ ان جو اعتماد وارو وقفو نسبتاً وسيع هو.<ref name="PMMS2019">{{cite web |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR366/FR366.pdf |title=Pakistan Maternal Mortality Survey 2019 |publisher=National Institute of Population Studies and ICF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> هي انگ ''حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح'' ۽ سخت تعريف واري ''ماءُ جي موت جي شرح'' جي وچ ۾ فرق سبب پراڻن ذريعن ۾ ڏنل انگن سان سڌي طرح ڀيٽڻ وقت احتياط طلب ڪن ٿا.<ref name="PMMS2019"/> ===پيدائش ۽ زچگيءَ جون خدمتون=== صوبي ۾ زچگي کان اڳ طبي سار سنڀال تائين رسائي بهتر ٿي آهي، پر شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، تعليمي سطح ۽ معاشي حيثيت جي لحاظ کان فرق موجود آهن. پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز ميجرمينٽ سروي 2018–19 موجب سنڌ ۾ آخري حمل دوران گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پيدائش کان اڳ طبي مشوري حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 79 سيڪڙو هو؛ 2013–14ع ۾ اهو 76 سيڪڙو هو.<ref name="PSLM201819Health">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Hieskey.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2018-19: Health |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ MICS 2018–19 موجب سفارش ڪيل گهٽ ۾ گهٽ چار زچگي کان اڳ وارا معائنا حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 44.3 سيڪڙو هو. اهڙيءَ طرح صرف ڪنهن هڪ طبي رابطي ۽ حمل دوران مسلسل سفارش ڪيل سار سنڀال جي وچ ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي غذائيت=== [[File:A young girl is checked for signs of malnutrition, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077949).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ هڪ ٻارڙي جي [[غذائي کوٽ]] جي نشانين لاءِ طبي جاچ؛ ٻارن ۾ غذائي کوٽ صوبي جي اهم عوامي صحت جي مسئلن مان هڪ رهي آهي.]] [[File:Nutrition status of children under 5 in Pakistan.png|thumb|270px|پاڪستان ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي غذائي حالت، [[نيشنل نيوٽريشن سروي پاڪستان 2018ع]] جي انگن اکرن موجب.]] غذائي کوٽ سنڌ جي ٻارن جي صحت لاءِ هڪ وڏو مسئلو رهي آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 50.2 سيڪڙو قد جي لحاظ کان عمر کان گهٽ يا [[اسٽنٽنگ|اسٽنٽڊ]] هئا، 40.7 سيڪڙو عمر جي لحاظ کان گهٽ وزن وارا ۽ 14.8 سيڪڙو قد جي لحاظ کان گهٽ وزن يا [[ويسٽنگ|ويسٽڊ]] هئا.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #E65100;" |+ style="background:#E65100;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ غذائي کوٽ، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#FFE0B2;" ! غذائي اشارو ! شرح ! بنيادي مطلب |- | [[اسٽنٽنگ]] | '''50.2٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ قد گهٽ؛ دائمي غذائي کوٽ |- | گهٽ وزن | '''40.7٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ |- | [[ويسٽنگ]] | '''14.8٪''' | قد جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ؛ شديد يا تازي غذائي کوٽ |} ڇهن مهينن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ صرف ماءُ جو کير پيارڻ جي شرح 2014ع جي 28.9 سيڪڙو مان وڌي 2018–19ع ۾ 46.5 سيڪڙو ٿي. ان جي ابتڙ، ننڍن ٻارن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قابل قبول خوراڪ حاصل ڪرڻ جو تناسب 11.7 سيڪڙو هو، جيڪو ٻار جي خوراڪ جي معيار ۽ تنوع بابت هڪ اهم مسئلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> غذائي کوٽ جي شدت ضلعن ۾ تمام گهڻي مختلف هئي. MICS جي انگن موجب اسٽنٽنگ ڪجهه ضلعن ۾ صوبي جي سراسري کان تمام مٿي هئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ اندر غذائيت جو مسئلو جاگرافيائي ۽ سماجي لحاظ کان غير يڪسان آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي حفاظتي ٽيڪاڪاري=== سنڌ ۾ [[وڌايل حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام]] تحت ٻارن کي تپ دق، پوليو، خناق، ڪاري کنگهه، تشنج، هيپاٽائٽس بي، هيموفيلس انفلوئنزا ٽائپ بي، نمونيا ۽ خسري سميت ٽيڪن سان روڪي سگهجندڙ بيمارين خلاف ويڪسينون ڏنيون وڃن ٿيون. سنڌ MICS 2018–19 موجب 12–23 مهينن جي ٻارن مان 43.8 سيڪڙو کي بنيادي ٽيڪن جو مڪمل مجموعو مليو هو. 24–35 مهينن جي ٻارن مان قومي شيڊول موجب سڀ گهربل اينٽيجن حاصل ڪندڙن جو تناسب 32.7 سيڪڙو هو. ٽئين پينٽاويلنٽ ٽيڪي جي ڪوريج 57.6 سيڪڙو، ٽئين نيو موڪوڪل ٽيڪي جي 55.4 سيڪڙو ۽ 24–35 مهينن جي ٻارن ۾ خسري جي ٻئي ٽيڪي جي ڪوريج 64.7 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #3949AB;" |+ style="background:#3949AB;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''چونڊ ٻاراڻي ٽيڪاڪاري اشارا، سنڌ MICS 2018–19'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#C5CAE9;" ! اشارو ! ڪوريج |- | پينٽاويلنٽ ٽيون ٽيڪو | 57.6٪ |- | نيو موڪوڪل ٽيون ٽيڪو | 55.4٪ |- | خسري جو ٻيو ٽيڪو | 64.7٪ |- | 12–23 مهينن ۾ مڪمل بنيادي ٽيڪاڪاري | '''43.8٪''' |- | 24–35 مهينن ۾ قومي شيڊول جا سڀ ٽيڪا | '''32.7٪''' |} ٽيڪاڪاري ۾ شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق پڻ نمايان هو. 12–23 مهينن جي ٻارن ۾ بنيادي مڪمل ٽيڪاڪاري شهري علائقن ۾ 49.4 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 39.0 سيڪڙو هئي. ماءُ جي تعليم سان پڻ واضح لاڳاپو ڏٺو ويو؛ تعليم کان محروم يا پري-پرائمري سطح واري ماءُ جي ٻارن ۾ اها شرح 37.3 سيڪڙو هئي، جڏهن ته وچولي تعليم حاصل ڪيل مائرن جي ٻارن ۾ 56.1 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جون عام بيماريون ۽ علاج=== MICS 2018–19 موجب گذريل ٻن هفتن دوران دستن ۾ مبتلا پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 67.4 سيڪڙو لاءِ ڪنهن صحت مرڪز يا صحت فراهم ڪندڙ کان علاج يا صلاح ورتي وئي. دستن ۾ مبتلا ٻارن مان 50.9 سيڪڙو کي [[اورل ريهائيڊريشن سالٽس|او آر ايس]] ڏنو ويو، جڏهن ته صرف 22.4 سيڪڙو کي او آر ايس سان گڏ زنڪ پڻ ڏنو ويو.<ref name="SindhMICS201819"/> اهڙيون بيماريون غذائي کوٽ، محفوظ پاڻيءَ تائين محدود رسائي ۽ صفائي جي خراب حالتن سان گڏجي ٻارن جي بيماريءَ ۽ موت جي خطري کي وڌائي سگهن ٿيون. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو=== سنڌ جو سرڪاري صحت نظام عام طور تي ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: بنيادي سطح تي ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز ۽ ڳوٺاڻا صحت مرڪز؛ ثانوي سطح تي تعلقه ۽ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون؛ ۽ ثالثي سطح تي تدريسي، وڏيون ۽ تخصصي اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. ''هيلٿ پروفائيل آف سنڌ 2021'' موجب صوبي ۾ 793 بنيادي صحت يونٽ ۽ 128 ڳوٺاڻا صحت مرڪز درج هئا. ان کان علاوه 1,378 ڊسپينسريون، 121 ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، 262 ٽي بي ڪلينڪون، 19 ڪوڙهه ڪلينڪون ۽ 32 ٽراما ايمرجنسي سينٽر درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#BBDEFB;" ! اداري جو قسم ! تعداد ! بسترا |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز | 121 | 208 |- | ٽي بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | '''بنيادي صحت يونٽ''' | '''793''' | '''1,535''' |- | '''ڳوٺاڻا صحت مرڪز''' | '''128''' | '''1,323''' |} </div> ===اسپتالون ۽ بستر=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل موجب مختلف قسمن جي 2,991 سرڪاري صحت ادارن ۾ مجموعي طور 25,507 بسترا درج هئا. انهن مان تدريسي اسپتالن وٽ 9,086 بسترا، يعني درج ڪيل مجموعي بسترن جو لڳ ڀڳ 35.6 سيڪڙو هئا. خودمختيار ادارن وٽ 3,794، ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالن وٽ 2,128، وڏين اسپتالن وٽ 1,991 ۽ تعلقه اسپتالن وٽ 1,477 بسترا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ سرڪاري صحت ادارا ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اداري جو قسم ! ادارا ! بسترا ! بسترن جو حصو ! بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | <div style="background:#1565C0;width:35.6%;height:18px;"></div> |- | ٻيا صحت ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | <div style="background:#00897B;width:24.5%;height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | <div style="background:#C62828;width:14.9%;height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | <div style="background:#2E7D32;width:8.3%;height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | <div style="background:#EF6C00;width:7.8%;height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | <div style="background:#8E24AA;width:5.8%;height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | <div style="background:#F9A825;width:2.5%;height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | <div style="background:#607D8B;width:0.5%;height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C;color:white;" | '''ڪل''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''2,991''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''25,507''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''100٪''' ! style="background:#00695C;color:white;" | — |} </div> ===صحت جي افرادي قوت=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل ۾ سرڪاري شعبي لاءِ 7,063 ڊاڪٽر يا جنرل ميڊيڪل آفيسر، 198 ڏندن جا ڊاڪٽر، 1,232 نرسون، 764 ليڊي هيلٿ وزيٽر، 948 دائيون ۽ مختلف درجن جا هزارين طبي ۽ نيم طبي ٽيڪنيشن درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #7B1FA2;" |+ style="background:#7B1FA2;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ جي سرڪاري صحت افرادي قوت، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#E1BEE7;" ! عملو ! تعداد |- | ڊاڪٽر / جنرل ميڊيڪل آفيسر | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | ليڊي هيلٿ وزيٽر | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليبارٽري ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} == آمدورفت == {{Main|سنڌ ۾ آمدورفت}} [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي اهم مسافر ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] [[File:PK Karachi Airport asv2020-02.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو.]] [[File:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي سامونڊي مال برداري جون سهولتون؛ سنڌ جي بندرگاهن کي ملڪ جي ريلوي ۽ شاهراهي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي.]] سنڌ ۾ آمدورفت جو نظام روڊ، موٽر وي، قومي شاهراهه، ريلوي، شهري بس، بس ريپڊ ٽرانزٽ، هوائي آمدورفت، سامونڊي بندرگاهن ۽ مال برداري جي مختلف ذريعن تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو آمدورفتي مرڪز آهي، جتي [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پاڪستان ريلوي جو ڪراچي ڊويزن ۽ وڏا شاهراهي ۽ شهري ٽرانسپورٽ نظام گڏ ٿين ٿا. سنڌ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن لاءِ [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[حيدرآباد]] ۽ [[ڪوٽڙي]] اهم ريلوي ۽ شاهراهي جنڪشن آهن. قومي شاهراهن ۽ ريلوي جي مرڪزي لائين وسيلي سنڌ جو رابطو پنجاب، بلوچستان، خيبر پختونخوا ۽ ملڪ جي سامونڊي بندرگاهن سان قائم رهي ٿو. 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي [[ڪراچي–روهڙي]] واري مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن لاءِ ابتدائي مارڪيٽ انگيجمينٽ جو مرحلو شروع ڪيو، جيڪو سنڌ جي مرڪزي ريلوي ڍانچي جي جديدڪاريءَ سان لاڳاپيل منصوبو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روڊن جو نظام === سنڌ جو روڊ نيٽ ورڪ وفاقي قومي شاهراهن، موٽر ويز، صوبائي شاهراهن، ضلعي روڊن ۽ شهري رستن تي مشتمل آهي. وفاقي سطح تي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي انتظام ۽ ترقيءَ جي ذميوار آهي. سنڌ جي سڀ کان اهم اتر-ڏکڻ شاهراهه [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] آهي، جيڪا ڪراچي کان ٺٽي، حيدرآباد ۽ مورو وسيلي پنجاب ۽ اڳتي پشاور تائين وڃي ٿي. [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] ڪوٽڙي کان شڪارپور ۽ اتر پاڪستان ڏانهن وڃي ٿي، جڏهن ته [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] ڪراچي کي بلوچستان جي بيلا، خضدار، قلات، ڪوئيٽا ۽ چمن سان ڳنڍي ٿي. [[ايم-9 موٽر وي]] ڪراچي ۽ حيدرآباد جي وچ ۾ 136 ڪلوميٽر ڊگهو موٽر وي رابطو فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |page=14 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهون ۽ موٽر وي ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم قومي شاهراهي رستا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! رستو ! سنڌ اندر اهم شهر / علائقا ! بنيادي رابطو ! نوعيت |- | [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] | [[ڪراچي]]، [[ٺٽو]]، [[حيدرآباد]]، [[مورو]] | سنڌ کان پنجاب ۽ اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] | [[ڪوٽڙي]]، [[دادو]]، [[شڪارپور]] | سنڌو درياهه جي اولهندي پٽي کان اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] | [[ڪراچي]] ۽ اولهندي سنڌ | ڪراچي کان بلوچستان، ڪوئيٽا ۽ چمن | قومي شاهراهه |- | [[ايم-9 موٽر وي]] | [[ڪراچي]]–[[حيدرآباد]] | ٻن وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن جو تيز رفتار رابطو | موٽر وي |} </div> <ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جي مشهور روڊن جي فهرست === سنڌ جي وڏن شهرن، خاص طور [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ ڪيترائي اهم شهري شاهراهي رستا اقتصادي، انتظامي ۽ روزاني سفر لاءِ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪراچي ۾ [[شاهراهه فيصل]]، [[ايم اي جناح روڊ]]، [[شاهراهه پاڪستان]]، [[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]]، ڪورنگي روڊ، ڪلفٽن روڊ، سپر هاءِ وي ۽ ناردرن باءِ پاس اهم شهري ۽ بين الشهري رستن مان آهن. حيدرآباد ۾ آٽوڀان روڊ، ٿڌي سڙڪ، حيدرآباد باءِ پاس ۽ قومي شاهراهه سان ڳنڍيل رستا شهر ۽ ضلعي جي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سکر ۽ روهڙي ۾ قومي شاهراهه ۽ انڊس هاءِ وي سان ڳنڍيل رستا اتر سنڌ جي مسافر ۽ مال برداري لاءِ اهم آهن. === شهري عوامي آمدورفت === سنڌ ۾ جديد سرڪاري شهري آمدورفت جي ترقيءَ لاءِ [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جيڪا نومبر 2017ع کان صوبي ۾ ماس ٽرانزٽ نظام جي منصوبابندي، هم آهنگي، تعمير، آپريشن، نگراني ۽ ضابطي لاءِ ڪم ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/ |title=Sindh Mass Transit Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ پيپلز بس سروس]] ڪراچي سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي تائين هلائي وئي آهي. هن نظام ۾ ريڊ پيپلز بس، عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بسون شامل آهن. سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي جي موجوده منصوبي جي انگن موجب پيپلز بس نظام ۾ 210 ريڊ بسون، 28 پنڪ بسون ۽ 40 اليڪٽرڪ بسون، مجموعي طور 243 بسون، 14 رستن ۽ لڳ ڀڳ 362 ڪلوميٽرن جي روٽ نيٽ ورڪ تي هلڻ لاءِ درج آهن؛ ريڊ بس سروس جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 مسافر ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽرانسپورٽ کاتي موجب پيپلز انٽرا-ڊسٽرڪٽ بس منصوبي هيٺ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ رستا هلن ٿا، جڏهن ته عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس سروس ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ متعارف ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/sindh-peoples-intra-district-project |title=Sindh People's Intra District Project |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== پيپلز بس سروس ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ پيپلز بس سروس جو چونڊ ڍانچو''' |- style="background:#FFCDD2;" ! سروس ! بسون ! رستا ! روٽ جي مجموعي ڊگھائي |- | ريڊ پيپلز بس | 210 | 10 | 211 ڪلوميٽر |- | پنڪ بس | 28 | 2 | 67 ڪلوميٽر |- | اليڪٽرڪ بس | 40 | 3 | 84 ڪلوميٽر |- style="background:#EF9A9A;font-weight:bold;" ! مجموعي ! 243 ! 14 ! 362 ڪلوميٽر |} <ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === بس ريپڊ ٽرانزٽ === [[ڪراچي]] ۾ شهري وڏي پيماني واري آمدورفت لاءِ مختلف بس ريپڊ ٽرانزٽ ڪوريڊور تيار ڪيا ويا آهن. [[عبدالستار ايڌي لائين|اورنج لائين]] اورنگي ٽائون کي اتر ناظم آباد واري علائقي سان ڳنڍي ٿي. هي منصوبو 10 سيپٽمبر 2022ع تي افتتاح کان پوءِ آپريشن ۾ آيو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/brt-abdul-sattar-edhi-line-orange-line |title=BRT Abdul Sattar Edhi Line (Orange Line) |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي بي آر ٽي ريڊ لائين]] تعمير هيٺ هڪ وڏي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبي طور تيار ڪئي پئي وڃي. سنڌ حڪومت موجب منصوبي ۾ 26.5 ڪلوميٽر ڊگهو ڪوريڊور ۽ 250 بائيو-هائبرڊ بسون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. منصوبي لاءِ روزاني 300,000 کان وڌيڪ مسافرن جي گنجائش جو هدف رکيو ويو آهي، جڏهن ته مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تقريباً 350,000 روزاني سواريءَ جو اندازو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/karachi-bus-rapid-transit-brt |title=Karachi Bus Rapid Transit — Red Line |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي اليڪٽرڪ بس سروس کي پڻ وڌايو آهي. مئي 2024ع ۾ سهراب ڳوٺ کان ڊي ايڇ اي سٽي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ڏانهن اي وي-5 رستو شروع ڪيو ويو، جيڪو شهري آمدورفت ۾ بجلي تي هلندڙ بس نظام جي توسيع جو حصو آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/news/launch-of-new-ev-5-bus-service-operation-dha-city-near-by-goths-towards-down-town |title=Launch of New EV-5 Bus Service Operation |publisher=Sindh Mass Transit Authority |date=23 May 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا === سنڌ ۾ روڊ ۽ عوامي آمدورفت جي انتظام ۾ ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي ادارا شامل آهن. صوبائي سطح تي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو پاليسي ۽ ريگيوليٽري ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبن جي ترقي ۽ آپريشن سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''آمدورفت سان لاڳاپيل اهم سرڪاري ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! سطح ! بنيادي ذميواري |- | [[سنڌ ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو]] | صوبائي | ٽرانسپورٽ پاليسي، ضابطا ۽ منصوبابندي |- | [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] | صوبائي | بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ ماس ٽرانزٽ نظام |- | [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] | وفاقي | قومي شاهراهون ۽ موٽر وي |- | [[پاڪستان ريلوي]] | وفاقي | مسافر ۽ مال بردار ريلوي |- | [[پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي]] | وفاقي | سول هوائي اڏن جو انتظام |} === ريلوي نظام === {{Main|سنڌ ۾ ريلوي}} سنڌ پاڪستان جي ريلوي نظام جو تاريخي ۽ موجوده طور اهم حصو آهي. [[ڪراچي]] پاڪستان ريلوي جي ڏاکڻي ٽرمينس ۽ ملڪ جي اهم مسافر ۽ مال برداري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[روهڙي]] اتر سنڌ ۾ هڪ اهم ريلوي جنڪشن آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين سنڌ مان ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ ٻين علائقن وسيلي گذري ٿي. پاڪستان ريلوي جي ڪمپيوٽرائيزڊ ريزرويشن نظام ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سکر ڊويزن الڳ آپريشنل يونٽن طور درج آهن. ڪراچي ڊويزن جي اهم ريزرويشن اسٽيشنن ۾ ڪراچي سٽي ۽ ڪراچي ڪينٽ شامل آهن، جڏهن ته سکر ڊويزن صوبي جي اترئين ريلوي نظام جو اهم انتظامي مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |title=General Information |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي ڪراچي–روهڙي مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن کي هڪ اهم جديدڪاري پروگرام طور اڳتي وڌايو. هي سيڪشن سنڌ جي بندرگاهن، ڪراچي جي صنعتي مرڪزن ۽ اتر پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ جي وچ ۾ بنيادي رابطو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون اهم ريلوي اسٽيشنون === [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]، 1890ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ڪراچي کان اتر سنڌ تائين ڪيترائي وڏا ريلوي اسٽيشن ۽ جنڪشن آهن. ڪراچي ڪينٽ پاڪستان جي اهم مسافر اسٽيشنن مان هڪ آهي ۽ ڪراچي–پشاور مين لائين سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Karachi_Cantonment_railway_station |title=Karachi Cantonment railway station |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#795548;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم ريلوي اسٽيشنون''' |- style="background:#D7CCC8;" ! اسٽيشن ! شهر / ضلعو ! اهميت |- | [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | بندرگاهه ۽ مرڪزي شهر سان تاريخي رابطو |- | [[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | وڏو مسافر ريلوي مرڪز |- | [[ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | شهري ۽ مين لائين رابطو |- | [[لانڍي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | اوڀر ڪراچي جو ريلوي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪوٽڙي]] | اهم تاريخي جنڪشن |- | [[حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[حيدرآباد]] | وچولي سنڌ جو وڏو ريلوي مرڪز |- | [[ٽنڊو آدم ريلوي اسٽيشن]] | [[ٽنڊو آدم]] | وچ سنڌ جي مسافر آمدورفت |- | [[نوابشاهه ريلوي اسٽيشن]] | [[نوابشاهه]] | شهيد بينظيرآباد جو اهم اسٽيشن |- | [[خيرپور ريلوي اسٽيشن]] | [[خيرپور]] | اتر سنڌ جي مين لائين تي |- | [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[روهڙي]] | اتر سنڌ جو اهم قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر ريلوي اسٽيشن]] | [[سکر]] | سکر شهري علائقي جي ريلوي سهولت |} === سنڌ ۾ هلندڙ ٽرينون === سنڌ مان گذرندڙ مسافر ٽرينن جو تعداد ۽ وقتائتو شيڊول پاڪستان ريلوي طرفان وقت بوقت تبديل ڪيو ويندو آهي. ڪراچي کان ملڪ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ڏانهن هلندڙ گهڻيون ڊگهي فاصلي واريون ٽرينون حيدرآباد ۽ روهڙي واري مرڪزي لائين استعمال ڪن ٿيون. سنڌ مان هلندڙ يا گذرندڙ مشهور ٽرينن ۾ [[گرين لائين ايڪسپريس]]، [[ڪراچي ايڪسپريس]]، [[ڪراڪرم ايڪسپريس]]، [[تيزگام]]، [[شاهه حسين ايڪسپريس]]، [[علامه اقبال ايڪسپريس]]، [[پاڪ بزنس ايڪسپريس]] ۽ ٻين ڊگهي فاصلي وارين مسافر ٽرينن جا نالا شامل رهيا آهن. موجوده آپريشنل فهرست ۽ وقت لاءِ پاڪستان ريلوي جو سرڪاري سفر رٿابندي نظام بنيادي ذريعو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PlanJourney.aspx |title=Plan Your Journey |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> === مال جي ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ مال برداري جي نظام جو مرڪز ڪراچي ۽ ان جون بندرگاهون آهن. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تي لهندڙ يا برآمد ٿيندڙ ڪنٽينر، پيٽروليم، اناج، معدنيات، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو روڊ ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن تائين منتقل ٿئي ٿو. پاڪستان ريلوي مال برداري لاءِ ڪراچي کان لاهور، راولپنڊي، پشاور ۽ ٻين شهرن ڏانهن ڪنٽينر ۽ ٻين سامان لاءِ مخصوص فريٽ شرحون جاري ڪري ٿي. جولاءِ 2026ع ۾ اداري ريفر ڪنٽينر ۽ مختلف ڪنٽينرائيزڊ ٽريفڪ لاءِ خاص اسٽيشن-ٽو-اسٽيشن رعايتي شرحون جاري ڪيون، جنهن مان ڪراچي جو قومي ريلوي مال برداري نظام ۾ مرڪزي ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Pakistan Railways Freight and Containerized Traffic Notices |publisher=Pakistan Railways |date=15 July 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پورٽ قاسم جي روزاني شپنگ ۽ ڪارگو رپورٽن ۾ ڪنٽينر، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، تيل ۽ ٻين درآمدي ۽ برآمدي سامان جي جهاز وار حرڪت درج ڪئي وڃي ٿي، جنهن سان بندرگاهي، روڊ ۽ ريل مال برداري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pqa.gov.pk/Content/Media/daily-shipping-and-cargo-handling-reports/dailyShippingCargoStat_14-MAR-2026-83d05363512c4e13b714052a322d9447.PDF |title=Daily Shipping and Cargo Statement |publisher=Port Qasim Authority |date=14 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ صوبائي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جو موجوده نمايان نظام [[سنڌ پيپلز بس سروس]]، پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بس سروس تي مشتمل آهي. انهن خدمتن جو انتظام سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي ۽ لاڳاپيل آپريٽنگ ادارن وسيلي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي طور سنڌ ۾ سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جا ٻيا ماڊل پڻ رهيا، پر موجوده صوبائي شهري بس پاليسي ماس ٽرانزٽ، پيپلز بس، بي آر ٽي ۽ بجلي تي هلندڙ بس نظام تي وڌيڪ مرڪوز آهي. === نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ بين الشهري ۽ ضلعي سطح جي مسافر آمدورفت جو وڏو حصو نجي بس، ڪوچ، مني بس، ويگن، ٽيڪسي، رڪشا ۽ ايپ تي ٻڌل سفري خدمتن وسيلي پڻ ٿئي ٿو. ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهرن جا بس ٽرمينل سنڌ جي اندروني ۽ بين الصوبائي سفر جا اهم مرڪز آهن. بين الشهري ڪوچ خدمتون سنڌ کي پنجاب، بلوچستان ۽ ٻين صوبن سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته مال برداريءَ لاءِ ٽرڪ، ٽريلر، آئل ٽينڪر، ڪنٽينر ڪيريئر ۽ ريفريجريٽيڊ گاڏيون بندرگاهن ۽ صنعتي علائقن مان ملڪ جي ٻين حصن تائين سامان منتقل ڪن ٿيون. {{clear}} ===هوائي آمدورفت=== [[File:PK Karachi Airport asv2020-01.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو سول هوائي اڏو ۽ پاڪستان جي اهم بين الاقوامي هوائي دروازن مان هڪ.]] سنڌ جي هوائي آمدورفت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]] آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي ايئروناٽيڪل انفارميشن پبليڪيشن ۾ هن هوائي اڏي جو آءِ سي اي او ڪوڊ '''او پي ڪي سي''' درج آهي ۽ 2026ع ۾ ان جي رن وي 25R/07L سان لاڳاپيل وڌيڪ فضائي نيويگيشن ڊيٽا پڻ اپڊيٽ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — AIRAC Amendment 02/26 |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> جناح بين الاقوامي هوائي اڏو سنڌ جي بين الاقوامي ۽ ملڪي مسافر هوائي ٽرانسپورٽ جو مرڪزي مرڪز آهي. ان کان علاوه [[سکر هوائي اڏو]] اتر سنڌ ۽ [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم سول هوائي سهولتون آهن. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي 2026ع ۾ موئن جو دڙو هوائي اڏي جي رن وي 08/26 لاءِ اوزارن ذريعي لينڊنگ جي نظرثاني ٿيل طريقن کي پنهنجي ايئروناٽيڪل رڪارڊ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — Moenjodaro Airport Updates |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪجهه ٻيا هوائي اڏا ۽ ايئر فيلڊ فوجي، گڏيل، محدود يا غير شيڊول آپريشن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ تنهنڪري انهن سڀني کي باقاعده مسافر هوائي اڏا قرار ڏيڻ مناسب ناهي. موجوده آپريشنل حيثيت، سرٽيفڪيشن ۽ فلائيٽ آپريشن وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿا ۽ انهن لاءِ پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم بنيادي ذريعا آهن.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Pakistan Aeronautical Information Publication |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا اهم هوائي اڏا=== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم هوائي اڏا''' |- style="background:#DDEBFA;" ! هوائي اڏو ! شهر / ضلعو ! آءِ سي اي او ڪوڊ ! بنيادي حيثيت |- | [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] | [[ڪراچي]] | او پي ڪي سي | بين الاقوامي ۽ ملڪي سول هوائي اڏو |- | [[سکر هوائي اڏو]] | [[سکر]] | او پي ايس ڪي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | او پي ايم جي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[نوابشاهه هوائي اڏو]] | [[نوابشاهه]] | او پي اين ايڇ | هوائي اڏو / آپريشنل حيثيت وقت سان تبديل ٿيندڙ |} </div> <ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> <small>'''نوٽ:''' هوائي اڏن جي موجوده مسافر پروازن، آپريشنل ڪلاڪن ۽ سرٽيفڪيشن جي حيثيت لاءِ تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم ڏسڻ ضروري آهي.</small> ===سنڌ جون ايئرلائين خدمتون=== سنڌ ۾ هوائي آمدورفت ڪنهن هڪ صوبائي ايئرلائين جي نظام تي ٻڌل نه آهي. [[ڪراچي]] مان پاڪستاني ۽ پرڏيهي ايئرلائينز ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن ڏانهن اڏامون هلائين ٿيون، جڏهن ته سکر ۽ ٻين علائقائي هوائي اڏن تي مسافر خدمتون موجوده شيڊول ۽ تجارتي ضرورتن مطابق هلن ٿيون. ان ڪري ''سنڌ جون ايئرلائينز'' جي بدران '''سنڌ ۾ ڪم ڪندڙ ايئرلائين خدمتون''' وڌيڪ صحيح عنوان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هوائي ڪمپنيون وفاقي سول ايويئيشن ضابطن ۽ قومي فضائي نظام تحت ڪم ڪن ٿيون، نه ته صوبائي ملڪيت يا دائري تحت. ===سامونڊي ۽ آبي آمدورفت=== [[File:PortQasimKarachi.svg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جو نقشو، جنهن ۾ بندرگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل سامونڊي ۽ صنعتي علائقا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Mangroves port Qasim.jpg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جي ڀرپاسي ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ بندرگاهه سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي ۽ ڪريڪ واري ماحول سان ڳنڍيل آهي.]] سنڌ جي سامونڊي آمدورفت جو بنياد [[عربي سمنڊ]]، [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ سنڌو ڊيلٽا جي ڪريڪن تي ٻڌل آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم پاڪستان جي بين الاقوامي سامونڊي واپار جا ٻه اهم مرڪز آهن، جتان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، ڀاڻ، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو هٿ ڪيو وڃي ٿو. [[ڪراچي بندرگاهه]] جي اندروني ۽ ٻاهرين بندرگاهي نظام ۾ ڪيترائي برٿ، تيل جا برٿ، جهازن لاءِ ڦرڻ جا حوض، ورڪشاپ پيئر ۽ منهوڙي سان لاڳاپيل جٽيون موجود آهن. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي پورٽ انفارميشن مينوئل موجب منهوڙي جي اتر اوڀر طرف قاسم پيئر، پائلٽ پيئر، ڪرين پيئر، پيسينجر پيئر، رهبر پيئر ۽ ورڪشاپ پيئر سميت ڪيترائي سامونڊي پيئر موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي بندرگاهه جي سامونڊي علائقي ۾ مقامي واپاري ٻيڙيون، ماهيگيري جون ٻيڙيون ۽ مسافر ٻيڙيون پڻ مختلف جٽين تان هلن ٿيون. اهڙي طرح بندرگاهي ٽرانسپورٽ رڳو بين الاقوامي ڪارگو جهازن تائين محدود نه آهي، پر مقامي مسافر، بندرگاهي عملي ۽ سامونڊي خدمتن لاءِ ننڍين ٻيڙين جو نظام پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪياماڙي–منهوڙو فيري سروس=== [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] ڪياماڙي ۽ [[منهوڙو]] جي وچ ۾ مسافر ٻيڙيءَ جي خدمت هلائي ٿو. 2024ع ۾ فيري بوٽ '''عارفه ڪريم''' جي مرمت ۽ ٻيهر ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ ان کي '''سرخاب-II''' سان گڏ ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ مفت عوامي ٽرانسپورٽ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب هي سروس مقامي رهواسين، شاگردن ۽ سياحن لاءِ سامونڊي سفر جي رسائي بهتر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/NewsLetters/FINAL%20PDF%20KPT%20Newsletter%2030-07-2024_c_a26d.pdf |title=KPT Ferry Boat Arfa Karim Recommissioned |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بندرگاهي ضرورتن لاءِ 40 کان 50 ماڻهن جي گنجائش رکندڙ ٻيڙيون پڻ استعمال ڪري ٿو، جيڪي ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ ملازمن، رهواسين ۽ شاگردن جي آمدورفت لاءِ مقرر ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/CMEEII_1107240001_k_2fa2.pdf |title=Hiring of Routine Boats for Port Department |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌو درياهه ۽ اندرين آبي رستا=== [[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي آمدورفت ۽ واپار جو بنيادي آبي محور رهيو آهي، پر جديد دور ۾ ان جو باقاعده وڏي پيماني وارو مسافر يا مال بردار نيٽ ورڪ روڊ ۽ ريلوي جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. درياهه تي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ٻيڙيون، ماهيگيري، درياهه پار ڪرڻ ۽ تفريحي سفر جاري آهن. سکر، روهڙي، ڪوٽڙي، ڄامشورو ۽ سنڌو ڊيلٽا جي علائقن ۾ آبي آمدورفت جو ڪردار گهڻو ڪري مقامي، ماهيگيري يا سياحتي نوعيت جو آهي. بئراجن، پاڻيءَ جي وهڪري جي موسمي تبديلي، گاد ۽ جديد پلن ۽ روڊن جي واڌ سبب سنڌو درياهه تي مسلسل وڏي پيماني واري تجارتي جهاز راني محدود رهي آهي. ===بندرگاهن سان ڳنڍيل مال برداري=== سنڌ جي بندرگاهن مان نڪرندڙ مال ٽرڪ، ڪنٽينر ٽريلر، ٽينڪر ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچي بندرگاهه جي ڀرپاسي ۾ ويسٽ وارف، ايسٽ وارف، ڪياماڙي آئل انسٽاليشن ۽ صنعتي علائقا بندرگاهي ۽ زميني ٽرانسپورٽ جي وچ ۾ اهم ڳانڍاپو فراهم ڪن ٿا. پورٽ قاسم جو مال برداري نظام پڻ روڊ ۽ ريل سان ڳنڍيل آهي ۽ ان جي صنعتي زون ۾ ايل اين جي، تيل، ڪوئلو، اناج ۽ ڪنٽينر ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل ۽ سهولتون موجود آهن. ان ڪري سنڌ جي روڊ ٽرانسپورٽ جو هڪ وڏو حصو سامونڊي درآمد ۽ برآمد سان سڌي طرح ڳنڍيل آهي. ===گاڏين جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ موٽر گاڏين جي رجسٽريشن ۽ موٽر وهيڪل ٽيڪس جو انتظام [[سنڌ ايڪسائيز، ٽيڪسيشن اينڊ نارڪوٽڪس ڪنٽرول ڊپارٽمينٽ]] ڪري ٿو. سنڌ موٽر وهيڪل ٽيڪسيشن ايڪٽ 1958ع ۽ لاڳاپيل ضابطن تحت نئين گاڏي جي رجسٽريشن، موٽر وهيڪل ٽيڪس، ٽرانسفر، نمبر پليٽ ۽ لاڳاپيل فيون وصول ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="SindhMotorTax">{{cite web |url=https://www.excise.gos.pk/taxes/motor-vehicle-tax/ |title=Motor Vehicle Tax |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916201146/https://www.excise.gos.pk/taxes/Motor-Vehicle-Tax |url-status=dead}}</ref> گاڏين جي رجسٽريشن ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ذريعي ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪراچي جي مرڪزي نظام کي حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص جي علائقائي ايڪسائيز ڊائريڪٽوريٽن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhMotorTax"/> سنڌ ايڪسائيز کاتي جو موجوده آن لائين پورٽل گاڏين جي تصديق، موٽر وهيڪل ٽيڪس جي ادائيگي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل چالان، ٽرانسفر، نمبر پليٽ جي جانچ ۽ ٻين خدمتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. آن لائين Quick Pay ذريعي ٻن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن نمبر ۽ موبائل نمبر استعمال ڪري ٽيڪس جو پي ايس آءِ ڊي ٺاهي ادائيگي ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://taxportal.excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع کان نئين گاڏي جي دير سان رجسٽريشن لاءِ ڏنڊن جو نظرثاني ٿيل نظام پڻ لاڳو ڪيو ويو. سنڌ ايڪسائيز کاتي موجب عام موٽر گاڏي 30 ڏينهن کان وڌيڪ دير سان رجسٽر ٿيڻ تي مرحليوار ڏنڊ لاڳو ٿين ٿا، جڏهن ته موٽر سائيڪلن، اسڪوٽرن، رڪشن ۽ پبلڪ ٽرانسپورٽ لاءِ الڳ ڏنڊ مقرر آهن.<ref name="SindhMotorTax"/> ====گاڏين جي رجسٽريشن جون اهم آن لائين خدمتون==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C6BC0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ موٽر گاڏين جون آن لائين خدمتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! خدمت ! بنيادي ڪم |- | آن لائين گاڏي تصديق | رجسٽريشن نمبر ذريعي گاڏي جا بنيادي تفصيل ڏسڻ |- | سي اين آءِ سي ذريعي تصديق | مالڪ سان لاڳاپيل رجسٽريشن جي تصديق |- | ڪئڪ پي (فوري ادائيگي) | موٽر وهيڪل ٽيڪس ۽ لاڳاپيل ادائيگي |- | نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر | رجسٽريشن في ۽ ٽيڪس جو اندازو |- | نمبر پليٽ جي جانچ | سيڪيورٽي فيچر واري نمبر پليٽ جي حيثيت |- | چالان ٻيهر ڇپائڻ | ادا ڪيل يا جاري ٿيل چالان حاصل ڪرڻ |} <ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واريون گاڏيون=== سنڌ ايڪسائيز کاتو ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏين لاءِ الڳ نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر مهيا ڪري ٿو. ٻن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن في عام طور انوائس قيمت جي بنياد تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته موٽر ڪار، جيپ ۽ ٻين چئن ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ گاڏي جي قيمت، انجڻ جي گنجائش ۽ گاڏي جي قسم موجب مختلف شرحون مقرر آهن.<ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Two Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103143735/https://www.excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Four Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026 |archive-date=3 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103114805/https://www.excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |url-status=dead}}</ref> ===ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ ننڍين مقامي ٻيڙين، ماهيگيري جي جهازن، بندرگاهي لانچن ۽ وڏن سامونڊي جهازن لاءِ هڪ ئي صوبائي رجسٽريشن نظام لاڳو نه آهي. رجسٽريشن ۽ لائسنسنگ جو ادارو جهاز جي قسم ۽ استعمال موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. بين الاقوامي ۽ تجارتي سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن وفاقي سامونڊي قانون ۽ مرڪنٽائيل ميرين نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته بندرگاهن اندر هلندڙ ٻيڙين ۽ لانچن تي لاڳاپيل پورٽ اٿارٽين جا حفاظتي ۽ آپريشنل ضابطا لاڳو ٿين ٿا. ماهيگيري جي ٻيڙين لاءِ فشريز سان لاڳاپيل صوبائي يا وفاقي ضابطا پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ بابت عام مضمون ۾ '''سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن''' کي هڪ واحد صوبائي موٽر گاڏي جهڙي نظام طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ وڌيڪ صحيح عنوان '''ٻيڙين ۽ جهازن جو لائسنس ۽ رجسٽريشن''' آهي. ===ٽرانسپورٽ جي موجوده سرڪاري پاليسي=== سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ ٽرانسپورٽ کاتي لاءِ مجموعي طور تقريباً '''67 ارب رپيا''' رکيا ويا، جن مان 59.7 ارب رپيا ترقياتي خرچ ۽ 7.28 ارب رپيا سروس ڊليوري لاءِ هئا. بجيٽ ۾ سنڌ پيپلز بس سروس، سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي، 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي ۽ آپريشن، ٽرانسپورٽ سبسڊي ۽ موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام لاءِ الڳ رقمون شامل هيون.<ref name="SindhBudgetTransport2025">{{cite web |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |title=Sindh Citizens’ Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |page=24 |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي ٽرانسپورٽ شعبي جا چونڊ بجيٽ پروگرام، 2025–26ع'''<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> |- style="background:#D6EEEA;" ! پروگرام ! مختص رقم |- | ٽرانسپورٽ کاتي جي ڪل بجيٽ | '''67.0 ارب رپيا''' |- | ترقياتي خرچ | 59.7 ارب رپيا |- | سروس ڊليوري | 7.28 ارب رپيا |- | ٽرانسپورٽ سبسڊي | 3 ارب رپيا |- | 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي، تعمير، آپريشن ۽ سار سنڀال | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ پيپلز بس سروس لاءِ فيول ڪاسٽ انڊيڪسيشن | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي | 300 ملين رپيا |- | سنڌ انٽرا-ڊسٽرڪٽ پيپلز بس سروس | 175 ملين رپيا |- | موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام | 15.4 ملين رپيا |} </div> ===آمدورفت ۽ ماحول=== سنڌ جي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي تيز واڌ سان گڏ ٽرئفڪ جام، فضائي آلودگي، ايندھن جو استعمال ۽ روڊ حادثا اهم پاليسي مسئلا آهن. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ صوبائي ٽرانسپورٽ پاليسي ۾ ماس ٽرانزٽ، بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ بجلي تي هلندڙ بسن جي توسيع کي اهميت ڏني وئي آهي. 2025–26ع واري صوبائي بجيٽ ۾ 100 اليڪٽرڪ بسن لاءِ 1.6 ارب رپين جي رٿا ان تبديليءَ جو هڪ مثال آهي، جڏهن ته اڳ ۾ پيپلز بس سروس جي نظام ۾ پڻ اليڪٽرڪ بسون متعارف ڪرايون ويون آهن.<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> ===آمدورفت جو علائقائي ڍانچو=== سنڌ جي آمدورفت جي جاگرافي ۾ مختلف شهر مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا. [[ڪراچي]] سامونڊي بندرگاهن، بين الاقوامي هوائي اڏي، ريلوي ۽ شاهراهن جو سڀ کان وڏو گڏيل مرڪز آهي؛ [[حيدرآباد]] ڪراچي ۽ اتر سنڌ جي وچ ۾ روڊ ۽ ريلوي جنڪشن؛ [[روهڙي]] قومي ريلوي نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز؛ [[سکر]] اتر سنڌ جو شاهراهي، ريلوي ۽ هوائي مرڪز؛ جڏهن ته [[ڪوٽڙي]] ۽ [[ڄامشورو]] سنڌو درياهه پار روڊ ۽ ريلوي رابطن ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم آمدورفتي مرڪز''' |- style="background:#ECEFF1;" ! مرڪز ! اهم ذريعا ! بنيادي ڪردار |- | [[ڪراچي]] | بندرگاهه، هوائي اڏو، ريلوي، موٽر وي، بس | قومي ۽ بين الاقوامي گيٽ وي |- | [[حيدرآباد]] | ريلوي، قومي شاهراهه، موٽر وي، بس | ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جو جنڪشن |- | [[روهڙي]] | ريلوي، قومي شاهراهه | قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر]] | ريلوي، هوائي اڏو، شاهراهه | اتر سنڌ جو علائقائي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي]] | ريلوي، شاهراهه، پل | سنڌو درياهه پار مرڪزي رابطو |- | [[پورٽ قاسم]] | سامونڊي جهاز، ريل، روڊ | صنعتي ۽ مال برداري مرڪز |} </div> {{clear}} ==سياحت== {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|270px|[[موئن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ سلطان ابراهيم جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|270px|[[رني ڪوٽ قلعو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]؛ کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع سنڌ جو مشهور تاريخي قلعو.]] سنڌ جي سياحت جو بنياد صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخي شهرن، مذهبي ماڳن، فنِ تعمير، سامونڊي ڪنارن، ڍنڍن، آبي زمينن، ريگستاني ۽ جابلو منظرن ۽ ثقافتي ورثي تي ٻڌل آهي. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا آثار، وچئين دور جا اسلامي يادگار، ٽالپر ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ۽ قلعا، ڪراچيءَ جو نوآبادياتي تعميراتي ورثو ۽ سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل درگاهون صوبي جي ثقافتي سياحت جا اهم حصا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh — The Cradle of Civilizations |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڇهن ماڳن مان ٻه واقع آهن: [[موئن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]. موئن جو دڙو 1980ع ۽ مڪلي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا. ان کان سواءِ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[ڀنڀور]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو سنڌ جا اهي ماڳ آهن، جيڪي يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Properties inscribed on the World Heritage List and Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ سياحت جي سرڪاري ترقي ۽ سياحتي سهولتن جي فراهميءَ ۾ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ٿيو ۽ سنڌ حڪومت جي سياحت کاتي تحت ڪم ڪري ٿو. اداري طرفان تاريخي، ثقافتي ۽ قدرتي ماڳن جي تشهير سان گڏ مختلف سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي سهولتون پڻ هلائيون وڃن ٿيون.<ref name="STDCSindh">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===عالمي ورثو=== سنڌ جا ٻه ماڳ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن مان [[موئن جو دڙو]] ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعات سان لاڳاپيل ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان بهتر محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب آثارن جو محفوظ علائقو لڳ ڀڳ 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن مان رڳو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو کوٽيو ويو آهي. شهر جي منصوبابندي، سرن سان ٺهيل عمارتن، هيٺئين شهر ۽ بلند قلعي واري حصي مان سنڌو تهذيب جي ترقي يافته شهري تنظيم ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[مڪلي جو قبرستان]] [[ٺٽو]] ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل هڪ وسيع تاريخي قبرستان آهي. يونيسڪو موجب هتي لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن ۽ هي ماڳ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيب، سياسي تاريخ ۽ فنِ تعمير جي شاهدي ڏئي ٿو. هتي بادشاهن، راڻين، حاڪمن، صوفين، عالمن ۽ ٻين اهم شخصيتن جا پٿر ۽ سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن.<ref name="UNESCOMakli">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6D4C41;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا يونيسڪو عالمي ورثي وارا ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! ضلعو ! دور / نوعيت ! عالمي ورثي ۾ شموليت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | سنڌو ماٿري جي تهذيب / آثارِ قديمه | 1980ع |- | [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]] | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | 14هين–18هين صدي / مقبرا ۽ اسلامي فنِ تعمير | 1981ع |} <ref name="UNESCOMohenjo"/><ref name="UNESCOMakli"/> ===آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ=== سنڌ جي آثارِ قديمه جي تاريخ قبل از تاريخ ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] کان وٺي اسلامي، سومرا، سما، ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور تائين پکڙيل آهي. [[موئن جو دڙو]] ان سلسلي جو بين الاقوامي طور سڀ کان مشهور ماڳ آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]]، [[آمري]]، [[چانهون جو دڙو]]، [[ڀنڀور]] ۽ ٻيا آثار سنڌ جي مختلف تاريخي مرحلن جي نمائندگي ڪن ٿا. [[ڀنڀور]] سنڌ جي سامونڊي ۽ واپاري تاريخ سان لاڳاپيل اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هي ماڳ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ ''پورٽ آف ڀنڀور'' جي نالي سان شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي قلعي بند تعميراتي ورثي جا نمايان مثال آهن. رني ڪوٽ کي 1993ع ۾ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي، نئون ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ جا قلعا 2026ع ۾ پاڪستان جي ٽينٽيٽو لسٽ ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#8D6E63;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا سياحتي ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت ! اهميت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو]] | قديم شهر | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[مڪلي جو قبرستان]] | [[ٺٽو]] | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[ڀنڀور]] | [[ٺٽو ضلعو]] | آثارِ قديمه / قديم بندرگاهه | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[رني ڪوٽ قلعو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | قلعو | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | [[خيرپور ضلعو]] | قلعو | تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ |- | [[عمرڪوٽ قلعو]] | [[عمرڪوٽ]] | قلعو | تاريخي ماڳ |- | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | [[ٿرپارڪر]] | قلعو | ٿر جي تاريخي ورثي جو حصو |- | [[چوڪنڊي قبرستان]] | [[ڪراچي]] | تاريخي پٿري قبرون | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[فيض محل]] | [[خيرپور]] | محل | ٽالپر دور جو تعميراتي ورثو |- | [[موهٽا محل]] | [[ڪراچي]] | محل / ميوزيم | ويهين صديءَ جو تعميراتي ورثو |- | [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] | [[ڪراچي]] | تاريخي رهائشگاهه / ميوزيم | قومي تاريخ سان لاڳاپيل |} </div> <ref name="STDCSindh"/> ===قلعا ۽ شاهي محل=== [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|270px|[[فيض محل]]، [[خيرپور]]؛ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جي ٽالپر حڪمرانن سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] سنڌ جي تاريخي سياحت ۾ قلعن ۽ محلاتن کي نمايان حيثيت حاصل آهي. [[رني ڪوٽ قلعو]] کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع هڪ وسيع قلعي بند نظام آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] خيرپور ڀرسان ٽالپر دور جي فوجي فنِ تعمير سان لاڳاپيل آهي. [[عمرڪوٽ قلعو]] سنڌ جي اوڀرئين حصي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي. [[فيض محل]] خيرپور جي اڳوڻي رياست جي ٽالپر حڪمرانن جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل آهي. ڪراچي ۾ [[موهٽا محل]] ويهين صديءَ جي شروعاتي تعميراتي ورثي جو اهم مثال آهي ۽ هاڻي ثقافتي نمائش ۽ ميوزيم طور استعمال ٿئي ٿو. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن فيض محل، ڪوٽ ڏيجي قلعي، موهٽا محل ۽ عمرڪوٽ قلعي کي صوبي جي نمايان سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCSindh"/> ===ميوزيم=== سنڌ جا ميوزيم صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخ، لوڪ ثقافت، فن، قومي تاريخ ۽ قدرتي ورثي جي نمائش ڪن ٿا. [[سنڌ ميوزيم]] حيدرآباد ۾ سنڌ جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي سان لاڳاپيل مجموعا موجود آهن، جڏهن ته [[موئن جو دڙو ميوزيم]] ۽ ڀنڀور، عمرڪوٽ ۽ ٻين آثارِ قديمه وارن ماڳن جا ميوزيم پنهنجي پنهنجي علائقي مان هٿ آيل آثار محفوظ ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]، [[موهٽا محل ميوزيم]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]]، [[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] ۽ [[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]] تاريخ، فن، بحري ورثي ۽ هوابازيءَ سان لاڳاپيل اهم سياحتي ادارا آهن. [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جو ميوزيم سنڌ جي لوڪ ثقافت، لباس، موسيقي، دستڪاري، آثارِ قديمه ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل مجموعن سبب ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز آهي. ===قدرتي ۽ ماحولياتي سياحت=== [[File:Gorakh Hill Station.jpg|thumb|270px|[[گورک هل اسٽيشن]]، [[کيرٿر جبل]]؛ سنڌ جي مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جو قدرتي منظرنامو [[عربي سمنڊ]] جي ساحل، [[سنڌو درياهه]]، سنڌو ڊيلٽا، ڍنڍن، آبي زمينن، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[کيرٿر جبل]] تائين پکڙيل آهي. ان ڪري صوبي ۾ سامونڊي، آبي، ريگستاني، جابلو ۽ جهنگلي جيوت سان لاڳاپيل سياحت جا مختلف امڪان موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] کيرٿر جبلن ۾ واقع سنڌ جو مشهور جابلو تفريحي ماڳ آهي ۽ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ان کي صوبي جي نمايان سياحتي منزلن مان هڪ طور پيش ڪري ٿي. [[ڪارونجهر جبل]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو علائقو ٿر جي ريگستاني منظرنامي، گرينائيٽ جبلن، تاريخي جين مندرن، مسجدن ۽ مقامي ثقافت جي ميلاپ سبب قدرتي ۽ ثقافتي سياحت ٻنهي لاءِ اهم آهي.<ref name="STDCSindh"/> [[ڪينجهر ڍنڍ]] سنڌ جي مشهور مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي هٽس قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/hotels/keenjhar-lake-resort/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٿر ۽ نگرپارڪر=== [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي اوڀر ۾ پکڙيل هڪ منفرد قدرتي ۽ ثقافتي خطو آهي. ريگستاني ڳوٺ، روايتي گهر، چوپايو مال، لوڪ موسيقي، ڪپڙي ۽ هٿ جي هنر، مقامي کاڌا ۽ موسمي برساتن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سائي منظرنامو هن علائقي جي سياحتي سڃاڻپ جا اهم حصا آهن. [[نگرپارڪر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر جبل]]، تاريخي جين مندر، قديم مذهبي عمارتون ۽ مقامي آباديءَ جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ''ننگرپارڪر ڪلچرل لينڊ اسڪيپ'' کي 2016ع ۾ پاڪستان طرفان يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ آبي سياحت=== سنڌ ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، بکر ڍنڍ ۽ ٻين آبي علائقن کي تفريح، پکين جي مشاهدي، مڇي مارڻ ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل اهميت حاصل آهي. انهن مان ڪينجهر ڍنڍ تي سرڪاري سياحتي رهائش ۽ تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪينجهر ڍنڍ جي ڪناري تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته سانگهڙ ضلعي ۾ نارا ڪئنال جي آخري حصي ڀرسان واقع بکر ڍنڍ تي پڻ سياحتي ريزارٽ قائم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism — Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سامونڊي سياحت ۽ ساحل=== [[File:Clifton Beach Karachi.jpg|thumb|270px|[[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي سڀ کان مشهور شهري ساحلي تفريحي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي ڏاکڻي سرحد [[عربي سمنڊ]] سان لڳي ٿي ۽ [[ڪراچي]] صوبي جي ساحلي سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر جي ساحلي علائقن ۾ [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]]، [[هاڪس بي]]، [[سينڊزپٽ]]، [[فرينچ بيچ]]، [[پيراڊائز پوائنٽ]] ۽ [[منهوڙو]] شامل آهن. اهي علائقا ترڻ، سامونڊي نظارن، تفريح، ٻيڙيءَ جي سفر ۽ هفتيوار سياحت لاءِ استعمال ٿين ٿا. ڪراچي کان ٻاهر سنڌو ڊيلٽا ۽ ٺٽي ۽ سجاول جي سامونڊي پٽي ۾ ڪريڪ، تمر جا ٻيلا ۽ آبي ماحولياتي نظام موجود آهن. انهن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي گنجائش موجود آهي، پر تمر جي ٻيلن، ساحلي جيوت ۽ حساس آبي ماحول جي تحفظ سبب سياحت جي ترقيءَ ۾ ماحولياتي تحفظ کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ====سنڌ جا مشهور سامونڊي ڪنارا==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0277BD;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سامونڊي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E1F5FE;" ! سامونڊي ڪنارو / ماڳ ! علائقو ! نمايان خصوصيت |- | [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]] | [[ڪراچي]] | شهري ساحل ۽ عوامي تفريح |- | [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]] | [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] | سامونڊي نظارا ۽ تفريحي سرگرميون |- | [[هاڪس بي]] | [[ڪراچي]] | سامونڊي ساحل ۽ هٽس |- | [[سينڊزپٽ]] | [[ڪراچي]] | ريتيلو ساحل |- | [[فرينچ بيچ، ڪراچي|فرينچ بيچ]] | [[ڪراچي]] | ساحلي تفريح |- | [[پيراڊائز پوائنٽ]] | [[ڪراچي]] | پٿريلو سامونڊي ڪنارو |- | [[منهوڙو]] | [[ڪراچي]] | ٻيٽ، ساحل ۽ تاريخي ورثو |} </div> ===مذهبي سياحت=== سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي روايت صوبي جي سياحت جو اهم حصو آهي. مختلف صوفي بزرگن جي درگاهن تي سڄي سال زائرين اچن ٿا، جڏهن ته سالياني عرسن دوران وڏي تعداد ۾ عقيدتمند ۽ سياح گڏ ٿين ٿا. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سنڌ جي سڀ کان مشهور صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي درگاهه سنڌي صوفي شاعري ۽ موسيقيءَ سان پڻ گهري طرح لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ۾ [[عبدالله شاهه غازي]]، [[منگهو پير]] ۽ ٻين بزرگن جون درگاهون مذهبي ۽ ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ جي مذهبي ورثي ۾ مسجدون، هندو مندر، جين مندر ۽ ٻين برادرين جون تاريخي عبادتگاهون پڻ شامل آهن. [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] مغل دور جي مشهور مسجد آهي ۽ يونيسڪو جي Tentative List ۾ شامل آهي، جڏهن ته نگرپارڪر جا تاريخي جين مندر علائقي جي گهڻ مذهبي تاريخ جا اهم آثار آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ مذهبي سياحتي ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا مشهور مذهبي ۽ روحاني سياحتي ماڳ''' |- style="background:#F3E5F5;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[لال شهباز قلندر جي درگاهه]] | [[سيوهڻ]] | صوفي درگاهه |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي درگاهه]] | [[ڀٽ شاهه]] | صوفي درگاهه ۽ ثقافتي مرڪز |- | [[سچل سرمست جي درگاهه]] | [[درازا]] | صوفي درگاهه |- | [[عبدالله شاهه غازي جي درگاهه]] | [[ڪراچي]] | صوفي درگاهه |- | [[منگهو پير]] | [[ڪراچي]] | تاريخي صوفي زيارتگاهه |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد |- | [[مسجد منزلگاهه]] | [[سکر]] | تاريخي مسجد |- | [[ساڌ ٻيلو]] | [[سکر]] | هندو مذهبي ماڳ |- | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[نگرپارڪر]] | تاريخي جين مذهبي ورثو |- | [[هنگلاج ماتا مندر]] | بلوچستان | '''سنڌ کان ٻاهر'''؛ سنڌ جي فهرست ۾ شامل نه ڪيو وڃي |} </div> ===ثقافتي سياحت=== [[File:Frere Hall Karachi Pakistan 01.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]]، [[ڪراچي]]؛ 1865ع ۾ مڪمل ٿيل تاريخي عمارت، جيڪا هاڻي لائبريري ۽ نمائشگاهه طور پڻ استعمال ٿئي ٿي.]] [[File:Frere Hall & Library Karachi.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]] ۽ ان جا باغ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي سياحت ۾ ثقافتي ورثو، فن، موسيقي، دستڪاري، لوڪ روايتون ۽ تاريخي شهري مرڪز اهم حيثيت رکن ٿا. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ٺٽو]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[سيوهڻ]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ [[نگرپارڪر]] جهڙا هنڌ پنهنجي تاريخي عمارتن، بازارن، ميوزمن، مذهبي ماڳن ۽ مقامي ثقافت سبب ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ حڪومت جو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو تاريخي ماڳن، روايتي فنن ۽ دستڪاريءَ جي تحفظ ۽ واڌاري سان گڏ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ ٻين عوامي تقريبن جي انعقاد کي پڻ پنهنجي ذميوارين ۾ شامل ڪري ٿو. کاتي جي انتظام هيٺ ميوزيم، آرٽ گيلريون، ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[حيدرآباد]] ۾ [[مکي هائوس ميوزيم]]، [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان لاڳاپيل ثقافتي ادارا، [[خيرپور]] ۾ تاريخي رياستي ورثو ۽ ڪراچي ۾ [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[هندو جيمخانا]]، [[خالق ڏنو هال]] ۽ ٻيون تاريخي عمارتون سنڌ جي شهري ثقافتي سياحت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جي نوادرات واري اداري فريئر هال، خالق ڏنو هال، وزير مينشن ۽ قائداعظم هائوس سميت ڪيترين عمارتن کي سنڌ جي تاريخي ورثي ۾ درج ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/heritage-buildings/ |title=Heritage Buildings |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ثقافتي مرڪز ۽ ميوزيم=== [[File:Front entrance facade - Mukhi Mahal.jpg|thumb|270px|[[مکي هائوس ميوزيم]]، [[حيدرآباد]]؛ سنڌ جي تاريخي شهري رهائش، فنِ تعمير ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل محفوظ ڪيل تاريخي عمارت.]] سنڌ ۾ ميوزمن جو ڄار آثارِ قديمه، تاريخ، ثقافت، لوڪ ورثي ۽ اهم شخصيتن سان لاڳاپيل مواد محفوظ ڪري ٿو. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي جي فهرستن ۾ [[موئن جو دڙو ميوزيم]]، ڀنڀور آرڪيالاجيڪل ميوزيم، آمري ميوزيم، سکر آرڪيالاجيڪل ميوزيم، خيرپور ريجنل اسٽيٽ ميوزيم، مکي هائوس ميوزيم، عمرڪوٽ جو ٿر ميوزيم، لاڙڪاڻي جو سٽي ميوزيم ۽ ٻين علائقائي ميوزمن جا نالا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-category/museum/ |title=Museums |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ميوزمن ۽ ثقافتي مرڪزن جي اهميت رڳو سياحت تائين محدود نه آهي؛ اهي سنڌ جي آثارن، دستڪاري، تاريخي دستاويزن، قديم سڪن، ٺڪر، مجسمن، روايتي لباس ۽ ٻين مادي ثقافتي ورثن جي تحفظ ۽ علمي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا. ===ڪراچي ۾ شهري سياحت=== [[File:Mazar View at night.JPG|thumb|270px|رات جي وقت [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]]؛ [[محمد علي جناح]] جو مقبرو ۽ شهر جي نمايان قومي نشانين مان هڪ.]] [[File:MohattaPalace.jpg|thumb|270px|[[موهٽا محل]]، [[ڪراچي]]؛ ڪلفٽن ۾ واقع تاريخي محل ۽ ميوزيم.]] [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري سياحتي مرڪز آهي. شهر ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ تاريخي عمارتون، ميوزيم، باغ، تفريحي مرڪز، خريداريءَ جا علائقا، کاڌي پيتي جا مرڪز ۽ قومي يادگار موجود آهن. [[مزار قائد]]، [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[وزير مينشن]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] ۽ [[چوڪنڊي قبرستان]] شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جا نمايان ماڳ آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي منزلن ۾ مزار قائد، موهٽا محل، قائداعظم هائوس، هندو جيمخانا، فريئر هال ۽ چوڪنڊي سميت ڪراچي جي ڪيترن تاريخي ماڳن کي شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> شهر جي تفريحي سياحت ۾ [[ڪراچي زو]]، [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]]، [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]، [[باغ ابن قاسم]] ۽ سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل عوامي تفريحي علائقا پڻ شامل آهن. ڪراچي جا شاپنگ مال، روايتي بازارون ۽ کاڌي پيتي جا مرڪز شهر جي جديد شهري سياحت جو ٻيو اهم حصو آهن. ===تفريحي ماڳ=== سنڌ ۾ تفريحي سياحت جو دائرو شهري باغن ۽ پارڪن کان وٺي ڍنڍن، جابلو علائقن، ريگستاني منزلن ۽ ساحلي تفريح تائين پکڙيل آهي. ڪراچي ۾ عوامي پارڪ، ساحل ۽ شهري تفريحي مرڪز وڏي تعداد ۾ مقامي سياحن کي راغب ڪن ٿا، جڏهن ته صوبي جي ٻين حصن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪارونجهر جبل]] ۽ ريگستاني علائقا قدرتي تفريح جا اهم مرڪز آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00838F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تفريحي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E0F7FA;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[باغ ابن قاسم]] | [[ڪراچي]] | شهري باغ / سامونڊي تفريح |- | [[ڪراچي زو]] | [[ڪراچي]] | زولاجيڪل باغ |- | [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]] | [[ڪراچي]] | شهري تفريح |- | [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]] | [[ڪراچي]] | پارڪ |- | [[ڪينجهر ڍنڍ]] | [[ٺٽو ضلعو]] | ڍنڍ / آبي تفريح |- | [[گورک هل اسٽيشن]] | [[دادو ضلعو]] | جابلو تفريح |- | [[ڪارونجهر جبل]] | [[نگرپارڪر]] | قدرتي ۽ ثقافتي سياحت |- | بکر ڍنڍ | [[سانگهڙ ضلعو]] | ڍنڍ / ريزارٽ |} </div> ===سياحتي ريزارٽ ۽ سرڪاري رهائش=== [[File:Keenjhar Lake STDC resort.JPG|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جو سياحتي ريزارٽ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img2.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي مشهور قدرتي، تفريحي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img4.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي وڏين مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] صوبي جي مختلف سياحتي منزلن تي رهائش جون سهولتون هلائي ٿي. انهن جو مقصد وڏن شهري مرڪزن کان ٻاهر تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳن تي ايندڙ سياحن لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ آهي. اداري جي موجوده فهرست ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]] تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ، [[لاڙڪاڻو]] ۾ سمبارا اِن، [[سيوهڻ]] ۾ لال شهباز ريسٽ هائوس، [[نگرپارڪر]] ۾ روپلو ڪولهي ريزارٽ، [[مٺي]] ۾ مارئي ريسٽ هائوس، [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ موٽل ۽ [[حيدرآباد]] ۾ هيريٽيج گيسٽ هائوس شامل آهن.<ref name="STDCResorts">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/resorts/ |title=Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪينجهر ليڪ ريزارٽ ڍنڍ جي ڪناري تي قائم آهي، جڏهن ته روپلو ڪولهي ريزارٽ ڪارونجهر جبلن جي پسمنظر ۾ نگرپارڪر ۾ واقع آهي. اهڙيءَ طرح انهن سهولتن جي جاگرافيائي ورڇ تاريخي لاڙڪاڻي، مذهبي سيوهڻ، ٿر ۽ نگرپارڪر، ڪينجهر ۽ حيدرآباد جهڙن مختلف سياحتي علائقن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ رهائشي سهولتون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا سرڪاري سياحتي ريزارٽ، موٽل ۽ ريسٽ هائوس''' |- style="background:#E8F5E9;" ! نالو ! هنڌ ! قسم / سياحتي تعلق |- | ڪينجهر ليڪ ريزارٽ | [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو]] | ڍنڍ ڪناري ريزارٽ |- | سمبارا اِن | [[لاڙڪاڻو]] | هوٽل / تاريخي سياحت |- | لال شهباز ريسٽ هائوس | [[سيوهڻ]] | مذهبي ۽ تاريخي سياحت |- | روپلو ڪولهي ريزارٽ | [[نگرپارڪر]] | ڪارونجهر / ٿر سياحت |- | مارئي ريسٽ هائوس | [[مٺي]] | ٿر سياحت |- | ڳڙهي خدا بخش موٽل | [[ڳڙهي خدا بخش]] | تاريخي / سياسي سياحت |- | هيريٽيج گيسٽ هائوس | [[حيدرآباد]] | ثقافتي ۽ شهري سياحت |} </div> <ref name="STDCResorts"/> ===هوٽلون ۽ مهمان نوازي=== سنڌ جي هوٽل ۽ مهمان نوازيءَ واري صنعت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي. شهر ۾ بين الاقوامي ۽ پاڪستاني هوٽل زنجيرن سان گڏ ڪاروباري هوٽل، گيسٽ هائوس ۽ ٻين قسمن جون رهائشي سهولتون موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان شايع ڪيل پاڪستان هوٽلز ايسوسيئيشن جي سنڌ واري فهرست ۾ ڪراچي سميت صوبي جي مختلف هوٽلن کي درج ڪيو ويو آهي.<ref name="STDCHotels">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/pakistan-hotels/ |title=Pakistan Hotels — Sindh Province |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي نمايان وڏين هوٽلن ۾ آواري ٽاورز، ڪراچي ميريئٽ هوٽل ۽ بيچ لگزري هوٽل شامل آهن. وڏين تجارتي ۽ تفريحي سهولتن سبب ڪراچي سنڌ ۾ ڪاروباري سفر، ڪانفرنسن ۽ شهري سياحت سان لاڳاپيل مهمان نوازيءَ جو بنيادي مرڪز آهي.<ref name="STDCHotels"/> {{clear}} ===ٿر ۾ سياحت=== [[File:Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز.]] [[File:A view of Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ ٿرپارڪر جي گرينائيٽ جبلن ۽ قدرتي منظرن جو هڪ وسيع ڏيک.]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي سياحت ريگستاني قدرتي منظرن، مقامي ثقافت، ڳوٺاڻي زندگي، روايتي دستڪاري، مذهبي ورثي ۽ ڪارونجهر جبلن جي چوڌاري مرڪوز آهي. [[مٺي]] علائقي جو وڏو شهري مرڪز آهي، جڏهن ته [[نگرپارڪر]] قدرتي ۽ تاريخي سياحت جي لحاظ کان وڌيڪ نمايان آهي. نگرپارڪر ۾ ڪارونجهر جبلن سان گڏ جين مندر، تاريخي مسجدون ۽ ڳوٺاڻا ثقافتي منظر موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن هتي روپلو ڪولهي ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته مٺي ۾ مارئي ريسٽ هائوس موجود آهي.<ref name="STDCResorts"/> سنڌ حڪومت ٿر کي منظم سياحتي سفرن سان ڳنڍڻ لاءِ ٽرين سفاري جهڙا پروگرام پڻ استعمال ڪيا آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي موجوده سياحتي پروگرامن ۾ ''ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري'' شامل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> ===سياحتي ٽرين سفاري ۽ منظم دورا=== سنڌ ۾ سياحت کي ريلوي سفر سان ڳنڍيندڙ منظم سياحتي پروگرامن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي پروگرامن ۾ [[موئن جو دڙو]]، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل ٽرين سفاريون شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations"/> اهڙن پروگرامن جو مقصد سفر کي رڳو هڪ ماڳ جي دوري تائين محدود رکڻ بدران ريلوي سفر، تاريخي منزلن، مقامي ثقافت ۽ رهنمائي ڪيل سياحت کي هڪ گڏيل سياحتي تجربي ۾ شامل ڪرڻ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ ٽرين سفاريون''' |- style="background:#ECEFF1;" ! سياحتي پروگرام ! بنيادي علائقو / موضوع |- | موئن جو دڙو ٽرين سفاري | [[موئن جو دڙو]] ۽ اپر سنڌ جو تاريخي ورثو |- | ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري | [[ٿر ريگستان]] ۽ مقامي ثقافت |- | سکر ٽرين سفاري | [[سکر]] ۽ اتر سنڌ |} </div> <ref name="STDCDestinations"/> ===جهنگلي جيوت ۽ ماحولياتي سياحت=== سنڌ جي قدرتي سياحت ۾ جهنگلي جيوت، آبي زمينون، ڍنڍون، ريگستان، سامونڊي ماحول ۽ جابلو علائقا شامل آهن. [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اهم جابلو قدرتي علائقن مان آهن، جڏهن ته [[ٿر ريگستان]] ۽ [[ڪارونجهر جبل]] صوبي جي اوڀرئين حصي ۾ الڳ قدرتي منظرنامو پيدا ڪن ٿا. سنڌ جون ڍنڍون ۽ آبي زمينون مقامي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش مهيا ڪن ٿيون. اهڙن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي ترقيءَ لاءِ جهنگلي جيوت جي تحفظ، پاڻيءَ جي معيار، آبي نظام جي بحالي ۽ سياحن جي سرگرمين جي مناسب انتظام کي گڏ کڻي هلڻ ضروري آهي. ماحولياتي سياحت عام تفريحي سياحت کان ان لحاظ کان مختلف آهي ته ان جو بنيادي مقصد قدرتي ماحول مان لطف وٺڻ سان گڏ ان جي حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظام کي نقصان کان بچائڻ آهي. ===کيرٿر ۽ جابلو سياحت=== [[File:Kirthar National Park.jpg|thumb|270px|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]]؛ سنڌ جي جابلو قدرتي منظرنامي ۽ جهنگلي جيوت جو اهم محفوظ علائقو.]] [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اولهندي حد تي پکڙيل جابلو سلسلو آهي. هن خطي ۾ قدرتي جابلو منظر، جهنگلي جيوت، تاريخي ماڳ ۽ [[رني ڪوٽ قلعو]] جهڙا ثقافتي ورثا هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] پڻ کيرٿر جي بلند علائقي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي نمايان جابلو سياحتي منزلن مان هڪ آهي. هن علائقي ۾ سياحت جي ترقيءَ جو دارومدار روڊ رسائي، پاڻي، رهائش، حفاظت ۽ ماحولياتي تحفظ تي آهي. جابلو ۽ محفوظ قدرتي علائقن ۾ وڏي پيماني واري تعمير بدران گهٽ اثر واري ماحولياتي سياحت وڌيڪ موزون سمجهي وڃي ٿي. ===شڪارگاهون ۽ محفوظ قدرتي علائقا=== سنڌ ۾ تاريخي طور شڪارگاهن جي روايت موجود رهي آهي، پر جديد دور ۾ ڪيترائي قدرتي علائقا جهنگلي جيوت جي تحفظ، نيشنل پارڪن، وائلڊ لائيف سينڪچوئرين ۽ ٻين محفوظ علائقن جي قانوني نظام هيٺ اچن ٿا. تنهنڪري اهڙن علائقن کي عام سياحتي مواد ۾ ''شڪارگاهون'' طور پيش ڪرڻ بدران سندن موجوده قانوني تحفظ ۽ جهنگلي جيوت واري حيثيت واضح ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. محفوظ علائقن ۾ سياحت کي جهنگلي جيوت جي مشاهدي، قدرتي منظرن، فوٽوگرافي ۽ ماحولياتي تعليم سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جڏهن ته شڪار صرف لاڳو قانونن ۽ اجازت نامن جي تابع ٿي سگهي ٿو. ===ميلا، عرس ۽ ثقافتي تقريبون=== سنڌ جي ثقافتي سياحت ۾ سالياني ميلا، صوفي بزرگن جا عرس، ادبي تقريبون، موسيقي، دستڪاريءَ جون نمائشون ۽ ثقافتي فيسٽيول پڻ اهم آهن. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[درازا]] ۾ [[سچل سرمست]] جي عرسن دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا. سنڌ حڪومت جو ثقافت کاتو پڻ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ عوامي تقريبن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي واڌاري ۽ سياحت سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي پروگرامن ۾ سنڌ ڪرافٽ فيسٽيول پڻ شامل هو، جيڪو ڪراچي ۾ منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جو انتظام=== سنڌ ۾ سياحت، ثقافت ۽ آثارِ قديمه جو انتظام [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي جي ادارياتي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي. کاتي جي ماتحت ڊائريڪٽوريٽ آف ٽوئرزم، ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪلچر ۽ ٻين شعبن سان گڏ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ڪئي وئي. اداري جو ڪم سياحتي منزلن جي تشهير، سياحن لاءِ سهولتن جي ترقي، ريزارٽن ۽ رهائش جي انتظام ۽ سياحتي پروگرامن کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> 2011ع ۾ ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ وفاقي حڪومت جي آثارِ قديمه واري انتظام هيٺ موجود 126 آثارِ قديمه جا ماڳ، يادگار ۽ ميوزيم سنڌ جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جنهن سان تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري ورثي جي تحفظ ۾ صوبائي حڪومت جون ذميواريون وڌيون.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/about/ |title=About Us |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي آثارِ قديمه، تاريخي يادگارن ۽ ميوزمن جي انتظام ۽ تحفظ سان لاڳاپيل آهي. اداري جي سرڪاري پورٽل تي سنڌ جي آثارِ قديمه وارن ماڳن کي قلعي، مسجد، مقبري، مندر، اسٽوپا، قبرستان، ميوزيم ۽ تاريخي عمارتن سميت مختلف قسمن ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-list/ |title=Heritage and Archaeological Sites of Sindh |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحتي بنيادي ڍانچو ۽ ترقي=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي آثارِ قديمه جي تحفظ سان گڏ روڊ رسائي، رهائش، سياحتي معلومات، وزيٽر سهولتن ۽ ماڳن جي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جو پلاننگ، ڊولپمينٽ، مانيٽرنگ اينڊ امپليمينٽيشن سيل تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن، ميوزمن ۽ سياحتي منزلن تي انفراسٽرڪچر منصوبن جي منصوبابندي ۽ عملدرآمد ڪري ٿو.<ref name="PDMISindh">{{cite web |url=https://pdmi.sindhculture.gov.pk/ |title=Planning, Development, Monitoring & Implementation Cell |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان اداري جي ذميوارين ۾ تاريخي ورثي جي بحالي، سياحتي ماڳن تي وزيٽر سهولتن ۽ تفسير مرڪزن جي ترقي، سياحتي رستن جي منصوبابندي، ميوزمن ۽ سياحتي ڪمپليڪس ۽ ريزارٽن جي قيام ۽ ثقافتي ورثي جي ڊجيٽل دستاويزڪاري شامل آهن.<ref name="PDMISindh"/> آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ کوٽائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت جي ايڪسپلوريشن اينڊ ايڪسڪيويشن برانچ پڻ ڪم ڪري ٿي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ حڪومت ڀنڀور، منصوره/برهمڻ آباد، آمري، چانهون جو دڙو ۽ ٻين ماڳن تي کوٽائي ۽ تحقيق جا منصوبا هلائي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/ |title=Exploration & Excavation Branch Sindh |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جي علائقائي ورڇ=== سنڌ جي سياحتي جاگرافي مختلف علائقن ۾ مختلف نوعيت رکي ٿي. [[ڪراچي]] ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ڪاروباري سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي؛ [[ٺٽو]] ۽ [[سجاول]] عالمي ورثي، تاريخي فنِ تعمير، ڍنڍن ۽ ساحلي ماحول؛ [[ڄامشورو]] ۽ [[دادو]] رني ڪوٽ، سيوهڻ، کيرٿر ۽ گورک؛ [[لاڙڪاڻو]] موئن جو دڙو ۽ ٻين آثارِ قديمه؛ [[خيرپور]] ٽالپر ورثي ۽ ڪوٽ ڏيجي؛ [[سکر]] سنڌو درياهه ۽ تاريخي عمارتن؛ جڏهن ته [[ٿرپارڪر]] ريگستان، ڪارونجهر ۽ مذهبي ۽ ثقافتي ورثي سبب نمايان آهن. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم سياحتي علائقا ۽ سندن خاصيتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! علائقو ! اهم سياحتي نوعيت ! چونڊ ماڳ |- | [[ڪراچي]] | ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ثقافتي | مزار قائد، فريئر هال، موهٽا محل، ڪلفٽن، منهوڙو |- | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | عالمي ورثو، آثارِ قديمه ۽ آبي سياحت | مڪلي، شاهجهاني مسجد، ڀنڀور، ڪينجهر |- | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | قلعا، مذهبي ۽ جابلو سياحت | رني ڪوٽ، سيوهڻ، آمري |- | [[دادو ضلعو|دادو]] | جابلو ۽ قدرتي سياحت | گورک هل، کيرٿر |- | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | آثارِ قديمه ۽ تاريخ | موئن جو دڙو |- | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | ٽالپر دور ۽ تاريخي ورثو | فيض محل، ڪوٽ ڏيجي |- | [[سکر ضلعو|سکر]] | درياهي، تاريخي ۽ مذهبي | لينسڊائون پل، ساڌ ٻيلو، بکر |- | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | ريگستاني، قدرتي، مذهبي ۽ ثقافتي | ڪارونجهر، نگرپارڪر، جين مندر، مٺي |} </div> ===سياحت ۽ ورثي جو تحفظ=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي. آثارِ قديمه وارن ماڳن تي غير مناسب تعمير، ماحولياتي تبديليون، ٻوڏون، شهري توسيع ۽ وڏي تعداد ۾ سياحن جي غير منظم آمد تاريخي ورثي لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه ۽ ترقياتي ادارن جي ڪم ۾ ماڳن جي بحالي، دستاويزڪاري، وزيٽر انتظام ۽ آفتن کان تحفظ پڻ شامل آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي [[مڪلي]] ۾ ٻوڏن سبب ٿيل نقصان کان پوءِ بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏ هنگامي ردعمل ۽ ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل منصوبن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پائيدار سياحت لاءِ تاريخي عمارتن ۽ آثارِ قديمه جي اصليت برقرار رکڻ، قدرتي علائقن ۾ ماحولياتي دٻاءُ گهٽائڻ، مقامي برادرين کي معاشي سرگرمين ۾ شامل ڪرڻ ۽ سياحتي سهولتن جي ترقيءَ کي ورثي جي تحفظ سان هم آهنگ رکڻ بنيادي اهميت رکن ٿا. {{clear}} ==رانديون== {{Main|سنڌ ۾ رانديون}} [[File:National Stadium, Karachi playing field.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] جو راند جو ميدان.]] سنڌ ۾ رانديون صوبي جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو آهن. [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول منظم راندين مان هڪ آهي، جڏهن ته [[فٽ بال]]، [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]]، [[باڪسنگ]]، [[والي بال]]، [[سنوڪر]]، [[اسڪواش]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[ترڻ]]، [[بيڊمنٽن]]، [[ٽيبل ٽينس]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[ٽينس]]، [[جوڊو]]، [[ڪراٽي]]، [[تائيڪوانڊو]] ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. سنڌ جي روايتي راندين ۾ [[ملهه]] کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي. صوبائي سطح تي راندين جي ترقي ۽ انتظام جي بنيادي ذميواري [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ وٽ آهي. راندين جو کاتو 2006ع ۾ تعليم ۽ ثقافت واري کاتي کان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو. کاتي جي سرڪاري مقصدن ۾ گراس روٽ سطح تي راندين کي فروغ ڏيڻ، ڪلب ۽ ايسوسيئيشن سطح کان صوبائي ۽ قومي مقابلن تائين رانديگرن لاءِ موقعا پيدا ڪرڻ ۽ نوجوانن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-department |title=Sports Department |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ راندين جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، باڪسنگ، سنوڪر، اسڪواش، ترڻ ۽ ٻين راندين لاءِ قومي ۽ صوبائي سطح جون سهولتون موجود آهن. سيپٽمبر 2024ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ 239 راندين جا ميدان يا اسپورٽس سهولتون درج هيون. سنڌ حڪومت ڪراچي ۾ سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ گلشن اقبال ۾ اسپورٽس ڪامپليڪس سميت مختلف تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪرڪيٽ=== {{Main|سنڌ ۾ ڪرڪيٽ}} [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]؛ پاڪستان جي اهم ٽيسٽ، هڪ ڏينهن واري ۽ ٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ.]] ڪرڪيٽ سنڌ جي سڀ کان نمايان راندين مان هڪ آهي ۽ [[ڪراچي]] پاڪستاني ڪرڪيٽ جي تاريخي مرڪزن مان رهيو آهي. شهر جو [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي اهم ميدانن مان آهي. ان کان سواءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جو [[نياز اسٽيڊيم]] پڻ فرسٽ ڪلاس ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي رڪارڊ موجب نيشنل اسٽيڊيم سان گڏ نياز اسٽيڊيم پڻ بورڊ جي استعمال هيٺ اهم ڪرڪيٽ ميدانن ۾ شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/ |title=Pakistan Cricket Board |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان جي ملڪي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ سنڌ جي شهرن ۽ علائقن جي ٽيمن جي ڊگهي تاريخ آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي تاريخي رڪارڊ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور ۽ سنڌ جي نالي سان مختلف ٽيمون [[قائداعظم ٽرافي]] ۾ حصو وٺندي نظر اچن ٿيون. مثال طور 1959–60ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور جون ٽيمون شامل هيون، جڏهن ته 1977–78ع ۾ ''سنڌ اي'' ۽ ''سنڌ بي'' نالي ٽيمون مقابلي ۾ شامل هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/tournament-reports.php?action=tournament_matches&tournament_id=52 |title=Quaid-e-Azam Trophy 1959/60 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-197778/tournament/167.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 1977/78 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ملڪي ڪرڪيٽ جو ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. 2024ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ سنڌ مان [[ڪراچي]] جون بليوز ۽ وائيٽس ٽيمون، [[حيدرآباد]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] ريجن شامل هئا. ڪراچي ريجن وائيٽس 2023ع ۾ قائداعظم ٽرافي جو چيمپيئن بڻيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/quaid-e-azam-trophy-to-commence-from-26-october.html |title=Quaid-e-Azam Trophy to commence from 26 October |date=22 October 2024 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي ريجن بليوز پوائنٽس ٽيبل تي پهرين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-202526/points-table/1426.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025/26 — Points Table |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان کي ڪيترائي مشهور بين الاقوامي ڪرڪيٽر ڏنا آهن، جن ۾ [[جاويد ميانداد]]، [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[موين خان]]، [[سرفراز احمد]] ۽ ٻيا رانديگر شامل آهن. ===فٽ بال=== {{Main|سنڌ ۾ فٽ بال}} سنڌ ۾ فٽ بال جي سڀ کان مضبوط روايت [[ڪراچي]]، خاص طور [[لياري]] سان وابسته آهي. لياري ۾ فٽ بال مقامي سماجي ۽ راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهيو آهي ۽ علائقي ۾ ڪيترائي ڪلب، اڪيڊميون ۽ ننڍا وڏا فٽ بال ميدان موجود آهن. مقامي فٽ بال جي غيرمعمولي مقبوليت سبب لياري کي ڪڏهن ڪڏهن ''مني برازيل'' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.arabnews.pk/node/2069451/pakistan |title=In Pakistan’s ‘Mini Brazil,’ football fever runs late into the night during Ramadan |publisher=Arab News Pakistan |date=25 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> لياري جو [[ڪڪري گرائونڊ]] علائقي جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي نئين سر تعمير کان پوءِ ميدان ۾ فٽ بال گرائونڊ سان گڏ ٻين راندين جون سهولتون پڻ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://tribune.com.pk/story/2422701/lyaris-newly-renovated-kakri-ground-ready-to-host-games |title=Lyari's newly renovated Kakri Ground ready to host games |publisher=The Express Tribune |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ گيمز ۾ پڻ مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ فٽ بال جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ شهيد بينظيرآباد ڊويزنن جي رانديگرن مختلف راندين سان گڏ فٽ بال ۾ به حصو ورتو.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ===باڪسنگ=== [[لياري]] سنڌ ۾ باڪسنگ جو پڻ هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي باڪسنگ ڪلب ۽ تربيت جا مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ صوبائي مقابلن کان سواءِ سنڌ جا باڪسر قومي مقابلن ۾ پڻ حصو وٺندا رهيا آهن. باڪسنگ سنڌ گيمز جي باقاعده راندين ۾ شامل آهي. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ باڪسنگ سميت ڪيترين انفرادي ۽ ٽيم راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. انهن راندين ۾ صوبي جي ڇهن ڊويزنن مان مرد ۽ عورت رانديگرن حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP">{{cite web |url=https://www.app.com.pk/national/over-4000-athletes-to-participate-in-18th-edition-of-sindh-games-to-be-started-from-feb-23-sports-minister/ |title=Over 4000 Athletes to participate in 18th edition of Sindh Games |date=21 February 2024 |publisher=Associated Press of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===هاڪي=== [[File:Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ڪڪري گرائونڊ]]، [[لياري]]، [[ڪراچي]]؛ لياري جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ، جتي فٽ بال سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون.]] [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]] سنڌ جي تاريخي منظم راندين مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ۾ واقع [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو اڳ ''هاڪي ڪلب آف پاڪستان اسٽيڊيم'' جي نالي سان مشهور هو، پاڪستان جي اهم هاڪي ميدانن مان هڪ آهي. هن ميدان ۾ قومي ۽ بين الاقوامي سطح جا مقابلا منعقد ٿيندا رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي راندين واري ڍانچي ۾ هاڪي لاءِ مخصوص تربيتي سهولتون پڻ شامل آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ 2024ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ ''هاڪي اڪيڊمي نيپا'' ۽ ''عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ'' صوبائي راندين واري تربيتي ڍانچي جو حصو هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===ملهه=== {{Main|ملهه}} [[File:Malakhro Sindhi Culture Game.jpg|thumb|270px|سنڌ جي روايتي راند [[ملهه]] جو مقابلو؛ ملهه سنڌ جي اهم لوڪ راندين مان هڪ آهي.]] [[ملهه]] سنڌ جي مشهور روايتي جسماني راندين مان هڪ آهي. هيءَ ڪشتي سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ميلن، عرسن، ثقافتي ميڙن ۽ مقامي راندين جي مقابلن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهي آهي. مقابلي ۾ پهلوان مخصوص انداز سان هڪ ٻئي کي پڪڙي زمين تي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. ملهه جي اهميت صرف مقابلي واري راند تائين محدود نه آهي؛ اها سنڌ جي لوڪ ثقافت، ڳوٺاڻي ميلن ۽ روايتي پهلوانيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. جديد منظم راندين جي واڌ باوجود ملهه سنڌ جي مقامي راندين واري سڃاڻپ جو نمايان حصو رهي آهي. ===والي بال=== [[والي بال]] سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻن ٻنهي علائقن ۾ کيڏي وڃي ٿي. اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، ضلعي راندين ۽ صوبائي مقابلن ۾ مردن ۽ عورتن جون والي بال ٽيمون حصو وٺن ٿيون. پاڪستان اسپورٽس بورڊ والي بال کي ملڪ جي باقاعده تسليم ٿيل راندين ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڪيترن ضلعن ۾ والي بال لاءِ کليل ميدانن ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪسز جو استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ گيمز ۽ ٻين بين الاضلاعي مقابلن ۾ پڻ والي بال شامل رهي ٿي. ===سنوڪر=== [[سنوڪر]] ۽ [[بليئرڊس]] سنڌ جي شهري راندين ۾ اهم جاءِ رکن ٿا، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ ڪيترائي سنوڪر ڪلب ۽ مقابلي جا مرڪز موجود آهن. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني راندين واري فهرست ۾ بليئرڊس ۽ سنوڪر شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي رانديگرن قومي سنوڪر مقابلن ۾ ڊگهي عرصي کان نمائندگي ڪئي آهي ۽ ڪراچي ملڪ ۾ سنوڪر جي اهم مقابلي ۽ تربيت واري مرڪزن مان رهيو آهي. ===ٻيون رانديون=== سنڌ ۾ مکيه ٽيم راندين کان سواءِ ايٿليٽڪس، ترڻ، اسڪواش، ٽينس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، هينڊ بال، سائيڪلنگ، وزن کڻڻ، ڪشتي، جوڊو، ڪراٽي، تائيڪوانڊو، ڪبڊي، شوٽنگ، گولف، سيلنگ ۽ ٻين راندين جا مقابلا پڻ ٿين ٿا. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني دائري ۾ هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس، ڪشتي، ڪرڪيٽ، وزن کڻڻ، اسڪواش، ترڻ، باڪسنگ، سائيڪلنگ، باسڪيٽ بال، گولف، والي بال، شوٽنگ، ٽيبل ٽينس، بيڊمنٽن، ٽينس، پولو، باڊي بلڊنگ، شطرنج، روئنگ، بليئرڊس ۽ سنوڪر، جمناسٽڪ، هينڊ بال، جوڊو، ڪراٽي، ڪبڊي، تائيڪوانڊو ۽ ياٽنگ سميت مختلف رانديون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي]] ۾ سامونڊي ڪناري ۽ بندرگاهن جي موجودگي سبب سيلنگ ۽ ٻين آبي راندين لاءِ پڻ سازگار ماحول موجود آهي، جڏهن ته شهر ۾ گولف، اسڪواش، ٽينس ۽ ترڻ جا مختلف سرڪاري، ادارتي ۽ خانگي مرڪز قائم آهن. ===سنڌ گيمز=== {{Main|سنڌ گيمز}} سنڌ گيمز صوبي جو وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي مختلف ڊويزنن جون ٽيمون حصو وٺن ٿيون. مقابلي جو مقصد صوبائي سطح تي رانديگرن کي مقابلي جو موقعو فراهم ڪرڻ ۽ قومي سطح لاءِ قابليت رکندڙ رانديگرن جي سڃاڻپ ڪرڻ آهي. 18هين سنڌ گيمز 23 کان 26 فيبروري 2024ع تائين [[ڪراچي]] ۾ منعقد ٿيون. سرڪاري ڄاڻ موجب انهن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص، لاڙڪاڻو ۽ شهيد بينظيرآباد جي ڇهن ڊويزنن مان '''4,000 کان وڌيڪ مرد ۽ عورت رانديگر''' حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP"/><ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/22-02-2024/18th-sindh-games-to-commence-in-karachi-from-friday |title=18th edition of Sindh Games to begin in Karachi |date=22 February 2024 |publisher=Radio Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> افتتاحي تقريب نيشنل اسپورٽس ٽريننگ اينڊ ڪوچنگ سينٽر ڪراچي ۾ ٿي. مقابلن ۾ مردن لاءِ 42 ۽ عورتن لاءِ 26 راندين/ايونٽن جا مقابلا رپورٽ ٿيا، جن ۾ ايٿليٽڪس، فٽ بال، باڪسنگ، باسڪيٽ بال، تائيڪوانڊو، جوڊو، سافٽ بال ۽ مختلف مارشل آرٽس سميت ڪيترائي شعبا شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ گيمز 2024ع ۾ حصو وٺندڙ ڊويزنون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''18هين سنڌ گيمز ۾ نمائندگي ڪندڙ ڊويزنون، 2024ع''' |- style="background:#D9EAF7;" ! نمبر ! ڊويزن ! اهم مرڪز |- | 1 | [[ڪراچي ڊويزن]] | [[ڪراچي]] |- | 2 | [[حيدرآباد ڊويزن]] | [[حيدرآباد]] |- | 3 | [[سکر ڊويزن]] | [[سکر]] |- | 4 | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | 5 | [[ميرپورخاص ڊويزن]] | [[ميرپورخاص]] |- | 6 | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | [[نوابشاهه]] |} </div> <ref name="SindhGames2024APP"/> ===سنڌ جي راندين وارن اسٽيڊيمن جي فهرست=== [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]، سنڌ جو اهم بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم.]] [[File:Pakistan national football team lineup, 1966.jpg|thumb|270px|[[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] (اڳوڻو هاڪي ڪلب اسٽيڊيم)، [[ڪراچي]]؛ 1966ع ۾ ميدان تي پاڪستان جي قومي فٽ بال ٽيم.]] سنڌ ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس ۽ ٻين راندين لاءِ ڪيترائي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي مرڪز موجود آهن. انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جڏهن ته [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص]]، [[نوابشاهه]]، [[خيرپور]]، [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]]، [[دادو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ راندين جون سهولتون قائم آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ سيپٽمبر 2024ع دوران ڏنل سرڪاري جواب موجب رڳو ڪراچي ۾ '''239 راندين جا ميدان ۽ راندين جون سهولتون''' موجود هيون. انهن مان 46 ڪراچي اوڀر، 41 ڪورنگي، 41 ملير، 35 ڪراچي وچ، 35 ڪراچي ڏکڻ، 24 ڪياماڙي ۽ 17 ڪراچي اولهه ضلعي ۾ هيون.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====اهم اسٽيڊيم ۽ راندين جا ميدان==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم راندين جا ميدان ۽ اسٽيڊيم''' |- style="background:#BBDEFB;" ! اسٽيڊيم / ميدان ! شهر ! مکيه راند ! اهميت |- | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] | [[ڪراچي]] | ڪرڪيٽ | بين الاقوامي ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | [[نياز اسٽيڊيم]] | [[حيدرآباد]] | ڪرڪيٽ | تاريخي بين الاقوامي ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ميدان |- | [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] | [[ڪراچي]] | هاڪي | قومي ۽ بين الاقوامي هاڪي |- | [[پيپلز اسپورٽس ڪامپليڪس]] | [[ڪراچي]] | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | گهڻ-مقصدي راندين جي سهولت |- | [[ڪڪري گرائونڊ]] | [[لياري]]، ڪراچي | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | لياري جي تاريخي راندين واري ثقافت جو مرڪز |- | يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اين بي پي اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ۽ ڪلب ڪرڪيٽ |- | ٽي ايم سي ڪرڪيٽ گرائونڊ | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اسٽيٽ بئنڪ اسٽيڊيم | ڪراچي | ڪرڪيٽ | فرسٽ ڪلاس ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[دادو]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[سکر]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شاهي باغ ڪرڪيٽ گرائونڊ | [[شڪارپور]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شيخ زيد ڪالوني گرائونڊ | [[لاڙڪاڻو]] | ڪرڪيٽ | علائقائي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |} ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== سنڌ حڪومت صوبي ۾ اسٽيڊيم کان علاوه گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس، جمنازيم، راندين جا هال، فٽ سال گرائونڊ، ايٿليٽڪ ٽريڪ، رانديگرن لاءِ هاسٽل ۽ تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري معلومات موجب 2024ع تائين ڪراچي ۾ سنڌ حڪومت جا ٻه نمايان اسپورٽس ڪامپليڪس '''سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد''' ۽ '''اسڪائوٽس وٽ اسپورٽس ڪامپليڪس، گلشن اقبال''' هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ڪراچي ۾ راندين جي تربيت لاءِ اتر ناظم آباد جي اين اين جي گرائونڊ تي اسپورٽس اڪيڊمي، رانديگرن جي هاسٽل ۽ لاڳاپيل سهولتون، نيپا ۾ هاڪي اڪيڊمي، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ پڻ قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> سنڌ حڪومت موجب صوبي ۾ راندين جي ڍانچي جي واڌ لاءِ اسٽيڊيم، جمنازيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال شامل '''102 ترقياتي اسڪيمون''' مڪمل ڪيون ويون هيون، جڏهن ته وڌيڪ '''120 اسڪيمون''' تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع کان 2023–24ع تائين سنڌ جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ طرفان 62 راندين جون سهولتون مڪمل ڪيون ويون، جن تي مجموعي طور '''3,541.323 ملين رپيا''' خرچ ڪيا ويا. انهن ۾ اسٽيڊيم، راندين جا ميدان، ايٿليٽڪ ٽريڪ ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس شامل هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====راندين جي ڍانچي ۾ ترقي==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ حڪومت پاران مڪمل ڪيل راندين جون سهولتون''' |- style="background:#B2DFDB;" ! مالي سال ! مڪمل ٿيل سهولتون ! خرچ (ملين رپيا) |- | 2018–19ع | 16 | 923.801 |- | 2019–20ع | 0 | — |- | 2020–21ع | 11 | 790.754 |- | 2021–22ع | 20 | 936.375 |- | 2022–23ع | 0 | — |- | 2023–24ع | 15 | 890.393 |- style="background:#00695C;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 62 | 3,541.323 |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===عورتن جون رانديون=== سنڌ ۾ عورتن جي راندين لاءِ الڳ سهولتون ۽ مقابلا پڻ قائم ڪيا ويا آهن. سنڌ حڪومت موجب عورتن لاءِ ڪراچي ۾ خاتون پاڪستان گرلز اسڪول، اسٽيڊيم روڊ تي گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال ۽ مصنوعي فٽ سال گرائونڊ، شيخ زيد گرلز ڪاليج، يونيورسٽي روڊ تي گهڻ-مقصدي هال ۽ فٽ سال گرائونڊ، [[جيڪب آباد]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ فٽ سال گرائونڊ، [[گهوٽڪي]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ گهڻ-مقصدي هال ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ عورتن لاءِ جم قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> 2022ع کان 2024ع واري عرصي ۾ عورتن جي راندين کي وڌائڻ لاءِ مختلف ضلعن ۾ باڪسنگ، تائيڪوانڊو، شطرنج ۽ ڪراٽي جا اسڪول ۽ ڪلب سطح جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. فيبروري 2024ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ڇوڪرين جي بيڊمنٽن ۽ ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ پڻ ٿي، جڏهن ته ڊسمبر 2024ع ۾ [[لياري]] ۾ عورتن لاءِ '''سنڌ پنڪ فٽ بال چيمپيئن شپ''' منعقد ڪئي وئي. صوبي جي ضلعن ۾ ''پنڪ گيمز'' جي سرگرمين کي پڻ عورتن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي راندين واري کاتي موجب عورت رانديگرن کي سنڌ گيمز، نيشنل گيمز، بين الصوبائي راندين ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ شرڪت لاءِ سهولت ڏيڻ سان گڏ تربيت، ڪوچنگ، انعامن ۽ راندين جي تنظيمن جي مالي مدد جا قدم پڻ کنيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Assembly Questions |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي راندين جون صوبائي ۽ علائقائي ٽيمون=== سنڌ جي راندين ۾ نمائندگي جو نظام راند جي نوعيت مطابق مختلف آهي. سنڌ گيمز ۾ صوبي کي ڊويزنن جي ٽيمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[سکر ڊويزن|سکر]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]] ۽ [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] شامل آهن. قومي سطح تي مختلف راندين ۾ سنڌ جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي چونڊيل ٽيمن يا رانديگرن کي موڪلين ٿيون. ڪرڪيٽ ۾ نمائندگي جو نظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. تاريخي طور سنڌ جي نالي سان ٽيمون کيڏنديون رهيون، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو ۽ ٻين ريجنن کي الڳ نمائندگي ملي آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي جديد علائقائي ڍانچي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ لاڙڪاڻو سنڌ سان لاڳاپيل اهم ڪرڪيٽ ريجن آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Domestic%20Tournaments%20schedule%202023-24.pdf |title=Domestic Tournaments Schedule 2023–24 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ '''ڪراچي ريجن بليوز''' اعليٰ درجي جي علائقائي ٽيمن ۾ شامل هئي، جڏهن ته پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي هيٺين ۽ نوجوانن واري مقابلن ذريعي سنڌ جي ٻين ريجنن کي پڻ نمائندگي ملي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Schedule-QeAT-2025-26.pdf |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025–26 Schedule |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي رانديگرن جي فهرست=== سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي قومي ۽ بين الاقوامي راندين لاءِ ڪيترائي نمايان رانديگر پيدا ڪيا آهن. ڪرڪيٽ ۾ [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[جاويد ميانداد]]، [[موين خان]] ۽ [[سرفراز احمد]] جهڙا رانديگر ڪراچي جي ڪرڪيٽ روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. هاڪي، اسڪواش، باڪسنگ، فٽ بال، سنوڪر ۽ ٻين راندين ۾ پڻ سنڌ جي رانديگرن قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي نمائندگي ڪئي آهي. صوبائي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب راندين واري کاتي جي سهڪار سان سنڌ جا گهٽ ۾ گهٽ '''59 رانديگر''' هاڪي، فٽ بال ۽ ايٿليٽڪس جي بين الاقوامي مقابلن لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن ويا؛ انهن ۾ 5 هاڪي، 49 فٽ بال ۽ 5 ايٿليٽڪس جا رانديگر شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====چونڊ مشهور رانديگر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل چونڊ مشهور رانديگر''' |- style="background:#E1BEE7;" ! رانديگر ! راند ! لاڳاپيل هنڌ / پسمنظر ! نمايان حيثيت |- | [[حنيف محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[مشتاق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[صادق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[جاويد ميانداد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[معين خان]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو وڪيٽ ڪيپر ۽ ڪپتان |- | [[سرفراز احمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[محمد آصف (سنوڪر رانديگر)|محمد آصف]] | سنوڪر | ڪراچي سان مقابلي واري سرگرمي | عالمي سطح جو پاڪستاني سنوڪر رانديگر |} ===اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي رانديون=== سنڌ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي جو هڪ حصو اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين سان پڻ لاڳاپيل آهي. تعليمي ادارن ۾ ڪرڪيٽ، فٽ بال، هاڪي، ايٿليٽڪس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، والي بال ۽ ٻين راندين جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ طرفان ''سنڌ ڪاليج گيمز'' پڻ منعقد ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف ضلعن ۽ ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون حصو وٺن ٿا. 2024ع جي ڇهين سنڌ ڪاليج گيمز دوران ڪراچي ۾ ضلعي سطح جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا ٽيبل ٽينس سميت مختلف مقابلا منعقد ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://urdu.app.com.pk/urdu/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%BE-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D9%85%D8%B2%D8%8C-%DA%AF%D8%B1%D9%84%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%B9-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%8C%D9%85/ |title=Sindh College Games |publisher=Associated Press of Pakistan |date=28 January 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جو راندين وارو کاتو اسڪول ۽ ڪاليج سطح جي رانديگرن کي ضلعي اسپورٽس آفيسرن ۽ راندين جي تنظيمن ذريعي سهڪار ڏيڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. ان جو مقصد شروعاتي سطح تي رانديگرن جي سڃاڻپ ۽ کين اعليٰ سطح جي مقابلن تائين پهچائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Sports and Youth Affairs — Questions and Answers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===علائقائي ۽ روايتي راندين جي واڌاري=== سنڌ حڪومت [[ملهه]] سميت مقامي ۽ علائقائي راندين جي واڌاري لاءِ مخصوص ڍانچو قائم ڪرڻ، راندين جي تنظيمن کي مقابلن لاءِ مالي مدد ڏيڻ، ڪوچنگ مهيا ڪرڻ ۽ رانديگرن کي انعام ڏيڻ جا قدم کنيا آهن. سرڪاري جواب موجب ملهه لاءِ اسٽيڊيم، فٽ بال لاءِ گرائونڊ ۽ ايٿليٽڪس لاءِ ٽريڪ تيار ڪرڻ پڻ علائقائي راندين جي ترقياتي پروگرام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> صوبائي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي ترقي، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي بهتري، عورتن جي شرڪت، روايتي ۽ اولمپڪ راندين جي واڌاري ۽ معذور ماڻهن سميت مختلف سماجي گروهن جي شموليت کي اهم مقصدن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي ترقي ۽ نئون ڍانچو=== سنڌ ۾ راندين جي ڍانچي کي وڌائڻ لاءِ نون گرائونڊن، اسٽيڊيمن، گهڻ-مقصدي هالن ۽ ايٿليٽڪ ٽريڪن تي ڪم جاري رهيو آهي. سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري معلومات موجب ڪراچي ڊويزن ۾ هڪ مرحلي تي '''20 راندين جا ترقياتي منصوبا''' تعمير هيٺ هئا، جن جي مجموعي تخميني لاڳت '''2,040.992 ملين رپيا''' هئي. انهن ۾ فٽ بال گرائونڊ، ڪرڪيٽ گرائونڊ ۽ اسٽيڊيم، انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس، ايٿليٽڪ ٽريڪ، گهڻ-مقصدي هال، اسڪائوٽنگ سينٽر ۽ رانديگرن جي هاسٽل شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====ڪراچي ۾ تعمير هيٺ راندين جو ڍانچو==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ڊويزن ۾ رپورٽ ڪيل راندين جا ترقياتي منصوبا''' |- style="background:#FFCDD2;" ! ضلعو ! راند / سهولت ! منصوبن جو انگ ! تخميني لاڳت (ملين رپيا) |- | ڪراچي ڏکڻ | فٽ بال | 3 | 100.000 |- | ڪراچي وچ | ڪرڪيٽ | 2 | 142.699 |- | ڪراچي وچ | فٽ بال | 2 | 311.697 |- | ملير | ڪرڪيٽ | 1 | 100.000 |- | ملير | انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس | 1 | 101.629 |- | ملير | ايٿليٽڪ ٽريڪ | 1 | 191.103 |- | ملير | فٽ بال | 2 | 96.698 |- | ڪراچي اوڀر | ڪرڪيٽ گرائونڊ | 1 | 45.000 |- | ڪراچي اوڀر | اسڪائوٽنگ سينٽر | 1 | 99.918 |- | ڪراچي اوڀر | رانديگرن جي هاسٽل | 1 | 200.000 |- | ڪياماڙي | فٽ بال | 1 | 205.539 |- | ڪورنگي | گهڻ-مقصدي هال | 1 | 153.996 |- | ڪورنگي | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 1 | 97.780 |- | ڪراچي اولهه | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 2 | 194.933 |- style="background:#C62828;color:white;font-weight:bold;" | colspan="2" | ڪل | 20 | 2,040.992 |} <ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Development of Sports Infrastructure |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي انتظامي جوڙجڪ=== سنڌ ۾ صوبائي سطح تي راندين جي ترقي، راندين جي ڍانچي جي تعمير، مقابلن جي سرپرستي ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ جي دائري ۾ اچي ٿي. مختلف راندين جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي پنهنجي قومي فيڊريشنن سان لاڳاپيل آهن ۽ صوبائي، قومي ۽ بين الاقوامي مقابلن لاءِ رانديگرن جي چونڊ ۽ مقابلن جي انتظام ۾ حصو وٺن ٿيون. سنڌ جي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي واڌ، ٽيلنٽ جي سڃاڻپ، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي ترقي، عورتن جي راندين، روايتي راندين، تعليمي ادارن ۽ نجي شعبي سان سهڪار کي بنيادي حڪمت عملي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪراچي ۾ راندين جي سهولتن جي ضلعي وار ورهاست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#283593;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ۾ راندين جا ميدان ۽ سهولتون، 2024ع''' |- style="background:#C5CAE9;" ! ضلعو ! سهولتن جو انگ ! ڪل ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر]] | 46 | 19.2٪ |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ڪراچي وچ ضلعو|وچ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 24 | 10.0٪ |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه]] | 17 | 7.1٪ |- style="background:#283593;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 239 | 100٪ |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ==سنڌ جا کاڌا== [[File:Sindhi Biryani.JPG|thumb|270px|[[سنڌي برياني]]؛ سنڌي رڌڻي جي مشهور چانورن وارن طعامن مان هڪ.]] [[File:SINDHI KUNEH JA BHEE.jpg|thumb|270px|[[بيهه]] مان تيار ڪيل سنڌي طعام؛ بيهه سنڌ جي روايتي ڀاڄين ۾ شامل آهي.]] '''سنڌي کاڌا''' سنڌ جي جاگرافي، [[سنڌو درياهه]]، زرعي معيشت، مالداري، سامونڊي پٽي ۽ صدين کان هلندڙ ثقافتي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. سنڌ جي مختلف علائقن—[[لاڙ]]، [[وچولو]]، [[سرو]]، [[ٿر]]، [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] ۽ [[ڪراچي]]—۾ مقامي پيداوار ۽ ماحول موجب کاڌي پيتي جون روايتون مختلف صورتون اختيار ڪن ٿيون. ڪڻڪ ۽ چانور بنيادي اناجن ۾ شامل آهن، جڏهن ته جوئر ۽ ٻاجهري جهڙا اناج خاص طور خشڪ ۽ ريگستاني علائقن جي خوراڪ ۾ اهم رهيا آهن. سنڌي رڌڻي ۾ دالين، ساون پنن ۽ موسمي ڀاڄين جو استعمال پڻ نمايان آهي؛ مشهور '''سائي ڀاڄي''' دال ۽ مختلف ساون پنن جي گڏيل استعمال جو مثال آهي.<ref name="DawnSindhiFood">{{cite news |last=Jillani |first=Maryam |title=Sindhi food: A vibrant cuisine hidden from the Pakistani and Indian public |url=https://www.dawn.com/news/1473441 |work=Dawn |date=3 April 2019 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي کاڌي ۾ ذائقن جي گهڻ رخي بناوٽ ملي ٿي. کٽاڻ لاءِ املهه، اناردانو ۽ املِي جهڙيون شيون استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته ڪيترن کاڌن ۾ مٺي ۽ کارِي ذائقي جو ميلاپ پڻ ملي ٿو. سائي ڀاڄي، دال پڪوان، پلو، ڀُڳا چانور، سنڌي ڪڙهي، ڪوڪي، لولو، جوئر جو ڍوڍو ۽ مڇيءَ جا مختلف طعام سنڌي رڌڻي سان سڃاڻپ رکن ٿا.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ جي مقامي خوراڪ تي زرعي ۽ قدرتي ماحول جو گهرو اثر آهي. مثال طور ٿر، لاڙ ۽ ڪاڇي ۾ جهنگلي ۽ نيم جهنگلي ٻوٽن جا ميوا ۽ ڦريون پڻ روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي مواد موجب [[ڪنڊي (وڻ)|ڪنڊي]] جون ڪچيون سنڱريون ڀاڄيءَ طور استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته پڪل سنڱرين کي ڪُٽي انهن ۾ کنڊ، مصري ۽ گيهه ملائي پڻ کاڌو ويندو آهي. پيرون خاص طور لاڙ، ڪاڇي ۽ ٿر جي ماڻهن لاءِ مقامي موسمي خوراڪ ۽ سوکڙي طور اهم رهيا آهن.<ref name="SindhCultureFood">{{cite web |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/12 |title=وجود وڃائيندڙ وڻ |website=e-Library of Culture Department |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=25 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== [[File:Sindhi Sai Bhaji.JPG|thumb|270px|'''سائي ڀاڄي'''؛ دال، ساون پنن ۽ ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ مشهور روايتي سنڌي طعام.]] [[File:Sindhi Sai Bhaji During Cooking.JPG|thumb|270px|روايتي سنڌي '''سائي ڀاڄي''' پچائڻ جو منظر؛ هن طعام ۾ دال سان مختلف ساوا پن ۽ ڀاڄيون استعمال ڪيون وڃن ٿيون.]] سنڌ جي روايتي گهريلو کاڌن ۾ '''سائي ڀاڄي''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان ۾ دال سان پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ڪڏهن کٽي پالڪ سميت مختلف ساوا پن گڏ ڪري پچايا وڃن ٿا. سنڌي کاڌي بابت دستاويزي مواد ۾ سائي ڀاڄيءَ کي سنڌي رڌڻي جو بنيادي ۽ عام گهريلو طعام قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DawnSindhiFood"/> '''دال پڪوان''' ۾ سنهي ۽ ڪُرڪُري پڪوان مانيءَ سان مصالحيدار دال پيش ڪئي ويندي آهي. اهو خاص طور ناشتي سان مشهور آهي. ان کان سواءِ '''ڪوڪي''' ڪڻڪ جي اٽي مان تيار ٿيندڙ ٿلهي سنڌي ماني آهي، جنهن ۾ بصر، مرچ ۽ ٻيا مصالحا شامل ڪري سگهجن ٿا. '''لولو''' يا مٺي ماني، '''ڀُڳا چانور'''، '''سنڌي ڪڙهي'''، '''ٽِڪڙ'''، '''ڍوڍو''' ۽ مختلف دالين ۽ ڀاڄين جا طعام پڻ سنڌي گهريلو خوراڪ جي روايت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ ۾ گوشت جا طعام پڻ عام آهن. ٻڪري، رڍ، ڍڳي ۽ ڪڪڙ جو گوشت مختلف ٻوڙن، پلاءَ، برياني ۽ ٻين طعامن ۾ استعمال ٿئي ٿو. شهري سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، ۾ مقامي سنڌي کاڌن سان گڏ برصغير ۽ ٻين علائقن مان آيل کاڌن جي روايتن جي ميلاپ سبب رڌڻي ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #BF360C;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا چونڊ روايتي کاڌا''' |- ! style="background:#FFCCBC;" | کاڌو ! style="background:#FFCCBC;" | بنيادي جزا ! style="background:#FFCCBC;" | قسم ! style="background:#FFCCBC;" | روايتي استعمال |- | '''سائي ڀاڄي''' | دال، پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ٻيون ڀاڄيون | ڀاڄي / دال | منجهند يا رات جو کاڌو |- | '''دال پڪوان''' | دال ۽ ڪُرڪُرو پڪوان | ناشتو / مکيه طعام | خاص طور ناشتو |- | '''ڪوڪي''' | ڪڻڪ جو اٽو، بصر ۽ مصالحا | ماني | ناشتو يا ٻين طعامن سان |- | '''ڀُڳا چانور''' | چانور، بصر ۽ مصالحا | چانورن جو طعام | دال يا ڀاڄيءَ سان |- | '''سنڌي ڪڙهي''' | بيسڻ، ڀاڄيون ۽ کٽاڻ | ٻوڙ | چانورن سان |- | '''جوئر جو ڍوڍو''' | جوئر جو اٽو | روايتي ماني | ڳوٺاڻن علائقن ۾ |- | '''پلو مڇي''' | پلو ۽ مصالحا | مڇي | موسمي ۽ خاص طعام |- | '''پلو چانور''' | پلو، چانور ۽ مصالحا | مڇي / چانور | خاص دعوتن ۽ گهريلو طعامن ۾ |} ===سنڌ جون مٺايون=== سنڌ جي مٺاڻ واري روايت ۾ اٽي، گيهه، کنڊ يا ڳڙ، کير ۽ خشڪ ميون جو استعمال عام آهي. '''لولو''' سنڌي مٺي مانيءَ جو مشهور قسم آهي، جڏهن ته '''ڪُٽي'''، مختلف حلوائن ۽ کير مان تيار ٿيندڙ مٺاڻن جو استعمال پڻ ٿيندو آهي. سنڌي کاڌي جي روايت ۾ مٺي ۽ کارِي شين کي گڏ پيش ڪرڻ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور دال پڪوان سان مٺي لولي جو ذڪر سنڌي رڌڻي بابت دستاويزي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/> [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿر]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ مقامي ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ به مٺاڻ جي روايت جو حصو رهي آهي. پڪل سنڱرين کي ڪُٽي کنڊ، مصري ۽ گيهه سان کائڻ جو ذڪر سنڌ جي ثقافت کاتي جي مواد ۾ موجود آهي.<ref name="SindhCultureFood"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #AD1457;" |+ style="background:#AD1457; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل روايتي مٺاڻ''' |- ! style="background:#F8BBD0;" | نالو ! style="background:#F8BBD0;" | بنيادي جزا ! style="background:#F8BBD0;" | نوعيت |- | لولو | اٽو، گيهه ۽ کنڊ يا ڳڙ | مٺي ماني |- | ڪُٽي | ماني يا اٽو، گيهه ۽ مٺاڻ | گهريلو مٺاڻ |- | سيرو | سوجي يا اٽو، گيهه ۽ کنڊ | حلوو |- | کيرڻي | کير، چانور ۽ کنڊ | کير وارو مٺاڻ |- | سنڱرين جو مٺاڻ | پڪل سنڱريون، کنڊ/مصري ۽ گيهه | مقامي روايتي خوراڪ |} ===سنڌ جا مشروب=== سنڌ جي روايتي مشروبات ۾ '''لَسي'''، '''ڇاڇ'''، کير ۽ مختلف موسمي شربت شامل آهن. سنڌ جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب ٿڌن مشروبات جي استعمال جي پراڻي روايت رهي آهي. لسي ڏهي مان تيار ٿئي ٿي ۽ مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن ته ڇاڇ نسبتاً هلڪو ڏهي وارو مشروب آهي. '''ٿاڌل''' پڻ سنڌ سان مضبوط ثقافتي نسبت رکندڙ روايتي ٿڌو مشروب آهي. ان جون ترڪيبون علائقي ۽ خاندان موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر عام طور ٻجن، بادام، مصالحن ۽ مٺاڻ کي پيهي پاڻي يا کير سان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ گرميءَ جي موسم ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي ٿڌن شربتن ۽ ٿاڌل جو استعمال عام رهيو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #0277BD;" |+ style="background:#0277BD; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا روايتي مشروب''' |- ! style="background:#B3E5FC;" | مشروب ! style="background:#B3E5FC;" | بنياد ! style="background:#B3E5FC;" | عام استعمال |- | لسي | ڏهي، پاڻي، لوڻ يا کنڊ | اونهارو ۽ کاڌي سان |- | ڇاڇ | ڏهي ۽ پاڻي | روزاني استعمال |- | ٿاڌل | ٻج، بادام، مصالحا ۽ مٺاڻ | اونهارو ۽ خاص موقعا |- | کير | کير | روزاني استعمال |- | شربت | پاڻي، کنڊ ۽ مختلف خوشبودار جزا | اونهارو ۽ مهمانيون |} ===سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== [[File:Tenualosa illisha.jpg|thumb|270px|[[پلو (مڇي)|پلو]] (''Tenualosa ilisha'')؛ سنڌو درياهه ۽ سنڌ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکندڙ مڇي.]] [[File:Sindhi Fish Curry.JPG|thumb|270px|'''سنڌي مڇيءَ جي ڪَري'''؛ سنڌي کاڌن ۾ مڇي مختلف مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي.]] '''[[پلو (مڇي)|پلو]]''' سنڌ جي خوراڪي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل مڇين مان هڪ آهي. هن جو سائنسي نالو ''[[Tenualosa ilisha]]'' آهي ۽ اها هلسا جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] جي مڇين بابت فهرست ۾ پاڪستان لاءِ هن جنس جو مقامي نالو '''پلو/پلا''' درج ٿيل آهي.<ref name="FAOHilsa">{{cite book |title=FAO Species Catalogue: Clupeoid Fishes of the World |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Rome |url=https://www.fao.org/4/ac482e/ac482e30.pdf |access-date=25 August 2026}}</ref> پلو سمنڊ ۽ سنڌو درياهه جي ماحولياتي نظام سان ڳنڍيل لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي آهي. اها نسل وڌائڻ لاءِ سامونڊي علائقي کان درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن مٿي چڙهندي آهي. سنڌ ۾ ان جي ثقافتي اهميت رڳو خوراڪ تائين محدود نه رهي آهي؛ پلو سنڌو درياهه، [[جهولي لال]]/زنده پير سان لاڳاپيل لوڪ روايتن ۽ سنڌي ثقافتي علامتن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/><ref name="DawnPalla">{{cite news |title=The palla, the shrine, the catch and the cook |url=https://www.dawn.com/news/1204243 |work=Dawn |date=31 August 2015 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پلي کي ڪيترن طريقن سان پچايو وڃي ٿو. ان کي مصالحا لڳائي '''تريل پلو''' ٺاهيو وڃي ٿو، ٻاڦ تي پچايو وڃي ٿو، ڪوئلن يا گرم واريءَ/مٽيءَ جي گرميءَ سان سيڪيو وڃي ٿو، روايتي ٻوڙ ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو يا چانورن سان پچايو وڃي ٿو. '''پلو پلاءُ''' ۽ '''پلو چانور''' مشهور صورتون آهن. سنڌو ڪناري جي مهاڻن بابت دستاويزي رپورٽن ۾ پلي کي واريءَ ۾ پچائڻ، تئي تي ترڻ، باربيڪيو ڪرڻ، ٻوڙ ٺاهڻ ۽ چانورن سان پچائڻ جا طريقا درج ٿيل آهن؛ پلي جا آنا پڻ خوراڪي لذت طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="DawnPalla"/><ref name="DawnPallaCulture">{{cite news |title=Society: Love, Lore and Livelihood |url=https://www.dawn.com/news/1710714 |work=Dawn |date=18 September 2022 |access-date=25 August 2026}}</ref> پلي جي مقبوليت سنڌ جي مهمان نوازي سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ بابت دستاويزي رپورٽن ۾ ان کي مائٽن ۽ مهمانن ڏانهن سوکڙي طور موڪلڻ ۽ ٻوڏ/پاڻيءَ جي موسم دوران گهريلو کاڌن ۽ سرڪاري دعوتن ۾ پيش ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DawnPalla"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ پلي جا مشهور طعام''' |- ! style="background:#B2DFDB;" | طعام ! style="background:#B2DFDB;" | تياريءَ جو بنيادي طريقو ! style="background:#B2DFDB;" | خاصيت |- | '''تريل پلو''' | مصالحا لڳائي تيل يا تئي تي ترڻ | سڀ کان عام طريقن مان هڪ |- | '''پلو پلاءُ''' | پلي کي چانورن ۽ مصالحن سان تيار ڪرڻ | روايتي چانورن وارو طعام |- | '''پلو چانور''' | تريل يا پڪل پلو چانورن سان | سنڌ ۾ مشهور گڏيل طعام |- | '''پلي جو ٻوڙ''' | پلو، بصر، ٽماٽو ۽ مصالحا | ٻوڙ واري صورت |- | '''سيڪيل پلو''' | ڪوئلن، باهه يا روايتي گرميءَ تي سيڪڻ | روايتي پچائڻ جو طريقو |- | '''ٻاڦيل پلو''' | مصالحا لڳائي ٻاڦ تي پچائڻ | مڇيءَ جي روايتي تياري |- | '''پلي جا آنا''' | ترڻ يا ٻين طريقن سان پچائڻ | موسمي لذت |} ==نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== سنڌ ۾ [[ذريعا ابلاغ|ذريعن ابلاغ]] ۽ [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] جو شعبو پاڪستان جي اهم مواصلاتي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن، اشاعتي ادارن، اشتهارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا جي سرگرمين جو پڻ وڏو مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ نجي ٽيليويزن، ريڊيو، ايف ايم نشريات، ڪيبل ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميڊيا خدمتون موجود آهن. پاڪستان ۾ نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا جي نشريات ۽ ورڇ وارين خدمتن جي ريگيوليشن [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] (پيمرا) جي ذميواري آهي، جنهن جي ريگيوليٽري دائري ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، ڪيبل ٽيليويزن، آءِ پي ٽي وي ۽ ٻين نشرياتي يا ورڇ وارين خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ٽيليويزن=== [[File:PTV Inauguration 1964.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جي شروعاتي دور جي نشريات جو منظر؛ پي ٽي وي جو [[ڪراچي]] مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪيو.]] [[File:PTV logo 1964-1972.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جو 1964ع کان 1972ع تائين استعمال ٿيندڙ تاريخي نشان؛ پي ٽي وي ڪراچي مرڪز 1967ع ۾ قائم ٿيو.]] [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] جو ڪراچي مرڪز سنڌ ۾ ٽيليويزن نشريات جي تاريخ جو اهم ادارو آهي. پاڪستان ٽيليويزن موجب ڪراچي مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪئي ۽ اهو پنهنجي عمارت ۽ اليڪٽرانڪ پيداوار جي فني سهولتن سان قائم ٿيندڙ پي ٽي وي جي شروعاتي مڪمل مرڪزن مان هڪ هو. مرڪز ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، تفريح، موجوده معاملن ۽ راندين جا پروگرام تيار ٿيندا رهيا آهن. پي ٽي وي ڪراچي سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ خبرون ۽ ٻيا پروگرام نشر ڪندو رهيو آهي.<ref name="PTVKarachi">{{cite web |url=https://www.ptv.com.pk/ptvcorporate/introduction |title=Introduction – PTV Karachi |publisher=Pakistan Television Corporation |access-date=25 August 2026 |archive-date=20 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230520105524/https://www.ptv.com.pk/ptvCorporate/Introduction |url-status=dead}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن نشريات وقت سان گڏ سرڪاري ٽيليويزن کان نجي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل چينلن تائين وڌيون آهن. پيمرا سان لاڳاپيل موجوده ٽيليويزن آڊيئنس ميژرمينٽ فهرست ۾ [[ڪي ٽي اين نيوز]]، [[مهران ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي نيوز]]، [[ڌرتي ٽي وي]] ۽ [[آواز ٽي وي]] سميت ڪيترائي علائقائي چينل درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/assets/uploads/tam/TAM_Tariff_Medialogic.pdf |title=Television Audience Measurement Tariff and Channel List |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٽيليويزن جي واڌ سنڌي ٻوليءَ ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، ادب، ثقافت، سياسي بحث ۽ علائقائي مسئلن کي اليڪٽرانڪ ميڊيا تي وڌيڪ جاءِ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پيمرا نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا لاءِ سيٽلائيٽ ٽيليويزن کي الڳ لائسنس يافته نشرياتي خدمت طور منظم ڪري ٿي. سيٽلائيٽ ٽيليويزن جا لائسنس خبرون ۽ موجوده معاملا، تفريح، رانديون، تعليم، زراعت، صحت ۽ علائقائي ٻولين سميت مختلف شعبن لاءِ جاري ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/faqstv/ |title=Frequently Asked Questions – Satellite Television |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ريڊيو=== [[File:Radio Pakistan - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ريڊيو پاڪستان]] جي تاريخي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ ۾ سرڪاري ريڊيو نشريات جي اهم مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ريڊيو نشريات جي تاريخ پاڪستان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيل آهي. [[پاڪستان براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|ريڊيو پاڪستان]] جي سرڪاري تاريخ موجب ڪراچي اسٽيشن 31 جولاءِ 1948ع، حيدرآباد اسٽيشن 17 آگسٽ 1955ع، خيرپور اسٽيشن 21 مارچ 1983ع، لاڙڪاڻو اسٽيشن 24 سيپٽمبر 1995ع، مٺي اسٽيشن 19 سيپٽمبر 2005ع ۽ ڀٽ شاهه اسٽيشن 13 ڊسمبر 2008ع تي قائم ٿي.<ref name="PBCStationsHistory">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/programmes |title=Programmes – PBC Stations |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي موجوده نيٽ ورڪ ۾ سنڌ لاءِ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور، لاڙڪاڻو، مٺي ۽ ڀٽ شاهه جا مرڪز شامل آهن. سرڪاري لائيو اسٽريمنگ فهرست ۾ حيدرآباد ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز، ايف ايم 101 حيدرآباد، ايف ايم 101 ڪراچي، ايف ايم 93 ڪراچي، ايف ايم 101 لاڙڪاڻو، ايف ايم 101 مٺي، ايف ايم 101 خيرپور، ڪراچي ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز ۽ ڀٽ شاهه ايف ايم 101.4 شامل آهن.<ref name="PBCLiveSindh">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/live-streaming |title=Live Streaming |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي مرڪزن تان سنڌي سميت مختلف ٻولين ۾ خبرون، موسيقي، ادب، زراعت، تعليم، ثقافت ۽ عوامي آگاهي جا پروگرام نشر ٿين ٿا. ريڊيو پاڪستان موجب اپريل 1993ع ۾ ڪراچي اسٽيشن تان ايف ايم بينڊ تي موسيقيءَ جو چينل شروع ڪيو ويو، جيڪو ملڪ ۾ سرڪاري ايف ايم نشريات جي شروعاتي ترقيءَ جو حصو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/fm-station |title=FM Station |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> جولاءِ 2014ع ۾ حيدرآباد اسٽيشن تي 100 ڪلوواٽ جو ڊجيٽل ميڊيم ويو ٽرانسميٽر پڻ نصب ڪيو ويو، جيڪو 1008 ڪلوهرٽز تي سنڌ جي وڏن شهرن تائين نشريات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/chronology-of-pbc |title=Chronology of PBC |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ====ريڊيو پاڪستان جا سنڌ ۾ اهم مرڪز==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #6A1B9A;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ ريڊيو پاڪستان جا اهم نشرياتي مرڪز'''<ref name="PBCStationsHistory"/><ref name="PBCLiveSindh"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | مرڪز ! style="background:#E1BEE7;" | قيام ! style="background:#E1BEE7;" | موجوده اهم نشرياتي خدمت |- | [[ڪراچي]] | 31 جولاءِ 1948ع | ايف ايم 93، ايف ايم 101، ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز |- | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 17 آگسٽ 1955ع | ايف ايم 101، ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز |- | [[خيرپور]] | 21 مارچ 1983ع | ايف ايم 101 |- | [[لاڙڪاڻو]] | 24 سيپٽمبر 1995ع | ايف ايم 101 |- | [[مٺي]] | 19 سيپٽمبر 2005ع | ايف ايم 101 |- | [[ڀٽ شاهه]] | 13 ڊسمبر 2008ع | ايف ايم 101.4 |} ===اخبارون ۽ ڇپائي ميڊيا=== سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا اهم مرڪز رهيا آهن. سنڌي ڇپائي ميڊيا صوبي جي ٻولي، ادب، سياست، سماجي معاملن ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڇپيل اخبارن سان گڏ ڪيترن ئي ادارن هاڻي ويب سائيٽن، اي پيپر، وڊيو ۽ سماجي ميڊيا ذريعي پڻ مواد جي ورڇ شروع ڪئي آهي، جنهن سبب روايتي ڇپائي ۽ ڊجيٽل صحافت جي وچ ۾ فرق آهستي آهستي گهٽجي رهيو آهي. ===ٽيلي ڪميونيڪيشن=== سنڌ جو ٽيلي ڪميونيڪيشن نظام فڪسڊ ٽيليفون، موبائل سيلولر نيٽ ورڪ، فائبر آپٽڪ رابطن، موبائل براڊبينڊ ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ خدمتن تي ٻڌل آهي. ڪراچي جي وڏي آبادي، واپاري ۽ مالي سرگرمين ۽ قومي ۽ بين الاقوامي رابطن سبب صوبي جي ٽيلي ڪميونيڪيشن استعمال جو وڏو حصو شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته سنڌ جي ڳوٺاڻن ۽ پري وارن علائقن ۾ ڊجيٽل رابطي جي توسيع لاءِ وفاقي سطح تي يونيورسل سروس فنڊ جا منصوبا پڻ هلايا ويا آهن. [[يونيورسل سروس فنڊ]] جي براڊبينڊ فار سسٽينبل ڊولپمينٽ پروگرام تحت غيرخدمت يافته ۽ گهٽ خدمت يافته علائقن تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ لاءِ سنڌ ۾ پڻ منصوبا شروع ڪيا ويا. 2019ع ۾ دادو ۽ حيدرآباد وارن منصوبن تحت دادو لاٽ جي 481 موزن ۾ لڳ ڀڳ 12 لک ۽ حيدرآباد لاٽ جي 964 موزن ۾ لڳ ڀڳ 26 لک آبادي تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ جو منصوبو شامل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.usf.org.pk/storage/publications/1637424408-usfpdf.pdf |title=Digital Connectivity Bulletin |publisher=Universal Service Fund |access-date=25 August 2026}}</ref> ===موبائل فون ۽ انٽرنيٽ=== [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي پاڪستان سوشل اينڊ لونگ اسٽينڊرڊز ميژرمينٽ سروي 2019–20 موجب سنڌ ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي مان 49 سيڪڙو ماڻهن وٽ موبائل فون جي مالڪي هئي؛ ساڳئي سروي ۾ ملڪ جي سطح تي اها شرح 45 سيڪڙو هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ موبائل فون جي مالڪي 67 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 29 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PSLM201920ICT">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/PSLM_2019_20_District_Level.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2019–20, District Level |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2021 |access-date=25 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ 10 سال يا وڌيڪ عمر وارن ماڻهن مان 22 سيڪڙو گذريل ٽن مهينن دوران انٽرنيٽ استعمال ڪيو هو، جيڪا ان سروي ۾ صوبن مان سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ اها شرح 27 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 16 سيڪڙو هئي. ضلعي سطح تي وڏي تفاوت پڻ موجود هئي؛ ڪراچي اوڀر ۾ انٽرنيٽ استعمال جي شرح 55 سيڪڙو تائين پهتل هئي، جڏهن ته ٿرپارڪر ۾ اها رڳو 2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. اهڙي فرق مان سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ موجود ڊجيٽل ورهاست ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PSLM201920ICT"/> ====ڊجيٽل رسائي جا چونڊ انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00838F;" |+ style="background:#00838F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ موبائل ۽ انٽرنيٽ استعمال، 2019–20'''<ref name="PSLM201920ICT"/> |- ! style="background:#B2EBF2;" | اشارو ! style="background:#B2EBF2;" | سنڌ ! style="background:#B2EBF2;" | پاڪستان |- | 10+ عمر جي ماڻهن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''49٪''' | 45٪ |- | مردن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''67٪''' | 65٪ |- | عورتن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''29٪''' | 25٪ |- | 10+ عمر جي ماڻهن جو گذريل ٽن مهينن ۾ انٽرنيٽ استعمال | '''22٪''' | 19٪ |- | مردن جو انٽرنيٽ استعمال | '''27٪''' | 24٪ |- | عورتن جو انٽرنيٽ استعمال | '''16٪''' | 14٪ |} ===شهري ۽ ڳوٺاڻي ڊجيٽل ورهاست=== سنڌ ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي هڪجهڙي نه آهي. ڪراچي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ موبائل ۽ براڊبينڊ جو استعمال نسبتاً وڌيڪ آهي، جڏهن ته ٿر، ڪاڇي ۽ ٻين پري وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيٽ ورڪ جي پهچ، بجلي، ڊجيٽل اوزارن جي قيمت ۽ معاشي حالتون رسائي کي متاثر ڪن ٿيون. 2019–20ع جي پي بي ايس انگن ۾ ڪراچي اوڀر ۾ موبائل فون جي مالڪي 73 سيڪڙو ۽ انٽرنيٽ استعمال 55 سيڪڙو هو، جڏهن ته بدين ۾ موبائل فون جي مالڪي 29 سيڪڙو ۽ ٿرپارڪر ۾ انٽرنيٽ استعمال 2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Finding_Report_of_PSLM_District_Level_Survey_2019-20.pdf |title=Key Findings Report, PSLM District Level Survey 2019–20 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=25 August 2026}}</ref> ===اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليشن=== [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] 2002ع واري قانوني ڍانچي تحت نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا کي سهولت ڏيڻ ۽ ريگيوليٽ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. پيمرا جو دائرو قومي، صوبائي، ضلعي، مقامي ۽ مخصوص سامعين لاءِ قائم ٿيندڙ براڊڪاسٽ ميڊيا ۽ ڊسٽريبيوشن سروسز تائين پکڙيل آهي.<ref name="PEMRAAbout">{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جا [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[سکر]] ۾ علائقائي دفتر موجود آهن، جيڪي سنڌ جي مختلف حصن ۾ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليٽري انتظام سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/ |title=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جي لائسنسنگ نظام ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ڪيبل ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|آءِ پي ٽي وي]]، موبائل ٽيليويزن، ٽيلي پورٽ ۽ ٻين اليڪٽرانڪ ميڊيا خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/regulations/ |title=Regulations |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===نشرياتي ۽ مواصلاتي ڍانچي جي اهميت=== سنڌ ۾ ميڊيا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن جو ڍانچو رڳو تفريح ۽ ذاتي رابطي تائين محدود نه آهي؛ اهو تعليم، واپار، بئنڪنگ، سرڪاري خدمتن، آفتن بابت اطلاع، صحت بابت آگاهي، زراعت، روزگار، سياسي رابطي ۽ ثقافتي اظهار لاءِ پڻ اهم ذريعو آهي. خاص ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن صوبي جي ٻولي، موسيقي، لوڪ ادب، صوفي روايتن ۽ علائقائي خبرن کي وڏي سامعين تائين پهچائڻ لاءِ نئون ميدان مهيا ڪيو آهي. == مشهور شخصيتون == سنڌ مختلف دورن ۾ سياست، ادب، تاريخ، تصوف، سائنس، تعليم، فن، موسيقي، فلم ۽ راندين سان لاڳاپيل ڪيترين قومي ۽ بين الاقوامي شهرت يافته شخصيتن جو مرڪز رهيو آهي. هيٺ ڏنل فهرستن ۾ بنيادي طور اهي شخصيتون شامل آهن، جيڪي سنڌ ۾ ڄايون، سنڌ سان گهري تاريخي يا علمي وابستگي رکن ٿيون، يا جن جي قومي ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ ۾ سنڌ اهم مرڪز رهيو آهي. === سياستدانن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سياسي شخصيتون |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! شخصيت ! دور / حيثيت ! نمايان سياسي وابستگي يا ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[محمد علي جناح]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1876–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني پاڪستان؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1928–1979 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | صدر ۽ وزيراعظم پاڪستان؛ باني [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بينظير ڀٽو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953–2007 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[جي. ايم. سيد]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1904–1995 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الله بخش سومرو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1900–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم؛ [[اتحاد پارٽي (سنڌ)|اتحاد پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[سر عبدالله هارون]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1872–1942 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تحريڪ پاڪستان جو اڳواڻ؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سر غلام حسين هدايت الله]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1879–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ پهريون گورنر |- | style="background:#CFE2F3;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ايوب کهڙو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1901–1980 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ وزيراعليٰ؛ مسلم ليگ |- | style="background:#D9EAF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير الاهي بخش]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1890–1975 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ؛ تحريڪ پاڪستان |- | style="background:#CFE2F3;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شيخ عبدالمجيد سنڌي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1889–1978 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌ جي سياست جو اڳواڻ |- | style="background:#D9EAF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1901–1970 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري اڳواڻ؛ [[سنڌ هاري ڪميٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رسول بخش پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1930–2018 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست ۽ کاٻي ڌر جو اڳواڻ؛ [[عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[فاضل راهو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1934–1987 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري ۽ جمهوري تحريڪن جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عبدالواحد آريسر]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–2015 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بشير خان قريشي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1959–2012 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد خان جوڻيجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1932–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[غلام مصطفيٰ جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1931–2009 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | نگران وزيراعظم پاڪستان؛ سنڌ جو وزيراعليٰ؛ [[نيشنل پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1933–2021 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ گورنر؛ پيپلز پارٽي؛ [[سنڌ نيشنل فرنٽ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 19 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مير رسول بخش ٽالپر]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1920–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | گورنر سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 20 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[پير علي محمد راشدي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1905–1987 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سياستدان، سفارتڪار، صحافي ۽ ليکڪ |- | style="background:#D9EAF7;" | 21 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1909–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | پير پاڳارو؛ [[حر تحريڪ]] جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 22 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شاهه احمد نوراني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1926–2003 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومي مذهبي سياستدان؛ [[جمعيت علماءِ پاڪستان]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 23 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الطاف حسين]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني [[متحده قومي موومينٽ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 24 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عظيم احمد طارق]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين، مهاجر قومي موومينٽ |- | style="background:#D9EAF7;" | 25 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[قائم علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1933– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽي ڀيرا وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 26 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ميان سومرو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1950– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | نگران وزيراعظم؛ چيئرمين سينيٽ؛ گورنر سنڌ |- | style="background:#D9EAF7;" | 27 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[آصف علي زرداري]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1955– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | صدر پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 28 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رضا رباني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1953– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | اڳوڻو چيئرمين سينيٽ؛ ارڙهين آئيني ترميم جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 29 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[شيرين رحمان|شيري رحمان]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1960– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وفاقي وزير، سفير ۽ سينيٽر؛ پيپلز پارٽي |- | style="background:#CFE2F3;" | 30 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1988– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين پيپلز پارٽي؛ اڳوڻو پرڏيهي وزير |- | style="background:#D9EAF7;" | 31 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سسئي پليجو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1976– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | اڳوڻي صوبائي وزير ۽ سينيٽر |- | style="background:#CFE2F3;" | 32 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[اياز لطيف پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1968– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست سياستدان؛ [[قومي عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 33 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مراد علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1962– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} === مؤرخن ۽ سنڌ شناسن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#674EA7; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان مؤرخ ۽ سنڌ شناس |- style="background:#8E7CC3; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان ڪم / تصنيف |- | style="background:#EADCF8;" | 1 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1727–1788 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء''، ''مڪلي نامه'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 2 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مير محمد معصوم بکري]] | style="background:#D9EAD3;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ''تاريخ معصومي'' |- | style="background:#EADCF8;" | 3 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير طاهر محمد نسياني]] | style="background:#E2F0D9;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تاريخ طاهري'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 4 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ديوان ڪوڙيمل چندنمل کلناڻي]] | style="background:#D9EAD3;" | 19هين–20هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي تاريخ، تعليم ۽ ادب بابت ڪم |- | style="background:#EADCF8;" | 5 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1875–1953 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''قديم سنڌ''؛ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 6 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي متنن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#EADCF8;" | 7 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[پير حسام الدين راشدي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1911–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#DDD1EA;" | 8 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#D9EAD3;" | 1917–2011 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻولي ۽ ثقافت؛ ''سنڌ اسٽڊيز'' |- | style="background:#EADCF8;" | 9 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[جي. ايم. سيد]] | style="background:#E2F0D9;" | 1904–1995 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت تصنيفون |- | style="background:#DDD1EA;" | 10 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAD3;" | 1925–2007 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخ، تاريخي جاگرافي، آثار قديمه ۽ سنڌو ماٿريءَ تي تحقيق |- | style="background:#EADCF8;" | 11 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ممتاز حسين پٺاڻ]] | style="background:#E2F0D9;" | 20هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ؛ ٽالپر دور تي تحقيق |- | style="background:#DDD1EA;" | 12 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مبارڪ علي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1941– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڏکڻ ايشيا ۽ سنڌ جي تاريخ بابت علمي ڪم |} === سائنسدانن ۽ فني ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سائنسدان ۽ فني ماهر |- style="background:#6AA84F; color:white;" ! نمبر ! نالو ! شعبو ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E2F0D9;" | 1 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[محمد حسين پنهور|ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAF7;" | زرعي انجنيئرنگ، ماحوليات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | زميني پاڻي، آبپاشي، زراعت ۽ سنڌ جي ماحولياتي تاريخ تي تحقيق |- | style="background:#C6E0B4;" | 2 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[پرويز هودڀائي]] | style="background:#CFE2F3;" | نيوڪليائي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | پاڪستاني نظرياتي طبعيات دان ۽ علمي ليکڪ |- | style="background:#E2F0D9;" | 3 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[تسنيم زهرا حسين]] | style="background:#D9EAF7;" | نظرياتي طبعيات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | طبعيات دان، سائنس ليکڪ ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#C6E0B4;" | 4 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[نرگس ماولوالا]] | style="background:#CFE2F3;" | فلڪياتي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڪشش ثقل جي لهرن جي تحقيق؛ ڪراچي ۾ پرورش ۽ تعليم |- | style="background:#E2F0D9;" | 5 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[سليم الزمان صديقي]] | style="background:#D9EAF7;" | نامياتي ڪيميا | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڪراچي ۾ سائنسي ادارن جي ترقي؛ قدرتي شين جي ڪيميا جو اڳواڻ |} === تعليمي ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#A64D79; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان تعليمي ماهر |- style="background:#C27BA0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان خدمتون |- | style="background:#F4CCCC;" | 1 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[حسن علي آفندي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1830–1895 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو باني |- | style="background:#EAD1DC;" | 2 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[علامه آءِ. آءِ. قاضي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1886–1968 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | فلسفي، تعليمي ماهر؛ [[سنڌ يونيورسٽي]] جو وائيس چانسلر |- | style="background:#F4CCCC;" | 3 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[ايلسا قاضي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1884–1967 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | شاعر، اديب، استاد ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ جي مترجم |- | style="background:#EAD1DC;" | 4 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | عالم، محقق ۽ تعليمي منتظم |- | style="background:#F4CCCC;" | 5 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#E2F0D9;" | 1917–2011 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ شناس، لسانيات دان، محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 6 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[غلام مصطفيٰ شاهه]] | style="background:#D9EAD3;" | 1918–1999 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | تعليمي ماهر؛ وائيس چانسلر سنڌ يونيورسٽي؛ وفاقي تعليم وارو وزير |- | style="background:#F4CCCC;" | 7 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[غلام علي الانا]] | style="background:#E2F0D9;" | 1930–2020 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | لسانيات دان، سنڌي ٻوليءَ جو محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 8 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[محمد ابراهيم جويو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1915–2017 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | استاد، اديب، مترجم ۽ جديد سنڌي فڪري تحريڪ جي اهم شخصيت |} === اديبن ۽ شاعرن جي فهرست === سنڌي ادب جي تاريخ ۾ صوفي شاعري، ڪلاسيڪي بيت ۽ وائي، جديد شاعري، ناول، مختصر ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ترجمي جون مضبوط روايتون موجود آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين علمي ادارن طرفان شاهه عبداللطيف، سچل سرمست، سامي، مرزا قليچ بيگ ۽ جديد سنڌي اديبن جي ڪم جا ڪيترائي تنقيدي ۽ تحقيقي ايڊيشن شايع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان اديب ۽ شاعر |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ادبي ميدان ! نمايان حيثيت / ڪم |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | ''[[شاهه جو رسالو]]''؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ صوفي ڪلام |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[سامي (شاعر)|سامي]]''' | 1743–1850 | ويدانت، شاعري | style="text-align:right;" | ''سامي جا سلوڪ''؛ سنڌي ويدانت شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | 15هين–16هين صدي | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي معروف صوفي شاعرن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | شاهه عبداللطيف کان اڳ واري سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 6 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[مرزا قليچ بيگ]]''' | 1853–1929 | ناول، تاريخ، ترجمو، لسانيات | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر جي بنيادي شخصيتن مان هڪ؛ سوين تصنيفون ۽ ترجما |- | style="background:#F3E5F5;" | 7 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]''' | 1875–1953 | تاريخ، لسانيات، نثر | style="text-align:right;" | ''قديم سنڌ''، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#E1BEE7;" | 8 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]''' | 1885–1954 | افسانو، مضمون، تحقيق | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر ۽ ادبي تنقيد جي اوائلي شخصيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 9 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[محمد ابراهيم جويو]]''' | 1915–2017 | مضمون، ترجمو، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي فڪري ۽ ادبي تحريڪ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 10 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[شيخ اياز]]''' | 1923–1997 | شاعري، نثر | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي سڀ کان اثرائتين شخصيتن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 11 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[نارائڻ شيام]]''' | 1922–1989 | شاعري | style="text-align:right;" | ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي جديد شاعريءَ جو وڏو نالو |- | style="background:#E1BEE7;" | 12 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[پوپٽي هيراننداڻي]]''' | 1924–2005 | افسانو، ناول، خودنوشت | style="text-align:right;" | هندستاني سنڌي ادب جي اهم عورت اديب |- | style="background:#F3E5F5;" | 13 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[تنوير عباسي]]''' | 1934–1999 | شاعري، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ لطيفيات جو محقق |- | style="background:#E1BEE7;" | 14 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[نسيم کرل]]''' | 1939–1978 | مختصر ڪهاڻي | style="text-align:right;" | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي نمايان ليکڪن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 15 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امر جليل]]''' | 1936– | افسانو، ڪالم، ناول | style="text-align:right;" | سنڌي مختصر ڪهاڻي ۽ صحافتي نثر جو قومي شهرت يافته ليکڪ |- | style="background:#E1BEE7;" | 16 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[علي بابا (ليکڪ)|علي بابا]]''' | 1940–2016 | افسانو، ڊرامو | style="text-align:right;" | سنڌي افسانوي ادب ۽ ٽيليويزن ڊرامن جو مشهور ليکڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 17 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امداد حسيني]]''' | 1940–2022 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ گيت جو اهم شاعر |- | style="background:#E1BEE7;" | 18 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سراج الحق ميمڻ]]''' | 1933–2013 | ناول، صحافت، لسانيات | style="text-align:right;" | ''پڙاڏو سوئي سڏ'' سميت ناول؛ سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق |- | style="background:#F3E5F5;" | 19 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[آغا سليم]]''' | 1935–2016 | ناول، افسانو، تحقيق | style="text-align:right;" | سنڌي ناول، تصوف ۽ شاهه لطيف تي ڪم |- | style="background:#E1BEE7;" | 20 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[حسن درس]]''' | 1966–2011 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان هڪ |} <ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library – Literature and Latifiyat |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڳائڻن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C2185B; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان ڳائڻا ۽ ڳائڻيون |- style="background:#E91E63; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! صنف ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 1 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | 1954– | صوفي، ڪافي، غزل | style="text-align:right;" | بين الاقوامي شهرت يافته صوفي ڳائڻي؛ نشانِ امتياز، هلالِ امتياز |- | style="background:#F8BBD0;" | 2 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[مائي ڀاڳي]]''' | 1920–1986 | ٿري ۽ سنڌي لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | ٿر جي لوڪ موسيقيءَ جي سڀ کان مشهور آوازَن مان هڪ |- | style="background:#FCE4EC;" | 3 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[جيجي زرينه بلوچ]]''' | 1934–2005 | لوڪ، قومي گيت | style="text-align:right;" | ڳائڻي، اداڪاره ۽ سياسي-ثقافتي ڪارڪن |- | style="background:#F8BBD0;" | 4 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[علڻ فقير]]''' | 1932–2000 | صوفي ۽ لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | شاهه لطيف ۽ ٻين صوفي شاعرن جي ڪلام جو مشهور ڳائڻو |- | style="background:#FCE4EC;" | 5 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[محمد جمن]]''' | 1935–1990 | ڪافي، لوڪ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ ريڊيو موسيقيءَ جو قومي شهرت يافته ڳائڻو |- | style="background:#F8BBD0;" | 6 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[استاد محمد يوسف]]''' | 1940–1997 | ڪافي، ڪلاسيڪي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ شاهه جي ڪلام جو مشهور فنڪار |- | style="background:#FCE4EC;" | 7 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[منظور سخيراڻي]]''' | 1959– | لوڪ، جديد سنڌي گيت | style="text-align:right;" | جديد سنڌي موسيقيءَ جو مشهور آواز |- | style="background:#F8BBD0;" | 8 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[جلال چانڊيو]]''' | 1944–2001 | لوڪ، يڪتارو | style="text-align:right;" | سنڌي يڪتاري واري لوڪ ڳائڻ جي مشهور شخصيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 9 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[صنم ماروي]]''' | 1986– | صوفي، لوڪ | style="text-align:right;" | قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي معروف سنڌي صوفي ڳائڻي |- | style="background:#F8BBD0;" | 10 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[شازيه خشڪ]]''' | 1970– | سنڌي، بلوچي، سرائڪي لوڪ | style="text-align:right;" | پاڪستان ۽ پرڏيهي ملڪن ۾ سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي نمائندگي |- | style="background:#FCE4EC;" | 11 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[حميرا چنا]]''' | 1966– | غزل، لوڪ، فلمي | style="text-align:right;" | قومي سطح جي ڳائڻي؛ ڪيترن پاڪستاني ٻولين ۾ ڳائڻ |- | style="background:#F8BBD0;" | 12 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[روبي علي]]''' | معاصر | لوڪ، صوفي | style="text-align:right;" | سنڌي لوڪ ۽ صوفي موسيقيءَ ۾ سڃاتل آواز |} === موسيقارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان موسيقار |- style="background:#8E24AA; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[استاد منظور علي خان]]''' | سنڌي ڪلاسيڪي موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪلاسيڪي راڳ جي وڏي استاد ۽ گهراڻي جو باني |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[استاد محمد جمن]]''' | ڪافي، ساز ۽ راڳ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافيءَ جي موسيقي ۽ ريڊيو روايت ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[غلام حسين ڪليري]]''' | شاهه جو راڳ | style="text-align:right;" | ڀٽ شاهه جي روايتي شاهه جي راڳ جي نمايان فنڪارن مان |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | صوفي موسيقي، ڪمپوزيشن | style="text-align:right;" | ڳائڻ سان گڏ صوفي موسيقيءَ جي ترتيب ۽ عالمي پيشڪش |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[الن فقير|علڻ فقير]]''' | لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي ڪلام جي منفرد لوڪ پيشڪش |} === اداڪارن ۽ فلمي شخصيتن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان اداڪار ۽ فلمي شخصيتون |- style="background:#E64A19; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 1 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[وحيد مراد]]''' | 1938–1983 | فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني سينيما جي سڀ کان مشهور اداڪارن ۽ پروڊيوسرن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 2 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[مصطفيٰ قريشي]]''' | 1940– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | حيدرآباد سان تعلق؛ پاڪستاني فلم جو قومي شهرت يافته اداڪار |- | style="background:#FBE9E7;" | 3 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[محمد علي (اداڪار)|محمد علي]]''' | 1931–2006 | فلم | style="text-align:right;" | حيدرآباد ريڊيو سان فني سفر جي شروعات؛ پاڪستاني فلم جو وڏو اداڪار |- | style="background:#FFCCBC;" | 4 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[طلعت حسين]]''' | 1940–2024 | ٽيليويزن، فلم، ٿيٽر | style="text-align:right;" | ڪراچي جي ڊرامائي ۽ براڊڪاسٽنگ دنيا سان گهري وابستگي |- | style="background:#FBE9E7;" | 5 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[عمر شريف]]''' | 1960–2021 | ٿيٽر، مزاح، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني اسٽيج ڪاميڊي جو بين الاقوامي مشهور نالو |- | style="background:#FFCCBC;" | 6 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[انور مقصود]]''' | 1935– | ٽيليويزن، ڊراما، طنز | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي ٽيليويزن ۽ ادبي ثقافت سان لاڳاپيل قومي شخصيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 7 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[بشريٰ انصاري]]''' | 1956– | اداڪاري، ڳائڻ، مزاح | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ قومي ٽيليويزن جي وڏي شخصيت |- | style="background:#FFCCBC;" | 8 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[همايون سعيد]]''' | 1971– | ٽيليويزن، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول اداڪار ۽ پروڊيوسر؛ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت |- | style="background:#FBE9E7;" | 9 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[ماهره خان]]''' | 1984– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جي عالمي سطح تي سڃاتل اداڪارائن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 10 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[سڪينه سمون]]''' | 1960ع واري ڏهاڪي– | اداڪاري، هدايتڪاري | style="text-align:right;" | سنڌي ۽ اردو ٽيليويزن جي نمايان اداڪاره ۽ هدايتڪاره |- | style="background:#FBE9E7;" | 11 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[سلطانه صديقي]]''' | 1950– | ٽيليويزن، پروڊڪشن | style="text-align:right;" | حيدرآباد ڄاول؛ پاڪستاني ٽيليويزن پروڊيوسر ۽ ميڊيا ايگزيڪيوٽو |} === عالمن، صوفين ۽ مذهبي مفڪرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان عالم، صوفي ۽ مذهبي مفڪر |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | وفات تقريباً 1551ع | تصوف، قضا، شاعري | style="text-align:right;" | سنڌ جي اوائلي مشهور صوفي عالمن ۽ شاعرن مان هڪ |- | style="background:#B2DFDB;" | 2 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم نوح]]''' | 1506–1590 | تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | هالا جي مخدوم خاندان ۽ سنڌي صوفي روايت جي اهم شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم اڳواڻ |- | style="background:#B2DFDB;" | 4 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]''' | 1692–1761 | فقه، حديث، تفسير | style="text-align:right;" | ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي سڀ کان نمايان اسلامي عالمن مان هڪ |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]''' | وفات 1748ع | فلسفو، تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | ٺٽي جي علمي روايت جو اهم عالم؛ شاهه ولي الله سان علمي رابطا |- | style="background:#B2DFDB;" | 6 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | تصوف، فڪر | style="text-align:right;" | سنڌ جي صوفي فڪر ۽ روحاني ادب جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | تصوف | style="text-align:right;" | وحدت الوجود ۽ بين المذهبي روحاني شاعريءَ لاءِ مشهور |- | style="background:#B2DFDB;" | 8 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مولانا عبيدالله سنڌي]]''' | 1872–1944 | اسلامي فڪر، سياست | style="text-align:right;" | ديوبندي عالم، انقلابي مفڪر ۽ سنڌ سان مضبوط علمي وابستگي |- | style="background:#E0F2F1;" | 9 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[علامه آءِ. آءِ. قاضي]]''' | 1886–1968 | فلسفو، دين، تعليم | style="text-align:right;" | اسلامي ۽ مغربي فڪر جي تقابلي مطالعي ۽ تعليم ۾ نمايان |- | style="background:#B2DFDB;" | 10 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[علامه غلام مصطفيٰ قاسمي]]''' | 1916–2003 | اسلامي علوم، سنڌي ادب | style="text-align:right;" | عالم، محقق، مترجم ۽ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل علمي شخصيت |} === رانديگرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان رانديگر |- style="background:#1976D2; color:white;" ! نمبر ! رانديگر ! راند ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E3F2FD;" | 1 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[حنيف محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو اوائلي عظيم بيٽسمين؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[جاويد ميانداد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 3 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[ظهير عباس]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[مشتاق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | اڳوڻو پاڪستاني ڪپتان؛ محمد ڀائرن مان هڪ؛ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 5 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[صادق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ اوپنر؛ ڪراچي ڪرڪيٽ سان ڊگهي وابستگي |- | style="background:#BBDEFB;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[وسيم باري]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي سطح جو وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 7 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[اقبال قاسم]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[توصيف احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني آف اسپنر |- | style="background:#E3F2FD;" | 9 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[راشد لطيف]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#BBDEFB;" | 10 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[معين خان]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ورلڊ ڪپ فاتح وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 11 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[شاهد آفريدي]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان ڊگهي وابستگي؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي آل رائونڊر |- | style="background:#BBDEFB;" | 12 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[سرفراز احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ 2017 چيمپيئنز ٽرافي فاتح |- | style="background:#E3F2FD;" | 13 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[دانش ڪنيريا]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ ليگ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 14 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسين شاهه]]''' | باڪسنگ | style="text-align:right;" | پاڪستان لاءِ 1988ع سيول اولمپڪس ۾ باڪسنگ جو برونز تمغو |- | style="background:#E3F2FD;" | 15 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[سهيل عباس]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ بين الاقوامي هاڪي جي عظيم پينلٽي ڪارنر ماهرن مان هڪ |- | style="background:#BBDEFB;" | 16 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسن سردار]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ 1984ع اولمپڪ گولڊ ميڊلسٽ ۽ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |} === فنڪارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#EF6C00; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان بصري فنڪار |- style="background:#FB8C00; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FFF3E0;" | 1 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[صادقين]]''' | خطاطي، مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ ڊگهي فني سرگرمي؛ پاڪستان جي عالمي شهرت يافته مصورن ۽ خطاطن مان |- | style="background:#FFE0B2;" | 2 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[گلجي]]''' | مصوري، خطاطي | style="text-align:right;" | ڪراچي سان گهري وابستگي رکندڙ بين الاقوامي شهرت يافته مصور |- | style="background:#FFF3E0;" | 3 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[علي امام (مصور)|علي امام]]''' | مصوري، آرٽ تعليم | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي جديد فن تحريڪ ۽ انڊس گيلري جو اهم نالو |- | style="background:#FFE0B2;" | 4 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[لبنى آغا]]''' | جديد مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني-آمريڪي جديد فنڪاره |- | style="background:#FFF3E0;" | 5 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[جميل نقش]]''' | مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ فني ڪيريئر قائم ڪندڙ عالمي سڃاتل پاڪستاني مصور |} == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] <references group="lower-alpha"/> i03ryffl11k2orbce8n4sb8erqkix66 0 2948 425687 415440 2026-10-27T14:16:17Z Intisar Ali 8681 /* سندس وڇوڙو */ 425687 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== {{وڌيڪ ڏسو|محمد ﷺ جي وفات}} صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:جج]] [[زمرو:عدناني|*]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:570ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:مڪه المڪرمه جون پيدائشون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:مديني ۾ دفن ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مدينه المنوره ۾ دفن ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:مسجد نبوي ۾ دفن ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:مسجد نبوي ۾ دفن ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:مڪه المڪرمه جون پيدائشون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] 56anf2cwhwc9s0c3qsdipyozl849jxb 0 2973 425651 374669 2026-10-27T12:47:27Z Intisar Ali 8681 425651 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جو چوٿون راشد خليفي ۽ شيعا اسلام جو پهريون امام (تقريباً 600ع–661ع)}} {{Infobox royalty | name = علي ابن ابي طالب | native_name = علي بن أبي طالب | image = Istanbul - Santa Sofia - Medalló (cropped).JPG | image_size = 250px | caption = استنبول جي آيا صوفيا ۾ حضرت عليءَ جي نالي واري خطاطي | succession = [[خلافت راشده|چوٿون راشد خليفي]] | reign = 656ع – 661ع | predecessor = [[عثمان بن عفان]] | successor = [[حسن بن علي]] (مختصر مدت لاءِ) | birth_date = تقريباً 600ع | birth_place = [[مڪو]]، حجاز | death_date = 40ھ / 661ع | death_place = [[ڪوفو]]، عراق | burial_place = [[امام علي جو روضو]]، [[نجف]]، عراق | father = [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] | mother = [[فاطمه بنت اسد]] | spouse = [[فاطمه زهرا]] ۽ ٻيون | issue = [[حسن بن علي]]، [[حسين بن علي]] ۽ ٻيا | house = [[بنو هاشم]] | religion = [[اسلام]] }} '''علي ابن ابي طالب''' (عربي: '''علي بن أبي طالب'''؛ تقريباً 600ع – 661ع)، [[اسلام]] جي شروعاتي تاريخ جي اهم شخصيت، [[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] جو سؤٽ ۽ ناٺي، [[خلافت راشده]] جو چوٿون خليفي ۽ [[شيعا اسلام]] جي عقيدي موجب پهريون [[امام]] هو.<ref name="Poonawala1985">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref><ref name="OxfordAli2011">{{cite web |last1=Momen |first1=Moojan |last2=Ghaemmaghami |first2=Omid |title=ʿAlī Ibn Abī Ṭālib |website=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |date=2011-05-25 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0007 |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554579518 |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جو تعلق مڪي جي [[قريش]] قبيلي جي [[بنو هاشم]] خاندان سان هو. سندس والد [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] رسول الله ﷺ جو چاچو ۽ ننڍپڻ ۾ سندس سرپرست هو. حضرت عليءَ جي والده [[فاطمه بنت اسد]] هئي. روايتي بيانن موجب، ابو طالب جي مالي تنگيءَ کان پوءِ علي ننڍي عمر ۾ حضرت محمد ﷺ ۽ [[خديجه بنت خويلد]] جي گهر ۾ پرورش حاصل ڪئي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ اسلام قبول ڪندڙ ابتدائي شخصيتن مان هو. رسول الله ﷺ جي مڪي واري دعوت، مديني ڏانهن هجرت، اسلامي جماعت جي تنظيم ۽ شروعاتي فوجي مهمن ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو. هجرت کان پوءِ سندس شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي، جنهن مان حسن ۽ حسين سميت اولاد پيدا ٿيو.<ref name="Poonawala1985"/><ref name="OxfordAli2011"/> 632ع ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[ابو بڪر صديق]]، [[عمر بن خطاب]] ۽ [[عثمان بن عفان]] جي خلافتن کان پوءِ 656ع ۾ علي خليفي ٿيو. سندس دور ۾ [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] جهڙا اهم واقعا پيش آيا. 661ع ۾ ڪوفي ۾ هڪ حملي جي نتيجي ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> سني مسلمان عليءَ کي چوٿون راشد خليفي ۽ رسول الله ﷺ جي ممتاز صحابين مان شمار ڪن ٿا، جڏهن ته شيعا مسلمان کيس رسول الله ﷺ جو جائز ديني ۽ سياسي جانشين ۽ پهريون امام سمجهن ٿا. ٻنهي روايتن ۾ سندس علم، شجاعت، عبادت ۽ اخلاقي ڪردار کي وڏي اهميت حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == نالو، نسب ۽ لقب == حضرت عليءَ جو نالو '''علي بن ابي طالب بن عبدالمطلب''' هو. سندس تعلق قريش جي بنو هاشم شاخ سان هو. سندس والد ابو طالب ۽ رسول الله ﷺ جو والد عبدالله، ٻئي عبدالمطلب جا پٽ هئا؛ انهيءَ ڪري علي ۽ رسول الله ﷺ سؤٽ هئا.<ref name="Poonawala1985"/> تاريخي ۽ مذهبي ادب ۾ حضرت عليءَ لاءِ ڪيترائي لقب ۽ ڪنيتون استعمال ٿين ٿيون، جن مان ''ابوالحسن''، ''ابوتراب''، ''مرتضيٰ''، ''حيدر'' ۽ ''اميرالمؤمنين'' مشهور آهن. انهن لقبن جي استعمال، معنائن ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتن کي جدا جدا ماخذن جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. == ولادت ۽ ابتدائي زندگي == === ولادت جو زمانو ۽ هنڌ === اڪثر جديد تاريخي ۽ انسائيڪلوپيڊيا ماخذ حضرت عليءَ جي ولادت تقريباً 600ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ڄاڻائين ٿا. ولادت جي صحيح ڏينهن ۽ سال بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> شيعا مذهبي روايتن ۾ 13 رجب سندس ولادت جي تاريخ طور مشهور آهي. ڪعبي جي اندر سندس ولادت جو بيان پڻ مذهبي ۽ تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو؛ تنهن هوندي به ان بيان کي سڀني تاريخي ماخذن ۾ هڪجهڙي حيثيت حاصل ناهي. انهيءَ ڪري ڪعبي اندر ولادت کي غيرمشروط تاريخي حقيقت بدران روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === خاندان ۽ پرورش === حضرت عليءَ جو والد ابو طالب بن عبدالمطلب بنو هاشم جي اهم شخصيتن مان هو. ابو طالب پنهنجي ڀائٽي حضرت محمد ﷺ جي ننڍپڻ ۾ سرپرستي ڪئي. بعد ۾ جڏهن ابو طالب مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو، تڏهن عليءَ جي پرورش رسول الله ﷺ جي گهر ۾ ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> اهڙيءَ ريت حضرت عليءَ کي ننڍپڻ کان ئي رسول الله ﷺ جي ويجهو رهڻ ۽ اسلام جي ابتدائي دعوت کي سڌيءَ طرح ڏسڻ جو موقعو مليو. === اسلام قبول ڪرڻ === اسلامي تاريخي ماخذ حضرت عليءَ کي اسلام قبول ڪندڙ پهرين ماڻهن مان شمار ڪن ٿا. ابتدائي مسلمانن جي ترتيب بابت روايتن ۾ ڪجهه اختلاف آهي، خاص طور خديجه، علي، ابو بڪر ۽ زيد بن حارثه جي نسبت سان. [[ابن هشام]] جي ''السيرة النبوية'' جي حوالي سان پوناوالا لکي ٿو ته علي اسلام قبول ڪندڙ پهريون مرد هو. ٻين ابتدائي روايتن ۾ پڻ سندس ننڍي عمر ۾ اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a7bdcf;" |+ style="background:#234e70;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي ابتدائي زندگيءَ جا اهم مرحلا''' ! style="background:#dcebf5;" | زمانو ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | تاريخي حيثيت |- | تقريباً 600ع | مڪي ۾ ولادت | جديد تحقيقي ماخذن ۾ عام طور قبوليل اندازو |- | ننڍپڻ | رسول الله ﷺ جي گهر ۾ پرورش | قديم سيرت ۽ جديد تاريخي ماخذن ۾ بيان ٿيل |- | 610ع کان پوءِ | اسلام قبول ڪرڻ | ابتدائي مسلمانن ۾ شموليت ثابت؛ ترتيب بابت روايتي اختلاف |- | 622ع | هجرت جي موقعي تي رسول الله ﷺ جي مدد | سيرت جي قديم روايتن ۾ بيان ٿيل |- | هجرت کان پوءِ | فاطمه زهرا سان شادي | اسلامي تاريخ ۾ عام طور قبوليل واقعو |} == هجرت مدينه ۾ ڪردار == === هجرت جي رات === 622ع ۾ جڏهن رسول الله ﷺ مڪي مان [[مدينو|مديني]] ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سيرت جي روايتن موجب حضرت علي سندس بستري تي رهيو، جيئن دشمنن کي فوري طور هجرت جو پتو نه پوي. انهن روايتن موجب عليءَ رسول الله ﷺ وٽ امانت طور رکيل شيون پڻ انهن جي مالڪن ڏانهن واپس ڪيون.<ref name="Poonawala1985"/> اهو واقعو اسلامي روايت ۾ حضرت عليءَ جي وفاداري ۽ خطري کي منهن ڏيڻ جي مثال طور بيان ڪيو ويندو آهي. === مديني ۾ آمد === رسول الله ﷺ جي هجرت کان پوءِ حضرت علي پڻ مڪي مان مديني پهتو. مديني ۾ مسلمان جماعت جي قيام کان پوءِ هن رسول الله ﷺ جي ڪيترن سماجي، انتظامي ۽ فوجي معاملن ۾ حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === فاطمه زهرا سان شادي === مديني ۾ حضرت عليءَ جي شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي. هن شاديءَ مان [[حسن بن علي]] ۽ [[حسين بن علي]] پيدا ٿيا، جيڪي اسلامي تاريخ ۽ خاص طور شيعا مذهبي روايت ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. حضرت علي ۽ فاطمه جي گهراڻي کي [[اهل بيت]] جي بحث ۾ مرڪزي مقام حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == رسول الله ﷺ سان تعلق == حضرت عليءَ جو رسول الله ﷺ سان تعلق رڳو مائٽيءَ تائين محدود نه هو. هو سندس گهر ۾ پرورش پاتل، اسلام جي ابتدائي دعوت جو ساٿي، سندس نياڻيءَ جو مڙس ۽ مختلف مهمن ۾ سندس مددگار هو.<ref name="Poonawala1985"/> اسلامي حديثي ادب ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ اهل بيت جي مقام بابت ڪيترائي حديثي بيان موجود آهن. انهن روايتن جي سند، متن ۽ تفسير کي ايندڙ حصن ۾ جدا جدا بيان ڪيو ويندو. i3c1a21aizoiaxmmv4t9uetaasbviee 425652 425651 2026-10-27T12:49:01Z Intisar Ali 8681 425652 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جو چوٿون راشد خليفي ۽ شيعا اسلام جو پهريون امام (تقريباً 600ع–661ع)}} {{Infobox royalty | name = علي ابن ابي طالب | native_name = علي بن أبي طالب | image = Istanbul - Santa Sofia - Medalló (cropped).JPG | image_size = 250px | caption = استنبول جي آيا صوفيا ۾ حضرت عليءَ جي نالي واري خطاطي | succession = [[خلافت راشده|چوٿون راشد خليفي]] | reign = 656ع – 661ع | predecessor = [[عثمان بن عفان]] | successor = [[حسن بن علي]] (مختصر مدت لاءِ) | birth_date = تقريباً 600ع | birth_place = [[مڪو]]، حجاز | death_date = 40ھ / 661ع | death_place = [[ڪوفو]]، عراق | burial_place = [[امام علي جو روضو]]، [[نجف]]، عراق | father = [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] | mother = [[فاطمه بنت اسد]] | spouse = [[فاطمه زهرا]] ۽ ٻيون | issue = [[حسن بن علي]]، [[حسين بن علي]] ۽ ٻيا | house = [[بنو هاشم]] | religion = [[اسلام]] }} '''علي ابن ابي طالب''' (عربي: '''علي بن أبي طالب'''؛ تقريباً 600ع – 661ع)، [[اسلام]] جي شروعاتي تاريخ جي اهم شخصيت، [[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] جو سؤٽ ۽ ناٺي، [[خلافت راشده]] جو چوٿون خليفي ۽ [[شيعا اسلام]] جي عقيدي موجب پهريون [[امام]] هو.<ref name="Poonawala1985">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref><ref name="OxfordAli2011">{{cite web |last1=Momen |first1=Moojan |last2=Ghaemmaghami |first2=Omid |title=ʿAlī Ibn Abī Ṭālib |website=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |date=2011-05-25 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0007 |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554579518 |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جو تعلق مڪي جي [[قريش]] قبيلي جي [[بنو هاشم]] خاندان سان هو. سندس والد [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] رسول الله ﷺ جو چاچو ۽ ننڍپڻ ۾ سندس سرپرست هو. حضرت عليءَ جي والده [[فاطمه بنت اسد]] هئي. روايتي بيانن موجب، ابو طالب جي مالي تنگيءَ کان پوءِ علي ننڍي عمر ۾ حضرت محمد ﷺ ۽ [[خديجه بنت خويلد]] جي گهر ۾ پرورش حاصل ڪئي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ اسلام قبول ڪندڙ ابتدائي شخصيتن مان هو. رسول الله ﷺ جي مڪي واري دعوت، مديني ڏانهن هجرت، اسلامي جماعت جي تنظيم ۽ شروعاتي فوجي مهمن ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو. هجرت کان پوءِ سندس شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي، جنهن مان حسن ۽ حسين سميت اولاد پيدا ٿيو.<ref name="Poonawala1985"/><ref name="OxfordAli2011"/> 632ع ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[ابو بڪر صديق]]، [[عمر بن خطاب]] ۽ [[عثمان بن عفان]] جي خلافتن کان پوءِ 656ع ۾ علي خليفي ٿيو. سندس دور ۾ [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] جهڙا اهم واقعا پيش آيا. 661ع ۾ ڪوفي ۾ هڪ حملي جي نتيجي ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> سني مسلمان عليءَ کي چوٿون راشد خليفي ۽ رسول الله ﷺ جي ممتاز صحابين مان شمار ڪن ٿا، جڏهن ته شيعا مسلمان کيس رسول الله ﷺ جو جائز ديني ۽ سياسي جانشين ۽ پهريون امام سمجهن ٿا. ٻنهي روايتن ۾ سندس علم، شجاعت، عبادت ۽ اخلاقي ڪردار کي وڏي اهميت حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == نالو، نسب ۽ لقب == حضرت عليءَ جو نالو '''علي بن ابي طالب بن عبدالمطلب''' هو. سندس تعلق قريش جي بنو هاشم شاخ سان هو. سندس والد ابو طالب ۽ رسول الله ﷺ جو والد عبدالله، ٻئي عبدالمطلب جا پٽ هئا؛ انهيءَ ڪري علي ۽ رسول الله ﷺ سؤٽ هئا.<ref name="Poonawala1985"/> تاريخي ۽ مذهبي ادب ۾ حضرت عليءَ لاءِ ڪيترائي لقب ۽ ڪنيتون استعمال ٿين ٿيون، جن مان ''ابوالحسن''، ''ابوتراب''، ''مرتضيٰ''، ''حيدر'' ۽ ''اميرالمؤمنين'' مشهور آهن. انهن لقبن جي استعمال، معنائن ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتن کي جدا جدا ماخذن جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. == ولادت ۽ ابتدائي زندگي == === ولادت جو زمانو ۽ هنڌ === اڪثر جديد تاريخي ۽ انسائيڪلوپيڊيا ماخذ حضرت عليءَ جي ولادت تقريباً 600ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ڄاڻائين ٿا. ولادت جي صحيح ڏينهن ۽ سال بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> شيعا مذهبي روايتن ۾ 13 رجب سندس ولادت جي تاريخ طور مشهور آهي. ڪعبي جي اندر سندس ولادت جو بيان پڻ مذهبي ۽ تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو؛ تنهن هوندي به ان بيان کي سڀني تاريخي ماخذن ۾ هڪجهڙي حيثيت حاصل ناهي. انهيءَ ڪري ڪعبي اندر ولادت کي غيرمشروط تاريخي حقيقت بدران روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === خاندان ۽ پرورش === حضرت عليءَ جو والد ابو طالب بن عبدالمطلب بنو هاشم جي اهم شخصيتن مان هو. ابو طالب پنهنجي ڀائٽي حضرت محمد ﷺ جي ننڍپڻ ۾ سرپرستي ڪئي. بعد ۾ جڏهن ابو طالب مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو، تڏهن عليءَ جي پرورش رسول الله ﷺ جي گهر ۾ ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> اهڙيءَ ريت حضرت عليءَ کي ننڍپڻ کان ئي رسول الله ﷺ جي ويجهو رهڻ ۽ اسلام جي ابتدائي دعوت کي سڌيءَ طرح ڏسڻ جو موقعو مليو. === اسلام قبول ڪرڻ === اسلامي تاريخي ماخذ حضرت عليءَ کي اسلام قبول ڪندڙ پهرين ماڻهن مان شمار ڪن ٿا. ابتدائي مسلمانن جي ترتيب بابت روايتن ۾ ڪجهه اختلاف آهي، خاص طور خديجه، علي، ابو بڪر ۽ زيد بن حارثه جي نسبت سان. [[ابن هشام]] جي ''السيرة النبوية'' جي حوالي سان پوناوالا لکي ٿو ته علي اسلام قبول ڪندڙ پهريون مرد هو. ٻين ابتدائي روايتن ۾ پڻ سندس ننڍي عمر ۾ اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a7bdcf;" |+ style="background:#234e70;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي ابتدائي زندگيءَ جا اهم مرحلا''' ! style="background:#dcebf5;" | زمانو ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | تاريخي حيثيت |- | تقريباً 600ع | مڪي ۾ ولادت | جديد تحقيقي ماخذن ۾ عام طور قبوليل اندازو |- | ننڍپڻ | رسول الله ﷺ جي گهر ۾ پرورش | قديم سيرت ۽ جديد تاريخي ماخذن ۾ بيان ٿيل |- | 610ع کان پوءِ | اسلام قبول ڪرڻ | ابتدائي مسلمانن ۾ شموليت ثابت؛ ترتيب بابت روايتي اختلاف |- | 622ع | هجرت جي موقعي تي رسول الله ﷺ جي مدد | سيرت جي قديم روايتن ۾ بيان ٿيل |- | هجرت کان پوءِ | فاطمه زهرا سان شادي | اسلامي تاريخ ۾ عام طور قبوليل واقعو |} == هجرت مدينه ۾ ڪردار == === هجرت جي رات === 622ع ۾ جڏهن رسول الله ﷺ مڪي مان [[مدينو|مديني]] ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سيرت جي روايتن موجب حضرت علي سندس بستري تي رهيو، جيئن دشمنن کي فوري طور هجرت جو پتو نه پوي. انهن روايتن موجب عليءَ رسول الله ﷺ وٽ امانت طور رکيل شيون پڻ انهن جي مالڪن ڏانهن واپس ڪيون.<ref name="Poonawala1985"/> اهو واقعو اسلامي روايت ۾ حضرت عليءَ جي وفاداري ۽ خطري کي منهن ڏيڻ جي مثال طور بيان ڪيو ويندو آهي. === مديني ۾ آمد === رسول الله ﷺ جي هجرت کان پوءِ حضرت علي پڻ مڪي مان مديني پهتو. مديني ۾ مسلمان جماعت جي قيام کان پوءِ هن رسول الله ﷺ جي ڪيترن سماجي، انتظامي ۽ فوجي معاملن ۾ حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === فاطمه زهرا سان شادي === مديني ۾ حضرت عليءَ جي شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي. هن شاديءَ مان [[حسن بن علي]] ۽ [[حسين بن علي]] پيدا ٿيا، جيڪي اسلامي تاريخ ۽ خاص طور شيعا مذهبي روايت ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. حضرت علي ۽ فاطمه جي گهراڻي کي [[اهل بيت]] جي بحث ۾ مرڪزي مقام حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == رسول الله ﷺ سان تعلق == حضرت عليءَ جو رسول الله ﷺ سان تعلق رڳو مائٽيءَ تائين محدود نه هو. هو سندس گهر ۾ پرورش پاتل، اسلام جي ابتدائي دعوت جو ساٿي، سندس نياڻيءَ جو مڙس ۽ مختلف مهمن ۾ سندس مددگار هو.<ref name="Poonawala1985"/> اسلامي حديثي ادب ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ اهل بيت جي مقام بابت ڪيترائي حديثي بيان موجود آهن. انهن روايتن جي سند، متن ۽ تفسير کي ايندڙ حصن ۾ جدا جدا بيان ڪيو ويندو. == رسول الله ﷺ جي دور ۾ سياسي ۽ فوجي ڪردار == حضرت علي ابن ابي طالب [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت جي ڪيترن اهم معاملن ۾ شريڪ رهيو. مديني ۾ سندس ذميوارين ۾ جنگي مهمن ۾ شرڪت، تحرير ۽ معاهدن سان لاڳاپيل ڪم، مختلف موقعن تي نمائندگي ۽ رسول الله ﷺ جي غيرموجودگيءَ ۾ ڪجهه ذميواريون سنڀالڻ شامل هيون.<ref name="Poonawala1985"/> === حديبيه جو معاهدو === 628ع ۾ مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ [[صلح حديبيه]] جو معاهدو ٿيو. حديثي روايتن موجب، حضرت علي معاهدي جو متن لکيو. جڏهن قريش جي نمائندي سهيل بن عمرو معاهدي ۾ رسول الله جي لقب تي اعتراض ڪيو، تڏهن متن جي عبارت بابت ڳالهه ٻولهه ٿي.<ref name="Bukhari2698">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الصلح |at=حديث 2698 |url=https://sunnah.com/bukhari:2698 |language=ar }}</ref> هي واقعو حضرت عليءَ جي ان ڪردار کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪو هن اسلامي جماعت جي سفارتي ۽ تحريرِي معاملن ۾ ادا ڪيو. === قرآن جي تحرير ۽ علمي خدمتون === حضرت علي انهن صحابين مان هو، جن کي قرآن جي آيتن جي تحرير ۽ اسلامي تعليم جي ابتدائي روايت سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. سندس علمي حيثيت بابت بعد وارن سني ۽ شيعا ماخذن ۾ گهڻو مواد موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ رسول الله ﷺ جي حياتيءَ جي بيانن ۽ بعد ۾ مرتب ٿيل فضائل جي ادب ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == فوجي مهمون == حضرت علي رسول الله ﷺ جي ڪيترين اهم جنگي مهمن ۾ حصو ورتو. قديم سيرت ۽ تاريخ جي ڪتابن ۾ سندس شجاعت، جنگي صلاحيت ۽ مختلف موقعن تي علمبرداريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ بدر === {{Main|جنگ بدر}} 624ع ۾ [[جنگ بدر]] مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ ٿي. هيءَ اسلامي تاريخ جي ابتدائي اهم جنگ هئي. حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل هو ۽ روايتي بيانن موجب، جنگ جي شروعاتي مقابلي ۽ ٻين جنگي ڪاررواين ۾ هن حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ احد === {{Main|جنگ احد}} 625ع ۾ [[جنگ احد]] دوران حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ موجود هو. سيرت جي روايتن ۾ جنگ جي ڏکين مرحلن دوران رسول الله ﷺ جي حفاظت لاءِ سندس ڪردار بيان ٿيل آهي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ جي تلوار [[ذوالفقار]] سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور قول ۽ داستان بعد جي اسلامي ادبي ۽ مذهبي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا. انهن مان هر قول جي نسبت ۽ تاريخي حيثيت کي الڳ جانچڻ ضروري آهي. === جنگ خندق === {{Main|جنگ خندق}} 627ع ۾ مڪي جي قريشن ۽ سندن اتحادين مديني جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[جنگ خندق]] يا جنگ احزاب چيو وڃي ٿو. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ جو مقابلو عرب جنگجو [[عمرو بن عبدود]] سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Poonawala1985"/> هي مقابلو حضرت عليءَ جي شجاعت بابت اسلامي روايتن ۾ مشهور ٿيو. === جنگ خيبر === {{Main|جنگ خيبر}} 628ع ۾ [[خيبر]] جي مهم دوران حضرت عليءَ جي فوجي ڪردار کي خاص اهميت حاصل ٿي. [[صحيح مسلم]] ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، رسول الله ﷺ خيبر جي موقعي تي اهڙي شخص کي علم ڏيڻ جو اعلان ڪيو، جيڪو الله ۽ سندس رسول سان محبت ڪري ٿو ۽ جنهن سان الله ۽ سندس رسول محبت ڪن ٿا. پوءِ حضرت عليءَ کي گهرايو ويو ۽ علم سندس حوالي ڪيو ويو.<ref name="Muslim2404">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2404 |url=https://sunnah.com/muslim:2404 |language=ar }}</ref> خيبر جي قلعي جو دروازو حضرت عليءَ جي هٿان کڄڻ بابت پڻ روايتون موجود آهن؛ البت انهن جي سندن ۽ تاريخي تفصيلن بابت محققن جا رايا هڪجهڙا نه آهن. تنهنڪري اهڙي روايت کي ثابت ٿيل فوجي واقعي بدران روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. === جنگ حنين === {{Main|جنگ حنين}} 630ع ۾ [[جنگ حنين]] دوران حضرت علي مسلمان لشڪر ۾ شامل هو. اسلامي سيرت جي روايتن ۾ هن جنگ جي ڏکين مرحلن ۾ سندس موجودگي ۽ بهادريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === تبوڪ جي مهم === {{Main|غزوه تبوڪ}} 630ع ۾ [[غزوه تبوڪ]] جي موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي پاڻ سان گڏ نه وٺي ويو، پر مديني ۾ ڇڏي ويو. انهيءَ واقعي سان [[حديث منزلت]] لاڳاپيل آهي، جيڪا صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص کان روايت ٿيل آهي.<ref name="Muslim2404"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c4d5;" |+ style="background:#245a76;color:white;padding:10px;" | '''رسول الله ﷺ جي دور جون اهم جنگي مهمون''' ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | مهم ! style="background:#dcebf5;" | حضرت عليءَ جو ڪردار ! style="background:#dcebf5;" | ماخذ |- | 624ع | [[جنگ بدر]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا، ''Encyclopaedia Iranica'' |- | 625ع | [[جنگ احد]] | جنگ ۾ شرڪت ۽ رسول الله ﷺ جي حفاظت بابت روايتون | پوناوالا |- | 627ع | [[جنگ خندق]] | عمرو بن عبدود سان مقابلي جو روايتي بيان | پوناوالا |- | 628ع | [[جنگ خيبر]] | علمبرداري ۽ فوجي ڪردار | صحيح مسلم، حديث 2404 |- | 630ع | [[جنگ حنين]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا |- | 630ع | [[غزوه تبوڪ]] | مديني ۾ رهڻ؛ حديث منزلت سان لاڳاپيل واقعو | صحيح مسلم، حديث 2404 |} == حديث منزلت == {{Main|حديث منزلت}} حديث منزلت حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ رسول الله ﷺ سان سندس تعلق بابت مشهور حديث آهي. [[صحيح مسلم]] ۾ روايت آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي فرمايو: <blockquote> «أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى غَيْرَ أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''ڇا تون انهيءَ ڳالهه تي راضي ناهين ته تنهنجو مون سان اهڙو مقام هجي جهڙو هارون جو موسيٰ سان هو، سواءِ ان جي ته مون کان پوءِ ڪو نبي نه ٿيندو؟''<ref name="Muslim2404"/> === تاريخي پسمنظر === هيءَ حديث تبوڪ جي مهم سان لاڳاپيل روايتن ۾ ملي ٿي. ان موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي مديني ۾ ڇڏي ويو هو.<ref name="Muslim2404"/> === حديث جي تشريح === سني تشريح موجب، هيءَ حديث حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ تبوڪ جي موقعي تي کيس سونپيل ذميواريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. شيعا تشريح موجب، موسيٰ ۽ هارون جي نسبت سان ڪيل تشبيهه حضرت عليءَ جي خاص ديني حيثيت ۽ جانشينيءَ جي حق تي پڻ دلالت ڪري ٿي. ٻنهي تشريحن ۾ بنيادي فرق حديث جي وجود بابت نه، پر ان مان اخذ ڪيل ديني ۽ سياسي نتيجن بابت آهي. == مباهلي جو واقعو == {{Main|مباهلي جو واقعو}} [[مباهلو]] اسلامي روايت ۾ انهيءَ واقعي کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[نجران]] جي عيسائي وفد سان حضرت عيسيٰ جي حيثيت بابت بحث جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 61 جو ذڪر اچي ٿو. آيت ۾ پنهنجي پٽن، عورتن ۽ پنهنجن نفسن کي گڏ آڻي الله کان ڪوڙن تي لعنت جي دعا گهرڻ جو چئلينج بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran3-61">{{cite web |title=سورة آل عمران، آيت 61 |website=Quran.com |url=https://quran.com/3/61 |language=ar }}</ref> === مباهلي ۾ اهل بيت جي شرڪت === صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، آيت جي نزول کان پوءِ رسول الله ﷺ علي، فاطمه، حسن ۽ حسين کي گهرايو ۽ کين پنهنجي اهل بيت جي حيثيت سان پيش ڪيو.<ref name="Muslim2404"/> اهو بيان حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي اهل بيت سان نسبت بابت اهم حديثي ماخذن مان آهي. === ديني اهميت === شيعا عالمن وٽ مباهلي جي واقعي ۾ حضرت عليءَ جي شموليت سندس خاص ديني مقام جي دليلن مان شمار ٿئي ٿي. سني تفسير ۽ حديثي ادب ۾ پڻ مباهلي جي واقعي کي اهل بيت جي فضيلت جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي؛ البت انهيءَ واقعي مان سياسي جانشينيءَ جو نتيجو ڪڍڻ بابت اختلاف موجود آهي. == غدير خم == {{Main|غدير خم}} [[غدير خم]] مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ [[جحفه]] جي ڀرسان هڪ تاريخي مقام هو. اسلامي روايت موجب، 632ع ۾ [[حجة الوداع]] کان واپسيءَ دوران رسول الله ﷺ هن هنڌ مسلمانن کي خطاب ڪيو. هي واقعو حضرت عليءَ جي ديني حيثيت ۽ رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جي سوال بابت سني ۽ شيعا تاريخي بحث ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === غدير خم جو خطبو === [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ خم نالي پاڻيءَ واري هنڌ، مڪي ۽ مديني جي وچ ۾، ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن خطبي ۾ قرآن ۽ پنهنجي اهل بيت بابت تاڪيد ڪئي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> هن روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي پويان ٻن اهم شين جي ياد ڏيارڻ جو ذڪر ڪري ٿو، جن مان هڪ الله جو ڪتاب ۽ ٻي سندس اهل بيت آهي. === حديث «من كنت مولاه» === [[جامع ترمذي]] ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت بابت هيءَ حديث روايت ٿيل آهي: <blockquote> «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''جنهن جو مان مولا آهيان، علي به ان جو مولا آهي.''<ref name="Tirmidhi3713">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب علي بن أبي طالب |at=حديث 3713 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3713 |language=ar }}</ref> ترمذي هن روايت کي پنهنجي ڪتاب ۾ درج ڪيو آهي. مختلف حديثي عالمن وٽ ان جي سندن ۽ اضافي لفظن جي درجي بابت تفصيلي بحث موجود آهي. ''صحيح مسلم'' جي حديث 2408 ۽ ''جامع ترمذي'' جي حديث 3713 کي هڪ ئي لفظي متن سمجهڻ درست نه آهي: پهرين روايت ۾ خم واري خطبي ۽ اهل بيت جو ذڪر آهي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ «من كنت مولاه فعلي مولاه» جا لفظ آهن. === لفظ مولا جي معنيٰ === عربي لفظ ''مولا'' مختلف معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو، جن ۾ ويجهو ساٿي، مددگار، سرپرست ۽ اختيار سان لاڳاپيل معنائون شامل آهن. غدير خم جي واقعي بابت اختلاف جو هڪ اهم سبب انهيءَ لفظ جي مراد آهي. شيعا تشريح موجب، غدير خم ۾ رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي ديني ۽ سياسي اڳواڻيءَ جو اعلان ڪيو. سني تشريح موجب، حديث حضرت عليءَ سان محبت، وفاداري ۽ سندس فضيلت تي زور ڏئي ٿي، پر اها لازمي طور سياسي جانشينيءَ جي صريح نامزدگي نه آهي. === غدير خم ۽ قرآني آيتون === شيعا تفسير جي روايتن ۾ سورت المائده جي آيت 67 ۽ آيت 3 کي غدير خم جي واقعي سان ڳنڍيو ويندو آهي. انهن آيتن جي نزول جو سبب ۽ غدير خم سان سندن تعلق سني ۽ شيعا تفسيرن ۾ هڪجهڙي نموني بيان نه ٿيو آهي. تنهنڪري انهن کي ڪنهن هڪ تشريح جي قطعي تاريخي ثبوت طور پيش ڪرڻ بدران، هر تفسير کي سندس ماخذ سان منسوب ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b3c9d8;" |+ style="background:#325c75;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم بابت اهم حديثي ۽ تفسيري بحث''' ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | ماخذ ۾ موجود بيان ! style="background:#deedf5;" | تشريحي اختلاف |- | خم ۾ خطبو | صحيح مسلم، حديث 2408 | خطبي جي ديني ۽ تاريخي اهميت |- | «من كنت مولاه» | جامع ترمذي، حديث 3713 | لفظ ''مولا'' جي مراد |- | اهل بيت | صحيح مسلم، حديث 2408 | اهل بيت جي دائري ۽ مذهبي حيثيت بابت تفصيل |- | جانشيني | غدير خم بابت سني ۽ شيعا تشريحون | سياسي ۽ ديني اڳواڻيءَ جي نامزدگيءَ جو سوال |- | قرآن 5:3 ۽ 5:67 | خاص طور شيعا تفسيري روايتون | آيتن جي شان نزول بابت اختلاف |} == ڏسو پڻ == * [[محمد ﷺ]] * [[فاطمه زهرا]] * [[حسن بن علي]] * [[حسين بن علي]] * [[اهل بيت]] * [[جنگ بدر]] * [[جنگ احد]] * [[جنگ خيبر]] * [[حديث منزلت]] * [[مباهلي جو واقعو]] * [[غدير خم]] * [[حديث ثقلين]] c8q88xlqw7pjtk9ng8f2xo4lwpqipdq 425653 425652 2026-10-27T12:50:05Z Intisar Ali 8681 425653 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جو چوٿون راشد خليفي ۽ شيعا اسلام جو پهريون امام (تقريباً 600ع–661ع)}} {{Infobox royalty | name = علي ابن ابي طالب | native_name = علي بن أبي طالب | image = Istanbul - Santa Sofia - Medalló (cropped).JPG | image_size = 250px | caption = استنبول جي آيا صوفيا ۾ حضرت عليءَ جي نالي واري خطاطي | succession = [[خلافت راشده|چوٿون راشد خليفي]] | reign = 656ع – 661ع | predecessor = [[عثمان بن عفان]] | successor = [[حسن بن علي]] (مختصر مدت لاءِ) | birth_date = تقريباً 600ع | birth_place = [[مڪو]]، حجاز | death_date = 40ھ / 661ع | death_place = [[ڪوفو]]، عراق | burial_place = [[امام علي جو روضو]]، [[نجف]]، عراق | father = [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] | mother = [[فاطمه بنت اسد]] | spouse = [[فاطمه زهرا]] ۽ ٻيون | issue = [[حسن بن علي]]، [[حسين بن علي]] ۽ ٻيا | house = [[بنو هاشم]] | religion = [[اسلام]] }} '''علي ابن ابي طالب''' (عربي: '''علي بن أبي طالب'''؛ تقريباً 600ع – 661ع)، [[اسلام]] جي شروعاتي تاريخ جي اهم شخصيت، [[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] جو سؤٽ ۽ ناٺي، [[خلافت راشده]] جو چوٿون خليفي ۽ [[شيعا اسلام]] جي عقيدي موجب پهريون [[امام]] هو.<ref name="Poonawala1985">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref><ref name="OxfordAli2011">{{cite web |last1=Momen |first1=Moojan |last2=Ghaemmaghami |first2=Omid |title=ʿAlī Ibn Abī Ṭālib |website=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |date=2011-05-25 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0007 |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554579518 |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جو تعلق مڪي جي [[قريش]] قبيلي جي [[بنو هاشم]] خاندان سان هو. سندس والد [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] رسول الله ﷺ جو چاچو ۽ ننڍپڻ ۾ سندس سرپرست هو. حضرت عليءَ جي والده [[فاطمه بنت اسد]] هئي. روايتي بيانن موجب، ابو طالب جي مالي تنگيءَ کان پوءِ علي ننڍي عمر ۾ حضرت محمد ﷺ ۽ [[خديجه بنت خويلد]] جي گهر ۾ پرورش حاصل ڪئي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ اسلام قبول ڪندڙ ابتدائي شخصيتن مان هو. رسول الله ﷺ جي مڪي واري دعوت، مديني ڏانهن هجرت، اسلامي جماعت جي تنظيم ۽ شروعاتي فوجي مهمن ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو. هجرت کان پوءِ سندس شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي، جنهن مان حسن ۽ حسين سميت اولاد پيدا ٿيو.<ref name="Poonawala1985"/><ref name="OxfordAli2011"/> 632ع ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[ابو بڪر صديق]]، [[عمر بن خطاب]] ۽ [[عثمان بن عفان]] جي خلافتن کان پوءِ 656ع ۾ علي خليفي ٿيو. سندس دور ۾ [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] جهڙا اهم واقعا پيش آيا. 661ع ۾ ڪوفي ۾ هڪ حملي جي نتيجي ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> سني مسلمان عليءَ کي چوٿون راشد خليفي ۽ رسول الله ﷺ جي ممتاز صحابين مان شمار ڪن ٿا، جڏهن ته شيعا مسلمان کيس رسول الله ﷺ جو جائز ديني ۽ سياسي جانشين ۽ پهريون امام سمجهن ٿا. ٻنهي روايتن ۾ سندس علم، شجاعت، عبادت ۽ اخلاقي ڪردار کي وڏي اهميت حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == نالو، نسب ۽ لقب == حضرت عليءَ جو نالو '''علي بن ابي طالب بن عبدالمطلب''' هو. سندس تعلق قريش جي بنو هاشم شاخ سان هو. سندس والد ابو طالب ۽ رسول الله ﷺ جو والد عبدالله، ٻئي عبدالمطلب جا پٽ هئا؛ انهيءَ ڪري علي ۽ رسول الله ﷺ سؤٽ هئا.<ref name="Poonawala1985"/> تاريخي ۽ مذهبي ادب ۾ حضرت عليءَ لاءِ ڪيترائي لقب ۽ ڪنيتون استعمال ٿين ٿيون، جن مان ''ابوالحسن''، ''ابوتراب''، ''مرتضيٰ''، ''حيدر'' ۽ ''اميرالمؤمنين'' مشهور آهن. انهن لقبن جي استعمال، معنائن ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتن کي جدا جدا ماخذن جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. == ولادت ۽ ابتدائي زندگي == === ولادت جو زمانو ۽ هنڌ === اڪثر جديد تاريخي ۽ انسائيڪلوپيڊيا ماخذ حضرت عليءَ جي ولادت تقريباً 600ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ڄاڻائين ٿا. ولادت جي صحيح ڏينهن ۽ سال بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> شيعا مذهبي روايتن ۾ 13 رجب سندس ولادت جي تاريخ طور مشهور آهي. ڪعبي جي اندر سندس ولادت جو بيان پڻ مذهبي ۽ تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو؛ تنهن هوندي به ان بيان کي سڀني تاريخي ماخذن ۾ هڪجهڙي حيثيت حاصل ناهي. انهيءَ ڪري ڪعبي اندر ولادت کي غيرمشروط تاريخي حقيقت بدران روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === خاندان ۽ پرورش === حضرت عليءَ جو والد ابو طالب بن عبدالمطلب بنو هاشم جي اهم شخصيتن مان هو. ابو طالب پنهنجي ڀائٽي حضرت محمد ﷺ جي ننڍپڻ ۾ سرپرستي ڪئي. بعد ۾ جڏهن ابو طالب مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو، تڏهن عليءَ جي پرورش رسول الله ﷺ جي گهر ۾ ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> اهڙيءَ ريت حضرت عليءَ کي ننڍپڻ کان ئي رسول الله ﷺ جي ويجهو رهڻ ۽ اسلام جي ابتدائي دعوت کي سڌيءَ طرح ڏسڻ جو موقعو مليو. === اسلام قبول ڪرڻ === اسلامي تاريخي ماخذ حضرت عليءَ کي اسلام قبول ڪندڙ پهرين ماڻهن مان شمار ڪن ٿا. ابتدائي مسلمانن جي ترتيب بابت روايتن ۾ ڪجهه اختلاف آهي، خاص طور خديجه، علي، ابو بڪر ۽ زيد بن حارثه جي نسبت سان. [[ابن هشام]] جي ''السيرة النبوية'' جي حوالي سان پوناوالا لکي ٿو ته علي اسلام قبول ڪندڙ پهريون مرد هو. ٻين ابتدائي روايتن ۾ پڻ سندس ننڍي عمر ۾ اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a7bdcf;" |+ style="background:#234e70;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي ابتدائي زندگيءَ جا اهم مرحلا''' ! style="background:#dcebf5;" | زمانو ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | تاريخي حيثيت |- | تقريباً 600ع | مڪي ۾ ولادت | جديد تحقيقي ماخذن ۾ عام طور قبوليل اندازو |- | ننڍپڻ | رسول الله ﷺ جي گهر ۾ پرورش | قديم سيرت ۽ جديد تاريخي ماخذن ۾ بيان ٿيل |- | 610ع کان پوءِ | اسلام قبول ڪرڻ | ابتدائي مسلمانن ۾ شموليت ثابت؛ ترتيب بابت روايتي اختلاف |- | 622ع | هجرت جي موقعي تي رسول الله ﷺ جي مدد | سيرت جي قديم روايتن ۾ بيان ٿيل |- | هجرت کان پوءِ | فاطمه زهرا سان شادي | اسلامي تاريخ ۾ عام طور قبوليل واقعو |} == هجرت مدينه ۾ ڪردار == === هجرت جي رات === 622ع ۾ جڏهن رسول الله ﷺ مڪي مان [[مدينو|مديني]] ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سيرت جي روايتن موجب حضرت علي سندس بستري تي رهيو، جيئن دشمنن کي فوري طور هجرت جو پتو نه پوي. انهن روايتن موجب عليءَ رسول الله ﷺ وٽ امانت طور رکيل شيون پڻ انهن جي مالڪن ڏانهن واپس ڪيون.<ref name="Poonawala1985"/> اهو واقعو اسلامي روايت ۾ حضرت عليءَ جي وفاداري ۽ خطري کي منهن ڏيڻ جي مثال طور بيان ڪيو ويندو آهي. === مديني ۾ آمد === رسول الله ﷺ جي هجرت کان پوءِ حضرت علي پڻ مڪي مان مديني پهتو. مديني ۾ مسلمان جماعت جي قيام کان پوءِ هن رسول الله ﷺ جي ڪيترن سماجي، انتظامي ۽ فوجي معاملن ۾ حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === فاطمه زهرا سان شادي === مديني ۾ حضرت عليءَ جي شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي. هن شاديءَ مان [[حسن بن علي]] ۽ [[حسين بن علي]] پيدا ٿيا، جيڪي اسلامي تاريخ ۽ خاص طور شيعا مذهبي روايت ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. حضرت علي ۽ فاطمه جي گهراڻي کي [[اهل بيت]] جي بحث ۾ مرڪزي مقام حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == رسول الله ﷺ سان تعلق == حضرت عليءَ جو رسول الله ﷺ سان تعلق رڳو مائٽيءَ تائين محدود نه هو. هو سندس گهر ۾ پرورش پاتل، اسلام جي ابتدائي دعوت جو ساٿي، سندس نياڻيءَ جو مڙس ۽ مختلف مهمن ۾ سندس مددگار هو.<ref name="Poonawala1985"/> اسلامي حديثي ادب ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ اهل بيت جي مقام بابت ڪيترائي حديثي بيان موجود آهن. انهن روايتن جي سند، متن ۽ تفسير کي ايندڙ حصن ۾ جدا جدا بيان ڪيو ويندو. == رسول الله ﷺ جي دور ۾ سياسي ۽ فوجي ڪردار == حضرت علي ابن ابي طالب [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت جي ڪيترن اهم معاملن ۾ شريڪ رهيو. مديني ۾ سندس ذميوارين ۾ جنگي مهمن ۾ شرڪت، تحرير ۽ معاهدن سان لاڳاپيل ڪم، مختلف موقعن تي نمائندگي ۽ رسول الله ﷺ جي غيرموجودگيءَ ۾ ڪجهه ذميواريون سنڀالڻ شامل هيون.<ref name="Poonawala1985"/> === حديبيه جو معاهدو === 628ع ۾ مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ [[صلح حديبيه]] جو معاهدو ٿيو. حديثي روايتن موجب، حضرت علي معاهدي جو متن لکيو. جڏهن قريش جي نمائندي سهيل بن عمرو معاهدي ۾ رسول الله جي لقب تي اعتراض ڪيو، تڏهن متن جي عبارت بابت ڳالهه ٻولهه ٿي.<ref name="Bukhari2698">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الصلح |at=حديث 2698 |url=https://sunnah.com/bukhari:2698 |language=ar }}</ref> هي واقعو حضرت عليءَ جي ان ڪردار کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪو هن اسلامي جماعت جي سفارتي ۽ تحريرِي معاملن ۾ ادا ڪيو. === قرآن جي تحرير ۽ علمي خدمتون === حضرت علي انهن صحابين مان هو، جن کي قرآن جي آيتن جي تحرير ۽ اسلامي تعليم جي ابتدائي روايت سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. سندس علمي حيثيت بابت بعد وارن سني ۽ شيعا ماخذن ۾ گهڻو مواد موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ رسول الله ﷺ جي حياتيءَ جي بيانن ۽ بعد ۾ مرتب ٿيل فضائل جي ادب ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == فوجي مهمون == حضرت علي رسول الله ﷺ جي ڪيترين اهم جنگي مهمن ۾ حصو ورتو. قديم سيرت ۽ تاريخ جي ڪتابن ۾ سندس شجاعت، جنگي صلاحيت ۽ مختلف موقعن تي علمبرداريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ بدر === {{Main|جنگ بدر}} 624ع ۾ [[جنگ بدر]] مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ ٿي. هيءَ اسلامي تاريخ جي ابتدائي اهم جنگ هئي. حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل هو ۽ روايتي بيانن موجب، جنگ جي شروعاتي مقابلي ۽ ٻين جنگي ڪاررواين ۾ هن حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ احد === {{Main|جنگ احد}} 625ع ۾ [[جنگ احد]] دوران حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ موجود هو. سيرت جي روايتن ۾ جنگ جي ڏکين مرحلن دوران رسول الله ﷺ جي حفاظت لاءِ سندس ڪردار بيان ٿيل آهي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ جي تلوار [[ذوالفقار]] سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور قول ۽ داستان بعد جي اسلامي ادبي ۽ مذهبي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا. انهن مان هر قول جي نسبت ۽ تاريخي حيثيت کي الڳ جانچڻ ضروري آهي. === جنگ خندق === {{Main|جنگ خندق}} 627ع ۾ مڪي جي قريشن ۽ سندن اتحادين مديني جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[جنگ خندق]] يا جنگ احزاب چيو وڃي ٿو. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ جو مقابلو عرب جنگجو [[عمرو بن عبدود]] سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Poonawala1985"/> هي مقابلو حضرت عليءَ جي شجاعت بابت اسلامي روايتن ۾ مشهور ٿيو. === جنگ خيبر === {{Main|جنگ خيبر}} 628ع ۾ [[خيبر]] جي مهم دوران حضرت عليءَ جي فوجي ڪردار کي خاص اهميت حاصل ٿي. [[صحيح مسلم]] ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، رسول الله ﷺ خيبر جي موقعي تي اهڙي شخص کي علم ڏيڻ جو اعلان ڪيو، جيڪو الله ۽ سندس رسول سان محبت ڪري ٿو ۽ جنهن سان الله ۽ سندس رسول محبت ڪن ٿا. پوءِ حضرت عليءَ کي گهرايو ويو ۽ علم سندس حوالي ڪيو ويو.<ref name="Muslim2404">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2404 |url=https://sunnah.com/muslim:2404 |language=ar }}</ref> خيبر جي قلعي جو دروازو حضرت عليءَ جي هٿان کڄڻ بابت پڻ روايتون موجود آهن؛ البت انهن جي سندن ۽ تاريخي تفصيلن بابت محققن جا رايا هڪجهڙا نه آهن. تنهنڪري اهڙي روايت کي ثابت ٿيل فوجي واقعي بدران روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. === جنگ حنين === {{Main|جنگ حنين}} 630ع ۾ [[جنگ حنين]] دوران حضرت علي مسلمان لشڪر ۾ شامل هو. اسلامي سيرت جي روايتن ۾ هن جنگ جي ڏکين مرحلن ۾ سندس موجودگي ۽ بهادريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === تبوڪ جي مهم === {{Main|غزوه تبوڪ}} 630ع ۾ [[غزوه تبوڪ]] جي موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي پاڻ سان گڏ نه وٺي ويو، پر مديني ۾ ڇڏي ويو. انهيءَ واقعي سان [[حديث منزلت]] لاڳاپيل آهي، جيڪا صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص کان روايت ٿيل آهي.<ref name="Muslim2404"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c4d5;" |+ style="background:#245a76;color:white;padding:10px;" | '''رسول الله ﷺ جي دور جون اهم جنگي مهمون''' ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | مهم ! style="background:#dcebf5;" | حضرت عليءَ جو ڪردار ! style="background:#dcebf5;" | ماخذ |- | 624ع | [[جنگ بدر]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا، ''Encyclopaedia Iranica'' |- | 625ع | [[جنگ احد]] | جنگ ۾ شرڪت ۽ رسول الله ﷺ جي حفاظت بابت روايتون | پوناوالا |- | 627ع | [[جنگ خندق]] | عمرو بن عبدود سان مقابلي جو روايتي بيان | پوناوالا |- | 628ع | [[جنگ خيبر]] | علمبرداري ۽ فوجي ڪردار | صحيح مسلم، حديث 2404 |- | 630ع | [[جنگ حنين]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا |- | 630ع | [[غزوه تبوڪ]] | مديني ۾ رهڻ؛ حديث منزلت سان لاڳاپيل واقعو | صحيح مسلم، حديث 2404 |} == حديث منزلت == {{Main|حديث منزلت}} حديث منزلت حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ رسول الله ﷺ سان سندس تعلق بابت مشهور حديث آهي. [[صحيح مسلم]] ۾ روايت آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي فرمايو: <blockquote> «أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى غَيْرَ أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''ڇا تون انهيءَ ڳالهه تي راضي ناهين ته تنهنجو مون سان اهڙو مقام هجي جهڙو هارون جو موسيٰ سان هو، سواءِ ان جي ته مون کان پوءِ ڪو نبي نه ٿيندو؟''<ref name="Muslim2404"/> === تاريخي پسمنظر === هيءَ حديث تبوڪ جي مهم سان لاڳاپيل روايتن ۾ ملي ٿي. ان موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي مديني ۾ ڇڏي ويو هو.<ref name="Muslim2404"/> === حديث جي تشريح === سني تشريح موجب، هيءَ حديث حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ تبوڪ جي موقعي تي کيس سونپيل ذميواريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. شيعا تشريح موجب، موسيٰ ۽ هارون جي نسبت سان ڪيل تشبيهه حضرت عليءَ جي خاص ديني حيثيت ۽ جانشينيءَ جي حق تي پڻ دلالت ڪري ٿي. ٻنهي تشريحن ۾ بنيادي فرق حديث جي وجود بابت نه، پر ان مان اخذ ڪيل ديني ۽ سياسي نتيجن بابت آهي. == مباهلي جو واقعو == {{Main|مباهلي جو واقعو}} [[مباهلو]] اسلامي روايت ۾ انهيءَ واقعي کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[نجران]] جي عيسائي وفد سان حضرت عيسيٰ جي حيثيت بابت بحث جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 61 جو ذڪر اچي ٿو. آيت ۾ پنهنجي پٽن، عورتن ۽ پنهنجن نفسن کي گڏ آڻي الله کان ڪوڙن تي لعنت جي دعا گهرڻ جو چئلينج بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran3-61">{{cite web |title=سورة آل عمران، آيت 61 |website=Quran.com |url=https://quran.com/3/61 |language=ar }}</ref> === مباهلي ۾ اهل بيت جي شرڪت === صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، آيت جي نزول کان پوءِ رسول الله ﷺ علي، فاطمه، حسن ۽ حسين کي گهرايو ۽ کين پنهنجي اهل بيت جي حيثيت سان پيش ڪيو.<ref name="Muslim2404"/> اهو بيان حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي اهل بيت سان نسبت بابت اهم حديثي ماخذن مان آهي. === ديني اهميت === شيعا عالمن وٽ مباهلي جي واقعي ۾ حضرت عليءَ جي شموليت سندس خاص ديني مقام جي دليلن مان شمار ٿئي ٿي. سني تفسير ۽ حديثي ادب ۾ پڻ مباهلي جي واقعي کي اهل بيت جي فضيلت جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي؛ البت انهيءَ واقعي مان سياسي جانشينيءَ جو نتيجو ڪڍڻ بابت اختلاف موجود آهي. == غدير خم == {{Main|غدير خم}} [[غدير خم]] مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ [[جحفه]] جي ڀرسان هڪ تاريخي مقام هو. اسلامي روايت موجب، 632ع ۾ [[حجة الوداع]] کان واپسيءَ دوران رسول الله ﷺ هن هنڌ مسلمانن کي خطاب ڪيو. هي واقعو حضرت عليءَ جي ديني حيثيت ۽ رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جي سوال بابت سني ۽ شيعا تاريخي بحث ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === غدير خم جو خطبو === [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ خم نالي پاڻيءَ واري هنڌ، مڪي ۽ مديني جي وچ ۾، ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن خطبي ۾ قرآن ۽ پنهنجي اهل بيت بابت تاڪيد ڪئي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> هن روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي پويان ٻن اهم شين جي ياد ڏيارڻ جو ذڪر ڪري ٿو، جن مان هڪ الله جو ڪتاب ۽ ٻي سندس اهل بيت آهي. === حديث «من كنت مولاه» === [[جامع ترمذي]] ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت بابت هيءَ حديث روايت ٿيل آهي: <blockquote> «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''جنهن جو مان مولا آهيان، علي به ان جو مولا آهي.''<ref name="Tirmidhi3713">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب علي بن أبي طالب |at=حديث 3713 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3713 |language=ar }}</ref> ترمذي هن روايت کي پنهنجي ڪتاب ۾ درج ڪيو آهي. مختلف حديثي عالمن وٽ ان جي سندن ۽ اضافي لفظن جي درجي بابت تفصيلي بحث موجود آهي. ''صحيح مسلم'' جي حديث 2408 ۽ ''جامع ترمذي'' جي حديث 3713 کي هڪ ئي لفظي متن سمجهڻ درست نه آهي: پهرين روايت ۾ خم واري خطبي ۽ اهل بيت جو ذڪر آهي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ «من كنت مولاه فعلي مولاه» جا لفظ آهن. === لفظ مولا جي معنيٰ === عربي لفظ ''مولا'' مختلف معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو، جن ۾ ويجهو ساٿي، مددگار، سرپرست ۽ اختيار سان لاڳاپيل معنائون شامل آهن. غدير خم جي واقعي بابت اختلاف جو هڪ اهم سبب انهيءَ لفظ جي مراد آهي. شيعا تشريح موجب، غدير خم ۾ رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي ديني ۽ سياسي اڳواڻيءَ جو اعلان ڪيو. سني تشريح موجب، حديث حضرت عليءَ سان محبت، وفاداري ۽ سندس فضيلت تي زور ڏئي ٿي، پر اها لازمي طور سياسي جانشينيءَ جي صريح نامزدگي نه آهي. === غدير خم ۽ قرآني آيتون === شيعا تفسير جي روايتن ۾ سورت المائده جي آيت 67 ۽ آيت 3 کي غدير خم جي واقعي سان ڳنڍيو ويندو آهي. انهن آيتن جي نزول جو سبب ۽ غدير خم سان سندن تعلق سني ۽ شيعا تفسيرن ۾ هڪجهڙي نموني بيان نه ٿيو آهي. تنهنڪري انهن کي ڪنهن هڪ تشريح جي قطعي تاريخي ثبوت طور پيش ڪرڻ بدران، هر تفسير کي سندس ماخذ سان منسوب ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b3c9d8;" |+ style="background:#325c75;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم بابت اهم حديثي ۽ تفسيري بحث''' ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | ماخذ ۾ موجود بيان ! style="background:#deedf5;" | تشريحي اختلاف |- | خم ۾ خطبو | صحيح مسلم، حديث 2408 | خطبي جي ديني ۽ تاريخي اهميت |- | «من كنت مولاه» | جامع ترمذي، حديث 3713 | لفظ ''مولا'' جي مراد |- | اهل بيت | صحيح مسلم، حديث 2408 | اهل بيت جي دائري ۽ مذهبي حيثيت بابت تفصيل |- | جانشيني | غدير خم بابت سني ۽ شيعا تشريحون | سياسي ۽ ديني اڳواڻيءَ جي نامزدگيءَ جو سوال |- | قرآن 5:3 ۽ 5:67 | خاص طور شيعا تفسيري روايتون | آيتن جي شان نزول بابت اختلاف |} == ڏسو پڻ == * [[محمد ﷺ]] * [[فاطمه زهرا]] * [[حسن بن علي]] * [[حسين بن علي]] * [[اهل بيت]] * [[جنگ بدر]] * [[جنگ احد]] * [[جنگ خيبر]] * [[حديث منزلت]] * [[مباهلي جو واقعو]] * [[غدير خم]] * [[حديث ثقلين]] ==حوالا== {{Reflist}} naksqtxb6qnnvyx75jns8k3icg40e58 425654 425653 2026-10-27T12:54:34Z Intisar Ali 8681 425654 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جو چوٿون راشد خليفي ۽ شيعا اسلام جو پهريون امام (تقريباً 600ع–661ع)}} {{Infobox royalty | name = علي ابن ابي طالب | native_name = علي بن أبي طالب | image = Istanbul - Santa Sofia - Medalló (cropped).JPG | image_size = 250px | caption = استنبول جي آيا صوفيا ۾ حضرت عليءَ جي نالي واري خطاطي | succession = [[خلافت راشده|چوٿون راشد خليفي]] | reign = 656ع – 661ع | predecessor = [[عثمان بن عفان]] | successor = [[حسن بن علي]] (مختصر مدت لاءِ) | birth_date = تقريباً 600ع | birth_place = [[مڪو]]، حجاز | death_date = 40ھ / 661ع | death_place = [[ڪوفو]]، عراق | burial_place = [[امام علي جو روضو]]، [[نجف]]، عراق | father = [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] | mother = [[فاطمه بنت اسد]] | spouse = [[فاطمه زهرا]] ۽ ٻيون | issue = [[حسن بن علي]]، [[حسين بن علي]] ۽ ٻيا | house = [[بنو هاشم]] | religion = [[اسلام]] }} '''علي ابن ابي طالب''' (عربي: '''علي بن أبي طالب'''؛ تقريباً 600ع – 661ع)، [[اسلام]] جي شروعاتي تاريخ جي اهم شخصيت، [[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] جو سؤٽ ۽ ناٺي، [[خلافت راشده]] جو چوٿون خليفي ۽ [[شيعا اسلام]] جي عقيدي موجب پهريون [[امام]] هو.<ref name="Poonawala1985">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref><ref name="OxfordAli2011">{{cite web |last1=Momen |first1=Moojan |last2=Ghaemmaghami |first2=Omid |title=ʿAlī Ibn Abī Ṭālib |website=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |date=2011-05-25 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0007 |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554579518 |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جو تعلق مڪي جي [[قريش]] قبيلي جي [[بنو هاشم]] خاندان سان هو. سندس والد [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] رسول الله ﷺ جو چاچو ۽ ننڍپڻ ۾ سندس سرپرست هو. حضرت عليءَ جي والده [[فاطمه بنت اسد]] هئي. روايتي بيانن موجب، ابو طالب جي مالي تنگيءَ کان پوءِ علي ننڍي عمر ۾ حضرت محمد ﷺ ۽ [[خديجه بنت خويلد]] جي گهر ۾ پرورش حاصل ڪئي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ اسلام قبول ڪندڙ ابتدائي شخصيتن مان هو. رسول الله ﷺ جي مڪي واري دعوت، مديني ڏانهن هجرت، اسلامي جماعت جي تنظيم ۽ شروعاتي فوجي مهمن ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو. هجرت کان پوءِ سندس شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي، جنهن مان حسن ۽ حسين سميت اولاد پيدا ٿيو.<ref name="Poonawala1985"/><ref name="OxfordAli2011"/> 632ع ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[ابو بڪر صديق]]، [[عمر بن خطاب]] ۽ [[عثمان بن عفان]] جي خلافتن کان پوءِ 656ع ۾ علي خليفي ٿيو. سندس دور ۾ [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] جهڙا اهم واقعا پيش آيا. 661ع ۾ ڪوفي ۾ هڪ حملي جي نتيجي ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> سني مسلمان عليءَ کي چوٿون راشد خليفي ۽ رسول الله ﷺ جي ممتاز صحابين مان شمار ڪن ٿا، جڏهن ته شيعا مسلمان کيس رسول الله ﷺ جو جائز ديني ۽ سياسي جانشين ۽ پهريون امام سمجهن ٿا. ٻنهي روايتن ۾ سندس علم، شجاعت، عبادت ۽ اخلاقي ڪردار کي وڏي اهميت حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == نالو، نسب ۽ لقب == حضرت عليءَ جو نالو '''علي بن ابي طالب بن عبدالمطلب''' هو. سندس تعلق قريش جي بنو هاشم شاخ سان هو. سندس والد ابو طالب ۽ رسول الله ﷺ جو والد عبدالله، ٻئي عبدالمطلب جا پٽ هئا؛ انهيءَ ڪري علي ۽ رسول الله ﷺ سؤٽ هئا.<ref name="Poonawala1985"/> تاريخي ۽ مذهبي ادب ۾ حضرت عليءَ لاءِ ڪيترائي لقب ۽ ڪنيتون استعمال ٿين ٿيون، جن مان ''ابوالحسن''، ''ابوتراب''، ''مرتضيٰ''، ''حيدر'' ۽ ''اميرالمؤمنين'' مشهور آهن. انهن لقبن جي استعمال، معنائن ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتن کي جدا جدا ماخذن جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. == ولادت ۽ ابتدائي زندگي == === ولادت جو زمانو ۽ هنڌ === اڪثر جديد تاريخي ۽ انسائيڪلوپيڊيا ماخذ حضرت عليءَ جي ولادت تقريباً 600ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ڄاڻائين ٿا. ولادت جي صحيح ڏينهن ۽ سال بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> شيعا مذهبي روايتن ۾ 13 رجب سندس ولادت جي تاريخ طور مشهور آهي. ڪعبي جي اندر سندس ولادت جو بيان پڻ مذهبي ۽ تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو؛ تنهن هوندي به ان بيان کي سڀني تاريخي ماخذن ۾ هڪجهڙي حيثيت حاصل ناهي. انهيءَ ڪري ڪعبي اندر ولادت کي غيرمشروط تاريخي حقيقت بدران روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === خاندان ۽ پرورش === حضرت عليءَ جو والد ابو طالب بن عبدالمطلب بنو هاشم جي اهم شخصيتن مان هو. ابو طالب پنهنجي ڀائٽي حضرت محمد ﷺ جي ننڍپڻ ۾ سرپرستي ڪئي. بعد ۾ جڏهن ابو طالب مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو، تڏهن عليءَ جي پرورش رسول الله ﷺ جي گهر ۾ ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> اهڙيءَ ريت حضرت عليءَ کي ننڍپڻ کان ئي رسول الله ﷺ جي ويجهو رهڻ ۽ اسلام جي ابتدائي دعوت کي سڌيءَ طرح ڏسڻ جو موقعو مليو. === اسلام قبول ڪرڻ === اسلامي تاريخي ماخذ حضرت عليءَ کي اسلام قبول ڪندڙ پهرين ماڻهن مان شمار ڪن ٿا. ابتدائي مسلمانن جي ترتيب بابت روايتن ۾ ڪجهه اختلاف آهي، خاص طور خديجه، علي، ابو بڪر ۽ زيد بن حارثه جي نسبت سان. [[ابن هشام]] جي ''السيرة النبوية'' جي حوالي سان پوناوالا لکي ٿو ته علي اسلام قبول ڪندڙ پهريون مرد هو. ٻين ابتدائي روايتن ۾ پڻ سندس ننڍي عمر ۾ اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a7bdcf;" |+ style="background:#234e70;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي ابتدائي زندگيءَ جا اهم مرحلا''' ! style="background:#dcebf5;" | زمانو ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | تاريخي حيثيت |- | تقريباً 600ع | مڪي ۾ ولادت | جديد تحقيقي ماخذن ۾ عام طور قبوليل اندازو |- | ننڍپڻ | رسول الله ﷺ جي گهر ۾ پرورش | قديم سيرت ۽ جديد تاريخي ماخذن ۾ بيان ٿيل |- | 610ع کان پوءِ | اسلام قبول ڪرڻ | ابتدائي مسلمانن ۾ شموليت ثابت؛ ترتيب بابت روايتي اختلاف |- | 622ع | هجرت جي موقعي تي رسول الله ﷺ جي مدد | سيرت جي قديم روايتن ۾ بيان ٿيل |- | هجرت کان پوءِ | فاطمه زهرا سان شادي | اسلامي تاريخ ۾ عام طور قبوليل واقعو |} == هجرت مدينه ۾ ڪردار == === هجرت جي رات === 622ع ۾ جڏهن رسول الله ﷺ مڪي مان [[مدينو|مديني]] ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سيرت جي روايتن موجب حضرت علي سندس بستري تي رهيو، جيئن دشمنن کي فوري طور هجرت جو پتو نه پوي. انهن روايتن موجب عليءَ رسول الله ﷺ وٽ امانت طور رکيل شيون پڻ انهن جي مالڪن ڏانهن واپس ڪيون.<ref name="Poonawala1985"/> اهو واقعو اسلامي روايت ۾ حضرت عليءَ جي وفاداري ۽ خطري کي منهن ڏيڻ جي مثال طور بيان ڪيو ويندو آهي. === مديني ۾ آمد === رسول الله ﷺ جي هجرت کان پوءِ حضرت علي پڻ مڪي مان مديني پهتو. مديني ۾ مسلمان جماعت جي قيام کان پوءِ هن رسول الله ﷺ جي ڪيترن سماجي، انتظامي ۽ فوجي معاملن ۾ حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === فاطمه زهرا سان شادي === مديني ۾ حضرت عليءَ جي شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي. هن شاديءَ مان [[حسن بن علي]] ۽ [[حسين بن علي]] پيدا ٿيا، جيڪي اسلامي تاريخ ۽ خاص طور شيعا مذهبي روايت ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. حضرت علي ۽ فاطمه جي گهراڻي کي [[اهل بيت]] جي بحث ۾ مرڪزي مقام حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == رسول الله ﷺ سان تعلق == حضرت عليءَ جو رسول الله ﷺ سان تعلق رڳو مائٽيءَ تائين محدود نه هو. هو سندس گهر ۾ پرورش پاتل، اسلام جي ابتدائي دعوت جو ساٿي، سندس نياڻيءَ جو مڙس ۽ مختلف مهمن ۾ سندس مددگار هو.<ref name="Poonawala1985"/> اسلامي حديثي ادب ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ اهل بيت جي مقام بابت ڪيترائي حديثي بيان موجود آهن. انهن روايتن جي سند، متن ۽ تفسير کي ايندڙ حصن ۾ جدا جدا بيان ڪيو ويندو. == رسول الله ﷺ جي دور ۾ سياسي ۽ فوجي ڪردار == حضرت علي ابن ابي طالب [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت جي ڪيترن اهم معاملن ۾ شريڪ رهيو. مديني ۾ سندس ذميوارين ۾ جنگي مهمن ۾ شرڪت، تحرير ۽ معاهدن سان لاڳاپيل ڪم، مختلف موقعن تي نمائندگي ۽ رسول الله ﷺ جي غيرموجودگيءَ ۾ ڪجهه ذميواريون سنڀالڻ شامل هيون.<ref name="Poonawala1985"/> === حديبيه جو معاهدو === 628ع ۾ مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ [[صلح حديبيه]] جو معاهدو ٿيو. حديثي روايتن موجب، حضرت علي معاهدي جو متن لکيو. جڏهن قريش جي نمائندي سهيل بن عمرو معاهدي ۾ رسول الله جي لقب تي اعتراض ڪيو، تڏهن متن جي عبارت بابت ڳالهه ٻولهه ٿي.<ref name="Bukhari2698">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الصلح |at=حديث 2698 |url=https://sunnah.com/bukhari:2698 |language=ar }}</ref> هي واقعو حضرت عليءَ جي ان ڪردار کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪو هن اسلامي جماعت جي سفارتي ۽ تحريرِي معاملن ۾ ادا ڪيو. === قرآن جي تحرير ۽ علمي خدمتون === حضرت علي انهن صحابين مان هو، جن کي قرآن جي آيتن جي تحرير ۽ اسلامي تعليم جي ابتدائي روايت سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. سندس علمي حيثيت بابت بعد وارن سني ۽ شيعا ماخذن ۾ گهڻو مواد موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ رسول الله ﷺ جي حياتيءَ جي بيانن ۽ بعد ۾ مرتب ٿيل فضائل جي ادب ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == فوجي مهمون == حضرت علي رسول الله ﷺ جي ڪيترين اهم جنگي مهمن ۾ حصو ورتو. قديم سيرت ۽ تاريخ جي ڪتابن ۾ سندس شجاعت، جنگي صلاحيت ۽ مختلف موقعن تي علمبرداريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ بدر === {{Main|جنگ بدر}} 624ع ۾ [[جنگ بدر]] مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ ٿي. هيءَ اسلامي تاريخ جي ابتدائي اهم جنگ هئي. حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل هو ۽ روايتي بيانن موجب، جنگ جي شروعاتي مقابلي ۽ ٻين جنگي ڪاررواين ۾ هن حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ احد === {{Main|جنگ احد}} 625ع ۾ [[جنگ احد]] دوران حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ موجود هو. سيرت جي روايتن ۾ جنگ جي ڏکين مرحلن دوران رسول الله ﷺ جي حفاظت لاءِ سندس ڪردار بيان ٿيل آهي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ جي تلوار [[ذوالفقار]] سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور قول ۽ داستان بعد جي اسلامي ادبي ۽ مذهبي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا. انهن مان هر قول جي نسبت ۽ تاريخي حيثيت کي الڳ جانچڻ ضروري آهي. === جنگ خندق === {{Main|جنگ خندق}} 627ع ۾ مڪي جي قريشن ۽ سندن اتحادين مديني جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[جنگ خندق]] يا جنگ احزاب چيو وڃي ٿو. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ جو مقابلو عرب جنگجو [[عمرو بن عبدود]] سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Poonawala1985"/> هي مقابلو حضرت عليءَ جي شجاعت بابت اسلامي روايتن ۾ مشهور ٿيو. === جنگ خيبر === {{Main|جنگ خيبر}} 628ع ۾ [[خيبر]] جي مهم دوران حضرت عليءَ جي فوجي ڪردار کي خاص اهميت حاصل ٿي. [[صحيح مسلم]] ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، رسول الله ﷺ خيبر جي موقعي تي اهڙي شخص کي علم ڏيڻ جو اعلان ڪيو، جيڪو الله ۽ سندس رسول سان محبت ڪري ٿو ۽ جنهن سان الله ۽ سندس رسول محبت ڪن ٿا. پوءِ حضرت عليءَ کي گهرايو ويو ۽ علم سندس حوالي ڪيو ويو.<ref name="Muslim2404">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2404 |url=https://sunnah.com/muslim:2404 |language=ar }}</ref> خيبر جي قلعي جو دروازو حضرت عليءَ جي هٿان کڄڻ بابت پڻ روايتون موجود آهن؛ البت انهن جي سندن ۽ تاريخي تفصيلن بابت محققن جا رايا هڪجهڙا نه آهن. تنهنڪري اهڙي روايت کي ثابت ٿيل فوجي واقعي بدران روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. === جنگ حنين === {{Main|جنگ حنين}} 630ع ۾ [[جنگ حنين]] دوران حضرت علي مسلمان لشڪر ۾ شامل هو. اسلامي سيرت جي روايتن ۾ هن جنگ جي ڏکين مرحلن ۾ سندس موجودگي ۽ بهادريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === تبوڪ جي مهم === {{Main|غزوه تبوڪ}} 630ع ۾ [[غزوه تبوڪ]] جي موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي پاڻ سان گڏ نه وٺي ويو، پر مديني ۾ ڇڏي ويو. انهيءَ واقعي سان [[حديث منزلت]] لاڳاپيل آهي، جيڪا صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص کان روايت ٿيل آهي.<ref name="Muslim2404"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c4d5;" |+ style="background:#245a76;color:white;padding:10px;" | '''رسول الله ﷺ جي دور جون اهم جنگي مهمون''' ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | مهم ! style="background:#dcebf5;" | حضرت عليءَ جو ڪردار ! style="background:#dcebf5;" | ماخذ |- | 624ع | [[جنگ بدر]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا، ''Encyclopaedia Iranica'' |- | 625ع | [[جنگ احد]] | جنگ ۾ شرڪت ۽ رسول الله ﷺ جي حفاظت بابت روايتون | پوناوالا |- | 627ع | [[جنگ خندق]] | عمرو بن عبدود سان مقابلي جو روايتي بيان | پوناوالا |- | 628ع | [[جنگ خيبر]] | علمبرداري ۽ فوجي ڪردار | صحيح مسلم، حديث 2404 |- | 630ع | [[جنگ حنين]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا |- | 630ع | [[غزوه تبوڪ]] | مديني ۾ رهڻ؛ حديث منزلت سان لاڳاپيل واقعو | صحيح مسلم، حديث 2404 |} == حديث منزلت == {{Main|حديث منزلت}} حديث منزلت حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ رسول الله ﷺ سان سندس تعلق بابت مشهور حديث آهي. [[صحيح مسلم]] ۾ روايت آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي فرمايو: <blockquote> «أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى غَيْرَ أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''ڇا تون انهيءَ ڳالهه تي راضي ناهين ته تنهنجو مون سان اهڙو مقام هجي جهڙو هارون جو موسيٰ سان هو، سواءِ ان جي ته مون کان پوءِ ڪو نبي نه ٿيندو؟''<ref name="Muslim2404"/> === تاريخي پسمنظر === هيءَ حديث تبوڪ جي مهم سان لاڳاپيل روايتن ۾ ملي ٿي. ان موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي مديني ۾ ڇڏي ويو هو.<ref name="Muslim2404"/> === حديث جي تشريح === سني تشريح موجب، هيءَ حديث حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ تبوڪ جي موقعي تي کيس سونپيل ذميواريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. شيعا تشريح موجب، موسيٰ ۽ هارون جي نسبت سان ڪيل تشبيهه حضرت عليءَ جي خاص ديني حيثيت ۽ جانشينيءَ جي حق تي پڻ دلالت ڪري ٿي. ٻنهي تشريحن ۾ بنيادي فرق حديث جي وجود بابت نه، پر ان مان اخذ ڪيل ديني ۽ سياسي نتيجن بابت آهي. == مباهلي جو واقعو == {{Main|مباهلي جو واقعو}} [[مباهلو]] اسلامي روايت ۾ انهيءَ واقعي کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[نجران]] جي عيسائي وفد سان حضرت عيسيٰ جي حيثيت بابت بحث جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 61 جو ذڪر اچي ٿو. آيت ۾ پنهنجي پٽن، عورتن ۽ پنهنجن نفسن کي گڏ آڻي الله کان ڪوڙن تي لعنت جي دعا گهرڻ جو چئلينج بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran3-61">{{cite web |title=سورة آل عمران، آيت 61 |website=Quran.com |url=https://quran.com/3/61 |language=ar }}</ref> === مباهلي ۾ اهل بيت جي شرڪت === صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، آيت جي نزول کان پوءِ رسول الله ﷺ علي، فاطمه، حسن ۽ حسين کي گهرايو ۽ کين پنهنجي اهل بيت جي حيثيت سان پيش ڪيو.<ref name="Muslim2404"/> اهو بيان حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي اهل بيت سان نسبت بابت اهم حديثي ماخذن مان آهي. === ديني اهميت === شيعا عالمن وٽ مباهلي جي واقعي ۾ حضرت عليءَ جي شموليت سندس خاص ديني مقام جي دليلن مان شمار ٿئي ٿي. سني تفسير ۽ حديثي ادب ۾ پڻ مباهلي جي واقعي کي اهل بيت جي فضيلت جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي؛ البت انهيءَ واقعي مان سياسي جانشينيءَ جو نتيجو ڪڍڻ بابت اختلاف موجود آهي. == غدير خم == {{Main|غدير خم}} [[غدير خم]] مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ [[جحفه]] جي ڀرسان هڪ تاريخي مقام هو. اسلامي روايت موجب، 632ع ۾ [[حجة الوداع]] کان واپسيءَ دوران رسول الله ﷺ هن هنڌ مسلمانن کي خطاب ڪيو. هي واقعو حضرت عليءَ جي ديني حيثيت ۽ رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جي سوال بابت سني ۽ شيعا تاريخي بحث ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === غدير خم جو خطبو === [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ خم نالي پاڻيءَ واري هنڌ، مڪي ۽ مديني جي وچ ۾، ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن خطبي ۾ قرآن ۽ پنهنجي اهل بيت بابت تاڪيد ڪئي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> هن روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي پويان ٻن اهم شين جي ياد ڏيارڻ جو ذڪر ڪري ٿو، جن مان هڪ الله جو ڪتاب ۽ ٻي سندس اهل بيت آهي. === حديث «من كنت مولاه» === [[جامع ترمذي]] ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت بابت هيءَ حديث روايت ٿيل آهي: <blockquote> «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''جنهن جو مان مولا آهيان، علي به ان جو مولا آهي.''<ref name="Tirmidhi3713">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب علي بن أبي طالب |at=حديث 3713 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3713 |language=ar }}</ref> ترمذي هن روايت کي پنهنجي ڪتاب ۾ درج ڪيو آهي. مختلف حديثي عالمن وٽ ان جي سندن ۽ اضافي لفظن جي درجي بابت تفصيلي بحث موجود آهي. ''صحيح مسلم'' جي حديث 2408 ۽ ''جامع ترمذي'' جي حديث 3713 کي هڪ ئي لفظي متن سمجهڻ درست نه آهي: پهرين روايت ۾ خم واري خطبي ۽ اهل بيت جو ذڪر آهي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ «من كنت مولاه فعلي مولاه» جا لفظ آهن. === لفظ مولا جي معنيٰ === عربي لفظ ''مولا'' مختلف معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو، جن ۾ ويجهو ساٿي، مددگار، سرپرست ۽ اختيار سان لاڳاپيل معنائون شامل آهن. غدير خم جي واقعي بابت اختلاف جو هڪ اهم سبب انهيءَ لفظ جي مراد آهي. شيعا تشريح موجب، غدير خم ۾ رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي ديني ۽ سياسي اڳواڻيءَ جو اعلان ڪيو. سني تشريح موجب، حديث حضرت عليءَ سان محبت، وفاداري ۽ سندس فضيلت تي زور ڏئي ٿي، پر اها لازمي طور سياسي جانشينيءَ جي صريح نامزدگي نه آهي. === غدير خم ۽ قرآني آيتون === شيعا تفسير جي روايتن ۾ سورت المائده جي آيت 67 ۽ آيت 3 کي غدير خم جي واقعي سان ڳنڍيو ويندو آهي. انهن آيتن جي نزول جو سبب ۽ غدير خم سان سندن تعلق سني ۽ شيعا تفسيرن ۾ هڪجهڙي نموني بيان نه ٿيو آهي. تنهنڪري انهن کي ڪنهن هڪ تشريح جي قطعي تاريخي ثبوت طور پيش ڪرڻ بدران، هر تفسير کي سندس ماخذ سان منسوب ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b3c9d8;" |+ style="background:#325c75;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم بابت اهم حديثي ۽ تفسيري بحث''' ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | ماخذ ۾ موجود بيان ! style="background:#deedf5;" | تشريحي اختلاف |- | خم ۾ خطبو | صحيح مسلم، حديث 2408 | خطبي جي ديني ۽ تاريخي اهميت |- | «من كنت مولاه» | جامع ترمذي، حديث 3713 | لفظ ''مولا'' جي مراد |- | اهل بيت | صحيح مسلم، حديث 2408 | اهل بيت جي دائري ۽ مذهبي حيثيت بابت تفصيل |- | جانشيني | غدير خم بابت سني ۽ شيعا تشريحون | سياسي ۽ ديني اڳواڻيءَ جي نامزدگيءَ جو سوال |- | قرآن 5:3 ۽ 5:67 | خاص طور شيعا تفسيري روايتون | آيتن جي شان نزول بابت اختلاف |} == رسول الله ﷺ جي وفات ۽ خلافت جي جانشيني == {{Main|محمد ﷺ جي وفات|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلمانن جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. انهيءَ سوال سان لاڳاپيل واقعن، خاص طور [[سقيفه بني ساعده]] ۾ ٿيل گڏجاڻي، اسلامي تاريخ ۽ سني ۽ شيعا فڪري روايتن ۾ مستقل اهميت حاصل ڪئي. رسول الله ﷺ جي وفات وقت حضرت علي ابن ابي طالب سندس ويجهن عزيزن ۽ اهل بيت مان هو. روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ رسول الله ﷺ جي خاندان جا ٻيا فرد تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا، جڏهن ته انصار ۽ مهاجرن جا ڪجهه اڳواڻ مديني ۾ سياسي قيادت بابت صلاح مشوري لاءِ گڏ ٿيا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> === سقيفه بني ساعده === {{Main|سقيفه بني ساعده}} [[سقيفه بني ساعده]] مديني ۾ [[بنو ساعده]] سان لاڳاپيل گڏجاڻيءَ جي جاءِ هئي. رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ انصار جا ڪجهه اڳواڻ اتي جمع ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ پهتا. گفتگو دوران انصار ۽ مهاجرن جي سياسي اڳواڻيءَ بابت مختلف رايا سامهون آيا. آخرڪار موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> حضرت علي، بنو هاشم جا ڪجهه فرد ۽ ٻيا صحابي انهيءَ ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. خلافت جي چونڊ ۾ اهل بيت جي شرڪت ۽ مشاورت جو سوال بعد ۾ اهم سياسي اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="Bukhari4240">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب غزوة خيبر |at=حديث 4240–4241 |url=https://sunnah.com/bukhari:4240 |language=ar }}</ref> === حضرت عليءَ جو جانشينيءَ بابت موقف === [[صحيح بخاري]] ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت عليءَ حضرت ابو بڪر سان ملاقات دوران چيو ته هو سندس فضيلت کي تسليم ڪري ٿو، پر خلافت جي فيصلي ۾ اهل بيت سان مشورو نه ڪرڻ سبب کين رنج پهتو هو. روايت ۾ رسول الله ﷺ سان پنهنجي ويجهي نسبت سبب حضرت عليءَ جي انهيءَ معاملي ۾ حق ۽ شرڪت جي اميد جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="Bukhari4240"/> هيءَ روايت انهيءَ ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ خلافت جي چونڊ بابت اختلاف موجود هو. ==== سني نقطه نظر ==== سني تاريخي ۽ مذهبي روايت موجب، حضرت ابو بڪر جي خلافت سقيفه ۾ ٿيل مشاورت ۽ بعد ۾ مسلمانن جي بيعت سان قائم ٿي. انهيءَ نقطه نظر ۾ حضرت عليءَ کي اسلام جو ممتاز صحابي، اهل بيت جو اهم فرد ۽ بعد ۾ چوٿون راشد خليفو تسليم ڪيو وڃي ٿو. ==== شيعا نقطه نظر ==== شيعا عقيدي موجب، رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي اڳ ئي پنهنجي ديني ۽ سياسي جانشين طور مقرر ڪري چڪو هو. انهيءَ موقف جي دليلن ۾ [[غدير خم]]، [[حديث منزلت]] ۽ اهل بيت بابت روايتن کي خاص اهميت ڏني وڃي ٿي. شيعا تشريح موجب، سقيفه ۾ ٿيل چونڊ حضرت عليءَ جي امامت واري حق جي مطابق نه هئي. انهن ٻنهي موقفن ۾ اختلاف جو بنيادي سوال هي آهي ته رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جو اختيار نامزدگيءَ سان طئي ٿيو هو يا مسلمانن جي مشاورت ۽ بيعت سان. == حضرت فاطمه ۽ فدڪ جو معاملو == {{Main|فدڪ|فاطمه زهرا}} [[فدڪ]] حجاز جو هڪ آباد زرعي علائقو هو، جنهن جو رسول الله ﷺ جي زماني ۾ خاص مالي ۽ انتظامي تعلق هو. رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ هن ملڪيت ۽ مديني ۽ خيبر سان لاڳاپيل ڪجهه ٻين مالن جي حيثيت بابت حضرت فاطمه ۽ حضرت ابو بڪر وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيو. === وراثت جي مطالبي بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4240–4241 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت فاطمه، حضرت ابو بڪر کان رسول الله ﷺ جي ڇڏيل مال مان پنهنجو حصو گهريو. ان ۾ مديني جي ملڪيت، فدڪ ۽ خيبر جي خمس مان باقي مال جو ذڪر آهي.<ref name="Bukhari4240"/> حضرت ابو بڪر پنهنجي فيصلي جي وضاحت ڪندي رسول الله ﷺ سان منسوب هي قول پيش ڪيو: <blockquote> «لَا نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''اسان جي وراثت ورهائي نه ويندي؛ جيڪو اسان ڇڏي وڃون، سو صدقو آهي.'' روايت موجب، حضرت ابو بڪر چيو ته هو انهن ملڪيتن جي انتظام ۾ رسول الله ﷺ جي اختيار ڪيل طريقي کي برقرار رکندو. === حضرت فاطمه جي ناراضگي === ساڳي حديث ۾ بيان ٿيل آهي ته حضرت ابو بڪر جي فيصلي سبب حضرت فاطمه ناراض ٿي ۽ پنهنجي وفات تائين ساڻس گفتگو نه ڪيائين.<ref name="Bukhari4240"/> اهو تفصيل اهم آهي، ڇاڪاڻ ته حضرت فاطمه جي ناراضگيءَ جو ذڪر رڳو شيعا ڪتابن ۾ نه، پر صحيح بخاريءَ جي روايت ۾ پڻ موجود آهي. === فدڪ بابت فقهي ۽ تاريخي اختلاف === فدڪ جي معاملي ۾ ٻه بنيادي سوال پيدا ٿيا: * ڇا فدڪ ۽ لاڳاپيل ملڪيتون رسول الله ﷺ جي وراثت ۾ شامل هيون؟ * ڇا فدڪ رسول الله ﷺ پنهنجي حياتيءَ ۾ حضرت فاطمه کي عطيو ڪري چڪو هو؟ سني فقهي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي پيش ڪيل حديث کي خاص اهميت حاصل آهي، جنهن موجب رسول الله ﷺ جي ڇڏيل مخصوص ملڪيت کي وراثت طور تقسيم ڪرڻ بدران صدقي جي حيثيت سان سنڀاليو وڃي. شيعا تشريح ۾ حضرت فاطمه جي ملڪيت واري دعويٰ، فدڪ جي عطئي بابت روايتن ۽ قرآن جي وراثت وارين آيتن کي اهميت ڏني وڃي ٿي. فدڪ بابت وراثت ۽ اڳواٽ عطئي جون دعوائون هڪ ٻئي کان الڳ قانوني ۽ تاريخي مسئلا آهن؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي دعويٰ طور بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung1997"/> == حضرت فاطمه جي وفات ۽ حضرت عليءَ جي بيعت == صحيح بخاريءَ جي حديث 4240–4241 موجب، حضرت فاطمه رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ڇهه مهينا زنده رهي. سندس وفات کان پوءِ حضرت عليءَ کيس رات جي وقت دفن ڪيو. روايت ۾ ڄاڻايل آهي ته حضرت ابو بڪر کي تدفين بابت اطلاع نه ڏنو ويو.<ref name="Bukhari4240"/> === بيعت ۾ دير === ساڳي روايت موجب، حضرت عليءَ انهن ڇهن مهينن دوران حضرت ابو بڪر جي بيعت نه ڪئي هئي. حضرت فاطمه جي وفات کان پوءِ حضرت عليءَ حضرت ابو بڪر سان مصالحت لاءِ ملاقات ڪئي. گفتگو دوران هن خلافت جي معاملي ۾ اهل بيت سان مشورو نه ڪرڻ بابت پنهنجي ناراضگي ظاهر ڪئي. روايت موجب، حضرت ابو بڪر اهل بيت سان محبت ۽ سندن حقن جي احترام بابت پنهنجي موقف جي وضاحت ڪئي. ان کان پوءِ حضرت عليءَ عوامي طور بيعت ڪئي.<ref name="Bukhari4240"/> انهيءَ بيان مان واضح ٿئي ٿو ته بيعت ۾ دير، سياسي اختلاف ۽ پوءِ مصالحت جا مرحلا هڪ ئي حديثي روايت ۾ موجود آهن. === بيعت بابت مختلف تاريخي روايتون === ابتدائي بيعت جي وقت، ان جي حالتن ۽ اهل بيت جي سياسي موقف بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف بيان موجود آهن. ڪجهه روايتون حضرت عليءَ جي بعد واري بيعت ۽ سياسي مصالحت کي نمايان ڪن ٿيون، جڏهن ته شيعا تاريخي روايتون سندس امامت واري حق ۽ ابتدائي مخالفت کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿيون. انهن روايتن جي وچ ۾ فرق کي برقرار رکڻ ضروري آهي. ڪنهن هڪ روايت مان سڀني مسلمانن جي گڏيل تاريخي موقف جو نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. == حضرت عمر جي خلافت ۾ حضرت علي == {{Main|عمر بن خطاب}} حضرت ابو بڪر جي وفات کان پوءِ 634ع ۾ حضرت عمر بن خطاب ٻيو خليفو ٿيو. سندس خلافت 644ع تائين جاري رهي. حضرت علي هن دور ۾ مديني ۾ رهيو. تاريخي ۽ حديثي ادب ۾ سندس علمي حيثيت، فقهي معاملن ۾ راءِ ۽ بعض انتظامي معاملن بابت مشاورت جا بيان ملن ٿا.<ref name="Madelung1997"/> === فقهي ۽ علمي حيثيت === حضرت عليءَ کي قرآن، اسلامي قانون ۽ ديني معاملن جي ڄاڻ سبب ممتاز حيثيت حاصل هئي. بعد جي سني ۽ شيعا علمي روايتن ۾ سندس فقهي فيصلن ۽ علمي قولن کي اهميت ڏني وئي. البت هر مشهور فقهي قول يا فيصلي جي نسبت هڪجهڙي مضبوط نه آهي. ان ڪري ڪنهن خاص فيصلي کي حضرت عليءَ سان منسوب ڪرڻ لاءِ ان جي اصل روايت جي تصديق ضروري آهي. === سياسي حيثيت === حضرت عمر جي خلافت ۾ حضرت عليءَ ڪا مستقل علائقائي حڪومت نه سنڀالي. سندس سياسي ڪردار بابت ماخذن ۾ مشاورت، مديني ۾ موجودگي ۽ بعد ۾ خلافت جي چونڊ واري شوريٰ ۾ شرڪت جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Madelung1997"/> == ڇهن رڪني شوريٰ ۽ خلافت جي چونڊ == {{Main|عمر بن خطاب جي جانشيني|عثمان بن عفان}} 644ع ۾ حضرت عمر تي قاتلاڻو حملو ٿيو. وفات کان اڳ هن ايندڙ خليفي جي چونڊ لاءِ ڇهن صحابين تي مشتمل شوريٰ مقرر ڪئي. انهيءَ شوريٰ ۾ هي فرد شامل هئا: # حضرت علي بن ابي طالب # حضرت عثمان بن عفان # حضرت عبدالرحمان بن عوف # حضرت سعد بن ابي وقاص # حضرت طلحه بن عبيدالله # حضرت زبير بن عوام شوريٰ جي عمل کان پوءِ حضرت عثمان بن عفان کي خليفي طور چونڊيو ويو.<ref name="Madelung1997"/> === حضرت علي ۽ حضرت عثمان جي اميدواري === حضرت علي ۽ حضرت عثمان ٻئي خلافت جا اهم اميدوار هئا. عبدالرحمان بن عوف چونڊ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته قرآن، سنت ۽ اڳين خليفن جي طريقي تي عمل بابت اميدوارن کان سوال ڪيا ويا. انهن ڳالهين جا لفظ ۽ تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. ڪجهه روايتن ۾ حضرت عليءَ جي آزاد فقهي فيصلي واري موقف کي حضرت عثمان جي جواب کان مختلف بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> آخرڪار حضرت عثمان جي چونڊ ٿي ۽ سندس خلافت 644ع کان 656ع تائين جاري رهي. == حضرت عثمان جي خلافت ۾ حضرت علي == {{Main|عثمان بن عفان}} حضرت عثمان جي خلافت ۾ اسلامي رياست جي علائقائي وسعت جاري رهي، پر حڪومت جي آخري سالن ۾ گورنرن جي مقرري، مالي انتظام، سرڪاري وسيلن جي ورهاست ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف وڌيا. حضرت علي انهن معاملن ۾ اهم سياسي شخصيت طور سامهون آيو. تاريخي ماخذن ۾ کيس حضرت عثمان جي ڪجهه انتظامي فيصلن جو ناقد ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ مصالحت جي ڪوشش ڪندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> === انتظامي پاليسين تي اختلاف === حضرت عثمان جي حڪومت تي سندس ڪجهه مخالفن پاران مائٽن کي اهم عهدن تي مقرر ڪرڻ ۽ سرڪاري وسيلن جي ورهاست ۾ جانبداريءَ جا الزام لڳايا ويا. انهن الزامن بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف موقف ملن ٿا. حضرت عثمان جي حامين انهن فيصلن جي وضاحت ڪئي، جڏهن ته مخالفن انهن کي حڪومت جي بگڙجندڙ صورتحال جو سبب قرار ڏنو. حضرت عليءَ جي موقف کي سمجهڻ لاءِ سندس حڪومتي پاليسين تي تنقيد ۽ حضرت عثمان جي قتل بابت سندس موقف کي الڳ رکڻ ضروري آهي. === باغين ۽ خليفي وچ ۾ مصالحت === 656ع ۾ مصر ۽ ٻين علائقن مان ناراض گروهه مديني پهتا. انهن حضرت عثمان جي حڪومت خلاف شڪايتون پيش ڪيون. تاريخي روايتن موجب، حضرت عليءَ اختلافن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ لاءِ ڳالهه ٻولهه ۽ مصالحت ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Madelung1997"/> انهن ڪوششن جي باوجود بحران ختم نه ٿيو ۽ حضرت عثمان جي رهائشگاهه جو گهيرو ڪيو ويو. === حضرت عثمان جو قتل === {{Main|عثمان بن عفان جو قتل}} 656ع ۾ حضرت عثمان مديني ۾ پنهنجي گهر اندر قتل ڪيو ويو. سندس قتل اسلامي تاريخ جي پهرين وڏي گهرو سياسي بحران جي اهم واقعن مان شمار ٿئي ٿو. حضرت عليءَ جي حڪومتي پاليسين تي تنقيد کي حضرت عثمان جي قتل جي منظوريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ کي قتل جي سازش کان الڳ ۽ بحران کي روڪڻ جي ڪوشش ڪندڙ شخص طور پڻ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ خلافت جو سوال ٻيهر پيدا ٿيو. انهيءَ صورتحال ۾ حضرت عليءَ کي اڳواڻي سنڀالڻ لاءِ چيو ويو، جنهن کان پوءِ سندس خلافت جو دور شروع ٿيو. == خلافت کان اڳ حضرت عليءَ جي سياسي زندگيءَ جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad7;" |+ style="background:#245c78;color:white;padding:10px;" | '''632ع کان 656ع تائين حضرت عليءَ جي زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#deedf5;" | سال ! style="background:#deedf5;" | واقعو ! style="background:#deedf5;" | حضرت عليءَ سان تعلق ! style="background:#deedf5;" | بنيادي ماخذ |- | 632ع | رسول الله ﷺ جي وفات ۽ سقيفه | خلافت جي چونڊ بابت اختلاف ۽ اهل بيت جي مشاورت جو سوال | صحيح بخاري 4240–4241؛ مادلونگ |- | 632ع | فدڪ بابت اختلاف | حضرت فاطمه جي مطالبي ۽ حضرت ابو بڪر جي فيصلي سان لاڳاپيل معاملو | صحيح بخاري 4240–4241 |- | لڳ ڀڳ 632ع | حضرت فاطمه جي وفات | رات جي تدفين ۽ حضرت عليءَ جي بعد واري بيعت بابت روايت | صحيح بخاري 4240–4241 |- | 632ع–634ع | حضرت ابو بڪر جي خلافت | ابتدائي اختلاف ۽ پوءِ مصالحت | صحيح بخاري 4240–4241 |- | 634ع–644ع | حضرت عمر جي خلافت | علمي ۽ سياسي حيثيت؛ مشاورت بابت روايتون | مادلونگ |- | 644ع | ڇهن رڪني شوريٰ | خلافت جي اميدوارن مان هڪ | مادلونگ |- | 644ع–656ع | حضرت عثمان جي خلافت | ڪجهه پاليسين تي تنقيد ۽ مصالحت جون ڪوششون | مادلونگ |- | 656ع | حضرت عثمان جو قتل | سياسي بحران ۽ بعد ۾ حضرت عليءَ جي خلافت جو آغاز | مادلونگ |} == تاريخي ۽ مذهبي تشريحن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c2b8d8;" |+ style="background:#514475;color:white;padding:10px;" | '''632ع کان 656ع جي واقعن بابت اهم تشريحي اختلاف''' ! style="background:#e8e1f5;" | موضوع ! style="background:#e8e1f5;" | سني روايت ۾ عام موقف ! style="background:#e8e1f5;" | شيعا روايت ۾ عام موقف ! style="background:#e8e1f5;" | ماخذن بابت احتياط |- | رسول الله ﷺ جي جانشيني | مشاورت ۽ بيعت ذريعي خلافت | حضرت عليءَ جي اڳواٽ نامزدگي ۽ امامت | حديثن جي متن ۽ انهن جي تشريح کي الڳ رکڻ |- | سقيفه | حضرت ابو بڪر جي خلافت جي شروعات | اهل بيت جي غيرموجودگيءَ ۾ ٿيل سياسي فيصلو | شروعاتي گڏجاڻيءَ ۽ بعد واري بيعت ۾ فرق |- | فدڪ | نبوي ملڪيت جي صدقي واري حيثيت | حضرت فاطمه جي ملڪيت ۽ وراثت جي دعويٰ | وراثت ۽ عطئي بابت دعوائون الڳ آهن |- | حضرت عليءَ جي بيعت | اختلاف کان پوءِ مصالحت ۽ بيعت | ابتدائي مخالفت ۽ امامت واري حق تي زور | صحيح بخاري 4240–4241 ۾ بيعت جي دير جو بيان |- | شوريٰ 644ع | خليفي جي چونڊ جو مشاورتي عمل | حضرت عليءَ جي حق بابت ٻيهر پيدا ٿيل سوال | چونڊ جي تفصيلن ۾ روايتي اختلاف |- | حضرت عثمان جو دور | خلافت جي سياسي بحران ۽ باغين جي مخالفت | حضرت عليءَ جي تنقيد ۽ مصالحت واري ڪردار تي زور | تنقيد ۽ قتل جي ذميواريءَ ۾ فرق |} ==حوالا== {{Reflist}} eize8lbvp6irqosyc9x3zgk787uqe03 425656 425654 2026-10-27T12:56:57Z Intisar Ali 8681 425656 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جو چوٿون راشد خليفي ۽ شيعا اسلام جو پهريون امام (تقريباً 600ع–661ع)}} {{Infobox royalty | name = علي ابن ابي طالب | native_name = علي بن أبي طالب | image = Istanbul - Santa Sofia - Medalló (cropped).JPG | image_size = 250px | caption = استنبول جي آيا صوفيا ۾ حضرت عليءَ جي نالي واري خطاطي | succession = [[خلافت راشده|چوٿون راشد خليفي]] | reign = 656ع – 661ع | predecessor = [[عثمان بن عفان]] | successor = [[حسن بن علي]] (مختصر مدت لاءِ) | birth_date = تقريباً 600ع | birth_place = [[مڪو]]، حجاز | death_date = 40ھ / 661ع | death_place = [[ڪوفو]]، عراق | burial_place = [[امام علي جو روضو]]، [[نجف]]، عراق | father = [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] | mother = [[فاطمه بنت اسد]] | spouse = [[فاطمه زهرا]] ۽ ٻيون | issue = [[حسن بن علي]]، [[حسين بن علي]] ۽ ٻيا | house = [[بنو هاشم]] | religion = [[اسلام]] }} '''علي ابن ابي طالب''' (عربي: '''علي بن أبي طالب'''؛ تقريباً 600ع – 661ع)، [[اسلام]] جي شروعاتي تاريخ جي اهم شخصيت، [[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] جو سؤٽ ۽ ناٺي، [[خلافت راشده]] جو چوٿون خليفي ۽ [[شيعا اسلام]] جي عقيدي موجب پهريون [[امام]] هو.<ref name="Poonawala1985">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref><ref name="OxfordAli2011">{{cite web |last1=Momen |first1=Moojan |last2=Ghaemmaghami |first2=Omid |title=ʿAlī Ibn Abī Ṭālib |website=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |date=2011-05-25 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0007 |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554579518 |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جو تعلق مڪي جي [[قريش]] قبيلي جي [[بنو هاشم]] خاندان سان هو. سندس والد [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] رسول الله ﷺ جو چاچو ۽ ننڍپڻ ۾ سندس سرپرست هو. حضرت عليءَ جي والده [[فاطمه بنت اسد]] هئي. روايتي بيانن موجب، ابو طالب جي مالي تنگيءَ کان پوءِ علي ننڍي عمر ۾ حضرت محمد ﷺ ۽ [[خديجه بنت خويلد]] جي گهر ۾ پرورش حاصل ڪئي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ اسلام قبول ڪندڙ ابتدائي شخصيتن مان هو. رسول الله ﷺ جي مڪي واري دعوت، مديني ڏانهن هجرت، اسلامي جماعت جي تنظيم ۽ شروعاتي فوجي مهمن ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو. هجرت کان پوءِ سندس شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي، جنهن مان حسن ۽ حسين سميت اولاد پيدا ٿيو.<ref name="Poonawala1985"/><ref name="OxfordAli2011"/> 632ع ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[ابو بڪر صديق]]، [[عمر بن خطاب]] ۽ [[عثمان بن عفان]] جي خلافتن کان پوءِ 656ع ۾ علي خليفي ٿيو. سندس دور ۾ [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] جهڙا اهم واقعا پيش آيا. 661ع ۾ ڪوفي ۾ هڪ حملي جي نتيجي ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> سني مسلمان عليءَ کي چوٿون راشد خليفي ۽ رسول الله ﷺ جي ممتاز صحابين مان شمار ڪن ٿا، جڏهن ته شيعا مسلمان کيس رسول الله ﷺ جو جائز ديني ۽ سياسي جانشين ۽ پهريون امام سمجهن ٿا. ٻنهي روايتن ۾ سندس علم، شجاعت، عبادت ۽ اخلاقي ڪردار کي وڏي اهميت حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == نالو، نسب ۽ لقب == حضرت عليءَ جو نالو '''علي بن ابي طالب بن عبدالمطلب''' هو. سندس تعلق قريش جي بنو هاشم شاخ سان هو. سندس والد ابو طالب ۽ رسول الله ﷺ جو والد عبدالله، ٻئي عبدالمطلب جا پٽ هئا؛ انهيءَ ڪري علي ۽ رسول الله ﷺ سؤٽ هئا.<ref name="Poonawala1985"/> تاريخي ۽ مذهبي ادب ۾ حضرت عليءَ لاءِ ڪيترائي لقب ۽ ڪنيتون استعمال ٿين ٿيون، جن مان ''ابوالحسن''، ''ابوتراب''، ''مرتضيٰ''، ''حيدر'' ۽ ''اميرالمؤمنين'' مشهور آهن. انهن لقبن جي استعمال، معنائن ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتن کي جدا جدا ماخذن جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. == ولادت ۽ ابتدائي زندگي == === ولادت جو زمانو ۽ هنڌ === اڪثر جديد تاريخي ۽ انسائيڪلوپيڊيا ماخذ حضرت عليءَ جي ولادت تقريباً 600ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ڄاڻائين ٿا. ولادت جي صحيح ڏينهن ۽ سال بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> شيعا مذهبي روايتن ۾ 13 رجب سندس ولادت جي تاريخ طور مشهور آهي. ڪعبي جي اندر سندس ولادت جو بيان پڻ مذهبي ۽ تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو؛ تنهن هوندي به ان بيان کي سڀني تاريخي ماخذن ۾ هڪجهڙي حيثيت حاصل ناهي. انهيءَ ڪري ڪعبي اندر ولادت کي غيرمشروط تاريخي حقيقت بدران روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === خاندان ۽ پرورش === حضرت عليءَ جو والد ابو طالب بن عبدالمطلب بنو هاشم جي اهم شخصيتن مان هو. ابو طالب پنهنجي ڀائٽي حضرت محمد ﷺ جي ننڍپڻ ۾ سرپرستي ڪئي. بعد ۾ جڏهن ابو طالب مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو، تڏهن عليءَ جي پرورش رسول الله ﷺ جي گهر ۾ ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> اهڙيءَ ريت حضرت عليءَ کي ننڍپڻ کان ئي رسول الله ﷺ جي ويجهو رهڻ ۽ اسلام جي ابتدائي دعوت کي سڌيءَ طرح ڏسڻ جو موقعو مليو. === اسلام قبول ڪرڻ === اسلامي تاريخي ماخذ حضرت عليءَ کي اسلام قبول ڪندڙ پهرين ماڻهن مان شمار ڪن ٿا. ابتدائي مسلمانن جي ترتيب بابت روايتن ۾ ڪجهه اختلاف آهي، خاص طور خديجه، علي، ابو بڪر ۽ زيد بن حارثه جي نسبت سان. [[ابن هشام]] جي ''السيرة النبوية'' جي حوالي سان پوناوالا لکي ٿو ته علي اسلام قبول ڪندڙ پهريون مرد هو. ٻين ابتدائي روايتن ۾ پڻ سندس ننڍي عمر ۾ اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a7bdcf;" |+ style="background:#234e70;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي ابتدائي زندگيءَ جا اهم مرحلا''' ! style="background:#dcebf5;" | زمانو ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | تاريخي حيثيت |- | تقريباً 600ع | مڪي ۾ ولادت | جديد تحقيقي ماخذن ۾ عام طور قبوليل اندازو |- | ننڍپڻ | رسول الله ﷺ جي گهر ۾ پرورش | قديم سيرت ۽ جديد تاريخي ماخذن ۾ بيان ٿيل |- | 610ع کان پوءِ | اسلام قبول ڪرڻ | ابتدائي مسلمانن ۾ شموليت ثابت؛ ترتيب بابت روايتي اختلاف |- | 622ع | هجرت جي موقعي تي رسول الله ﷺ جي مدد | سيرت جي قديم روايتن ۾ بيان ٿيل |- | هجرت کان پوءِ | فاطمه زهرا سان شادي | اسلامي تاريخ ۾ عام طور قبوليل واقعو |} == هجرت مدينه ۾ ڪردار == === هجرت جي رات === 622ع ۾ جڏهن رسول الله ﷺ مڪي مان [[مدينو|مديني]] ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سيرت جي روايتن موجب حضرت علي سندس بستري تي رهيو، جيئن دشمنن کي فوري طور هجرت جو پتو نه پوي. انهن روايتن موجب عليءَ رسول الله ﷺ وٽ امانت طور رکيل شيون پڻ انهن جي مالڪن ڏانهن واپس ڪيون.<ref name="Poonawala1985"/> اهو واقعو اسلامي روايت ۾ حضرت عليءَ جي وفاداري ۽ خطري کي منهن ڏيڻ جي مثال طور بيان ڪيو ويندو آهي. === مديني ۾ آمد === رسول الله ﷺ جي هجرت کان پوءِ حضرت علي پڻ مڪي مان مديني پهتو. مديني ۾ مسلمان جماعت جي قيام کان پوءِ هن رسول الله ﷺ جي ڪيترن سماجي، انتظامي ۽ فوجي معاملن ۾ حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === فاطمه زهرا سان شادي === مديني ۾ حضرت عليءَ جي شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي. هن شاديءَ مان [[حسن بن علي]] ۽ [[حسين بن علي]] پيدا ٿيا، جيڪي اسلامي تاريخ ۽ خاص طور شيعا مذهبي روايت ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. حضرت علي ۽ فاطمه جي گهراڻي کي [[اهل بيت]] جي بحث ۾ مرڪزي مقام حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == رسول الله ﷺ سان تعلق == حضرت عليءَ جو رسول الله ﷺ سان تعلق رڳو مائٽيءَ تائين محدود نه هو. هو سندس گهر ۾ پرورش پاتل، اسلام جي ابتدائي دعوت جو ساٿي، سندس نياڻيءَ جو مڙس ۽ مختلف مهمن ۾ سندس مددگار هو.<ref name="Poonawala1985"/> اسلامي حديثي ادب ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ اهل بيت جي مقام بابت ڪيترائي حديثي بيان موجود آهن. انهن روايتن جي سند، متن ۽ تفسير کي ايندڙ حصن ۾ جدا جدا بيان ڪيو ويندو. == رسول الله ﷺ جي دور ۾ سياسي ۽ فوجي ڪردار == حضرت علي ابن ابي طالب [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت جي ڪيترن اهم معاملن ۾ شريڪ رهيو. مديني ۾ سندس ذميوارين ۾ جنگي مهمن ۾ شرڪت، تحرير ۽ معاهدن سان لاڳاپيل ڪم، مختلف موقعن تي نمائندگي ۽ رسول الله ﷺ جي غيرموجودگيءَ ۾ ڪجهه ذميواريون سنڀالڻ شامل هيون.<ref name="Poonawala1985"/> === حديبيه جو معاهدو === 628ع ۾ مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ [[صلح حديبيه]] جو معاهدو ٿيو. حديثي روايتن موجب، حضرت علي معاهدي جو متن لکيو. جڏهن قريش جي نمائندي سهيل بن عمرو معاهدي ۾ رسول الله جي لقب تي اعتراض ڪيو، تڏهن متن جي عبارت بابت ڳالهه ٻولهه ٿي.<ref name="Bukhari2698">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الصلح |at=حديث 2698 |url=https://sunnah.com/bukhari:2698 |language=ar }}</ref> هي واقعو حضرت عليءَ جي ان ڪردار کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪو هن اسلامي جماعت جي سفارتي ۽ تحريرِي معاملن ۾ ادا ڪيو. === قرآن جي تحرير ۽ علمي خدمتون === حضرت علي انهن صحابين مان هو، جن کي قرآن جي آيتن جي تحرير ۽ اسلامي تعليم جي ابتدائي روايت سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. سندس علمي حيثيت بابت بعد وارن سني ۽ شيعا ماخذن ۾ گهڻو مواد موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ رسول الله ﷺ جي حياتيءَ جي بيانن ۽ بعد ۾ مرتب ٿيل فضائل جي ادب ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == فوجي مهمون == حضرت علي رسول الله ﷺ جي ڪيترين اهم جنگي مهمن ۾ حصو ورتو. قديم سيرت ۽ تاريخ جي ڪتابن ۾ سندس شجاعت، جنگي صلاحيت ۽ مختلف موقعن تي علمبرداريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ بدر === {{Main|جنگ بدر}} 624ع ۾ [[جنگ بدر]] مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ ٿي. هيءَ اسلامي تاريخ جي ابتدائي اهم جنگ هئي. حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل هو ۽ روايتي بيانن موجب، جنگ جي شروعاتي مقابلي ۽ ٻين جنگي ڪاررواين ۾ هن حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ احد === {{Main|جنگ احد}} 625ع ۾ [[جنگ احد]] دوران حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ موجود هو. سيرت جي روايتن ۾ جنگ جي ڏکين مرحلن دوران رسول الله ﷺ جي حفاظت لاءِ سندس ڪردار بيان ٿيل آهي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ جي تلوار [[ذوالفقار]] سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور قول ۽ داستان بعد جي اسلامي ادبي ۽ مذهبي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا. انهن مان هر قول جي نسبت ۽ تاريخي حيثيت کي الڳ جانچڻ ضروري آهي. === جنگ خندق === {{Main|جنگ خندق}} 627ع ۾ مڪي جي قريشن ۽ سندن اتحادين مديني جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[جنگ خندق]] يا جنگ احزاب چيو وڃي ٿو. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ جو مقابلو عرب جنگجو [[عمرو بن عبدود]] سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Poonawala1985"/> هي مقابلو حضرت عليءَ جي شجاعت بابت اسلامي روايتن ۾ مشهور ٿيو. === جنگ خيبر === {{Main|جنگ خيبر}} 628ع ۾ [[خيبر]] جي مهم دوران حضرت عليءَ جي فوجي ڪردار کي خاص اهميت حاصل ٿي. [[صحيح مسلم]] ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، رسول الله ﷺ خيبر جي موقعي تي اهڙي شخص کي علم ڏيڻ جو اعلان ڪيو، جيڪو الله ۽ سندس رسول سان محبت ڪري ٿو ۽ جنهن سان الله ۽ سندس رسول محبت ڪن ٿا. پوءِ حضرت عليءَ کي گهرايو ويو ۽ علم سندس حوالي ڪيو ويو.<ref name="Muslim2404">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2404 |url=https://sunnah.com/muslim:2404 |language=ar }}</ref> خيبر جي قلعي جو دروازو حضرت عليءَ جي هٿان کڄڻ بابت پڻ روايتون موجود آهن؛ البت انهن جي سندن ۽ تاريخي تفصيلن بابت محققن جا رايا هڪجهڙا نه آهن. تنهنڪري اهڙي روايت کي ثابت ٿيل فوجي واقعي بدران روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. === جنگ حنين === {{Main|جنگ حنين}} 630ع ۾ [[جنگ حنين]] دوران حضرت علي مسلمان لشڪر ۾ شامل هو. اسلامي سيرت جي روايتن ۾ هن جنگ جي ڏکين مرحلن ۾ سندس موجودگي ۽ بهادريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === تبوڪ جي مهم === {{Main|غزوه تبوڪ}} 630ع ۾ [[غزوه تبوڪ]] جي موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي پاڻ سان گڏ نه وٺي ويو، پر مديني ۾ ڇڏي ويو. انهيءَ واقعي سان [[حديث منزلت]] لاڳاپيل آهي، جيڪا صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص کان روايت ٿيل آهي.<ref name="Muslim2404"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c4d5;" |+ style="background:#245a76;color:white;padding:10px;" | '''رسول الله ﷺ جي دور جون اهم جنگي مهمون''' ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | مهم ! style="background:#dcebf5;" | حضرت عليءَ جو ڪردار ! style="background:#dcebf5;" | ماخذ |- | 624ع | [[جنگ بدر]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا، ''Encyclopaedia Iranica'' |- | 625ع | [[جنگ احد]] | جنگ ۾ شرڪت ۽ رسول الله ﷺ جي حفاظت بابت روايتون | پوناوالا |- | 627ع | [[جنگ خندق]] | عمرو بن عبدود سان مقابلي جو روايتي بيان | پوناوالا |- | 628ع | [[جنگ خيبر]] | علمبرداري ۽ فوجي ڪردار | صحيح مسلم، حديث 2404 |- | 630ع | [[جنگ حنين]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا |- | 630ع | [[غزوه تبوڪ]] | مديني ۾ رهڻ؛ حديث منزلت سان لاڳاپيل واقعو | صحيح مسلم، حديث 2404 |} == حديث منزلت == {{Main|حديث منزلت}} حديث منزلت حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ رسول الله ﷺ سان سندس تعلق بابت مشهور حديث آهي. [[صحيح مسلم]] ۾ روايت آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي فرمايو: <blockquote> «أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى غَيْرَ أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''ڇا تون انهيءَ ڳالهه تي راضي ناهين ته تنهنجو مون سان اهڙو مقام هجي جهڙو هارون جو موسيٰ سان هو، سواءِ ان جي ته مون کان پوءِ ڪو نبي نه ٿيندو؟''<ref name="Muslim2404"/> === تاريخي پسمنظر === هيءَ حديث تبوڪ جي مهم سان لاڳاپيل روايتن ۾ ملي ٿي. ان موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي مديني ۾ ڇڏي ويو هو.<ref name="Muslim2404"/> === حديث جي تشريح === سني تشريح موجب، هيءَ حديث حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ تبوڪ جي موقعي تي کيس سونپيل ذميواريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. شيعا تشريح موجب، موسيٰ ۽ هارون جي نسبت سان ڪيل تشبيهه حضرت عليءَ جي خاص ديني حيثيت ۽ جانشينيءَ جي حق تي پڻ دلالت ڪري ٿي. ٻنهي تشريحن ۾ بنيادي فرق حديث جي وجود بابت نه، پر ان مان اخذ ڪيل ديني ۽ سياسي نتيجن بابت آهي. == مباهلي جو واقعو == {{Main|مباهلي جو واقعو}} [[مباهلو]] اسلامي روايت ۾ انهيءَ واقعي کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[نجران]] جي عيسائي وفد سان حضرت عيسيٰ جي حيثيت بابت بحث جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 61 جو ذڪر اچي ٿو. آيت ۾ پنهنجي پٽن، عورتن ۽ پنهنجن نفسن کي گڏ آڻي الله کان ڪوڙن تي لعنت جي دعا گهرڻ جو چئلينج بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran3-61">{{cite web |title=سورة آل عمران، آيت 61 |website=Quran.com |url=https://quran.com/3/61 |language=ar }}</ref> === مباهلي ۾ اهل بيت جي شرڪت === صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، آيت جي نزول کان پوءِ رسول الله ﷺ علي، فاطمه، حسن ۽ حسين کي گهرايو ۽ کين پنهنجي اهل بيت جي حيثيت سان پيش ڪيو.<ref name="Muslim2404"/> اهو بيان حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي اهل بيت سان نسبت بابت اهم حديثي ماخذن مان آهي. === ديني اهميت === شيعا عالمن وٽ مباهلي جي واقعي ۾ حضرت عليءَ جي شموليت سندس خاص ديني مقام جي دليلن مان شمار ٿئي ٿي. سني تفسير ۽ حديثي ادب ۾ پڻ مباهلي جي واقعي کي اهل بيت جي فضيلت جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي؛ البت انهيءَ واقعي مان سياسي جانشينيءَ جو نتيجو ڪڍڻ بابت اختلاف موجود آهي. == غدير خم == {{Main|غدير خم}} [[غدير خم]] مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ [[جحفه]] جي ڀرسان هڪ تاريخي مقام هو. اسلامي روايت موجب، 632ع ۾ [[حجة الوداع]] کان واپسيءَ دوران رسول الله ﷺ هن هنڌ مسلمانن کي خطاب ڪيو. هي واقعو حضرت عليءَ جي ديني حيثيت ۽ رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جي سوال بابت سني ۽ شيعا تاريخي بحث ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === غدير خم جو خطبو === [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ خم نالي پاڻيءَ واري هنڌ، مڪي ۽ مديني جي وچ ۾، ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن خطبي ۾ قرآن ۽ پنهنجي اهل بيت بابت تاڪيد ڪئي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> هن روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي پويان ٻن اهم شين جي ياد ڏيارڻ جو ذڪر ڪري ٿو، جن مان هڪ الله جو ڪتاب ۽ ٻي سندس اهل بيت آهي. === حديث «من كنت مولاه» === [[جامع ترمذي]] ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت بابت هيءَ حديث روايت ٿيل آهي: <blockquote> «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''جنهن جو مان مولا آهيان، علي به ان جو مولا آهي.''<ref name="Tirmidhi3713">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب علي بن أبي طالب |at=حديث 3713 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3713 |language=ar }}</ref> ترمذي هن روايت کي پنهنجي ڪتاب ۾ درج ڪيو آهي. مختلف حديثي عالمن وٽ ان جي سندن ۽ اضافي لفظن جي درجي بابت تفصيلي بحث موجود آهي. ''صحيح مسلم'' جي حديث 2408 ۽ ''جامع ترمذي'' جي حديث 3713 کي هڪ ئي لفظي متن سمجهڻ درست نه آهي: پهرين روايت ۾ خم واري خطبي ۽ اهل بيت جو ذڪر آهي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ «من كنت مولاه فعلي مولاه» جا لفظ آهن. === لفظ مولا جي معنيٰ === عربي لفظ ''مولا'' مختلف معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو، جن ۾ ويجهو ساٿي، مددگار، سرپرست ۽ اختيار سان لاڳاپيل معنائون شامل آهن. غدير خم جي واقعي بابت اختلاف جو هڪ اهم سبب انهيءَ لفظ جي مراد آهي. شيعا تشريح موجب، غدير خم ۾ رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي ديني ۽ سياسي اڳواڻيءَ جو اعلان ڪيو. سني تشريح موجب، حديث حضرت عليءَ سان محبت، وفاداري ۽ سندس فضيلت تي زور ڏئي ٿي، پر اها لازمي طور سياسي جانشينيءَ جي صريح نامزدگي نه آهي. === غدير خم ۽ قرآني آيتون === شيعا تفسير جي روايتن ۾ سورت المائده جي آيت 67 ۽ آيت 3 کي غدير خم جي واقعي سان ڳنڍيو ويندو آهي. انهن آيتن جي نزول جو سبب ۽ غدير خم سان سندن تعلق سني ۽ شيعا تفسيرن ۾ هڪجهڙي نموني بيان نه ٿيو آهي. تنهنڪري انهن کي ڪنهن هڪ تشريح جي قطعي تاريخي ثبوت طور پيش ڪرڻ بدران، هر تفسير کي سندس ماخذ سان منسوب ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b3c9d8;" |+ style="background:#325c75;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم بابت اهم حديثي ۽ تفسيري بحث''' ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | ماخذ ۾ موجود بيان ! style="background:#deedf5;" | تشريحي اختلاف |- | خم ۾ خطبو | صحيح مسلم، حديث 2408 | خطبي جي ديني ۽ تاريخي اهميت |- | «من كنت مولاه» | جامع ترمذي، حديث 3713 | لفظ ''مولا'' جي مراد |- | اهل بيت | صحيح مسلم، حديث 2408 | اهل بيت جي دائري ۽ مذهبي حيثيت بابت تفصيل |- | جانشيني | غدير خم بابت سني ۽ شيعا تشريحون | سياسي ۽ ديني اڳواڻيءَ جي نامزدگيءَ جو سوال |- | قرآن 5:3 ۽ 5:67 | خاص طور شيعا تفسيري روايتون | آيتن جي شان نزول بابت اختلاف |} == رسول الله ﷺ جي وفات ۽ خلافت جي جانشيني == {{Main|محمد ﷺ جي وفات|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلمانن جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. انهيءَ سوال سان لاڳاپيل واقعن، خاص طور [[سقيفه بني ساعده]] ۾ ٿيل گڏجاڻي، اسلامي تاريخ ۽ سني ۽ شيعا فڪري روايتن ۾ مستقل اهميت حاصل ڪئي. رسول الله ﷺ جي وفات وقت حضرت علي ابن ابي طالب سندس ويجهن عزيزن ۽ اهل بيت مان هو. روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ رسول الله ﷺ جي خاندان جا ٻيا فرد تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا، جڏهن ته انصار ۽ مهاجرن جا ڪجهه اڳواڻ مديني ۾ سياسي قيادت بابت صلاح مشوري لاءِ گڏ ٿيا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> === سقيفه بني ساعده === {{Main|سقيفه بني ساعده}} [[سقيفه بني ساعده]] مديني ۾ [[بنو ساعده]] سان لاڳاپيل گڏجاڻيءَ جي جاءِ هئي. رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ انصار جا ڪجهه اڳواڻ اتي جمع ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ پهتا. گفتگو دوران انصار ۽ مهاجرن جي سياسي اڳواڻيءَ بابت مختلف رايا سامهون آيا. آخرڪار موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> حضرت علي، بنو هاشم جا ڪجهه فرد ۽ ٻيا صحابي انهيءَ ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. خلافت جي چونڊ ۾ اهل بيت جي شرڪت ۽ مشاورت جو سوال بعد ۾ اهم سياسي اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="Bukhari4240">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب غزوة خيبر |at=حديث 4240–4241 |url=https://sunnah.com/bukhari:4240 |language=ar }}</ref> === حضرت عليءَ جو جانشينيءَ بابت موقف === [[صحيح بخاري]] ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت عليءَ حضرت ابو بڪر سان ملاقات دوران چيو ته هو سندس فضيلت کي تسليم ڪري ٿو، پر خلافت جي فيصلي ۾ اهل بيت سان مشورو نه ڪرڻ سبب کين رنج پهتو هو. روايت ۾ رسول الله ﷺ سان پنهنجي ويجهي نسبت سبب حضرت عليءَ جي انهيءَ معاملي ۾ حق ۽ شرڪت جي اميد جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="Bukhari4240"/> هيءَ روايت انهيءَ ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ خلافت جي چونڊ بابت اختلاف موجود هو. ==== سني نقطه نظر ==== سني تاريخي ۽ مذهبي روايت موجب، حضرت ابو بڪر جي خلافت سقيفه ۾ ٿيل مشاورت ۽ بعد ۾ مسلمانن جي بيعت سان قائم ٿي. انهيءَ نقطه نظر ۾ حضرت عليءَ کي اسلام جو ممتاز صحابي، اهل بيت جو اهم فرد ۽ بعد ۾ چوٿون راشد خليفو تسليم ڪيو وڃي ٿو. ==== شيعا نقطه نظر ==== شيعا عقيدي موجب، رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي اڳ ئي پنهنجي ديني ۽ سياسي جانشين طور مقرر ڪري چڪو هو. انهيءَ موقف جي دليلن ۾ [[غدير خم]]، [[حديث منزلت]] ۽ اهل بيت بابت روايتن کي خاص اهميت ڏني وڃي ٿي. شيعا تشريح موجب، سقيفه ۾ ٿيل چونڊ حضرت عليءَ جي امامت واري حق جي مطابق نه هئي. انهن ٻنهي موقفن ۾ اختلاف جو بنيادي سوال هي آهي ته رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جو اختيار نامزدگيءَ سان طئي ٿيو هو يا مسلمانن جي مشاورت ۽ بيعت سان. == حضرت فاطمه ۽ فدڪ جو معاملو == {{Main|فدڪ|فاطمه زهرا}} [[فدڪ]] حجاز جو هڪ آباد زرعي علائقو هو، جنهن جو رسول الله ﷺ جي زماني ۾ خاص مالي ۽ انتظامي تعلق هو. رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ هن ملڪيت ۽ مديني ۽ خيبر سان لاڳاپيل ڪجهه ٻين مالن جي حيثيت بابت حضرت فاطمه ۽ حضرت ابو بڪر وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيو. === وراثت جي مطالبي بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4240–4241 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت فاطمه، حضرت ابو بڪر کان رسول الله ﷺ جي ڇڏيل مال مان پنهنجو حصو گهريو. ان ۾ مديني جي ملڪيت، فدڪ ۽ خيبر جي خمس مان باقي مال جو ذڪر آهي.<ref name="Bukhari4240"/> حضرت ابو بڪر پنهنجي فيصلي جي وضاحت ڪندي رسول الله ﷺ سان منسوب هي قول پيش ڪيو: <blockquote> «لَا نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''اسان جي وراثت ورهائي نه ويندي؛ جيڪو اسان ڇڏي وڃون، سو صدقو آهي.'' روايت موجب، حضرت ابو بڪر چيو ته هو انهن ملڪيتن جي انتظام ۾ رسول الله ﷺ جي اختيار ڪيل طريقي کي برقرار رکندو. === حضرت فاطمه جي ناراضگي === ساڳي حديث ۾ بيان ٿيل آهي ته حضرت ابو بڪر جي فيصلي سبب حضرت فاطمه ناراض ٿي ۽ پنهنجي وفات تائين ساڻس گفتگو نه ڪيائين.<ref name="Bukhari4240"/> اهو تفصيل اهم آهي، ڇاڪاڻ ته حضرت فاطمه جي ناراضگيءَ جو ذڪر رڳو شيعا ڪتابن ۾ نه، پر صحيح بخاريءَ جي روايت ۾ پڻ موجود آهي. === فدڪ بابت فقهي ۽ تاريخي اختلاف === فدڪ جي معاملي ۾ ٻه بنيادي سوال پيدا ٿيا: * ڇا فدڪ ۽ لاڳاپيل ملڪيتون رسول الله ﷺ جي وراثت ۾ شامل هيون؟ * ڇا فدڪ رسول الله ﷺ پنهنجي حياتيءَ ۾ حضرت فاطمه کي عطيو ڪري چڪو هو؟ سني فقهي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي پيش ڪيل حديث کي خاص اهميت حاصل آهي، جنهن موجب رسول الله ﷺ جي ڇڏيل مخصوص ملڪيت کي وراثت طور تقسيم ڪرڻ بدران صدقي جي حيثيت سان سنڀاليو وڃي. شيعا تشريح ۾ حضرت فاطمه جي ملڪيت واري دعويٰ، فدڪ جي عطئي بابت روايتن ۽ قرآن جي وراثت وارين آيتن کي اهميت ڏني وڃي ٿي. فدڪ بابت وراثت ۽ اڳواٽ عطئي جون دعوائون هڪ ٻئي کان الڳ قانوني ۽ تاريخي مسئلا آهن؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي دعويٰ طور بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung1997"/> == حضرت فاطمه جي وفات ۽ حضرت عليءَ جي بيعت == صحيح بخاريءَ جي حديث 4240–4241 موجب، حضرت فاطمه رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ڇهه مهينا زنده رهي. سندس وفات کان پوءِ حضرت عليءَ کيس رات جي وقت دفن ڪيو. روايت ۾ ڄاڻايل آهي ته حضرت ابو بڪر کي تدفين بابت اطلاع نه ڏنو ويو.<ref name="Bukhari4240"/> === بيعت ۾ دير === ساڳي روايت موجب، حضرت عليءَ انهن ڇهن مهينن دوران حضرت ابو بڪر جي بيعت نه ڪئي هئي. حضرت فاطمه جي وفات کان پوءِ حضرت عليءَ حضرت ابو بڪر سان مصالحت لاءِ ملاقات ڪئي. گفتگو دوران هن خلافت جي معاملي ۾ اهل بيت سان مشورو نه ڪرڻ بابت پنهنجي ناراضگي ظاهر ڪئي. روايت موجب، حضرت ابو بڪر اهل بيت سان محبت ۽ سندن حقن جي احترام بابت پنهنجي موقف جي وضاحت ڪئي. ان کان پوءِ حضرت عليءَ عوامي طور بيعت ڪئي.<ref name="Bukhari4240"/> انهيءَ بيان مان واضح ٿئي ٿو ته بيعت ۾ دير، سياسي اختلاف ۽ پوءِ مصالحت جا مرحلا هڪ ئي حديثي روايت ۾ موجود آهن. === بيعت بابت مختلف تاريخي روايتون === ابتدائي بيعت جي وقت، ان جي حالتن ۽ اهل بيت جي سياسي موقف بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف بيان موجود آهن. ڪجهه روايتون حضرت عليءَ جي بعد واري بيعت ۽ سياسي مصالحت کي نمايان ڪن ٿيون، جڏهن ته شيعا تاريخي روايتون سندس امامت واري حق ۽ ابتدائي مخالفت کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿيون. انهن روايتن جي وچ ۾ فرق کي برقرار رکڻ ضروري آهي. ڪنهن هڪ روايت مان سڀني مسلمانن جي گڏيل تاريخي موقف جو نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. == حضرت عمر جي خلافت ۾ حضرت علي == {{Main|عمر بن خطاب}} حضرت ابو بڪر جي وفات کان پوءِ 634ع ۾ حضرت عمر بن خطاب ٻيو خليفو ٿيو. سندس خلافت 644ع تائين جاري رهي. حضرت علي هن دور ۾ مديني ۾ رهيو. تاريخي ۽ حديثي ادب ۾ سندس علمي حيثيت، فقهي معاملن ۾ راءِ ۽ بعض انتظامي معاملن بابت مشاورت جا بيان ملن ٿا.<ref name="Madelung1997"/> === فقهي ۽ علمي حيثيت === حضرت عليءَ کي قرآن، اسلامي قانون ۽ ديني معاملن جي ڄاڻ سبب ممتاز حيثيت حاصل هئي. بعد جي سني ۽ شيعا علمي روايتن ۾ سندس فقهي فيصلن ۽ علمي قولن کي اهميت ڏني وئي. البت هر مشهور فقهي قول يا فيصلي جي نسبت هڪجهڙي مضبوط نه آهي. ان ڪري ڪنهن خاص فيصلي کي حضرت عليءَ سان منسوب ڪرڻ لاءِ ان جي اصل روايت جي تصديق ضروري آهي. === سياسي حيثيت === حضرت عمر جي خلافت ۾ حضرت عليءَ ڪا مستقل علائقائي حڪومت نه سنڀالي. سندس سياسي ڪردار بابت ماخذن ۾ مشاورت، مديني ۾ موجودگي ۽ بعد ۾ خلافت جي چونڊ واري شوريٰ ۾ شرڪت جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Madelung1997"/> == ڇهن رڪني شوريٰ ۽ خلافت جي چونڊ == {{Main|عمر بن خطاب جي جانشيني|عثمان بن عفان}} 644ع ۾ حضرت عمر تي قاتلاڻو حملو ٿيو. وفات کان اڳ هن ايندڙ خليفي جي چونڊ لاءِ ڇهن صحابين تي مشتمل شوريٰ مقرر ڪئي. انهيءَ شوريٰ ۾ هي فرد شامل هئا: # حضرت علي بن ابي طالب # حضرت عثمان بن عفان # حضرت عبدالرحمان بن عوف # حضرت سعد بن ابي وقاص # حضرت طلحه بن عبيدالله # حضرت زبير بن عوام شوريٰ جي عمل کان پوءِ حضرت عثمان بن عفان کي خليفي طور چونڊيو ويو.<ref name="Madelung1997"/> === حضرت علي ۽ حضرت عثمان جي اميدواري === حضرت علي ۽ حضرت عثمان ٻئي خلافت جا اهم اميدوار هئا. عبدالرحمان بن عوف چونڊ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته قرآن، سنت ۽ اڳين خليفن جي طريقي تي عمل بابت اميدوارن کان سوال ڪيا ويا. انهن ڳالهين جا لفظ ۽ تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. ڪجهه روايتن ۾ حضرت عليءَ جي آزاد فقهي فيصلي واري موقف کي حضرت عثمان جي جواب کان مختلف بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> آخرڪار حضرت عثمان جي چونڊ ٿي ۽ سندس خلافت 644ع کان 656ع تائين جاري رهي. == حضرت عثمان جي خلافت ۾ حضرت علي == {{Main|عثمان بن عفان}} حضرت عثمان جي خلافت ۾ اسلامي رياست جي علائقائي وسعت جاري رهي، پر حڪومت جي آخري سالن ۾ گورنرن جي مقرري، مالي انتظام، سرڪاري وسيلن جي ورهاست ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف وڌيا. حضرت علي انهن معاملن ۾ اهم سياسي شخصيت طور سامهون آيو. تاريخي ماخذن ۾ کيس حضرت عثمان جي ڪجهه انتظامي فيصلن جو ناقد ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ مصالحت جي ڪوشش ڪندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> === انتظامي پاليسين تي اختلاف === حضرت عثمان جي حڪومت تي سندس ڪجهه مخالفن پاران مائٽن کي اهم عهدن تي مقرر ڪرڻ ۽ سرڪاري وسيلن جي ورهاست ۾ جانبداريءَ جا الزام لڳايا ويا. انهن الزامن بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف موقف ملن ٿا. حضرت عثمان جي حامين انهن فيصلن جي وضاحت ڪئي، جڏهن ته مخالفن انهن کي حڪومت جي بگڙجندڙ صورتحال جو سبب قرار ڏنو. حضرت عليءَ جي موقف کي سمجهڻ لاءِ سندس حڪومتي پاليسين تي تنقيد ۽ حضرت عثمان جي قتل بابت سندس موقف کي الڳ رکڻ ضروري آهي. === باغين ۽ خليفي وچ ۾ مصالحت === 656ع ۾ مصر ۽ ٻين علائقن مان ناراض گروهه مديني پهتا. انهن حضرت عثمان جي حڪومت خلاف شڪايتون پيش ڪيون. تاريخي روايتن موجب، حضرت عليءَ اختلافن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ لاءِ ڳالهه ٻولهه ۽ مصالحت ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Madelung1997"/> انهن ڪوششن جي باوجود بحران ختم نه ٿيو ۽ حضرت عثمان جي رهائشگاهه جو گهيرو ڪيو ويو. === حضرت عثمان جو قتل === {{Main|عثمان بن عفان جو قتل}} 656ع ۾ حضرت عثمان مديني ۾ پنهنجي گهر اندر قتل ڪيو ويو. سندس قتل اسلامي تاريخ جي پهرين وڏي گهرو سياسي بحران جي اهم واقعن مان شمار ٿئي ٿو. حضرت عليءَ جي حڪومتي پاليسين تي تنقيد کي حضرت عثمان جي قتل جي منظوريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ کي قتل جي سازش کان الڳ ۽ بحران کي روڪڻ جي ڪوشش ڪندڙ شخص طور پڻ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ خلافت جو سوال ٻيهر پيدا ٿيو. انهيءَ صورتحال ۾ حضرت عليءَ کي اڳواڻي سنڀالڻ لاءِ چيو ويو، جنهن کان پوءِ سندس خلافت جو دور شروع ٿيو. == خلافت کان اڳ حضرت عليءَ جي سياسي زندگيءَ جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad7;" |+ style="background:#245c78;color:white;padding:10px;" | '''632ع کان 656ع تائين حضرت عليءَ جي زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#deedf5;" | سال ! style="background:#deedf5;" | واقعو ! style="background:#deedf5;" | حضرت عليءَ سان تعلق ! style="background:#deedf5;" | بنيادي ماخذ |- | 632ع | رسول الله ﷺ جي وفات ۽ سقيفه | خلافت جي چونڊ بابت اختلاف ۽ اهل بيت جي مشاورت جو سوال | صحيح بخاري 4240–4241؛ مادلونگ |- | 632ع | فدڪ بابت اختلاف | حضرت فاطمه جي مطالبي ۽ حضرت ابو بڪر جي فيصلي سان لاڳاپيل معاملو | صحيح بخاري 4240–4241 |- | لڳ ڀڳ 632ع | حضرت فاطمه جي وفات | رات جي تدفين ۽ حضرت عليءَ جي بعد واري بيعت بابت روايت | صحيح بخاري 4240–4241 |- | 632ع–634ع | حضرت ابو بڪر جي خلافت | ابتدائي اختلاف ۽ پوءِ مصالحت | صحيح بخاري 4240–4241 |- | 634ع–644ع | حضرت عمر جي خلافت | علمي ۽ سياسي حيثيت؛ مشاورت بابت روايتون | مادلونگ |- | 644ع | ڇهن رڪني شوريٰ | خلافت جي اميدوارن مان هڪ | مادلونگ |- | 644ع–656ع | حضرت عثمان جي خلافت | ڪجهه پاليسين تي تنقيد ۽ مصالحت جون ڪوششون | مادلونگ |- | 656ع | حضرت عثمان جو قتل | سياسي بحران ۽ بعد ۾ حضرت عليءَ جي خلافت جو آغاز | مادلونگ |} == تاريخي ۽ مذهبي تشريحن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c2b8d8;" |+ style="background:#514475;color:white;padding:10px;" | '''632ع کان 656ع جي واقعن بابت اهم تشريحي اختلاف''' ! style="background:#e8e1f5;" | موضوع ! style="background:#e8e1f5;" | سني روايت ۾ عام موقف ! style="background:#e8e1f5;" | شيعا روايت ۾ عام موقف ! style="background:#e8e1f5;" | ماخذن بابت احتياط |- | رسول الله ﷺ جي جانشيني | مشاورت ۽ بيعت ذريعي خلافت | حضرت عليءَ جي اڳواٽ نامزدگي ۽ امامت | حديثن جي متن ۽ انهن جي تشريح کي الڳ رکڻ |- | سقيفه | حضرت ابو بڪر جي خلافت جي شروعات | اهل بيت جي غيرموجودگيءَ ۾ ٿيل سياسي فيصلو | شروعاتي گڏجاڻيءَ ۽ بعد واري بيعت ۾ فرق |- | فدڪ | نبوي ملڪيت جي صدقي واري حيثيت | حضرت فاطمه جي ملڪيت ۽ وراثت جي دعويٰ | وراثت ۽ عطئي بابت دعوائون الڳ آهن |- | حضرت عليءَ جي بيعت | اختلاف کان پوءِ مصالحت ۽ بيعت | ابتدائي مخالفت ۽ امامت واري حق تي زور | صحيح بخاري 4240–4241 ۾ بيعت جي دير جو بيان |- | شوريٰ 644ع | خليفي جي چونڊ جو مشاورتي عمل | حضرت عليءَ جي حق بابت ٻيهر پيدا ٿيل سوال | چونڊ جي تفصيلن ۾ روايتي اختلاف |- | حضرت عثمان جو دور | خلافت جي سياسي بحران ۽ باغين جي مخالفت | حضرت عليءَ جي تنقيد ۽ مصالحت واري ڪردار تي زور | تنقيد ۽ قتل جي ذميواريءَ ۾ فرق |} == خلافت جو دور (656ع–661ع) == {{Main|علي بن ابي طالب جي خلافت|پهريون فتنو}} [[عثمان بن عفان]] جي قتل کان پوءِ 656ع ۾ [[علي بن ابي طالب]] چوٿون خليفو ٿيو. سندس خلافت 35هه کان 40هه تائين جاري رهي. سني روايت ۾ کيس چوٿون [[خلفاءِ راشدين|راشد خليفو]] مڃيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعا اسلام|شيعا مسلمان]] کيس پهريون امام ۽ رسول الله ﷺ جو جائز جانشين سمجهن ٿا.<ref name="PoonawalaLife">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جي خلافت جو تقريباً سڄو دور سياسي اختلافن ۽ گهرو جنگين ۾ گذريو. انهن واقعن کي اسلامي تاريخ ۾ [[پهريون فتنو]] چيو وڃي ٿو. هن بحران جي شروعات حضرت عثمان جي حڪومت جي آخري سالن ۾ ٿي هئي ۽ سندس قتل کان پوءِ وڌيڪ شدت اختيار ڪيائين.<ref name="SiffinAgreement2022">{{cite journal |title=Ṣiffīn Arbitration Agreement and Statecraft in Early Islamic Political Documents |journal=Journal of Islamic Studies |volume=33 |issue=2 |pages=153–185 |year=2022 |doi=10.1093/jis/etac001 |url=https://academic.oup.com/jis/article/33/2/153/6522821 |language=en }}</ref> === خلافت جي بيعت === حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ مديني ۾ موجود مسلمانن جي مختلف گروهن حضرت عليءَ کي خلافت قبول ڪرڻ لاءِ چيو. تاريخي روايتن موجب، هن شروعات ۾ انهيءَ ذميواريءَ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پوءِ بيعت قبول ڪئي.<ref name="PoonawalaLife"/> حضرت عليءَ جي بيعت مديني ۾ ٿي، پر ان وقت اسلامي رياست جي سڀني علائقن ۾ سندس سياسي اختيار هڪجهڙي نموني تسليم نه ڪيو ويو. خاص طور شام جو گورنر [[معاويه بن ابي سفيان]] سندس حڪومت جي مخالفت ۾ رهيو. حضرت عثمان جي قتل ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيڻ جو سوال نئين حڪومت جي سامهون اهم سياسي مسئلو هو. انهيءَ سوال تي مختلف گروهن جا موقف هڪجهڙا نه هئا. === حڪومت جي شروعاتي مسئلا === حضرت عليءَ جي خلافت کي ڪيترائي وڏا مسئلا درپيش هئا: * حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران؛ * مختلف صوبن جي گورنرن ۽ مرڪزي حڪومت وچ ۾ اختلاف؛ * مديني، بصره، ڪوفي ۽ شام جي سياسي گروهن جا الڳ مفاد؛ * سرڪاري آمدني، بيت المال ۽ عهدن جي ورهاست بابت تڪرار؛ * اسلامي جماعت جي سياسي وحدت کي برقرار رکڻ جو مسئلو. اهي مسئلا حضرت عليءَ جي حڪومت جي انتظامي ۽ فوجي فيصلن تي اثرانداز ٿيا.<ref name="PoonawalaLife"/> == انتظامي پاليسي == حضرت عليءَ پنهنجي خلافت جي شروعات ۾ حڪومت جي اڳوڻين انتظامي مقررين جو جائزو ورتو. ڪجهه گورنرن کي تبديل ڪرڻ ۽ صوبائي انتظام تي مرڪزي اختيار بحال ڪرڻ سندس اهم سياسي قدمن مان هئا.<ref name="PoonawalaLife"/> === صوبائي گورنرن جي مقرري === حضرت عليءَ مختلف صوبن ۾ پنهنجا نمائندا مقرر ڪيا. سندس حڪومت لاءِ عراق، مصر ۽ شام خاص اهميت رکندڙ علائقا هئا. شام ۾ معاويه بن ابي سفيان جي موجودگيءَ سبب حضرت عليءَ جو اختيار اتي قائم نه ٿي سگهيو. معاويه حضرت عثمان جي قتل جي بدلي جو مطالبو ڪيو ۽ حضرت عليءَ جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="PoonawalaLife"/> === بيت المال ۽ مالي انتظام === حضرت عليءَ جي حڪومت بابت اسلامي تاريخي ۽ اخلاقي ادب ۾ سرڪاري دولت جي منصفاڻي ورهاست، حڪمرانن جي جوابدهي ۽ عوامي مال جي حفاظت تي زور ملندو آهي. [[نهج البلاغه]] ۾ سندس نالي سان منسوب ڪيترن خطن ۽ خطابن ۾ انهن اصولن جو ذڪر آهي. البت نهج البلاغه حضرت عليءَ جي وفات کان گهڻو پوءِ مرتب ٿيو، تنهنڪري هر خط جي اصل نسبت ۽ تاريخي حيثيت کي الڳ جانچڻ ضروري آهي. === حڪومت ۽ قبيلائي سياست === ستين صديءَ جي اسلامي رياست ۾ قبيلائي اتحاد ۽ فوجي وفاداريون سياسي طاقت جا اهم بنياد هئا. حضرت عليءَ جي حڪومت کي عراق جي مختلف قبيلن جي حمايت حاصل هئي، پر انهن قبيلن جا مفاد ۽ سياسي ترجيحون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. اها صورتحال خاص طور جنگ صفين ۽ تحڪيم کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿي.<ref name="KufanAlignments">{{cite book |title=Studies in Early Islamic History |chapter=Kūfan Political Alignments and Their Background in the Mid-Seventh Century A.D. |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/studies-in-early-islamic-history/kufan-political-alignments-and-their-background-in-the-midseventh-century-ad/034D71B23C66371FDBCF31656212D1C5 |language=en }}</ref> == جنگ جمل (656ع) == {{Main|جنگ جمل}} [[جنگ جمل]] حضرت عليءَ جي خلافت دوران پهرين وڏي گهرو جنگ هئي. اها 656ع ۾ عراق جي شهر [[بصره]] جي ڀرسان ٿي. هڪ پاسي حضرت عليءَ جو لشڪر هو، جڏهن ته ٻئي پاسي حضرت [[عائشه بنت ابي بڪر]]، [[طلحه بن عبيدالله]] ۽ [[زبير بن عوام]] سان لاڳاپيل قوتون هيون.<ref name="SiffinAgreement2022"/> === جنگ جو پسمنظر === حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سندس قاتلن کي سزا ڏيڻ جو مطالبو زور وٺڻ لڳو. حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل سياسي گروهه حضرت عثمان جي قتل جي معاملي کي فوري طور حل ڪرڻ جا حامي هئا. حضرت عليءَ جي حڪومت جي سامهون، ان وقت، مرڪزي اختيار قائم ڪرڻ ۽ سياسي انتشار ختم ڪرڻ جو مسئلو پڻ موجود هو. انهيءَ اختلاف سبب ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي، جيڪا آخرڪار جنگ ۾ تبديل ٿي.<ref name="PoonawalaLife"/> === بصره ڏانهن اڳڀرائي === حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون بصره پهتيون. حضرت عليءَ پڻ عراق ڏانهن فوجي اڳڀرائي ڪئي. ابتدائي تاريخي روايتن ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڳالهه ٻولهه ۽ جنگ کان بچڻ جي ڪوششن جا بيان ملن ٿا، پر انهن ڪوششن جي ترتيب ۽ ناڪاميءَ جي سببن بابت روايتون مختلف آهن. === جنگ جو نتيجو === جنگ ۾ حضرت عليءَ جي فوج کي فتح حاصل ٿي. طلحه ۽ زبير ٻئي هن تڪرار دوران مارجي ويا. حضرت عائشه جنگ کان پوءِ حضرت عليءَ جي اختيار ۾ آئي، پر کيس عزت ۽ حفاظت سان مديني ڏانهن واپس موڪليو ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> جنگ جو نالو حضرت عائشه جي اُٺ سان منسوب آهي، جنهن جي چوڌاري جنگ جو هڪ اهم مرحلو پيش آيو. === تاريخي اهميت === جنگ جمل مسلمانن جي وچ ۾ وڏي پيماني تي هٿياربند تڪرار جو هڪ اهم واقعو هئي. هن جنگ حضرت عليءَ کي عراق ۾ سياسي ۽ فوجي برتري ڏني، پر اسلامي رياست جي گهرو اختلافن کي ختم نه ڪيو. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc8d7;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''جنگ جمل جا بنيادي تاريخي تفصيل''' ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | تفصيل |- | سال | 36هه / 656ع |- | هنڌ | بصره جي ڀرسان، عراق |- | پهرين ڌر | حضرت عليءَ جي فوج |- | ٻي ڌر | حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون |- | اهم سبب | حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سياسي اختلاف ۽ قصاص جو سوال |- | نتيجو | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |- | تاريخي اثر | عراق ۾ حضرت عليءَ جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي، پر گهرو جنگ جاري رهي |} == ڪوفي ڏانهن حڪومت جي مرڪز جي منتقلي == {{Main|ڪوفو}} جنگ جمل کان پوءِ حضرت عليءَ [[ڪوفو|ڪوفي]] کي پنهنجي حڪومت جو مرڪز بڻايو. ڪوفو عراق جو اهم فوجي ۽ انتظامي شهر هو. ان جي آباديءَ ۾ مختلف عرب قبيلن جا ماڻهو شامل هئا، جن مان ڪيترائي حضرت عليءَ جي حمايت ڪندا هئا.<ref name="KufanAlignments"/> === ڪوفي جي چونڊ جا سبب === ڪوفي جي اهميت جا ڪيترائي سبب هئا: * عراق ۾ حضرت عليءَ جي حمايت ڪندڙ فوجي قوتن جي موجودگي؛ * شام سان سياسي ۽ فوجي مقابلي لاءِ جاگرافيائي حيثيت؛ * عراق جي انتظامي ۽ اقتصادي اهميت؛ * قبيلائي لشڪرن کي منظم ڪرڻ جون سهولتون. ڪوفي ڏانهن مرڪز جي منتقليءَ سان اسلامي رياست جي سياسي سرگرمين جو وڏو حصو حجاز کان عراق ڏانهن منتقل ٿيو. == معاويه بن ابي سفيان سان اختلاف == {{Main|معاويه بن ابي سفيان}} [[معاويه بن ابي سفيان]] حضرت عثمان جي دور ۾ شام جو گورنر هو. حضرت عليءَ جي خلافت قائم ٿيڻ کان پوءِ به هن شام ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي حيثيت برقرار رکي. معاويه حضرت عثمان جي قتل جو بدلو وٺڻ جو مطالبو ڪيو ۽ حضرت عليءَ جي خلافت کي تسليم نه ڪيو. حضرت عليءَ جي حڪومت ۽ معاويه جي وچ ۾ اختلاف رڳو ذاتي مقابلي تائين محدود نه هو؛ ان ۾ صوبائي اختيار، سياسي مشروعيت، قصاص ۽ مرڪزي حڪومت جي بالادستيءَ جا سوال پڻ شامل هئا.<ref name="PoonawalaLife"/> == جنگ صفين (657ع) == {{Main|جنگ صفين}} [[جنگ صفين]] حضرت علي ۽ معاويه جي لشڪرن وچ ۾ 657ع ۾ ٿي. صفين جو ميدان [[فرات درياهه]] جي ويجهو، موجوده شام ۽ عراق جي تاريخي سرحدي علائقي سان لاڳاپيل هو. هيءَ جنگ پهرين فتني جي سڀ کان اهم فوجي واقعن مان هئي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> === جنگ کان اڳ جون حالتون === حضرت عليءَ جي حڪومت عراق ۾ قائم هئي، جڏهن ته معاويه کي شام جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي. ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه ۽ سفارتي رابطن کان پوءِ فوجي مقابلو ٿيو. جنگ دوران مختلف مرحلن تي سخت لڙائي ٿي. ان جي مجموعي مدت ۽ مارجي ويل ماڻهن جي انگ بابت قديم تاريخي روايتن ۾ اختلاف آهن. === قرآن جي فيصلي ڏانهن رجوع === جنگ جي آخري مرحلن بابت مشهور تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته معاويه جي لشڪر مان قرآن جي بنياد تي فيصلو ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. روايتي بيانن ۾ نيزن تي قرآن جا نسخا بلند ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهيءَ واقعي جي تفصيلن ۽ ان جي فوجي اثر بابت مؤرخن جا رايا مختلف آهن، پر جنگ جي خاتمي ۽ تحڪيم جي عمل سان ان جو تعلق اهم آهي.<ref name="PoonawalaLife"/> === جنگ جو نتيجو === جنگ صفين ڪنهن واضح ۽ گڏيل طور تسليم ٿيل فوجي فيصلي کان سواءِ ختم ٿي. ٻنهي ڌرين جي نمائندن وچ ۾ تحڪيم جو معاهدو ٿيو، جنهن تحت سياسي تڪرار جو فيصلو ثالثن جي ذريعي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> == تحڪيم جو واقعو == {{Main|تحڪيم صفين}} ''تحڪيم'' مان مراد ٻن مخالف ڌرين وچ ۾ ثالثن ذريعي تڪرار جو فيصلو ڪرائڻ آهي. جنگ صفين کان پوءِ حضرت عليءَ جي ڌر مان [[ابو موسيٰ اشعري]] ۽ معاويه جي ڌر مان [[عمرو بن العاص]] ثالث طور سامهون آيا.<ref name="AbuMusaIranica">{{cite encyclopedia |title=Abū Mūsā Ašʿarī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abu-musa-asari-abdallah-b/ |language=en }}</ref> === تحڪيم جو معاهدو === تحڪيم جي معاهدي جا مختلف متن ابتدائي اسلامي تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهن. جديد تحقيقي مطالعي ۾ انهن متنن جي ٻولي، قانوني اصطلاحن ۽ سياسي نوعيت جو تقابلي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> تحڪيم جو مقصد ٻنهي ڌرين جي تڪرار کي جنگ کان سواءِ حل ڪرڻ هو، پر اهو عمل پاڻ نون سياسي اختلافن جو سبب بڻيو. === ثالثن جي فيصلن بابت روايتون === ابتدائي تاريخي ماخذن ۾ ثالثن جي ملاقاتن، انهن جي ڳالهين ۽ نتيجن بابت مختلف بيان موجود آهن. ڪجهه روايتن موجب، ابو موسيٰ ۽ عمرو بن العاص وچ ۾ خلافت جي دعويدارن بابت اتفاق نه ٿي سگهيو. ٻين روايتن ۾ ٻنهي جي عوامي اعلانن بابت وڌيڪ تفصيل ڏنل آهن. انهن بيانن جي تاريخي حيثيت ۽ ترتيب بابت جديد محققن اختلاف ظاهر ڪيو آهي. تنهنڪري تحڪيم کي هڪ ئي مشهور قصي جي بنياد تي سمجهڻ بدران، مختلف روايتن ۽ معاهدي جي متن کي گڏ پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="AbuMusaIranica"/> === حضرت عليءَ جي سياسي حيثيت تي اثر === تحڪيم حضرت عليءَ جي لشڪر ۾ اختلاف وڌائي ڇڏيا. سندس ڪجهه حامين تحڪيم قبول ڪرڻ کي سياسي غلطي قرار ڏنو. انهن مان هڪ گروهه بعد ۾ [[خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو. تحڪيم جي نتيجي ۾ حضرت عليءَ ۽ معاويه جو اختلاف ختم نه ٿيو، پر سياسي مقابلو وڌيڪ پيچيده ٿي ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> == خوارج جو ظهور == {{Main|خوارج}} [[خوارج]] اسلامي تاريخ جو هڪ ابتدائي سياسي ۽ مذهبي گروهه هو، جنهن جو ظهور حضرت عليءَ جي خلافت دوران جنگ صفين ۽ تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل آهي. خوارج جي ابتدائي گروهن جو موقف هو ته انساني ثالثن کي اهڙي معاملي ۾ فيصلو ڪرڻ جو اختيار ڏيڻ درست نه هو، جنهن بابت سندن خيال ۾ الله جو حڪم بنيادي حيثيت رکي ٿو. انهن سان منسوب مشهور نعرو هو: <blockquote> «لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''حڪم رڳو الله جو آهي.'' === حضرت عليءَ سان اختلاف === حضرت عليءَ جي ڪجهه اڳوڻن حامين تحڪيم جي قبوليت تي اعتراض ڪيو. اهي ماڻهو بعد ۾ سندس فوج کان الڳ ٿي ويا. سندن هڪ اهم مرڪز حروراءَ سان لاڳاپيل هو، جنهن سبب ابتدائي روايتن ۾ کين ''حروريه'' پڻ چيو ويو آهي. خوارج جي مختلف شاخن جا عقيدا ۽ سياسي موقف بعد ۾ هڪجهڙا نه رهيا؛ تنهنڪري ابتدائي صفين واري مخالف گروهه ۽ بعد جي سڀني خارجي فرقن کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. === سياسي ۽ مذهبي نتيجا === خوارج جي ظهور حضرت عليءَ جي حڪومت لاءِ هڪ نئون بحران پيدا ڪيو. هڪ پاسي شام ۾ معاويه سان مقابلو جاري هو، ٻئي پاسي عراق ۾ حضرت عليءَ جي پنهنجي سياسي ۽ فوجي حمايت ۾ ورهاست پيدا ٿي وئي.<ref name="PoonawalaLife"/> == جنگ نهروان (658ع) == {{Main|جنگ نهروان}} [[جنگ نهروان]] 658ع ۾ حضرت عليءَ جي فوج ۽ خوارج جي هڪ هٿياربند گروهه وچ ۾ ٿي. نهروان عراق ۾ هڪ تاريخي علائقو هو، جيڪو ڪوفي ۽ بغداد جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. === جنگ جا سبب === تحڪيم کان پوءِ حضرت عليءَ جي مخالفت ڪندڙ ڪجهه گروهن پنهنجو الڳ سياسي ۽ مذهبي موقف اختيار ڪيو. انهن مان ڪجهه ماڻهن سان تشدد ۽ قتل جي واقعن کي پڻ تاريخي روايتن ۾ ڳنڍيو ويو آهي. حضرت عليءَ سندن مخالفت کي منهن ڏيڻ لاءِ قدم کنيا. مختلف روايتن ۾ جنگ کان اڳ ڳالهه ٻولهه ۽ مخالفن کي واپس اچڻ جي دعوت جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="PoonawalaLife"/> === جنگ ۽ نتيجو === جنگ نهروان ۾ حضرت عليءَ جي فوج کي فتح حاصل ٿي ۽ مخالف هٿياربند گروهه کي سخت شڪست آئي. جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جا انگ قديم ماخذن ۾ مختلف آهن، تنهنڪري انهن کي قطعي شماريات طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. نهروان جي فتح باوجود خوارج جي فڪري ۽ سياسي تحريڪ ختم نه ٿي. بعد ۾ ان جون مختلف شاخون اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ظاهر ٿيون. === حضرت عليءَ جي حڪومت تي اثر === نهروان کان پوءِ حضرت عليءَ جي لشڪر ۾ وڌيڪ سياسي ٿڪاوٽ ۽ اختلاف پيدا ٿيا. شام خلاف نئين فوجي مهم منظم ڪرڻ مشڪل ٿيندو ويو، جڏهن ته معاويه جي سياسي ۽ فوجي حيثيت مضبوط ٿيندي رهي.<ref name="PoonawalaLife"/> == مصر جي سياسي صورتحال == {{Main|مصر جي اسلامي فتح|عمرو بن العاص}} حضرت عليءَ جي خلافت دوران [[مصر]] هڪ اهم صوبو هو. ان جي سياسي ۽ مالي اهميت سبب مصر تي اختيار حضرت عليءَ ۽ معاويه جي مقابلي ۾ خاص حيثيت رکندڙ هو. === مصر جا گورنر === حضرت عليءَ جي دور ۾ [[قيس بن سعد بن عباده]] مصر جو گورنر رهيو. بعد ۾ [[محمد بن ابي بڪر]] کي پڻ مصر جي انتظامي ذميواري ڏني وئي. انهن مقررين جي صحيح تاريخن ۽ ترتيب بابت تاريخي ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن.<ref name="PoonawalaLife"/> === مصر تي معاويه جي حامين جو قبضو === 658ع ۾ معاويه سان لاڳاپيل قوتن، عمرو بن العاص جي اڳواڻيءَ ۾، مصر ۾ فوجي ڪارروائي ڪئي. محمد بن ابي بڪر کي شڪست ملي ۽ هو مارجي ويو. انهيءَ کان پوءِ مصر حضرت عليءَ جي عملي سياسي اختيار کان نڪري ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> === مصر جي وڃائڻ جا نتيجا === مصر جي وڃائڻ سان حضرت عليءَ جي حڪومت جي علائقائي ۽ مالي حيثيت ڪمزور ٿي. معاويه جي حامين کي هڪ اهم صوبو حاصل ٿيو، جڏهن ته حضرت عليءَ جي حڪومت جو بنيادي مرڪز عراق ۾ محدود ٿيندو ويو. == خلافت جي آخري سالن جي سياسي صورتحال == 659ع ۽ 660ع دوران حضرت عليءَ جي حڪومت کي شام سان جاري اختلاف، عراق جي اندروني سياسي ورهاست ۽ مصر جي وڃائڻ جا اثر برداشت ڪرڻا پيا. معاويه جي سياسي حيثيت وڌندي رهي، جڏهن ته حضرت عليءَ کي پنهنجي فوجي حمايت کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ مشڪلاتون پيش آيون.<ref name="PoonawalaLife"/> انهيءَ عرصي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ سياسي ۽ فوجي مقابلو جاري رهيو. حضرت عليءَ جي زندگيءَ ۾ انهن اختلافن جو مستقل حل نه نڪري سگهيو. 661ع ۾ حضرت عليءَ جي قتل کان پوءِ سندس پٽ [[حسن بن علي]] کي سندس حامين خليفي طور تسليم ڪيو. بعد ۾ حضرت حسن ۽ معاويه وچ ۾ ٿيل ٺاهه سان سياسي صورتحال ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. == خلافت جي اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #adc7d5;" |+ style="background:#235a73;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خلافت: 656ع کان 661ع''' ! style="background:#dcecf4;" | سال ! style="background:#dcecf4;" | واقعو ! style="background:#dcecf4;" | هنڌ ! style="background:#dcecf4;" | سياسي نتيجو |- | 656ع | خلافت جي بيعت | مدينو | حضرت عليءَ جي حڪومت جو آغاز |- | 656ع | [[جنگ جمل]] | بصره | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |- | 656ع کان پوءِ | ڪوفي کي سياسي مرڪز بڻائڻ | ڪوفو | حڪومت جي مرڪز جي عراق ڏانهن منتقلي |- | 657ع | [[جنگ صفين]] | فرات جي ويجهو | فوجي مقابلي کان پوءِ تحڪيم |- | 657ع–659ع | [[تحڪيم صفين]] | مختلف ملاقاتن جا روايتي هنڌ | سياسي تڪرار برقرار رهيو |- | 658ع | [[جنگ نهروان]] | نهروان، عراق | خارجي هٿياربند گروهه جي شڪست |- | 658ع | مصر تي اختيار جو خاتمو | مصر | معاويه جي حامين جي حيثيت مضبوط ٿي |- | 659ع–660ع | سياسي ۽ فوجي مقابلي جو تسلسل | عراق ۽ شام | حضرت عليءَ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌيو |- | 661ع | حضرت عليءَ جو قتل | ڪوفو | سندس خلافت جو خاتمو |} == جنگين جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b9bfd8;" |+ style="background:#4d4b7d;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خلافت جون ٽي اهم جنگيون''' ! style="background:#e7e7f5;" | جنگ ! style="background:#e7e7f5;" | مخالف ڌر ! style="background:#e7e7f5;" | بنيادي سياسي مسئلو ! style="background:#e7e7f5;" | نتيجو |- | [[جنگ جمل]] | حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون | حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سياسي اختلاف | حضرت عليءَ جي فتح |- | [[جنگ صفين]] | معاويه بن ابي سفيان جو لشڪر | خلافت جي سياسي اختيار ۽ حضرت عثمان جي قتل بابت تڪرار | تحڪيم جو معاهدو |- | [[جنگ نهروان]] | خوارج جو هٿياربند گروهه | تحڪيم ۽ سياسي اختيار بابت اختلاف | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |} == خلافت جي تاريخي اهميت == حضرت عليءَ جي خلافت اسلامي تاريخ ۾ هڪ اهم تبديليءَ جو دور هئي. هن دور ۾ خلافت جي مشروعيت، مرڪزي حڪومت ۽ صوبائي اختيارن جو تعلق، سياسي بيعت، مذهبي تشريح ۽ قبيلائي وفادارين جا سوال نمايان ٿيا. جنگ جمل، جنگ صفين ۽ جنگ نهروان نه رڳو پنهنجي وقت جي سياسي صورتحال تي اثر وڌو، پر بعد ۾ اسلامي سياسي فڪر ۽ سني، شيعا ۽ خارجي روايتن جي تاريخي تشڪيل سان پڻ لاڳاپيل رهيا.<ref name="KufanAlignments"/> حضرت عليءَ جي خلافت جي مطالعي ۾ سندس شخصي ديني حيثيت ۽ حڪومت جي سياسي ڪاميابين يا ناڪامين کي الڳ موضوعن طور ڏسڻ ضروري آهي. == ڏسو پڻ == * [[خلفاءِ راشدين]] * [[پهريون فتنو]] * [[عثمان بن عفان]] * [[جنگ جمل]] * [[ڪوفو]] * [[معاويه بن ابي سفيان]] * [[جنگ صفين]] * [[تحڪيم صفين]] * [[خوارج]] * [[جنگ نهروان]] * [[محمد بن ابي بڪر]] * [[حسن بن علي]] ==حوالا== {{Reflist}} pm8uxhc2s6xjrutgtum3w2qxauosq7n 425657 425656 2026-10-27T12:57:56Z Intisar Ali 8681 425657 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جو چوٿون راشد خليفي ۽ شيعا اسلام جو پهريون امام (تقريباً 600ع–661ع)}} {{Infobox royalty | name = علي ابن ابي طالب | native_name = علي بن أبي طالب | image = Istanbul - Santa Sofia - Medalló (cropped).JPG | image_size = 250px | caption = استنبول جي آيا صوفيا ۾ حضرت عليءَ جي نالي واري خطاطي | succession = [[خلافت راشده|چوٿون راشد خليفي]] | reign = 656ع – 661ع | predecessor = [[عثمان بن عفان]] | successor = [[حسن بن علي]] (مختصر مدت لاءِ) | birth_date = تقريباً 600ع | birth_place = [[مڪو]]، حجاز | death_date = 40ھ / 661ع | death_place = [[ڪوفو]]، عراق | burial_place = [[امام علي جو روضو]]، [[نجف]]، عراق | father = [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] | mother = [[فاطمه بنت اسد]] | spouse = [[فاطمه زهرا]] ۽ ٻيون | issue = [[حسن بن علي]]، [[حسين بن علي]] ۽ ٻيا | house = [[بنو هاشم]] | religion = [[اسلام]] }} '''علي ابن ابي طالب''' (عربي: '''علي بن أبي طالب'''؛ تقريباً 600ع – 661ع)، [[اسلام]] جي شروعاتي تاريخ جي اهم شخصيت، [[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] جو سؤٽ ۽ ناٺي، [[خلافت راشده]] جو چوٿون خليفي ۽ [[شيعا اسلام]] جي عقيدي موجب پهريون [[امام]] هو.<ref name="Poonawala1985">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref><ref name="OxfordAli2011">{{cite web |last1=Momen |first1=Moojan |last2=Ghaemmaghami |first2=Omid |title=ʿAlī Ibn Abī Ṭālib |website=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |date=2011-05-25 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0007 |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554579518 |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جو تعلق مڪي جي [[قريش]] قبيلي جي [[بنو هاشم]] خاندان سان هو. سندس والد [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] رسول الله ﷺ جو چاچو ۽ ننڍپڻ ۾ سندس سرپرست هو. حضرت عليءَ جي والده [[فاطمه بنت اسد]] هئي. روايتي بيانن موجب، ابو طالب جي مالي تنگيءَ کان پوءِ علي ننڍي عمر ۾ حضرت محمد ﷺ ۽ [[خديجه بنت خويلد]] جي گهر ۾ پرورش حاصل ڪئي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ اسلام قبول ڪندڙ ابتدائي شخصيتن مان هو. رسول الله ﷺ جي مڪي واري دعوت، مديني ڏانهن هجرت، اسلامي جماعت جي تنظيم ۽ شروعاتي فوجي مهمن ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو. هجرت کان پوءِ سندس شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي، جنهن مان حسن ۽ حسين سميت اولاد پيدا ٿيو.<ref name="Poonawala1985"/><ref name="OxfordAli2011"/> 632ع ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[ابو بڪر صديق]]، [[عمر بن خطاب]] ۽ [[عثمان بن عفان]] جي خلافتن کان پوءِ 656ع ۾ علي خليفي ٿيو. سندس دور ۾ [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] جهڙا اهم واقعا پيش آيا. 661ع ۾ ڪوفي ۾ هڪ حملي جي نتيجي ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> سني مسلمان عليءَ کي چوٿون راشد خليفي ۽ رسول الله ﷺ جي ممتاز صحابين مان شمار ڪن ٿا، جڏهن ته شيعا مسلمان کيس رسول الله ﷺ جو جائز ديني ۽ سياسي جانشين ۽ پهريون امام سمجهن ٿا. ٻنهي روايتن ۾ سندس علم، شجاعت، عبادت ۽ اخلاقي ڪردار کي وڏي اهميت حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == نالو، نسب ۽ لقب == حضرت عليءَ جو نالو '''علي بن ابي طالب بن عبدالمطلب''' هو. سندس تعلق قريش جي بنو هاشم شاخ سان هو. سندس والد ابو طالب ۽ رسول الله ﷺ جو والد عبدالله، ٻئي عبدالمطلب جا پٽ هئا؛ انهيءَ ڪري علي ۽ رسول الله ﷺ سؤٽ هئا.<ref name="Poonawala1985"/> تاريخي ۽ مذهبي ادب ۾ حضرت عليءَ لاءِ ڪيترائي لقب ۽ ڪنيتون استعمال ٿين ٿيون، جن مان ''ابوالحسن''، ''ابوتراب''، ''مرتضيٰ''، ''حيدر'' ۽ ''اميرالمؤمنين'' مشهور آهن. انهن لقبن جي استعمال، معنائن ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتن کي جدا جدا ماخذن جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. == ولادت ۽ ابتدائي زندگي == === ولادت جو زمانو ۽ هنڌ === اڪثر جديد تاريخي ۽ انسائيڪلوپيڊيا ماخذ حضرت عليءَ جي ولادت تقريباً 600ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ڄاڻائين ٿا. ولادت جي صحيح ڏينهن ۽ سال بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> شيعا مذهبي روايتن ۾ 13 رجب سندس ولادت جي تاريخ طور مشهور آهي. ڪعبي جي اندر سندس ولادت جو بيان پڻ مذهبي ۽ تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو؛ تنهن هوندي به ان بيان کي سڀني تاريخي ماخذن ۾ هڪجهڙي حيثيت حاصل ناهي. انهيءَ ڪري ڪعبي اندر ولادت کي غيرمشروط تاريخي حقيقت بدران روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === خاندان ۽ پرورش === حضرت عليءَ جو والد ابو طالب بن عبدالمطلب بنو هاشم جي اهم شخصيتن مان هو. ابو طالب پنهنجي ڀائٽي حضرت محمد ﷺ جي ننڍپڻ ۾ سرپرستي ڪئي. بعد ۾ جڏهن ابو طالب مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو، تڏهن عليءَ جي پرورش رسول الله ﷺ جي گهر ۾ ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> اهڙيءَ ريت حضرت عليءَ کي ننڍپڻ کان ئي رسول الله ﷺ جي ويجهو رهڻ ۽ اسلام جي ابتدائي دعوت کي سڌيءَ طرح ڏسڻ جو موقعو مليو. === اسلام قبول ڪرڻ === اسلامي تاريخي ماخذ حضرت عليءَ کي اسلام قبول ڪندڙ پهرين ماڻهن مان شمار ڪن ٿا. ابتدائي مسلمانن جي ترتيب بابت روايتن ۾ ڪجهه اختلاف آهي، خاص طور خديجه، علي، ابو بڪر ۽ زيد بن حارثه جي نسبت سان. [[ابن هشام]] جي ''السيرة النبوية'' جي حوالي سان پوناوالا لکي ٿو ته علي اسلام قبول ڪندڙ پهريون مرد هو. ٻين ابتدائي روايتن ۾ پڻ سندس ننڍي عمر ۾ اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a7bdcf;" |+ style="background:#234e70;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي ابتدائي زندگيءَ جا اهم مرحلا''' ! style="background:#dcebf5;" | زمانو ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | تاريخي حيثيت |- | تقريباً 600ع | مڪي ۾ ولادت | جديد تحقيقي ماخذن ۾ عام طور قبوليل اندازو |- | ننڍپڻ | رسول الله ﷺ جي گهر ۾ پرورش | قديم سيرت ۽ جديد تاريخي ماخذن ۾ بيان ٿيل |- | 610ع کان پوءِ | اسلام قبول ڪرڻ | ابتدائي مسلمانن ۾ شموليت ثابت؛ ترتيب بابت روايتي اختلاف |- | 622ع | هجرت جي موقعي تي رسول الله ﷺ جي مدد | سيرت جي قديم روايتن ۾ بيان ٿيل |- | هجرت کان پوءِ | فاطمه زهرا سان شادي | اسلامي تاريخ ۾ عام طور قبوليل واقعو |} == هجرت مدينه ۾ ڪردار == === هجرت جي رات === 622ع ۾ جڏهن رسول الله ﷺ مڪي مان [[مدينو|مديني]] ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سيرت جي روايتن موجب حضرت علي سندس بستري تي رهيو، جيئن دشمنن کي فوري طور هجرت جو پتو نه پوي. انهن روايتن موجب عليءَ رسول الله ﷺ وٽ امانت طور رکيل شيون پڻ انهن جي مالڪن ڏانهن واپس ڪيون.<ref name="Poonawala1985"/> اهو واقعو اسلامي روايت ۾ حضرت عليءَ جي وفاداري ۽ خطري کي منهن ڏيڻ جي مثال طور بيان ڪيو ويندو آهي. === مديني ۾ آمد === رسول الله ﷺ جي هجرت کان پوءِ حضرت علي پڻ مڪي مان مديني پهتو. مديني ۾ مسلمان جماعت جي قيام کان پوءِ هن رسول الله ﷺ جي ڪيترن سماجي، انتظامي ۽ فوجي معاملن ۾ حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === فاطمه زهرا سان شادي === مديني ۾ حضرت عليءَ جي شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي. هن شاديءَ مان [[حسن بن علي]] ۽ [[حسين بن علي]] پيدا ٿيا، جيڪي اسلامي تاريخ ۽ خاص طور شيعا مذهبي روايت ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. حضرت علي ۽ فاطمه جي گهراڻي کي [[اهل بيت]] جي بحث ۾ مرڪزي مقام حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == رسول الله ﷺ سان تعلق == حضرت عليءَ جو رسول الله ﷺ سان تعلق رڳو مائٽيءَ تائين محدود نه هو. هو سندس گهر ۾ پرورش پاتل، اسلام جي ابتدائي دعوت جو ساٿي، سندس نياڻيءَ جو مڙس ۽ مختلف مهمن ۾ سندس مددگار هو.<ref name="Poonawala1985"/> اسلامي حديثي ادب ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ اهل بيت جي مقام بابت ڪيترائي حديثي بيان موجود آهن. انهن روايتن جي سند، متن ۽ تفسير کي ايندڙ حصن ۾ جدا جدا بيان ڪيو ويندو. == رسول الله ﷺ جي دور ۾ سياسي ۽ فوجي ڪردار == حضرت علي ابن ابي طالب [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت جي ڪيترن اهم معاملن ۾ شريڪ رهيو. مديني ۾ سندس ذميوارين ۾ جنگي مهمن ۾ شرڪت، تحرير ۽ معاهدن سان لاڳاپيل ڪم، مختلف موقعن تي نمائندگي ۽ رسول الله ﷺ جي غيرموجودگيءَ ۾ ڪجهه ذميواريون سنڀالڻ شامل هيون.<ref name="Poonawala1985"/> === حديبيه جو معاهدو === 628ع ۾ مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ [[صلح حديبيه]] جو معاهدو ٿيو. حديثي روايتن موجب، حضرت علي معاهدي جو متن لکيو. جڏهن قريش جي نمائندي سهيل بن عمرو معاهدي ۾ رسول الله جي لقب تي اعتراض ڪيو، تڏهن متن جي عبارت بابت ڳالهه ٻولهه ٿي.<ref name="Bukhari2698">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الصلح |at=حديث 2698 |url=https://sunnah.com/bukhari:2698 |language=ar }}</ref> هي واقعو حضرت عليءَ جي ان ڪردار کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪو هن اسلامي جماعت جي سفارتي ۽ تحريرِي معاملن ۾ ادا ڪيو. === قرآن جي تحرير ۽ علمي خدمتون === حضرت علي انهن صحابين مان هو، جن کي قرآن جي آيتن جي تحرير ۽ اسلامي تعليم جي ابتدائي روايت سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. سندس علمي حيثيت بابت بعد وارن سني ۽ شيعا ماخذن ۾ گهڻو مواد موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ رسول الله ﷺ جي حياتيءَ جي بيانن ۽ بعد ۾ مرتب ٿيل فضائل جي ادب ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == فوجي مهمون == حضرت علي رسول الله ﷺ جي ڪيترين اهم جنگي مهمن ۾ حصو ورتو. قديم سيرت ۽ تاريخ جي ڪتابن ۾ سندس شجاعت، جنگي صلاحيت ۽ مختلف موقعن تي علمبرداريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ بدر === {{Main|جنگ بدر}} 624ع ۾ [[جنگ بدر]] مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ ٿي. هيءَ اسلامي تاريخ جي ابتدائي اهم جنگ هئي. حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل هو ۽ روايتي بيانن موجب، جنگ جي شروعاتي مقابلي ۽ ٻين جنگي ڪاررواين ۾ هن حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ احد === {{Main|جنگ احد}} 625ع ۾ [[جنگ احد]] دوران حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ موجود هو. سيرت جي روايتن ۾ جنگ جي ڏکين مرحلن دوران رسول الله ﷺ جي حفاظت لاءِ سندس ڪردار بيان ٿيل آهي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ جي تلوار [[ذوالفقار]] سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور قول ۽ داستان بعد جي اسلامي ادبي ۽ مذهبي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا. انهن مان هر قول جي نسبت ۽ تاريخي حيثيت کي الڳ جانچڻ ضروري آهي. === جنگ خندق === {{Main|جنگ خندق}} 627ع ۾ مڪي جي قريشن ۽ سندن اتحادين مديني جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[جنگ خندق]] يا جنگ احزاب چيو وڃي ٿو. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ جو مقابلو عرب جنگجو [[عمرو بن عبدود]] سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Poonawala1985"/> هي مقابلو حضرت عليءَ جي شجاعت بابت اسلامي روايتن ۾ مشهور ٿيو. === جنگ خيبر === {{Main|جنگ خيبر}} 628ع ۾ [[خيبر]] جي مهم دوران حضرت عليءَ جي فوجي ڪردار کي خاص اهميت حاصل ٿي. [[صحيح مسلم]] ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، رسول الله ﷺ خيبر جي موقعي تي اهڙي شخص کي علم ڏيڻ جو اعلان ڪيو، جيڪو الله ۽ سندس رسول سان محبت ڪري ٿو ۽ جنهن سان الله ۽ سندس رسول محبت ڪن ٿا. پوءِ حضرت عليءَ کي گهرايو ويو ۽ علم سندس حوالي ڪيو ويو.<ref name="Muslim2404">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2404 |url=https://sunnah.com/muslim:2404 |language=ar }}</ref> خيبر جي قلعي جو دروازو حضرت عليءَ جي هٿان کڄڻ بابت پڻ روايتون موجود آهن؛ البت انهن جي سندن ۽ تاريخي تفصيلن بابت محققن جا رايا هڪجهڙا نه آهن. تنهنڪري اهڙي روايت کي ثابت ٿيل فوجي واقعي بدران روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. === جنگ حنين === {{Main|جنگ حنين}} 630ع ۾ [[جنگ حنين]] دوران حضرت علي مسلمان لشڪر ۾ شامل هو. اسلامي سيرت جي روايتن ۾ هن جنگ جي ڏکين مرحلن ۾ سندس موجودگي ۽ بهادريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === تبوڪ جي مهم === {{Main|غزوه تبوڪ}} 630ع ۾ [[غزوه تبوڪ]] جي موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي پاڻ سان گڏ نه وٺي ويو، پر مديني ۾ ڇڏي ويو. انهيءَ واقعي سان [[حديث منزلت]] لاڳاپيل آهي، جيڪا صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص کان روايت ٿيل آهي.<ref name="Muslim2404"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c4d5;" |+ style="background:#245a76;color:white;padding:10px;" | '''رسول الله ﷺ جي دور جون اهم جنگي مهمون''' ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | مهم ! style="background:#dcebf5;" | حضرت عليءَ جو ڪردار ! style="background:#dcebf5;" | ماخذ |- | 624ع | [[جنگ بدر]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا، ''Encyclopaedia Iranica'' |- | 625ع | [[جنگ احد]] | جنگ ۾ شرڪت ۽ رسول الله ﷺ جي حفاظت بابت روايتون | پوناوالا |- | 627ع | [[جنگ خندق]] | عمرو بن عبدود سان مقابلي جو روايتي بيان | پوناوالا |- | 628ع | [[جنگ خيبر]] | علمبرداري ۽ فوجي ڪردار | صحيح مسلم، حديث 2404 |- | 630ع | [[جنگ حنين]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا |- | 630ع | [[غزوه تبوڪ]] | مديني ۾ رهڻ؛ حديث منزلت سان لاڳاپيل واقعو | صحيح مسلم، حديث 2404 |} == حديث منزلت == {{Main|حديث منزلت}} حديث منزلت حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ رسول الله ﷺ سان سندس تعلق بابت مشهور حديث آهي. [[صحيح مسلم]] ۾ روايت آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي فرمايو: <blockquote> «أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى غَيْرَ أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''ڇا تون انهيءَ ڳالهه تي راضي ناهين ته تنهنجو مون سان اهڙو مقام هجي جهڙو هارون جو موسيٰ سان هو، سواءِ ان جي ته مون کان پوءِ ڪو نبي نه ٿيندو؟''<ref name="Muslim2404"/> === تاريخي پسمنظر === هيءَ حديث تبوڪ جي مهم سان لاڳاپيل روايتن ۾ ملي ٿي. ان موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي مديني ۾ ڇڏي ويو هو.<ref name="Muslim2404"/> === حديث جي تشريح === سني تشريح موجب، هيءَ حديث حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ تبوڪ جي موقعي تي کيس سونپيل ذميواريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. شيعا تشريح موجب، موسيٰ ۽ هارون جي نسبت سان ڪيل تشبيهه حضرت عليءَ جي خاص ديني حيثيت ۽ جانشينيءَ جي حق تي پڻ دلالت ڪري ٿي. ٻنهي تشريحن ۾ بنيادي فرق حديث جي وجود بابت نه، پر ان مان اخذ ڪيل ديني ۽ سياسي نتيجن بابت آهي. == مباهلي جو واقعو == {{Main|مباهلي جو واقعو}} [[مباهلو]] اسلامي روايت ۾ انهيءَ واقعي کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[نجران]] جي عيسائي وفد سان حضرت عيسيٰ جي حيثيت بابت بحث جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 61 جو ذڪر اچي ٿو. آيت ۾ پنهنجي پٽن، عورتن ۽ پنهنجن نفسن کي گڏ آڻي الله کان ڪوڙن تي لعنت جي دعا گهرڻ جو چئلينج بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran3-61">{{cite web |title=سورة آل عمران، آيت 61 |website=Quran.com |url=https://quran.com/3/61 |language=ar }}</ref> === مباهلي ۾ اهل بيت جي شرڪت === صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، آيت جي نزول کان پوءِ رسول الله ﷺ علي، فاطمه، حسن ۽ حسين کي گهرايو ۽ کين پنهنجي اهل بيت جي حيثيت سان پيش ڪيو.<ref name="Muslim2404"/> اهو بيان حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي اهل بيت سان نسبت بابت اهم حديثي ماخذن مان آهي. === ديني اهميت === شيعا عالمن وٽ مباهلي جي واقعي ۾ حضرت عليءَ جي شموليت سندس خاص ديني مقام جي دليلن مان شمار ٿئي ٿي. سني تفسير ۽ حديثي ادب ۾ پڻ مباهلي جي واقعي کي اهل بيت جي فضيلت جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي؛ البت انهيءَ واقعي مان سياسي جانشينيءَ جو نتيجو ڪڍڻ بابت اختلاف موجود آهي. == غدير خم == {{Main|غدير خم}} [[غدير خم]] مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ [[جحفه]] جي ڀرسان هڪ تاريخي مقام هو. اسلامي روايت موجب، 632ع ۾ [[حجة الوداع]] کان واپسيءَ دوران رسول الله ﷺ هن هنڌ مسلمانن کي خطاب ڪيو. هي واقعو حضرت عليءَ جي ديني حيثيت ۽ رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جي سوال بابت سني ۽ شيعا تاريخي بحث ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === غدير خم جو خطبو === [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ خم نالي پاڻيءَ واري هنڌ، مڪي ۽ مديني جي وچ ۾، ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن خطبي ۾ قرآن ۽ پنهنجي اهل بيت بابت تاڪيد ڪئي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> هن روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي پويان ٻن اهم شين جي ياد ڏيارڻ جو ذڪر ڪري ٿو، جن مان هڪ الله جو ڪتاب ۽ ٻي سندس اهل بيت آهي. === حديث «من كنت مولاه» === [[جامع ترمذي]] ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت بابت هيءَ حديث روايت ٿيل آهي: <blockquote> «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''جنهن جو مان مولا آهيان، علي به ان جو مولا آهي.''<ref name="Tirmidhi3713">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب علي بن أبي طالب |at=حديث 3713 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3713 |language=ar }}</ref> ترمذي هن روايت کي پنهنجي ڪتاب ۾ درج ڪيو آهي. مختلف حديثي عالمن وٽ ان جي سندن ۽ اضافي لفظن جي درجي بابت تفصيلي بحث موجود آهي. ''صحيح مسلم'' جي حديث 2408 ۽ ''جامع ترمذي'' جي حديث 3713 کي هڪ ئي لفظي متن سمجهڻ درست نه آهي: پهرين روايت ۾ خم واري خطبي ۽ اهل بيت جو ذڪر آهي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ «من كنت مولاه فعلي مولاه» جا لفظ آهن. === لفظ مولا جي معنيٰ === عربي لفظ ''مولا'' مختلف معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو، جن ۾ ويجهو ساٿي، مددگار، سرپرست ۽ اختيار سان لاڳاپيل معنائون شامل آهن. غدير خم جي واقعي بابت اختلاف جو هڪ اهم سبب انهيءَ لفظ جي مراد آهي. شيعا تشريح موجب، غدير خم ۾ رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي ديني ۽ سياسي اڳواڻيءَ جو اعلان ڪيو. سني تشريح موجب، حديث حضرت عليءَ سان محبت، وفاداري ۽ سندس فضيلت تي زور ڏئي ٿي، پر اها لازمي طور سياسي جانشينيءَ جي صريح نامزدگي نه آهي. === غدير خم ۽ قرآني آيتون === شيعا تفسير جي روايتن ۾ سورت المائده جي آيت 67 ۽ آيت 3 کي غدير خم جي واقعي سان ڳنڍيو ويندو آهي. انهن آيتن جي نزول جو سبب ۽ غدير خم سان سندن تعلق سني ۽ شيعا تفسيرن ۾ هڪجهڙي نموني بيان نه ٿيو آهي. تنهنڪري انهن کي ڪنهن هڪ تشريح جي قطعي تاريخي ثبوت طور پيش ڪرڻ بدران، هر تفسير کي سندس ماخذ سان منسوب ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b3c9d8;" |+ style="background:#325c75;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم بابت اهم حديثي ۽ تفسيري بحث''' ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | ماخذ ۾ موجود بيان ! style="background:#deedf5;" | تشريحي اختلاف |- | خم ۾ خطبو | صحيح مسلم، حديث 2408 | خطبي جي ديني ۽ تاريخي اهميت |- | «من كنت مولاه» | جامع ترمذي، حديث 3713 | لفظ ''مولا'' جي مراد |- | اهل بيت | صحيح مسلم، حديث 2408 | اهل بيت جي دائري ۽ مذهبي حيثيت بابت تفصيل |- | جانشيني | غدير خم بابت سني ۽ شيعا تشريحون | سياسي ۽ ديني اڳواڻيءَ جي نامزدگيءَ جو سوال |- | قرآن 5:3 ۽ 5:67 | خاص طور شيعا تفسيري روايتون | آيتن جي شان نزول بابت اختلاف |} == رسول الله ﷺ جي وفات ۽ خلافت جي جانشيني == {{Main|محمد ﷺ جي وفات|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلمانن جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. انهيءَ سوال سان لاڳاپيل واقعن، خاص طور [[سقيفه بني ساعده]] ۾ ٿيل گڏجاڻي، اسلامي تاريخ ۽ سني ۽ شيعا فڪري روايتن ۾ مستقل اهميت حاصل ڪئي. رسول الله ﷺ جي وفات وقت حضرت علي ابن ابي طالب سندس ويجهن عزيزن ۽ اهل بيت مان هو. روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ رسول الله ﷺ جي خاندان جا ٻيا فرد تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا، جڏهن ته انصار ۽ مهاجرن جا ڪجهه اڳواڻ مديني ۾ سياسي قيادت بابت صلاح مشوري لاءِ گڏ ٿيا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> === سقيفه بني ساعده === {{Main|سقيفه بني ساعده}} [[سقيفه بني ساعده]] مديني ۾ [[بنو ساعده]] سان لاڳاپيل گڏجاڻيءَ جي جاءِ هئي. رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ انصار جا ڪجهه اڳواڻ اتي جمع ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ پهتا. گفتگو دوران انصار ۽ مهاجرن جي سياسي اڳواڻيءَ بابت مختلف رايا سامهون آيا. آخرڪار موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> حضرت علي، بنو هاشم جا ڪجهه فرد ۽ ٻيا صحابي انهيءَ ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. خلافت جي چونڊ ۾ اهل بيت جي شرڪت ۽ مشاورت جو سوال بعد ۾ اهم سياسي اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="Bukhari4240">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب غزوة خيبر |at=حديث 4240–4241 |url=https://sunnah.com/bukhari:4240 |language=ar }}</ref> === حضرت عليءَ جو جانشينيءَ بابت موقف === [[صحيح بخاري]] ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت عليءَ حضرت ابو بڪر سان ملاقات دوران چيو ته هو سندس فضيلت کي تسليم ڪري ٿو، پر خلافت جي فيصلي ۾ اهل بيت سان مشورو نه ڪرڻ سبب کين رنج پهتو هو. روايت ۾ رسول الله ﷺ سان پنهنجي ويجهي نسبت سبب حضرت عليءَ جي انهيءَ معاملي ۾ حق ۽ شرڪت جي اميد جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="Bukhari4240"/> هيءَ روايت انهيءَ ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ خلافت جي چونڊ بابت اختلاف موجود هو. ==== سني نقطه نظر ==== سني تاريخي ۽ مذهبي روايت موجب، حضرت ابو بڪر جي خلافت سقيفه ۾ ٿيل مشاورت ۽ بعد ۾ مسلمانن جي بيعت سان قائم ٿي. انهيءَ نقطه نظر ۾ حضرت عليءَ کي اسلام جو ممتاز صحابي، اهل بيت جو اهم فرد ۽ بعد ۾ چوٿون راشد خليفو تسليم ڪيو وڃي ٿو. ==== شيعا نقطه نظر ==== شيعا عقيدي موجب، رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي اڳ ئي پنهنجي ديني ۽ سياسي جانشين طور مقرر ڪري چڪو هو. انهيءَ موقف جي دليلن ۾ [[غدير خم]]، [[حديث منزلت]] ۽ اهل بيت بابت روايتن کي خاص اهميت ڏني وڃي ٿي. شيعا تشريح موجب، سقيفه ۾ ٿيل چونڊ حضرت عليءَ جي امامت واري حق جي مطابق نه هئي. انهن ٻنهي موقفن ۾ اختلاف جو بنيادي سوال هي آهي ته رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جو اختيار نامزدگيءَ سان طئي ٿيو هو يا مسلمانن جي مشاورت ۽ بيعت سان. == حضرت فاطمه ۽ فدڪ جو معاملو == {{Main|فدڪ|فاطمه زهرا}} [[فدڪ]] حجاز جو هڪ آباد زرعي علائقو هو، جنهن جو رسول الله ﷺ جي زماني ۾ خاص مالي ۽ انتظامي تعلق هو. رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ هن ملڪيت ۽ مديني ۽ خيبر سان لاڳاپيل ڪجهه ٻين مالن جي حيثيت بابت حضرت فاطمه ۽ حضرت ابو بڪر وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيو. === وراثت جي مطالبي بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4240–4241 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت فاطمه، حضرت ابو بڪر کان رسول الله ﷺ جي ڇڏيل مال مان پنهنجو حصو گهريو. ان ۾ مديني جي ملڪيت، فدڪ ۽ خيبر جي خمس مان باقي مال جو ذڪر آهي.<ref name="Bukhari4240"/> حضرت ابو بڪر پنهنجي فيصلي جي وضاحت ڪندي رسول الله ﷺ سان منسوب هي قول پيش ڪيو: <blockquote> «لَا نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''اسان جي وراثت ورهائي نه ويندي؛ جيڪو اسان ڇڏي وڃون، سو صدقو آهي.'' روايت موجب، حضرت ابو بڪر چيو ته هو انهن ملڪيتن جي انتظام ۾ رسول الله ﷺ جي اختيار ڪيل طريقي کي برقرار رکندو. === حضرت فاطمه جي ناراضگي === ساڳي حديث ۾ بيان ٿيل آهي ته حضرت ابو بڪر جي فيصلي سبب حضرت فاطمه ناراض ٿي ۽ پنهنجي وفات تائين ساڻس گفتگو نه ڪيائين.<ref name="Bukhari4240"/> اهو تفصيل اهم آهي، ڇاڪاڻ ته حضرت فاطمه جي ناراضگيءَ جو ذڪر رڳو شيعا ڪتابن ۾ نه، پر صحيح بخاريءَ جي روايت ۾ پڻ موجود آهي. === فدڪ بابت فقهي ۽ تاريخي اختلاف === فدڪ جي معاملي ۾ ٻه بنيادي سوال پيدا ٿيا: * ڇا فدڪ ۽ لاڳاپيل ملڪيتون رسول الله ﷺ جي وراثت ۾ شامل هيون؟ * ڇا فدڪ رسول الله ﷺ پنهنجي حياتيءَ ۾ حضرت فاطمه کي عطيو ڪري چڪو هو؟ سني فقهي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي پيش ڪيل حديث کي خاص اهميت حاصل آهي، جنهن موجب رسول الله ﷺ جي ڇڏيل مخصوص ملڪيت کي وراثت طور تقسيم ڪرڻ بدران صدقي جي حيثيت سان سنڀاليو وڃي. شيعا تشريح ۾ حضرت فاطمه جي ملڪيت واري دعويٰ، فدڪ جي عطئي بابت روايتن ۽ قرآن جي وراثت وارين آيتن کي اهميت ڏني وڃي ٿي. فدڪ بابت وراثت ۽ اڳواٽ عطئي جون دعوائون هڪ ٻئي کان الڳ قانوني ۽ تاريخي مسئلا آهن؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي دعويٰ طور بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung1997"/> == حضرت فاطمه جي وفات ۽ حضرت عليءَ جي بيعت == صحيح بخاريءَ جي حديث 4240–4241 موجب، حضرت فاطمه رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ڇهه مهينا زنده رهي. سندس وفات کان پوءِ حضرت عليءَ کيس رات جي وقت دفن ڪيو. روايت ۾ ڄاڻايل آهي ته حضرت ابو بڪر کي تدفين بابت اطلاع نه ڏنو ويو.<ref name="Bukhari4240"/> === بيعت ۾ دير === ساڳي روايت موجب، حضرت عليءَ انهن ڇهن مهينن دوران حضرت ابو بڪر جي بيعت نه ڪئي هئي. حضرت فاطمه جي وفات کان پوءِ حضرت عليءَ حضرت ابو بڪر سان مصالحت لاءِ ملاقات ڪئي. گفتگو دوران هن خلافت جي معاملي ۾ اهل بيت سان مشورو نه ڪرڻ بابت پنهنجي ناراضگي ظاهر ڪئي. روايت موجب، حضرت ابو بڪر اهل بيت سان محبت ۽ سندن حقن جي احترام بابت پنهنجي موقف جي وضاحت ڪئي. ان کان پوءِ حضرت عليءَ عوامي طور بيعت ڪئي.<ref name="Bukhari4240"/> انهيءَ بيان مان واضح ٿئي ٿو ته بيعت ۾ دير، سياسي اختلاف ۽ پوءِ مصالحت جا مرحلا هڪ ئي حديثي روايت ۾ موجود آهن. === بيعت بابت مختلف تاريخي روايتون === ابتدائي بيعت جي وقت، ان جي حالتن ۽ اهل بيت جي سياسي موقف بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف بيان موجود آهن. ڪجهه روايتون حضرت عليءَ جي بعد واري بيعت ۽ سياسي مصالحت کي نمايان ڪن ٿيون، جڏهن ته شيعا تاريخي روايتون سندس امامت واري حق ۽ ابتدائي مخالفت کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿيون. انهن روايتن جي وچ ۾ فرق کي برقرار رکڻ ضروري آهي. ڪنهن هڪ روايت مان سڀني مسلمانن جي گڏيل تاريخي موقف جو نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. == حضرت عمر جي خلافت ۾ حضرت علي == {{Main|عمر بن خطاب}} حضرت ابو بڪر جي وفات کان پوءِ 634ع ۾ حضرت عمر بن خطاب ٻيو خليفو ٿيو. سندس خلافت 644ع تائين جاري رهي. حضرت علي هن دور ۾ مديني ۾ رهيو. تاريخي ۽ حديثي ادب ۾ سندس علمي حيثيت، فقهي معاملن ۾ راءِ ۽ بعض انتظامي معاملن بابت مشاورت جا بيان ملن ٿا.<ref name="Madelung1997"/> === فقهي ۽ علمي حيثيت === حضرت عليءَ کي قرآن، اسلامي قانون ۽ ديني معاملن جي ڄاڻ سبب ممتاز حيثيت حاصل هئي. بعد جي سني ۽ شيعا علمي روايتن ۾ سندس فقهي فيصلن ۽ علمي قولن کي اهميت ڏني وئي. البت هر مشهور فقهي قول يا فيصلي جي نسبت هڪجهڙي مضبوط نه آهي. ان ڪري ڪنهن خاص فيصلي کي حضرت عليءَ سان منسوب ڪرڻ لاءِ ان جي اصل روايت جي تصديق ضروري آهي. === سياسي حيثيت === حضرت عمر جي خلافت ۾ حضرت عليءَ ڪا مستقل علائقائي حڪومت نه سنڀالي. سندس سياسي ڪردار بابت ماخذن ۾ مشاورت، مديني ۾ موجودگي ۽ بعد ۾ خلافت جي چونڊ واري شوريٰ ۾ شرڪت جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Madelung1997"/> == ڇهن رڪني شوريٰ ۽ خلافت جي چونڊ == {{Main|عمر بن خطاب جي جانشيني|عثمان بن عفان}} 644ع ۾ حضرت عمر تي قاتلاڻو حملو ٿيو. وفات کان اڳ هن ايندڙ خليفي جي چونڊ لاءِ ڇهن صحابين تي مشتمل شوريٰ مقرر ڪئي. انهيءَ شوريٰ ۾ هي فرد شامل هئا: # حضرت علي بن ابي طالب # حضرت عثمان بن عفان # حضرت عبدالرحمان بن عوف # حضرت سعد بن ابي وقاص # حضرت طلحه بن عبيدالله # حضرت زبير بن عوام شوريٰ جي عمل کان پوءِ حضرت عثمان بن عفان کي خليفي طور چونڊيو ويو.<ref name="Madelung1997"/> === حضرت علي ۽ حضرت عثمان جي اميدواري === حضرت علي ۽ حضرت عثمان ٻئي خلافت جا اهم اميدوار هئا. عبدالرحمان بن عوف چونڊ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته قرآن، سنت ۽ اڳين خليفن جي طريقي تي عمل بابت اميدوارن کان سوال ڪيا ويا. انهن ڳالهين جا لفظ ۽ تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. ڪجهه روايتن ۾ حضرت عليءَ جي آزاد فقهي فيصلي واري موقف کي حضرت عثمان جي جواب کان مختلف بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> آخرڪار حضرت عثمان جي چونڊ ٿي ۽ سندس خلافت 644ع کان 656ع تائين جاري رهي. == حضرت عثمان جي خلافت ۾ حضرت علي == {{Main|عثمان بن عفان}} حضرت عثمان جي خلافت ۾ اسلامي رياست جي علائقائي وسعت جاري رهي، پر حڪومت جي آخري سالن ۾ گورنرن جي مقرري، مالي انتظام، سرڪاري وسيلن جي ورهاست ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف وڌيا. حضرت علي انهن معاملن ۾ اهم سياسي شخصيت طور سامهون آيو. تاريخي ماخذن ۾ کيس حضرت عثمان جي ڪجهه انتظامي فيصلن جو ناقد ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ مصالحت جي ڪوشش ڪندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> === انتظامي پاليسين تي اختلاف === حضرت عثمان جي حڪومت تي سندس ڪجهه مخالفن پاران مائٽن کي اهم عهدن تي مقرر ڪرڻ ۽ سرڪاري وسيلن جي ورهاست ۾ جانبداريءَ جا الزام لڳايا ويا. انهن الزامن بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف موقف ملن ٿا. حضرت عثمان جي حامين انهن فيصلن جي وضاحت ڪئي، جڏهن ته مخالفن انهن کي حڪومت جي بگڙجندڙ صورتحال جو سبب قرار ڏنو. حضرت عليءَ جي موقف کي سمجهڻ لاءِ سندس حڪومتي پاليسين تي تنقيد ۽ حضرت عثمان جي قتل بابت سندس موقف کي الڳ رکڻ ضروري آهي. === باغين ۽ خليفي وچ ۾ مصالحت === 656ع ۾ مصر ۽ ٻين علائقن مان ناراض گروهه مديني پهتا. انهن حضرت عثمان جي حڪومت خلاف شڪايتون پيش ڪيون. تاريخي روايتن موجب، حضرت عليءَ اختلافن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ لاءِ ڳالهه ٻولهه ۽ مصالحت ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Madelung1997"/> انهن ڪوششن جي باوجود بحران ختم نه ٿيو ۽ حضرت عثمان جي رهائشگاهه جو گهيرو ڪيو ويو. === حضرت عثمان جو قتل === {{Main|عثمان بن عفان جو قتل}} 656ع ۾ حضرت عثمان مديني ۾ پنهنجي گهر اندر قتل ڪيو ويو. سندس قتل اسلامي تاريخ جي پهرين وڏي گهرو سياسي بحران جي اهم واقعن مان شمار ٿئي ٿو. حضرت عليءَ جي حڪومتي پاليسين تي تنقيد کي حضرت عثمان جي قتل جي منظوريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ کي قتل جي سازش کان الڳ ۽ بحران کي روڪڻ جي ڪوشش ڪندڙ شخص طور پڻ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ خلافت جو سوال ٻيهر پيدا ٿيو. انهيءَ صورتحال ۾ حضرت عليءَ کي اڳواڻي سنڀالڻ لاءِ چيو ويو، جنهن کان پوءِ سندس خلافت جو دور شروع ٿيو. == خلافت کان اڳ حضرت عليءَ جي سياسي زندگيءَ جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad7;" |+ style="background:#245c78;color:white;padding:10px;" | '''632ع کان 656ع تائين حضرت عليءَ جي زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#deedf5;" | سال ! style="background:#deedf5;" | واقعو ! style="background:#deedf5;" | حضرت عليءَ سان تعلق ! style="background:#deedf5;" | بنيادي ماخذ |- | 632ع | رسول الله ﷺ جي وفات ۽ سقيفه | خلافت جي چونڊ بابت اختلاف ۽ اهل بيت جي مشاورت جو سوال | صحيح بخاري 4240–4241؛ مادلونگ |- | 632ع | فدڪ بابت اختلاف | حضرت فاطمه جي مطالبي ۽ حضرت ابو بڪر جي فيصلي سان لاڳاپيل معاملو | صحيح بخاري 4240–4241 |- | لڳ ڀڳ 632ع | حضرت فاطمه جي وفات | رات جي تدفين ۽ حضرت عليءَ جي بعد واري بيعت بابت روايت | صحيح بخاري 4240–4241 |- | 632ع–634ع | حضرت ابو بڪر جي خلافت | ابتدائي اختلاف ۽ پوءِ مصالحت | صحيح بخاري 4240–4241 |- | 634ع–644ع | حضرت عمر جي خلافت | علمي ۽ سياسي حيثيت؛ مشاورت بابت روايتون | مادلونگ |- | 644ع | ڇهن رڪني شوريٰ | خلافت جي اميدوارن مان هڪ | مادلونگ |- | 644ع–656ع | حضرت عثمان جي خلافت | ڪجهه پاليسين تي تنقيد ۽ مصالحت جون ڪوششون | مادلونگ |- | 656ع | حضرت عثمان جو قتل | سياسي بحران ۽ بعد ۾ حضرت عليءَ جي خلافت جو آغاز | مادلونگ |} == تاريخي ۽ مذهبي تشريحن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c2b8d8;" |+ style="background:#514475;color:white;padding:10px;" | '''632ع کان 656ع جي واقعن بابت اهم تشريحي اختلاف''' ! style="background:#e8e1f5;" | موضوع ! style="background:#e8e1f5;" | سني روايت ۾ عام موقف ! style="background:#e8e1f5;" | شيعا روايت ۾ عام موقف ! style="background:#e8e1f5;" | ماخذن بابت احتياط |- | رسول الله ﷺ جي جانشيني | مشاورت ۽ بيعت ذريعي خلافت | حضرت عليءَ جي اڳواٽ نامزدگي ۽ امامت | حديثن جي متن ۽ انهن جي تشريح کي الڳ رکڻ |- | سقيفه | حضرت ابو بڪر جي خلافت جي شروعات | اهل بيت جي غيرموجودگيءَ ۾ ٿيل سياسي فيصلو | شروعاتي گڏجاڻيءَ ۽ بعد واري بيعت ۾ فرق |- | فدڪ | نبوي ملڪيت جي صدقي واري حيثيت | حضرت فاطمه جي ملڪيت ۽ وراثت جي دعويٰ | وراثت ۽ عطئي بابت دعوائون الڳ آهن |- | حضرت عليءَ جي بيعت | اختلاف کان پوءِ مصالحت ۽ بيعت | ابتدائي مخالفت ۽ امامت واري حق تي زور | صحيح بخاري 4240–4241 ۾ بيعت جي دير جو بيان |- | شوريٰ 644ع | خليفي جي چونڊ جو مشاورتي عمل | حضرت عليءَ جي حق بابت ٻيهر پيدا ٿيل سوال | چونڊ جي تفصيلن ۾ روايتي اختلاف |- | حضرت عثمان جو دور | خلافت جي سياسي بحران ۽ باغين جي مخالفت | حضرت عليءَ جي تنقيد ۽ مصالحت واري ڪردار تي زور | تنقيد ۽ قتل جي ذميواريءَ ۾ فرق |} == خلافت جو دور (656ع–661ع) == {{Main|علي بن ابي طالب جي خلافت|پهريون فتنو}} [[عثمان بن عفان]] جي قتل کان پوءِ 656ع ۾ [[علي بن ابي طالب]] چوٿون خليفو ٿيو. سندس خلافت 35هه کان 40هه تائين جاري رهي. سني روايت ۾ کيس چوٿون [[خلفاءِ راشدين|راشد خليفو]] مڃيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعا اسلام|شيعا مسلمان]] کيس پهريون امام ۽ رسول الله ﷺ جو جائز جانشين سمجهن ٿا.<ref name="PoonawalaLife">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جي خلافت جو تقريباً سڄو دور سياسي اختلافن ۽ گهرو جنگين ۾ گذريو. انهن واقعن کي اسلامي تاريخ ۾ [[پهريون فتنو]] چيو وڃي ٿو. هن بحران جي شروعات حضرت عثمان جي حڪومت جي آخري سالن ۾ ٿي هئي ۽ سندس قتل کان پوءِ وڌيڪ شدت اختيار ڪيائين.<ref name="SiffinAgreement2022">{{cite journal |title=Ṣiffīn Arbitration Agreement and Statecraft in Early Islamic Political Documents |journal=Journal of Islamic Studies |volume=33 |issue=2 |pages=153–185 |year=2022 |doi=10.1093/jis/etac001 |url=https://academic.oup.com/jis/article/33/2/153/6522821 |language=en }}</ref> === خلافت جي بيعت === حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ مديني ۾ موجود مسلمانن جي مختلف گروهن حضرت عليءَ کي خلافت قبول ڪرڻ لاءِ چيو. تاريخي روايتن موجب، هن شروعات ۾ انهيءَ ذميواريءَ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پوءِ بيعت قبول ڪئي.<ref name="PoonawalaLife"/> حضرت عليءَ جي بيعت مديني ۾ ٿي، پر ان وقت اسلامي رياست جي سڀني علائقن ۾ سندس سياسي اختيار هڪجهڙي نموني تسليم نه ڪيو ويو. خاص طور شام جو گورنر [[معاويه بن ابي سفيان]] سندس حڪومت جي مخالفت ۾ رهيو. حضرت عثمان جي قتل ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيڻ جو سوال نئين حڪومت جي سامهون اهم سياسي مسئلو هو. انهيءَ سوال تي مختلف گروهن جا موقف هڪجهڙا نه هئا. === حڪومت جي شروعاتي مسئلا === حضرت عليءَ جي خلافت کي ڪيترائي وڏا مسئلا درپيش هئا: * حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران؛ * مختلف صوبن جي گورنرن ۽ مرڪزي حڪومت وچ ۾ اختلاف؛ * مديني، بصره، ڪوفي ۽ شام جي سياسي گروهن جا الڳ مفاد؛ * سرڪاري آمدني، بيت المال ۽ عهدن جي ورهاست بابت تڪرار؛ * اسلامي جماعت جي سياسي وحدت کي برقرار رکڻ جو مسئلو. اهي مسئلا حضرت عليءَ جي حڪومت جي انتظامي ۽ فوجي فيصلن تي اثرانداز ٿيا.<ref name="PoonawalaLife"/> == انتظامي پاليسي == حضرت عليءَ پنهنجي خلافت جي شروعات ۾ حڪومت جي اڳوڻين انتظامي مقررين جو جائزو ورتو. ڪجهه گورنرن کي تبديل ڪرڻ ۽ صوبائي انتظام تي مرڪزي اختيار بحال ڪرڻ سندس اهم سياسي قدمن مان هئا.<ref name="PoonawalaLife"/> === صوبائي گورنرن جي مقرري === حضرت عليءَ مختلف صوبن ۾ پنهنجا نمائندا مقرر ڪيا. سندس حڪومت لاءِ عراق، مصر ۽ شام خاص اهميت رکندڙ علائقا هئا. شام ۾ معاويه بن ابي سفيان جي موجودگيءَ سبب حضرت عليءَ جو اختيار اتي قائم نه ٿي سگهيو. معاويه حضرت عثمان جي قتل جي بدلي جو مطالبو ڪيو ۽ حضرت عليءَ جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="PoonawalaLife"/> === بيت المال ۽ مالي انتظام === حضرت عليءَ جي حڪومت بابت اسلامي تاريخي ۽ اخلاقي ادب ۾ سرڪاري دولت جي منصفاڻي ورهاست، حڪمرانن جي جوابدهي ۽ عوامي مال جي حفاظت تي زور ملندو آهي. [[نهج البلاغه]] ۾ سندس نالي سان منسوب ڪيترن خطن ۽ خطابن ۾ انهن اصولن جو ذڪر آهي. البت نهج البلاغه حضرت عليءَ جي وفات کان گهڻو پوءِ مرتب ٿيو، تنهنڪري هر خط جي اصل نسبت ۽ تاريخي حيثيت کي الڳ جانچڻ ضروري آهي. === حڪومت ۽ قبيلائي سياست === ستين صديءَ جي اسلامي رياست ۾ قبيلائي اتحاد ۽ فوجي وفاداريون سياسي طاقت جا اهم بنياد هئا. حضرت عليءَ جي حڪومت کي عراق جي مختلف قبيلن جي حمايت حاصل هئي، پر انهن قبيلن جا مفاد ۽ سياسي ترجيحون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. اها صورتحال خاص طور جنگ صفين ۽ تحڪيم کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿي.<ref name="KufanAlignments">{{cite book |title=Studies in Early Islamic History |chapter=Kūfan Political Alignments and Their Background in the Mid-Seventh Century A.D. |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/studies-in-early-islamic-history/kufan-political-alignments-and-their-background-in-the-midseventh-century-ad/034D71B23C66371FDBCF31656212D1C5 |language=en }}</ref> == جنگ جمل (656ع) == {{Main|جنگ جمل}} [[جنگ جمل]] حضرت عليءَ جي خلافت دوران پهرين وڏي گهرو جنگ هئي. اها 656ع ۾ عراق جي شهر [[بصره]] جي ڀرسان ٿي. هڪ پاسي حضرت عليءَ جو لشڪر هو، جڏهن ته ٻئي پاسي حضرت [[عائشه بنت ابي بڪر]]، [[طلحه بن عبيدالله]] ۽ [[زبير بن عوام]] سان لاڳاپيل قوتون هيون.<ref name="SiffinAgreement2022"/> === جنگ جو پسمنظر === حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سندس قاتلن کي سزا ڏيڻ جو مطالبو زور وٺڻ لڳو. حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل سياسي گروهه حضرت عثمان جي قتل جي معاملي کي فوري طور حل ڪرڻ جا حامي هئا. حضرت عليءَ جي حڪومت جي سامهون، ان وقت، مرڪزي اختيار قائم ڪرڻ ۽ سياسي انتشار ختم ڪرڻ جو مسئلو پڻ موجود هو. انهيءَ اختلاف سبب ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي، جيڪا آخرڪار جنگ ۾ تبديل ٿي.<ref name="PoonawalaLife"/> === بصره ڏانهن اڳڀرائي === حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون بصره پهتيون. حضرت عليءَ پڻ عراق ڏانهن فوجي اڳڀرائي ڪئي. ابتدائي تاريخي روايتن ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڳالهه ٻولهه ۽ جنگ کان بچڻ جي ڪوششن جا بيان ملن ٿا، پر انهن ڪوششن جي ترتيب ۽ ناڪاميءَ جي سببن بابت روايتون مختلف آهن. === جنگ جو نتيجو === جنگ ۾ حضرت عليءَ جي فوج کي فتح حاصل ٿي. طلحه ۽ زبير ٻئي هن تڪرار دوران مارجي ويا. حضرت عائشه جنگ کان پوءِ حضرت عليءَ جي اختيار ۾ آئي، پر کيس عزت ۽ حفاظت سان مديني ڏانهن واپس موڪليو ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> جنگ جو نالو حضرت عائشه جي اُٺ سان منسوب آهي، جنهن جي چوڌاري جنگ جو هڪ اهم مرحلو پيش آيو. === تاريخي اهميت === جنگ جمل مسلمانن جي وچ ۾ وڏي پيماني تي هٿياربند تڪرار جو هڪ اهم واقعو هئي. هن جنگ حضرت عليءَ کي عراق ۾ سياسي ۽ فوجي برتري ڏني، پر اسلامي رياست جي گهرو اختلافن کي ختم نه ڪيو. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc8d7;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''جنگ جمل جا بنيادي تاريخي تفصيل''' ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | تفصيل |- | سال | 36هه / 656ع |- | هنڌ | بصره جي ڀرسان، عراق |- | پهرين ڌر | حضرت عليءَ جي فوج |- | ٻي ڌر | حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون |- | اهم سبب | حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سياسي اختلاف ۽ قصاص جو سوال |- | نتيجو | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |- | تاريخي اثر | عراق ۾ حضرت عليءَ جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي، پر گهرو جنگ جاري رهي |} == ڪوفي ڏانهن حڪومت جي مرڪز جي منتقلي == {{Main|ڪوفو}} جنگ جمل کان پوءِ حضرت عليءَ [[ڪوفو|ڪوفي]] کي پنهنجي حڪومت جو مرڪز بڻايو. ڪوفو عراق جو اهم فوجي ۽ انتظامي شهر هو. ان جي آباديءَ ۾ مختلف عرب قبيلن جا ماڻهو شامل هئا، جن مان ڪيترائي حضرت عليءَ جي حمايت ڪندا هئا.<ref name="KufanAlignments"/> === ڪوفي جي چونڊ جا سبب === ڪوفي جي اهميت جا ڪيترائي سبب هئا: * عراق ۾ حضرت عليءَ جي حمايت ڪندڙ فوجي قوتن جي موجودگي؛ * شام سان سياسي ۽ فوجي مقابلي لاءِ جاگرافيائي حيثيت؛ * عراق جي انتظامي ۽ اقتصادي اهميت؛ * قبيلائي لشڪرن کي منظم ڪرڻ جون سهولتون. ڪوفي ڏانهن مرڪز جي منتقليءَ سان اسلامي رياست جي سياسي سرگرمين جو وڏو حصو حجاز کان عراق ڏانهن منتقل ٿيو. == معاويه بن ابي سفيان سان اختلاف == {{Main|معاويه بن ابي سفيان}} [[معاويه بن ابي سفيان]] حضرت عثمان جي دور ۾ شام جو گورنر هو. حضرت عليءَ جي خلافت قائم ٿيڻ کان پوءِ به هن شام ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي حيثيت برقرار رکي. معاويه حضرت عثمان جي قتل جو بدلو وٺڻ جو مطالبو ڪيو ۽ حضرت عليءَ جي خلافت کي تسليم نه ڪيو. حضرت عليءَ جي حڪومت ۽ معاويه جي وچ ۾ اختلاف رڳو ذاتي مقابلي تائين محدود نه هو؛ ان ۾ صوبائي اختيار، سياسي مشروعيت، قصاص ۽ مرڪزي حڪومت جي بالادستيءَ جا سوال پڻ شامل هئا.<ref name="PoonawalaLife"/> == جنگ صفين (657ع) == {{Main|جنگ صفين}} [[جنگ صفين]] حضرت علي ۽ معاويه جي لشڪرن وچ ۾ 657ع ۾ ٿي. صفين جو ميدان [[فرات درياهه]] جي ويجهو، موجوده شام ۽ عراق جي تاريخي سرحدي علائقي سان لاڳاپيل هو. هيءَ جنگ پهرين فتني جي سڀ کان اهم فوجي واقعن مان هئي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> === جنگ کان اڳ جون حالتون === حضرت عليءَ جي حڪومت عراق ۾ قائم هئي، جڏهن ته معاويه کي شام جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي. ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه ۽ سفارتي رابطن کان پوءِ فوجي مقابلو ٿيو. جنگ دوران مختلف مرحلن تي سخت لڙائي ٿي. ان جي مجموعي مدت ۽ مارجي ويل ماڻهن جي انگ بابت قديم تاريخي روايتن ۾ اختلاف آهن. === قرآن جي فيصلي ڏانهن رجوع === جنگ جي آخري مرحلن بابت مشهور تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته معاويه جي لشڪر مان قرآن جي بنياد تي فيصلو ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. روايتي بيانن ۾ نيزن تي قرآن جا نسخا بلند ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهيءَ واقعي جي تفصيلن ۽ ان جي فوجي اثر بابت مؤرخن جا رايا مختلف آهن، پر جنگ جي خاتمي ۽ تحڪيم جي عمل سان ان جو تعلق اهم آهي.<ref name="PoonawalaLife"/> === جنگ جو نتيجو === جنگ صفين ڪنهن واضح ۽ گڏيل طور تسليم ٿيل فوجي فيصلي کان سواءِ ختم ٿي. ٻنهي ڌرين جي نمائندن وچ ۾ تحڪيم جو معاهدو ٿيو، جنهن تحت سياسي تڪرار جو فيصلو ثالثن جي ذريعي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> == تحڪيم جو واقعو == {{Main|تحڪيم صفين}} ''تحڪيم'' مان مراد ٻن مخالف ڌرين وچ ۾ ثالثن ذريعي تڪرار جو فيصلو ڪرائڻ آهي. جنگ صفين کان پوءِ حضرت عليءَ جي ڌر مان [[ابو موسيٰ اشعري]] ۽ معاويه جي ڌر مان [[عمرو بن العاص]] ثالث طور سامهون آيا.<ref name="AbuMusaIranica">{{cite encyclopedia |title=Abū Mūsā Ašʿarī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abu-musa-asari-abdallah-b/ |language=en }}</ref> === تحڪيم جو معاهدو === تحڪيم جي معاهدي جا مختلف متن ابتدائي اسلامي تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهن. جديد تحقيقي مطالعي ۾ انهن متنن جي ٻولي، قانوني اصطلاحن ۽ سياسي نوعيت جو تقابلي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> تحڪيم جو مقصد ٻنهي ڌرين جي تڪرار کي جنگ کان سواءِ حل ڪرڻ هو، پر اهو عمل پاڻ نون سياسي اختلافن جو سبب بڻيو. === ثالثن جي فيصلن بابت روايتون === ابتدائي تاريخي ماخذن ۾ ثالثن جي ملاقاتن، انهن جي ڳالهين ۽ نتيجن بابت مختلف بيان موجود آهن. ڪجهه روايتن موجب، ابو موسيٰ ۽ عمرو بن العاص وچ ۾ خلافت جي دعويدارن بابت اتفاق نه ٿي سگهيو. ٻين روايتن ۾ ٻنهي جي عوامي اعلانن بابت وڌيڪ تفصيل ڏنل آهن. انهن بيانن جي تاريخي حيثيت ۽ ترتيب بابت جديد محققن اختلاف ظاهر ڪيو آهي. تنهنڪري تحڪيم کي هڪ ئي مشهور قصي جي بنياد تي سمجهڻ بدران، مختلف روايتن ۽ معاهدي جي متن کي گڏ پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="AbuMusaIranica"/> === حضرت عليءَ جي سياسي حيثيت تي اثر === تحڪيم حضرت عليءَ جي لشڪر ۾ اختلاف وڌائي ڇڏيا. سندس ڪجهه حامين تحڪيم قبول ڪرڻ کي سياسي غلطي قرار ڏنو. انهن مان هڪ گروهه بعد ۾ [[خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو. تحڪيم جي نتيجي ۾ حضرت عليءَ ۽ معاويه جو اختلاف ختم نه ٿيو، پر سياسي مقابلو وڌيڪ پيچيده ٿي ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> == خوارج جو ظهور == {{Main|خوارج}} [[خوارج]] اسلامي تاريخ جو هڪ ابتدائي سياسي ۽ مذهبي گروهه هو، جنهن جو ظهور حضرت عليءَ جي خلافت دوران جنگ صفين ۽ تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل آهي. خوارج جي ابتدائي گروهن جو موقف هو ته انساني ثالثن کي اهڙي معاملي ۾ فيصلو ڪرڻ جو اختيار ڏيڻ درست نه هو، جنهن بابت سندن خيال ۾ الله جو حڪم بنيادي حيثيت رکي ٿو. انهن سان منسوب مشهور نعرو هو: <blockquote> «لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''حڪم رڳو الله جو آهي.'' === حضرت عليءَ سان اختلاف === حضرت عليءَ جي ڪجهه اڳوڻن حامين تحڪيم جي قبوليت تي اعتراض ڪيو. اهي ماڻهو بعد ۾ سندس فوج کان الڳ ٿي ويا. سندن هڪ اهم مرڪز حروراءَ سان لاڳاپيل هو، جنهن سبب ابتدائي روايتن ۾ کين ''حروريه'' پڻ چيو ويو آهي. خوارج جي مختلف شاخن جا عقيدا ۽ سياسي موقف بعد ۾ هڪجهڙا نه رهيا؛ تنهنڪري ابتدائي صفين واري مخالف گروهه ۽ بعد جي سڀني خارجي فرقن کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. === سياسي ۽ مذهبي نتيجا === خوارج جي ظهور حضرت عليءَ جي حڪومت لاءِ هڪ نئون بحران پيدا ڪيو. هڪ پاسي شام ۾ معاويه سان مقابلو جاري هو، ٻئي پاسي عراق ۾ حضرت عليءَ جي پنهنجي سياسي ۽ فوجي حمايت ۾ ورهاست پيدا ٿي وئي.<ref name="PoonawalaLife"/> == جنگ نهروان (658ع) == {{Main|جنگ نهروان}} [[جنگ نهروان]] 658ع ۾ حضرت عليءَ جي فوج ۽ خوارج جي هڪ هٿياربند گروهه وچ ۾ ٿي. نهروان عراق ۾ هڪ تاريخي علائقو هو، جيڪو ڪوفي ۽ بغداد جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. === جنگ جا سبب === تحڪيم کان پوءِ حضرت عليءَ جي مخالفت ڪندڙ ڪجهه گروهن پنهنجو الڳ سياسي ۽ مذهبي موقف اختيار ڪيو. انهن مان ڪجهه ماڻهن سان تشدد ۽ قتل جي واقعن کي پڻ تاريخي روايتن ۾ ڳنڍيو ويو آهي. حضرت عليءَ سندن مخالفت کي منهن ڏيڻ لاءِ قدم کنيا. مختلف روايتن ۾ جنگ کان اڳ ڳالهه ٻولهه ۽ مخالفن کي واپس اچڻ جي دعوت جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="PoonawalaLife"/> === جنگ ۽ نتيجو === جنگ نهروان ۾ حضرت عليءَ جي فوج کي فتح حاصل ٿي ۽ مخالف هٿياربند گروهه کي سخت شڪست آئي. جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جا انگ قديم ماخذن ۾ مختلف آهن، تنهنڪري انهن کي قطعي شماريات طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. نهروان جي فتح باوجود خوارج جي فڪري ۽ سياسي تحريڪ ختم نه ٿي. بعد ۾ ان جون مختلف شاخون اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ظاهر ٿيون. === حضرت عليءَ جي حڪومت تي اثر === نهروان کان پوءِ حضرت عليءَ جي لشڪر ۾ وڌيڪ سياسي ٿڪاوٽ ۽ اختلاف پيدا ٿيا. شام خلاف نئين فوجي مهم منظم ڪرڻ مشڪل ٿيندو ويو، جڏهن ته معاويه جي سياسي ۽ فوجي حيثيت مضبوط ٿيندي رهي.<ref name="PoonawalaLife"/> == مصر جي سياسي صورتحال == {{Main|مصر جي اسلامي فتح|عمرو بن العاص}} حضرت عليءَ جي خلافت دوران [[مصر]] هڪ اهم صوبو هو. ان جي سياسي ۽ مالي اهميت سبب مصر تي اختيار حضرت عليءَ ۽ معاويه جي مقابلي ۾ خاص حيثيت رکندڙ هو. === مصر جا گورنر === حضرت عليءَ جي دور ۾ [[قيس بن سعد بن عباده]] مصر جو گورنر رهيو. بعد ۾ [[محمد بن ابي بڪر]] کي پڻ مصر جي انتظامي ذميواري ڏني وئي. انهن مقررين جي صحيح تاريخن ۽ ترتيب بابت تاريخي ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن.<ref name="PoonawalaLife"/> === مصر تي معاويه جي حامين جو قبضو === 658ع ۾ معاويه سان لاڳاپيل قوتن، عمرو بن العاص جي اڳواڻيءَ ۾، مصر ۾ فوجي ڪارروائي ڪئي. محمد بن ابي بڪر کي شڪست ملي ۽ هو مارجي ويو. انهيءَ کان پوءِ مصر حضرت عليءَ جي عملي سياسي اختيار کان نڪري ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> === مصر جي وڃائڻ جا نتيجا === مصر جي وڃائڻ سان حضرت عليءَ جي حڪومت جي علائقائي ۽ مالي حيثيت ڪمزور ٿي. معاويه جي حامين کي هڪ اهم صوبو حاصل ٿيو، جڏهن ته حضرت عليءَ جي حڪومت جو بنيادي مرڪز عراق ۾ محدود ٿيندو ويو. == خلافت جي آخري سالن جي سياسي صورتحال == 659ع ۽ 660ع دوران حضرت عليءَ جي حڪومت کي شام سان جاري اختلاف، عراق جي اندروني سياسي ورهاست ۽ مصر جي وڃائڻ جا اثر برداشت ڪرڻا پيا. معاويه جي سياسي حيثيت وڌندي رهي، جڏهن ته حضرت عليءَ کي پنهنجي فوجي حمايت کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ مشڪلاتون پيش آيون.<ref name="PoonawalaLife"/> انهيءَ عرصي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ سياسي ۽ فوجي مقابلو جاري رهيو. حضرت عليءَ جي زندگيءَ ۾ انهن اختلافن جو مستقل حل نه نڪري سگهيو. 661ع ۾ حضرت عليءَ جي قتل کان پوءِ سندس پٽ [[حسن بن علي]] کي سندس حامين خليفي طور تسليم ڪيو. بعد ۾ حضرت حسن ۽ معاويه وچ ۾ ٿيل ٺاهه سان سياسي صورتحال ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. == خلافت جي اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #adc7d5;" |+ style="background:#235a73;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خلافت: 656ع کان 661ع''' ! style="background:#dcecf4;" | سال ! style="background:#dcecf4;" | واقعو ! style="background:#dcecf4;" | هنڌ ! style="background:#dcecf4;" | سياسي نتيجو |- | 656ع | خلافت جي بيعت | مدينو | حضرت عليءَ جي حڪومت جو آغاز |- | 656ع | [[جنگ جمل]] | بصره | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |- | 656ع کان پوءِ | ڪوفي کي سياسي مرڪز بڻائڻ | ڪوفو | حڪومت جي مرڪز جي عراق ڏانهن منتقلي |- | 657ع | [[جنگ صفين]] | فرات جي ويجهو | فوجي مقابلي کان پوءِ تحڪيم |- | 657ع–659ع | [[تحڪيم صفين]] | مختلف ملاقاتن جا روايتي هنڌ | سياسي تڪرار برقرار رهيو |- | 658ع | [[جنگ نهروان]] | نهروان، عراق | خارجي هٿياربند گروهه جي شڪست |- | 658ع | مصر تي اختيار جو خاتمو | مصر | معاويه جي حامين جي حيثيت مضبوط ٿي |- | 659ع–660ع | سياسي ۽ فوجي مقابلي جو تسلسل | عراق ۽ شام | حضرت عليءَ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌيو |- | 661ع | حضرت عليءَ جو قتل | ڪوفو | سندس خلافت جو خاتمو |} == جنگين جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b9bfd8;" |+ style="background:#4d4b7d;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خلافت جون ٽي اهم جنگيون''' ! style="background:#e7e7f5;" | جنگ ! style="background:#e7e7f5;" | مخالف ڌر ! style="background:#e7e7f5;" | بنيادي سياسي مسئلو ! style="background:#e7e7f5;" | نتيجو |- | [[جنگ جمل]] | حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون | حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سياسي اختلاف | حضرت عليءَ جي فتح |- | [[جنگ صفين]] | معاويه بن ابي سفيان جو لشڪر | خلافت جي سياسي اختيار ۽ حضرت عثمان جي قتل بابت تڪرار | تحڪيم جو معاهدو |- | [[جنگ نهروان]] | خوارج جو هٿياربند گروهه | تحڪيم ۽ سياسي اختيار بابت اختلاف | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |} == خلافت جي تاريخي اهميت == حضرت عليءَ جي خلافت اسلامي تاريخ ۾ هڪ اهم تبديليءَ جو دور هئي. هن دور ۾ خلافت جي مشروعيت، مرڪزي حڪومت ۽ صوبائي اختيارن جو تعلق، سياسي بيعت، مذهبي تشريح ۽ قبيلائي وفادارين جا سوال نمايان ٿيا. جنگ جمل، جنگ صفين ۽ جنگ نهروان نه رڳو پنهنجي وقت جي سياسي صورتحال تي اثر وڌو، پر بعد ۾ اسلامي سياسي فڪر ۽ سني، شيعا ۽ خارجي روايتن جي تاريخي تشڪيل سان پڻ لاڳاپيل رهيا.<ref name="KufanAlignments"/> حضرت عليءَ جي خلافت جي مطالعي ۾ سندس شخصي ديني حيثيت ۽ حڪومت جي سياسي ڪاميابين يا ناڪامين کي الڳ موضوعن طور ڏسڻ ضروري آهي. == شهادت ۽ وفات (661ع) == {{Main|علي بن ابي طالب جو قتل}} [[File:Imam Ali Mosque.jpg|thumb|250px|[[نجف]] ۾ حضرت عليءَ سان منسوب روضو، جيڪو شيعا مسلمانن جي اهم زيارتگاهن مان هڪ آهي.]] حضرت [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت جو خاتمو 40هه/661ع ۾ سندس قتل سان ٿيو. ان وقت اسلامي رياست گهرو سياسي ۽ فوجي اختلافن مان گذري رهي هئي. [[معاويه بن ابي سفيان]] شام ۾ پنهنجي سياسي حيثيت مضبوط ڪري چڪو هو، جڏهن ته حضرت عليءَ جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[ڪوفو]] هو.<ref name="IranicaAliLife">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جي قتل جو ذميوار [[عبدالرحمان بن ملجم]] هو، جنهن جو تعلق [[خوارج]] سان بيان ڪيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن موجب، ابن ملجم حضرت عليءَ تي ڪوفي جي مسجد ۾ زهر لڳل تلوار سان حملو ڪيو، جنهن جي زخمن سبب ڪجهه وقت کان پوءِ سندس وفات ٿي.<ref name="IranicaAliLife"/> === سياسي پسمنظر === حضرت عليءَ جي خلافت دوران [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] جهڙا اهم فوجي واقعا پيش آيا. جنگ صفين کان پوءِ تحڪيم جي مسئلي تي حضرت عليءَ جي حامين مان هڪ گروهه الڳ ٿيو، جنهن کي بعد ۾ خوارج جي نالي سان سڃاتو ويو. 658ع ۾ جنگ نهروان دوران حضرت عليءَ جي فوج خارجي هٿياربند گروهه کي شڪست ڏني. تاريخي ماخذن ۾ ابن ملجم جي حملي کي نهروان ۾ مارجي ويل ماڻهن جي انتقام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="IranicaAliLife"/> === عبدالرحمان بن ملجم === {{Main|عبدالرحمان بن ملجم}} عبدالرحمان بن ملجم المرادي ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ حضرت عليءَ جي قاتل طور مشهور آهي. تاريخي روايتن ۾ کيس خارجي گروهه سان وابسته شخص قرار ڏنو ويو آهي. سندس سياسي مقصد بابت روايتون جنگ نهروان ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل اختلافن سان لاڳاپيل آهن.<ref name="IranicaAliLife"/> ابن ملجم جي زندگيءَ، سندس ساٿين ۽ حملي جي تياريءَ بابت قديم تاريخي ڪتابن ۾ ڪيترائي تفصيلي بيان موجود آهن. انهن بيانن جي سڀني جزئيات کي هڪجهڙي تاريخي حيثيت حاصل نه آهي. === ڪوفي جي مسجد ۾ حملو === [[ڪوفي جي جامع مسجد]] حضرت عليءَ جي خلافت جي آخري دور سان لاڳاپيل اهم تاريخي ماڳ آهي. ابتدائي تاريخي بيانن موجب، حضرت عليءَ تي صبح جي وقت مسجد ۾ تلوار سان حملو ڪيو ويو. حملي ۾ سندس مٿي تي زخم آيو ۽ ڪجهه وقت کان پوءِ سندس وفات ٿي.<ref name="IranicaAliLife"/> شيعا روايتن ۾ حملي ۽ شهادت سان لاڳاپيل رمضان جون تاريخون خاص مذهبي اهميت رکن ٿيون. === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === حضرت عليءَ جي وفات جو هجري سال 40هه ۽ عيسوي سال 661ع عام طور تسليم ٿيل آهن، پر رمضان جي مخصوص تاريخ ۽ ان جي عيسوي تقويم سان مطابقت بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهن. ''Encyclopaedia Iranica'' جي سوانحي مقالي ۾ وفات جي تاريخ 19 يا 21 رمضان 40هه بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته 27 جنوري 661ع پڻ ڄاڻايل آهي.<ref name="IranicaAliLife"/> شيعا مذهبي روايتن ۾ 21 رمضان حضرت عليءَ جي شهادت جي ڏينهن طور مشهور آهي. مختلف تاريخي تقويمن ۽ حسابن جي ڪري ان ڏينهن جي عيسوي تاريخ هڪجهڙي نموني پيش نه ڪئي ويندي آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b8c9d4;" |+ style="background:#275b73;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي وفات بابت بنيادي تاريخي معلومات''' ! style="background:#dfedf4;" | موضوع ! style="background:#dfedf4;" | تفصيل |- | هجري سال | 40هه |- | عيسوي سال | 661ع |- | هجري مهينو | رمضان |- | مشهور شيعا روايت | 21 رمضان |- | تاريخي اختلاف | ڪجهه ماخذن ۾ 19 يا 21 رمضان |- | وفات جو هنڌ | ڪوفو، عراق |- | حملي آور | عبدالرحمان بن ملجم المرادي |- | حملي جو هٿيار | زهر لڳل تلوار |- | وفات جو سبب | قاتلاڻي حملي ۾ لڳل زخم |} == تدفين ۽ قبر جي سڃاڻپ == {{Main|روضو امام علي|نجف}} حضرت عليءَ جي تدفين جي هنڌ بابت ابتدائي اسلامي تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملن ٿا. گهڻن شيعا تاريخي ۽ مذهبي ماخذن موجب، کيس ڪوفي جي اولهه ۾ ''غري'' نالي علائقي ۾ دفن ڪيو ويو، جيڪو موجوده [[نجف]] سان لاڳاپيل آهي. ٻين تاريخي روايتن ۾ قبر جا مختلف هنڌ بيان ڪيا ويا آهن. انهيءَ اختلاف کي ''Encyclopaedia Iranica'' ۾ پڻ تفصيل سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="IranicaAliCommunity">{{cite encyclopedia |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb ii. ʿAlī as Seen by the Community |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-ii-ali-as-seen-by-the-community/ |language=en }}</ref> === ڳجهي تدفين جي روايت === شيعا روايتن موجب، حضرت عليءَ جي قبر جي هنڌ کي شروعات ۾ ظاهر نه ڪيو ويو ته جيئن سياسي مخالفن طرفان قبر جي بيحرمتيءَ جو خطرو نه رهي. اهڙيءَ طرح قبر جي هنڌ بابت ڄاڻ محدود ماڻهن تائين رهي. بعد جي صدين ۾ نجف واري هنڌ کي حضرت عليءَ جي مدفن طور وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو.<ref name="IranicaNajaf">{{cite encyclopedia |last=Aslan |first=Rose |title=Najaf |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=2015 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/najaf/ |language=en }}</ref> === مدفن بابت مختلف تاريخي رايا === تاريخي ادب ۾ حضرت عليءَ جي قبر بابت ڪوفي، نجف ۽ ٻين هنڌن سان لاڳاپيل روايتون ملن ٿيون. اڪثر شيعا عالمن جي راءِ آهي ته حضرت عليءَ جو مدفن نجف جي علائقي ۾ آهي. ڪجهه قديم سني مؤرخن قبر جي صحيح هنڌ بابت مختلف رايا بيان ڪيا آهن.<ref name="IranicaAliCommunity"/> اهو اختلاف قبر جي شروعاتي سڃاڻپ جي تاريخ بابت آهي؛ موجوده نجف وارو روضو صدين کان حضرت عليءَ سان منسوب مشهور مذهبي ۽ تاريخي ماڳ رهيو آهي. == نجف ۾ روضو امام علي == {{Main|روضو امام علي}} [[نجف]] عراق جو هڪ اهم مذهبي، تاريخي ۽ علمي شهر آهي. شهر جي تاريخ حضرت عليءَ سان منسوب قبر ۽ ان جي چوڌاري قائم ٿيل زيارتگاهه سان گهري طرح لاڳاپيل آهي.<ref name="IranicaNajaf"/> === روضي جي شروعاتي تاريخ === شيعا روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته حضرت عليءَ جي قبر جو هنڌ ڪجهه وقت تائين عام ماڻهن کان لڪل رهيو. هڪ مشهور روايت موجب، عباسي خليفي [[هارون الرشيد]] جي دور ۾ قبر جي هنڌ جي سڃاڻپ ۽ اتي تعمير جو آغاز ٿيو. البت انهيءَ واقعي سان لاڳاپيل معجزاتي تفصيلن کي تاريخي طور قطعي ثابت ٿيل حقيقتون نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="IranicaNajaf"/> === حمداني ۽ بويهي دور === ڏهين صدي عيسويءَ ۾ نجف جي زيارتگاهه جي تعمير ۽ توسيع ۾ اهم تبديليون آيون. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب، لڳ ڀڳ 924ع ۾ حمداني حڪمران عبدالله ابو الهيجاءَ قبر جي چوڌاري حفاظتي تعمير ۽ گنبذ قائم ڪرايو. 949ع ۾ بويهي حڪمران [[عضد الدوله]] جي دور ۾ روضي جي وڌيڪ منظم تعمير ٿي.<ref name="IranicaNajaf"/> === بعد وارن دورن ۾ ترقي === بعد جي صدين ۾ مختلف مسلمان حڪمرانن، اميرن ۽ عقيدتمندن روضي جي مرمت، تعمير ۽ آرائش ۾ حصو ورتو. صفوي، عثماني ۽ قاجاري دورن ۾ نجف جي مذهبي ۽ علمي حيثيت وڌيڪ نمايان ٿي. نجف نه رڳو زيارتگاهه رهيو، پر شيعا ديني تعليم ۽ فقهي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو.<ref name="IranicaNajaf"/> === روضي جي مذهبي اهميت === نجف جو روضو شيعا مسلمانن جي اهم ترين زيارتگاهن مان آهي. حضرت عليءَ جي ديني ۽ تاريخي حيثيت سبب هي ماڳ ٻين مسلمانن لاءِ پڻ تاريخي اهميت رکي ٿو. نجف ۾ موجود [[وادي السلام]] قبرستان پڻ شهر جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="IranicaNajaf"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7c5dc;" |+ style="background:#415b86;color:white;padding:10px;" | '''نجف جي روضي جي تاريخ جا چونڊ مرحلا''' ! style="background:#e3eafa;" | دور ! style="background:#e3eafa;" | تاريخي ترقي ! style="background:#e3eafa;" | ماخذ |- | 661ع کان پوءِ | حضرت عليءَ جي ڳجهي تدفين بابت روايتون | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | عباسي دور | قبر جي سڃاڻپ ۽ ابتدائي تعمير سان لاڳاپيل روايتون | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | لڳ ڀڳ 924ع | حمداني دور ۾ حفاظتي تعمير ۽ گنبذ | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | 949ع | بويهي دور ۾ منظم روضي جي تعمير | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | صفوي ۽ عثماني دور | روضي جي سرپرستي ۽ آرائش | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | جديد دور | عالمي زيارتگاهه ۽ شيعا علمي مرڪز | ''Encyclopaedia Iranica'' |} == حضرت حسن بن عليءَ جي جانشيني == {{Main|حسن بن علي|حسن ۽ معاويه جو صلح}} حضرت عليءَ جي وفات کان پوءِ سندس وڏي پٽ [[حسن بن علي]] کي عراق ۾ سندس حامين خليفي طور تسليم ڪيو. شيعا عقيدي موجب، حضرت حسن پنهنجي والد کان پوءِ ٻيو امام ٿيو.<ref name="IranicaHasan">{{cite encyclopedia |last=Madelung |first=Wilferd |title=Ḥasan b. ʿAli b. Abi Ṭāleb |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=12 |pages=26–28 |year=2003 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hasan-b-ali/ |language=en }}</ref> === عراق ۾ بيعت === حضرت عليءَ جي قتل کان پوءِ ڪوفي ۾ سندس حامين حضرت حسن جي قيادت قبول ڪئي. ان وقت شام ۾ معاويه جي حڪومت موجود هئي، تنهنڪري اسلامي رياست جي سياسي وحدت جو سوال اڃا حل نه ٿيو هو. === معاويه سان سياسي اختلاف === حضرت حسن ۽ معاويه جي وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو. حضرت حسن جي فوجي ۽ سياسي حمايت ۾ موجود اختلافن سبب سندس حڪومت کي ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="IranicaHasan"/> === صلح جو معاهدو === 661ع ۾ حضرت حسن ۽ معاويه وچ ۾ صلح جو معاهدو ٿيو. انهيءَ معاهدي جي شرطن بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن، جن جي تفصيلن ۾ اختلاف ملي ٿو. صلح کان پوءِ حضرت حسن عملي حڪومت تان دستبردار ٿيو ۽ معاويه جي سياسي اقتدار جو رستو هموار ٿيو.<ref name="IranicaHasan"/> === اموي خلافت جو آغاز === حضرت حسن جي حڪومت تان دستبرداريءَ کان پوءِ معاويه جي اقتدار سان [[اموي خلافت]] جو دور شروع ٿيو. اسلامي تاريخ ۾ 661ع کي عام طور راشدين خلافت جي پڄاڻي ۽ اموي حڪمرانيءَ جي آغاز سان ڳنڍيو ويندو آهي. == حضرت عليءَ جو خاندان == {{Main|اهل بيت|بنو هاشم|علوي سادات}} حضرت عليءَ جو تعلق [[قريش]] جي [[بنو هاشم]] خاندان سان هو. سندس والد [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] ۽ والده [[فاطمه بنت اسد]] هئي. حضرت علي، رسول الله ﷺ جو سؤٽ ۽ ناٺي هو. سندس اولاد مان ڪيترن ماڻهن ابتدائي اسلامي تاريخ، مذهبي فڪر ۽ بعد جي سياسي تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === حضرت فاطمه سان شادي === {{Main|فاطمه زهرا}} حضرت عليءَ جي پهرين گهرواري [[فاطمه زهرا]]، رسول الله ﷺ جي نياڻي هئي. سندن شادي هجرت کان پوءِ مديني ۾ ٿي. تاريخي ۽ سوانحي ماخذن موجب، حضرت فاطمه جي حياتيءَ ۾ حضرت عليءَ ٻي شادي نه ڪئي.<ref name="TDVAli">{{cite encyclopedia |title=Ali |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ali |language=tr }}</ref> حضرت فاطمه ۽ حضرت عليءَ جي اولاد ۾ حسن، حسين، زينب ۽ ام ڪلثوم جا نالا مشهور آهن. محسن جو نالو پڻ تاريخي ۽ نسب نامي روايتن ۾ اچي ٿو، پر سندس ولادت ۽ وفات جي حالتن بابت مختلف مذهبي روايتون موجود آهن.<ref name="TDVAli"/> === حضرت فاطمه کان پوءِ شاديون === حضرت فاطمه جي وفات کان پوءِ حضرت عليءَ ٻيون شاديون ڪيون. مختلف تاريخي ۽ نسب نامي ڪتابن ۾ سندس گهروارين جا نالا ۽ تعداد ڪجهه اختلاف سان ملن ٿا. مشهور نالن ۾ هي شامل آهن: * [[امامه بنت ابي العاص]]؛ * [[ام البنين]]، جنهن جو اصل نالو فاطمه بنت حزام هو؛ * [[اسماء بنت عميس]]؛ * [[خوله حنفيه]]؛ * ليليٰ بنت مسعود؛ * الصهباء بنت ربيعه؛ * ام سعيد بنت عروه. انهن کان سواءِ ٻين عورتن جا نالا پڻ ڪجهه تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿا. سڀني روايتن ۾ سندن ازدواجي حيثيت، ترتيب ۽ اولاد جي نسبت هڪجهڙي نه آهي. === اولاد جو تعداد === حضرت عليءَ جي پٽن ۽ ڌيئرن جي مجموعي تعداد بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' جي سوانحي مقالي ۾ 14 پٽن ۽ 19 ڌيئرن جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين نسب نامن ۾ مختلف تعداد بيان ٿيل آهن.<ref name="IranicaAliLife"/> انهن اختلافن جو هڪ سبب مختلف ماخذن ۾ ننڍي عمر ۾ فوت ٿيل ٻارن، ساڳين نالن وارن ٻارن ۽ مختلف مائرن جي اولاد جي ڳڻپ ۾ فرق آهي. == حضرت عليءَ جا مشهور پٽ == === حسن بن علي === [[حسن بن علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جو پٽ هو. هو رسول الله ﷺ جو ڏوهٽو، شيعا اسلام جو ٻيو امام ۽ حضرت عليءَ کان پوءِ ٿوري عرصي لاءِ خليفو رهيو.<ref name="IranicaHasan"/> === حسين بن علي === {{Main|حسين بن علي}} [[حسين بن علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جو پٽ هو. شيعا عقيدي موجب، هو ٽيون امام هو. 680ع ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران سندس قتل اسلامي تاريخ جي انتهائي اهم واقعن مان آهي. === محمد بن حنفيه === {{Main|محمد بن حنفيه}} [[محمد بن حنفيه]] حضرت عليءَ جو پٽ هو، جنهن جي ماءُ خوله حنفيه هئي. حضرت عليءَ جي وفات کان پوءِ، خاص طور ڪربلا جي واقعي کان پوءِ، محمد بن حنفيه جي شخصيت ڪجهه سياسي ۽ مذهبي تحريڪن ۾ اهميت حاصل ڪئي. === عباس بن علي === {{Main|عباس بن علي}} [[عباس بن علي]] حضرت عليءَ ۽ ام البنين جو پٽ هو. هو ڪربلا جي واقعي سان لاڳاپيل مشهور تاريخي شخصيتن مان آهي ۽ شيعا مذهبي روايت ۾ کيس وفاداري ۽ بهادريءَ جي علامت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. === ٻيا پٽ === نسب نامي روايتن ۾ حضرت عليءَ جي ٻين پٽن جا نالا پڻ ملن ٿا، جن ۾ عبدالله، جعفر، عثمان، عمر ۽ محمد نالي ٻين پٽن جو ذڪر شامل آهي. انهن مان ڪجهه ماڻهن جي ماءُ، مڪمل نالي ۽ سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. تنهنڪري تفصيلي نسب نامي ۾ هر فرد لاءِ الڳ معتبر ماخذ گهربل آهي. == حضرت عليءَ جون مشهور ڌيئرون == === زينب بنت علي === {{Main|زينب بنت علي}} [[زينب بنت علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جي ڌيءَ هئي. هوءَ ڪربلا جي واقعي ۽ ان کان پوءِ اهل بيت جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شخصيت آهي. شيعا روايتن ۾ سندس خطبن، صبر ۽ سياسي جرئت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. === ام ڪلثوم بنت علي === {{Main|ام ڪلثوم بنت علي}} [[ام ڪلثوم بنت علي]] حضرت عليءَ جي ڌيءَ هئي. سندس زندگيءَ، شادي ۽ اولاد بابت سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ ڪجهه اختلاف ملن ٿا. انهن اختلافن کي هڪ ئي روايت جي بنياد تي قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. === ٻيون ڌيئرون === مختلف نسب نامن ۾ رقيه، امامه ۽ ٻين نالن جو ذڪر ملي ٿو. سڀني ڌيئرن جي مڪمل فهرست، سندن مائرن ۽ حياتيءَ جي تفصيلن بابت قديم ماخذ هڪجهڙا نه آهن. == خاندان جي چونڊ فردن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b6cad1;" |+ style="background:#22665d;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خاندان جون مشهور شخصيتون''' ! style="background:#dff1ea;" | نالو ! style="background:#dff1ea;" | رشتو ! style="background:#dff1ea;" | ماءُ يا والد ! style="background:#dff1ea;" | تاريخي اهميت |- | [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] | والد | عبدالمطلب جو پٽ | بنو هاشم جي اهم شخصيت |- | [[فاطمه بنت اسد]] | والده | — | ابتدائي اسلامي سوانح ۾ ذڪر |- | [[فاطمه زهرا]] | گهرواري | رسول الله ﷺ جي نياڻي | اهل بيت جي اهم شخصيت |- | [[حسن بن علي]] | پٽ | فاطمه زهرا | ٻيو شيعا امام ۽ 661ع ۾ خليفو |- | [[حسين بن علي]] | پٽ | فاطمه زهرا | ٽيون شيعا امام؛ ڪربلا سان لاڳاپيل |- | [[زينب بنت علي]] | ڌيءَ | فاطمه زهرا | ڪربلا کان پوءِ جي تاريخ ۾ اهم شخصيت |- | [[ام ڪلثوم بنت علي]] | ڌيءَ | فاطمه زهرا | ابتدائي اسلامي خاندان جي تاريخ |- | [[محمد بن حنفيه]] | پٽ | خوله حنفيه | ابتدائي اسلامي سياسي ۽ مذهبي تاريخ |- | [[عباس بن علي]] | پٽ | ام البنين | ڪربلا جي تاريخ سان لاڳاپيل |} == علوي نسل ۽ تاريخي ورثو == {{Main|علوي سادات|اهل بيت}} حضرت عليءَ جي اولاد ۽ سندس نسل سان لاڳاپيل خاندانن کي اسلامي تاريخ ۾ ''علوي'' سڏيو ويو آهي. حضرت عليءَ جي نسل مان خاص طور حسن ۽ حسين جي اولاد اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ پکڙجي وئي. انهن خاندانن مان ڪيترن ماڻهن مذهبي تعليم، سياسي تحريڪن، علمي ادارن ۽ مقامي حڪومتن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. علوي نسب جي تاريخي مطالعي ۾ قديم نسب نامن، سوانحي ڪتابن ۽ علائقائي تاريخن کي بنيادي ماخذن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. == ڏسو پڻ == * [[علي بن ابي طالب جو قتل]] * [[عبدالرحمان بن ملجم]] * [[ڪوفي جي جامع مسجد]] * [[نجف]] * [[روضو امام علي]] * [[حسن بن علي]] * [[حسين بن علي]] * [[زينب بنت علي]] * [[عباس بن علي]] * [[محمد بن حنفيه]] * [[اهل بيت]] * [[علوي سادات]] * [[اموي خلافت]] ==حوالا== {{Reflist}} mcgtaaf4ebzwpu9sz7zni8yc5v72lpk 425658 425657 2026-10-27T12:59:14Z Intisar Ali 8681 425658 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جو چوٿون راشد خليفي ۽ شيعا اسلام جو پهريون امام (تقريباً 600ع–661ع)}} {{Infobox royalty | name = علي ابن ابي طالب | native_name = علي بن أبي طالب | image = Istanbul - Santa Sofia - Medalló (cropped).JPG | image_size = 250px | caption = استنبول جي آيا صوفيا ۾ حضرت عليءَ جي نالي واري خطاطي | succession = [[خلافت راشده|چوٿون راشد خليفي]] | reign = 656ع – 661ع | predecessor = [[عثمان بن عفان]] | successor = [[حسن بن علي]] (مختصر مدت لاءِ) | birth_date = تقريباً 600ع | birth_place = [[مڪو]]، حجاز | death_date = 40ھ / 661ع | death_place = [[ڪوفو]]، عراق | burial_place = [[امام علي جو روضو]]، [[نجف]]، عراق | father = [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] | mother = [[فاطمه بنت اسد]] | spouse = [[فاطمه زهرا]] ۽ ٻيون | issue = [[حسن بن علي]]، [[حسين بن علي]] ۽ ٻيا | house = [[بنو هاشم]] | religion = [[اسلام]] }} '''علي ابن ابي طالب''' (عربي: '''علي بن أبي طالب'''؛ تقريباً 600ع – 661ع)، [[اسلام]] جي شروعاتي تاريخ جي اهم شخصيت، [[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] جو سؤٽ ۽ ناٺي، [[خلافت راشده]] جو چوٿون خليفي ۽ [[شيعا اسلام]] جي عقيدي موجب پهريون [[امام]] هو.<ref name="Poonawala1985">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref><ref name="OxfordAli2011">{{cite web |last1=Momen |first1=Moojan |last2=Ghaemmaghami |first2=Omid |title=ʿAlī Ibn Abī Ṭālib |website=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |date=2011-05-25 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0007 |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554579518 |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جو تعلق مڪي جي [[قريش]] قبيلي جي [[بنو هاشم]] خاندان سان هو. سندس والد [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] رسول الله ﷺ جو چاچو ۽ ننڍپڻ ۾ سندس سرپرست هو. حضرت عليءَ جي والده [[فاطمه بنت اسد]] هئي. روايتي بيانن موجب، ابو طالب جي مالي تنگيءَ کان پوءِ علي ننڍي عمر ۾ حضرت محمد ﷺ ۽ [[خديجه بنت خويلد]] جي گهر ۾ پرورش حاصل ڪئي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ اسلام قبول ڪندڙ ابتدائي شخصيتن مان هو. رسول الله ﷺ جي مڪي واري دعوت، مديني ڏانهن هجرت، اسلامي جماعت جي تنظيم ۽ شروعاتي فوجي مهمن ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو. هجرت کان پوءِ سندس شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي، جنهن مان حسن ۽ حسين سميت اولاد پيدا ٿيو.<ref name="Poonawala1985"/><ref name="OxfordAli2011"/> 632ع ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[ابو بڪر صديق]]، [[عمر بن خطاب]] ۽ [[عثمان بن عفان]] جي خلافتن کان پوءِ 656ع ۾ علي خليفي ٿيو. سندس دور ۾ [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] جهڙا اهم واقعا پيش آيا. 661ع ۾ ڪوفي ۾ هڪ حملي جي نتيجي ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> سني مسلمان عليءَ کي چوٿون راشد خليفي ۽ رسول الله ﷺ جي ممتاز صحابين مان شمار ڪن ٿا، جڏهن ته شيعا مسلمان کيس رسول الله ﷺ جو جائز ديني ۽ سياسي جانشين ۽ پهريون امام سمجهن ٿا. ٻنهي روايتن ۾ سندس علم، شجاعت، عبادت ۽ اخلاقي ڪردار کي وڏي اهميت حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == نالو، نسب ۽ لقب == حضرت عليءَ جو نالو '''علي بن ابي طالب بن عبدالمطلب''' هو. سندس تعلق قريش جي بنو هاشم شاخ سان هو. سندس والد ابو طالب ۽ رسول الله ﷺ جو والد عبدالله، ٻئي عبدالمطلب جا پٽ هئا؛ انهيءَ ڪري علي ۽ رسول الله ﷺ سؤٽ هئا.<ref name="Poonawala1985"/> تاريخي ۽ مذهبي ادب ۾ حضرت عليءَ لاءِ ڪيترائي لقب ۽ ڪنيتون استعمال ٿين ٿيون، جن مان ''ابوالحسن''، ''ابوتراب''، ''مرتضيٰ''، ''حيدر'' ۽ ''اميرالمؤمنين'' مشهور آهن. انهن لقبن جي استعمال، معنائن ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتن کي جدا جدا ماخذن جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. == ولادت ۽ ابتدائي زندگي == === ولادت جو زمانو ۽ هنڌ === اڪثر جديد تاريخي ۽ انسائيڪلوپيڊيا ماخذ حضرت عليءَ جي ولادت تقريباً 600ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ڄاڻائين ٿا. ولادت جي صحيح ڏينهن ۽ سال بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> شيعا مذهبي روايتن ۾ 13 رجب سندس ولادت جي تاريخ طور مشهور آهي. ڪعبي جي اندر سندس ولادت جو بيان پڻ مذهبي ۽ تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو؛ تنهن هوندي به ان بيان کي سڀني تاريخي ماخذن ۾ هڪجهڙي حيثيت حاصل ناهي. انهيءَ ڪري ڪعبي اندر ولادت کي غيرمشروط تاريخي حقيقت بدران روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === خاندان ۽ پرورش === حضرت عليءَ جو والد ابو طالب بن عبدالمطلب بنو هاشم جي اهم شخصيتن مان هو. ابو طالب پنهنجي ڀائٽي حضرت محمد ﷺ جي ننڍپڻ ۾ سرپرستي ڪئي. بعد ۾ جڏهن ابو طالب مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو، تڏهن عليءَ جي پرورش رسول الله ﷺ جي گهر ۾ ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> اهڙيءَ ريت حضرت عليءَ کي ننڍپڻ کان ئي رسول الله ﷺ جي ويجهو رهڻ ۽ اسلام جي ابتدائي دعوت کي سڌيءَ طرح ڏسڻ جو موقعو مليو. === اسلام قبول ڪرڻ === اسلامي تاريخي ماخذ حضرت عليءَ کي اسلام قبول ڪندڙ پهرين ماڻهن مان شمار ڪن ٿا. ابتدائي مسلمانن جي ترتيب بابت روايتن ۾ ڪجهه اختلاف آهي، خاص طور خديجه، علي، ابو بڪر ۽ زيد بن حارثه جي نسبت سان. [[ابن هشام]] جي ''السيرة النبوية'' جي حوالي سان پوناوالا لکي ٿو ته علي اسلام قبول ڪندڙ پهريون مرد هو. ٻين ابتدائي روايتن ۾ پڻ سندس ننڍي عمر ۾ اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a7bdcf;" |+ style="background:#234e70;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي ابتدائي زندگيءَ جا اهم مرحلا''' ! style="background:#dcebf5;" | زمانو ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | تاريخي حيثيت |- | تقريباً 600ع | مڪي ۾ ولادت | جديد تحقيقي ماخذن ۾ عام طور قبوليل اندازو |- | ننڍپڻ | رسول الله ﷺ جي گهر ۾ پرورش | قديم سيرت ۽ جديد تاريخي ماخذن ۾ بيان ٿيل |- | 610ع کان پوءِ | اسلام قبول ڪرڻ | ابتدائي مسلمانن ۾ شموليت ثابت؛ ترتيب بابت روايتي اختلاف |- | 622ع | هجرت جي موقعي تي رسول الله ﷺ جي مدد | سيرت جي قديم روايتن ۾ بيان ٿيل |- | هجرت کان پوءِ | فاطمه زهرا سان شادي | اسلامي تاريخ ۾ عام طور قبوليل واقعو |} == هجرت مدينه ۾ ڪردار == === هجرت جي رات === 622ع ۾ جڏهن رسول الله ﷺ مڪي مان [[مدينو|مديني]] ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سيرت جي روايتن موجب حضرت علي سندس بستري تي رهيو، جيئن دشمنن کي فوري طور هجرت جو پتو نه پوي. انهن روايتن موجب عليءَ رسول الله ﷺ وٽ امانت طور رکيل شيون پڻ انهن جي مالڪن ڏانهن واپس ڪيون.<ref name="Poonawala1985"/> اهو واقعو اسلامي روايت ۾ حضرت عليءَ جي وفاداري ۽ خطري کي منهن ڏيڻ جي مثال طور بيان ڪيو ويندو آهي. === مديني ۾ آمد === رسول الله ﷺ جي هجرت کان پوءِ حضرت علي پڻ مڪي مان مديني پهتو. مديني ۾ مسلمان جماعت جي قيام کان پوءِ هن رسول الله ﷺ جي ڪيترن سماجي، انتظامي ۽ فوجي معاملن ۾ حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === فاطمه زهرا سان شادي === مديني ۾ حضرت عليءَ جي شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي. هن شاديءَ مان [[حسن بن علي]] ۽ [[حسين بن علي]] پيدا ٿيا، جيڪي اسلامي تاريخ ۽ خاص طور شيعا مذهبي روايت ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. حضرت علي ۽ فاطمه جي گهراڻي کي [[اهل بيت]] جي بحث ۾ مرڪزي مقام حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == رسول الله ﷺ سان تعلق == حضرت عليءَ جو رسول الله ﷺ سان تعلق رڳو مائٽيءَ تائين محدود نه هو. هو سندس گهر ۾ پرورش پاتل، اسلام جي ابتدائي دعوت جو ساٿي، سندس نياڻيءَ جو مڙس ۽ مختلف مهمن ۾ سندس مددگار هو.<ref name="Poonawala1985"/> اسلامي حديثي ادب ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ اهل بيت جي مقام بابت ڪيترائي حديثي بيان موجود آهن. انهن روايتن جي سند، متن ۽ تفسير کي ايندڙ حصن ۾ جدا جدا بيان ڪيو ويندو. == رسول الله ﷺ جي دور ۾ سياسي ۽ فوجي ڪردار == حضرت علي ابن ابي طالب [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت جي ڪيترن اهم معاملن ۾ شريڪ رهيو. مديني ۾ سندس ذميوارين ۾ جنگي مهمن ۾ شرڪت، تحرير ۽ معاهدن سان لاڳاپيل ڪم، مختلف موقعن تي نمائندگي ۽ رسول الله ﷺ جي غيرموجودگيءَ ۾ ڪجهه ذميواريون سنڀالڻ شامل هيون.<ref name="Poonawala1985"/> === حديبيه جو معاهدو === 628ع ۾ مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ [[صلح حديبيه]] جو معاهدو ٿيو. حديثي روايتن موجب، حضرت علي معاهدي جو متن لکيو. جڏهن قريش جي نمائندي سهيل بن عمرو معاهدي ۾ رسول الله جي لقب تي اعتراض ڪيو، تڏهن متن جي عبارت بابت ڳالهه ٻولهه ٿي.<ref name="Bukhari2698">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الصلح |at=حديث 2698 |url=https://sunnah.com/bukhari:2698 |language=ar }}</ref> هي واقعو حضرت عليءَ جي ان ڪردار کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪو هن اسلامي جماعت جي سفارتي ۽ تحريرِي معاملن ۾ ادا ڪيو. === قرآن جي تحرير ۽ علمي خدمتون === حضرت علي انهن صحابين مان هو، جن کي قرآن جي آيتن جي تحرير ۽ اسلامي تعليم جي ابتدائي روايت سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. سندس علمي حيثيت بابت بعد وارن سني ۽ شيعا ماخذن ۾ گهڻو مواد موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ رسول الله ﷺ جي حياتيءَ جي بيانن ۽ بعد ۾ مرتب ٿيل فضائل جي ادب ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == فوجي مهمون == حضرت علي رسول الله ﷺ جي ڪيترين اهم جنگي مهمن ۾ حصو ورتو. قديم سيرت ۽ تاريخ جي ڪتابن ۾ سندس شجاعت، جنگي صلاحيت ۽ مختلف موقعن تي علمبرداريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ بدر === {{Main|جنگ بدر}} 624ع ۾ [[جنگ بدر]] مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ ٿي. هيءَ اسلامي تاريخ جي ابتدائي اهم جنگ هئي. حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل هو ۽ روايتي بيانن موجب، جنگ جي شروعاتي مقابلي ۽ ٻين جنگي ڪاررواين ۾ هن حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ احد === {{Main|جنگ احد}} 625ع ۾ [[جنگ احد]] دوران حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ موجود هو. سيرت جي روايتن ۾ جنگ جي ڏکين مرحلن دوران رسول الله ﷺ جي حفاظت لاءِ سندس ڪردار بيان ٿيل آهي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ جي تلوار [[ذوالفقار]] سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور قول ۽ داستان بعد جي اسلامي ادبي ۽ مذهبي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا. انهن مان هر قول جي نسبت ۽ تاريخي حيثيت کي الڳ جانچڻ ضروري آهي. === جنگ خندق === {{Main|جنگ خندق}} 627ع ۾ مڪي جي قريشن ۽ سندن اتحادين مديني جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[جنگ خندق]] يا جنگ احزاب چيو وڃي ٿو. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ جو مقابلو عرب جنگجو [[عمرو بن عبدود]] سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Poonawala1985"/> هي مقابلو حضرت عليءَ جي شجاعت بابت اسلامي روايتن ۾ مشهور ٿيو. === جنگ خيبر === {{Main|جنگ خيبر}} 628ع ۾ [[خيبر]] جي مهم دوران حضرت عليءَ جي فوجي ڪردار کي خاص اهميت حاصل ٿي. [[صحيح مسلم]] ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، رسول الله ﷺ خيبر جي موقعي تي اهڙي شخص کي علم ڏيڻ جو اعلان ڪيو، جيڪو الله ۽ سندس رسول سان محبت ڪري ٿو ۽ جنهن سان الله ۽ سندس رسول محبت ڪن ٿا. پوءِ حضرت عليءَ کي گهرايو ويو ۽ علم سندس حوالي ڪيو ويو.<ref name="Muslim2404">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2404 |url=https://sunnah.com/muslim:2404 |language=ar }}</ref> خيبر جي قلعي جو دروازو حضرت عليءَ جي هٿان کڄڻ بابت پڻ روايتون موجود آهن؛ البت انهن جي سندن ۽ تاريخي تفصيلن بابت محققن جا رايا هڪجهڙا نه آهن. تنهنڪري اهڙي روايت کي ثابت ٿيل فوجي واقعي بدران روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. === جنگ حنين === {{Main|جنگ حنين}} 630ع ۾ [[جنگ حنين]] دوران حضرت علي مسلمان لشڪر ۾ شامل هو. اسلامي سيرت جي روايتن ۾ هن جنگ جي ڏکين مرحلن ۾ سندس موجودگي ۽ بهادريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === تبوڪ جي مهم === {{Main|غزوه تبوڪ}} 630ع ۾ [[غزوه تبوڪ]] جي موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي پاڻ سان گڏ نه وٺي ويو، پر مديني ۾ ڇڏي ويو. انهيءَ واقعي سان [[حديث منزلت]] لاڳاپيل آهي، جيڪا صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص کان روايت ٿيل آهي.<ref name="Muslim2404"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c4d5;" |+ style="background:#245a76;color:white;padding:10px;" | '''رسول الله ﷺ جي دور جون اهم جنگي مهمون''' ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | مهم ! style="background:#dcebf5;" | حضرت عليءَ جو ڪردار ! style="background:#dcebf5;" | ماخذ |- | 624ع | [[جنگ بدر]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا، ''Encyclopaedia Iranica'' |- | 625ع | [[جنگ احد]] | جنگ ۾ شرڪت ۽ رسول الله ﷺ جي حفاظت بابت روايتون | پوناوالا |- | 627ع | [[جنگ خندق]] | عمرو بن عبدود سان مقابلي جو روايتي بيان | پوناوالا |- | 628ع | [[جنگ خيبر]] | علمبرداري ۽ فوجي ڪردار | صحيح مسلم، حديث 2404 |- | 630ع | [[جنگ حنين]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا |- | 630ع | [[غزوه تبوڪ]] | مديني ۾ رهڻ؛ حديث منزلت سان لاڳاپيل واقعو | صحيح مسلم، حديث 2404 |} == حديث منزلت == {{Main|حديث منزلت}} حديث منزلت حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ رسول الله ﷺ سان سندس تعلق بابت مشهور حديث آهي. [[صحيح مسلم]] ۾ روايت آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي فرمايو: <blockquote> «أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى غَيْرَ أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''ڇا تون انهيءَ ڳالهه تي راضي ناهين ته تنهنجو مون سان اهڙو مقام هجي جهڙو هارون جو موسيٰ سان هو، سواءِ ان جي ته مون کان پوءِ ڪو نبي نه ٿيندو؟''<ref name="Muslim2404"/> === تاريخي پسمنظر === هيءَ حديث تبوڪ جي مهم سان لاڳاپيل روايتن ۾ ملي ٿي. ان موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي مديني ۾ ڇڏي ويو هو.<ref name="Muslim2404"/> === حديث جي تشريح === سني تشريح موجب، هيءَ حديث حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ تبوڪ جي موقعي تي کيس سونپيل ذميواريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. شيعا تشريح موجب، موسيٰ ۽ هارون جي نسبت سان ڪيل تشبيهه حضرت عليءَ جي خاص ديني حيثيت ۽ جانشينيءَ جي حق تي پڻ دلالت ڪري ٿي. ٻنهي تشريحن ۾ بنيادي فرق حديث جي وجود بابت نه، پر ان مان اخذ ڪيل ديني ۽ سياسي نتيجن بابت آهي. == مباهلي جو واقعو == {{Main|مباهلي جو واقعو}} [[مباهلو]] اسلامي روايت ۾ انهيءَ واقعي کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[نجران]] جي عيسائي وفد سان حضرت عيسيٰ جي حيثيت بابت بحث جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 61 جو ذڪر اچي ٿو. آيت ۾ پنهنجي پٽن، عورتن ۽ پنهنجن نفسن کي گڏ آڻي الله کان ڪوڙن تي لعنت جي دعا گهرڻ جو چئلينج بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran3-61">{{cite web |title=سورة آل عمران، آيت 61 |website=Quran.com |url=https://quran.com/3/61 |language=ar }}</ref> === مباهلي ۾ اهل بيت جي شرڪت === صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، آيت جي نزول کان پوءِ رسول الله ﷺ علي، فاطمه، حسن ۽ حسين کي گهرايو ۽ کين پنهنجي اهل بيت جي حيثيت سان پيش ڪيو.<ref name="Muslim2404"/> اهو بيان حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي اهل بيت سان نسبت بابت اهم حديثي ماخذن مان آهي. === ديني اهميت === شيعا عالمن وٽ مباهلي جي واقعي ۾ حضرت عليءَ جي شموليت سندس خاص ديني مقام جي دليلن مان شمار ٿئي ٿي. سني تفسير ۽ حديثي ادب ۾ پڻ مباهلي جي واقعي کي اهل بيت جي فضيلت جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي؛ البت انهيءَ واقعي مان سياسي جانشينيءَ جو نتيجو ڪڍڻ بابت اختلاف موجود آهي. == غدير خم == {{Main|غدير خم}} [[غدير خم]] مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ [[جحفه]] جي ڀرسان هڪ تاريخي مقام هو. اسلامي روايت موجب، 632ع ۾ [[حجة الوداع]] کان واپسيءَ دوران رسول الله ﷺ هن هنڌ مسلمانن کي خطاب ڪيو. هي واقعو حضرت عليءَ جي ديني حيثيت ۽ رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جي سوال بابت سني ۽ شيعا تاريخي بحث ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === غدير خم جو خطبو === [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ خم نالي پاڻيءَ واري هنڌ، مڪي ۽ مديني جي وچ ۾، ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن خطبي ۾ قرآن ۽ پنهنجي اهل بيت بابت تاڪيد ڪئي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> هن روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي پويان ٻن اهم شين جي ياد ڏيارڻ جو ذڪر ڪري ٿو، جن مان هڪ الله جو ڪتاب ۽ ٻي سندس اهل بيت آهي. === حديث «من كنت مولاه» === [[جامع ترمذي]] ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت بابت هيءَ حديث روايت ٿيل آهي: <blockquote> «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''جنهن جو مان مولا آهيان، علي به ان جو مولا آهي.''<ref name="Tirmidhi3713">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب علي بن أبي طالب |at=حديث 3713 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3713 |language=ar }}</ref> ترمذي هن روايت کي پنهنجي ڪتاب ۾ درج ڪيو آهي. مختلف حديثي عالمن وٽ ان جي سندن ۽ اضافي لفظن جي درجي بابت تفصيلي بحث موجود آهي. ''صحيح مسلم'' جي حديث 2408 ۽ ''جامع ترمذي'' جي حديث 3713 کي هڪ ئي لفظي متن سمجهڻ درست نه آهي: پهرين روايت ۾ خم واري خطبي ۽ اهل بيت جو ذڪر آهي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ «من كنت مولاه فعلي مولاه» جا لفظ آهن. === لفظ مولا جي معنيٰ === عربي لفظ ''مولا'' مختلف معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو، جن ۾ ويجهو ساٿي، مددگار، سرپرست ۽ اختيار سان لاڳاپيل معنائون شامل آهن. غدير خم جي واقعي بابت اختلاف جو هڪ اهم سبب انهيءَ لفظ جي مراد آهي. شيعا تشريح موجب، غدير خم ۾ رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي ديني ۽ سياسي اڳواڻيءَ جو اعلان ڪيو. سني تشريح موجب، حديث حضرت عليءَ سان محبت، وفاداري ۽ سندس فضيلت تي زور ڏئي ٿي، پر اها لازمي طور سياسي جانشينيءَ جي صريح نامزدگي نه آهي. === غدير خم ۽ قرآني آيتون === شيعا تفسير جي روايتن ۾ سورت المائده جي آيت 67 ۽ آيت 3 کي غدير خم جي واقعي سان ڳنڍيو ويندو آهي. انهن آيتن جي نزول جو سبب ۽ غدير خم سان سندن تعلق سني ۽ شيعا تفسيرن ۾ هڪجهڙي نموني بيان نه ٿيو آهي. تنهنڪري انهن کي ڪنهن هڪ تشريح جي قطعي تاريخي ثبوت طور پيش ڪرڻ بدران، هر تفسير کي سندس ماخذ سان منسوب ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b3c9d8;" |+ style="background:#325c75;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم بابت اهم حديثي ۽ تفسيري بحث''' ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | ماخذ ۾ موجود بيان ! style="background:#deedf5;" | تشريحي اختلاف |- | خم ۾ خطبو | صحيح مسلم، حديث 2408 | خطبي جي ديني ۽ تاريخي اهميت |- | «من كنت مولاه» | جامع ترمذي، حديث 3713 | لفظ ''مولا'' جي مراد |- | اهل بيت | صحيح مسلم، حديث 2408 | اهل بيت جي دائري ۽ مذهبي حيثيت بابت تفصيل |- | جانشيني | غدير خم بابت سني ۽ شيعا تشريحون | سياسي ۽ ديني اڳواڻيءَ جي نامزدگيءَ جو سوال |- | قرآن 5:3 ۽ 5:67 | خاص طور شيعا تفسيري روايتون | آيتن جي شان نزول بابت اختلاف |} == رسول الله ﷺ جي وفات ۽ خلافت جي جانشيني == {{Main|محمد ﷺ جي وفات|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلمانن جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. انهيءَ سوال سان لاڳاپيل واقعن، خاص طور [[سقيفه بني ساعده]] ۾ ٿيل گڏجاڻي، اسلامي تاريخ ۽ سني ۽ شيعا فڪري روايتن ۾ مستقل اهميت حاصل ڪئي. رسول الله ﷺ جي وفات وقت حضرت علي ابن ابي طالب سندس ويجهن عزيزن ۽ اهل بيت مان هو. روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ رسول الله ﷺ جي خاندان جا ٻيا فرد تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا، جڏهن ته انصار ۽ مهاجرن جا ڪجهه اڳواڻ مديني ۾ سياسي قيادت بابت صلاح مشوري لاءِ گڏ ٿيا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> === سقيفه بني ساعده === {{Main|سقيفه بني ساعده}} [[سقيفه بني ساعده]] مديني ۾ [[بنو ساعده]] سان لاڳاپيل گڏجاڻيءَ جي جاءِ هئي. رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ انصار جا ڪجهه اڳواڻ اتي جمع ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ پهتا. گفتگو دوران انصار ۽ مهاجرن جي سياسي اڳواڻيءَ بابت مختلف رايا سامهون آيا. آخرڪار موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> حضرت علي، بنو هاشم جا ڪجهه فرد ۽ ٻيا صحابي انهيءَ ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. خلافت جي چونڊ ۾ اهل بيت جي شرڪت ۽ مشاورت جو سوال بعد ۾ اهم سياسي اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="Bukhari4240">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب غزوة خيبر |at=حديث 4240–4241 |url=https://sunnah.com/bukhari:4240 |language=ar }}</ref> === حضرت عليءَ جو جانشينيءَ بابت موقف === [[صحيح بخاري]] ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت عليءَ حضرت ابو بڪر سان ملاقات دوران چيو ته هو سندس فضيلت کي تسليم ڪري ٿو، پر خلافت جي فيصلي ۾ اهل بيت سان مشورو نه ڪرڻ سبب کين رنج پهتو هو. روايت ۾ رسول الله ﷺ سان پنهنجي ويجهي نسبت سبب حضرت عليءَ جي انهيءَ معاملي ۾ حق ۽ شرڪت جي اميد جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="Bukhari4240"/> هيءَ روايت انهيءَ ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ خلافت جي چونڊ بابت اختلاف موجود هو. ==== سني نقطه نظر ==== سني تاريخي ۽ مذهبي روايت موجب، حضرت ابو بڪر جي خلافت سقيفه ۾ ٿيل مشاورت ۽ بعد ۾ مسلمانن جي بيعت سان قائم ٿي. انهيءَ نقطه نظر ۾ حضرت عليءَ کي اسلام جو ممتاز صحابي، اهل بيت جو اهم فرد ۽ بعد ۾ چوٿون راشد خليفو تسليم ڪيو وڃي ٿو. ==== شيعا نقطه نظر ==== شيعا عقيدي موجب، رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي اڳ ئي پنهنجي ديني ۽ سياسي جانشين طور مقرر ڪري چڪو هو. انهيءَ موقف جي دليلن ۾ [[غدير خم]]، [[حديث منزلت]] ۽ اهل بيت بابت روايتن کي خاص اهميت ڏني وڃي ٿي. شيعا تشريح موجب، سقيفه ۾ ٿيل چونڊ حضرت عليءَ جي امامت واري حق جي مطابق نه هئي. انهن ٻنهي موقفن ۾ اختلاف جو بنيادي سوال هي آهي ته رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جو اختيار نامزدگيءَ سان طئي ٿيو هو يا مسلمانن جي مشاورت ۽ بيعت سان. == حضرت فاطمه ۽ فدڪ جو معاملو == {{Main|فدڪ|فاطمه زهرا}} [[فدڪ]] حجاز جو هڪ آباد زرعي علائقو هو، جنهن جو رسول الله ﷺ جي زماني ۾ خاص مالي ۽ انتظامي تعلق هو. رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ هن ملڪيت ۽ مديني ۽ خيبر سان لاڳاپيل ڪجهه ٻين مالن جي حيثيت بابت حضرت فاطمه ۽ حضرت ابو بڪر وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيو. === وراثت جي مطالبي بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4240–4241 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت فاطمه، حضرت ابو بڪر کان رسول الله ﷺ جي ڇڏيل مال مان پنهنجو حصو گهريو. ان ۾ مديني جي ملڪيت، فدڪ ۽ خيبر جي خمس مان باقي مال جو ذڪر آهي.<ref name="Bukhari4240"/> حضرت ابو بڪر پنهنجي فيصلي جي وضاحت ڪندي رسول الله ﷺ سان منسوب هي قول پيش ڪيو: <blockquote> «لَا نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''اسان جي وراثت ورهائي نه ويندي؛ جيڪو اسان ڇڏي وڃون، سو صدقو آهي.'' روايت موجب، حضرت ابو بڪر چيو ته هو انهن ملڪيتن جي انتظام ۾ رسول الله ﷺ جي اختيار ڪيل طريقي کي برقرار رکندو. === حضرت فاطمه جي ناراضگي === ساڳي حديث ۾ بيان ٿيل آهي ته حضرت ابو بڪر جي فيصلي سبب حضرت فاطمه ناراض ٿي ۽ پنهنجي وفات تائين ساڻس گفتگو نه ڪيائين.<ref name="Bukhari4240"/> اهو تفصيل اهم آهي، ڇاڪاڻ ته حضرت فاطمه جي ناراضگيءَ جو ذڪر رڳو شيعا ڪتابن ۾ نه، پر صحيح بخاريءَ جي روايت ۾ پڻ موجود آهي. === فدڪ بابت فقهي ۽ تاريخي اختلاف === فدڪ جي معاملي ۾ ٻه بنيادي سوال پيدا ٿيا: * ڇا فدڪ ۽ لاڳاپيل ملڪيتون رسول الله ﷺ جي وراثت ۾ شامل هيون؟ * ڇا فدڪ رسول الله ﷺ پنهنجي حياتيءَ ۾ حضرت فاطمه کي عطيو ڪري چڪو هو؟ سني فقهي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي پيش ڪيل حديث کي خاص اهميت حاصل آهي، جنهن موجب رسول الله ﷺ جي ڇڏيل مخصوص ملڪيت کي وراثت طور تقسيم ڪرڻ بدران صدقي جي حيثيت سان سنڀاليو وڃي. شيعا تشريح ۾ حضرت فاطمه جي ملڪيت واري دعويٰ، فدڪ جي عطئي بابت روايتن ۽ قرآن جي وراثت وارين آيتن کي اهميت ڏني وڃي ٿي. فدڪ بابت وراثت ۽ اڳواٽ عطئي جون دعوائون هڪ ٻئي کان الڳ قانوني ۽ تاريخي مسئلا آهن؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي دعويٰ طور بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung1997"/> == حضرت فاطمه جي وفات ۽ حضرت عليءَ جي بيعت == صحيح بخاريءَ جي حديث 4240–4241 موجب، حضرت فاطمه رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ڇهه مهينا زنده رهي. سندس وفات کان پوءِ حضرت عليءَ کيس رات جي وقت دفن ڪيو. روايت ۾ ڄاڻايل آهي ته حضرت ابو بڪر کي تدفين بابت اطلاع نه ڏنو ويو.<ref name="Bukhari4240"/> === بيعت ۾ دير === ساڳي روايت موجب، حضرت عليءَ انهن ڇهن مهينن دوران حضرت ابو بڪر جي بيعت نه ڪئي هئي. حضرت فاطمه جي وفات کان پوءِ حضرت عليءَ حضرت ابو بڪر سان مصالحت لاءِ ملاقات ڪئي. گفتگو دوران هن خلافت جي معاملي ۾ اهل بيت سان مشورو نه ڪرڻ بابت پنهنجي ناراضگي ظاهر ڪئي. روايت موجب، حضرت ابو بڪر اهل بيت سان محبت ۽ سندن حقن جي احترام بابت پنهنجي موقف جي وضاحت ڪئي. ان کان پوءِ حضرت عليءَ عوامي طور بيعت ڪئي.<ref name="Bukhari4240"/> انهيءَ بيان مان واضح ٿئي ٿو ته بيعت ۾ دير، سياسي اختلاف ۽ پوءِ مصالحت جا مرحلا هڪ ئي حديثي روايت ۾ موجود آهن. === بيعت بابت مختلف تاريخي روايتون === ابتدائي بيعت جي وقت، ان جي حالتن ۽ اهل بيت جي سياسي موقف بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف بيان موجود آهن. ڪجهه روايتون حضرت عليءَ جي بعد واري بيعت ۽ سياسي مصالحت کي نمايان ڪن ٿيون، جڏهن ته شيعا تاريخي روايتون سندس امامت واري حق ۽ ابتدائي مخالفت کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿيون. انهن روايتن جي وچ ۾ فرق کي برقرار رکڻ ضروري آهي. ڪنهن هڪ روايت مان سڀني مسلمانن جي گڏيل تاريخي موقف جو نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. == حضرت عمر جي خلافت ۾ حضرت علي == {{Main|عمر بن خطاب}} حضرت ابو بڪر جي وفات کان پوءِ 634ع ۾ حضرت عمر بن خطاب ٻيو خليفو ٿيو. سندس خلافت 644ع تائين جاري رهي. حضرت علي هن دور ۾ مديني ۾ رهيو. تاريخي ۽ حديثي ادب ۾ سندس علمي حيثيت، فقهي معاملن ۾ راءِ ۽ بعض انتظامي معاملن بابت مشاورت جا بيان ملن ٿا.<ref name="Madelung1997"/> === فقهي ۽ علمي حيثيت === حضرت عليءَ کي قرآن، اسلامي قانون ۽ ديني معاملن جي ڄاڻ سبب ممتاز حيثيت حاصل هئي. بعد جي سني ۽ شيعا علمي روايتن ۾ سندس فقهي فيصلن ۽ علمي قولن کي اهميت ڏني وئي. البت هر مشهور فقهي قول يا فيصلي جي نسبت هڪجهڙي مضبوط نه آهي. ان ڪري ڪنهن خاص فيصلي کي حضرت عليءَ سان منسوب ڪرڻ لاءِ ان جي اصل روايت جي تصديق ضروري آهي. === سياسي حيثيت === حضرت عمر جي خلافت ۾ حضرت عليءَ ڪا مستقل علائقائي حڪومت نه سنڀالي. سندس سياسي ڪردار بابت ماخذن ۾ مشاورت، مديني ۾ موجودگي ۽ بعد ۾ خلافت جي چونڊ واري شوريٰ ۾ شرڪت جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Madelung1997"/> == ڇهن رڪني شوريٰ ۽ خلافت جي چونڊ == {{Main|عمر بن خطاب جي جانشيني|عثمان بن عفان}} 644ع ۾ حضرت عمر تي قاتلاڻو حملو ٿيو. وفات کان اڳ هن ايندڙ خليفي جي چونڊ لاءِ ڇهن صحابين تي مشتمل شوريٰ مقرر ڪئي. انهيءَ شوريٰ ۾ هي فرد شامل هئا: # حضرت علي بن ابي طالب # حضرت عثمان بن عفان # حضرت عبدالرحمان بن عوف # حضرت سعد بن ابي وقاص # حضرت طلحه بن عبيدالله # حضرت زبير بن عوام شوريٰ جي عمل کان پوءِ حضرت عثمان بن عفان کي خليفي طور چونڊيو ويو.<ref name="Madelung1997"/> === حضرت علي ۽ حضرت عثمان جي اميدواري === حضرت علي ۽ حضرت عثمان ٻئي خلافت جا اهم اميدوار هئا. عبدالرحمان بن عوف چونڊ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته قرآن، سنت ۽ اڳين خليفن جي طريقي تي عمل بابت اميدوارن کان سوال ڪيا ويا. انهن ڳالهين جا لفظ ۽ تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. ڪجهه روايتن ۾ حضرت عليءَ جي آزاد فقهي فيصلي واري موقف کي حضرت عثمان جي جواب کان مختلف بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> آخرڪار حضرت عثمان جي چونڊ ٿي ۽ سندس خلافت 644ع کان 656ع تائين جاري رهي. == حضرت عثمان جي خلافت ۾ حضرت علي == {{Main|عثمان بن عفان}} حضرت عثمان جي خلافت ۾ اسلامي رياست جي علائقائي وسعت جاري رهي، پر حڪومت جي آخري سالن ۾ گورنرن جي مقرري، مالي انتظام، سرڪاري وسيلن جي ورهاست ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف وڌيا. حضرت علي انهن معاملن ۾ اهم سياسي شخصيت طور سامهون آيو. تاريخي ماخذن ۾ کيس حضرت عثمان جي ڪجهه انتظامي فيصلن جو ناقد ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ مصالحت جي ڪوشش ڪندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> === انتظامي پاليسين تي اختلاف === حضرت عثمان جي حڪومت تي سندس ڪجهه مخالفن پاران مائٽن کي اهم عهدن تي مقرر ڪرڻ ۽ سرڪاري وسيلن جي ورهاست ۾ جانبداريءَ جا الزام لڳايا ويا. انهن الزامن بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف موقف ملن ٿا. حضرت عثمان جي حامين انهن فيصلن جي وضاحت ڪئي، جڏهن ته مخالفن انهن کي حڪومت جي بگڙجندڙ صورتحال جو سبب قرار ڏنو. حضرت عليءَ جي موقف کي سمجهڻ لاءِ سندس حڪومتي پاليسين تي تنقيد ۽ حضرت عثمان جي قتل بابت سندس موقف کي الڳ رکڻ ضروري آهي. === باغين ۽ خليفي وچ ۾ مصالحت === 656ع ۾ مصر ۽ ٻين علائقن مان ناراض گروهه مديني پهتا. انهن حضرت عثمان جي حڪومت خلاف شڪايتون پيش ڪيون. تاريخي روايتن موجب، حضرت عليءَ اختلافن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ لاءِ ڳالهه ٻولهه ۽ مصالحت ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Madelung1997"/> انهن ڪوششن جي باوجود بحران ختم نه ٿيو ۽ حضرت عثمان جي رهائشگاهه جو گهيرو ڪيو ويو. === حضرت عثمان جو قتل === {{Main|عثمان بن عفان جو قتل}} 656ع ۾ حضرت عثمان مديني ۾ پنهنجي گهر اندر قتل ڪيو ويو. سندس قتل اسلامي تاريخ جي پهرين وڏي گهرو سياسي بحران جي اهم واقعن مان شمار ٿئي ٿو. حضرت عليءَ جي حڪومتي پاليسين تي تنقيد کي حضرت عثمان جي قتل جي منظوريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ کي قتل جي سازش کان الڳ ۽ بحران کي روڪڻ جي ڪوشش ڪندڙ شخص طور پڻ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ خلافت جو سوال ٻيهر پيدا ٿيو. انهيءَ صورتحال ۾ حضرت عليءَ کي اڳواڻي سنڀالڻ لاءِ چيو ويو، جنهن کان پوءِ سندس خلافت جو دور شروع ٿيو. == خلافت کان اڳ حضرت عليءَ جي سياسي زندگيءَ جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad7;" |+ style="background:#245c78;color:white;padding:10px;" | '''632ع کان 656ع تائين حضرت عليءَ جي زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#deedf5;" | سال ! style="background:#deedf5;" | واقعو ! style="background:#deedf5;" | حضرت عليءَ سان تعلق ! style="background:#deedf5;" | بنيادي ماخذ |- | 632ع | رسول الله ﷺ جي وفات ۽ سقيفه | خلافت جي چونڊ بابت اختلاف ۽ اهل بيت جي مشاورت جو سوال | صحيح بخاري 4240–4241؛ مادلونگ |- | 632ع | فدڪ بابت اختلاف | حضرت فاطمه جي مطالبي ۽ حضرت ابو بڪر جي فيصلي سان لاڳاپيل معاملو | صحيح بخاري 4240–4241 |- | لڳ ڀڳ 632ع | حضرت فاطمه جي وفات | رات جي تدفين ۽ حضرت عليءَ جي بعد واري بيعت بابت روايت | صحيح بخاري 4240–4241 |- | 632ع–634ع | حضرت ابو بڪر جي خلافت | ابتدائي اختلاف ۽ پوءِ مصالحت | صحيح بخاري 4240–4241 |- | 634ع–644ع | حضرت عمر جي خلافت | علمي ۽ سياسي حيثيت؛ مشاورت بابت روايتون | مادلونگ |- | 644ع | ڇهن رڪني شوريٰ | خلافت جي اميدوارن مان هڪ | مادلونگ |- | 644ع–656ع | حضرت عثمان جي خلافت | ڪجهه پاليسين تي تنقيد ۽ مصالحت جون ڪوششون | مادلونگ |- | 656ع | حضرت عثمان جو قتل | سياسي بحران ۽ بعد ۾ حضرت عليءَ جي خلافت جو آغاز | مادلونگ |} == تاريخي ۽ مذهبي تشريحن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c2b8d8;" |+ style="background:#514475;color:white;padding:10px;" | '''632ع کان 656ع جي واقعن بابت اهم تشريحي اختلاف''' ! style="background:#e8e1f5;" | موضوع ! style="background:#e8e1f5;" | سني روايت ۾ عام موقف ! style="background:#e8e1f5;" | شيعا روايت ۾ عام موقف ! style="background:#e8e1f5;" | ماخذن بابت احتياط |- | رسول الله ﷺ جي جانشيني | مشاورت ۽ بيعت ذريعي خلافت | حضرت عليءَ جي اڳواٽ نامزدگي ۽ امامت | حديثن جي متن ۽ انهن جي تشريح کي الڳ رکڻ |- | سقيفه | حضرت ابو بڪر جي خلافت جي شروعات | اهل بيت جي غيرموجودگيءَ ۾ ٿيل سياسي فيصلو | شروعاتي گڏجاڻيءَ ۽ بعد واري بيعت ۾ فرق |- | فدڪ | نبوي ملڪيت جي صدقي واري حيثيت | حضرت فاطمه جي ملڪيت ۽ وراثت جي دعويٰ | وراثت ۽ عطئي بابت دعوائون الڳ آهن |- | حضرت عليءَ جي بيعت | اختلاف کان پوءِ مصالحت ۽ بيعت | ابتدائي مخالفت ۽ امامت واري حق تي زور | صحيح بخاري 4240–4241 ۾ بيعت جي دير جو بيان |- | شوريٰ 644ع | خليفي جي چونڊ جو مشاورتي عمل | حضرت عليءَ جي حق بابت ٻيهر پيدا ٿيل سوال | چونڊ جي تفصيلن ۾ روايتي اختلاف |- | حضرت عثمان جو دور | خلافت جي سياسي بحران ۽ باغين جي مخالفت | حضرت عليءَ جي تنقيد ۽ مصالحت واري ڪردار تي زور | تنقيد ۽ قتل جي ذميواريءَ ۾ فرق |} == خلافت جو دور (656ع–661ع) == {{Main|علي بن ابي طالب جي خلافت|پهريون فتنو}} [[عثمان بن عفان]] جي قتل کان پوءِ 656ع ۾ [[علي بن ابي طالب]] چوٿون خليفو ٿيو. سندس خلافت 35هه کان 40هه تائين جاري رهي. سني روايت ۾ کيس چوٿون [[خلفاءِ راشدين|راشد خليفو]] مڃيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعا اسلام|شيعا مسلمان]] کيس پهريون امام ۽ رسول الله ﷺ جو جائز جانشين سمجهن ٿا.<ref name="PoonawalaLife">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جي خلافت جو تقريباً سڄو دور سياسي اختلافن ۽ گهرو جنگين ۾ گذريو. انهن واقعن کي اسلامي تاريخ ۾ [[پهريون فتنو]] چيو وڃي ٿو. هن بحران جي شروعات حضرت عثمان جي حڪومت جي آخري سالن ۾ ٿي هئي ۽ سندس قتل کان پوءِ وڌيڪ شدت اختيار ڪيائين.<ref name="SiffinAgreement2022">{{cite journal |title=Ṣiffīn Arbitration Agreement and Statecraft in Early Islamic Political Documents |journal=Journal of Islamic Studies |volume=33 |issue=2 |pages=153–185 |year=2022 |doi=10.1093/jis/etac001 |url=https://academic.oup.com/jis/article/33/2/153/6522821 |language=en }}</ref> === خلافت جي بيعت === حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ مديني ۾ موجود مسلمانن جي مختلف گروهن حضرت عليءَ کي خلافت قبول ڪرڻ لاءِ چيو. تاريخي روايتن موجب، هن شروعات ۾ انهيءَ ذميواريءَ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پوءِ بيعت قبول ڪئي.<ref name="PoonawalaLife"/> حضرت عليءَ جي بيعت مديني ۾ ٿي، پر ان وقت اسلامي رياست جي سڀني علائقن ۾ سندس سياسي اختيار هڪجهڙي نموني تسليم نه ڪيو ويو. خاص طور شام جو گورنر [[معاويه بن ابي سفيان]] سندس حڪومت جي مخالفت ۾ رهيو. حضرت عثمان جي قتل ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيڻ جو سوال نئين حڪومت جي سامهون اهم سياسي مسئلو هو. انهيءَ سوال تي مختلف گروهن جا موقف هڪجهڙا نه هئا. === حڪومت جي شروعاتي مسئلا === حضرت عليءَ جي خلافت کي ڪيترائي وڏا مسئلا درپيش هئا: * حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران؛ * مختلف صوبن جي گورنرن ۽ مرڪزي حڪومت وچ ۾ اختلاف؛ * مديني، بصره، ڪوفي ۽ شام جي سياسي گروهن جا الڳ مفاد؛ * سرڪاري آمدني، بيت المال ۽ عهدن جي ورهاست بابت تڪرار؛ * اسلامي جماعت جي سياسي وحدت کي برقرار رکڻ جو مسئلو. اهي مسئلا حضرت عليءَ جي حڪومت جي انتظامي ۽ فوجي فيصلن تي اثرانداز ٿيا.<ref name="PoonawalaLife"/> == انتظامي پاليسي == حضرت عليءَ پنهنجي خلافت جي شروعات ۾ حڪومت جي اڳوڻين انتظامي مقررين جو جائزو ورتو. ڪجهه گورنرن کي تبديل ڪرڻ ۽ صوبائي انتظام تي مرڪزي اختيار بحال ڪرڻ سندس اهم سياسي قدمن مان هئا.<ref name="PoonawalaLife"/> === صوبائي گورنرن جي مقرري === حضرت عليءَ مختلف صوبن ۾ پنهنجا نمائندا مقرر ڪيا. سندس حڪومت لاءِ عراق، مصر ۽ شام خاص اهميت رکندڙ علائقا هئا. شام ۾ معاويه بن ابي سفيان جي موجودگيءَ سبب حضرت عليءَ جو اختيار اتي قائم نه ٿي سگهيو. معاويه حضرت عثمان جي قتل جي بدلي جو مطالبو ڪيو ۽ حضرت عليءَ جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="PoonawalaLife"/> === بيت المال ۽ مالي انتظام === حضرت عليءَ جي حڪومت بابت اسلامي تاريخي ۽ اخلاقي ادب ۾ سرڪاري دولت جي منصفاڻي ورهاست، حڪمرانن جي جوابدهي ۽ عوامي مال جي حفاظت تي زور ملندو آهي. [[نهج البلاغه]] ۾ سندس نالي سان منسوب ڪيترن خطن ۽ خطابن ۾ انهن اصولن جو ذڪر آهي. البت نهج البلاغه حضرت عليءَ جي وفات کان گهڻو پوءِ مرتب ٿيو، تنهنڪري هر خط جي اصل نسبت ۽ تاريخي حيثيت کي الڳ جانچڻ ضروري آهي. === حڪومت ۽ قبيلائي سياست === ستين صديءَ جي اسلامي رياست ۾ قبيلائي اتحاد ۽ فوجي وفاداريون سياسي طاقت جا اهم بنياد هئا. حضرت عليءَ جي حڪومت کي عراق جي مختلف قبيلن جي حمايت حاصل هئي، پر انهن قبيلن جا مفاد ۽ سياسي ترجيحون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. اها صورتحال خاص طور جنگ صفين ۽ تحڪيم کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿي.<ref name="KufanAlignments">{{cite book |title=Studies in Early Islamic History |chapter=Kūfan Political Alignments and Their Background in the Mid-Seventh Century A.D. |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/studies-in-early-islamic-history/kufan-political-alignments-and-their-background-in-the-midseventh-century-ad/034D71B23C66371FDBCF31656212D1C5 |language=en }}</ref> == جنگ جمل (656ع) == {{Main|جنگ جمل}} [[جنگ جمل]] حضرت عليءَ جي خلافت دوران پهرين وڏي گهرو جنگ هئي. اها 656ع ۾ عراق جي شهر [[بصره]] جي ڀرسان ٿي. هڪ پاسي حضرت عليءَ جو لشڪر هو، جڏهن ته ٻئي پاسي حضرت [[عائشه بنت ابي بڪر]]، [[طلحه بن عبيدالله]] ۽ [[زبير بن عوام]] سان لاڳاپيل قوتون هيون.<ref name="SiffinAgreement2022"/> === جنگ جو پسمنظر === حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سندس قاتلن کي سزا ڏيڻ جو مطالبو زور وٺڻ لڳو. حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل سياسي گروهه حضرت عثمان جي قتل جي معاملي کي فوري طور حل ڪرڻ جا حامي هئا. حضرت عليءَ جي حڪومت جي سامهون، ان وقت، مرڪزي اختيار قائم ڪرڻ ۽ سياسي انتشار ختم ڪرڻ جو مسئلو پڻ موجود هو. انهيءَ اختلاف سبب ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي، جيڪا آخرڪار جنگ ۾ تبديل ٿي.<ref name="PoonawalaLife"/> === بصره ڏانهن اڳڀرائي === حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون بصره پهتيون. حضرت عليءَ پڻ عراق ڏانهن فوجي اڳڀرائي ڪئي. ابتدائي تاريخي روايتن ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڳالهه ٻولهه ۽ جنگ کان بچڻ جي ڪوششن جا بيان ملن ٿا، پر انهن ڪوششن جي ترتيب ۽ ناڪاميءَ جي سببن بابت روايتون مختلف آهن. === جنگ جو نتيجو === جنگ ۾ حضرت عليءَ جي فوج کي فتح حاصل ٿي. طلحه ۽ زبير ٻئي هن تڪرار دوران مارجي ويا. حضرت عائشه جنگ کان پوءِ حضرت عليءَ جي اختيار ۾ آئي، پر کيس عزت ۽ حفاظت سان مديني ڏانهن واپس موڪليو ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> جنگ جو نالو حضرت عائشه جي اُٺ سان منسوب آهي، جنهن جي چوڌاري جنگ جو هڪ اهم مرحلو پيش آيو. === تاريخي اهميت === جنگ جمل مسلمانن جي وچ ۾ وڏي پيماني تي هٿياربند تڪرار جو هڪ اهم واقعو هئي. هن جنگ حضرت عليءَ کي عراق ۾ سياسي ۽ فوجي برتري ڏني، پر اسلامي رياست جي گهرو اختلافن کي ختم نه ڪيو. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc8d7;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''جنگ جمل جا بنيادي تاريخي تفصيل''' ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | تفصيل |- | سال | 36هه / 656ع |- | هنڌ | بصره جي ڀرسان، عراق |- | پهرين ڌر | حضرت عليءَ جي فوج |- | ٻي ڌر | حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون |- | اهم سبب | حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سياسي اختلاف ۽ قصاص جو سوال |- | نتيجو | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |- | تاريخي اثر | عراق ۾ حضرت عليءَ جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي، پر گهرو جنگ جاري رهي |} == ڪوفي ڏانهن حڪومت جي مرڪز جي منتقلي == {{Main|ڪوفو}} جنگ جمل کان پوءِ حضرت عليءَ [[ڪوفو|ڪوفي]] کي پنهنجي حڪومت جو مرڪز بڻايو. ڪوفو عراق جو اهم فوجي ۽ انتظامي شهر هو. ان جي آباديءَ ۾ مختلف عرب قبيلن جا ماڻهو شامل هئا، جن مان ڪيترائي حضرت عليءَ جي حمايت ڪندا هئا.<ref name="KufanAlignments"/> === ڪوفي جي چونڊ جا سبب === ڪوفي جي اهميت جا ڪيترائي سبب هئا: * عراق ۾ حضرت عليءَ جي حمايت ڪندڙ فوجي قوتن جي موجودگي؛ * شام سان سياسي ۽ فوجي مقابلي لاءِ جاگرافيائي حيثيت؛ * عراق جي انتظامي ۽ اقتصادي اهميت؛ * قبيلائي لشڪرن کي منظم ڪرڻ جون سهولتون. ڪوفي ڏانهن مرڪز جي منتقليءَ سان اسلامي رياست جي سياسي سرگرمين جو وڏو حصو حجاز کان عراق ڏانهن منتقل ٿيو. == معاويه بن ابي سفيان سان اختلاف == {{Main|معاويه بن ابي سفيان}} [[معاويه بن ابي سفيان]] حضرت عثمان جي دور ۾ شام جو گورنر هو. حضرت عليءَ جي خلافت قائم ٿيڻ کان پوءِ به هن شام ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي حيثيت برقرار رکي. معاويه حضرت عثمان جي قتل جو بدلو وٺڻ جو مطالبو ڪيو ۽ حضرت عليءَ جي خلافت کي تسليم نه ڪيو. حضرت عليءَ جي حڪومت ۽ معاويه جي وچ ۾ اختلاف رڳو ذاتي مقابلي تائين محدود نه هو؛ ان ۾ صوبائي اختيار، سياسي مشروعيت، قصاص ۽ مرڪزي حڪومت جي بالادستيءَ جا سوال پڻ شامل هئا.<ref name="PoonawalaLife"/> == جنگ صفين (657ع) == {{Main|جنگ صفين}} [[جنگ صفين]] حضرت علي ۽ معاويه جي لشڪرن وچ ۾ 657ع ۾ ٿي. صفين جو ميدان [[فرات درياهه]] جي ويجهو، موجوده شام ۽ عراق جي تاريخي سرحدي علائقي سان لاڳاپيل هو. هيءَ جنگ پهرين فتني جي سڀ کان اهم فوجي واقعن مان هئي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> === جنگ کان اڳ جون حالتون === حضرت عليءَ جي حڪومت عراق ۾ قائم هئي، جڏهن ته معاويه کي شام جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي. ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه ۽ سفارتي رابطن کان پوءِ فوجي مقابلو ٿيو. جنگ دوران مختلف مرحلن تي سخت لڙائي ٿي. ان جي مجموعي مدت ۽ مارجي ويل ماڻهن جي انگ بابت قديم تاريخي روايتن ۾ اختلاف آهن. === قرآن جي فيصلي ڏانهن رجوع === جنگ جي آخري مرحلن بابت مشهور تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته معاويه جي لشڪر مان قرآن جي بنياد تي فيصلو ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. روايتي بيانن ۾ نيزن تي قرآن جا نسخا بلند ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهيءَ واقعي جي تفصيلن ۽ ان جي فوجي اثر بابت مؤرخن جا رايا مختلف آهن، پر جنگ جي خاتمي ۽ تحڪيم جي عمل سان ان جو تعلق اهم آهي.<ref name="PoonawalaLife"/> === جنگ جو نتيجو === جنگ صفين ڪنهن واضح ۽ گڏيل طور تسليم ٿيل فوجي فيصلي کان سواءِ ختم ٿي. ٻنهي ڌرين جي نمائندن وچ ۾ تحڪيم جو معاهدو ٿيو، جنهن تحت سياسي تڪرار جو فيصلو ثالثن جي ذريعي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> == تحڪيم جو واقعو == {{Main|تحڪيم صفين}} ''تحڪيم'' مان مراد ٻن مخالف ڌرين وچ ۾ ثالثن ذريعي تڪرار جو فيصلو ڪرائڻ آهي. جنگ صفين کان پوءِ حضرت عليءَ جي ڌر مان [[ابو موسيٰ اشعري]] ۽ معاويه جي ڌر مان [[عمرو بن العاص]] ثالث طور سامهون آيا.<ref name="AbuMusaIranica">{{cite encyclopedia |title=Abū Mūsā Ašʿarī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abu-musa-asari-abdallah-b/ |language=en }}</ref> === تحڪيم جو معاهدو === تحڪيم جي معاهدي جا مختلف متن ابتدائي اسلامي تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهن. جديد تحقيقي مطالعي ۾ انهن متنن جي ٻولي، قانوني اصطلاحن ۽ سياسي نوعيت جو تقابلي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> تحڪيم جو مقصد ٻنهي ڌرين جي تڪرار کي جنگ کان سواءِ حل ڪرڻ هو، پر اهو عمل پاڻ نون سياسي اختلافن جو سبب بڻيو. === ثالثن جي فيصلن بابت روايتون === ابتدائي تاريخي ماخذن ۾ ثالثن جي ملاقاتن، انهن جي ڳالهين ۽ نتيجن بابت مختلف بيان موجود آهن. ڪجهه روايتن موجب، ابو موسيٰ ۽ عمرو بن العاص وچ ۾ خلافت جي دعويدارن بابت اتفاق نه ٿي سگهيو. ٻين روايتن ۾ ٻنهي جي عوامي اعلانن بابت وڌيڪ تفصيل ڏنل آهن. انهن بيانن جي تاريخي حيثيت ۽ ترتيب بابت جديد محققن اختلاف ظاهر ڪيو آهي. تنهنڪري تحڪيم کي هڪ ئي مشهور قصي جي بنياد تي سمجهڻ بدران، مختلف روايتن ۽ معاهدي جي متن کي گڏ پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="AbuMusaIranica"/> === حضرت عليءَ جي سياسي حيثيت تي اثر === تحڪيم حضرت عليءَ جي لشڪر ۾ اختلاف وڌائي ڇڏيا. سندس ڪجهه حامين تحڪيم قبول ڪرڻ کي سياسي غلطي قرار ڏنو. انهن مان هڪ گروهه بعد ۾ [[خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو. تحڪيم جي نتيجي ۾ حضرت عليءَ ۽ معاويه جو اختلاف ختم نه ٿيو، پر سياسي مقابلو وڌيڪ پيچيده ٿي ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> == خوارج جو ظهور == {{Main|خوارج}} [[خوارج]] اسلامي تاريخ جو هڪ ابتدائي سياسي ۽ مذهبي گروهه هو، جنهن جو ظهور حضرت عليءَ جي خلافت دوران جنگ صفين ۽ تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل آهي. خوارج جي ابتدائي گروهن جو موقف هو ته انساني ثالثن کي اهڙي معاملي ۾ فيصلو ڪرڻ جو اختيار ڏيڻ درست نه هو، جنهن بابت سندن خيال ۾ الله جو حڪم بنيادي حيثيت رکي ٿو. انهن سان منسوب مشهور نعرو هو: <blockquote> «لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''حڪم رڳو الله جو آهي.'' === حضرت عليءَ سان اختلاف === حضرت عليءَ جي ڪجهه اڳوڻن حامين تحڪيم جي قبوليت تي اعتراض ڪيو. اهي ماڻهو بعد ۾ سندس فوج کان الڳ ٿي ويا. سندن هڪ اهم مرڪز حروراءَ سان لاڳاپيل هو، جنهن سبب ابتدائي روايتن ۾ کين ''حروريه'' پڻ چيو ويو آهي. خوارج جي مختلف شاخن جا عقيدا ۽ سياسي موقف بعد ۾ هڪجهڙا نه رهيا؛ تنهنڪري ابتدائي صفين واري مخالف گروهه ۽ بعد جي سڀني خارجي فرقن کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. === سياسي ۽ مذهبي نتيجا === خوارج جي ظهور حضرت عليءَ جي حڪومت لاءِ هڪ نئون بحران پيدا ڪيو. هڪ پاسي شام ۾ معاويه سان مقابلو جاري هو، ٻئي پاسي عراق ۾ حضرت عليءَ جي پنهنجي سياسي ۽ فوجي حمايت ۾ ورهاست پيدا ٿي وئي.<ref name="PoonawalaLife"/> == جنگ نهروان (658ع) == {{Main|جنگ نهروان}} [[جنگ نهروان]] 658ع ۾ حضرت عليءَ جي فوج ۽ خوارج جي هڪ هٿياربند گروهه وچ ۾ ٿي. نهروان عراق ۾ هڪ تاريخي علائقو هو، جيڪو ڪوفي ۽ بغداد جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. === جنگ جا سبب === تحڪيم کان پوءِ حضرت عليءَ جي مخالفت ڪندڙ ڪجهه گروهن پنهنجو الڳ سياسي ۽ مذهبي موقف اختيار ڪيو. انهن مان ڪجهه ماڻهن سان تشدد ۽ قتل جي واقعن کي پڻ تاريخي روايتن ۾ ڳنڍيو ويو آهي. حضرت عليءَ سندن مخالفت کي منهن ڏيڻ لاءِ قدم کنيا. مختلف روايتن ۾ جنگ کان اڳ ڳالهه ٻولهه ۽ مخالفن کي واپس اچڻ جي دعوت جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="PoonawalaLife"/> === جنگ ۽ نتيجو === جنگ نهروان ۾ حضرت عليءَ جي فوج کي فتح حاصل ٿي ۽ مخالف هٿياربند گروهه کي سخت شڪست آئي. جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جا انگ قديم ماخذن ۾ مختلف آهن، تنهنڪري انهن کي قطعي شماريات طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. نهروان جي فتح باوجود خوارج جي فڪري ۽ سياسي تحريڪ ختم نه ٿي. بعد ۾ ان جون مختلف شاخون اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ظاهر ٿيون. === حضرت عليءَ جي حڪومت تي اثر === نهروان کان پوءِ حضرت عليءَ جي لشڪر ۾ وڌيڪ سياسي ٿڪاوٽ ۽ اختلاف پيدا ٿيا. شام خلاف نئين فوجي مهم منظم ڪرڻ مشڪل ٿيندو ويو، جڏهن ته معاويه جي سياسي ۽ فوجي حيثيت مضبوط ٿيندي رهي.<ref name="PoonawalaLife"/> == مصر جي سياسي صورتحال == {{Main|مصر جي اسلامي فتح|عمرو بن العاص}} حضرت عليءَ جي خلافت دوران [[مصر]] هڪ اهم صوبو هو. ان جي سياسي ۽ مالي اهميت سبب مصر تي اختيار حضرت عليءَ ۽ معاويه جي مقابلي ۾ خاص حيثيت رکندڙ هو. === مصر جا گورنر === حضرت عليءَ جي دور ۾ [[قيس بن سعد بن عباده]] مصر جو گورنر رهيو. بعد ۾ [[محمد بن ابي بڪر]] کي پڻ مصر جي انتظامي ذميواري ڏني وئي. انهن مقررين جي صحيح تاريخن ۽ ترتيب بابت تاريخي ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن.<ref name="PoonawalaLife"/> === مصر تي معاويه جي حامين جو قبضو === 658ع ۾ معاويه سان لاڳاپيل قوتن، عمرو بن العاص جي اڳواڻيءَ ۾، مصر ۾ فوجي ڪارروائي ڪئي. محمد بن ابي بڪر کي شڪست ملي ۽ هو مارجي ويو. انهيءَ کان پوءِ مصر حضرت عليءَ جي عملي سياسي اختيار کان نڪري ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> === مصر جي وڃائڻ جا نتيجا === مصر جي وڃائڻ سان حضرت عليءَ جي حڪومت جي علائقائي ۽ مالي حيثيت ڪمزور ٿي. معاويه جي حامين کي هڪ اهم صوبو حاصل ٿيو، جڏهن ته حضرت عليءَ جي حڪومت جو بنيادي مرڪز عراق ۾ محدود ٿيندو ويو. == خلافت جي آخري سالن جي سياسي صورتحال == 659ع ۽ 660ع دوران حضرت عليءَ جي حڪومت کي شام سان جاري اختلاف، عراق جي اندروني سياسي ورهاست ۽ مصر جي وڃائڻ جا اثر برداشت ڪرڻا پيا. معاويه جي سياسي حيثيت وڌندي رهي، جڏهن ته حضرت عليءَ کي پنهنجي فوجي حمايت کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ مشڪلاتون پيش آيون.<ref name="PoonawalaLife"/> انهيءَ عرصي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ سياسي ۽ فوجي مقابلو جاري رهيو. حضرت عليءَ جي زندگيءَ ۾ انهن اختلافن جو مستقل حل نه نڪري سگهيو. 661ع ۾ حضرت عليءَ جي قتل کان پوءِ سندس پٽ [[حسن بن علي]] کي سندس حامين خليفي طور تسليم ڪيو. بعد ۾ حضرت حسن ۽ معاويه وچ ۾ ٿيل ٺاهه سان سياسي صورتحال ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. == خلافت جي اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #adc7d5;" |+ style="background:#235a73;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خلافت: 656ع کان 661ع''' ! style="background:#dcecf4;" | سال ! style="background:#dcecf4;" | واقعو ! style="background:#dcecf4;" | هنڌ ! style="background:#dcecf4;" | سياسي نتيجو |- | 656ع | خلافت جي بيعت | مدينو | حضرت عليءَ جي حڪومت جو آغاز |- | 656ع | [[جنگ جمل]] | بصره | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |- | 656ع کان پوءِ | ڪوفي کي سياسي مرڪز بڻائڻ | ڪوفو | حڪومت جي مرڪز جي عراق ڏانهن منتقلي |- | 657ع | [[جنگ صفين]] | فرات جي ويجهو | فوجي مقابلي کان پوءِ تحڪيم |- | 657ع–659ع | [[تحڪيم صفين]] | مختلف ملاقاتن جا روايتي هنڌ | سياسي تڪرار برقرار رهيو |- | 658ع | [[جنگ نهروان]] | نهروان، عراق | خارجي هٿياربند گروهه جي شڪست |- | 658ع | مصر تي اختيار جو خاتمو | مصر | معاويه جي حامين جي حيثيت مضبوط ٿي |- | 659ع–660ع | سياسي ۽ فوجي مقابلي جو تسلسل | عراق ۽ شام | حضرت عليءَ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌيو |- | 661ع | حضرت عليءَ جو قتل | ڪوفو | سندس خلافت جو خاتمو |} == جنگين جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b9bfd8;" |+ style="background:#4d4b7d;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خلافت جون ٽي اهم جنگيون''' ! style="background:#e7e7f5;" | جنگ ! style="background:#e7e7f5;" | مخالف ڌر ! style="background:#e7e7f5;" | بنيادي سياسي مسئلو ! style="background:#e7e7f5;" | نتيجو |- | [[جنگ جمل]] | حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون | حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سياسي اختلاف | حضرت عليءَ جي فتح |- | [[جنگ صفين]] | معاويه بن ابي سفيان جو لشڪر | خلافت جي سياسي اختيار ۽ حضرت عثمان جي قتل بابت تڪرار | تحڪيم جو معاهدو |- | [[جنگ نهروان]] | خوارج جو هٿياربند گروهه | تحڪيم ۽ سياسي اختيار بابت اختلاف | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |} == شهادت ۽ وفات (661ع) == {{Main|علي بن ابي طالب جو قتل}} [[File:Imam Ali Mosque.jpg|thumb|250px|[[نجف]] ۾ حضرت عليءَ سان منسوب روضو، جيڪو شيعا مسلمانن جي اهم زيارتگاهن مان هڪ آهي.]] حضرت [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت جو خاتمو 40هه/661ع ۾ سندس قتل سان ٿيو. ان وقت اسلامي رياست گهرو سياسي ۽ فوجي اختلافن مان گذري رهي هئي. [[معاويه بن ابي سفيان]] شام ۾ پنهنجي سياسي حيثيت مضبوط ڪري چڪو هو، جڏهن ته حضرت عليءَ جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[ڪوفو]] هو.<ref name="IranicaAliLife">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جي قتل جو ذميوار [[عبدالرحمان بن ملجم]] هو، جنهن جو تعلق [[خوارج]] سان بيان ڪيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن موجب، ابن ملجم حضرت عليءَ تي ڪوفي جي مسجد ۾ زهر لڳل تلوار سان حملو ڪيو، جنهن جي زخمن سبب ڪجهه وقت کان پوءِ سندس وفات ٿي.<ref name="IranicaAliLife"/> === سياسي پسمنظر === حضرت عليءَ جي خلافت دوران [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] جهڙا اهم فوجي واقعا پيش آيا. جنگ صفين کان پوءِ تحڪيم جي مسئلي تي حضرت عليءَ جي حامين مان هڪ گروهه الڳ ٿيو، جنهن کي بعد ۾ خوارج جي نالي سان سڃاتو ويو. 658ع ۾ جنگ نهروان دوران حضرت عليءَ جي فوج خارجي هٿياربند گروهه کي شڪست ڏني. تاريخي ماخذن ۾ ابن ملجم جي حملي کي نهروان ۾ مارجي ويل ماڻهن جي انتقام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="IranicaAliLife"/> === عبدالرحمان بن ملجم === {{Main|عبدالرحمان بن ملجم}} عبدالرحمان بن ملجم المرادي ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ حضرت عليءَ جي قاتل طور مشهور آهي. تاريخي روايتن ۾ کيس خارجي گروهه سان وابسته شخص قرار ڏنو ويو آهي. سندس سياسي مقصد بابت روايتون جنگ نهروان ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل اختلافن سان لاڳاپيل آهن.<ref name="IranicaAliLife"/> ابن ملجم جي زندگيءَ، سندس ساٿين ۽ حملي جي تياريءَ بابت قديم تاريخي ڪتابن ۾ ڪيترائي تفصيلي بيان موجود آهن. انهن بيانن جي سڀني جزئيات کي هڪجهڙي تاريخي حيثيت حاصل نه آهي. === ڪوفي جي مسجد ۾ حملو === [[ڪوفي جي جامع مسجد]] حضرت عليءَ جي خلافت جي آخري دور سان لاڳاپيل اهم تاريخي ماڳ آهي. ابتدائي تاريخي بيانن موجب، حضرت عليءَ تي صبح جي وقت مسجد ۾ تلوار سان حملو ڪيو ويو. حملي ۾ سندس مٿي تي زخم آيو ۽ ڪجهه وقت کان پوءِ سندس وفات ٿي.<ref name="IranicaAliLife"/> شيعا روايتن ۾ حملي ۽ شهادت سان لاڳاپيل رمضان جون تاريخون خاص مذهبي اهميت رکن ٿيون. === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === حضرت عليءَ جي وفات جو هجري سال 40هه ۽ عيسوي سال 661ع عام طور تسليم ٿيل آهن، پر رمضان جي مخصوص تاريخ ۽ ان جي عيسوي تقويم سان مطابقت بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهن. ''Encyclopaedia Iranica'' جي سوانحي مقالي ۾ وفات جي تاريخ 19 يا 21 رمضان 40هه بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته 27 جنوري 661ع پڻ ڄاڻايل آهي.<ref name="IranicaAliLife"/> شيعا مذهبي روايتن ۾ 21 رمضان حضرت عليءَ جي شهادت جي ڏينهن طور مشهور آهي. مختلف تاريخي تقويمن ۽ حسابن جي ڪري ان ڏينهن جي عيسوي تاريخ هڪجهڙي نموني پيش نه ڪئي ويندي آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b8c9d4;" |+ style="background:#275b73;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي وفات بابت بنيادي تاريخي معلومات''' ! style="background:#dfedf4;" | موضوع ! style="background:#dfedf4;" | تفصيل |- | هجري سال | 40هه |- | عيسوي سال | 661ع |- | هجري مهينو | رمضان |- | مشهور شيعا روايت | 21 رمضان |- | تاريخي اختلاف | ڪجهه ماخذن ۾ 19 يا 21 رمضان |- | وفات جو هنڌ | ڪوفو، عراق |- | حملي آور | عبدالرحمان بن ملجم المرادي |- | حملي جو هٿيار | زهر لڳل تلوار |- | وفات جو سبب | قاتلاڻي حملي ۾ لڳل زخم |} == تدفين ۽ قبر جي سڃاڻپ == {{Main|روضو امام علي|نجف}} حضرت عليءَ جي تدفين جي هنڌ بابت ابتدائي اسلامي تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملن ٿا. گهڻن شيعا تاريخي ۽ مذهبي ماخذن موجب، کيس ڪوفي جي اولهه ۾ ''غري'' نالي علائقي ۾ دفن ڪيو ويو، جيڪو موجوده [[نجف]] سان لاڳاپيل آهي. ٻين تاريخي روايتن ۾ قبر جا مختلف هنڌ بيان ڪيا ويا آهن. انهيءَ اختلاف کي ''Encyclopaedia Iranica'' ۾ پڻ تفصيل سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="IranicaAliCommunity">{{cite encyclopedia |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb ii. ʿAlī as Seen by the Community |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-ii-ali-as-seen-by-the-community/ |language=en }}</ref> === ڳجهي تدفين جي روايت === شيعا روايتن موجب، حضرت عليءَ جي قبر جي هنڌ کي شروعات ۾ ظاهر نه ڪيو ويو ته جيئن سياسي مخالفن طرفان قبر جي بيحرمتيءَ جو خطرو نه رهي. اهڙيءَ طرح قبر جي هنڌ بابت ڄاڻ محدود ماڻهن تائين رهي. بعد جي صدين ۾ نجف واري هنڌ کي حضرت عليءَ جي مدفن طور وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو.<ref name="IranicaNajaf">{{cite encyclopedia |last=Aslan |first=Rose |title=Najaf |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=2015 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/najaf/ |language=en }}</ref> === مدفن بابت مختلف تاريخي رايا === تاريخي ادب ۾ حضرت عليءَ جي قبر بابت ڪوفي، نجف ۽ ٻين هنڌن سان لاڳاپيل روايتون ملن ٿيون. اڪثر شيعا عالمن جي راءِ آهي ته حضرت عليءَ جو مدفن نجف جي علائقي ۾ آهي. ڪجهه قديم سني مؤرخن قبر جي صحيح هنڌ بابت مختلف رايا بيان ڪيا آهن.<ref name="IranicaAliCommunity"/> اهو اختلاف قبر جي شروعاتي سڃاڻپ جي تاريخ بابت آهي؛ موجوده نجف وارو روضو صدين کان حضرت عليءَ سان منسوب مشهور مذهبي ۽ تاريخي ماڳ رهيو آهي. == نجف ۾ روضو امام علي == {{Main|روضو امام علي}} [[نجف]] عراق جو هڪ اهم مذهبي، تاريخي ۽ علمي شهر آهي. شهر جي تاريخ حضرت عليءَ سان منسوب قبر ۽ ان جي چوڌاري قائم ٿيل زيارتگاهه سان گهري طرح لاڳاپيل آهي.<ref name="IranicaNajaf"/> === روضي جي شروعاتي تاريخ === شيعا روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته حضرت عليءَ جي قبر جو هنڌ ڪجهه وقت تائين عام ماڻهن کان لڪل رهيو. هڪ مشهور روايت موجب، عباسي خليفي [[هارون الرشيد]] جي دور ۾ قبر جي هنڌ جي سڃاڻپ ۽ اتي تعمير جو آغاز ٿيو. البت انهيءَ واقعي سان لاڳاپيل معجزاتي تفصيلن کي تاريخي طور قطعي ثابت ٿيل حقيقتون نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="IranicaNajaf"/> === حمداني ۽ بويهي دور === ڏهين صدي عيسويءَ ۾ نجف جي زيارتگاهه جي تعمير ۽ توسيع ۾ اهم تبديليون آيون. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب، لڳ ڀڳ 924ع ۾ حمداني حڪمران عبدالله ابو الهيجاءَ قبر جي چوڌاري حفاظتي تعمير ۽ گنبذ قائم ڪرايو. 949ع ۾ بويهي حڪمران [[عضد الدوله]] جي دور ۾ روضي جي وڌيڪ منظم تعمير ٿي.<ref name="IranicaNajaf"/> === بعد وارن دورن ۾ ترقي === بعد جي صدين ۾ مختلف مسلمان حڪمرانن، اميرن ۽ عقيدتمندن روضي جي مرمت، تعمير ۽ آرائش ۾ حصو ورتو. صفوي، عثماني ۽ قاجاري دورن ۾ نجف جي مذهبي ۽ علمي حيثيت وڌيڪ نمايان ٿي. نجف نه رڳو زيارتگاهه رهيو، پر شيعا ديني تعليم ۽ فقهي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو.<ref name="IranicaNajaf"/> === روضي جي مذهبي اهميت === نجف جو روضو شيعا مسلمانن جي اهم ترين زيارتگاهن مان آهي. حضرت عليءَ جي ديني ۽ تاريخي حيثيت سبب هي ماڳ ٻين مسلمانن لاءِ پڻ تاريخي اهميت رکي ٿو. نجف ۾ موجود [[وادي السلام]] قبرستان پڻ شهر جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="IranicaNajaf"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7c5dc;" |+ style="background:#415b86;color:white;padding:10px;" | '''نجف جي روضي جي تاريخ جا چونڊ مرحلا''' ! style="background:#e3eafa;" | دور ! style="background:#e3eafa;" | تاريخي ترقي ! style="background:#e3eafa;" | ماخذ |- | 661ع کان پوءِ | حضرت عليءَ جي ڳجهي تدفين بابت روايتون | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | عباسي دور | قبر جي سڃاڻپ ۽ ابتدائي تعمير سان لاڳاپيل روايتون | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | لڳ ڀڳ 924ع | حمداني دور ۾ حفاظتي تعمير ۽ گنبذ | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | 949ع | بويهي دور ۾ منظم روضي جي تعمير | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | صفوي ۽ عثماني دور | روضي جي سرپرستي ۽ آرائش | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | جديد دور | عالمي زيارتگاهه ۽ شيعا علمي مرڪز | ''Encyclopaedia Iranica'' |} == حضرت حسن بن عليءَ جي جانشيني == {{Main|حسن بن علي|حسن ۽ معاويه جو صلح}} حضرت عليءَ جي وفات کان پوءِ سندس وڏي پٽ [[حسن بن علي]] کي عراق ۾ سندس حامين خليفي طور تسليم ڪيو. شيعا عقيدي موجب، حضرت حسن پنهنجي والد کان پوءِ ٻيو امام ٿيو.<ref name="IranicaHasan">{{cite encyclopedia |last=Madelung |first=Wilferd |title=Ḥasan b. ʿAli b. Abi Ṭāleb |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=12 |pages=26–28 |year=2003 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hasan-b-ali/ |language=en }}</ref> === عراق ۾ بيعت === حضرت عليءَ جي قتل کان پوءِ ڪوفي ۾ سندس حامين حضرت حسن جي قيادت قبول ڪئي. ان وقت شام ۾ معاويه جي حڪومت موجود هئي، تنهنڪري اسلامي رياست جي سياسي وحدت جو سوال اڃا حل نه ٿيو هو. === معاويه سان سياسي اختلاف === حضرت حسن ۽ معاويه جي وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو. حضرت حسن جي فوجي ۽ سياسي حمايت ۾ موجود اختلافن سبب سندس حڪومت کي ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="IranicaHasan"/> === صلح جو معاهدو === 661ع ۾ حضرت حسن ۽ معاويه وچ ۾ صلح جو معاهدو ٿيو. انهيءَ معاهدي جي شرطن بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن، جن جي تفصيلن ۾ اختلاف ملي ٿو. صلح کان پوءِ حضرت حسن عملي حڪومت تان دستبردار ٿيو ۽ معاويه جي سياسي اقتدار جو رستو هموار ٿيو.<ref name="IranicaHasan"/> === اموي خلافت جو آغاز === حضرت حسن جي حڪومت تان دستبرداريءَ کان پوءِ معاويه جي اقتدار سان [[اموي خلافت]] جو دور شروع ٿيو. اسلامي تاريخ ۾ 661ع کي عام طور راشدين خلافت جي پڄاڻي ۽ اموي حڪمرانيءَ جي آغاز سان ڳنڍيو ويندو آهي. == حضرت عليءَ جو خاندان == {{Main|اهل بيت|بنو هاشم|علوي سادات}} حضرت عليءَ جو تعلق [[قريش]] جي [[بنو هاشم]] خاندان سان هو. سندس والد [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] ۽ والده [[فاطمه بنت اسد]] هئي. حضرت علي، رسول الله ﷺ جو سؤٽ ۽ ناٺي هو. سندس اولاد مان ڪيترن ماڻهن ابتدائي اسلامي تاريخ، مذهبي فڪر ۽ بعد جي سياسي تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === حضرت فاطمه سان شادي === {{Main|فاطمه زهرا}} حضرت عليءَ جي پهرين گهرواري [[فاطمه زهرا]]، رسول الله ﷺ جي نياڻي هئي. سندن شادي هجرت کان پوءِ مديني ۾ ٿي. تاريخي ۽ سوانحي ماخذن موجب، حضرت فاطمه جي حياتيءَ ۾ حضرت عليءَ ٻي شادي نه ڪئي.<ref name="TDVAli">{{cite encyclopedia |title=Ali |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ali |language=tr }}</ref> حضرت فاطمه ۽ حضرت عليءَ جي اولاد ۾ حسن، حسين، زينب ۽ ام ڪلثوم جا نالا مشهور آهن. محسن جو نالو پڻ تاريخي ۽ نسب نامي روايتن ۾ اچي ٿو، پر سندس ولادت ۽ وفات جي حالتن بابت مختلف مذهبي روايتون موجود آهن.<ref name="TDVAli"/> === حضرت فاطمه کان پوءِ شاديون === حضرت فاطمه جي وفات کان پوءِ حضرت عليءَ ٻيون شاديون ڪيون. مختلف تاريخي ۽ نسب نامي ڪتابن ۾ سندس گهروارين جا نالا ۽ تعداد ڪجهه اختلاف سان ملن ٿا. مشهور نالن ۾ هي شامل آهن: * [[امامه بنت ابي العاص]]؛ * [[ام البنين]]، جنهن جو اصل نالو فاطمه بنت حزام هو؛ * [[اسماء بنت عميس]]؛ * [[خوله حنفيه]]؛ * ليليٰ بنت مسعود؛ * الصهباء بنت ربيعه؛ * ام سعيد بنت عروه. انهن کان سواءِ ٻين عورتن جا نالا پڻ ڪجهه تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿا. سڀني روايتن ۾ سندن ازدواجي حيثيت، ترتيب ۽ اولاد جي نسبت هڪجهڙي نه آهي. === اولاد جو تعداد === حضرت عليءَ جي پٽن ۽ ڌيئرن جي مجموعي تعداد بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' جي سوانحي مقالي ۾ 14 پٽن ۽ 19 ڌيئرن جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين نسب نامن ۾ مختلف تعداد بيان ٿيل آهن.<ref name="IranicaAliLife"/> انهن اختلافن جو هڪ سبب مختلف ماخذن ۾ ننڍي عمر ۾ فوت ٿيل ٻارن، ساڳين نالن وارن ٻارن ۽ مختلف مائرن جي اولاد جي ڳڻپ ۾ فرق آهي. == حضرت عليءَ جا مشهور پٽ == === حسن بن علي === [[حسن بن علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جو پٽ هو. هو رسول الله ﷺ جو ڏوهٽو، شيعا اسلام جو ٻيو امام ۽ حضرت عليءَ کان پوءِ ٿوري عرصي لاءِ خليفو رهيو.<ref name="IranicaHasan"/> === حسين بن علي === {{Main|حسين بن علي}} [[حسين بن علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جو پٽ هو. شيعا عقيدي موجب، هو ٽيون امام هو. 680ع ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران سندس قتل اسلامي تاريخ جي انتهائي اهم واقعن مان آهي. === محمد بن حنفيه === {{Main|محمد بن حنفيه}} [[محمد بن حنفيه]] حضرت عليءَ جو پٽ هو، جنهن جي ماءُ خوله حنفيه هئي. حضرت عليءَ جي وفات کان پوءِ، خاص طور ڪربلا جي واقعي کان پوءِ، محمد بن حنفيه جي شخصيت ڪجهه سياسي ۽ مذهبي تحريڪن ۾ اهميت حاصل ڪئي. === عباس بن علي === {{Main|عباس بن علي}} [[عباس بن علي]] حضرت عليءَ ۽ ام البنين جو پٽ هو. هو ڪربلا جي واقعي سان لاڳاپيل مشهور تاريخي شخصيتن مان آهي ۽ شيعا مذهبي روايت ۾ کيس وفاداري ۽ بهادريءَ جي علامت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. === ٻيا پٽ === نسب نامي روايتن ۾ حضرت عليءَ جي ٻين پٽن جا نالا پڻ ملن ٿا، جن ۾ عبدالله، جعفر، عثمان، عمر ۽ محمد نالي ٻين پٽن جو ذڪر شامل آهي. انهن مان ڪجهه ماڻهن جي ماءُ، مڪمل نالي ۽ سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. تنهنڪري تفصيلي نسب نامي ۾ هر فرد لاءِ الڳ معتبر ماخذ گهربل آهي. == حضرت عليءَ جون مشهور ڌيئرون == === زينب بنت علي === {{Main|زينب بنت علي}} [[زينب بنت علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جي ڌيءَ هئي. هوءَ ڪربلا جي واقعي ۽ ان کان پوءِ اهل بيت جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شخصيت آهي. شيعا روايتن ۾ سندس خطبن، صبر ۽ سياسي جرئت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. === ام ڪلثوم بنت علي === {{Main|ام ڪلثوم بنت علي}} [[ام ڪلثوم بنت علي]] حضرت عليءَ جي ڌيءَ هئي. سندس زندگيءَ، شادي ۽ اولاد بابت سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ ڪجهه اختلاف ملن ٿا. انهن اختلافن کي هڪ ئي روايت جي بنياد تي قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. === ٻيون ڌيئرون === مختلف نسب نامن ۾ رقيه، امامه ۽ ٻين نالن جو ذڪر ملي ٿو. سڀني ڌيئرن جي مڪمل فهرست، سندن مائرن ۽ حياتيءَ جي تفصيلن بابت قديم ماخذ هڪجهڙا نه آهن. == خاندان جي چونڊ فردن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b6cad1;" |+ style="background:#22665d;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خاندان جون مشهور شخصيتون''' ! style="background:#dff1ea;" | نالو ! style="background:#dff1ea;" | رشتو ! style="background:#dff1ea;" | ماءُ يا والد ! style="background:#dff1ea;" | تاريخي اهميت |- | [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] | والد | عبدالمطلب جو پٽ | بنو هاشم جي اهم شخصيت |- | [[فاطمه بنت اسد]] | والده | — | ابتدائي اسلامي سوانح ۾ ذڪر |- | [[فاطمه زهرا]] | گهرواري | رسول الله ﷺ جي نياڻي | اهل بيت جي اهم شخصيت |- | [[حسن بن علي]] | پٽ | فاطمه زهرا | ٻيو شيعا امام ۽ 661ع ۾ خليفو |- | [[حسين بن علي]] | پٽ | فاطمه زهرا | ٽيون شيعا امام؛ ڪربلا سان لاڳاپيل |- | [[زينب بنت علي]] | ڌيءَ | فاطمه زهرا | ڪربلا کان پوءِ جي تاريخ ۾ اهم شخصيت |- | [[ام ڪلثوم بنت علي]] | ڌيءَ | فاطمه زهرا | ابتدائي اسلامي خاندان جي تاريخ |- | [[محمد بن حنفيه]] | پٽ | خوله حنفيه | ابتدائي اسلامي سياسي ۽ مذهبي تاريخ |- | [[عباس بن علي]] | پٽ | ام البنين | ڪربلا جي تاريخ سان لاڳاپيل |} == علوي نسل ۽ تاريخي ورثو == {{Main|علوي سادات|اهل بيت}} حضرت عليءَ جي اولاد ۽ سندس نسل سان لاڳاپيل خاندانن کي اسلامي تاريخ ۾ ''علوي'' سڏيو ويو آهي. حضرت عليءَ جي نسل مان خاص طور حسن ۽ حسين جي اولاد اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ پکڙجي وئي. انهن خاندانن مان ڪيترن ماڻهن مذهبي تعليم، سياسي تحريڪن، علمي ادارن ۽ مقامي حڪومتن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. علوي نسب جي تاريخي مطالعي ۾ قديم نسب نامن، سوانحي ڪتابن ۽ علائقائي تاريخن کي بنيادي ماخذن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. == ڏسو پڻ == * [[علي بن ابي طالب جو قتل]] * [[عبدالرحمان بن ملجم]] * [[ڪوفي جي جامع مسجد]] * [[نجف]] * [[روضو امام علي]] * [[حسن بن علي]] * [[حسين بن علي]] * [[زينب بنت علي]] * [[عباس بن علي]] * [[محمد بن حنفيه]] * [[اهل بيت]] * [[علوي سادات]] * [[اموي خلافت]] ==حوالا== {{Reflist}} 13ne4v1j9wyvqgfm6f6dpv4h1268nxu 425659 425658 2026-10-27T13:00:12Z Intisar Ali 8681 425659 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جو چوٿون راشد خليفي ۽ شيعا اسلام جو پهريون امام (تقريباً 600ع–661ع)}} {{Infobox royalty | name = علي ابن ابي طالب | native_name = علي بن أبي طالب | image = Istanbul - Santa Sofia - Medalló (cropped).JPG | image_size = 250px | caption = استنبول جي آيا صوفيا ۾ حضرت عليءَ جي نالي واري خطاطي | succession = [[خلافت راشده|چوٿون راشد خليفي]] | reign = 656ع – 661ع | predecessor = [[عثمان بن عفان]] | successor = [[حسن بن علي]] (مختصر مدت لاءِ) | birth_date = تقريباً 600ع | birth_place = [[مڪو]]، حجاز | death_date = 40ھ / 661ع | death_place = [[ڪوفو]]، عراق | burial_place = [[امام علي جو روضو]]، [[نجف]]، عراق | father = [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] | mother = [[فاطمه بنت اسد]] | spouse = [[فاطمه زهرا]] ۽ ٻيون | issue = [[حسن بن علي]]، [[حسين بن علي]] ۽ ٻيا | house = [[بنو هاشم]] | religion = [[اسلام]] }} '''علي ابن ابي طالب''' (عربي: '''علي بن أبي طالب'''؛ تقريباً 600ع – 661ع)، [[اسلام]] جي شروعاتي تاريخ جي اهم شخصيت، [[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] جو سؤٽ ۽ ناٺي، [[خلافت راشده]] جو چوٿون خليفي ۽ [[شيعا اسلام]] جي عقيدي موجب پهريون [[امام]] هو.<ref name="Poonawala1985">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref><ref name="OxfordAli2011">{{cite web |last1=Momen |first1=Moojan |last2=Ghaemmaghami |first2=Omid |title=ʿAlī Ibn Abī Ṭālib |website=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |date=2011-05-25 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0007 |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554579518 |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جو تعلق مڪي جي [[قريش]] قبيلي جي [[بنو هاشم]] خاندان سان هو. سندس والد [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] رسول الله ﷺ جو چاچو ۽ ننڍپڻ ۾ سندس سرپرست هو. حضرت عليءَ جي والده [[فاطمه بنت اسد]] هئي. روايتي بيانن موجب، ابو طالب جي مالي تنگيءَ کان پوءِ علي ننڍي عمر ۾ حضرت محمد ﷺ ۽ [[خديجه بنت خويلد]] جي گهر ۾ پرورش حاصل ڪئي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ اسلام قبول ڪندڙ ابتدائي شخصيتن مان هو. رسول الله ﷺ جي مڪي واري دعوت، مديني ڏانهن هجرت، اسلامي جماعت جي تنظيم ۽ شروعاتي فوجي مهمن ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو. هجرت کان پوءِ سندس شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي، جنهن مان حسن ۽ حسين سميت اولاد پيدا ٿيو.<ref name="Poonawala1985"/><ref name="OxfordAli2011"/> 632ع ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[ابو بڪر صديق]]، [[عمر بن خطاب]] ۽ [[عثمان بن عفان]] جي خلافتن کان پوءِ 656ع ۾ علي خليفي ٿيو. سندس دور ۾ [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] جهڙا اهم واقعا پيش آيا. 661ع ۾ ڪوفي ۾ هڪ حملي جي نتيجي ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> سني مسلمان عليءَ کي چوٿون راشد خليفي ۽ رسول الله ﷺ جي ممتاز صحابين مان شمار ڪن ٿا، جڏهن ته شيعا مسلمان کيس رسول الله ﷺ جو جائز ديني ۽ سياسي جانشين ۽ پهريون امام سمجهن ٿا. ٻنهي روايتن ۾ سندس علم، شجاعت، عبادت ۽ اخلاقي ڪردار کي وڏي اهميت حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == نالو، نسب ۽ لقب == حضرت عليءَ جو نالو '''علي بن ابي طالب بن عبدالمطلب''' هو. سندس تعلق قريش جي بنو هاشم شاخ سان هو. سندس والد ابو طالب ۽ رسول الله ﷺ جو والد عبدالله، ٻئي عبدالمطلب جا پٽ هئا؛ انهيءَ ڪري علي ۽ رسول الله ﷺ سؤٽ هئا.<ref name="Poonawala1985"/> تاريخي ۽ مذهبي ادب ۾ حضرت عليءَ لاءِ ڪيترائي لقب ۽ ڪنيتون استعمال ٿين ٿيون، جن مان ''ابوالحسن''، ''ابوتراب''، ''مرتضيٰ''، ''حيدر'' ۽ ''اميرالمؤمنين'' مشهور آهن. انهن لقبن جي استعمال، معنائن ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتن کي جدا جدا ماخذن جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. == ولادت ۽ ابتدائي زندگي == === ولادت جو زمانو ۽ هنڌ === اڪثر جديد تاريخي ۽ انسائيڪلوپيڊيا ماخذ حضرت عليءَ جي ولادت تقريباً 600ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ڄاڻائين ٿا. ولادت جي صحيح ڏينهن ۽ سال بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> شيعا مذهبي روايتن ۾ 13 رجب سندس ولادت جي تاريخ طور مشهور آهي. ڪعبي جي اندر سندس ولادت جو بيان پڻ مذهبي ۽ تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو؛ تنهن هوندي به ان بيان کي سڀني تاريخي ماخذن ۾ هڪجهڙي حيثيت حاصل ناهي. انهيءَ ڪري ڪعبي اندر ولادت کي غيرمشروط تاريخي حقيقت بدران روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === خاندان ۽ پرورش === حضرت عليءَ جو والد ابو طالب بن عبدالمطلب بنو هاشم جي اهم شخصيتن مان هو. ابو طالب پنهنجي ڀائٽي حضرت محمد ﷺ جي ننڍپڻ ۾ سرپرستي ڪئي. بعد ۾ جڏهن ابو طالب مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو، تڏهن عليءَ جي پرورش رسول الله ﷺ جي گهر ۾ ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> اهڙيءَ ريت حضرت عليءَ کي ننڍپڻ کان ئي رسول الله ﷺ جي ويجهو رهڻ ۽ اسلام جي ابتدائي دعوت کي سڌيءَ طرح ڏسڻ جو موقعو مليو. === اسلام قبول ڪرڻ === اسلامي تاريخي ماخذ حضرت عليءَ کي اسلام قبول ڪندڙ پهرين ماڻهن مان شمار ڪن ٿا. ابتدائي مسلمانن جي ترتيب بابت روايتن ۾ ڪجهه اختلاف آهي، خاص طور خديجه، علي، ابو بڪر ۽ زيد بن حارثه جي نسبت سان. [[ابن هشام]] جي ''السيرة النبوية'' جي حوالي سان پوناوالا لکي ٿو ته علي اسلام قبول ڪندڙ پهريون مرد هو. ٻين ابتدائي روايتن ۾ پڻ سندس ننڍي عمر ۾ اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a7bdcf;" |+ style="background:#234e70;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي ابتدائي زندگيءَ جا اهم مرحلا''' ! style="background:#dcebf5;" | زمانو ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | تاريخي حيثيت |- | تقريباً 600ع | مڪي ۾ ولادت | جديد تحقيقي ماخذن ۾ عام طور قبوليل اندازو |- | ننڍپڻ | رسول الله ﷺ جي گهر ۾ پرورش | قديم سيرت ۽ جديد تاريخي ماخذن ۾ بيان ٿيل |- | 610ع کان پوءِ | اسلام قبول ڪرڻ | ابتدائي مسلمانن ۾ شموليت ثابت؛ ترتيب بابت روايتي اختلاف |- | 622ع | هجرت جي موقعي تي رسول الله ﷺ جي مدد | سيرت جي قديم روايتن ۾ بيان ٿيل |- | هجرت کان پوءِ | فاطمه زهرا سان شادي | اسلامي تاريخ ۾ عام طور قبوليل واقعو |} == هجرت مدينه ۾ ڪردار == === هجرت جي رات === 622ع ۾ جڏهن رسول الله ﷺ مڪي مان [[مدينو|مديني]] ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سيرت جي روايتن موجب حضرت علي سندس بستري تي رهيو، جيئن دشمنن کي فوري طور هجرت جو پتو نه پوي. انهن روايتن موجب عليءَ رسول الله ﷺ وٽ امانت طور رکيل شيون پڻ انهن جي مالڪن ڏانهن واپس ڪيون.<ref name="Poonawala1985"/> اهو واقعو اسلامي روايت ۾ حضرت عليءَ جي وفاداري ۽ خطري کي منهن ڏيڻ جي مثال طور بيان ڪيو ويندو آهي. === مديني ۾ آمد === رسول الله ﷺ جي هجرت کان پوءِ حضرت علي پڻ مڪي مان مديني پهتو. مديني ۾ مسلمان جماعت جي قيام کان پوءِ هن رسول الله ﷺ جي ڪيترن سماجي، انتظامي ۽ فوجي معاملن ۾ حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === فاطمه زهرا سان شادي === مديني ۾ حضرت عليءَ جي شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي. هن شاديءَ مان [[حسن بن علي]] ۽ [[حسين بن علي]] پيدا ٿيا، جيڪي اسلامي تاريخ ۽ خاص طور شيعا مذهبي روايت ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. حضرت علي ۽ فاطمه جي گهراڻي کي [[اهل بيت]] جي بحث ۾ مرڪزي مقام حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == رسول الله ﷺ سان تعلق == حضرت عليءَ جو رسول الله ﷺ سان تعلق رڳو مائٽيءَ تائين محدود نه هو. هو سندس گهر ۾ پرورش پاتل، اسلام جي ابتدائي دعوت جو ساٿي، سندس نياڻيءَ جو مڙس ۽ مختلف مهمن ۾ سندس مددگار هو.<ref name="Poonawala1985"/> اسلامي حديثي ادب ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ اهل بيت جي مقام بابت ڪيترائي حديثي بيان موجود آهن. انهن روايتن جي سند، متن ۽ تفسير کي ايندڙ حصن ۾ جدا جدا بيان ڪيو ويندو. == رسول الله ﷺ جي دور ۾ سياسي ۽ فوجي ڪردار == حضرت علي ابن ابي طالب [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت جي ڪيترن اهم معاملن ۾ شريڪ رهيو. مديني ۾ سندس ذميوارين ۾ جنگي مهمن ۾ شرڪت، تحرير ۽ معاهدن سان لاڳاپيل ڪم، مختلف موقعن تي نمائندگي ۽ رسول الله ﷺ جي غيرموجودگيءَ ۾ ڪجهه ذميواريون سنڀالڻ شامل هيون.<ref name="Poonawala1985"/> === حديبيه جو معاهدو === 628ع ۾ مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ [[صلح حديبيه]] جو معاهدو ٿيو. حديثي روايتن موجب، حضرت علي معاهدي جو متن لکيو. جڏهن قريش جي نمائندي سهيل بن عمرو معاهدي ۾ رسول الله جي لقب تي اعتراض ڪيو، تڏهن متن جي عبارت بابت ڳالهه ٻولهه ٿي.<ref name="Bukhari2698">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الصلح |at=حديث 2698 |url=https://sunnah.com/bukhari:2698 |language=ar }}</ref> هي واقعو حضرت عليءَ جي ان ڪردار کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪو هن اسلامي جماعت جي سفارتي ۽ تحريرِي معاملن ۾ ادا ڪيو. === قرآن جي تحرير ۽ علمي خدمتون === حضرت علي انهن صحابين مان هو، جن کي قرآن جي آيتن جي تحرير ۽ اسلامي تعليم جي ابتدائي روايت سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. سندس علمي حيثيت بابت بعد وارن سني ۽ شيعا ماخذن ۾ گهڻو مواد موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ رسول الله ﷺ جي حياتيءَ جي بيانن ۽ بعد ۾ مرتب ٿيل فضائل جي ادب ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == فوجي مهمون == حضرت علي رسول الله ﷺ جي ڪيترين اهم جنگي مهمن ۾ حصو ورتو. قديم سيرت ۽ تاريخ جي ڪتابن ۾ سندس شجاعت، جنگي صلاحيت ۽ مختلف موقعن تي علمبرداريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ بدر === {{Main|جنگ بدر}} 624ع ۾ [[جنگ بدر]] مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ ٿي. هيءَ اسلامي تاريخ جي ابتدائي اهم جنگ هئي. حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل هو ۽ روايتي بيانن موجب، جنگ جي شروعاتي مقابلي ۽ ٻين جنگي ڪاررواين ۾ هن حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ احد === {{Main|جنگ احد}} 625ع ۾ [[جنگ احد]] دوران حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ موجود هو. سيرت جي روايتن ۾ جنگ جي ڏکين مرحلن دوران رسول الله ﷺ جي حفاظت لاءِ سندس ڪردار بيان ٿيل آهي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ جي تلوار [[ذوالفقار]] سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور قول ۽ داستان بعد جي اسلامي ادبي ۽ مذهبي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا. انهن مان هر قول جي نسبت ۽ تاريخي حيثيت کي الڳ جانچڻ ضروري آهي. === جنگ خندق === {{Main|جنگ خندق}} 627ع ۾ مڪي جي قريشن ۽ سندن اتحادين مديني جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[جنگ خندق]] يا جنگ احزاب چيو وڃي ٿو. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ جو مقابلو عرب جنگجو [[عمرو بن عبدود]] سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Poonawala1985"/> هي مقابلو حضرت عليءَ جي شجاعت بابت اسلامي روايتن ۾ مشهور ٿيو. === جنگ خيبر === {{Main|جنگ خيبر}} 628ع ۾ [[خيبر]] جي مهم دوران حضرت عليءَ جي فوجي ڪردار کي خاص اهميت حاصل ٿي. [[صحيح مسلم]] ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، رسول الله ﷺ خيبر جي موقعي تي اهڙي شخص کي علم ڏيڻ جو اعلان ڪيو، جيڪو الله ۽ سندس رسول سان محبت ڪري ٿو ۽ جنهن سان الله ۽ سندس رسول محبت ڪن ٿا. پوءِ حضرت عليءَ کي گهرايو ويو ۽ علم سندس حوالي ڪيو ويو.<ref name="Muslim2404">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2404 |url=https://sunnah.com/muslim:2404 |language=ar }}</ref> خيبر جي قلعي جو دروازو حضرت عليءَ جي هٿان کڄڻ بابت پڻ روايتون موجود آهن؛ البت انهن جي سندن ۽ تاريخي تفصيلن بابت محققن جا رايا هڪجهڙا نه آهن. تنهنڪري اهڙي روايت کي ثابت ٿيل فوجي واقعي بدران روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. === جنگ حنين === {{Main|جنگ حنين}} 630ع ۾ [[جنگ حنين]] دوران حضرت علي مسلمان لشڪر ۾ شامل هو. اسلامي سيرت جي روايتن ۾ هن جنگ جي ڏکين مرحلن ۾ سندس موجودگي ۽ بهادريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === تبوڪ جي مهم === {{Main|غزوه تبوڪ}} 630ع ۾ [[غزوه تبوڪ]] جي موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي پاڻ سان گڏ نه وٺي ويو، پر مديني ۾ ڇڏي ويو. انهيءَ واقعي سان [[حديث منزلت]] لاڳاپيل آهي، جيڪا صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص کان روايت ٿيل آهي.<ref name="Muslim2404"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c4d5;" |+ style="background:#245a76;color:white;padding:10px;" | '''رسول الله ﷺ جي دور جون اهم جنگي مهمون''' ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | مهم ! style="background:#dcebf5;" | حضرت عليءَ جو ڪردار ! style="background:#dcebf5;" | ماخذ |- | 624ع | [[جنگ بدر]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا، ''Encyclopaedia Iranica'' |- | 625ع | [[جنگ احد]] | جنگ ۾ شرڪت ۽ رسول الله ﷺ جي حفاظت بابت روايتون | پوناوالا |- | 627ع | [[جنگ خندق]] | عمرو بن عبدود سان مقابلي جو روايتي بيان | پوناوالا |- | 628ع | [[جنگ خيبر]] | علمبرداري ۽ فوجي ڪردار | صحيح مسلم، حديث 2404 |- | 630ع | [[جنگ حنين]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا |- | 630ع | [[غزوه تبوڪ]] | مديني ۾ رهڻ؛ حديث منزلت سان لاڳاپيل واقعو | صحيح مسلم، حديث 2404 |} == حديث منزلت == {{Main|حديث منزلت}} حديث منزلت حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ رسول الله ﷺ سان سندس تعلق بابت مشهور حديث آهي. [[صحيح مسلم]] ۾ روايت آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي فرمايو: <blockquote> «أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى غَيْرَ أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''ڇا تون انهيءَ ڳالهه تي راضي ناهين ته تنهنجو مون سان اهڙو مقام هجي جهڙو هارون جو موسيٰ سان هو، سواءِ ان جي ته مون کان پوءِ ڪو نبي نه ٿيندو؟''<ref name="Muslim2404"/> === تاريخي پسمنظر === هيءَ حديث تبوڪ جي مهم سان لاڳاپيل روايتن ۾ ملي ٿي. ان موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي مديني ۾ ڇڏي ويو هو.<ref name="Muslim2404"/> === حديث جي تشريح === سني تشريح موجب، هيءَ حديث حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ تبوڪ جي موقعي تي کيس سونپيل ذميواريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. شيعا تشريح موجب، موسيٰ ۽ هارون جي نسبت سان ڪيل تشبيهه حضرت عليءَ جي خاص ديني حيثيت ۽ جانشينيءَ جي حق تي پڻ دلالت ڪري ٿي. ٻنهي تشريحن ۾ بنيادي فرق حديث جي وجود بابت نه، پر ان مان اخذ ڪيل ديني ۽ سياسي نتيجن بابت آهي. == مباهلي جو واقعو == {{Main|مباهلي جو واقعو}} [[مباهلو]] اسلامي روايت ۾ انهيءَ واقعي کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[نجران]] جي عيسائي وفد سان حضرت عيسيٰ جي حيثيت بابت بحث جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 61 جو ذڪر اچي ٿو. آيت ۾ پنهنجي پٽن، عورتن ۽ پنهنجن نفسن کي گڏ آڻي الله کان ڪوڙن تي لعنت جي دعا گهرڻ جو چئلينج بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran3-61">{{cite web |title=سورة آل عمران، آيت 61 |website=Quran.com |url=https://quran.com/3/61 |language=ar }}</ref> === مباهلي ۾ اهل بيت جي شرڪت === صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، آيت جي نزول کان پوءِ رسول الله ﷺ علي، فاطمه، حسن ۽ حسين کي گهرايو ۽ کين پنهنجي اهل بيت جي حيثيت سان پيش ڪيو.<ref name="Muslim2404"/> اهو بيان حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي اهل بيت سان نسبت بابت اهم حديثي ماخذن مان آهي. === ديني اهميت === شيعا عالمن وٽ مباهلي جي واقعي ۾ حضرت عليءَ جي شموليت سندس خاص ديني مقام جي دليلن مان شمار ٿئي ٿي. سني تفسير ۽ حديثي ادب ۾ پڻ مباهلي جي واقعي کي اهل بيت جي فضيلت جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي؛ البت انهيءَ واقعي مان سياسي جانشينيءَ جو نتيجو ڪڍڻ بابت اختلاف موجود آهي. == غدير خم == {{Main|غدير خم}} [[غدير خم]] مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ [[جحفه]] جي ڀرسان هڪ تاريخي مقام هو. اسلامي روايت موجب، 632ع ۾ [[حجة الوداع]] کان واپسيءَ دوران رسول الله ﷺ هن هنڌ مسلمانن کي خطاب ڪيو. هي واقعو حضرت عليءَ جي ديني حيثيت ۽ رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جي سوال بابت سني ۽ شيعا تاريخي بحث ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === غدير خم جو خطبو === [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ خم نالي پاڻيءَ واري هنڌ، مڪي ۽ مديني جي وچ ۾، ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن خطبي ۾ قرآن ۽ پنهنجي اهل بيت بابت تاڪيد ڪئي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> هن روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي پويان ٻن اهم شين جي ياد ڏيارڻ جو ذڪر ڪري ٿو، جن مان هڪ الله جو ڪتاب ۽ ٻي سندس اهل بيت آهي. === حديث «من كنت مولاه» === [[جامع ترمذي]] ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت بابت هيءَ حديث روايت ٿيل آهي: <blockquote> «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''جنهن جو مان مولا آهيان، علي به ان جو مولا آهي.''<ref name="Tirmidhi3713">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب علي بن أبي طالب |at=حديث 3713 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3713 |language=ar }}</ref> ترمذي هن روايت کي پنهنجي ڪتاب ۾ درج ڪيو آهي. مختلف حديثي عالمن وٽ ان جي سندن ۽ اضافي لفظن جي درجي بابت تفصيلي بحث موجود آهي. ''صحيح مسلم'' جي حديث 2408 ۽ ''جامع ترمذي'' جي حديث 3713 کي هڪ ئي لفظي متن سمجهڻ درست نه آهي: پهرين روايت ۾ خم واري خطبي ۽ اهل بيت جو ذڪر آهي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ «من كنت مولاه فعلي مولاه» جا لفظ آهن. === لفظ مولا جي معنيٰ === عربي لفظ ''مولا'' مختلف معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو، جن ۾ ويجهو ساٿي، مددگار، سرپرست ۽ اختيار سان لاڳاپيل معنائون شامل آهن. غدير خم جي واقعي بابت اختلاف جو هڪ اهم سبب انهيءَ لفظ جي مراد آهي. شيعا تشريح موجب، غدير خم ۾ رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي ديني ۽ سياسي اڳواڻيءَ جو اعلان ڪيو. سني تشريح موجب، حديث حضرت عليءَ سان محبت، وفاداري ۽ سندس فضيلت تي زور ڏئي ٿي، پر اها لازمي طور سياسي جانشينيءَ جي صريح نامزدگي نه آهي. === غدير خم ۽ قرآني آيتون === شيعا تفسير جي روايتن ۾ سورت المائده جي آيت 67 ۽ آيت 3 کي غدير خم جي واقعي سان ڳنڍيو ويندو آهي. انهن آيتن جي نزول جو سبب ۽ غدير خم سان سندن تعلق سني ۽ شيعا تفسيرن ۾ هڪجهڙي نموني بيان نه ٿيو آهي. تنهنڪري انهن کي ڪنهن هڪ تشريح جي قطعي تاريخي ثبوت طور پيش ڪرڻ بدران، هر تفسير کي سندس ماخذ سان منسوب ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b3c9d8;" |+ style="background:#325c75;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم بابت اهم حديثي ۽ تفسيري بحث''' ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | ماخذ ۾ موجود بيان ! style="background:#deedf5;" | تشريحي اختلاف |- | خم ۾ خطبو | صحيح مسلم، حديث 2408 | خطبي جي ديني ۽ تاريخي اهميت |- | «من كنت مولاه» | جامع ترمذي، حديث 3713 | لفظ ''مولا'' جي مراد |- | اهل بيت | صحيح مسلم، حديث 2408 | اهل بيت جي دائري ۽ مذهبي حيثيت بابت تفصيل |- | جانشيني | غدير خم بابت سني ۽ شيعا تشريحون | سياسي ۽ ديني اڳواڻيءَ جي نامزدگيءَ جو سوال |- | قرآن 5:3 ۽ 5:67 | خاص طور شيعا تفسيري روايتون | آيتن جي شان نزول بابت اختلاف |} == رسول الله ﷺ جي وفات ۽ خلافت جي جانشيني == {{Main|محمد ﷺ جي وفات|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلمانن جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. انهيءَ سوال سان لاڳاپيل واقعن، خاص طور [[سقيفه بني ساعده]] ۾ ٿيل گڏجاڻي، اسلامي تاريخ ۽ سني ۽ شيعا فڪري روايتن ۾ مستقل اهميت حاصل ڪئي. رسول الله ﷺ جي وفات وقت حضرت علي ابن ابي طالب سندس ويجهن عزيزن ۽ اهل بيت مان هو. روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ رسول الله ﷺ جي خاندان جا ٻيا فرد تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا، جڏهن ته انصار ۽ مهاجرن جا ڪجهه اڳواڻ مديني ۾ سياسي قيادت بابت صلاح مشوري لاءِ گڏ ٿيا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> === سقيفه بني ساعده === {{Main|سقيفه بني ساعده}} [[سقيفه بني ساعده]] مديني ۾ [[بنو ساعده]] سان لاڳاپيل گڏجاڻيءَ جي جاءِ هئي. رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ انصار جا ڪجهه اڳواڻ اتي جمع ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ پهتا. گفتگو دوران انصار ۽ مهاجرن جي سياسي اڳواڻيءَ بابت مختلف رايا سامهون آيا. آخرڪار موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> حضرت علي، بنو هاشم جا ڪجهه فرد ۽ ٻيا صحابي انهيءَ ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. خلافت جي چونڊ ۾ اهل بيت جي شرڪت ۽ مشاورت جو سوال بعد ۾ اهم سياسي اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="Bukhari4240">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب غزوة خيبر |at=حديث 4240–4241 |url=https://sunnah.com/bukhari:4240 |language=ar }}</ref> === حضرت عليءَ جو جانشينيءَ بابت موقف === [[صحيح بخاري]] ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت عليءَ حضرت ابو بڪر سان ملاقات دوران چيو ته هو سندس فضيلت کي تسليم ڪري ٿو، پر خلافت جي فيصلي ۾ اهل بيت سان مشورو نه ڪرڻ سبب کين رنج پهتو هو. روايت ۾ رسول الله ﷺ سان پنهنجي ويجهي نسبت سبب حضرت عليءَ جي انهيءَ معاملي ۾ حق ۽ شرڪت جي اميد جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="Bukhari4240"/> هيءَ روايت انهيءَ ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ خلافت جي چونڊ بابت اختلاف موجود هو. ==== سني نقطه نظر ==== سني تاريخي ۽ مذهبي روايت موجب، حضرت ابو بڪر جي خلافت سقيفه ۾ ٿيل مشاورت ۽ بعد ۾ مسلمانن جي بيعت سان قائم ٿي. انهيءَ نقطه نظر ۾ حضرت عليءَ کي اسلام جو ممتاز صحابي، اهل بيت جو اهم فرد ۽ بعد ۾ چوٿون راشد خليفو تسليم ڪيو وڃي ٿو. ==== شيعا نقطه نظر ==== شيعا عقيدي موجب، رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي اڳ ئي پنهنجي ديني ۽ سياسي جانشين طور مقرر ڪري چڪو هو. انهيءَ موقف جي دليلن ۾ [[غدير خم]]، [[حديث منزلت]] ۽ اهل بيت بابت روايتن کي خاص اهميت ڏني وڃي ٿي. شيعا تشريح موجب، سقيفه ۾ ٿيل چونڊ حضرت عليءَ جي امامت واري حق جي مطابق نه هئي. انهن ٻنهي موقفن ۾ اختلاف جو بنيادي سوال هي آهي ته رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جو اختيار نامزدگيءَ سان طئي ٿيو هو يا مسلمانن جي مشاورت ۽ بيعت سان. == حضرت فاطمه ۽ فدڪ جو معاملو == {{Main|فدڪ|فاطمه زهرا}} [[فدڪ]] حجاز جو هڪ آباد زرعي علائقو هو، جنهن جو رسول الله ﷺ جي زماني ۾ خاص مالي ۽ انتظامي تعلق هو. رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ هن ملڪيت ۽ مديني ۽ خيبر سان لاڳاپيل ڪجهه ٻين مالن جي حيثيت بابت حضرت فاطمه ۽ حضرت ابو بڪر وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيو. === وراثت جي مطالبي بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4240–4241 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت فاطمه، حضرت ابو بڪر کان رسول الله ﷺ جي ڇڏيل مال مان پنهنجو حصو گهريو. ان ۾ مديني جي ملڪيت، فدڪ ۽ خيبر جي خمس مان باقي مال جو ذڪر آهي.<ref name="Bukhari4240"/> حضرت ابو بڪر پنهنجي فيصلي جي وضاحت ڪندي رسول الله ﷺ سان منسوب هي قول پيش ڪيو: <blockquote> «لَا نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''اسان جي وراثت ورهائي نه ويندي؛ جيڪو اسان ڇڏي وڃون، سو صدقو آهي.'' روايت موجب، حضرت ابو بڪر چيو ته هو انهن ملڪيتن جي انتظام ۾ رسول الله ﷺ جي اختيار ڪيل طريقي کي برقرار رکندو. === حضرت فاطمه جي ناراضگي === ساڳي حديث ۾ بيان ٿيل آهي ته حضرت ابو بڪر جي فيصلي سبب حضرت فاطمه ناراض ٿي ۽ پنهنجي وفات تائين ساڻس گفتگو نه ڪيائين.<ref name="Bukhari4240"/> اهو تفصيل اهم آهي، ڇاڪاڻ ته حضرت فاطمه جي ناراضگيءَ جو ذڪر رڳو شيعا ڪتابن ۾ نه، پر صحيح بخاريءَ جي روايت ۾ پڻ موجود آهي. === فدڪ بابت فقهي ۽ تاريخي اختلاف === فدڪ جي معاملي ۾ ٻه بنيادي سوال پيدا ٿيا: * ڇا فدڪ ۽ لاڳاپيل ملڪيتون رسول الله ﷺ جي وراثت ۾ شامل هيون؟ * ڇا فدڪ رسول الله ﷺ پنهنجي حياتيءَ ۾ حضرت فاطمه کي عطيو ڪري چڪو هو؟ سني فقهي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي پيش ڪيل حديث کي خاص اهميت حاصل آهي، جنهن موجب رسول الله ﷺ جي ڇڏيل مخصوص ملڪيت کي وراثت طور تقسيم ڪرڻ بدران صدقي جي حيثيت سان سنڀاليو وڃي. شيعا تشريح ۾ حضرت فاطمه جي ملڪيت واري دعويٰ، فدڪ جي عطئي بابت روايتن ۽ قرآن جي وراثت وارين آيتن کي اهميت ڏني وڃي ٿي. فدڪ بابت وراثت ۽ اڳواٽ عطئي جون دعوائون هڪ ٻئي کان الڳ قانوني ۽ تاريخي مسئلا آهن؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي دعويٰ طور بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung1997"/> == حضرت فاطمه جي وفات ۽ حضرت عليءَ جي بيعت == صحيح بخاريءَ جي حديث 4240–4241 موجب، حضرت فاطمه رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ڇهه مهينا زنده رهي. سندس وفات کان پوءِ حضرت عليءَ کيس رات جي وقت دفن ڪيو. روايت ۾ ڄاڻايل آهي ته حضرت ابو بڪر کي تدفين بابت اطلاع نه ڏنو ويو.<ref name="Bukhari4240"/> === بيعت ۾ دير === ساڳي روايت موجب، حضرت عليءَ انهن ڇهن مهينن دوران حضرت ابو بڪر جي بيعت نه ڪئي هئي. حضرت فاطمه جي وفات کان پوءِ حضرت عليءَ حضرت ابو بڪر سان مصالحت لاءِ ملاقات ڪئي. گفتگو دوران هن خلافت جي معاملي ۾ اهل بيت سان مشورو نه ڪرڻ بابت پنهنجي ناراضگي ظاهر ڪئي. روايت موجب، حضرت ابو بڪر اهل بيت سان محبت ۽ سندن حقن جي احترام بابت پنهنجي موقف جي وضاحت ڪئي. ان کان پوءِ حضرت عليءَ عوامي طور بيعت ڪئي.<ref name="Bukhari4240"/> انهيءَ بيان مان واضح ٿئي ٿو ته بيعت ۾ دير، سياسي اختلاف ۽ پوءِ مصالحت جا مرحلا هڪ ئي حديثي روايت ۾ موجود آهن. === بيعت بابت مختلف تاريخي روايتون === ابتدائي بيعت جي وقت، ان جي حالتن ۽ اهل بيت جي سياسي موقف بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف بيان موجود آهن. ڪجهه روايتون حضرت عليءَ جي بعد واري بيعت ۽ سياسي مصالحت کي نمايان ڪن ٿيون، جڏهن ته شيعا تاريخي روايتون سندس امامت واري حق ۽ ابتدائي مخالفت کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿيون. انهن روايتن جي وچ ۾ فرق کي برقرار رکڻ ضروري آهي. ڪنهن هڪ روايت مان سڀني مسلمانن جي گڏيل تاريخي موقف جو نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. == حضرت عمر جي خلافت ۾ حضرت علي == {{Main|عمر بن خطاب}} حضرت ابو بڪر جي وفات کان پوءِ 634ع ۾ حضرت عمر بن خطاب ٻيو خليفو ٿيو. سندس خلافت 644ع تائين جاري رهي. حضرت علي هن دور ۾ مديني ۾ رهيو. تاريخي ۽ حديثي ادب ۾ سندس علمي حيثيت، فقهي معاملن ۾ راءِ ۽ بعض انتظامي معاملن بابت مشاورت جا بيان ملن ٿا.<ref name="Madelung1997"/> === فقهي ۽ علمي حيثيت === حضرت عليءَ کي قرآن، اسلامي قانون ۽ ديني معاملن جي ڄاڻ سبب ممتاز حيثيت حاصل هئي. بعد جي سني ۽ شيعا علمي روايتن ۾ سندس فقهي فيصلن ۽ علمي قولن کي اهميت ڏني وئي. البت هر مشهور فقهي قول يا فيصلي جي نسبت هڪجهڙي مضبوط نه آهي. ان ڪري ڪنهن خاص فيصلي کي حضرت عليءَ سان منسوب ڪرڻ لاءِ ان جي اصل روايت جي تصديق ضروري آهي. === سياسي حيثيت === حضرت عمر جي خلافت ۾ حضرت عليءَ ڪا مستقل علائقائي حڪومت نه سنڀالي. سندس سياسي ڪردار بابت ماخذن ۾ مشاورت، مديني ۾ موجودگي ۽ بعد ۾ خلافت جي چونڊ واري شوريٰ ۾ شرڪت جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Madelung1997"/> == ڇهن رڪني شوريٰ ۽ خلافت جي چونڊ == {{Main|عمر بن خطاب جي جانشيني|عثمان بن عفان}} 644ع ۾ حضرت عمر تي قاتلاڻو حملو ٿيو. وفات کان اڳ هن ايندڙ خليفي جي چونڊ لاءِ ڇهن صحابين تي مشتمل شوريٰ مقرر ڪئي. انهيءَ شوريٰ ۾ هي فرد شامل هئا: # حضرت علي بن ابي طالب # حضرت عثمان بن عفان # حضرت عبدالرحمان بن عوف # حضرت سعد بن ابي وقاص # حضرت طلحه بن عبيدالله # حضرت زبير بن عوام شوريٰ جي عمل کان پوءِ حضرت عثمان بن عفان کي خليفي طور چونڊيو ويو.<ref name="Madelung1997"/> === حضرت علي ۽ حضرت عثمان جي اميدواري === حضرت علي ۽ حضرت عثمان ٻئي خلافت جا اهم اميدوار هئا. عبدالرحمان بن عوف چونڊ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته قرآن، سنت ۽ اڳين خليفن جي طريقي تي عمل بابت اميدوارن کان سوال ڪيا ويا. انهن ڳالهين جا لفظ ۽ تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. ڪجهه روايتن ۾ حضرت عليءَ جي آزاد فقهي فيصلي واري موقف کي حضرت عثمان جي جواب کان مختلف بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> آخرڪار حضرت عثمان جي چونڊ ٿي ۽ سندس خلافت 644ع کان 656ع تائين جاري رهي. == حضرت عثمان جي خلافت ۾ حضرت علي == {{Main|عثمان بن عفان}} حضرت عثمان جي خلافت ۾ اسلامي رياست جي علائقائي وسعت جاري رهي، پر حڪومت جي آخري سالن ۾ گورنرن جي مقرري، مالي انتظام، سرڪاري وسيلن جي ورهاست ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف وڌيا. حضرت علي انهن معاملن ۾ اهم سياسي شخصيت طور سامهون آيو. تاريخي ماخذن ۾ کيس حضرت عثمان جي ڪجهه انتظامي فيصلن جو ناقد ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ مصالحت جي ڪوشش ڪندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> === انتظامي پاليسين تي اختلاف === حضرت عثمان جي حڪومت تي سندس ڪجهه مخالفن پاران مائٽن کي اهم عهدن تي مقرر ڪرڻ ۽ سرڪاري وسيلن جي ورهاست ۾ جانبداريءَ جا الزام لڳايا ويا. انهن الزامن بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف موقف ملن ٿا. حضرت عثمان جي حامين انهن فيصلن جي وضاحت ڪئي، جڏهن ته مخالفن انهن کي حڪومت جي بگڙجندڙ صورتحال جو سبب قرار ڏنو. حضرت عليءَ جي موقف کي سمجهڻ لاءِ سندس حڪومتي پاليسين تي تنقيد ۽ حضرت عثمان جي قتل بابت سندس موقف کي الڳ رکڻ ضروري آهي. === باغين ۽ خليفي وچ ۾ مصالحت === 656ع ۾ مصر ۽ ٻين علائقن مان ناراض گروهه مديني پهتا. انهن حضرت عثمان جي حڪومت خلاف شڪايتون پيش ڪيون. تاريخي روايتن موجب، حضرت عليءَ اختلافن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ لاءِ ڳالهه ٻولهه ۽ مصالحت ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Madelung1997"/> انهن ڪوششن جي باوجود بحران ختم نه ٿيو ۽ حضرت عثمان جي رهائشگاهه جو گهيرو ڪيو ويو. === حضرت عثمان جو قتل === {{Main|عثمان بن عفان جو قتل}} 656ع ۾ حضرت عثمان مديني ۾ پنهنجي گهر اندر قتل ڪيو ويو. سندس قتل اسلامي تاريخ جي پهرين وڏي گهرو سياسي بحران جي اهم واقعن مان شمار ٿئي ٿو. حضرت عليءَ جي حڪومتي پاليسين تي تنقيد کي حضرت عثمان جي قتل جي منظوريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ کي قتل جي سازش کان الڳ ۽ بحران کي روڪڻ جي ڪوشش ڪندڙ شخص طور پڻ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ خلافت جو سوال ٻيهر پيدا ٿيو. انهيءَ صورتحال ۾ حضرت عليءَ کي اڳواڻي سنڀالڻ لاءِ چيو ويو، جنهن کان پوءِ سندس خلافت جو دور شروع ٿيو. == خلافت کان اڳ حضرت عليءَ جي سياسي زندگيءَ جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad7;" |+ style="background:#245c78;color:white;padding:10px;" | '''632ع کان 656ع تائين حضرت عليءَ جي زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#deedf5;" | سال ! style="background:#deedf5;" | واقعو ! style="background:#deedf5;" | حضرت عليءَ سان تعلق ! style="background:#deedf5;" | بنيادي ماخذ |- | 632ع | رسول الله ﷺ جي وفات ۽ سقيفه | خلافت جي چونڊ بابت اختلاف ۽ اهل بيت جي مشاورت جو سوال | صحيح بخاري 4240–4241؛ مادلونگ |- | 632ع | فدڪ بابت اختلاف | حضرت فاطمه جي مطالبي ۽ حضرت ابو بڪر جي فيصلي سان لاڳاپيل معاملو | صحيح بخاري 4240–4241 |- | لڳ ڀڳ 632ع | حضرت فاطمه جي وفات | رات جي تدفين ۽ حضرت عليءَ جي بعد واري بيعت بابت روايت | صحيح بخاري 4240–4241 |- | 632ع–634ع | حضرت ابو بڪر جي خلافت | ابتدائي اختلاف ۽ پوءِ مصالحت | صحيح بخاري 4240–4241 |- | 634ع–644ع | حضرت عمر جي خلافت | علمي ۽ سياسي حيثيت؛ مشاورت بابت روايتون | مادلونگ |- | 644ع | ڇهن رڪني شوريٰ | خلافت جي اميدوارن مان هڪ | مادلونگ |- | 644ع–656ع | حضرت عثمان جي خلافت | ڪجهه پاليسين تي تنقيد ۽ مصالحت جون ڪوششون | مادلونگ |- | 656ع | حضرت عثمان جو قتل | سياسي بحران ۽ بعد ۾ حضرت عليءَ جي خلافت جو آغاز | مادلونگ |} == تاريخي ۽ مذهبي تشريحن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c2b8d8;" |+ style="background:#514475;color:white;padding:10px;" | '''632ع کان 656ع جي واقعن بابت اهم تشريحي اختلاف''' ! style="background:#e8e1f5;" | موضوع ! style="background:#e8e1f5;" | سني روايت ۾ عام موقف ! style="background:#e8e1f5;" | شيعا روايت ۾ عام موقف ! style="background:#e8e1f5;" | ماخذن بابت احتياط |- | رسول الله ﷺ جي جانشيني | مشاورت ۽ بيعت ذريعي خلافت | حضرت عليءَ جي اڳواٽ نامزدگي ۽ امامت | حديثن جي متن ۽ انهن جي تشريح کي الڳ رکڻ |- | سقيفه | حضرت ابو بڪر جي خلافت جي شروعات | اهل بيت جي غيرموجودگيءَ ۾ ٿيل سياسي فيصلو | شروعاتي گڏجاڻيءَ ۽ بعد واري بيعت ۾ فرق |- | فدڪ | نبوي ملڪيت جي صدقي واري حيثيت | حضرت فاطمه جي ملڪيت ۽ وراثت جي دعويٰ | وراثت ۽ عطئي بابت دعوائون الڳ آهن |- | حضرت عليءَ جي بيعت | اختلاف کان پوءِ مصالحت ۽ بيعت | ابتدائي مخالفت ۽ امامت واري حق تي زور | صحيح بخاري 4240–4241 ۾ بيعت جي دير جو بيان |- | شوريٰ 644ع | خليفي جي چونڊ جو مشاورتي عمل | حضرت عليءَ جي حق بابت ٻيهر پيدا ٿيل سوال | چونڊ جي تفصيلن ۾ روايتي اختلاف |- | حضرت عثمان جو دور | خلافت جي سياسي بحران ۽ باغين جي مخالفت | حضرت عليءَ جي تنقيد ۽ مصالحت واري ڪردار تي زور | تنقيد ۽ قتل جي ذميواريءَ ۾ فرق |} == خلافت جو دور (656ع–661ع) == {{Main|علي بن ابي طالب جي خلافت|پهريون فتنو}} [[عثمان بن عفان]] جي قتل کان پوءِ 656ع ۾ [[علي بن ابي طالب]] چوٿون خليفو ٿيو. سندس خلافت 35هه کان 40هه تائين جاري رهي. سني روايت ۾ کيس چوٿون [[خلفاءِ راشدين|راشد خليفو]] مڃيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعا اسلام|شيعا مسلمان]] کيس پهريون امام ۽ رسول الله ﷺ جو جائز جانشين سمجهن ٿا.<ref name="PoonawalaLife">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جي خلافت جو تقريباً سڄو دور سياسي اختلافن ۽ گهرو جنگين ۾ گذريو. انهن واقعن کي اسلامي تاريخ ۾ [[پهريون فتنو]] چيو وڃي ٿو. هن بحران جي شروعات حضرت عثمان جي حڪومت جي آخري سالن ۾ ٿي هئي ۽ سندس قتل کان پوءِ وڌيڪ شدت اختيار ڪيائين.<ref name="SiffinAgreement2022">{{cite journal |title=Ṣiffīn Arbitration Agreement and Statecraft in Early Islamic Political Documents |journal=Journal of Islamic Studies |volume=33 |issue=2 |pages=153–185 |year=2022 |doi=10.1093/jis/etac001 |url=https://academic.oup.com/jis/article/33/2/153/6522821 |language=en }}</ref> === خلافت جي بيعت === حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ مديني ۾ موجود مسلمانن جي مختلف گروهن حضرت عليءَ کي خلافت قبول ڪرڻ لاءِ چيو. تاريخي روايتن موجب، هن شروعات ۾ انهيءَ ذميواريءَ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پوءِ بيعت قبول ڪئي.<ref name="PoonawalaLife"/> حضرت عليءَ جي بيعت مديني ۾ ٿي، پر ان وقت اسلامي رياست جي سڀني علائقن ۾ سندس سياسي اختيار هڪجهڙي نموني تسليم نه ڪيو ويو. خاص طور شام جو گورنر [[معاويه بن ابي سفيان]] سندس حڪومت جي مخالفت ۾ رهيو. حضرت عثمان جي قتل ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيڻ جو سوال نئين حڪومت جي سامهون اهم سياسي مسئلو هو. انهيءَ سوال تي مختلف گروهن جا موقف هڪجهڙا نه هئا. === حڪومت جي شروعاتي مسئلا === حضرت عليءَ جي خلافت کي ڪيترائي وڏا مسئلا درپيش هئا: * حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران؛ * مختلف صوبن جي گورنرن ۽ مرڪزي حڪومت وچ ۾ اختلاف؛ * مديني، بصره، ڪوفي ۽ شام جي سياسي گروهن جا الڳ مفاد؛ * سرڪاري آمدني، بيت المال ۽ عهدن جي ورهاست بابت تڪرار؛ * اسلامي جماعت جي سياسي وحدت کي برقرار رکڻ جو مسئلو. اهي مسئلا حضرت عليءَ جي حڪومت جي انتظامي ۽ فوجي فيصلن تي اثرانداز ٿيا.<ref name="PoonawalaLife"/> == انتظامي پاليسي == حضرت عليءَ پنهنجي خلافت جي شروعات ۾ حڪومت جي اڳوڻين انتظامي مقررين جو جائزو ورتو. ڪجهه گورنرن کي تبديل ڪرڻ ۽ صوبائي انتظام تي مرڪزي اختيار بحال ڪرڻ سندس اهم سياسي قدمن مان هئا.<ref name="PoonawalaLife"/> === صوبائي گورنرن جي مقرري === حضرت عليءَ مختلف صوبن ۾ پنهنجا نمائندا مقرر ڪيا. سندس حڪومت لاءِ عراق، مصر ۽ شام خاص اهميت رکندڙ علائقا هئا. شام ۾ معاويه بن ابي سفيان جي موجودگيءَ سبب حضرت عليءَ جو اختيار اتي قائم نه ٿي سگهيو. معاويه حضرت عثمان جي قتل جي بدلي جو مطالبو ڪيو ۽ حضرت عليءَ جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="PoonawalaLife"/> === بيت المال ۽ مالي انتظام === حضرت عليءَ جي حڪومت بابت اسلامي تاريخي ۽ اخلاقي ادب ۾ سرڪاري دولت جي منصفاڻي ورهاست، حڪمرانن جي جوابدهي ۽ عوامي مال جي حفاظت تي زور ملندو آهي. [[نهج البلاغه]] ۾ سندس نالي سان منسوب ڪيترن خطن ۽ خطابن ۾ انهن اصولن جو ذڪر آهي. البت نهج البلاغه حضرت عليءَ جي وفات کان گهڻو پوءِ مرتب ٿيو، تنهنڪري هر خط جي اصل نسبت ۽ تاريخي حيثيت کي الڳ جانچڻ ضروري آهي. === حڪومت ۽ قبيلائي سياست === ستين صديءَ جي اسلامي رياست ۾ قبيلائي اتحاد ۽ فوجي وفاداريون سياسي طاقت جا اهم بنياد هئا. حضرت عليءَ جي حڪومت کي عراق جي مختلف قبيلن جي حمايت حاصل هئي، پر انهن قبيلن جا مفاد ۽ سياسي ترجيحون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. اها صورتحال خاص طور جنگ صفين ۽ تحڪيم کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿي.<ref name="KufanAlignments">{{cite book |title=Studies in Early Islamic History |chapter=Kūfan Political Alignments and Their Background in the Mid-Seventh Century A.D. |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/studies-in-early-islamic-history/kufan-political-alignments-and-their-background-in-the-midseventh-century-ad/034D71B23C66371FDBCF31656212D1C5 |language=en }}</ref> == جنگ جمل (656ع) == {{Main|جنگ جمل}} [[جنگ جمل]] حضرت عليءَ جي خلافت دوران پهرين وڏي گهرو جنگ هئي. اها 656ع ۾ عراق جي شهر [[بصره]] جي ڀرسان ٿي. هڪ پاسي حضرت عليءَ جو لشڪر هو، جڏهن ته ٻئي پاسي حضرت [[عائشه بنت ابي بڪر]]، [[طلحه بن عبيدالله]] ۽ [[زبير بن عوام]] سان لاڳاپيل قوتون هيون.<ref name="SiffinAgreement2022"/> === جنگ جو پسمنظر === حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سندس قاتلن کي سزا ڏيڻ جو مطالبو زور وٺڻ لڳو. حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل سياسي گروهه حضرت عثمان جي قتل جي معاملي کي فوري طور حل ڪرڻ جا حامي هئا. حضرت عليءَ جي حڪومت جي سامهون، ان وقت، مرڪزي اختيار قائم ڪرڻ ۽ سياسي انتشار ختم ڪرڻ جو مسئلو پڻ موجود هو. انهيءَ اختلاف سبب ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي، جيڪا آخرڪار جنگ ۾ تبديل ٿي.<ref name="PoonawalaLife"/> === بصره ڏانهن اڳڀرائي === حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون بصره پهتيون. حضرت عليءَ پڻ عراق ڏانهن فوجي اڳڀرائي ڪئي. ابتدائي تاريخي روايتن ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڳالهه ٻولهه ۽ جنگ کان بچڻ جي ڪوششن جا بيان ملن ٿا، پر انهن ڪوششن جي ترتيب ۽ ناڪاميءَ جي سببن بابت روايتون مختلف آهن. === جنگ جو نتيجو === جنگ ۾ حضرت عليءَ جي فوج کي فتح حاصل ٿي. طلحه ۽ زبير ٻئي هن تڪرار دوران مارجي ويا. حضرت عائشه جنگ کان پوءِ حضرت عليءَ جي اختيار ۾ آئي، پر کيس عزت ۽ حفاظت سان مديني ڏانهن واپس موڪليو ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> جنگ جو نالو حضرت عائشه جي اُٺ سان منسوب آهي، جنهن جي چوڌاري جنگ جو هڪ اهم مرحلو پيش آيو. === تاريخي اهميت === جنگ جمل مسلمانن جي وچ ۾ وڏي پيماني تي هٿياربند تڪرار جو هڪ اهم واقعو هئي. هن جنگ حضرت عليءَ کي عراق ۾ سياسي ۽ فوجي برتري ڏني، پر اسلامي رياست جي گهرو اختلافن کي ختم نه ڪيو. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc8d7;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''جنگ جمل جا بنيادي تاريخي تفصيل''' ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | تفصيل |- | سال | 36هه / 656ع |- | هنڌ | بصره جي ڀرسان، عراق |- | پهرين ڌر | حضرت عليءَ جي فوج |- | ٻي ڌر | حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون |- | اهم سبب | حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سياسي اختلاف ۽ قصاص جو سوال |- | نتيجو | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |- | تاريخي اثر | عراق ۾ حضرت عليءَ جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي، پر گهرو جنگ جاري رهي |} == ڪوفي ڏانهن حڪومت جي مرڪز جي منتقلي == {{Main|ڪوفو}} جنگ جمل کان پوءِ حضرت عليءَ [[ڪوفو|ڪوفي]] کي پنهنجي حڪومت جو مرڪز بڻايو. ڪوفو عراق جو اهم فوجي ۽ انتظامي شهر هو. ان جي آباديءَ ۾ مختلف عرب قبيلن جا ماڻهو شامل هئا، جن مان ڪيترائي حضرت عليءَ جي حمايت ڪندا هئا.<ref name="KufanAlignments"/> === ڪوفي جي چونڊ جا سبب === ڪوفي جي اهميت جا ڪيترائي سبب هئا: * عراق ۾ حضرت عليءَ جي حمايت ڪندڙ فوجي قوتن جي موجودگي؛ * شام سان سياسي ۽ فوجي مقابلي لاءِ جاگرافيائي حيثيت؛ * عراق جي انتظامي ۽ اقتصادي اهميت؛ * قبيلائي لشڪرن کي منظم ڪرڻ جون سهولتون. ڪوفي ڏانهن مرڪز جي منتقليءَ سان اسلامي رياست جي سياسي سرگرمين جو وڏو حصو حجاز کان عراق ڏانهن منتقل ٿيو. == معاويه بن ابي سفيان سان اختلاف == {{Main|معاويه بن ابي سفيان}} [[معاويه بن ابي سفيان]] حضرت عثمان جي دور ۾ شام جو گورنر هو. حضرت عليءَ جي خلافت قائم ٿيڻ کان پوءِ به هن شام ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي حيثيت برقرار رکي. معاويه حضرت عثمان جي قتل جو بدلو وٺڻ جو مطالبو ڪيو ۽ حضرت عليءَ جي خلافت کي تسليم نه ڪيو. حضرت عليءَ جي حڪومت ۽ معاويه جي وچ ۾ اختلاف رڳو ذاتي مقابلي تائين محدود نه هو؛ ان ۾ صوبائي اختيار، سياسي مشروعيت، قصاص ۽ مرڪزي حڪومت جي بالادستيءَ جا سوال پڻ شامل هئا.<ref name="PoonawalaLife"/> == جنگ صفين (657ع) == {{Main|جنگ صفين}} [[جنگ صفين]] حضرت علي ۽ معاويه جي لشڪرن وچ ۾ 657ع ۾ ٿي. صفين جو ميدان [[فرات درياهه]] جي ويجهو، موجوده شام ۽ عراق جي تاريخي سرحدي علائقي سان لاڳاپيل هو. هيءَ جنگ پهرين فتني جي سڀ کان اهم فوجي واقعن مان هئي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> === جنگ کان اڳ جون حالتون === حضرت عليءَ جي حڪومت عراق ۾ قائم هئي، جڏهن ته معاويه کي شام جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي. ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه ۽ سفارتي رابطن کان پوءِ فوجي مقابلو ٿيو. جنگ دوران مختلف مرحلن تي سخت لڙائي ٿي. ان جي مجموعي مدت ۽ مارجي ويل ماڻهن جي انگ بابت قديم تاريخي روايتن ۾ اختلاف آهن. === قرآن جي فيصلي ڏانهن رجوع === جنگ جي آخري مرحلن بابت مشهور تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته معاويه جي لشڪر مان قرآن جي بنياد تي فيصلو ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. روايتي بيانن ۾ نيزن تي قرآن جا نسخا بلند ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهيءَ واقعي جي تفصيلن ۽ ان جي فوجي اثر بابت مؤرخن جا رايا مختلف آهن، پر جنگ جي خاتمي ۽ تحڪيم جي عمل سان ان جو تعلق اهم آهي.<ref name="PoonawalaLife"/> === جنگ جو نتيجو === جنگ صفين ڪنهن واضح ۽ گڏيل طور تسليم ٿيل فوجي فيصلي کان سواءِ ختم ٿي. ٻنهي ڌرين جي نمائندن وچ ۾ تحڪيم جو معاهدو ٿيو، جنهن تحت سياسي تڪرار جو فيصلو ثالثن جي ذريعي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> == تحڪيم جو واقعو == {{Main|تحڪيم صفين}} ''تحڪيم'' مان مراد ٻن مخالف ڌرين وچ ۾ ثالثن ذريعي تڪرار جو فيصلو ڪرائڻ آهي. جنگ صفين کان پوءِ حضرت عليءَ جي ڌر مان [[ابو موسيٰ اشعري]] ۽ معاويه جي ڌر مان [[عمرو بن العاص]] ثالث طور سامهون آيا.<ref name="AbuMusaIranica">{{cite encyclopedia |title=Abū Mūsā Ašʿarī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abu-musa-asari-abdallah-b/ |language=en }}</ref> === تحڪيم جو معاهدو === تحڪيم جي معاهدي جا مختلف متن ابتدائي اسلامي تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهن. جديد تحقيقي مطالعي ۾ انهن متنن جي ٻولي، قانوني اصطلاحن ۽ سياسي نوعيت جو تقابلي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> تحڪيم جو مقصد ٻنهي ڌرين جي تڪرار کي جنگ کان سواءِ حل ڪرڻ هو، پر اهو عمل پاڻ نون سياسي اختلافن جو سبب بڻيو. === ثالثن جي فيصلن بابت روايتون === ابتدائي تاريخي ماخذن ۾ ثالثن جي ملاقاتن، انهن جي ڳالهين ۽ نتيجن بابت مختلف بيان موجود آهن. ڪجهه روايتن موجب، ابو موسيٰ ۽ عمرو بن العاص وچ ۾ خلافت جي دعويدارن بابت اتفاق نه ٿي سگهيو. ٻين روايتن ۾ ٻنهي جي عوامي اعلانن بابت وڌيڪ تفصيل ڏنل آهن. انهن بيانن جي تاريخي حيثيت ۽ ترتيب بابت جديد محققن اختلاف ظاهر ڪيو آهي. تنهنڪري تحڪيم کي هڪ ئي مشهور قصي جي بنياد تي سمجهڻ بدران، مختلف روايتن ۽ معاهدي جي متن کي گڏ پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="AbuMusaIranica"/> === حضرت عليءَ جي سياسي حيثيت تي اثر === تحڪيم حضرت عليءَ جي لشڪر ۾ اختلاف وڌائي ڇڏيا. سندس ڪجهه حامين تحڪيم قبول ڪرڻ کي سياسي غلطي قرار ڏنو. انهن مان هڪ گروهه بعد ۾ [[خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو. تحڪيم جي نتيجي ۾ حضرت عليءَ ۽ معاويه جو اختلاف ختم نه ٿيو، پر سياسي مقابلو وڌيڪ پيچيده ٿي ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> == خوارج جو ظهور == {{Main|خوارج}} [[خوارج]] اسلامي تاريخ جو هڪ ابتدائي سياسي ۽ مذهبي گروهه هو، جنهن جو ظهور حضرت عليءَ جي خلافت دوران جنگ صفين ۽ تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل آهي. خوارج جي ابتدائي گروهن جو موقف هو ته انساني ثالثن کي اهڙي معاملي ۾ فيصلو ڪرڻ جو اختيار ڏيڻ درست نه هو، جنهن بابت سندن خيال ۾ الله جو حڪم بنيادي حيثيت رکي ٿو. انهن سان منسوب مشهور نعرو هو: <blockquote> «لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''حڪم رڳو الله جو آهي.'' === حضرت عليءَ سان اختلاف === حضرت عليءَ جي ڪجهه اڳوڻن حامين تحڪيم جي قبوليت تي اعتراض ڪيو. اهي ماڻهو بعد ۾ سندس فوج کان الڳ ٿي ويا. سندن هڪ اهم مرڪز حروراءَ سان لاڳاپيل هو، جنهن سبب ابتدائي روايتن ۾ کين ''حروريه'' پڻ چيو ويو آهي. خوارج جي مختلف شاخن جا عقيدا ۽ سياسي موقف بعد ۾ هڪجهڙا نه رهيا؛ تنهنڪري ابتدائي صفين واري مخالف گروهه ۽ بعد جي سڀني خارجي فرقن کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. === سياسي ۽ مذهبي نتيجا === خوارج جي ظهور حضرت عليءَ جي حڪومت لاءِ هڪ نئون بحران پيدا ڪيو. هڪ پاسي شام ۾ معاويه سان مقابلو جاري هو، ٻئي پاسي عراق ۾ حضرت عليءَ جي پنهنجي سياسي ۽ فوجي حمايت ۾ ورهاست پيدا ٿي وئي.<ref name="PoonawalaLife"/> == جنگ نهروان (658ع) == {{Main|جنگ نهروان}} [[جنگ نهروان]] 658ع ۾ حضرت عليءَ جي فوج ۽ خوارج جي هڪ هٿياربند گروهه وچ ۾ ٿي. نهروان عراق ۾ هڪ تاريخي علائقو هو، جيڪو ڪوفي ۽ بغداد جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. === جنگ جا سبب === تحڪيم کان پوءِ حضرت عليءَ جي مخالفت ڪندڙ ڪجهه گروهن پنهنجو الڳ سياسي ۽ مذهبي موقف اختيار ڪيو. انهن مان ڪجهه ماڻهن سان تشدد ۽ قتل جي واقعن کي پڻ تاريخي روايتن ۾ ڳنڍيو ويو آهي. حضرت عليءَ سندن مخالفت کي منهن ڏيڻ لاءِ قدم کنيا. مختلف روايتن ۾ جنگ کان اڳ ڳالهه ٻولهه ۽ مخالفن کي واپس اچڻ جي دعوت جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="PoonawalaLife"/> === جنگ ۽ نتيجو === جنگ نهروان ۾ حضرت عليءَ جي فوج کي فتح حاصل ٿي ۽ مخالف هٿياربند گروهه کي سخت شڪست آئي. جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جا انگ قديم ماخذن ۾ مختلف آهن، تنهنڪري انهن کي قطعي شماريات طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. نهروان جي فتح باوجود خوارج جي فڪري ۽ سياسي تحريڪ ختم نه ٿي. بعد ۾ ان جون مختلف شاخون اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ظاهر ٿيون. === حضرت عليءَ جي حڪومت تي اثر === نهروان کان پوءِ حضرت عليءَ جي لشڪر ۾ وڌيڪ سياسي ٿڪاوٽ ۽ اختلاف پيدا ٿيا. شام خلاف نئين فوجي مهم منظم ڪرڻ مشڪل ٿيندو ويو، جڏهن ته معاويه جي سياسي ۽ فوجي حيثيت مضبوط ٿيندي رهي.<ref name="PoonawalaLife"/> == مصر جي سياسي صورتحال == {{Main|مصر جي اسلامي فتح|عمرو بن العاص}} حضرت عليءَ جي خلافت دوران [[مصر]] هڪ اهم صوبو هو. ان جي سياسي ۽ مالي اهميت سبب مصر تي اختيار حضرت عليءَ ۽ معاويه جي مقابلي ۾ خاص حيثيت رکندڙ هو. === مصر جا گورنر === حضرت عليءَ جي دور ۾ [[قيس بن سعد بن عباده]] مصر جو گورنر رهيو. بعد ۾ [[محمد بن ابي بڪر]] کي پڻ مصر جي انتظامي ذميواري ڏني وئي. انهن مقررين جي صحيح تاريخن ۽ ترتيب بابت تاريخي ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن.<ref name="PoonawalaLife"/> === مصر تي معاويه جي حامين جو قبضو === 658ع ۾ معاويه سان لاڳاپيل قوتن، عمرو بن العاص جي اڳواڻيءَ ۾، مصر ۾ فوجي ڪارروائي ڪئي. محمد بن ابي بڪر کي شڪست ملي ۽ هو مارجي ويو. انهيءَ کان پوءِ مصر حضرت عليءَ جي عملي سياسي اختيار کان نڪري ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> === مصر جي وڃائڻ جا نتيجا === مصر جي وڃائڻ سان حضرت عليءَ جي حڪومت جي علائقائي ۽ مالي حيثيت ڪمزور ٿي. معاويه جي حامين کي هڪ اهم صوبو حاصل ٿيو، جڏهن ته حضرت عليءَ جي حڪومت جو بنيادي مرڪز عراق ۾ محدود ٿيندو ويو. == خلافت جي آخري سالن جي سياسي صورتحال == 659ع ۽ 660ع دوران حضرت عليءَ جي حڪومت کي شام سان جاري اختلاف، عراق جي اندروني سياسي ورهاست ۽ مصر جي وڃائڻ جا اثر برداشت ڪرڻا پيا. معاويه جي سياسي حيثيت وڌندي رهي، جڏهن ته حضرت عليءَ کي پنهنجي فوجي حمايت کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ مشڪلاتون پيش آيون.<ref name="PoonawalaLife"/> انهيءَ عرصي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ سياسي ۽ فوجي مقابلو جاري رهيو. حضرت عليءَ جي زندگيءَ ۾ انهن اختلافن جو مستقل حل نه نڪري سگهيو. 661ع ۾ حضرت عليءَ جي قتل کان پوءِ سندس پٽ [[حسن بن علي]] کي سندس حامين خليفي طور تسليم ڪيو. بعد ۾ حضرت حسن ۽ معاويه وچ ۾ ٿيل ٺاهه سان سياسي صورتحال ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. == خلافت جي اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #adc7d5;" |+ style="background:#235a73;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خلافت: 656ع کان 661ع''' ! style="background:#dcecf4;" | سال ! style="background:#dcecf4;" | واقعو ! style="background:#dcecf4;" | هنڌ ! style="background:#dcecf4;" | سياسي نتيجو |- | 656ع | خلافت جي بيعت | مدينو | حضرت عليءَ جي حڪومت جو آغاز |- | 656ع | [[جنگ جمل]] | بصره | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |- | 656ع کان پوءِ | ڪوفي کي سياسي مرڪز بڻائڻ | ڪوفو | حڪومت جي مرڪز جي عراق ڏانهن منتقلي |- | 657ع | [[جنگ صفين]] | فرات جي ويجهو | فوجي مقابلي کان پوءِ تحڪيم |- | 657ع–659ع | [[تحڪيم صفين]] | مختلف ملاقاتن جا روايتي هنڌ | سياسي تڪرار برقرار رهيو |- | 658ع | [[جنگ نهروان]] | نهروان، عراق | خارجي هٿياربند گروهه جي شڪست |- | 658ع | مصر تي اختيار جو خاتمو | مصر | معاويه جي حامين جي حيثيت مضبوط ٿي |- | 659ع–660ع | سياسي ۽ فوجي مقابلي جو تسلسل | عراق ۽ شام | حضرت عليءَ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌيو |- | 661ع | حضرت عليءَ جو قتل | ڪوفو | سندس خلافت جو خاتمو |} == جنگين جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b9bfd8;" |+ style="background:#4d4b7d;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خلافت جون ٽي اهم جنگيون''' ! style="background:#e7e7f5;" | جنگ ! style="background:#e7e7f5;" | مخالف ڌر ! style="background:#e7e7f5;" | بنيادي سياسي مسئلو ! style="background:#e7e7f5;" | نتيجو |- | [[جنگ جمل]] | حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون | حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سياسي اختلاف | حضرت عليءَ جي فتح |- | [[جنگ صفين]] | معاويه بن ابي سفيان جو لشڪر | خلافت جي سياسي اختيار ۽ حضرت عثمان جي قتل بابت تڪرار | تحڪيم جو معاهدو |- | [[جنگ نهروان]] | خوارج جو هٿياربند گروهه | تحڪيم ۽ سياسي اختيار بابت اختلاف | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |} == شهادت ۽ وفات (661ع) == {{Main|علي بن ابي طالب جو قتل}} [[File:Imam Ali Mosque.jpg|thumb|250px|[[نجف]] ۾ حضرت عليءَ سان منسوب روضو، جيڪو شيعا مسلمانن جي اهم زيارتگاهن مان هڪ آهي.]] حضرت [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت جو خاتمو 40هه/661ع ۾ سندس قتل سان ٿيو. ان وقت اسلامي رياست گهرو سياسي ۽ فوجي اختلافن مان گذري رهي هئي. [[معاويه بن ابي سفيان]] شام ۾ پنهنجي سياسي حيثيت مضبوط ڪري چڪو هو، جڏهن ته حضرت عليءَ جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[ڪوفو]] هو.<ref name="IranicaAliLife">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جي قتل جو ذميوار [[عبدالرحمان بن ملجم]] هو، جنهن جو تعلق [[خوارج]] سان بيان ڪيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن موجب، ابن ملجم حضرت عليءَ تي ڪوفي جي مسجد ۾ زهر لڳل تلوار سان حملو ڪيو، جنهن جي زخمن سبب ڪجهه وقت کان پوءِ سندس وفات ٿي.<ref name="IranicaAliLife"/> === سياسي پسمنظر === حضرت عليءَ جي خلافت دوران [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] جهڙا اهم فوجي واقعا پيش آيا. جنگ صفين کان پوءِ تحڪيم جي مسئلي تي حضرت عليءَ جي حامين مان هڪ گروهه الڳ ٿيو، جنهن کي بعد ۾ خوارج جي نالي سان سڃاتو ويو. 658ع ۾ جنگ نهروان دوران حضرت عليءَ جي فوج خارجي هٿياربند گروهه کي شڪست ڏني. تاريخي ماخذن ۾ ابن ملجم جي حملي کي نهروان ۾ مارجي ويل ماڻهن جي انتقام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="IranicaAliLife"/> === عبدالرحمان بن ملجم === {{Main|عبدالرحمان بن ملجم}} عبدالرحمان بن ملجم المرادي ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ حضرت عليءَ جي قاتل طور مشهور آهي. تاريخي روايتن ۾ کيس خارجي گروهه سان وابسته شخص قرار ڏنو ويو آهي. سندس سياسي مقصد بابت روايتون جنگ نهروان ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل اختلافن سان لاڳاپيل آهن.<ref name="IranicaAliLife"/> ابن ملجم جي زندگيءَ، سندس ساٿين ۽ حملي جي تياريءَ بابت قديم تاريخي ڪتابن ۾ ڪيترائي تفصيلي بيان موجود آهن. انهن بيانن جي سڀني جزئيات کي هڪجهڙي تاريخي حيثيت حاصل نه آهي. === ڪوفي جي مسجد ۾ حملو === [[ڪوفي جي جامع مسجد]] حضرت عليءَ جي خلافت جي آخري دور سان لاڳاپيل اهم تاريخي ماڳ آهي. ابتدائي تاريخي بيانن موجب، حضرت عليءَ تي صبح جي وقت مسجد ۾ تلوار سان حملو ڪيو ويو. حملي ۾ سندس مٿي تي زخم آيو ۽ ڪجهه وقت کان پوءِ سندس وفات ٿي.<ref name="IranicaAliLife"/> شيعا روايتن ۾ حملي ۽ شهادت سان لاڳاپيل رمضان جون تاريخون خاص مذهبي اهميت رکن ٿيون. === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === حضرت عليءَ جي وفات جو هجري سال 40هه ۽ عيسوي سال 661ع عام طور تسليم ٿيل آهن، پر رمضان جي مخصوص تاريخ ۽ ان جي عيسوي تقويم سان مطابقت بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهن. ''Encyclopaedia Iranica'' جي سوانحي مقالي ۾ وفات جي تاريخ 19 يا 21 رمضان 40هه بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته 27 جنوري 661ع پڻ ڄاڻايل آهي.<ref name="IranicaAliLife"/> شيعا مذهبي روايتن ۾ 21 رمضان حضرت عليءَ جي شهادت جي ڏينهن طور مشهور آهي. مختلف تاريخي تقويمن ۽ حسابن جي ڪري ان ڏينهن جي عيسوي تاريخ هڪجهڙي نموني پيش نه ڪئي ويندي آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b8c9d4;" |+ style="background:#275b73;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي وفات بابت بنيادي تاريخي معلومات''' ! style="background:#dfedf4;" | موضوع ! style="background:#dfedf4;" | تفصيل |- | هجري سال | 40هه |- | عيسوي سال | 661ع |- | هجري مهينو | رمضان |- | مشهور شيعا روايت | 21 رمضان |- | تاريخي اختلاف | ڪجهه ماخذن ۾ 19 يا 21 رمضان |- | وفات جو هنڌ | ڪوفو، عراق |- | حملي آور | عبدالرحمان بن ملجم المرادي |- | حملي جو هٿيار | زهر لڳل تلوار |- | وفات جو سبب | قاتلاڻي حملي ۾ لڳل زخم |} == تدفين ۽ قبر جي سڃاڻپ == {{Main|روضو امام علي|نجف}} حضرت عليءَ جي تدفين جي هنڌ بابت ابتدائي اسلامي تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملن ٿا. گهڻن شيعا تاريخي ۽ مذهبي ماخذن موجب، کيس ڪوفي جي اولهه ۾ ''غري'' نالي علائقي ۾ دفن ڪيو ويو، جيڪو موجوده [[نجف]] سان لاڳاپيل آهي. ٻين تاريخي روايتن ۾ قبر جا مختلف هنڌ بيان ڪيا ويا آهن. انهيءَ اختلاف کي ''Encyclopaedia Iranica'' ۾ پڻ تفصيل سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="IranicaAliCommunity">{{cite encyclopedia |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb ii. ʿAlī as Seen by the Community |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-ii-ali-as-seen-by-the-community/ |language=en }}</ref> === ڳجهي تدفين جي روايت === شيعا روايتن موجب، حضرت عليءَ جي قبر جي هنڌ کي شروعات ۾ ظاهر نه ڪيو ويو ته جيئن سياسي مخالفن طرفان قبر جي بيحرمتيءَ جو خطرو نه رهي. اهڙيءَ طرح قبر جي هنڌ بابت ڄاڻ محدود ماڻهن تائين رهي. بعد جي صدين ۾ نجف واري هنڌ کي حضرت عليءَ جي مدفن طور وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو.<ref name="IranicaNajaf">{{cite encyclopedia |last=Aslan |first=Rose |title=Najaf |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=2015 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/najaf/ |language=en }}</ref> === مدفن بابت مختلف تاريخي رايا === تاريخي ادب ۾ حضرت عليءَ جي قبر بابت ڪوفي، نجف ۽ ٻين هنڌن سان لاڳاپيل روايتون ملن ٿيون. اڪثر شيعا عالمن جي راءِ آهي ته حضرت عليءَ جو مدفن نجف جي علائقي ۾ آهي. ڪجهه قديم سني مؤرخن قبر جي صحيح هنڌ بابت مختلف رايا بيان ڪيا آهن.<ref name="IranicaAliCommunity"/> اهو اختلاف قبر جي شروعاتي سڃاڻپ جي تاريخ بابت آهي؛ موجوده نجف وارو روضو صدين کان حضرت عليءَ سان منسوب مشهور مذهبي ۽ تاريخي ماڳ رهيو آهي. == نجف ۾ روضو امام علي == {{Main|روضو امام علي}} [[نجف]] عراق جو هڪ اهم مذهبي، تاريخي ۽ علمي شهر آهي. شهر جي تاريخ حضرت عليءَ سان منسوب قبر ۽ ان جي چوڌاري قائم ٿيل زيارتگاهه سان گهري طرح لاڳاپيل آهي.<ref name="IranicaNajaf"/> === روضي جي شروعاتي تاريخ === شيعا روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته حضرت عليءَ جي قبر جو هنڌ ڪجهه وقت تائين عام ماڻهن کان لڪل رهيو. هڪ مشهور روايت موجب، عباسي خليفي [[هارون الرشيد]] جي دور ۾ قبر جي هنڌ جي سڃاڻپ ۽ اتي تعمير جو آغاز ٿيو. البت انهيءَ واقعي سان لاڳاپيل معجزاتي تفصيلن کي تاريخي طور قطعي ثابت ٿيل حقيقتون نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="IranicaNajaf"/> === حمداني ۽ بويهي دور === ڏهين صدي عيسويءَ ۾ نجف جي زيارتگاهه جي تعمير ۽ توسيع ۾ اهم تبديليون آيون. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب، لڳ ڀڳ 924ع ۾ حمداني حڪمران عبدالله ابو الهيجاءَ قبر جي چوڌاري حفاظتي تعمير ۽ گنبذ قائم ڪرايو. 949ع ۾ بويهي حڪمران [[عضد الدوله]] جي دور ۾ روضي جي وڌيڪ منظم تعمير ٿي.<ref name="IranicaNajaf"/> === بعد وارن دورن ۾ ترقي === بعد جي صدين ۾ مختلف مسلمان حڪمرانن، اميرن ۽ عقيدتمندن روضي جي مرمت، تعمير ۽ آرائش ۾ حصو ورتو. صفوي، عثماني ۽ قاجاري دورن ۾ نجف جي مذهبي ۽ علمي حيثيت وڌيڪ نمايان ٿي. نجف نه رڳو زيارتگاهه رهيو، پر شيعا ديني تعليم ۽ فقهي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو.<ref name="IranicaNajaf"/> === روضي جي مذهبي اهميت === نجف جو روضو شيعا مسلمانن جي اهم ترين زيارتگاهن مان آهي. حضرت عليءَ جي ديني ۽ تاريخي حيثيت سبب هي ماڳ ٻين مسلمانن لاءِ پڻ تاريخي اهميت رکي ٿو. نجف ۾ موجود [[وادي السلام]] قبرستان پڻ شهر جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="IranicaNajaf"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7c5dc;" |+ style="background:#415b86;color:white;padding:10px;" | '''نجف جي روضي جي تاريخ جا چونڊ مرحلا''' ! style="background:#e3eafa;" | دور ! style="background:#e3eafa;" | تاريخي ترقي ! style="background:#e3eafa;" | ماخذ |- | 661ع کان پوءِ | حضرت عليءَ جي ڳجهي تدفين بابت روايتون | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | عباسي دور | قبر جي سڃاڻپ ۽ ابتدائي تعمير سان لاڳاپيل روايتون | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | لڳ ڀڳ 924ع | حمداني دور ۾ حفاظتي تعمير ۽ گنبذ | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | 949ع | بويهي دور ۾ منظم روضي جي تعمير | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | صفوي ۽ عثماني دور | روضي جي سرپرستي ۽ آرائش | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | جديد دور | عالمي زيارتگاهه ۽ شيعا علمي مرڪز | ''Encyclopaedia Iranica'' |} == حضرت حسن بن عليءَ جي جانشيني == {{Main|حسن بن علي|حسن ۽ معاويه جو صلح}} حضرت عليءَ جي وفات کان پوءِ سندس وڏي پٽ [[حسن بن علي]] کي عراق ۾ سندس حامين خليفي طور تسليم ڪيو. شيعا عقيدي موجب، حضرت حسن پنهنجي والد کان پوءِ ٻيو امام ٿيو.<ref name="IranicaHasan">{{cite encyclopedia |last=Madelung |first=Wilferd |title=Ḥasan b. ʿAli b. Abi Ṭāleb |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=12 |pages=26–28 |year=2003 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hasan-b-ali/ |language=en }}</ref> === عراق ۾ بيعت === حضرت عليءَ جي قتل کان پوءِ ڪوفي ۾ سندس حامين حضرت حسن جي قيادت قبول ڪئي. ان وقت شام ۾ معاويه جي حڪومت موجود هئي، تنهنڪري اسلامي رياست جي سياسي وحدت جو سوال اڃا حل نه ٿيو هو. === معاويه سان سياسي اختلاف === حضرت حسن ۽ معاويه جي وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو. حضرت حسن جي فوجي ۽ سياسي حمايت ۾ موجود اختلافن سبب سندس حڪومت کي ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="IranicaHasan"/> === صلح جو معاهدو === 661ع ۾ حضرت حسن ۽ معاويه وچ ۾ صلح جو معاهدو ٿيو. انهيءَ معاهدي جي شرطن بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن، جن جي تفصيلن ۾ اختلاف ملي ٿو. صلح کان پوءِ حضرت حسن عملي حڪومت تان دستبردار ٿيو ۽ معاويه جي سياسي اقتدار جو رستو هموار ٿيو.<ref name="IranicaHasan"/> === اموي خلافت جو آغاز === حضرت حسن جي حڪومت تان دستبرداريءَ کان پوءِ معاويه جي اقتدار سان [[اموي خلافت]] جو دور شروع ٿيو. اسلامي تاريخ ۾ 661ع کي عام طور راشدين خلافت جي پڄاڻي ۽ اموي حڪمرانيءَ جي آغاز سان ڳنڍيو ويندو آهي. == حضرت عليءَ جو خاندان == {{Main|اهل بيت|بنو هاشم|علوي سادات}} حضرت عليءَ جو تعلق [[قريش]] جي [[بنو هاشم]] خاندان سان هو. سندس والد [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] ۽ والده [[فاطمه بنت اسد]] هئي. حضرت علي، رسول الله ﷺ جو سؤٽ ۽ ناٺي هو. سندس اولاد مان ڪيترن ماڻهن ابتدائي اسلامي تاريخ، مذهبي فڪر ۽ بعد جي سياسي تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === حضرت فاطمه سان شادي === {{Main|فاطمه زهرا}} حضرت عليءَ جي پهرين گهرواري [[فاطمه زهرا]]، رسول الله ﷺ جي نياڻي هئي. سندن شادي هجرت کان پوءِ مديني ۾ ٿي. تاريخي ۽ سوانحي ماخذن موجب، حضرت فاطمه جي حياتيءَ ۾ حضرت عليءَ ٻي شادي نه ڪئي.<ref name="TDVAli">{{cite encyclopedia |title=Ali |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ali |language=tr }}</ref> حضرت فاطمه ۽ حضرت عليءَ جي اولاد ۾ حسن، حسين، زينب ۽ ام ڪلثوم جا نالا مشهور آهن. محسن جو نالو پڻ تاريخي ۽ نسب نامي روايتن ۾ اچي ٿو، پر سندس ولادت ۽ وفات جي حالتن بابت مختلف مذهبي روايتون موجود آهن.<ref name="TDVAli"/> === حضرت فاطمه کان پوءِ شاديون === حضرت فاطمه جي وفات کان پوءِ حضرت عليءَ ٻيون شاديون ڪيون. مختلف تاريخي ۽ نسب نامي ڪتابن ۾ سندس گهروارين جا نالا ۽ تعداد ڪجهه اختلاف سان ملن ٿا. مشهور نالن ۾ هي شامل آهن: * [[امامه بنت ابي العاص]]؛ * [[ام البنين]]، جنهن جو اصل نالو فاطمه بنت حزام هو؛ * [[اسماء بنت عميس]]؛ * [[خوله حنفيه]]؛ * ليليٰ بنت مسعود؛ * الصهباء بنت ربيعه؛ * ام سعيد بنت عروه. انهن کان سواءِ ٻين عورتن جا نالا پڻ ڪجهه تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿا. سڀني روايتن ۾ سندن ازدواجي حيثيت، ترتيب ۽ اولاد جي نسبت هڪجهڙي نه آهي. === اولاد جو تعداد === حضرت عليءَ جي پٽن ۽ ڌيئرن جي مجموعي تعداد بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ''Encyclopaedia Iranica'' جي سوانحي مقالي ۾ 14 پٽن ۽ 19 ڌيئرن جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين نسب نامن ۾ مختلف تعداد بيان ٿيل آهن.<ref name="IranicaAliLife"/> انهن اختلافن جو هڪ سبب مختلف ماخذن ۾ ننڍي عمر ۾ فوت ٿيل ٻارن، ساڳين نالن وارن ٻارن ۽ مختلف مائرن جي اولاد جي ڳڻپ ۾ فرق آهي. == حضرت عليءَ جا مشهور پٽ == === حسن بن علي === [[حسن بن علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جو پٽ هو. هو رسول الله ﷺ جو ڏوهٽو، شيعا اسلام جو ٻيو امام ۽ حضرت عليءَ کان پوءِ ٿوري عرصي لاءِ خليفو رهيو.<ref name="IranicaHasan"/> === حسين بن علي === {{Main|حسين بن علي}} [[حسين بن علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جو پٽ هو. شيعا عقيدي موجب، هو ٽيون امام هو. 680ع ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران سندس قتل اسلامي تاريخ جي انتهائي اهم واقعن مان آهي. === محمد بن حنفيه === {{Main|محمد بن حنفيه}} [[محمد بن حنفيه]] حضرت عليءَ جو پٽ هو، جنهن جي ماءُ خوله حنفيه هئي. حضرت عليءَ جي وفات کان پوءِ، خاص طور ڪربلا جي واقعي کان پوءِ، محمد بن حنفيه جي شخصيت ڪجهه سياسي ۽ مذهبي تحريڪن ۾ اهميت حاصل ڪئي. === عباس بن علي === {{Main|عباس بن علي}} [[عباس بن علي]] حضرت عليءَ ۽ ام البنين جو پٽ هو. هو ڪربلا جي واقعي سان لاڳاپيل مشهور تاريخي شخصيتن مان آهي ۽ شيعا مذهبي روايت ۾ کيس وفاداري ۽ بهادريءَ جي علامت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. === ٻيا پٽ === نسب نامي روايتن ۾ حضرت عليءَ جي ٻين پٽن جا نالا پڻ ملن ٿا، جن ۾ عبدالله، جعفر، عثمان، عمر ۽ محمد نالي ٻين پٽن جو ذڪر شامل آهي. انهن مان ڪجهه ماڻهن جي ماءُ، مڪمل نالي ۽ سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. تنهنڪري تفصيلي نسب نامي ۾ هر فرد لاءِ الڳ معتبر ماخذ گهربل آهي. == حضرت عليءَ جون مشهور ڌيئرون == === زينب بنت علي === {{Main|زينب بنت علي}} [[زينب بنت علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جي ڌيءَ هئي. هوءَ ڪربلا جي واقعي ۽ ان کان پوءِ اهل بيت جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شخصيت آهي. شيعا روايتن ۾ سندس خطبن، صبر ۽ سياسي جرئت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. === ام ڪلثوم بنت علي === {{Main|ام ڪلثوم بنت علي}} [[ام ڪلثوم بنت علي]] حضرت عليءَ جي ڌيءَ هئي. سندس زندگيءَ، شادي ۽ اولاد بابت سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ ڪجهه اختلاف ملن ٿا. انهن اختلافن کي هڪ ئي روايت جي بنياد تي قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. === ٻيون ڌيئرون === مختلف نسب نامن ۾ رقيه، امامه ۽ ٻين نالن جو ذڪر ملي ٿو. سڀني ڌيئرن جي مڪمل فهرست، سندن مائرن ۽ حياتيءَ جي تفصيلن بابت قديم ماخذ هڪجهڙا نه آهن. == خاندان جي چونڊ فردن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b6cad1;" |+ style="background:#22665d;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خاندان جون مشهور شخصيتون''' ! style="background:#dff1ea;" | نالو ! style="background:#dff1ea;" | رشتو ! style="background:#dff1ea;" | ماءُ يا والد ! style="background:#dff1ea;" | تاريخي اهميت |- | [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] | والد | عبدالمطلب جو پٽ | بنو هاشم جي اهم شخصيت |- | [[فاطمه بنت اسد]] | والده | — | ابتدائي اسلامي سوانح ۾ ذڪر |- | [[فاطمه زهرا]] | گهرواري | رسول الله ﷺ جي نياڻي | اهل بيت جي اهم شخصيت |- | [[حسن بن علي]] | پٽ | فاطمه زهرا | ٻيو شيعا امام ۽ 661ع ۾ خليفو |- | [[حسين بن علي]] | پٽ | فاطمه زهرا | ٽيون شيعا امام؛ ڪربلا سان لاڳاپيل |- | [[زينب بنت علي]] | ڌيءَ | فاطمه زهرا | ڪربلا کان پوءِ جي تاريخ ۾ اهم شخصيت |- | [[ام ڪلثوم بنت علي]] | ڌيءَ | فاطمه زهرا | ابتدائي اسلامي خاندان جي تاريخ |- | [[محمد بن حنفيه]] | پٽ | خوله حنفيه | ابتدائي اسلامي سياسي ۽ مذهبي تاريخ |- | [[عباس بن علي]] | پٽ | ام البنين | ڪربلا جي تاريخ سان لاڳاپيل |} == علوي نسل ۽ تاريخي ورثو == {{Main|علوي سادات|اهل بيت}} حضرت عليءَ جي اولاد ۽ سندس نسل سان لاڳاپيل خاندانن کي اسلامي تاريخ ۾ ''علوي'' سڏيو ويو آهي. حضرت عليءَ جي نسل مان خاص طور حسن ۽ حسين جي اولاد اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ پکڙجي وئي. انهن خاندانن مان ڪيترن ماڻهن مذهبي تعليم، سياسي تحريڪن، علمي ادارن ۽ مقامي حڪومتن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. علوي نسب جي تاريخي مطالعي ۾ قديم نسب نامن، سوانحي ڪتابن ۽ علائقائي تاريخن کي بنيادي ماخذن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. == علمي، ادبي ۽ روحاني ورثو == [[علي بن ابي طالب]] کي اسلامي تاريخ ۾ سياسي ۽ فوجي اڳواڻ هجڻ سان گڏ علم، فصاحت، حڪمت، اخلاقي تعليم ۽ روحاني روايتن سان پڻ وابسته شخصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي سان منسوب خطبن، خطن ۽ مختصر قولن اسلامي فڪر، عربي ادب، مذهبي تعليم ۽ حڪمرانيءَ بابت بحثن تي گهرو اثر ڇڏيو آهي.<ref name="IIS-Ali-Legacy">{{cite web |title=Ali ibn Abi Talib |url=https://www.iis.ac.uk/media/kyiagjr0/ali-ibn-abu-talib_reza_logo-51349596.pdf |website=The Institute of Ismaili Studies |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref> === نهج البلاغه === {{Main|نهج البلاغه}} '''''نهج البلاغه''''' عربي ٻوليءَ جي خطبن، خطن ۽ حڪمت ڀرين قولن جو مشهور مجموعو آهي، جيڪو حضرت علي ابن ابي طالب ڏانهن منسوب آهي. هن مجموعي کي [[الشريف الرضي]] (وفات 406هه/1016ع) چوٿين صدي هجريءَ جي آخر ۾ مرتب ڪيو. ان جي ترتيب لڳ ڀڳ 400هه/1009–1010ع ۾ مڪمل ٿي.<ref name="IIS-Nahj">{{cite web |title=Nahj al-Balāgha |url=https://www.iis.ac.uk/glossary/nahj-al-balagha/ |website=The Institute of Ismaili Studies |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref><ref name="Edinburgh-Nahj">{{cite thesis |title=A Critical Study of Nahj al-Balagha |url=https://era.ed.ac.uk/server/api/core/bitstreams/eaf07099-3c26-4d0f-b533-6d76e2d3e2bc/content |publisher=University of Edinburgh |language=en }}</ref> هن ڪتاب جو مقصد حضرت عليءَ سان منسوب فصيح عربي نثر جا چونڊ نمونا گڏ ڪرڻ هو. مجموعي جا ٽي بنيادي حصا آهن: # خطبا، وعظ ۽ خطاب؛ # خط، حڪم ناما ۽ عهدناما؛ # مختصر حڪمت ڀريا قول ۽ اخلاقي نصيحتون. مختلف ڇاپن ۽ ترتيبن ۾ خطبن ۽ قولن جي ڳڻپ ۾ معمولي فرق ملي ٿو؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ ڇاپي جي انگن کي سڀني نسخن لاءِ قطعي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Edinburgh-Nahj"/> === نهج البلاغه جي موضوعاتي اهميت === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c1d0;" |+ style="background:#244d68;color:white;padding:10px;" | نهج البلاغه جا اهم موضوع ! style="background:#dcebf3;" | موضوع ! style="background:#dcebf3;" | بنيادي بحث ! style="background:#dcebf3;" | علمي اهميت |- | توحيد ۽ الهيات | خدا جي وحدانيت، صفات ۽ تخليق | اسلامي علم الڪلام ۽ مذهبي فلسفي سان تعلق |- | اخلاق | تقويٰ، انصاف، عاجزي ۽ انساني ذميواري | فرد ۽ سماج جي اخلاقي تربيت |- | حڪمراني | حڪمران جون ذميواريون، رعيت جا حق ۽ انتظامي انصاف | اسلامي سياسي فڪر ۽ حڪمرانيءَ جي تاريخ |- | سماجي انصاف | غريبن، ڪمزورن ۽ محروم طبقن سان سلوڪ | سماجي ۽ معاشي اخلاق |- | انساني زندگي | دنيا جي ناپائيداري، موت ۽ آخرت | روحاني ۽ اخلاقي ادب |- | عربي ادب | خطابت، تشبيهه، استعاري ۽ فصيح نثر | عربي بلاغت ۽ ادبي تنقيد |} === مالڪ اشتر ڏانهن منسوب عهدنامو === {{Main|مالڪ اشتر}} ''نهج البلاغه'' ۾ شامل مشهور دستاويزن مان هڪ اهو عهدنامو آهي، جيڪو حضرت عليءَ ڏانهن منسوب آهي ۽ جنهن ۾ [[مالڪ اشتر]] کي مصر جي گورنريءَ لاءِ هدايتون ڏنل آهن. هن متن ۾ حڪمراني، انصاف، انتظامي اهلڪارن جي چونڊ، عوام سان سلوڪ ۽ ڪمزور طبقن جي حقن جهڙا موضوع ملن ٿا. اسلامي سياسي فڪر جي مطالعي ۾ هن عهدنامي کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="IIS-Nahj"/> تاريخي لحاظ کان عهدنامي جي نسبت ۽ ان جي متن جي مختلف روايتن کي الڳ تحقيقي موضوع سمجهيو وڃي ٿو. انهيءَ ڪري عهدنامي ۾ موجود هر جملي کي آزاد سندي جاچ کان سواءِ حضرت عليءَ جو لفظ بلفظ ثابت ٿيل فرمان قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === نهج البلاغه جي سند ۽ نسبت بابت تحقيق === ''نهج البلاغه'' جي تاريخي اعتبار بابت مسلمان عالمن ۽ جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي. الشريف الرضيءَ مجموعي ۾ گهڻن خطبن ۽ قولن سان مڪمل روايتي سندون درج نه ڪيون. انهيءَ سبب ڪتاب جي هر متن جي اصل نسبت کي جانچڻ لاءِ اڳين تاريخي، ادبي ۽ حديثي ڪتابن سان تقابلي مطالعو ضروري سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Edinburgh-Nahj"/> ڪجهه محققن اڳين ڪتابن ۾ ساڳين يا ملندڙ جلندڙ عبارتن جي موجودگيءَ کي هن مجموعي جي قديم روايتي بنيادن جي حمايت ۾ پيش ڪيو آهي. ٻئي طرف ڪجهه ناقدن سندن جي کوٽ، متن جي تاريخ ۽ مذهبي اختلافن جي بنياد تي مجموعي جي ڪن حصن جي نسبت تي اعتراض ڪيا آهن.<ref name="Sindawi2025">{{cite journal |last=Sindawi |first=Khalid |title=Examining the Authorship of Nahj al-Balāgha: Between Ali Ibn Abi Talib, al-Sharif al-Radi, and al-Sharif al-Murtad |journal=AL-Majma |volume=20 |pages=131–176 |year=2025 |url=https://ojs.qsm.ac.il/index.php/majma/article/view/950 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ''نهج البلاغه'' جي ادبي اهميت ۽ ان جي هر عبارت جي تاريخي نسبت ٻه الڳ تحقيقي سوال آهن. ڪتاب جي عربي ادب ۾ اهم حيثيت هجڻ جو مطلب اهو ناهي ته ان جي سمورن متنن جي سند بابت اختلاف ختم ٿي ويا آهن. === عربي ادب ۽ بلاغت === حضرت عليءَ ڏانهن منسوب نثر عربي خطابت ۽ بلاغت جي مطالعي ۾ نمايان مقام رکي ٿو. ''نهج البلاغه'' تي مختلف دورن ۾ شرحون لکيون ويون، جن ۾ [[ابن ابي الحديد]] جي شرح خاص شهرت حاصل ڪئي.<ref name="IIS-Nahj"/> ابن ابي الحديد (وفات 656هه/1258ع) جي شرح ادبي تشريح سان گڏ تاريخي، مذهبي ۽ فلسفيانه بحثن سبب پڻ اهميت رکي ٿي. هن شرح جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ''نهج البلاغه'' جو اثر ڪنهن هڪ مذهبي جماعت تائين محدود نه رهيو. === اسلامي فقهه ۽ تفسير ۾ مقام === اسلامي علمي روايتن ۾ حضرت عليءَ کي قرآن جي فهم، شرعي مسئلن، عدالتي فيصلن ۽ ديني تعليم سان وابسته شخصيت طور پيش ڪيو ويندو آهي. سني ۽ شيعه علمي روايتن ۾ سندس علمي مقام کي مڃيو وڃي ٿو، پر سندس مذهبي اختيار، امامت ۽ فقهي حجيت جي نوعيت بابت ٻنهي روايتن جا نظريا مختلف آهن. شيعه اماميه فڪر ۾ حضرت عليءَ کي پهريون امام ۽ مذهبي هدايت جو بنيادي مرجع سمجهيو وڃي ٿو. سني روايت ۾ کيس رسول الله جو صحابي، چوٿون راشد خليفو ۽ ابتدائي اسلامي علمي روايت جي اهم شخصيت طور تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="IIS-Ali-Legacy"/> === تصوف ۽ روحاني سلسلا === اسلامي تصوف جي ڪيترن سلسلن جي روحاني نسب نامن ۾ حضرت عليءَ کي اهم حيثيت حاصل آهي. ڪيترائي صوفي سلسلا پنهنجي روحاني تعليم جي سلسلي کي حضرت عليءَ جي واسطي سان رسول الله تائين پهچائين ٿا. شيعه فڪر ۾ حضرت عليءَ جي روحاني حيثيت خاص طور امامت ۽ عرفان جي تصورن سان ڳنڍيل آهي. سني صوفي روايتن ۾ پڻ کيس روحاني تربيت، حڪمت ۽ باطني علم سان وابسته اهم شخصيت طور ڏٺو ويندو آهي.<ref name="IIS-Ali-Legacy"/> روحاني سلسلن جا اهي نسب ناما مذهبي روايتن جو حصو آهن؛ انهن جي هر تاريخي ڪڙي جي آزاد تصديق هڪ الڳ تحقيقي مسئلو آهي. === حضرت عليءَ ڏانهن منسوب ادب جا ماخذ === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4c8d5;" |+ style="background:#365d77;color:white;padding:9px;" | حضرت عليءَ سان منسوب قولن ۽ خطبن جي مطالعي جا اهم ڪتاب ! style="background:#e1edf4;" | ڪتاب ! style="background:#e1edf4;" | مرتب يا مصنف ! style="background:#e1edf4;" | علمي نوعيت |- | ''[[نهج البلاغه]]'' | [[الشريف الرضي]] | خطبن، خطن ۽ حڪمت ڀرين قولن جو انتخاب |- | ''شرح نهج البلاغه'' | [[ابن ابي الحديد]] | ادبي، تاريخي ۽ فڪري شرح |- | ''مصادر نهج البلاغة وأسانيده'' | عبد الزهراء الحسيني الخطيب | مجموعي جي متنن جا اڳيان ماخذ ۽ سندون ڳولڻ جي ڪوشش |- | ''A Critical Study of Nahj al-Balagha'' | سيد محمد عسڪري جعفري | نهج البلاغه جي متن، ماخذن ۽ تاريخي نسبت جو تنقيدي مطالعو |} === جديد تحقيق === جديد تحقيقي ادب ۾ ''نهج البلاغه'' بابت متن جي نسبت، تدوين جي تاريخ، اڳين ماخذن ۽ ادبي اسلوب تي ڪم ڪيو ويو آهي. خالد سنداويءَ جي 2025ع ۾ شايع ٿيل تحقيق ۾ ''نهج البلاغه'' جي مصنفيت بابت مختلف موقفن ۽ الشريف الرضي ۽ الشريف المرتضيءَ سان لاڳاپيل بحثن جو جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Sindawi2025"/> اهڙيون تحقيقون واضح ڪن ٿيون ته حضرت عليءَ جي علمي ورثي جو مطالعو صرف مذهبي عقيدي جو موضوع نه، پر عربي ادب، تاريخ نگاري، متن شناسي ۽ حديثي تحقيق جو پڻ حصو آهي. == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |language=en}} * {{cite book |last=Shah-Kazemi |first=Reza |title=Justice and Remembrance: Introducing the Spirituality of Imam Ali |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |language=en}} * {{cite book |last=Shah-Kazemi |first=Reza |title=Imam Ali: From Concise History to Timeless Mystery |publisher=I.B. Tauris |year=2022 |language=en}} * {{cite book |last=al-Radi |first=al-Sharif |title=Nahj al-Balagha |language=ar}} * {{cite book |last=Ibn Abi al-Hadid |title=Sharh Nahj al-Balagha |language=ar}} * {{cite journal |last=Sindawi |first=Khalid |title=Examining the Authorship of Nahj al-Balāgha: Between Ali Ibn Abi Talib, al-Sharif al-Radi, and al-Sharif al-Murtad |journal=AL-Majma |volume=20 |pages=131–176 |year=2025 |url=https://ojs.qsm.ac.il/index.php/majma/article/view/950 |language=en}} ==حوالا== {{Reflist}} mtfssj9vie1ig8j06hzrq1x6opwqabq 425660 425659 2026-10-27T13:12:50Z Intisar Ali 8681 425660 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جو چوٿون راشد خليفي ۽ شيعا اسلام جو پهريون امام (تقريباً 600ع–661ع)}} {{Infobox royalty | name = علي ابن ابي طالب | native_name = علي بن أبي طالب | image = Istanbul - Santa Sofia - Medalló (cropped).JPG | image_size = 250px | caption = استنبول جي آيا صوفيا ۾ حضرت عليءَ جي نالي واري خطاطي | succession = [[خلافت راشده|چوٿون راشد خليفي]] | reign = 656ع – 661ع | predecessor = [[عثمان بن عفان]] | successor = [[حسن بن علي]] (مختصر مدت لاءِ) | birth_date = تقريباً 600ع | birth_place = [[مڪو]]، حجاز | death_date = 40ھ / 661ع | death_place = [[ڪوفو]]، عراق | burial_place = [[امام علي جو روضو]]، [[نجف]]، عراق | father = [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] | mother = [[فاطمه بنت اسد]] | spouse = [[فاطمه زهرا]] ۽ ٻيون | issue = [[حسن بن علي]]، [[حسين بن علي]] ۽ ٻيا | house = [[بنو هاشم]] | religion = [[اسلام]] }} '''علي ابن ابي طالب''' (عربي: '''علي بن أبي طالب'''؛ تقريباً 600ع – 661ع)، [[اسلام]] جي شروعاتي تاريخ جي اهم شخصيت، [[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] جو سؤٽ ۽ ناٺي، [[خلافت راشده]] جو چوٿون خليفي ۽ [[شيعا اسلام]] جي عقيدي موجب پهريون [[امام]] هو.<ref name="Poonawala1985">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref><ref name="OxfordAli2011">{{cite web |last1=Momen |first1=Moojan |last2=Ghaemmaghami |first2=Omid |title=ʿAlī Ibn Abī Ṭālib |website=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |date=2011-05-25 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0007 |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554579518 |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جو تعلق مڪي جي [[قريش]] قبيلي جي [[بنو هاشم]] خاندان سان هو. سندس والد [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] رسول الله ﷺ جو چاچو ۽ ننڍپڻ ۾ سندس سرپرست هو. حضرت عليءَ جي والده [[فاطمه بنت اسد]] هئي. روايتي بيانن موجب، ابو طالب جي مالي تنگيءَ کان پوءِ علي ننڍي عمر ۾ حضرت محمد ﷺ ۽ [[خديجه بنت خويلد]] جي گهر ۾ پرورش حاصل ڪئي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ اسلام قبول ڪندڙ ابتدائي شخصيتن مان هو. رسول الله ﷺ جي مڪي واري دعوت، مديني ڏانهن هجرت، اسلامي جماعت جي تنظيم ۽ شروعاتي فوجي مهمن ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو. هجرت کان پوءِ سندس شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي، جنهن مان حسن ۽ حسين سميت اولاد پيدا ٿيو.<ref name="Poonawala1985"/><ref name="OxfordAli2011"/> 632ع ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[ابو بڪر صديق]]، [[عمر بن خطاب]] ۽ [[عثمان بن عفان]] جي خلافتن کان پوءِ 656ع ۾ علي خليفي ٿيو. سندس دور ۾ [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] جهڙا اهم واقعا پيش آيا. 661ع ۾ ڪوفي ۾ هڪ حملي جي نتيجي ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> سني مسلمان عليءَ کي چوٿون راشد خليفي ۽ رسول الله ﷺ جي ممتاز صحابين مان شمار ڪن ٿا، جڏهن ته شيعا مسلمان کيس رسول الله ﷺ جو جائز ديني ۽ سياسي جانشين ۽ پهريون امام سمجهن ٿا. ٻنهي روايتن ۾ سندس علم، شجاعت، عبادت ۽ اخلاقي ڪردار کي وڏي اهميت حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == نالو، نسب ۽ لقب == حضرت عليءَ جو نالو '''علي بن ابي طالب بن عبدالمطلب''' هو. سندس تعلق قريش جي بنو هاشم شاخ سان هو. سندس والد ابو طالب ۽ رسول الله ﷺ جو والد عبدالله، ٻئي عبدالمطلب جا پٽ هئا؛ انهيءَ ڪري علي ۽ رسول الله ﷺ سؤٽ هئا.<ref name="Poonawala1985"/> تاريخي ۽ مذهبي ادب ۾ حضرت عليءَ لاءِ ڪيترائي لقب ۽ ڪنيتون استعمال ٿين ٿيون، جن مان ''ابوالحسن''، ''ابوتراب''، ''مرتضيٰ''، ''حيدر'' ۽ ''اميرالمؤمنين'' مشهور آهن. انهن لقبن جي استعمال، معنائن ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتن کي جدا جدا ماخذن جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. == ولادت ۽ ابتدائي زندگي == === ولادت جو زمانو ۽ هنڌ === اڪثر جديد تاريخي ۽ انسائيڪلوپيڊيا ماخذ حضرت عليءَ جي ولادت تقريباً 600ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ڄاڻائين ٿا. ولادت جي صحيح ڏينهن ۽ سال بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> شيعا مذهبي روايتن ۾ 13 رجب سندس ولادت جي تاريخ طور مشهور آهي. ڪعبي جي اندر سندس ولادت جو بيان پڻ مذهبي ۽ تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو؛ تنهن هوندي به ان بيان کي سڀني تاريخي ماخذن ۾ هڪجهڙي حيثيت حاصل ناهي. انهيءَ ڪري ڪعبي اندر ولادت کي غيرمشروط تاريخي حقيقت بدران روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === خاندان ۽ پرورش === حضرت عليءَ جو والد ابو طالب بن عبدالمطلب بنو هاشم جي اهم شخصيتن مان هو. ابو طالب پنهنجي ڀائٽي حضرت محمد ﷺ جي ننڍپڻ ۾ سرپرستي ڪئي. بعد ۾ جڏهن ابو طالب مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو، تڏهن عليءَ جي پرورش رسول الله ﷺ جي گهر ۾ ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> اهڙيءَ ريت حضرت عليءَ کي ننڍپڻ کان ئي رسول الله ﷺ جي ويجهو رهڻ ۽ اسلام جي ابتدائي دعوت کي سڌيءَ طرح ڏسڻ جو موقعو مليو. === اسلام قبول ڪرڻ === اسلامي تاريخي ماخذ حضرت عليءَ کي اسلام قبول ڪندڙ پهرين ماڻهن مان شمار ڪن ٿا. ابتدائي مسلمانن جي ترتيب بابت روايتن ۾ ڪجهه اختلاف آهي، خاص طور خديجه، علي، ابو بڪر ۽ زيد بن حارثه جي نسبت سان. [[ابن هشام]] جي ''السيرة النبوية'' جي حوالي سان پوناوالا لکي ٿو ته علي اسلام قبول ڪندڙ پهريون مرد هو. ٻين ابتدائي روايتن ۾ پڻ سندس ننڍي عمر ۾ اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a7bdcf;" |+ style="background:#234e70;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي ابتدائي زندگيءَ جا اهم مرحلا''' ! style="background:#dcebf5;" | زمانو ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | تاريخي حيثيت |- | تقريباً 600ع | مڪي ۾ ولادت | جديد تحقيقي ماخذن ۾ عام طور قبوليل اندازو |- | ننڍپڻ | رسول الله ﷺ جي گهر ۾ پرورش | قديم سيرت ۽ جديد تاريخي ماخذن ۾ بيان ٿيل |- | 610ع کان پوءِ | اسلام قبول ڪرڻ | ابتدائي مسلمانن ۾ شموليت ثابت؛ ترتيب بابت روايتي اختلاف |- | 622ع | هجرت جي موقعي تي رسول الله ﷺ جي مدد | سيرت جي قديم روايتن ۾ بيان ٿيل |- | هجرت کان پوءِ | فاطمه زهرا سان شادي | اسلامي تاريخ ۾ عام طور قبوليل واقعو |} == هجرت مدينه ۾ ڪردار == === هجرت جي رات === 622ع ۾ جڏهن رسول الله ﷺ مڪي مان [[مدينو|مديني]] ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سيرت جي روايتن موجب حضرت علي سندس بستري تي رهيو، جيئن دشمنن کي فوري طور هجرت جو پتو نه پوي. انهن روايتن موجب عليءَ رسول الله ﷺ وٽ امانت طور رکيل شيون پڻ انهن جي مالڪن ڏانهن واپس ڪيون.<ref name="Poonawala1985"/> اهو واقعو اسلامي روايت ۾ حضرت عليءَ جي وفاداري ۽ خطري کي منهن ڏيڻ جي مثال طور بيان ڪيو ويندو آهي. === مديني ۾ آمد === رسول الله ﷺ جي هجرت کان پوءِ حضرت علي پڻ مڪي مان مديني پهتو. مديني ۾ مسلمان جماعت جي قيام کان پوءِ هن رسول الله ﷺ جي ڪيترن سماجي، انتظامي ۽ فوجي معاملن ۾ حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === فاطمه زهرا سان شادي === مديني ۾ حضرت عليءَ جي شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي. هن شاديءَ مان [[حسن بن علي]] ۽ [[حسين بن علي]] پيدا ٿيا، جيڪي اسلامي تاريخ ۽ خاص طور شيعا مذهبي روايت ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. حضرت علي ۽ فاطمه جي گهراڻي کي [[اهل بيت]] جي بحث ۾ مرڪزي مقام حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == رسول الله ﷺ سان تعلق == حضرت عليءَ جو رسول الله ﷺ سان تعلق رڳو مائٽيءَ تائين محدود نه هو. هو سندس گهر ۾ پرورش پاتل، اسلام جي ابتدائي دعوت جو ساٿي، سندس نياڻيءَ جو مڙس ۽ مختلف مهمن ۾ سندس مددگار هو.<ref name="Poonawala1985"/> اسلامي حديثي ادب ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ اهل بيت جي مقام بابت ڪيترائي حديثي بيان موجود آهن. انهن روايتن جي سند، متن ۽ تفسير کي ايندڙ حصن ۾ جدا جدا بيان ڪيو ويندو. == رسول الله ﷺ جي دور ۾ سياسي ۽ فوجي ڪردار == حضرت علي ابن ابي طالب [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت جي ڪيترن اهم معاملن ۾ شريڪ رهيو. مديني ۾ سندس ذميوارين ۾ جنگي مهمن ۾ شرڪت، تحرير ۽ معاهدن سان لاڳاپيل ڪم، مختلف موقعن تي نمائندگي ۽ رسول الله ﷺ جي غيرموجودگيءَ ۾ ڪجهه ذميواريون سنڀالڻ شامل هيون.<ref name="Poonawala1985"/> === حديبيه جو معاهدو === 628ع ۾ مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ [[صلح حديبيه]] جو معاهدو ٿيو. حديثي روايتن موجب، حضرت علي معاهدي جو متن لکيو. جڏهن قريش جي نمائندي سهيل بن عمرو معاهدي ۾ رسول الله جي لقب تي اعتراض ڪيو، تڏهن متن جي عبارت بابت ڳالهه ٻولهه ٿي.<ref name="Bukhari2698">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الصلح |at=حديث 2698 |url=https://sunnah.com/bukhari:2698 |language=ar }}</ref> هي واقعو حضرت عليءَ جي ان ڪردار کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪو هن اسلامي جماعت جي سفارتي ۽ تحريرِي معاملن ۾ ادا ڪيو. === قرآن جي تحرير ۽ علمي خدمتون === حضرت علي انهن صحابين مان هو، جن کي قرآن جي آيتن جي تحرير ۽ اسلامي تعليم جي ابتدائي روايت سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. سندس علمي حيثيت بابت بعد وارن سني ۽ شيعا ماخذن ۾ گهڻو مواد موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ رسول الله ﷺ جي حياتيءَ جي بيانن ۽ بعد ۾ مرتب ٿيل فضائل جي ادب ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == فوجي مهمون == حضرت علي رسول الله ﷺ جي ڪيترين اهم جنگي مهمن ۾ حصو ورتو. قديم سيرت ۽ تاريخ جي ڪتابن ۾ سندس شجاعت، جنگي صلاحيت ۽ مختلف موقعن تي علمبرداريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ بدر === {{Main|جنگ بدر}} 624ع ۾ [[جنگ بدر]] مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ ٿي. هيءَ اسلامي تاريخ جي ابتدائي اهم جنگ هئي. حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل هو ۽ روايتي بيانن موجب، جنگ جي شروعاتي مقابلي ۽ ٻين جنگي ڪاررواين ۾ هن حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ احد === {{Main|جنگ احد}} 625ع ۾ [[جنگ احد]] دوران حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ موجود هو. سيرت جي روايتن ۾ جنگ جي ڏکين مرحلن دوران رسول الله ﷺ جي حفاظت لاءِ سندس ڪردار بيان ٿيل آهي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ جي تلوار [[ذوالفقار]] سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور قول ۽ داستان بعد جي اسلامي ادبي ۽ مذهبي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا. انهن مان هر قول جي نسبت ۽ تاريخي حيثيت کي الڳ جانچڻ ضروري آهي. === جنگ خندق === {{Main|جنگ خندق}} 627ع ۾ مڪي جي قريشن ۽ سندن اتحادين مديني جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[جنگ خندق]] يا جنگ احزاب چيو وڃي ٿو. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ جو مقابلو عرب جنگجو [[عمرو بن عبدود]] سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Poonawala1985"/> هي مقابلو حضرت عليءَ جي شجاعت بابت اسلامي روايتن ۾ مشهور ٿيو. === جنگ خيبر === {{Main|جنگ خيبر}} 628ع ۾ [[خيبر]] جي مهم دوران حضرت عليءَ جي فوجي ڪردار کي خاص اهميت حاصل ٿي. [[صحيح مسلم]] ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، رسول الله ﷺ خيبر جي موقعي تي اهڙي شخص کي علم ڏيڻ جو اعلان ڪيو، جيڪو الله ۽ سندس رسول سان محبت ڪري ٿو ۽ جنهن سان الله ۽ سندس رسول محبت ڪن ٿا. پوءِ حضرت عليءَ کي گهرايو ويو ۽ علم سندس حوالي ڪيو ويو.<ref name="Muslim2404">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2404 |url=https://sunnah.com/muslim:2404 |language=ar }}</ref> خيبر جي قلعي جو دروازو حضرت عليءَ جي هٿان کڄڻ بابت پڻ روايتون موجود آهن؛ البت انهن جي سندن ۽ تاريخي تفصيلن بابت محققن جا رايا هڪجهڙا نه آهن. تنهنڪري اهڙي روايت کي ثابت ٿيل فوجي واقعي بدران روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. === جنگ حنين === {{Main|جنگ حنين}} 630ع ۾ [[جنگ حنين]] دوران حضرت علي مسلمان لشڪر ۾ شامل هو. اسلامي سيرت جي روايتن ۾ هن جنگ جي ڏکين مرحلن ۾ سندس موجودگي ۽ بهادريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === تبوڪ جي مهم === {{Main|غزوه تبوڪ}} 630ع ۾ [[غزوه تبوڪ]] جي موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي پاڻ سان گڏ نه وٺي ويو، پر مديني ۾ ڇڏي ويو. انهيءَ واقعي سان [[حديث منزلت]] لاڳاپيل آهي، جيڪا صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص کان روايت ٿيل آهي.<ref name="Muslim2404"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c4d5;" |+ style="background:#245a76;color:white;padding:10px;" | '''رسول الله ﷺ جي دور جون اهم جنگي مهمون''' ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | مهم ! style="background:#dcebf5;" | حضرت عليءَ جو ڪردار ! style="background:#dcebf5;" | ماخذ |- | 624ع | [[جنگ بدر]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا، ''Encyclopaedia Iranica'' |- | 625ع | [[جنگ احد]] | جنگ ۾ شرڪت ۽ رسول الله ﷺ جي حفاظت بابت روايتون | پوناوالا |- | 627ع | [[جنگ خندق]] | عمرو بن عبدود سان مقابلي جو روايتي بيان | پوناوالا |- | 628ع | [[جنگ خيبر]] | علمبرداري ۽ فوجي ڪردار | صحيح مسلم، حديث 2404 |- | 630ع | [[جنگ حنين]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا |- | 630ع | [[غزوه تبوڪ]] | مديني ۾ رهڻ؛ حديث منزلت سان لاڳاپيل واقعو | صحيح مسلم، حديث 2404 |} == حديث منزلت == {{Main|حديث منزلت}} حديث منزلت حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ رسول الله ﷺ سان سندس تعلق بابت مشهور حديث آهي. [[صحيح مسلم]] ۾ روايت آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي فرمايو: <blockquote> «أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى غَيْرَ أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''ڇا تون انهيءَ ڳالهه تي راضي ناهين ته تنهنجو مون سان اهڙو مقام هجي جهڙو هارون جو موسيٰ سان هو، سواءِ ان جي ته مون کان پوءِ ڪو نبي نه ٿيندو؟''<ref name="Muslim2404"/> === تاريخي پسمنظر === هيءَ حديث تبوڪ جي مهم سان لاڳاپيل روايتن ۾ ملي ٿي. ان موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي مديني ۾ ڇڏي ويو هو.<ref name="Muslim2404"/> === حديث جي تشريح === سني تشريح موجب، هيءَ حديث حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ تبوڪ جي موقعي تي کيس سونپيل ذميواريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. شيعا تشريح موجب، موسيٰ ۽ هارون جي نسبت سان ڪيل تشبيهه حضرت عليءَ جي خاص ديني حيثيت ۽ جانشينيءَ جي حق تي پڻ دلالت ڪري ٿي. ٻنهي تشريحن ۾ بنيادي فرق حديث جي وجود بابت نه، پر ان مان اخذ ڪيل ديني ۽ سياسي نتيجن بابت آهي. == مباهلي جو واقعو == {{Main|مباهلي جو واقعو}} [[مباهلو]] اسلامي روايت ۾ انهيءَ واقعي کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[نجران]] جي عيسائي وفد سان حضرت عيسيٰ جي حيثيت بابت بحث جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 61 جو ذڪر اچي ٿو. آيت ۾ پنهنجي پٽن، عورتن ۽ پنهنجن نفسن کي گڏ آڻي الله کان ڪوڙن تي لعنت جي دعا گهرڻ جو چئلينج بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran3-61">{{cite web |title=سورة آل عمران، آيت 61 |website=Quran.com |url=https://quran.com/3/61 |language=ar }}</ref> === مباهلي ۾ اهل بيت جي شرڪت === صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، آيت جي نزول کان پوءِ رسول الله ﷺ علي، فاطمه، حسن ۽ حسين کي گهرايو ۽ کين پنهنجي اهل بيت جي حيثيت سان پيش ڪيو.<ref name="Muslim2404"/> اهو بيان حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي اهل بيت سان نسبت بابت اهم حديثي ماخذن مان آهي. === ديني اهميت === شيعا عالمن وٽ مباهلي جي واقعي ۾ حضرت عليءَ جي شموليت سندس خاص ديني مقام جي دليلن مان شمار ٿئي ٿي. سني تفسير ۽ حديثي ادب ۾ پڻ مباهلي جي واقعي کي اهل بيت جي فضيلت جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي؛ البت انهيءَ واقعي مان سياسي جانشينيءَ جو نتيجو ڪڍڻ بابت اختلاف موجود آهي. == غدير خم == {{Main|غدير خم}} [[غدير خم]] مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ [[جحفه]] جي ڀرسان هڪ تاريخي مقام هو. اسلامي روايت موجب، 632ع ۾ [[حجة الوداع]] کان واپسيءَ دوران رسول الله ﷺ هن هنڌ مسلمانن کي خطاب ڪيو. هي واقعو حضرت عليءَ جي ديني حيثيت ۽ رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جي سوال بابت سني ۽ شيعا تاريخي بحث ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === غدير خم جو خطبو === [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ خم نالي پاڻيءَ واري هنڌ، مڪي ۽ مديني جي وچ ۾، ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن خطبي ۾ قرآن ۽ پنهنجي اهل بيت بابت تاڪيد ڪئي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> هن روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي پويان ٻن اهم شين جي ياد ڏيارڻ جو ذڪر ڪري ٿو، جن مان هڪ الله جو ڪتاب ۽ ٻي سندس اهل بيت آهي. === حديث «من كنت مولاه» === [[جامع ترمذي]] ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت بابت هيءَ حديث روايت ٿيل آهي: <blockquote> «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''جنهن جو مان مولا آهيان، علي به ان جو مولا آهي.''<ref name="Tirmidhi3713">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب علي بن أبي طالب |at=حديث 3713 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3713 |language=ar }}</ref> ترمذي هن روايت کي پنهنجي ڪتاب ۾ درج ڪيو آهي. مختلف حديثي عالمن وٽ ان جي سندن ۽ اضافي لفظن جي درجي بابت تفصيلي بحث موجود آهي. ''صحيح مسلم'' جي حديث 2408 ۽ ''جامع ترمذي'' جي حديث 3713 کي هڪ ئي لفظي متن سمجهڻ درست نه آهي: پهرين روايت ۾ خم واري خطبي ۽ اهل بيت جو ذڪر آهي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ «من كنت مولاه فعلي مولاه» جا لفظ آهن. === لفظ مولا جي معنيٰ === عربي لفظ ''مولا'' مختلف معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو، جن ۾ ويجهو ساٿي، مددگار، سرپرست ۽ اختيار سان لاڳاپيل معنائون شامل آهن. غدير خم جي واقعي بابت اختلاف جو هڪ اهم سبب انهيءَ لفظ جي مراد آهي. شيعا تشريح موجب، غدير خم ۾ رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي ديني ۽ سياسي اڳواڻيءَ جو اعلان ڪيو. سني تشريح موجب، حديث حضرت عليءَ سان محبت، وفاداري ۽ سندس فضيلت تي زور ڏئي ٿي، پر اها لازمي طور سياسي جانشينيءَ جي صريح نامزدگي نه آهي. === غدير خم ۽ قرآني آيتون === شيعا تفسير جي روايتن ۾ سورت المائده جي آيت 67 ۽ آيت 3 کي غدير خم جي واقعي سان ڳنڍيو ويندو آهي. انهن آيتن جي نزول جو سبب ۽ غدير خم سان سندن تعلق سني ۽ شيعا تفسيرن ۾ هڪجهڙي نموني بيان نه ٿيو آهي. تنهنڪري انهن کي ڪنهن هڪ تشريح جي قطعي تاريخي ثبوت طور پيش ڪرڻ بدران، هر تفسير کي سندس ماخذ سان منسوب ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b3c9d8;" |+ style="background:#325c75;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم بابت اهم حديثي ۽ تفسيري بحث''' ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | ماخذ ۾ موجود بيان ! style="background:#deedf5;" | تشريحي اختلاف |- | خم ۾ خطبو | صحيح مسلم، حديث 2408 | خطبي جي ديني ۽ تاريخي اهميت |- | «من كنت مولاه» | جامع ترمذي، حديث 3713 | لفظ ''مولا'' جي مراد |- | اهل بيت | صحيح مسلم، حديث 2408 | اهل بيت جي دائري ۽ مذهبي حيثيت بابت تفصيل |- | جانشيني | غدير خم بابت سني ۽ شيعا تشريحون | سياسي ۽ ديني اڳواڻيءَ جي نامزدگيءَ جو سوال |- | قرآن 5:3 ۽ 5:67 | خاص طور شيعا تفسيري روايتون | آيتن جي شان نزول بابت اختلاف |} == رسول الله ﷺ جي وفات ۽ خلافت جي جانشيني == {{Main|محمد ﷺ جي وفات|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلمانن جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. انهيءَ سوال سان لاڳاپيل واقعن، خاص طور [[سقيفه بني ساعده]] ۾ ٿيل گڏجاڻي، اسلامي تاريخ ۽ سني ۽ شيعا فڪري روايتن ۾ مستقل اهميت حاصل ڪئي. رسول الله ﷺ جي وفات وقت حضرت علي ابن ابي طالب سندس ويجهن عزيزن ۽ اهل بيت مان هو. روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ رسول الله ﷺ جي خاندان جا ٻيا فرد تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا، جڏهن ته انصار ۽ مهاجرن جا ڪجهه اڳواڻ مديني ۾ سياسي قيادت بابت صلاح مشوري لاءِ گڏ ٿيا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> === سقيفه بني ساعده === {{Main|سقيفه بني ساعده}} [[سقيفه بني ساعده]] مديني ۾ [[بنو ساعده]] سان لاڳاپيل گڏجاڻيءَ جي جاءِ هئي. رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ انصار جا ڪجهه اڳواڻ اتي جمع ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ پهتا. گفتگو دوران انصار ۽ مهاجرن جي سياسي اڳواڻيءَ بابت مختلف رايا سامهون آيا. آخرڪار موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> حضرت علي، بنو هاشم جا ڪجهه فرد ۽ ٻيا صحابي انهيءَ ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. خلافت جي چونڊ ۾ اهل بيت جي شرڪت ۽ مشاورت جو سوال بعد ۾ اهم سياسي اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="Bukhari4240">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب غزوة خيبر |at=حديث 4240–4241 |url=https://sunnah.com/bukhari:4240 |language=ar }}</ref> === حضرت عليءَ جو جانشينيءَ بابت موقف === [[صحيح بخاري]] ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت عليءَ حضرت ابو بڪر سان ملاقات دوران چيو ته هو سندس فضيلت کي تسليم ڪري ٿو، پر خلافت جي فيصلي ۾ اهل بيت سان مشورو نه ڪرڻ سبب کين رنج پهتو هو. روايت ۾ رسول الله ﷺ سان پنهنجي ويجهي نسبت سبب حضرت عليءَ جي انهيءَ معاملي ۾ حق ۽ شرڪت جي اميد جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="Bukhari4240"/> هيءَ روايت انهيءَ ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ خلافت جي چونڊ بابت اختلاف موجود هو. ==== سني نقطه نظر ==== سني تاريخي ۽ مذهبي روايت موجب، حضرت ابو بڪر جي خلافت سقيفه ۾ ٿيل مشاورت ۽ بعد ۾ مسلمانن جي بيعت سان قائم ٿي. انهيءَ نقطه نظر ۾ حضرت عليءَ کي اسلام جو ممتاز صحابي، اهل بيت جو اهم فرد ۽ بعد ۾ چوٿون راشد خليفو تسليم ڪيو وڃي ٿو. ==== شيعا نقطه نظر ==== شيعا عقيدي موجب، رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي اڳ ئي پنهنجي ديني ۽ سياسي جانشين طور مقرر ڪري چڪو هو. انهيءَ موقف جي دليلن ۾ [[غدير خم]]، [[حديث منزلت]] ۽ اهل بيت بابت روايتن کي خاص اهميت ڏني وڃي ٿي. شيعا تشريح موجب، سقيفه ۾ ٿيل چونڊ حضرت عليءَ جي امامت واري حق جي مطابق نه هئي. انهن ٻنهي موقفن ۾ اختلاف جو بنيادي سوال هي آهي ته رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جو اختيار نامزدگيءَ سان طئي ٿيو هو يا مسلمانن جي مشاورت ۽ بيعت سان. == حضرت فاطمه ۽ فدڪ جو معاملو == {{Main|فدڪ|فاطمه زهرا}} [[فدڪ]] حجاز جو هڪ آباد زرعي علائقو هو، جنهن جو رسول الله ﷺ جي زماني ۾ خاص مالي ۽ انتظامي تعلق هو. رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ هن ملڪيت ۽ مديني ۽ خيبر سان لاڳاپيل ڪجهه ٻين مالن جي حيثيت بابت حضرت فاطمه ۽ حضرت ابو بڪر وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيو. === وراثت جي مطالبي بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4240–4241 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت فاطمه، حضرت ابو بڪر کان رسول الله ﷺ جي ڇڏيل مال مان پنهنجو حصو گهريو. ان ۾ مديني جي ملڪيت، فدڪ ۽ خيبر جي خمس مان باقي مال جو ذڪر آهي.<ref name="Bukhari4240"/> حضرت ابو بڪر پنهنجي فيصلي جي وضاحت ڪندي رسول الله ﷺ سان منسوب هي قول پيش ڪيو: <blockquote> «لَا نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''اسان جي وراثت ورهائي نه ويندي؛ جيڪو اسان ڇڏي وڃون، سو صدقو آهي.'' روايت موجب، حضرت ابو بڪر چيو ته هو انهن ملڪيتن جي انتظام ۾ رسول الله ﷺ جي اختيار ڪيل طريقي کي برقرار رکندو. === حضرت فاطمه جي ناراضگي === ساڳي حديث ۾ بيان ٿيل آهي ته حضرت ابو بڪر جي فيصلي سبب حضرت فاطمه ناراض ٿي ۽ پنهنجي وفات تائين ساڻس گفتگو نه ڪيائين.<ref name="Bukhari4240"/> اهو تفصيل اهم آهي، ڇاڪاڻ ته حضرت فاطمه جي ناراضگيءَ جو ذڪر رڳو شيعا ڪتابن ۾ نه، پر صحيح بخاريءَ جي روايت ۾ پڻ موجود آهي. === فدڪ بابت فقهي ۽ تاريخي اختلاف === فدڪ جي معاملي ۾ ٻه بنيادي سوال پيدا ٿيا: * ڇا فدڪ ۽ لاڳاپيل ملڪيتون رسول الله ﷺ جي وراثت ۾ شامل هيون؟ * ڇا فدڪ رسول الله ﷺ پنهنجي حياتيءَ ۾ حضرت فاطمه کي عطيو ڪري چڪو هو؟ سني فقهي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي پيش ڪيل حديث کي خاص اهميت حاصل آهي، جنهن موجب رسول الله ﷺ جي ڇڏيل مخصوص ملڪيت کي وراثت طور تقسيم ڪرڻ بدران صدقي جي حيثيت سان سنڀاليو وڃي. شيعا تشريح ۾ حضرت فاطمه جي ملڪيت واري دعويٰ، فدڪ جي عطئي بابت روايتن ۽ قرآن جي وراثت وارين آيتن کي اهميت ڏني وڃي ٿي. فدڪ بابت وراثت ۽ اڳواٽ عطئي جون دعوائون هڪ ٻئي کان الڳ قانوني ۽ تاريخي مسئلا آهن؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي دعويٰ طور بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung1997"/> == حضرت فاطمه جي وفات ۽ حضرت عليءَ جي بيعت == صحيح بخاريءَ جي حديث 4240–4241 موجب، حضرت فاطمه رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ڇهه مهينا زنده رهي. سندس وفات کان پوءِ حضرت عليءَ کيس رات جي وقت دفن ڪيو. روايت ۾ ڄاڻايل آهي ته حضرت ابو بڪر کي تدفين بابت اطلاع نه ڏنو ويو.<ref name="Bukhari4240"/> === بيعت ۾ دير === ساڳي روايت موجب، حضرت عليءَ انهن ڇهن مهينن دوران حضرت ابو بڪر جي بيعت نه ڪئي هئي. حضرت فاطمه جي وفات کان پوءِ حضرت عليءَ حضرت ابو بڪر سان مصالحت لاءِ ملاقات ڪئي. گفتگو دوران هن خلافت جي معاملي ۾ اهل بيت سان مشورو نه ڪرڻ بابت پنهنجي ناراضگي ظاهر ڪئي. روايت موجب، حضرت ابو بڪر اهل بيت سان محبت ۽ سندن حقن جي احترام بابت پنهنجي موقف جي وضاحت ڪئي. ان کان پوءِ حضرت عليءَ عوامي طور بيعت ڪئي.<ref name="Bukhari4240"/> انهيءَ بيان مان واضح ٿئي ٿو ته بيعت ۾ دير، سياسي اختلاف ۽ پوءِ مصالحت جا مرحلا هڪ ئي حديثي روايت ۾ موجود آهن. === بيعت بابت مختلف تاريخي روايتون === ابتدائي بيعت جي وقت، ان جي حالتن ۽ اهل بيت جي سياسي موقف بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف بيان موجود آهن. ڪجهه روايتون حضرت عليءَ جي بعد واري بيعت ۽ سياسي مصالحت کي نمايان ڪن ٿيون، جڏهن ته شيعا تاريخي روايتون سندس امامت واري حق ۽ ابتدائي مخالفت کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿيون. انهن روايتن جي وچ ۾ فرق کي برقرار رکڻ ضروري آهي. ڪنهن هڪ روايت مان سڀني مسلمانن جي گڏيل تاريخي موقف جو نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. == حضرت عمر جي خلافت ۾ حضرت علي == {{Main|عمر بن خطاب}} حضرت ابو بڪر جي وفات کان پوءِ 634ع ۾ حضرت عمر بن خطاب ٻيو خليفو ٿيو. سندس خلافت 644ع تائين جاري رهي. حضرت علي هن دور ۾ مديني ۾ رهيو. تاريخي ۽ حديثي ادب ۾ سندس علمي حيثيت، فقهي معاملن ۾ راءِ ۽ بعض انتظامي معاملن بابت مشاورت جا بيان ملن ٿا.<ref name="Madelung1997"/> === فقهي ۽ علمي حيثيت === حضرت عليءَ کي قرآن، اسلامي قانون ۽ ديني معاملن جي ڄاڻ سبب ممتاز حيثيت حاصل هئي. بعد جي سني ۽ شيعا علمي روايتن ۾ سندس فقهي فيصلن ۽ علمي قولن کي اهميت ڏني وئي. البت هر مشهور فقهي قول يا فيصلي جي نسبت هڪجهڙي مضبوط نه آهي. ان ڪري ڪنهن خاص فيصلي کي حضرت عليءَ سان منسوب ڪرڻ لاءِ ان جي اصل روايت جي تصديق ضروري آهي. === سياسي حيثيت === حضرت عمر جي خلافت ۾ حضرت عليءَ ڪا مستقل علائقائي حڪومت نه سنڀالي. سندس سياسي ڪردار بابت ماخذن ۾ مشاورت، مديني ۾ موجودگي ۽ بعد ۾ خلافت جي چونڊ واري شوريٰ ۾ شرڪت جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Madelung1997"/> == ڇهن رڪني شوريٰ ۽ خلافت جي چونڊ == {{Main|عمر بن خطاب جي جانشيني|عثمان بن عفان}} 644ع ۾ حضرت عمر تي قاتلاڻو حملو ٿيو. وفات کان اڳ هن ايندڙ خليفي جي چونڊ لاءِ ڇهن صحابين تي مشتمل شوريٰ مقرر ڪئي. انهيءَ شوريٰ ۾ هي فرد شامل هئا: # حضرت علي بن ابي طالب # حضرت عثمان بن عفان # حضرت عبدالرحمان بن عوف # حضرت سعد بن ابي وقاص # حضرت طلحه بن عبيدالله # حضرت زبير بن عوام شوريٰ جي عمل کان پوءِ حضرت عثمان بن عفان کي خليفي طور چونڊيو ويو.<ref name="Madelung1997"/> === حضرت علي ۽ حضرت عثمان جي اميدواري === حضرت علي ۽ حضرت عثمان ٻئي خلافت جا اهم اميدوار هئا. عبدالرحمان بن عوف چونڊ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته قرآن، سنت ۽ اڳين خليفن جي طريقي تي عمل بابت اميدوارن کان سوال ڪيا ويا. انهن ڳالهين جا لفظ ۽ تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. ڪجهه روايتن ۾ حضرت عليءَ جي آزاد فقهي فيصلي واري موقف کي حضرت عثمان جي جواب کان مختلف بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> آخرڪار حضرت عثمان جي چونڊ ٿي ۽ سندس خلافت 644ع کان 656ع تائين جاري رهي. == حضرت عثمان جي خلافت ۾ حضرت علي == {{Main|عثمان بن عفان}} حضرت عثمان جي خلافت ۾ اسلامي رياست جي علائقائي وسعت جاري رهي، پر حڪومت جي آخري سالن ۾ گورنرن جي مقرري، مالي انتظام، سرڪاري وسيلن جي ورهاست ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف وڌيا. حضرت علي انهن معاملن ۾ اهم سياسي شخصيت طور سامهون آيو. تاريخي ماخذن ۾ کيس حضرت عثمان جي ڪجهه انتظامي فيصلن جو ناقد ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ مصالحت جي ڪوشش ڪندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> === انتظامي پاليسين تي اختلاف === حضرت عثمان جي حڪومت تي سندس ڪجهه مخالفن پاران مائٽن کي اهم عهدن تي مقرر ڪرڻ ۽ سرڪاري وسيلن جي ورهاست ۾ جانبداريءَ جا الزام لڳايا ويا. انهن الزامن بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف موقف ملن ٿا. حضرت عثمان جي حامين انهن فيصلن جي وضاحت ڪئي، جڏهن ته مخالفن انهن کي حڪومت جي بگڙجندڙ صورتحال جو سبب قرار ڏنو. حضرت عليءَ جي موقف کي سمجهڻ لاءِ سندس حڪومتي پاليسين تي تنقيد ۽ حضرت عثمان جي قتل بابت سندس موقف کي الڳ رکڻ ضروري آهي. === باغين ۽ خليفي وچ ۾ مصالحت === 656ع ۾ مصر ۽ ٻين علائقن مان ناراض گروهه مديني پهتا. انهن حضرت عثمان جي حڪومت خلاف شڪايتون پيش ڪيون. تاريخي روايتن موجب، حضرت عليءَ اختلافن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ لاءِ ڳالهه ٻولهه ۽ مصالحت ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Madelung1997"/> انهن ڪوششن جي باوجود بحران ختم نه ٿيو ۽ حضرت عثمان جي رهائشگاهه جو گهيرو ڪيو ويو. === حضرت عثمان جو قتل === {{Main|عثمان بن عفان جو قتل}} 656ع ۾ حضرت عثمان مديني ۾ پنهنجي گهر اندر قتل ڪيو ويو. سندس قتل اسلامي تاريخ جي پهرين وڏي گهرو سياسي بحران جي اهم واقعن مان شمار ٿئي ٿو. حضرت عليءَ جي حڪومتي پاليسين تي تنقيد کي حضرت عثمان جي قتل جي منظوريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ کي قتل جي سازش کان الڳ ۽ بحران کي روڪڻ جي ڪوشش ڪندڙ شخص طور پڻ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ خلافت جو سوال ٻيهر پيدا ٿيو. انهيءَ صورتحال ۾ حضرت عليءَ کي اڳواڻي سنڀالڻ لاءِ چيو ويو، جنهن کان پوءِ سندس خلافت جو دور شروع ٿيو. == خلافت کان اڳ حضرت عليءَ جي سياسي زندگيءَ جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad7;" |+ style="background:#245c78;color:white;padding:10px;" | '''632ع کان 656ع تائين حضرت عليءَ جي زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#deedf5;" | سال ! style="background:#deedf5;" | واقعو ! style="background:#deedf5;" | حضرت عليءَ سان تعلق ! style="background:#deedf5;" | بنيادي ماخذ |- | 632ع | رسول الله ﷺ جي وفات ۽ سقيفه | خلافت جي چونڊ بابت اختلاف ۽ اهل بيت جي مشاورت جو سوال | صحيح بخاري 4240–4241؛ مادلونگ |- | 632ع | فدڪ بابت اختلاف | حضرت فاطمه جي مطالبي ۽ حضرت ابو بڪر جي فيصلي سان لاڳاپيل معاملو | صحيح بخاري 4240–4241 |- | لڳ ڀڳ 632ع | حضرت فاطمه جي وفات | رات جي تدفين ۽ حضرت عليءَ جي بعد واري بيعت بابت روايت | صحيح بخاري 4240–4241 |- | 632ع–634ع | حضرت ابو بڪر جي خلافت | ابتدائي اختلاف ۽ پوءِ مصالحت | صحيح بخاري 4240–4241 |- | 634ع–644ع | حضرت عمر جي خلافت | علمي ۽ سياسي حيثيت؛ مشاورت بابت روايتون | مادلونگ |- | 644ع | ڇهن رڪني شوريٰ | خلافت جي اميدوارن مان هڪ | مادلونگ |- | 644ع–656ع | حضرت عثمان جي خلافت | ڪجهه پاليسين تي تنقيد ۽ مصالحت جون ڪوششون | مادلونگ |- | 656ع | حضرت عثمان جو قتل | سياسي بحران ۽ بعد ۾ حضرت عليءَ جي خلافت جو آغاز | مادلونگ |} == تاريخي ۽ مذهبي تشريحن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c2b8d8;" |+ style="background:#514475;color:white;padding:10px;" | '''632ع کان 656ع جي واقعن بابت اهم تشريحي اختلاف''' ! style="background:#e8e1f5;" | موضوع ! style="background:#e8e1f5;" | سني روايت ۾ عام موقف ! style="background:#e8e1f5;" | شيعا روايت ۾ عام موقف ! style="background:#e8e1f5;" | ماخذن بابت احتياط |- | رسول الله ﷺ جي جانشيني | مشاورت ۽ بيعت ذريعي خلافت | حضرت عليءَ جي اڳواٽ نامزدگي ۽ امامت | حديثن جي متن ۽ انهن جي تشريح کي الڳ رکڻ |- | سقيفه | حضرت ابو بڪر جي خلافت جي شروعات | اهل بيت جي غيرموجودگيءَ ۾ ٿيل سياسي فيصلو | شروعاتي گڏجاڻيءَ ۽ بعد واري بيعت ۾ فرق |- | فدڪ | نبوي ملڪيت جي صدقي واري حيثيت | حضرت فاطمه جي ملڪيت ۽ وراثت جي دعويٰ | وراثت ۽ عطئي بابت دعوائون الڳ آهن |- | حضرت عليءَ جي بيعت | اختلاف کان پوءِ مصالحت ۽ بيعت | ابتدائي مخالفت ۽ امامت واري حق تي زور | صحيح بخاري 4240–4241 ۾ بيعت جي دير جو بيان |- | شوريٰ 644ع | خليفي جي چونڊ جو مشاورتي عمل | حضرت عليءَ جي حق بابت ٻيهر پيدا ٿيل سوال | چونڊ جي تفصيلن ۾ روايتي اختلاف |- | حضرت عثمان جو دور | خلافت جي سياسي بحران ۽ باغين جي مخالفت | حضرت عليءَ جي تنقيد ۽ مصالحت واري ڪردار تي زور | تنقيد ۽ قتل جي ذميواريءَ ۾ فرق |} == خلافت جو دور (656ع–661ع) == {{Main|علي بن ابي طالب جي خلافت|پهريون فتنو}} [[عثمان بن عفان]] جي قتل کان پوءِ 656ع ۾ [[علي بن ابي طالب]] چوٿون خليفو ٿيو. سندس خلافت 35هه کان 40هه تائين جاري رهي. سني روايت ۾ کيس چوٿون [[خلفاءِ راشدين|راشد خليفو]] مڃيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعا اسلام|شيعا مسلمان]] کيس پهريون امام ۽ رسول الله ﷺ جو جائز جانشين سمجهن ٿا.<ref name="PoonawalaLife">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جي خلافت جو تقريباً سڄو دور سياسي اختلافن ۽ گهرو جنگين ۾ گذريو. انهن واقعن کي اسلامي تاريخ ۾ [[پهريون فتنو]] چيو وڃي ٿو. هن بحران جي شروعات حضرت عثمان جي حڪومت جي آخري سالن ۾ ٿي هئي ۽ سندس قتل کان پوءِ وڌيڪ شدت اختيار ڪيائين.<ref name="SiffinAgreement2022">{{cite journal |title=Ṣiffīn Arbitration Agreement and Statecraft in Early Islamic Political Documents |journal=Journal of Islamic Studies |volume=33 |issue=2 |pages=153–185 |year=2022 |doi=10.1093/jis/etac001 |url=https://academic.oup.com/jis/article/33/2/153/6522821 |language=en }}</ref> === خلافت جي بيعت === حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ مديني ۾ موجود مسلمانن جي مختلف گروهن حضرت عليءَ کي خلافت قبول ڪرڻ لاءِ چيو. تاريخي روايتن موجب، هن شروعات ۾ انهيءَ ذميواريءَ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پوءِ بيعت قبول ڪئي.<ref name="PoonawalaLife"/> حضرت عليءَ جي بيعت مديني ۾ ٿي، پر ان وقت اسلامي رياست جي سڀني علائقن ۾ سندس سياسي اختيار هڪجهڙي نموني تسليم نه ڪيو ويو. خاص طور شام جو گورنر [[معاويه بن ابي سفيان]] سندس حڪومت جي مخالفت ۾ رهيو. حضرت عثمان جي قتل ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيڻ جو سوال نئين حڪومت جي سامهون اهم سياسي مسئلو هو. انهيءَ سوال تي مختلف گروهن جا موقف هڪجهڙا نه هئا. === حڪومت جي شروعاتي مسئلا === حضرت عليءَ جي خلافت کي ڪيترائي وڏا مسئلا درپيش هئا: * حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران؛ * مختلف صوبن جي گورنرن ۽ مرڪزي حڪومت وچ ۾ اختلاف؛ * مديني، بصره، ڪوفي ۽ شام جي سياسي گروهن جا الڳ مفاد؛ * سرڪاري آمدني، بيت المال ۽ عهدن جي ورهاست بابت تڪرار؛ * اسلامي جماعت جي سياسي وحدت کي برقرار رکڻ جو مسئلو. اهي مسئلا حضرت عليءَ جي حڪومت جي انتظامي ۽ فوجي فيصلن تي اثرانداز ٿيا.<ref name="PoonawalaLife"/> == انتظامي پاليسي == حضرت عليءَ پنهنجي خلافت جي شروعات ۾ حڪومت جي اڳوڻين انتظامي مقررين جو جائزو ورتو. ڪجهه گورنرن کي تبديل ڪرڻ ۽ صوبائي انتظام تي مرڪزي اختيار بحال ڪرڻ سندس اهم سياسي قدمن مان هئا.<ref name="PoonawalaLife"/> === صوبائي گورنرن جي مقرري === حضرت عليءَ مختلف صوبن ۾ پنهنجا نمائندا مقرر ڪيا. سندس حڪومت لاءِ عراق، مصر ۽ شام خاص اهميت رکندڙ علائقا هئا. شام ۾ معاويه بن ابي سفيان جي موجودگيءَ سبب حضرت عليءَ جو اختيار اتي قائم نه ٿي سگهيو. معاويه حضرت عثمان جي قتل جي بدلي جو مطالبو ڪيو ۽ حضرت عليءَ جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="PoonawalaLife"/> === بيت المال ۽ مالي انتظام === حضرت عليءَ جي حڪومت بابت اسلامي تاريخي ۽ اخلاقي ادب ۾ سرڪاري دولت جي منصفاڻي ورهاست، حڪمرانن جي جوابدهي ۽ عوامي مال جي حفاظت تي زور ملندو آهي. [[نهج البلاغه]] ۾ سندس نالي سان منسوب ڪيترن خطن ۽ خطابن ۾ انهن اصولن جو ذڪر آهي. البت نهج البلاغه حضرت عليءَ جي وفات کان گهڻو پوءِ مرتب ٿيو، تنهنڪري هر خط جي اصل نسبت ۽ تاريخي حيثيت کي الڳ جانچڻ ضروري آهي. === حڪومت ۽ قبيلائي سياست === ستين صديءَ جي اسلامي رياست ۾ قبيلائي اتحاد ۽ فوجي وفاداريون سياسي طاقت جا اهم بنياد هئا. حضرت عليءَ جي حڪومت کي عراق جي مختلف قبيلن جي حمايت حاصل هئي، پر انهن قبيلن جا مفاد ۽ سياسي ترجيحون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. اها صورتحال خاص طور جنگ صفين ۽ تحڪيم کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿي.<ref name="KufanAlignments">{{cite book |title=Studies in Early Islamic History |chapter=Kūfan Political Alignments and Their Background in the Mid-Seventh Century A.D. |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/studies-in-early-islamic-history/kufan-political-alignments-and-their-background-in-the-midseventh-century-ad/034D71B23C66371FDBCF31656212D1C5 |language=en }}</ref> == جنگ جمل (656ع) == {{Main|جنگ جمل}} [[جنگ جمل]] حضرت عليءَ جي خلافت دوران پهرين وڏي گهرو جنگ هئي. اها 656ع ۾ عراق جي شهر [[بصره]] جي ڀرسان ٿي. هڪ پاسي حضرت عليءَ جو لشڪر هو، جڏهن ته ٻئي پاسي حضرت [[عائشه بنت ابي بڪر]]، [[طلحه بن عبيدالله]] ۽ [[زبير بن عوام]] سان لاڳاپيل قوتون هيون.<ref name="SiffinAgreement2022"/> === جنگ جو پسمنظر === حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سندس قاتلن کي سزا ڏيڻ جو مطالبو زور وٺڻ لڳو. حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل سياسي گروهه حضرت عثمان جي قتل جي معاملي کي فوري طور حل ڪرڻ جا حامي هئا. حضرت عليءَ جي حڪومت جي سامهون، ان وقت، مرڪزي اختيار قائم ڪرڻ ۽ سياسي انتشار ختم ڪرڻ جو مسئلو پڻ موجود هو. انهيءَ اختلاف سبب ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي، جيڪا آخرڪار جنگ ۾ تبديل ٿي.<ref name="PoonawalaLife"/> === بصره ڏانهن اڳڀرائي === حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون بصره پهتيون. حضرت عليءَ پڻ عراق ڏانهن فوجي اڳڀرائي ڪئي. ابتدائي تاريخي روايتن ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڳالهه ٻولهه ۽ جنگ کان بچڻ جي ڪوششن جا بيان ملن ٿا، پر انهن ڪوششن جي ترتيب ۽ ناڪاميءَ جي سببن بابت روايتون مختلف آهن. === جنگ جو نتيجو === جنگ ۾ حضرت عليءَ جي فوج کي فتح حاصل ٿي. طلحه ۽ زبير ٻئي هن تڪرار دوران مارجي ويا. حضرت عائشه جنگ کان پوءِ حضرت عليءَ جي اختيار ۾ آئي، پر کيس عزت ۽ حفاظت سان مديني ڏانهن واپس موڪليو ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> جنگ جو نالو حضرت عائشه جي اُٺ سان منسوب آهي، جنهن جي چوڌاري جنگ جو هڪ اهم مرحلو پيش آيو. === تاريخي اهميت === جنگ جمل مسلمانن جي وچ ۾ وڏي پيماني تي هٿياربند تڪرار جو هڪ اهم واقعو هئي. هن جنگ حضرت عليءَ کي عراق ۾ سياسي ۽ فوجي برتري ڏني، پر اسلامي رياست جي گهرو اختلافن کي ختم نه ڪيو. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc8d7;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''جنگ جمل جا بنيادي تاريخي تفصيل''' ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | تفصيل |- | سال | 36هه / 656ع |- | هنڌ | بصره جي ڀرسان، عراق |- | پهرين ڌر | حضرت عليءَ جي فوج |- | ٻي ڌر | حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون |- | اهم سبب | حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سياسي اختلاف ۽ قصاص جو سوال |- | نتيجو | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |- | تاريخي اثر | عراق ۾ حضرت عليءَ جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي، پر گهرو جنگ جاري رهي |} == ڪوفي ڏانهن حڪومت جي مرڪز جي منتقلي == {{Main|ڪوفو}} جنگ جمل کان پوءِ حضرت عليءَ [[ڪوفو|ڪوفي]] کي پنهنجي حڪومت جو مرڪز بڻايو. ڪوفو عراق جو اهم فوجي ۽ انتظامي شهر هو. ان جي آباديءَ ۾ مختلف عرب قبيلن جا ماڻهو شامل هئا، جن مان ڪيترائي حضرت عليءَ جي حمايت ڪندا هئا.<ref name="KufanAlignments"/> === ڪوفي جي چونڊ جا سبب === ڪوفي جي اهميت جا ڪيترائي سبب هئا: * عراق ۾ حضرت عليءَ جي حمايت ڪندڙ فوجي قوتن جي موجودگي؛ * شام سان سياسي ۽ فوجي مقابلي لاءِ جاگرافيائي حيثيت؛ * عراق جي انتظامي ۽ اقتصادي اهميت؛ * قبيلائي لشڪرن کي منظم ڪرڻ جون سهولتون. ڪوفي ڏانهن مرڪز جي منتقليءَ سان اسلامي رياست جي سياسي سرگرمين جو وڏو حصو حجاز کان عراق ڏانهن منتقل ٿيو. == معاويه بن ابي سفيان سان اختلاف == {{Main|معاويه بن ابي سفيان}} [[معاويه بن ابي سفيان]] حضرت عثمان جي دور ۾ شام جو گورنر هو. حضرت عليءَ جي خلافت قائم ٿيڻ کان پوءِ به هن شام ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي حيثيت برقرار رکي. معاويه حضرت عثمان جي قتل جو بدلو وٺڻ جو مطالبو ڪيو ۽ حضرت عليءَ جي خلافت کي تسليم نه ڪيو. حضرت عليءَ جي حڪومت ۽ معاويه جي وچ ۾ اختلاف رڳو ذاتي مقابلي تائين محدود نه هو؛ ان ۾ صوبائي اختيار، سياسي مشروعيت، قصاص ۽ مرڪزي حڪومت جي بالادستيءَ جا سوال پڻ شامل هئا.<ref name="PoonawalaLife"/> == جنگ صفين (657ع) == {{Main|جنگ صفين}} [[جنگ صفين]] حضرت علي ۽ معاويه جي لشڪرن وچ ۾ 657ع ۾ ٿي. صفين جو ميدان [[فرات درياهه]] جي ويجهو، موجوده شام ۽ عراق جي تاريخي سرحدي علائقي سان لاڳاپيل هو. هيءَ جنگ پهرين فتني جي سڀ کان اهم فوجي واقعن مان هئي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> === جنگ کان اڳ جون حالتون === حضرت عليءَ جي حڪومت عراق ۾ قائم هئي، جڏهن ته معاويه کي شام جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي. ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه ۽ سفارتي رابطن کان پوءِ فوجي مقابلو ٿيو. جنگ دوران مختلف مرحلن تي سخت لڙائي ٿي. ان جي مجموعي مدت ۽ مارجي ويل ماڻهن جي انگ بابت قديم تاريخي روايتن ۾ اختلاف آهن. === قرآن جي فيصلي ڏانهن رجوع === جنگ جي آخري مرحلن بابت مشهور تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته معاويه جي لشڪر مان قرآن جي بنياد تي فيصلو ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. روايتي بيانن ۾ نيزن تي قرآن جا نسخا بلند ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهيءَ واقعي جي تفصيلن ۽ ان جي فوجي اثر بابت مؤرخن جا رايا مختلف آهن، پر جنگ جي خاتمي ۽ تحڪيم جي عمل سان ان جو تعلق اهم آهي.<ref name="PoonawalaLife"/> === جنگ جو نتيجو === جنگ صفين ڪنهن واضح ۽ گڏيل طور تسليم ٿيل فوجي فيصلي کان سواءِ ختم ٿي. ٻنهي ڌرين جي نمائندن وچ ۾ تحڪيم جو معاهدو ٿيو، جنهن تحت سياسي تڪرار جو فيصلو ثالثن جي ذريعي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> == تحڪيم جو واقعو == {{Main|تحڪيم صفين}} ''تحڪيم'' مان مراد ٻن مخالف ڌرين وچ ۾ ثالثن ذريعي تڪرار جو فيصلو ڪرائڻ آهي. جنگ صفين کان پوءِ حضرت عليءَ جي ڌر مان [[ابو موسيٰ اشعري]] ۽ معاويه جي ڌر مان [[عمرو بن العاص]] ثالث طور سامهون آيا.<ref name="AbuMusaIranica">{{cite encyclopedia |title=Abū Mūsā Ašʿarī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abu-musa-asari-abdallah-b/ |language=en }}</ref> === تحڪيم جو معاهدو === تحڪيم جي معاهدي جا مختلف متن ابتدائي اسلامي تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهن. جديد تحقيقي مطالعي ۾ انهن متنن جي ٻولي، قانوني اصطلاحن ۽ سياسي نوعيت جو تقابلي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> تحڪيم جو مقصد ٻنهي ڌرين جي تڪرار کي جنگ کان سواءِ حل ڪرڻ هو، پر اهو عمل پاڻ نون سياسي اختلافن جو سبب بڻيو. === ثالثن جي فيصلن بابت روايتون === ابتدائي تاريخي ماخذن ۾ ثالثن جي ملاقاتن، انهن جي ڳالهين ۽ نتيجن بابت مختلف بيان موجود آهن. ڪجهه روايتن موجب، ابو موسيٰ ۽ عمرو بن العاص وچ ۾ خلافت جي دعويدارن بابت اتفاق نه ٿي سگهيو. ٻين روايتن ۾ ٻنهي جي عوامي اعلانن بابت وڌيڪ تفصيل ڏنل آهن. انهن بيانن جي تاريخي حيثيت ۽ ترتيب بابت جديد محققن اختلاف ظاهر ڪيو آهي. تنهنڪري تحڪيم کي هڪ ئي مشهور قصي جي بنياد تي سمجهڻ بدران، مختلف روايتن ۽ معاهدي جي متن کي گڏ پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="AbuMusaIranica"/> === حضرت عليءَ جي سياسي حيثيت تي اثر === تحڪيم حضرت عليءَ جي لشڪر ۾ اختلاف وڌائي ڇڏيا. سندس ڪجهه حامين تحڪيم قبول ڪرڻ کي سياسي غلطي قرار ڏنو. انهن مان هڪ گروهه بعد ۾ [[خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو. تحڪيم جي نتيجي ۾ حضرت عليءَ ۽ معاويه جو اختلاف ختم نه ٿيو، پر سياسي مقابلو وڌيڪ پيچيده ٿي ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> == خوارج جو ظهور == {{Main|خوارج}} [[خوارج]] اسلامي تاريخ جو هڪ ابتدائي سياسي ۽ مذهبي گروهه هو، جنهن جو ظهور حضرت عليءَ جي خلافت دوران جنگ صفين ۽ تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل آهي. خوارج جي ابتدائي گروهن جو موقف هو ته انساني ثالثن کي اهڙي معاملي ۾ فيصلو ڪرڻ جو اختيار ڏيڻ درست نه هو، جنهن بابت سندن خيال ۾ الله جو حڪم بنيادي حيثيت رکي ٿو. انهن سان منسوب مشهور نعرو هو: <blockquote> «لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''حڪم رڳو الله جو آهي.'' === حضرت عليءَ سان اختلاف === حضرت عليءَ جي ڪجهه اڳوڻن حامين تحڪيم جي قبوليت تي اعتراض ڪيو. اهي ماڻهو بعد ۾ سندس فوج کان الڳ ٿي ويا. سندن هڪ اهم مرڪز حروراءَ سان لاڳاپيل هو، جنهن سبب ابتدائي روايتن ۾ کين ''حروريه'' پڻ چيو ويو آهي. خوارج جي مختلف شاخن جا عقيدا ۽ سياسي موقف بعد ۾ هڪجهڙا نه رهيا؛ تنهنڪري ابتدائي صفين واري مخالف گروهه ۽ بعد جي سڀني خارجي فرقن کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. === سياسي ۽ مذهبي نتيجا === خوارج جي ظهور حضرت عليءَ جي حڪومت لاءِ هڪ نئون بحران پيدا ڪيو. هڪ پاسي شام ۾ معاويه سان مقابلو جاري هو، ٻئي پاسي عراق ۾ حضرت عليءَ جي پنهنجي سياسي ۽ فوجي حمايت ۾ ورهاست پيدا ٿي وئي.<ref name="PoonawalaLife"/> == جنگ نهروان (658ع) == {{Main|جنگ نهروان}} [[جنگ نهروان]] 658ع ۾ حضرت عليءَ جي فوج ۽ خوارج جي هڪ هٿياربند گروهه وچ ۾ ٿي. نهروان عراق ۾ هڪ تاريخي علائقو هو، جيڪو ڪوفي ۽ بغداد جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. === جنگ جا سبب === تحڪيم کان پوءِ حضرت عليءَ جي مخالفت ڪندڙ ڪجهه گروهن پنهنجو الڳ سياسي ۽ مذهبي موقف اختيار ڪيو. انهن مان ڪجهه ماڻهن سان تشدد ۽ قتل جي واقعن کي پڻ تاريخي روايتن ۾ ڳنڍيو ويو آهي. حضرت عليءَ سندن مخالفت کي منهن ڏيڻ لاءِ قدم کنيا. مختلف روايتن ۾ جنگ کان اڳ ڳالهه ٻولهه ۽ مخالفن کي واپس اچڻ جي دعوت جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="PoonawalaLife"/> === جنگ ۽ نتيجو === جنگ نهروان ۾ حضرت عليءَ جي فوج کي فتح حاصل ٿي ۽ مخالف هٿياربند گروهه کي سخت شڪست آئي. جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جا انگ قديم ماخذن ۾ مختلف آهن، تنهنڪري انهن کي قطعي شماريات طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. نهروان جي فتح باوجود خوارج جي فڪري ۽ سياسي تحريڪ ختم نه ٿي. بعد ۾ ان جون مختلف شاخون اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ظاهر ٿيون. === حضرت عليءَ جي حڪومت تي اثر === نهروان کان پوءِ حضرت عليءَ جي لشڪر ۾ وڌيڪ سياسي ٿڪاوٽ ۽ اختلاف پيدا ٿيا. شام خلاف نئين فوجي مهم منظم ڪرڻ مشڪل ٿيندو ويو، جڏهن ته معاويه جي سياسي ۽ فوجي حيثيت مضبوط ٿيندي رهي.<ref name="PoonawalaLife"/> == مصر جي سياسي صورتحال == {{Main|مصر جي اسلامي فتح|عمرو بن العاص}} حضرت عليءَ جي خلافت دوران [[مصر]] هڪ اهم صوبو هو. ان جي سياسي ۽ مالي اهميت سبب مصر تي اختيار حضرت عليءَ ۽ معاويه جي مقابلي ۾ خاص حيثيت رکندڙ هو. === مصر جا گورنر === حضرت عليءَ جي دور ۾ [[قيس بن سعد بن عباده]] مصر جو گورنر رهيو. بعد ۾ [[محمد بن ابي بڪر]] کي پڻ مصر جي انتظامي ذميواري ڏني وئي. انهن مقررين جي صحيح تاريخن ۽ ترتيب بابت تاريخي ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن.<ref name="PoonawalaLife"/> === مصر تي معاويه جي حامين جو قبضو === 658ع ۾ معاويه سان لاڳاپيل قوتن، عمرو بن العاص جي اڳواڻيءَ ۾، مصر ۾ فوجي ڪارروائي ڪئي. محمد بن ابي بڪر کي شڪست ملي ۽ هو مارجي ويو. انهيءَ کان پوءِ مصر حضرت عليءَ جي عملي سياسي اختيار کان نڪري ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> === مصر جي وڃائڻ جا نتيجا === مصر جي وڃائڻ سان حضرت عليءَ جي حڪومت جي علائقائي ۽ مالي حيثيت ڪمزور ٿي. معاويه جي حامين کي هڪ اهم صوبو حاصل ٿيو، جڏهن ته حضرت عليءَ جي حڪومت جو بنيادي مرڪز عراق ۾ محدود ٿيندو ويو. == خلافت جي آخري سالن جي سياسي صورتحال == 659ع ۽ 660ع دوران حضرت عليءَ جي حڪومت کي شام سان جاري اختلاف، عراق جي اندروني سياسي ورهاست ۽ مصر جي وڃائڻ جا اثر برداشت ڪرڻا پيا. معاويه جي سياسي حيثيت وڌندي رهي، جڏهن ته حضرت عليءَ کي پنهنجي فوجي حمايت کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ مشڪلاتون پيش آيون.<ref name="PoonawalaLife"/> انهيءَ عرصي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ سياسي ۽ فوجي مقابلو جاري رهيو. حضرت عليءَ جي زندگيءَ ۾ انهن اختلافن جو مستقل حل نه نڪري سگهيو. 661ع ۾ حضرت عليءَ جي قتل کان پوءِ سندس پٽ [[حسن بن علي]] کي سندس حامين خليفي طور تسليم ڪيو. بعد ۾ حضرت حسن ۽ معاويه وچ ۾ ٿيل ٺاهه سان سياسي صورتحال ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. == خلافت جي اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #adc7d5;" |+ style="background:#235a73;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خلافت: 656ع کان 661ع''' ! style="background:#dcecf4;" | سال ! style="background:#dcecf4;" | واقعو ! style="background:#dcecf4;" | هنڌ ! style="background:#dcecf4;" | سياسي نتيجو |- | 656ع | خلافت جي بيعت | مدينو | حضرت عليءَ جي حڪومت جو آغاز |- | 656ع | [[جنگ جمل]] | بصره | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |- | 656ع کان پوءِ | ڪوفي کي سياسي مرڪز بڻائڻ | ڪوفو | حڪومت جي مرڪز جي عراق ڏانهن منتقلي |- | 657ع | [[جنگ صفين]] | فرات جي ويجهو | فوجي مقابلي کان پوءِ تحڪيم |- | 657ع–659ع | [[تحڪيم صفين]] | مختلف ملاقاتن جا روايتي هنڌ | سياسي تڪرار برقرار رهيو |- | 658ع | [[جنگ نهروان]] | نهروان، عراق | خارجي هٿياربند گروهه جي شڪست |- | 658ع | مصر تي اختيار جو خاتمو | مصر | معاويه جي حامين جي حيثيت مضبوط ٿي |- | 659ع–660ع | سياسي ۽ فوجي مقابلي جو تسلسل | عراق ۽ شام | حضرت عليءَ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌيو |- | 661ع | حضرت عليءَ جو قتل | ڪوفو | سندس خلافت جو خاتمو |} == جنگين جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b9bfd8;" |+ style="background:#4d4b7d;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خلافت جون ٽي اهم جنگيون''' ! style="background:#e7e7f5;" | جنگ ! style="background:#e7e7f5;" | مخالف ڌر ! style="background:#e7e7f5;" | بنيادي سياسي مسئلو ! style="background:#e7e7f5;" | نتيجو |- | [[جنگ جمل]] | حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون | حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سياسي اختلاف | حضرت عليءَ جي فتح |- | [[جنگ صفين]] | معاويه بن ابي سفيان جو لشڪر | خلافت جي سياسي اختيار ۽ حضرت عثمان جي قتل بابت تڪرار | تحڪيم جو معاهدو |- | [[جنگ نهروان]] | خوارج جو هٿياربند گروهه | تحڪيم ۽ سياسي اختيار بابت اختلاف | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |} == شهادت ۽ وفات (661ع) == {{Main|علي بن ابي طالب جو قتل}} [[File:Imam Ali Mosque.jpg|thumb|250px|[[نجف]] ۾ حضرت عليءَ سان منسوب روضو، جيڪو شيعا مسلمانن جي اهم زيارتگاهن مان هڪ آهي.]] حضرت [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت جو خاتمو 40هه/661ع ۾ سندس قتل سان ٿيو. ان وقت اسلامي رياست گهرو سياسي ۽ فوجي اختلافن مان گذري رهي هئي. [[معاويه بن ابي سفيان]] شام ۾ پنهنجي سياسي حيثيت مضبوط ڪري چڪو هو، جڏهن ته حضرت عليءَ جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[ڪوفو]] هو.<ref name="IranicaAliLife">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جي قتل جو ذميوار [[عبدالرحمان بن ملجم]] هو، جنهن جو تعلق [[خوارج]] سان بيان ڪيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن موجب، ابن ملجم حضرت عليءَ تي ڪوفي جي مسجد ۾ زهر لڳل تلوار سان حملو ڪيو، جنهن جي زخمن سبب ڪجهه وقت کان پوءِ سندس وفات ٿي.<ref name="IranicaAliLife"/> === سياسي پسمنظر === حضرت عليءَ جي خلافت دوران [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] جهڙا اهم فوجي واقعا پيش آيا. جنگ صفين کان پوءِ تحڪيم جي مسئلي تي حضرت عليءَ جي حامين مان هڪ گروهه الڳ ٿيو، جنهن کي بعد ۾ خوارج جي نالي سان سڃاتو ويو. 658ع ۾ جنگ نهروان دوران حضرت عليءَ جي فوج خارجي هٿياربند گروهه کي شڪست ڏني. تاريخي ماخذن ۾ ابن ملجم جي حملي کي نهروان ۾ مارجي ويل ماڻهن جي انتقام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="IranicaAliLife"/> === عبدالرحمان بن ملجم === {{Main|عبدالرحمان بن ملجم}} عبدالرحمان بن ملجم المرادي ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ حضرت عليءَ جي قاتل طور مشهور آهي. تاريخي روايتن ۾ کيس خارجي گروهه سان وابسته شخص قرار ڏنو ويو آهي. سندس سياسي مقصد بابت روايتون جنگ نهروان ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل اختلافن سان لاڳاپيل آهن.<ref name="IranicaAliLife"/> ابن ملجم جي زندگيءَ، سندس ساٿين ۽ حملي جي تياريءَ بابت قديم تاريخي ڪتابن ۾ ڪيترائي تفصيلي بيان موجود آهن. انهن بيانن جي سڀني جزئيات کي هڪجهڙي تاريخي حيثيت حاصل نه آهي. === ڪوفي جي مسجد ۾ حملو === [[ڪوفي جي جامع مسجد]] حضرت عليءَ جي خلافت جي آخري دور سان لاڳاپيل اهم تاريخي ماڳ آهي. ابتدائي تاريخي بيانن موجب، حضرت عليءَ تي صبح جي وقت مسجد ۾ تلوار سان حملو ڪيو ويو. حملي ۾ سندس مٿي تي زخم آيو ۽ ڪجهه وقت کان پوءِ سندس وفات ٿي.<ref name="IranicaAliLife"/> شيعا روايتن ۾ حملي ۽ شهادت سان لاڳاپيل رمضان جون تاريخون خاص مذهبي اهميت رکن ٿيون. === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === حضرت عليءَ جي وفات جو هجري سال 40هه ۽ عيسوي سال 661ع عام طور تسليم ٿيل آهن، پر رمضان جي مخصوص تاريخ ۽ ان جي عيسوي تقويم سان مطابقت بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهن. ''Encyclopaedia Iranica'' جي سوانحي مقالي ۾ وفات جي تاريخ 19 يا 21 رمضان 40هه بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته 27 جنوري 661ع پڻ ڄاڻايل آهي.<ref name="IranicaAliLife"/> شيعا مذهبي روايتن ۾ 21 رمضان حضرت عليءَ جي شهادت جي ڏينهن طور مشهور آهي. مختلف تاريخي تقويمن ۽ حسابن جي ڪري ان ڏينهن جي عيسوي تاريخ هڪجهڙي نموني پيش نه ڪئي ويندي آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b8c9d4;" |+ style="background:#275b73;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي وفات بابت بنيادي تاريخي معلومات''' ! style="background:#dfedf4;" | موضوع ! style="background:#dfedf4;" | تفصيل |- | هجري سال | 40هه |- | عيسوي سال | 661ع |- | هجري مهينو | رمضان |- | مشهور شيعا روايت | 21 رمضان |- | تاريخي اختلاف | ڪجهه ماخذن ۾ 19 يا 21 رمضان |- | وفات جو هنڌ | ڪوفو، عراق |- | حملي آور | عبدالرحمان بن ملجم المرادي |- | حملي جو هٿيار | زهر لڳل تلوار |- | وفات جو سبب | قاتلاڻي حملي ۾ لڳل زخم |} == تدفين ۽ قبر جي سڃاڻپ == {{Main|روضو امام علي|نجف}} حضرت عليءَ جي تدفين جي هنڌ بابت ابتدائي اسلامي تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملن ٿا. گهڻن شيعا تاريخي ۽ مذهبي ماخذن موجب، کيس ڪوفي جي اولهه ۾ ''غري'' نالي علائقي ۾ دفن ڪيو ويو، جيڪو موجوده [[نجف]] سان لاڳاپيل آهي. ٻين تاريخي روايتن ۾ قبر جا مختلف هنڌ بيان ڪيا ويا آهن. انهيءَ اختلاف کي ''Encyclopaedia Iranica'' ۾ پڻ تفصيل سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="IranicaAliCommunity">{{cite encyclopedia |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb ii. ʿAlī as Seen by the Community |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-ii-ali-as-seen-by-the-community/ |language=en }}</ref> === ڳجهي تدفين جي روايت === شيعا روايتن موجب، حضرت عليءَ جي قبر جي هنڌ کي شروعات ۾ ظاهر نه ڪيو ويو ته جيئن سياسي مخالفن طرفان قبر جي بيحرمتيءَ جو خطرو نه رهي. اهڙيءَ طرح قبر جي هنڌ بابت ڄاڻ محدود ماڻهن تائين رهي. بعد جي صدين ۾ نجف واري هنڌ کي حضرت عليءَ جي مدفن طور وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو.<ref name="IranicaNajaf">{{cite encyclopedia |last=Aslan |first=Rose |title=Najaf |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=2015 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/najaf/ |language=en }}</ref> === مدفن بابت مختلف تاريخي رايا === تاريخي ادب ۾ حضرت عليءَ جي قبر بابت ڪوفي، نجف ۽ ٻين هنڌن سان لاڳاپيل روايتون ملن ٿيون. اڪثر شيعا عالمن جي راءِ آهي ته حضرت عليءَ جو مدفن نجف جي علائقي ۾ آهي. ڪجهه قديم سني مؤرخن قبر جي صحيح هنڌ بابت مختلف رايا بيان ڪيا آهن.<ref name="IranicaAliCommunity"/> اهو اختلاف قبر جي شروعاتي سڃاڻپ جي تاريخ بابت آهي؛ موجوده نجف وارو روضو صدين کان حضرت عليءَ سان منسوب مشهور مذهبي ۽ تاريخي ماڳ رهيو آهي. == نجف ۾ روضو امام علي == {{Main|روضو امام علي}} [[نجف]] عراق جو هڪ اهم مذهبي، تاريخي ۽ علمي شهر آهي. شهر جي تاريخ حضرت عليءَ سان منسوب قبر ۽ ان جي چوڌاري قائم ٿيل زيارتگاهه سان گهري طرح لاڳاپيل آهي.<ref name="IranicaNajaf"/> === روضي جي شروعاتي تاريخ === شيعا روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته حضرت عليءَ جي قبر جو هنڌ ڪجهه وقت تائين عام ماڻهن کان لڪل رهيو. هڪ مشهور روايت موجب، عباسي خليفي [[هارون الرشيد]] جي دور ۾ قبر جي هنڌ جي سڃاڻپ ۽ اتي تعمير جو آغاز ٿيو. البت انهيءَ واقعي سان لاڳاپيل معجزاتي تفصيلن کي تاريخي طور قطعي ثابت ٿيل حقيقتون نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="IranicaNajaf"/> === حمداني ۽ بويهي دور === ڏهين صدي عيسويءَ ۾ نجف جي زيارتگاهه جي تعمير ۽ توسيع ۾ اهم تبديليون آيون. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب، لڳ ڀڳ 924ع ۾ حمداني حڪمران عبدالله ابو الهيجاءَ قبر جي چوڌاري حفاظتي تعمير ۽ گنبذ قائم ڪرايو. 949ع ۾ بويهي حڪمران [[عضد الدوله]] جي دور ۾ روضي جي وڌيڪ منظم تعمير ٿي.<ref name="IranicaNajaf"/> === بعد وارن دورن ۾ ترقي === بعد جي صدين ۾ مختلف مسلمان حڪمرانن، اميرن ۽ عقيدتمندن روضي جي مرمت، تعمير ۽ آرائش ۾ حصو ورتو. صفوي، عثماني ۽ قاجاري دورن ۾ نجف جي مذهبي ۽ علمي حيثيت وڌيڪ نمايان ٿي. نجف نه رڳو زيارتگاهه رهيو، پر شيعا ديني تعليم ۽ فقهي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو.<ref name="IranicaNajaf"/> === روضي جي مذهبي اهميت === نجف جو روضو شيعا مسلمانن جي اهم ترين زيارتگاهن مان آهي. حضرت عليءَ جي ديني ۽ تاريخي حيثيت سبب هي ماڳ ٻين مسلمانن لاءِ پڻ تاريخي اهميت رکي ٿو. نجف ۾ موجود [[وادي السلام]] قبرستان پڻ شهر جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="IranicaNajaf"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7c5dc;" |+ style="background:#415b86;color:white;padding:10px;" | '''نجف جي روضي جي تاريخ جا چونڊ مرحلا''' ! style="background:#e3eafa;" | دور ! style="background:#e3eafa;" | تاريخي ترقي ! style="background:#e3eafa;" | ماخذ |- | 661ع کان پوءِ | حضرت عليءَ جي ڳجهي تدفين بابت روايتون | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | عباسي دور | قبر جي سڃاڻپ ۽ ابتدائي تعمير سان لاڳاپيل روايتون | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | لڳ ڀڳ 924ع | حمداني دور ۾ حفاظتي تعمير ۽ گنبذ | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | 949ع | بويهي دور ۾ منظم روضي جي تعمير | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | صفوي ۽ عثماني دور | روضي جي سرپرستي ۽ آرائش | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | جديد دور | عالمي زيارتگاهه ۽ شيعا علمي مرڪز | ''Encyclopaedia Iranica'' |} == حضرت حسن بن عليءَ جي جانشيني == {{Main|حسن بن علي|حسن ۽ معاويه جو صلح}} حضرت عليءَ جي وفات کان پوءِ سندس وڏي پٽ [[حسن بن علي]] کي عراق ۾ سندس حامين خليفي طور تسليم ڪيو. شيعا عقيدي موجب، حضرت حسن پنهنجي والد کان پوءِ ٻيو امام ٿيو.<ref name="IranicaHasan">{{cite encyclopedia |last=Madelung |first=Wilferd |title=Ḥasan b. ʿAli b. Abi Ṭāleb |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=12 |pages=26–28 |year=2003 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hasan-b-ali/ |language=en }}</ref> === عراق ۾ بيعت === حضرت عليءَ جي قتل کان پوءِ ڪوفي ۾ سندس حامين حضرت حسن جي قيادت قبول ڪئي. ان وقت شام ۾ معاويه جي حڪومت موجود هئي، تنهنڪري اسلامي رياست جي سياسي وحدت جو سوال اڃا حل نه ٿيو هو. === معاويه سان سياسي اختلاف === حضرت حسن ۽ معاويه جي وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو. حضرت حسن جي فوجي ۽ سياسي حمايت ۾ موجود اختلافن سبب سندس حڪومت کي ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="IranicaHasan"/> === صلح جو معاهدو === 661ع ۾ حضرت حسن ۽ معاويه وچ ۾ صلح جو معاهدو ٿيو. انهيءَ معاهدي جي شرطن بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن، جن جي تفصيلن ۾ اختلاف ملي ٿو. صلح کان پوءِ حضرت حسن عملي حڪومت تان دستبردار ٿيو ۽ معاويه جي سياسي اقتدار جو رستو هموار ٿيو.<ref name="IranicaHasan"/> === اموي خلافت جو آغاز === حضرت حسن جي حڪومت تان دستبرداريءَ کان پوءِ معاويه جي اقتدار سان [[اموي خلافت]] جو دور شروع ٿيو. اسلامي تاريخ ۾ 661ع کي عام طور راشدين خلافت جي پڄاڻي ۽ اموي حڪمرانيءَ جي آغاز سان ڳنڍيو ويندو آهي. == حضرت عليءَ جو خاندان == {{Main|اهل بيت|بنو هاشم|علوي سادات}} حضرت عليءَ جو تعلق [[قريش]] جي [[بنو هاشم]] خاندان سان هو. سندس والد [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] ۽ والده [[فاطمه بنت اسد]] هئي. حضرت علي، رسول الله ﷺ جو سؤٽ ۽ ناٺي هو. سندس اولاد مان ڪيترن ماڻهن ابتدائي اسلامي تاريخ، مذهبي فڪر ۽ بعد جي سياسي تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === حضرت فاطمه سان شادي === {{Main|فاطمه زهرا}} حضرت عليءَ جي پهرين گهرواري [[فاطمه زهرا]]، رسول الله ﷺ جي نياڻي هئي. سندن شادي هجرت کان پوءِ مديني ۾ ٿي. تاريخي ۽ سوانحي ماخذن موجب، حضرت فاطمه جي حياتيءَ ۾ حضرت عليءَ ٻي شادي نه ڪئي.<ref name="TDVAli">{{cite encyclopedia |title=Ali |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ali |language=tr }}</ref> حضرت فاطمه ۽ حضرت عليءَ جي اولاد ۾ حسن، حسين، زينب ۽ ام ڪلثوم جا نالا مشهور آهن. محسن جو نالو پڻ تاريخي ۽ نسب نامي روايتن ۾ اچي ٿو، پر سندس ولادت ۽ وفات جي حالتن بابت مختلف مذهبي روايتون موجود آهن.<ref name="TDVAli"/> === حضرت فاطمه کان پوءِ شاديون === حضرت فاطمه جي وفات کان پوءِ حضرت عليءَ ٻيون شاديون ڪيون. مختلف تاريخي ۽ نسب نامي ڪتابن ۾ سندس گهروارين جا نالا ۽ تعداد ڪجهه اختلاف سان ملن ٿا. مشهور نالن ۾ هي شامل آهن: * [[امامه بنت ابي العاص]]؛ * [[ام البنين]]، جنهن جو اصل نالو فاطمه بنت حزام هو؛ * [[اسماء بنت عميس]]؛ * [[خوله حنفيه]]؛ * ليليٰ بنت مسعود؛ * الصهباء بنت ربيعه؛ * ام سعيد بنت عروه. انهن کان سواءِ ٻين عورتن جا نالا پڻ ڪجهه تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿا. سڀني روايتن ۾ سندن ازدواجي حيثيت، ترتيب ۽ اولاد جي نسبت هڪجهڙي نه آهي. === اولاد جو تعداد === حضرت عليءَ جي پٽن ۽ ڌيئرن جي مجموعي تعداد بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' جي سوانحي مقالي ۾ 14 پٽن ۽ 19 ڌيئرن جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين نسب نامن ۾ مختلف تعداد بيان ٿيل آهن.<ref name="IranicaAliLife"/> انهن اختلافن جو هڪ سبب مختلف ماخذن ۾ ننڍي عمر ۾ فوت ٿيل ٻارن، ساڳين نالن وارن ٻارن ۽ مختلف مائرن جي اولاد جي ڳڻپ ۾ فرق آهي. == حضرت عليءَ جا مشهور پٽ == === حسن بن علي === [[حسن بن علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جو پٽ هو. هو رسول الله ﷺ جو ڏوهٽو، شيعا اسلام جو ٻيو امام ۽ حضرت عليءَ کان پوءِ ٿوري عرصي لاءِ خليفو رهيو.<ref name="IranicaHasan"/> === حسين بن علي === {{Main|حسين بن علي}} [[حسين بن علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جو پٽ هو. شيعا عقيدي موجب، هو ٽيون امام هو. 680ع ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران سندس قتل اسلامي تاريخ جي انتهائي اهم واقعن مان آهي. === محمد بن حنفيه === {{Main|محمد بن حنفيه}} [[محمد بن حنفيه]] حضرت عليءَ جو پٽ هو، جنهن جي ماءُ خوله حنفيه هئي. حضرت عليءَ جي وفات کان پوءِ، خاص طور ڪربلا جي واقعي کان پوءِ، محمد بن حنفيه جي شخصيت ڪجهه سياسي ۽ مذهبي تحريڪن ۾ اهميت حاصل ڪئي. === عباس بن علي === {{Main|عباس بن علي}} [[عباس بن علي]] حضرت عليءَ ۽ ام البنين جو پٽ هو. هو ڪربلا جي واقعي سان لاڳاپيل مشهور تاريخي شخصيتن مان آهي ۽ شيعا مذهبي روايت ۾ کيس وفاداري ۽ بهادريءَ جي علامت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. === ٻيا پٽ === نسب نامي روايتن ۾ حضرت عليءَ جي ٻين پٽن جا نالا پڻ ملن ٿا، جن ۾ عبدالله، جعفر، عثمان، عمر ۽ محمد نالي ٻين پٽن جو ذڪر شامل آهي. انهن مان ڪجهه ماڻهن جي ماءُ، مڪمل نالي ۽ سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. تنهنڪري تفصيلي نسب نامي ۾ هر فرد لاءِ الڳ معتبر ماخذ گهربل آهي. == حضرت عليءَ جون مشهور ڌيئرون == === زينب بنت علي === {{Main|زينب بنت علي}} [[زينب بنت علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جي ڌيءَ هئي. هوءَ ڪربلا جي واقعي ۽ ان کان پوءِ اهل بيت جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شخصيت آهي. شيعا روايتن ۾ سندس خطبن، صبر ۽ سياسي جرئت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. === ام ڪلثوم بنت علي === {{Main|ام ڪلثوم بنت علي}} [[ام ڪلثوم بنت علي]] حضرت عليءَ جي ڌيءَ هئي. سندس زندگيءَ، شادي ۽ اولاد بابت سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ ڪجهه اختلاف ملن ٿا. انهن اختلافن کي هڪ ئي روايت جي بنياد تي قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. === ٻيون ڌيئرون === مختلف نسب نامن ۾ رقيه، امامه ۽ ٻين نالن جو ذڪر ملي ٿو. سڀني ڌيئرن جي مڪمل فهرست، سندن مائرن ۽ حياتيءَ جي تفصيلن بابت قديم ماخذ هڪجهڙا نه آهن. == خاندان جي چونڊ فردن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b6cad1;" |+ style="background:#22665d;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خاندان جون مشهور شخصيتون''' ! style="background:#dff1ea;" | نالو ! style="background:#dff1ea;" | رشتو ! style="background:#dff1ea;" | ماءُ يا والد ! style="background:#dff1ea;" | تاريخي اهميت |- | [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] | والد | عبدالمطلب جو پٽ | بنو هاشم جي اهم شخصيت |- | [[فاطمه بنت اسد]] | والده | — | ابتدائي اسلامي سوانح ۾ ذڪر |- | [[فاطمه زهرا]] | گهرواري | رسول الله ﷺ جي نياڻي | اهل بيت جي اهم شخصيت |- | [[حسن بن علي]] | پٽ | فاطمه زهرا | ٻيو شيعا امام ۽ 661ع ۾ خليفو |- | [[حسين بن علي]] | پٽ | فاطمه زهرا | ٽيون شيعا امام؛ ڪربلا سان لاڳاپيل |- | [[زينب بنت علي]] | ڌيءَ | فاطمه زهرا | ڪربلا کان پوءِ جي تاريخ ۾ اهم شخصيت |- | [[ام ڪلثوم بنت علي]] | ڌيءَ | فاطمه زهرا | ابتدائي اسلامي خاندان جي تاريخ |- | [[محمد بن حنفيه]] | پٽ | خوله حنفيه | ابتدائي اسلامي سياسي ۽ مذهبي تاريخ |- | [[عباس بن علي]] | پٽ | ام البنين | ڪربلا جي تاريخ سان لاڳاپيل |} == علوي نسل ۽ تاريخي ورثو == {{Main|علوي سادات|اهل بيت}} حضرت عليءَ جي اولاد ۽ سندس نسل سان لاڳاپيل خاندانن کي اسلامي تاريخ ۾ ''علوي'' سڏيو ويو آهي. حضرت عليءَ جي نسل مان خاص طور حسن ۽ حسين جي اولاد اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ پکڙجي وئي. انهن خاندانن مان ڪيترن ماڻهن مذهبي تعليم، سياسي تحريڪن، علمي ادارن ۽ مقامي حڪومتن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. علوي نسب جي تاريخي مطالعي ۾ قديم نسب نامن، سوانحي ڪتابن ۽ علائقائي تاريخن کي بنيادي ماخذن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. == علمي، ادبي ۽ روحاني ورثو == [[علي بن ابي طالب]] کي اسلامي تاريخ ۾ سياسي ۽ فوجي اڳواڻ هجڻ سان گڏ علم، فصاحت، حڪمت، اخلاقي تعليم ۽ روحاني روايتن سان پڻ وابسته شخصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي سان منسوب خطبن، خطن ۽ مختصر قولن اسلامي فڪر، عربي ادب، مذهبي تعليم ۽ حڪمرانيءَ بابت بحثن تي گهرو اثر ڇڏيو آهي.<ref name="IIS-Ali-Legacy">{{cite web |title=Ali ibn Abi Talib |url=https://www.iis.ac.uk/media/kyiagjr0/ali-ibn-abu-talib_reza_logo-51349596.pdf |website=The Institute of Ismaili Studies |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref> === نهج البلاغه === {{Main|نهج البلاغه}} '''''نهج البلاغه''''' عربي ٻوليءَ جي خطبن، خطن ۽ حڪمت ڀرين قولن جو مشهور مجموعو آهي، جيڪو حضرت علي ابن ابي طالب ڏانهن منسوب آهي. هن مجموعي کي [[الشريف الرضي]] (وفات 406هه/1016ع) چوٿين صدي هجريءَ جي آخر ۾ مرتب ڪيو. ان جي ترتيب لڳ ڀڳ 400هه/1009–1010ع ۾ مڪمل ٿي.<ref name="IIS-Nahj">{{cite web |title=Nahj al-Balāgha |url=https://www.iis.ac.uk/glossary/nahj-al-balagha/ |website=The Institute of Ismaili Studies |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref><ref name="Edinburgh-Nahj">{{cite thesis |title=A Critical Study of Nahj al-Balagha |url=https://era.ed.ac.uk/server/api/core/bitstreams/eaf07099-3c26-4d0f-b533-6d76e2d3e2bc/content |publisher=University of Edinburgh |language=en }}</ref> هن ڪتاب جو مقصد حضرت عليءَ سان منسوب فصيح عربي نثر جا چونڊ نمونا گڏ ڪرڻ هو. مجموعي جا ٽي بنيادي حصا آهن: # خطبا، وعظ ۽ خطاب؛ # خط، حڪم ناما ۽ عهدناما؛ # مختصر حڪمت ڀريا قول ۽ اخلاقي نصيحتون. مختلف ڇاپن ۽ ترتيبن ۾ خطبن ۽ قولن جي ڳڻپ ۾ معمولي فرق ملي ٿو؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ ڇاپي جي انگن کي سڀني نسخن لاءِ قطعي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Edinburgh-Nahj"/> === نهج البلاغه جي موضوعاتي اهميت === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c1d0;" |+ style="background:#244d68;color:white;padding:10px;" | نهج البلاغه جا اهم موضوع ! style="background:#dcebf3;" | موضوع ! style="background:#dcebf3;" | بنيادي بحث ! style="background:#dcebf3;" | علمي اهميت |- | توحيد ۽ الهيات | خدا جي وحدانيت، صفات ۽ تخليق | اسلامي علم الڪلام ۽ مذهبي فلسفي سان تعلق |- | اخلاق | تقويٰ، انصاف، عاجزي ۽ انساني ذميواري | فرد ۽ سماج جي اخلاقي تربيت |- | حڪمراني | حڪمران جون ذميواريون، رعيت جا حق ۽ انتظامي انصاف | اسلامي سياسي فڪر ۽ حڪمرانيءَ جي تاريخ |- | سماجي انصاف | غريبن، ڪمزورن ۽ محروم طبقن سان سلوڪ | سماجي ۽ معاشي اخلاق |- | انساني زندگي | دنيا جي ناپائيداري، موت ۽ آخرت | روحاني ۽ اخلاقي ادب |- | عربي ادب | خطابت، تشبيهه، استعاري ۽ فصيح نثر | عربي بلاغت ۽ ادبي تنقيد |} === مالڪ اشتر ڏانهن منسوب عهدنامو === {{Main|مالڪ اشتر}} ''نهج البلاغه'' ۾ شامل مشهور دستاويزن مان هڪ اهو عهدنامو آهي، جيڪو حضرت عليءَ ڏانهن منسوب آهي ۽ جنهن ۾ [[مالڪ اشتر]] کي مصر جي گورنريءَ لاءِ هدايتون ڏنل آهن. هن متن ۾ حڪمراني، انصاف، انتظامي اهلڪارن جي چونڊ، عوام سان سلوڪ ۽ ڪمزور طبقن جي حقن جهڙا موضوع ملن ٿا. اسلامي سياسي فڪر جي مطالعي ۾ هن عهدنامي کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="IIS-Nahj"/> تاريخي لحاظ کان عهدنامي جي نسبت ۽ ان جي متن جي مختلف روايتن کي الڳ تحقيقي موضوع سمجهيو وڃي ٿو. انهيءَ ڪري عهدنامي ۾ موجود هر جملي کي آزاد سندي جاچ کان سواءِ حضرت عليءَ جو لفظ بلفظ ثابت ٿيل فرمان قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === نهج البلاغه جي سند ۽ نسبت بابت تحقيق === ''نهج البلاغه'' جي تاريخي اعتبار بابت مسلمان عالمن ۽ جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي. الشريف الرضيءَ مجموعي ۾ گهڻن خطبن ۽ قولن سان مڪمل روايتي سندون درج نه ڪيون. انهيءَ سبب ڪتاب جي هر متن جي اصل نسبت کي جانچڻ لاءِ اڳين تاريخي، ادبي ۽ حديثي ڪتابن سان تقابلي مطالعو ضروري سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Edinburgh-Nahj"/> ڪجهه محققن اڳين ڪتابن ۾ ساڳين يا ملندڙ جلندڙ عبارتن جي موجودگيءَ کي هن مجموعي جي قديم روايتي بنيادن جي حمايت ۾ پيش ڪيو آهي. ٻئي طرف ڪجهه ناقدن سندن جي کوٽ، متن جي تاريخ ۽ مذهبي اختلافن جي بنياد تي مجموعي جي ڪن حصن جي نسبت تي اعتراض ڪيا آهن.<ref name="Sindawi2025">{{cite journal |last=Sindawi |first=Khalid |title=Examining the Authorship of Nahj al-Balāgha: Between Ali Ibn Abi Talib, al-Sharif al-Radi, and al-Sharif al-Murtad |journal=AL-Majma |volume=20 |pages=131–176 |year=2025 |url=https://ojs.qsm.ac.il/index.php/majma/article/view/950 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ''نهج البلاغه'' جي ادبي اهميت ۽ ان جي هر عبارت جي تاريخي نسبت ٻه الڳ تحقيقي سوال آهن. ڪتاب جي عربي ادب ۾ اهم حيثيت هجڻ جو مطلب اهو ناهي ته ان جي سمورن متنن جي سند بابت اختلاف ختم ٿي ويا آهن. === عربي ادب ۽ بلاغت === حضرت عليءَ ڏانهن منسوب نثر عربي خطابت ۽ بلاغت جي مطالعي ۾ نمايان مقام رکي ٿو. ''نهج البلاغه'' تي مختلف دورن ۾ شرحون لکيون ويون، جن ۾ [[ابن ابي الحديد]] جي شرح خاص شهرت حاصل ڪئي.<ref name="IIS-Nahj"/> ابن ابي الحديد (وفات 656هه/1258ع) جي شرح ادبي تشريح سان گڏ تاريخي، مذهبي ۽ فلسفيانه بحثن سبب پڻ اهميت رکي ٿي. هن شرح جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ''نهج البلاغه'' جو اثر ڪنهن هڪ مذهبي جماعت تائين محدود نه رهيو. === اسلامي فقهه ۽ تفسير ۾ مقام === اسلامي علمي روايتن ۾ حضرت عليءَ کي قرآن جي فهم، شرعي مسئلن، عدالتي فيصلن ۽ ديني تعليم سان وابسته شخصيت طور پيش ڪيو ويندو آهي. سني ۽ شيعه علمي روايتن ۾ سندس علمي مقام کي مڃيو وڃي ٿو، پر سندس مذهبي اختيار، امامت ۽ فقهي حجيت جي نوعيت بابت ٻنهي روايتن جا نظريا مختلف آهن. شيعه اماميه فڪر ۾ حضرت عليءَ کي پهريون امام ۽ مذهبي هدايت جو بنيادي مرجع سمجهيو وڃي ٿو. سني روايت ۾ کيس رسول الله جو صحابي، چوٿون راشد خليفو ۽ ابتدائي اسلامي علمي روايت جي اهم شخصيت طور تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="IIS-Ali-Legacy"/> === تصوف ۽ روحاني سلسلا === اسلامي تصوف جي ڪيترن سلسلن جي روحاني نسب نامن ۾ حضرت عليءَ کي اهم حيثيت حاصل آهي. ڪيترائي صوفي سلسلا پنهنجي روحاني تعليم جي سلسلي کي حضرت عليءَ جي واسطي سان رسول الله تائين پهچائين ٿا. شيعه فڪر ۾ حضرت عليءَ جي روحاني حيثيت خاص طور امامت ۽ عرفان جي تصورن سان ڳنڍيل آهي. سني صوفي روايتن ۾ پڻ کيس روحاني تربيت، حڪمت ۽ باطني علم سان وابسته اهم شخصيت طور ڏٺو ويندو آهي.<ref name="IIS-Ali-Legacy"/> روحاني سلسلن جا اهي نسب ناما مذهبي روايتن جو حصو آهن؛ انهن جي هر تاريخي ڪڙي جي آزاد تصديق هڪ الڳ تحقيقي مسئلو آهي. === حضرت عليءَ ڏانهن منسوب ادب جا ماخذ === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4c8d5;" |+ style="background:#365d77;color:white;padding:9px;" | حضرت عليءَ سان منسوب قولن ۽ خطبن جي مطالعي جا اهم ڪتاب ! style="background:#e1edf4;" | ڪتاب ! style="background:#e1edf4;" | مرتب يا مصنف ! style="background:#e1edf4;" | علمي نوعيت |- | ''[[نهج البلاغه]]'' | [[الشريف الرضي]] | خطبن، خطن ۽ حڪمت ڀرين قولن جو انتخاب |- | ''شرح نهج البلاغه'' | [[ابن ابي الحديد]] | ادبي، تاريخي ۽ فڪري شرح |- | ''مصادر نهج البلاغة وأسانيده'' | عبد الزهراء الحسيني الخطيب | مجموعي جي متنن جا اڳيان ماخذ ۽ سندون ڳولڻ جي ڪوشش |- | ''A Critical Study of Nahj al-Balagha'' | سيد محمد عسڪري جعفري | نهج البلاغه جي متن، ماخذن ۽ تاريخي نسبت جو تنقيدي مطالعو |} === جديد تحقيق === جديد تحقيقي ادب ۾ ''نهج البلاغه'' بابت متن جي نسبت، تدوين جي تاريخ، اڳين ماخذن ۽ ادبي اسلوب تي ڪم ڪيو ويو آهي. خالد سنداويءَ جي 2025ع ۾ شايع ٿيل تحقيق ۾ ''نهج البلاغه'' جي مصنفيت بابت مختلف موقفن ۽ الشريف الرضي ۽ الشريف المرتضيءَ سان لاڳاپيل بحثن جو جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Sindawi2025"/> اهڙيون تحقيقون واضح ڪن ٿيون ته حضرت عليءَ جي علمي ورثي جو مطالعو صرف مذهبي عقيدي جو موضوع نه، پر عربي ادب، تاريخ نگاري، متن شناسي ۽ حديثي تحقيق جو پڻ حصو آهي. == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |language=en}} * {{cite book |last=Shah-Kazemi |first=Reza |title=Justice and Remembrance: Introducing the Spirituality of Imam Ali |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |language=en}} * {{cite book |last=Shah-Kazemi |first=Reza |title=Imam Ali: From Concise History to Timeless Mystery |publisher=I.B. Tauris |year=2022 |language=en}} * {{cite book |last=al-Radi |first=al-Sharif |title=Nahj al-Balagha |language=ar}} * {{cite book |last=Ibn Abi al-Hadid |title=Sharh Nahj al-Balagha |language=ar}} * {{cite journal |last=Sindawi |first=Khalid |title=Examining the Authorship of Nahj al-Balāgha: Between Ali Ibn Abi Talib, al-Sharif al-Radi, and al-Sharif al-Murtad |journal=AL-Majma |volume=20 |pages=131–176 |year=2025 |url=https://ojs.qsm.ac.il/index.php/majma/article/view/950 |language=en}} ==حوالا== {{Reflist}} p9feh97vrww2n2929b5b85p3hltyrto 425661 425660 2026-10-27T13:19:33Z Intisar Ali 8681 425661 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جو چوٿون راشد خليفي ۽ شيعا اسلام جو پهريون امام (تقريباً 600ع–661ع)}} {{Infobox royalty | name = علي ابن ابي طالب | native_name = علي بن أبي طالب | image = Istanbul - Santa Sofia - Medalló (cropped).JPG | image_size = 250px | caption = استنبول جي آيا صوفيا ۾ حضرت عليءَ جي نالي واري خطاطي | succession = [[خلافت راشده|چوٿون راشد خليفي]] | reign = 656ع – 661ع | predecessor = [[عثمان بن عفان]] | successor = [[حسن بن علي]] (مختصر مدت لاءِ) | birth_date = تقريباً 600ع | birth_place = [[مڪو]]، حجاز | death_date = 40ھ / 661ع | death_place = [[ڪوفو]]، عراق | burial_place = [[امام علي جو روضو]]، [[نجف]]، عراق | father = [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] | mother = [[فاطمه بنت اسد]] | spouse = [[فاطمه زهرا]] ۽ ٻيون | issue = [[حسن بن علي]]، [[حسين بن علي]] ۽ ٻيا | house = [[بنو هاشم]] | religion = [[اسلام]] }} '''علي ابن ابي طالب''' (عربي: '''علي بن أبي طالب'''؛ تقريباً 600ع – 661ع)، [[اسلام]] جي شروعاتي تاريخ جي اهم شخصيت، [[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] جو سؤٽ ۽ ناٺي، [[خلافت راشده]] جو چوٿون خليفي ۽ [[شيعا اسلام]] جي عقيدي موجب پهريون [[امام]] هو.<ref name="Poonawala1985">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref><ref name="OxfordAli2011">{{cite web |last1=Momen |first1=Moojan |last2=Ghaemmaghami |first2=Omid |title=ʿAlī Ibn Abī Ṭālib |website=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |date=2011-05-25 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0007 |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554579518 |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جو تعلق مڪي جي [[قريش]] قبيلي جي [[بنو هاشم]] خاندان سان هو. سندس والد [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] رسول الله ﷺ جو چاچو ۽ ننڍپڻ ۾ سندس سرپرست هو. حضرت عليءَ جي والده [[فاطمه بنت اسد]] هئي. روايتي بيانن موجب، ابو طالب جي مالي تنگيءَ کان پوءِ علي ننڍي عمر ۾ حضرت محمد ﷺ ۽ [[خديجه بنت خويلد]] جي گهر ۾ پرورش حاصل ڪئي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ اسلام قبول ڪندڙ ابتدائي شخصيتن مان هو. رسول الله ﷺ جي مڪي واري دعوت، مديني ڏانهن هجرت، اسلامي جماعت جي تنظيم ۽ شروعاتي فوجي مهمن ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو. هجرت کان پوءِ سندس شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي، جنهن مان حسن ۽ حسين سميت اولاد پيدا ٿيو.<ref name="Poonawala1985"/><ref name="OxfordAli2011"/> 632ع ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[ابو بڪر صديق]]، [[عمر بن خطاب]] ۽ [[عثمان بن عفان]] جي خلافتن کان پوءِ 656ع ۾ علي خليفي ٿيو. سندس دور ۾ [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] جهڙا اهم واقعا پيش آيا. 661ع ۾ ڪوفي ۾ هڪ حملي جي نتيجي ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> سني مسلمان عليءَ کي چوٿون راشد خليفي ۽ رسول الله ﷺ جي ممتاز صحابين مان شمار ڪن ٿا، جڏهن ته شيعا مسلمان کيس رسول الله ﷺ جو جائز ديني ۽ سياسي جانشين ۽ پهريون امام سمجهن ٿا. ٻنهي روايتن ۾ سندس علم، شجاعت، عبادت ۽ اخلاقي ڪردار کي وڏي اهميت حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == نالو، نسب ۽ لقب == حضرت عليءَ جو نالو '''علي بن ابي طالب بن عبدالمطلب''' هو. سندس تعلق قريش جي بنو هاشم شاخ سان هو. سندس والد ابو طالب ۽ رسول الله ﷺ جو والد عبدالله، ٻئي عبدالمطلب جا پٽ هئا؛ انهيءَ ڪري علي ۽ رسول الله ﷺ سؤٽ هئا.<ref name="Poonawala1985"/> تاريخي ۽ مذهبي ادب ۾ حضرت عليءَ لاءِ ڪيترائي لقب ۽ ڪنيتون استعمال ٿين ٿيون، جن مان ''ابوالحسن''، ''ابوتراب''، ''مرتضيٰ''، ''حيدر'' ۽ ''اميرالمؤمنين'' مشهور آهن. انهن لقبن جي استعمال، معنائن ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتن کي جدا جدا ماخذن جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. == ولادت ۽ ابتدائي زندگي == === ولادت جو زمانو ۽ هنڌ === اڪثر جديد تاريخي ۽ انسائيڪلوپيڊيا ماخذ حضرت عليءَ جي ولادت تقريباً 600ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ڄاڻائين ٿا. ولادت جي صحيح ڏينهن ۽ سال بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> شيعا مذهبي روايتن ۾ 13 رجب سندس ولادت جي تاريخ طور مشهور آهي. ڪعبي جي اندر سندس ولادت جو بيان پڻ مذهبي ۽ تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو؛ تنهن هوندي به ان بيان کي سڀني تاريخي ماخذن ۾ هڪجهڙي حيثيت حاصل ناهي. انهيءَ ڪري ڪعبي اندر ولادت کي غيرمشروط تاريخي حقيقت بدران روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === خاندان ۽ پرورش === حضرت عليءَ جو والد ابو طالب بن عبدالمطلب بنو هاشم جي اهم شخصيتن مان هو. ابو طالب پنهنجي ڀائٽي حضرت محمد ﷺ جي ننڍپڻ ۾ سرپرستي ڪئي. بعد ۾ جڏهن ابو طالب مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو، تڏهن عليءَ جي پرورش رسول الله ﷺ جي گهر ۾ ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> اهڙيءَ ريت حضرت عليءَ کي ننڍپڻ کان ئي رسول الله ﷺ جي ويجهو رهڻ ۽ اسلام جي ابتدائي دعوت کي سڌيءَ طرح ڏسڻ جو موقعو مليو. === اسلام قبول ڪرڻ === اسلامي تاريخي ماخذ حضرت عليءَ کي اسلام قبول ڪندڙ پهرين ماڻهن مان شمار ڪن ٿا. ابتدائي مسلمانن جي ترتيب بابت روايتن ۾ ڪجهه اختلاف آهي، خاص طور خديجه، علي، ابو بڪر ۽ زيد بن حارثه جي نسبت سان. [[ابن هشام]] جي ''السيرة النبوية'' جي حوالي سان پوناوالا لکي ٿو ته علي اسلام قبول ڪندڙ پهريون مرد هو. ٻين ابتدائي روايتن ۾ پڻ سندس ننڍي عمر ۾ اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a7bdcf;" |+ style="background:#234e70;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي ابتدائي زندگيءَ جا اهم مرحلا''' ! style="background:#dcebf5;" | زمانو ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | تاريخي حيثيت |- | تقريباً 600ع | مڪي ۾ ولادت | جديد تحقيقي ماخذن ۾ عام طور قبوليل اندازو |- | ننڍپڻ | رسول الله ﷺ جي گهر ۾ پرورش | قديم سيرت ۽ جديد تاريخي ماخذن ۾ بيان ٿيل |- | 610ع کان پوءِ | اسلام قبول ڪرڻ | ابتدائي مسلمانن ۾ شموليت ثابت؛ ترتيب بابت روايتي اختلاف |- | 622ع | هجرت جي موقعي تي رسول الله ﷺ جي مدد | سيرت جي قديم روايتن ۾ بيان ٿيل |- | هجرت کان پوءِ | فاطمه زهرا سان شادي | اسلامي تاريخ ۾ عام طور قبوليل واقعو |} == هجرت مدينه ۾ ڪردار == === هجرت جي رات === 622ع ۾ جڏهن رسول الله ﷺ مڪي مان [[مدينو|مديني]] ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سيرت جي روايتن موجب حضرت علي سندس بستري تي رهيو، جيئن دشمنن کي فوري طور هجرت جو پتو نه پوي. انهن روايتن موجب عليءَ رسول الله ﷺ وٽ امانت طور رکيل شيون پڻ انهن جي مالڪن ڏانهن واپس ڪيون.<ref name="Poonawala1985"/> اهو واقعو اسلامي روايت ۾ حضرت عليءَ جي وفاداري ۽ خطري کي منهن ڏيڻ جي مثال طور بيان ڪيو ويندو آهي. === مديني ۾ آمد === رسول الله ﷺ جي هجرت کان پوءِ حضرت علي پڻ مڪي مان مديني پهتو. مديني ۾ مسلمان جماعت جي قيام کان پوءِ هن رسول الله ﷺ جي ڪيترن سماجي، انتظامي ۽ فوجي معاملن ۾ حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === فاطمه زهرا سان شادي === مديني ۾ حضرت عليءَ جي شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي. هن شاديءَ مان [[حسن بن علي]] ۽ [[حسين بن علي]] پيدا ٿيا، جيڪي اسلامي تاريخ ۽ خاص طور شيعا مذهبي روايت ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. حضرت علي ۽ فاطمه جي گهراڻي کي [[اهل بيت]] جي بحث ۾ مرڪزي مقام حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == رسول الله ﷺ سان تعلق == حضرت عليءَ جو رسول الله ﷺ سان تعلق رڳو مائٽيءَ تائين محدود نه هو. هو سندس گهر ۾ پرورش پاتل، اسلام جي ابتدائي دعوت جو ساٿي، سندس نياڻيءَ جو مڙس ۽ مختلف مهمن ۾ سندس مددگار هو.<ref name="Poonawala1985"/> اسلامي حديثي ادب ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ اهل بيت جي مقام بابت ڪيترائي حديثي بيان موجود آهن. انهن روايتن جي سند، متن ۽ تفسير کي ايندڙ حصن ۾ جدا جدا بيان ڪيو ويندو. == رسول الله ﷺ جي دور ۾ سياسي ۽ فوجي ڪردار == حضرت علي ابن ابي طالب [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت جي ڪيترن اهم معاملن ۾ شريڪ رهيو. مديني ۾ سندس ذميوارين ۾ جنگي مهمن ۾ شرڪت، تحرير ۽ معاهدن سان لاڳاپيل ڪم، مختلف موقعن تي نمائندگي ۽ رسول الله ﷺ جي غيرموجودگيءَ ۾ ڪجهه ذميواريون سنڀالڻ شامل هيون.<ref name="Poonawala1985"/> === حديبيه جو معاهدو === 628ع ۾ مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ [[صلح حديبيه]] جو معاهدو ٿيو. حديثي روايتن موجب، حضرت علي معاهدي جو متن لکيو. جڏهن قريش جي نمائندي سهيل بن عمرو معاهدي ۾ رسول الله جي لقب تي اعتراض ڪيو، تڏهن متن جي عبارت بابت ڳالهه ٻولهه ٿي.<ref name="Bukhari2698">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الصلح |at=حديث 2698 |url=https://sunnah.com/bukhari:2698 |language=ar }}</ref> هي واقعو حضرت عليءَ جي ان ڪردار کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪو هن اسلامي جماعت جي سفارتي ۽ تحريرِي معاملن ۾ ادا ڪيو. === قرآن جي تحرير ۽ علمي خدمتون === حضرت علي انهن صحابين مان هو، جن کي قرآن جي آيتن جي تحرير ۽ اسلامي تعليم جي ابتدائي روايت سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. سندس علمي حيثيت بابت بعد وارن سني ۽ شيعا ماخذن ۾ گهڻو مواد موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ رسول الله ﷺ جي حياتيءَ جي بيانن ۽ بعد ۾ مرتب ٿيل فضائل جي ادب ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == فوجي مهمون == حضرت علي رسول الله ﷺ جي ڪيترين اهم جنگي مهمن ۾ حصو ورتو. قديم سيرت ۽ تاريخ جي ڪتابن ۾ سندس شجاعت، جنگي صلاحيت ۽ مختلف موقعن تي علمبرداريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ بدر === {{Main|جنگ بدر}} 624ع ۾ [[جنگ بدر]] مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ ٿي. هيءَ اسلامي تاريخ جي ابتدائي اهم جنگ هئي. حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل هو ۽ روايتي بيانن موجب، جنگ جي شروعاتي مقابلي ۽ ٻين جنگي ڪاررواين ۾ هن حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ احد === {{Main|جنگ احد}} 625ع ۾ [[جنگ احد]] دوران حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ موجود هو. سيرت جي روايتن ۾ جنگ جي ڏکين مرحلن دوران رسول الله ﷺ جي حفاظت لاءِ سندس ڪردار بيان ٿيل آهي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ جي تلوار [[ذوالفقار]] سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور قول ۽ داستان بعد جي اسلامي ادبي ۽ مذهبي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا. انهن مان هر قول جي نسبت ۽ تاريخي حيثيت کي الڳ جانچڻ ضروري آهي. === جنگ خندق === {{Main|جنگ خندق}} 627ع ۾ مڪي جي قريشن ۽ سندن اتحادين مديني جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[جنگ خندق]] يا جنگ احزاب چيو وڃي ٿو. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ جو مقابلو عرب جنگجو [[عمرو بن عبدود]] سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Poonawala1985"/> هي مقابلو حضرت عليءَ جي شجاعت بابت اسلامي روايتن ۾ مشهور ٿيو. === جنگ خيبر === {{Main|جنگ خيبر}} 628ع ۾ [[خيبر]] جي مهم دوران حضرت عليءَ جي فوجي ڪردار کي خاص اهميت حاصل ٿي. [[صحيح مسلم]] ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، رسول الله ﷺ خيبر جي موقعي تي اهڙي شخص کي علم ڏيڻ جو اعلان ڪيو، جيڪو الله ۽ سندس رسول سان محبت ڪري ٿو ۽ جنهن سان الله ۽ سندس رسول محبت ڪن ٿا. پوءِ حضرت عليءَ کي گهرايو ويو ۽ علم سندس حوالي ڪيو ويو.<ref name="Muslim2404">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2404 |url=https://sunnah.com/muslim:2404 |language=ar }}</ref> خيبر جي قلعي جو دروازو حضرت عليءَ جي هٿان کڄڻ بابت پڻ روايتون موجود آهن؛ البت انهن جي سندن ۽ تاريخي تفصيلن بابت محققن جا رايا هڪجهڙا نه آهن. تنهنڪري اهڙي روايت کي ثابت ٿيل فوجي واقعي بدران روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. === جنگ حنين === {{Main|جنگ حنين}} 630ع ۾ [[جنگ حنين]] دوران حضرت علي مسلمان لشڪر ۾ شامل هو. اسلامي سيرت جي روايتن ۾ هن جنگ جي ڏکين مرحلن ۾ سندس موجودگي ۽ بهادريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === تبوڪ جي مهم === {{Main|غزوه تبوڪ}} 630ع ۾ [[غزوه تبوڪ]] جي موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي پاڻ سان گڏ نه وٺي ويو، پر مديني ۾ ڇڏي ويو. انهيءَ واقعي سان [[حديث منزلت]] لاڳاپيل آهي، جيڪا صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص کان روايت ٿيل آهي.<ref name="Muslim2404"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c4d5;" |+ style="background:#245a76;color:white;padding:10px;" | '''رسول الله ﷺ جي دور جون اهم جنگي مهمون''' ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | مهم ! style="background:#dcebf5;" | حضرت عليءَ جو ڪردار ! style="background:#dcebf5;" | ماخذ |- | 624ع | [[جنگ بدر]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا، ''Encyclopaedia Iranica'' |- | 625ع | [[جنگ احد]] | جنگ ۾ شرڪت ۽ رسول الله ﷺ جي حفاظت بابت روايتون | پوناوالا |- | 627ع | [[جنگ خندق]] | عمرو بن عبدود سان مقابلي جو روايتي بيان | پوناوالا |- | 628ع | [[جنگ خيبر]] | علمبرداري ۽ فوجي ڪردار | صحيح مسلم، حديث 2404 |- | 630ع | [[جنگ حنين]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا |- | 630ع | [[غزوه تبوڪ]] | مديني ۾ رهڻ؛ حديث منزلت سان لاڳاپيل واقعو | صحيح مسلم، حديث 2404 |} == حديث منزلت == {{Main|حديث منزلت}} حديث منزلت حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ رسول الله ﷺ سان سندس تعلق بابت مشهور حديث آهي. [[صحيح مسلم]] ۾ روايت آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي فرمايو: <blockquote> «أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى غَيْرَ أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''ڇا تون انهيءَ ڳالهه تي راضي ناهين ته تنهنجو مون سان اهڙو مقام هجي جهڙو هارون جو موسيٰ سان هو، سواءِ ان جي ته مون کان پوءِ ڪو نبي نه ٿيندو؟''<ref name="Muslim2404"/> === تاريخي پسمنظر === هيءَ حديث تبوڪ جي مهم سان لاڳاپيل روايتن ۾ ملي ٿي. ان موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي مديني ۾ ڇڏي ويو هو.<ref name="Muslim2404"/> === حديث جي تشريح === سني تشريح موجب، هيءَ حديث حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ تبوڪ جي موقعي تي کيس سونپيل ذميواريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. شيعا تشريح موجب، موسيٰ ۽ هارون جي نسبت سان ڪيل تشبيهه حضرت عليءَ جي خاص ديني حيثيت ۽ جانشينيءَ جي حق تي پڻ دلالت ڪري ٿي. ٻنهي تشريحن ۾ بنيادي فرق حديث جي وجود بابت نه، پر ان مان اخذ ڪيل ديني ۽ سياسي نتيجن بابت آهي. == مباهلي جو واقعو == {{Main|مباهلي جو واقعو}} [[مباهلو]] اسلامي روايت ۾ انهيءَ واقعي کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[نجران]] جي عيسائي وفد سان حضرت عيسيٰ جي حيثيت بابت بحث جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 61 جو ذڪر اچي ٿو. آيت ۾ پنهنجي پٽن، عورتن ۽ پنهنجن نفسن کي گڏ آڻي الله کان ڪوڙن تي لعنت جي دعا گهرڻ جو چئلينج بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran3-61">{{cite web |title=سورة آل عمران، آيت 61 |website=Quran.com |url=https://quran.com/3/61 |language=ar }}</ref> === مباهلي ۾ اهل بيت جي شرڪت === صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، آيت جي نزول کان پوءِ رسول الله ﷺ علي، فاطمه، حسن ۽ حسين کي گهرايو ۽ کين پنهنجي اهل بيت جي حيثيت سان پيش ڪيو.<ref name="Muslim2404"/> اهو بيان حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي اهل بيت سان نسبت بابت اهم حديثي ماخذن مان آهي. === ديني اهميت === شيعا عالمن وٽ مباهلي جي واقعي ۾ حضرت عليءَ جي شموليت سندس خاص ديني مقام جي دليلن مان شمار ٿئي ٿي. سني تفسير ۽ حديثي ادب ۾ پڻ مباهلي جي واقعي کي اهل بيت جي فضيلت جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي؛ البت انهيءَ واقعي مان سياسي جانشينيءَ جو نتيجو ڪڍڻ بابت اختلاف موجود آهي. == غدير خم == {{Main|غدير خم}} [[غدير خم]] مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ [[جحفه]] جي ڀرسان هڪ تاريخي مقام هو. اسلامي روايت موجب، 632ع ۾ [[حجة الوداع]] کان واپسيءَ دوران رسول الله ﷺ هن هنڌ مسلمانن کي خطاب ڪيو. هي واقعو حضرت عليءَ جي ديني حيثيت ۽ رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جي سوال بابت سني ۽ شيعا تاريخي بحث ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === غدير خم جو خطبو === [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ خم نالي پاڻيءَ واري هنڌ، مڪي ۽ مديني جي وچ ۾، ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن خطبي ۾ قرآن ۽ پنهنجي اهل بيت بابت تاڪيد ڪئي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> هن روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي پويان ٻن اهم شين جي ياد ڏيارڻ جو ذڪر ڪري ٿو، جن مان هڪ الله جو ڪتاب ۽ ٻي سندس اهل بيت آهي. === حديث «من كنت مولاه» === [[جامع ترمذي]] ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت بابت هيءَ حديث روايت ٿيل آهي: <blockquote> «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''جنهن جو مان مولا آهيان، علي به ان جو مولا آهي.''<ref name="Tirmidhi3713">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب علي بن أبي طالب |at=حديث 3713 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3713 |language=ar }}</ref> ترمذي هن روايت کي پنهنجي ڪتاب ۾ درج ڪيو آهي. مختلف حديثي عالمن وٽ ان جي سندن ۽ اضافي لفظن جي درجي بابت تفصيلي بحث موجود آهي. ''صحيح مسلم'' جي حديث 2408 ۽ ''جامع ترمذي'' جي حديث 3713 کي هڪ ئي لفظي متن سمجهڻ درست نه آهي: پهرين روايت ۾ خم واري خطبي ۽ اهل بيت جو ذڪر آهي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ «من كنت مولاه فعلي مولاه» جا لفظ آهن. === لفظ مولا جي معنيٰ === عربي لفظ ''مولا'' مختلف معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو، جن ۾ ويجهو ساٿي، مددگار، سرپرست ۽ اختيار سان لاڳاپيل معنائون شامل آهن. غدير خم جي واقعي بابت اختلاف جو هڪ اهم سبب انهيءَ لفظ جي مراد آهي. شيعا تشريح موجب، غدير خم ۾ رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي ديني ۽ سياسي اڳواڻيءَ جو اعلان ڪيو. سني تشريح موجب، حديث حضرت عليءَ سان محبت، وفاداري ۽ سندس فضيلت تي زور ڏئي ٿي، پر اها لازمي طور سياسي جانشينيءَ جي صريح نامزدگي نه آهي. === غدير خم ۽ قرآني آيتون === شيعا تفسير جي روايتن ۾ سورت المائده جي آيت 67 ۽ آيت 3 کي غدير خم جي واقعي سان ڳنڍيو ويندو آهي. انهن آيتن جي نزول جو سبب ۽ غدير خم سان سندن تعلق سني ۽ شيعا تفسيرن ۾ هڪجهڙي نموني بيان نه ٿيو آهي. تنهنڪري انهن کي ڪنهن هڪ تشريح جي قطعي تاريخي ثبوت طور پيش ڪرڻ بدران، هر تفسير کي سندس ماخذ سان منسوب ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b3c9d8;" |+ style="background:#325c75;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم بابت اهم حديثي ۽ تفسيري بحث''' ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | ماخذ ۾ موجود بيان ! style="background:#deedf5;" | تشريحي اختلاف |- | خم ۾ خطبو | صحيح مسلم، حديث 2408 | خطبي جي ديني ۽ تاريخي اهميت |- | «من كنت مولاه» | جامع ترمذي، حديث 3713 | لفظ ''مولا'' جي مراد |- | اهل بيت | صحيح مسلم، حديث 2408 | اهل بيت جي دائري ۽ مذهبي حيثيت بابت تفصيل |- | جانشيني | غدير خم بابت سني ۽ شيعا تشريحون | سياسي ۽ ديني اڳواڻيءَ جي نامزدگيءَ جو سوال |- | قرآن 5:3 ۽ 5:67 | خاص طور شيعا تفسيري روايتون | آيتن جي شان نزول بابت اختلاف |} == رسول الله ﷺ جي وفات ۽ خلافت جي جانشيني == {{Main|محمد ﷺ جي وفات|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلمانن جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. انهيءَ سوال سان لاڳاپيل واقعن، خاص طور [[سقيفه بني ساعده]] ۾ ٿيل گڏجاڻي، اسلامي تاريخ ۽ سني ۽ شيعا فڪري روايتن ۾ مستقل اهميت حاصل ڪئي. رسول الله ﷺ جي وفات وقت حضرت علي ابن ابي طالب سندس ويجهن عزيزن ۽ اهل بيت مان هو. روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ رسول الله ﷺ جي خاندان جا ٻيا فرد تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا، جڏهن ته انصار ۽ مهاجرن جا ڪجهه اڳواڻ مديني ۾ سياسي قيادت بابت صلاح مشوري لاءِ گڏ ٿيا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> === سقيفه بني ساعده === {{Main|سقيفه بني ساعده}} [[سقيفه بني ساعده]] مديني ۾ [[بنو ساعده]] سان لاڳاپيل گڏجاڻيءَ جي جاءِ هئي. رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ انصار جا ڪجهه اڳواڻ اتي جمع ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ پهتا. گفتگو دوران انصار ۽ مهاجرن جي سياسي اڳواڻيءَ بابت مختلف رايا سامهون آيا. آخرڪار موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> حضرت علي، بنو هاشم جا ڪجهه فرد ۽ ٻيا صحابي انهيءَ ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. خلافت جي چونڊ ۾ اهل بيت جي شرڪت ۽ مشاورت جو سوال بعد ۾ اهم سياسي اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="Bukhari4240">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب غزوة خيبر |at=حديث 4240–4241 |url=https://sunnah.com/bukhari:4240 |language=ar }}</ref> === حضرت عليءَ جو جانشينيءَ بابت موقف === [[صحيح بخاري]] ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت عليءَ حضرت ابو بڪر سان ملاقات دوران چيو ته هو سندس فضيلت کي تسليم ڪري ٿو، پر خلافت جي فيصلي ۾ اهل بيت سان مشورو نه ڪرڻ سبب کين رنج پهتو هو. روايت ۾ رسول الله ﷺ سان پنهنجي ويجهي نسبت سبب حضرت عليءَ جي انهيءَ معاملي ۾ حق ۽ شرڪت جي اميد جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="Bukhari4240"/> هيءَ روايت انهيءَ ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ خلافت جي چونڊ بابت اختلاف موجود هو. ==== سني نقطه نظر ==== سني تاريخي ۽ مذهبي روايت موجب، حضرت ابو بڪر جي خلافت سقيفه ۾ ٿيل مشاورت ۽ بعد ۾ مسلمانن جي بيعت سان قائم ٿي. انهيءَ نقطه نظر ۾ حضرت عليءَ کي اسلام جو ممتاز صحابي، اهل بيت جو اهم فرد ۽ بعد ۾ چوٿون راشد خليفو تسليم ڪيو وڃي ٿو. ==== شيعا نقطه نظر ==== شيعا عقيدي موجب، رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي اڳ ئي پنهنجي ديني ۽ سياسي جانشين طور مقرر ڪري چڪو هو. انهيءَ موقف جي دليلن ۾ [[غدير خم]]، [[حديث منزلت]] ۽ اهل بيت بابت روايتن کي خاص اهميت ڏني وڃي ٿي. شيعا تشريح موجب، سقيفه ۾ ٿيل چونڊ حضرت عليءَ جي امامت واري حق جي مطابق نه هئي. انهن ٻنهي موقفن ۾ اختلاف جو بنيادي سوال هي آهي ته رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جو اختيار نامزدگيءَ سان طئي ٿيو هو يا مسلمانن جي مشاورت ۽ بيعت سان. == حضرت فاطمه ۽ فدڪ جو معاملو == {{Main|فدڪ|فاطمه زهرا}} [[فدڪ]] حجاز جو هڪ آباد زرعي علائقو هو، جنهن جو رسول الله ﷺ جي زماني ۾ خاص مالي ۽ انتظامي تعلق هو. رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ هن ملڪيت ۽ مديني ۽ خيبر سان لاڳاپيل ڪجهه ٻين مالن جي حيثيت بابت حضرت فاطمه ۽ حضرت ابو بڪر وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيو. === وراثت جي مطالبي بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4240–4241 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت فاطمه، حضرت ابو بڪر کان رسول الله ﷺ جي ڇڏيل مال مان پنهنجو حصو گهريو. ان ۾ مديني جي ملڪيت، فدڪ ۽ خيبر جي خمس مان باقي مال جو ذڪر آهي.<ref name="Bukhari4240"/> حضرت ابو بڪر پنهنجي فيصلي جي وضاحت ڪندي رسول الله ﷺ سان منسوب هي قول پيش ڪيو: <blockquote> «لَا نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''اسان جي وراثت ورهائي نه ويندي؛ جيڪو اسان ڇڏي وڃون، سو صدقو آهي.'' روايت موجب، حضرت ابو بڪر چيو ته هو انهن ملڪيتن جي انتظام ۾ رسول الله ﷺ جي اختيار ڪيل طريقي کي برقرار رکندو. === حضرت فاطمه جي ناراضگي === ساڳي حديث ۾ بيان ٿيل آهي ته حضرت ابو بڪر جي فيصلي سبب حضرت فاطمه ناراض ٿي ۽ پنهنجي وفات تائين ساڻس گفتگو نه ڪيائين.<ref name="Bukhari4240"/> اهو تفصيل اهم آهي، ڇاڪاڻ ته حضرت فاطمه جي ناراضگيءَ جو ذڪر رڳو شيعا ڪتابن ۾ نه، پر صحيح بخاريءَ جي روايت ۾ پڻ موجود آهي. === فدڪ بابت فقهي ۽ تاريخي اختلاف === فدڪ جي معاملي ۾ ٻه بنيادي سوال پيدا ٿيا: * ڇا فدڪ ۽ لاڳاپيل ملڪيتون رسول الله ﷺ جي وراثت ۾ شامل هيون؟ * ڇا فدڪ رسول الله ﷺ پنهنجي حياتيءَ ۾ حضرت فاطمه کي عطيو ڪري چڪو هو؟ سني فقهي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي پيش ڪيل حديث کي خاص اهميت حاصل آهي، جنهن موجب رسول الله ﷺ جي ڇڏيل مخصوص ملڪيت کي وراثت طور تقسيم ڪرڻ بدران صدقي جي حيثيت سان سنڀاليو وڃي. شيعا تشريح ۾ حضرت فاطمه جي ملڪيت واري دعويٰ، فدڪ جي عطئي بابت روايتن ۽ قرآن جي وراثت وارين آيتن کي اهميت ڏني وڃي ٿي. فدڪ بابت وراثت ۽ اڳواٽ عطئي جون دعوائون هڪ ٻئي کان الڳ قانوني ۽ تاريخي مسئلا آهن؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي دعويٰ طور بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung1997"/> == حضرت فاطمه جي وفات ۽ حضرت عليءَ جي بيعت == صحيح بخاريءَ جي حديث 4240–4241 موجب، حضرت فاطمه رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ڇهه مهينا زنده رهي. سندس وفات کان پوءِ حضرت عليءَ کيس رات جي وقت دفن ڪيو. روايت ۾ ڄاڻايل آهي ته حضرت ابو بڪر کي تدفين بابت اطلاع نه ڏنو ويو.<ref name="Bukhari4240"/> === بيعت ۾ دير === ساڳي روايت موجب، حضرت عليءَ انهن ڇهن مهينن دوران حضرت ابو بڪر جي بيعت نه ڪئي هئي. حضرت فاطمه جي وفات کان پوءِ حضرت عليءَ حضرت ابو بڪر سان مصالحت لاءِ ملاقات ڪئي. گفتگو دوران هن خلافت جي معاملي ۾ اهل بيت سان مشورو نه ڪرڻ بابت پنهنجي ناراضگي ظاهر ڪئي. روايت موجب، حضرت ابو بڪر اهل بيت سان محبت ۽ سندن حقن جي احترام بابت پنهنجي موقف جي وضاحت ڪئي. ان کان پوءِ حضرت عليءَ عوامي طور بيعت ڪئي.<ref name="Bukhari4240"/> انهيءَ بيان مان واضح ٿئي ٿو ته بيعت ۾ دير، سياسي اختلاف ۽ پوءِ مصالحت جا مرحلا هڪ ئي حديثي روايت ۾ موجود آهن. === بيعت بابت مختلف تاريخي روايتون === ابتدائي بيعت جي وقت، ان جي حالتن ۽ اهل بيت جي سياسي موقف بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف بيان موجود آهن. ڪجهه روايتون حضرت عليءَ جي بعد واري بيعت ۽ سياسي مصالحت کي نمايان ڪن ٿيون، جڏهن ته شيعا تاريخي روايتون سندس امامت واري حق ۽ ابتدائي مخالفت کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿيون. انهن روايتن جي وچ ۾ فرق کي برقرار رکڻ ضروري آهي. ڪنهن هڪ روايت مان سڀني مسلمانن جي گڏيل تاريخي موقف جو نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. == حضرت عمر جي خلافت ۾ حضرت علي == {{Main|عمر بن خطاب}} حضرت ابو بڪر جي وفات کان پوءِ 634ع ۾ حضرت عمر بن خطاب ٻيو خليفو ٿيو. سندس خلافت 644ع تائين جاري رهي. حضرت علي هن دور ۾ مديني ۾ رهيو. تاريخي ۽ حديثي ادب ۾ سندس علمي حيثيت، فقهي معاملن ۾ راءِ ۽ بعض انتظامي معاملن بابت مشاورت جا بيان ملن ٿا.<ref name="Madelung1997"/> === فقهي ۽ علمي حيثيت === حضرت عليءَ کي قرآن، اسلامي قانون ۽ ديني معاملن جي ڄاڻ سبب ممتاز حيثيت حاصل هئي. بعد جي سني ۽ شيعا علمي روايتن ۾ سندس فقهي فيصلن ۽ علمي قولن کي اهميت ڏني وئي. البت هر مشهور فقهي قول يا فيصلي جي نسبت هڪجهڙي مضبوط نه آهي. ان ڪري ڪنهن خاص فيصلي کي حضرت عليءَ سان منسوب ڪرڻ لاءِ ان جي اصل روايت جي تصديق ضروري آهي. === سياسي حيثيت === حضرت عمر جي خلافت ۾ حضرت عليءَ ڪا مستقل علائقائي حڪومت نه سنڀالي. سندس سياسي ڪردار بابت ماخذن ۾ مشاورت، مديني ۾ موجودگي ۽ بعد ۾ خلافت جي چونڊ واري شوريٰ ۾ شرڪت جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Madelung1997"/> == ڇهن رڪني شوريٰ ۽ خلافت جي چونڊ == {{Main|عمر بن خطاب جي جانشيني|عثمان بن عفان}} 644ع ۾ حضرت عمر تي قاتلاڻو حملو ٿيو. وفات کان اڳ هن ايندڙ خليفي جي چونڊ لاءِ ڇهن صحابين تي مشتمل شوريٰ مقرر ڪئي. انهيءَ شوريٰ ۾ هي فرد شامل هئا: # حضرت علي بن ابي طالب # حضرت عثمان بن عفان # حضرت عبدالرحمان بن عوف # حضرت سعد بن ابي وقاص # حضرت طلحه بن عبيدالله # حضرت زبير بن عوام شوريٰ جي عمل کان پوءِ حضرت عثمان بن عفان کي خليفي طور چونڊيو ويو.<ref name="Madelung1997"/> === حضرت علي ۽ حضرت عثمان جي اميدواري === حضرت علي ۽ حضرت عثمان ٻئي خلافت جا اهم اميدوار هئا. عبدالرحمان بن عوف چونڊ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته قرآن، سنت ۽ اڳين خليفن جي طريقي تي عمل بابت اميدوارن کان سوال ڪيا ويا. انهن ڳالهين جا لفظ ۽ تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. ڪجهه روايتن ۾ حضرت عليءَ جي آزاد فقهي فيصلي واري موقف کي حضرت عثمان جي جواب کان مختلف بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> آخرڪار حضرت عثمان جي چونڊ ٿي ۽ سندس خلافت 644ع کان 656ع تائين جاري رهي. == حضرت عثمان جي خلافت ۾ حضرت علي == {{Main|عثمان بن عفان}} حضرت عثمان جي خلافت ۾ اسلامي رياست جي علائقائي وسعت جاري رهي، پر حڪومت جي آخري سالن ۾ گورنرن جي مقرري، مالي انتظام، سرڪاري وسيلن جي ورهاست ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف وڌيا. حضرت علي انهن معاملن ۾ اهم سياسي شخصيت طور سامهون آيو. تاريخي ماخذن ۾ کيس حضرت عثمان جي ڪجهه انتظامي فيصلن جو ناقد ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ مصالحت جي ڪوشش ڪندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> === انتظامي پاليسين تي اختلاف === حضرت عثمان جي حڪومت تي سندس ڪجهه مخالفن پاران مائٽن کي اهم عهدن تي مقرر ڪرڻ ۽ سرڪاري وسيلن جي ورهاست ۾ جانبداريءَ جا الزام لڳايا ويا. انهن الزامن بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف موقف ملن ٿا. حضرت عثمان جي حامين انهن فيصلن جي وضاحت ڪئي، جڏهن ته مخالفن انهن کي حڪومت جي بگڙجندڙ صورتحال جو سبب قرار ڏنو. حضرت عليءَ جي موقف کي سمجهڻ لاءِ سندس حڪومتي پاليسين تي تنقيد ۽ حضرت عثمان جي قتل بابت سندس موقف کي الڳ رکڻ ضروري آهي. === باغين ۽ خليفي وچ ۾ مصالحت === 656ع ۾ مصر ۽ ٻين علائقن مان ناراض گروهه مديني پهتا. انهن حضرت عثمان جي حڪومت خلاف شڪايتون پيش ڪيون. تاريخي روايتن موجب، حضرت عليءَ اختلافن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ لاءِ ڳالهه ٻولهه ۽ مصالحت ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Madelung1997"/> انهن ڪوششن جي باوجود بحران ختم نه ٿيو ۽ حضرت عثمان جي رهائشگاهه جو گهيرو ڪيو ويو. === حضرت عثمان جو قتل === {{Main|عثمان بن عفان جو قتل}} 656ع ۾ حضرت عثمان مديني ۾ پنهنجي گهر اندر قتل ڪيو ويو. سندس قتل اسلامي تاريخ جي پهرين وڏي گهرو سياسي بحران جي اهم واقعن مان شمار ٿئي ٿو. حضرت عليءَ جي حڪومتي پاليسين تي تنقيد کي حضرت عثمان جي قتل جي منظوريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ کي قتل جي سازش کان الڳ ۽ بحران کي روڪڻ جي ڪوشش ڪندڙ شخص طور پڻ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ خلافت جو سوال ٻيهر پيدا ٿيو. انهيءَ صورتحال ۾ حضرت عليءَ کي اڳواڻي سنڀالڻ لاءِ چيو ويو، جنهن کان پوءِ سندس خلافت جو دور شروع ٿيو. == خلافت کان اڳ حضرت عليءَ جي سياسي زندگيءَ جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad7;" |+ style="background:#245c78;color:white;padding:10px;" | '''632ع کان 656ع تائين حضرت عليءَ جي زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#deedf5;" | سال ! style="background:#deedf5;" | واقعو ! style="background:#deedf5;" | حضرت عليءَ سان تعلق ! style="background:#deedf5;" | بنيادي ماخذ |- | 632ع | رسول الله ﷺ جي وفات ۽ سقيفه | خلافت جي چونڊ بابت اختلاف ۽ اهل بيت جي مشاورت جو سوال | صحيح بخاري 4240–4241؛ مادلونگ |- | 632ع | فدڪ بابت اختلاف | حضرت فاطمه جي مطالبي ۽ حضرت ابو بڪر جي فيصلي سان لاڳاپيل معاملو | صحيح بخاري 4240–4241 |- | لڳ ڀڳ 632ع | حضرت فاطمه جي وفات | رات جي تدفين ۽ حضرت عليءَ جي بعد واري بيعت بابت روايت | صحيح بخاري 4240–4241 |- | 632ع–634ع | حضرت ابو بڪر جي خلافت | ابتدائي اختلاف ۽ پوءِ مصالحت | صحيح بخاري 4240–4241 |- | 634ع–644ع | حضرت عمر جي خلافت | علمي ۽ سياسي حيثيت؛ مشاورت بابت روايتون | مادلونگ |- | 644ع | ڇهن رڪني شوريٰ | خلافت جي اميدوارن مان هڪ | مادلونگ |- | 644ع–656ع | حضرت عثمان جي خلافت | ڪجهه پاليسين تي تنقيد ۽ مصالحت جون ڪوششون | مادلونگ |- | 656ع | حضرت عثمان جو قتل | سياسي بحران ۽ بعد ۾ حضرت عليءَ جي خلافت جو آغاز | مادلونگ |} == تاريخي ۽ مذهبي تشريحن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c2b8d8;" |+ style="background:#514475;color:white;padding:10px;" | '''632ع کان 656ع جي واقعن بابت اهم تشريحي اختلاف''' ! style="background:#e8e1f5;" | موضوع ! style="background:#e8e1f5;" | سني روايت ۾ عام موقف ! style="background:#e8e1f5;" | شيعا روايت ۾ عام موقف ! style="background:#e8e1f5;" | ماخذن بابت احتياط |- | رسول الله ﷺ جي جانشيني | مشاورت ۽ بيعت ذريعي خلافت | حضرت عليءَ جي اڳواٽ نامزدگي ۽ امامت | حديثن جي متن ۽ انهن جي تشريح کي الڳ رکڻ |- | سقيفه | حضرت ابو بڪر جي خلافت جي شروعات | اهل بيت جي غيرموجودگيءَ ۾ ٿيل سياسي فيصلو | شروعاتي گڏجاڻيءَ ۽ بعد واري بيعت ۾ فرق |- | فدڪ | نبوي ملڪيت جي صدقي واري حيثيت | حضرت فاطمه جي ملڪيت ۽ وراثت جي دعويٰ | وراثت ۽ عطئي بابت دعوائون الڳ آهن |- | حضرت عليءَ جي بيعت | اختلاف کان پوءِ مصالحت ۽ بيعت | ابتدائي مخالفت ۽ امامت واري حق تي زور | صحيح بخاري 4240–4241 ۾ بيعت جي دير جو بيان |- | شوريٰ 644ع | خليفي جي چونڊ جو مشاورتي عمل | حضرت عليءَ جي حق بابت ٻيهر پيدا ٿيل سوال | چونڊ جي تفصيلن ۾ روايتي اختلاف |- | حضرت عثمان جو دور | خلافت جي سياسي بحران ۽ باغين جي مخالفت | حضرت عليءَ جي تنقيد ۽ مصالحت واري ڪردار تي زور | تنقيد ۽ قتل جي ذميواريءَ ۾ فرق |} == خلافت جو دور (656ع–661ع) == {{Main|علي بن ابي طالب جي خلافت|پهريون فتنو}} [[عثمان بن عفان]] جي قتل کان پوءِ 656ع ۾ [[علي بن ابي طالب]] چوٿون خليفو ٿيو. سندس خلافت 35هه کان 40هه تائين جاري رهي. سني روايت ۾ کيس چوٿون [[خلفاءِ راشدين|راشد خليفو]] مڃيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعا اسلام|شيعا مسلمان]] کيس پهريون امام ۽ رسول الله ﷺ جو جائز جانشين سمجهن ٿا.<ref name="PoonawalaLife">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جي خلافت جو تقريباً سڄو دور سياسي اختلافن ۽ گهرو جنگين ۾ گذريو. انهن واقعن کي اسلامي تاريخ ۾ [[پهريون فتنو]] چيو وڃي ٿو. هن بحران جي شروعات حضرت عثمان جي حڪومت جي آخري سالن ۾ ٿي هئي ۽ سندس قتل کان پوءِ وڌيڪ شدت اختيار ڪيائين.<ref name="SiffinAgreement2022">{{cite journal |title=Ṣiffīn Arbitration Agreement and Statecraft in Early Islamic Political Documents |journal=Journal of Islamic Studies |volume=33 |issue=2 |pages=153–185 |year=2022 |doi=10.1093/jis/etac001 |url=https://academic.oup.com/jis/article/33/2/153/6522821 |language=en }}</ref> === خلافت جي بيعت === حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ مديني ۾ موجود مسلمانن جي مختلف گروهن حضرت عليءَ کي خلافت قبول ڪرڻ لاءِ چيو. تاريخي روايتن موجب، هن شروعات ۾ انهيءَ ذميواريءَ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پوءِ بيعت قبول ڪئي.<ref name="PoonawalaLife"/> حضرت عليءَ جي بيعت مديني ۾ ٿي، پر ان وقت اسلامي رياست جي سڀني علائقن ۾ سندس سياسي اختيار هڪجهڙي نموني تسليم نه ڪيو ويو. خاص طور شام جو گورنر [[معاويه بن ابي سفيان]] سندس حڪومت جي مخالفت ۾ رهيو. حضرت عثمان جي قتل ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيڻ جو سوال نئين حڪومت جي سامهون اهم سياسي مسئلو هو. انهيءَ سوال تي مختلف گروهن جا موقف هڪجهڙا نه هئا. === حڪومت جي شروعاتي مسئلا === حضرت عليءَ جي خلافت کي ڪيترائي وڏا مسئلا درپيش هئا: * حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران؛ * مختلف صوبن جي گورنرن ۽ مرڪزي حڪومت وچ ۾ اختلاف؛ * مديني، بصره، ڪوفي ۽ شام جي سياسي گروهن جا الڳ مفاد؛ * سرڪاري آمدني، بيت المال ۽ عهدن جي ورهاست بابت تڪرار؛ * اسلامي جماعت جي سياسي وحدت کي برقرار رکڻ جو مسئلو. اهي مسئلا حضرت عليءَ جي حڪومت جي انتظامي ۽ فوجي فيصلن تي اثرانداز ٿيا.<ref name="PoonawalaLife"/> == انتظامي پاليسي == حضرت عليءَ پنهنجي خلافت جي شروعات ۾ حڪومت جي اڳوڻين انتظامي مقررين جو جائزو ورتو. ڪجهه گورنرن کي تبديل ڪرڻ ۽ صوبائي انتظام تي مرڪزي اختيار بحال ڪرڻ سندس اهم سياسي قدمن مان هئا.<ref name="PoonawalaLife"/> === صوبائي گورنرن جي مقرري === حضرت عليءَ مختلف صوبن ۾ پنهنجا نمائندا مقرر ڪيا. سندس حڪومت لاءِ عراق، مصر ۽ شام خاص اهميت رکندڙ علائقا هئا. شام ۾ معاويه بن ابي سفيان جي موجودگيءَ سبب حضرت عليءَ جو اختيار اتي قائم نه ٿي سگهيو. معاويه حضرت عثمان جي قتل جي بدلي جو مطالبو ڪيو ۽ حضرت عليءَ جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="PoonawalaLife"/> === بيت المال ۽ مالي انتظام === حضرت عليءَ جي حڪومت بابت اسلامي تاريخي ۽ اخلاقي ادب ۾ سرڪاري دولت جي منصفاڻي ورهاست، حڪمرانن جي جوابدهي ۽ عوامي مال جي حفاظت تي زور ملندو آهي. [[نهج البلاغه]] ۾ سندس نالي سان منسوب ڪيترن خطن ۽ خطابن ۾ انهن اصولن جو ذڪر آهي. البت نهج البلاغه حضرت عليءَ جي وفات کان گهڻو پوءِ مرتب ٿيو، تنهنڪري هر خط جي اصل نسبت ۽ تاريخي حيثيت کي الڳ جانچڻ ضروري آهي. === حڪومت ۽ قبيلائي سياست === ستين صديءَ جي اسلامي رياست ۾ قبيلائي اتحاد ۽ فوجي وفاداريون سياسي طاقت جا اهم بنياد هئا. حضرت عليءَ جي حڪومت کي عراق جي مختلف قبيلن جي حمايت حاصل هئي، پر انهن قبيلن جا مفاد ۽ سياسي ترجيحون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. اها صورتحال خاص طور جنگ صفين ۽ تحڪيم کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿي.<ref name="KufanAlignments">{{cite book |title=Studies in Early Islamic History |chapter=Kūfan Political Alignments and Their Background in the Mid-Seventh Century A.D. |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/studies-in-early-islamic-history/kufan-political-alignments-and-their-background-in-the-midseventh-century-ad/034D71B23C66371FDBCF31656212D1C5 |language=en }}</ref> == جنگ جمل (656ع) == {{Main|جنگ جمل}} [[جنگ جمل]] حضرت عليءَ جي خلافت دوران پهرين وڏي گهرو جنگ هئي. اها 656ع ۾ عراق جي شهر [[بصره]] جي ڀرسان ٿي. هڪ پاسي حضرت عليءَ جو لشڪر هو، جڏهن ته ٻئي پاسي حضرت [[عائشه بنت ابي بڪر]]، [[طلحه بن عبيدالله]] ۽ [[زبير بن عوام]] سان لاڳاپيل قوتون هيون.<ref name="SiffinAgreement2022"/> === جنگ جو پسمنظر === حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سندس قاتلن کي سزا ڏيڻ جو مطالبو زور وٺڻ لڳو. حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل سياسي گروهه حضرت عثمان جي قتل جي معاملي کي فوري طور حل ڪرڻ جا حامي هئا. حضرت عليءَ جي حڪومت جي سامهون، ان وقت، مرڪزي اختيار قائم ڪرڻ ۽ سياسي انتشار ختم ڪرڻ جو مسئلو پڻ موجود هو. انهيءَ اختلاف سبب ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي، جيڪا آخرڪار جنگ ۾ تبديل ٿي.<ref name="PoonawalaLife"/> === بصره ڏانهن اڳڀرائي === حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون بصره پهتيون. حضرت عليءَ پڻ عراق ڏانهن فوجي اڳڀرائي ڪئي. ابتدائي تاريخي روايتن ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڳالهه ٻولهه ۽ جنگ کان بچڻ جي ڪوششن جا بيان ملن ٿا، پر انهن ڪوششن جي ترتيب ۽ ناڪاميءَ جي سببن بابت روايتون مختلف آهن. === جنگ جو نتيجو === جنگ ۾ حضرت عليءَ جي فوج کي فتح حاصل ٿي. طلحه ۽ زبير ٻئي هن تڪرار دوران مارجي ويا. حضرت عائشه جنگ کان پوءِ حضرت عليءَ جي اختيار ۾ آئي، پر کيس عزت ۽ حفاظت سان مديني ڏانهن واپس موڪليو ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> جنگ جو نالو حضرت عائشه جي اُٺ سان منسوب آهي، جنهن جي چوڌاري جنگ جو هڪ اهم مرحلو پيش آيو. === تاريخي اهميت === جنگ جمل مسلمانن جي وچ ۾ وڏي پيماني تي هٿياربند تڪرار جو هڪ اهم واقعو هئي. هن جنگ حضرت عليءَ کي عراق ۾ سياسي ۽ فوجي برتري ڏني، پر اسلامي رياست جي گهرو اختلافن کي ختم نه ڪيو. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc8d7;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''جنگ جمل جا بنيادي تاريخي تفصيل''' ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | تفصيل |- | سال | 36هه / 656ع |- | هنڌ | بصره جي ڀرسان، عراق |- | پهرين ڌر | حضرت عليءَ جي فوج |- | ٻي ڌر | حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون |- | اهم سبب | حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سياسي اختلاف ۽ قصاص جو سوال |- | نتيجو | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |- | تاريخي اثر | عراق ۾ حضرت عليءَ جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي، پر گهرو جنگ جاري رهي |} == ڪوفي ڏانهن حڪومت جي مرڪز جي منتقلي == {{Main|ڪوفو}} جنگ جمل کان پوءِ حضرت عليءَ [[ڪوفو|ڪوفي]] کي پنهنجي حڪومت جو مرڪز بڻايو. ڪوفو عراق جو اهم فوجي ۽ انتظامي شهر هو. ان جي آباديءَ ۾ مختلف عرب قبيلن جا ماڻهو شامل هئا، جن مان ڪيترائي حضرت عليءَ جي حمايت ڪندا هئا.<ref name="KufanAlignments"/> === ڪوفي جي چونڊ جا سبب === ڪوفي جي اهميت جا ڪيترائي سبب هئا: * عراق ۾ حضرت عليءَ جي حمايت ڪندڙ فوجي قوتن جي موجودگي؛ * شام سان سياسي ۽ فوجي مقابلي لاءِ جاگرافيائي حيثيت؛ * عراق جي انتظامي ۽ اقتصادي اهميت؛ * قبيلائي لشڪرن کي منظم ڪرڻ جون سهولتون. ڪوفي ڏانهن مرڪز جي منتقليءَ سان اسلامي رياست جي سياسي سرگرمين جو وڏو حصو حجاز کان عراق ڏانهن منتقل ٿيو. == معاويه بن ابي سفيان سان اختلاف == {{Main|معاويه بن ابي سفيان}} [[معاويه بن ابي سفيان]] حضرت عثمان جي دور ۾ شام جو گورنر هو. حضرت عليءَ جي خلافت قائم ٿيڻ کان پوءِ به هن شام ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي حيثيت برقرار رکي. معاويه حضرت عثمان جي قتل جو بدلو وٺڻ جو مطالبو ڪيو ۽ حضرت عليءَ جي خلافت کي تسليم نه ڪيو. حضرت عليءَ جي حڪومت ۽ معاويه جي وچ ۾ اختلاف رڳو ذاتي مقابلي تائين محدود نه هو؛ ان ۾ صوبائي اختيار، سياسي مشروعيت، قصاص ۽ مرڪزي حڪومت جي بالادستيءَ جا سوال پڻ شامل هئا.<ref name="PoonawalaLife"/> == جنگ صفين (657ع) == {{Main|جنگ صفين}} [[جنگ صفين]] حضرت علي ۽ معاويه جي لشڪرن وچ ۾ 657ع ۾ ٿي. صفين جو ميدان [[فرات درياهه]] جي ويجهو، موجوده شام ۽ عراق جي تاريخي سرحدي علائقي سان لاڳاپيل هو. هيءَ جنگ پهرين فتني جي سڀ کان اهم فوجي واقعن مان هئي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> === جنگ کان اڳ جون حالتون === حضرت عليءَ جي حڪومت عراق ۾ قائم هئي، جڏهن ته معاويه کي شام جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي. ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه ۽ سفارتي رابطن کان پوءِ فوجي مقابلو ٿيو. جنگ دوران مختلف مرحلن تي سخت لڙائي ٿي. ان جي مجموعي مدت ۽ مارجي ويل ماڻهن جي انگ بابت قديم تاريخي روايتن ۾ اختلاف آهن. === قرآن جي فيصلي ڏانهن رجوع === جنگ جي آخري مرحلن بابت مشهور تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته معاويه جي لشڪر مان قرآن جي بنياد تي فيصلو ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. روايتي بيانن ۾ نيزن تي قرآن جا نسخا بلند ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهيءَ واقعي جي تفصيلن ۽ ان جي فوجي اثر بابت مؤرخن جا رايا مختلف آهن، پر جنگ جي خاتمي ۽ تحڪيم جي عمل سان ان جو تعلق اهم آهي.<ref name="PoonawalaLife"/> === جنگ جو نتيجو === جنگ صفين ڪنهن واضح ۽ گڏيل طور تسليم ٿيل فوجي فيصلي کان سواءِ ختم ٿي. ٻنهي ڌرين جي نمائندن وچ ۾ تحڪيم جو معاهدو ٿيو، جنهن تحت سياسي تڪرار جو فيصلو ثالثن جي ذريعي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> == تحڪيم جو واقعو == {{Main|تحڪيم صفين}} ''تحڪيم'' مان مراد ٻن مخالف ڌرين وچ ۾ ثالثن ذريعي تڪرار جو فيصلو ڪرائڻ آهي. جنگ صفين کان پوءِ حضرت عليءَ جي ڌر مان [[ابو موسيٰ اشعري]] ۽ معاويه جي ڌر مان [[عمرو بن العاص]] ثالث طور سامهون آيا.<ref name="AbuMusaIranica">{{cite encyclopedia |title=Abū Mūsā Ašʿarī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abu-musa-asari-abdallah-b/ |language=en }}</ref> === تحڪيم جو معاهدو === تحڪيم جي معاهدي جا مختلف متن ابتدائي اسلامي تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهن. جديد تحقيقي مطالعي ۾ انهن متنن جي ٻولي، قانوني اصطلاحن ۽ سياسي نوعيت جو تقابلي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> تحڪيم جو مقصد ٻنهي ڌرين جي تڪرار کي جنگ کان سواءِ حل ڪرڻ هو، پر اهو عمل پاڻ نون سياسي اختلافن جو سبب بڻيو. === ثالثن جي فيصلن بابت روايتون === ابتدائي تاريخي ماخذن ۾ ثالثن جي ملاقاتن، انهن جي ڳالهين ۽ نتيجن بابت مختلف بيان موجود آهن. ڪجهه روايتن موجب، ابو موسيٰ ۽ عمرو بن العاص وچ ۾ خلافت جي دعويدارن بابت اتفاق نه ٿي سگهيو. ٻين روايتن ۾ ٻنهي جي عوامي اعلانن بابت وڌيڪ تفصيل ڏنل آهن. انهن بيانن جي تاريخي حيثيت ۽ ترتيب بابت جديد محققن اختلاف ظاهر ڪيو آهي. تنهنڪري تحڪيم کي هڪ ئي مشهور قصي جي بنياد تي سمجهڻ بدران، مختلف روايتن ۽ معاهدي جي متن کي گڏ پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="AbuMusaIranica"/> === حضرت عليءَ جي سياسي حيثيت تي اثر === تحڪيم حضرت عليءَ جي لشڪر ۾ اختلاف وڌائي ڇڏيا. سندس ڪجهه حامين تحڪيم قبول ڪرڻ کي سياسي غلطي قرار ڏنو. انهن مان هڪ گروهه بعد ۾ [[خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو. تحڪيم جي نتيجي ۾ حضرت عليءَ ۽ معاويه جو اختلاف ختم نه ٿيو، پر سياسي مقابلو وڌيڪ پيچيده ٿي ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> == خوارج جو ظهور == {{Main|خوارج}} [[خوارج]] اسلامي تاريخ جو هڪ ابتدائي سياسي ۽ مذهبي گروهه هو، جنهن جو ظهور حضرت عليءَ جي خلافت دوران جنگ صفين ۽ تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل آهي. خوارج جي ابتدائي گروهن جو موقف هو ته انساني ثالثن کي اهڙي معاملي ۾ فيصلو ڪرڻ جو اختيار ڏيڻ درست نه هو، جنهن بابت سندن خيال ۾ الله جو حڪم بنيادي حيثيت رکي ٿو. انهن سان منسوب مشهور نعرو هو: <blockquote> «لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''حڪم رڳو الله جو آهي.'' === حضرت عليءَ سان اختلاف === حضرت عليءَ جي ڪجهه اڳوڻن حامين تحڪيم جي قبوليت تي اعتراض ڪيو. اهي ماڻهو بعد ۾ سندس فوج کان الڳ ٿي ويا. سندن هڪ اهم مرڪز حروراءَ سان لاڳاپيل هو، جنهن سبب ابتدائي روايتن ۾ کين ''حروريه'' پڻ چيو ويو آهي. خوارج جي مختلف شاخن جا عقيدا ۽ سياسي موقف بعد ۾ هڪجهڙا نه رهيا؛ تنهنڪري ابتدائي صفين واري مخالف گروهه ۽ بعد جي سڀني خارجي فرقن کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. === سياسي ۽ مذهبي نتيجا === خوارج جي ظهور حضرت عليءَ جي حڪومت لاءِ هڪ نئون بحران پيدا ڪيو. هڪ پاسي شام ۾ معاويه سان مقابلو جاري هو، ٻئي پاسي عراق ۾ حضرت عليءَ جي پنهنجي سياسي ۽ فوجي حمايت ۾ ورهاست پيدا ٿي وئي.<ref name="PoonawalaLife"/> == جنگ نهروان (658ع) == {{Main|جنگ نهروان}} [[جنگ نهروان]] 658ع ۾ حضرت عليءَ جي فوج ۽ خوارج جي هڪ هٿياربند گروهه وچ ۾ ٿي. نهروان عراق ۾ هڪ تاريخي علائقو هو، جيڪو ڪوفي ۽ بغداد جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. === جنگ جا سبب === تحڪيم کان پوءِ حضرت عليءَ جي مخالفت ڪندڙ ڪجهه گروهن پنهنجو الڳ سياسي ۽ مذهبي موقف اختيار ڪيو. انهن مان ڪجهه ماڻهن سان تشدد ۽ قتل جي واقعن کي پڻ تاريخي روايتن ۾ ڳنڍيو ويو آهي. حضرت عليءَ سندن مخالفت کي منهن ڏيڻ لاءِ قدم کنيا. مختلف روايتن ۾ جنگ کان اڳ ڳالهه ٻولهه ۽ مخالفن کي واپس اچڻ جي دعوت جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="PoonawalaLife"/> === جنگ ۽ نتيجو === جنگ نهروان ۾ حضرت عليءَ جي فوج کي فتح حاصل ٿي ۽ مخالف هٿياربند گروهه کي سخت شڪست آئي. جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جا انگ قديم ماخذن ۾ مختلف آهن، تنهنڪري انهن کي قطعي شماريات طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. نهروان جي فتح باوجود خوارج جي فڪري ۽ سياسي تحريڪ ختم نه ٿي. بعد ۾ ان جون مختلف شاخون اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ظاهر ٿيون. === حضرت عليءَ جي حڪومت تي اثر === نهروان کان پوءِ حضرت عليءَ جي لشڪر ۾ وڌيڪ سياسي ٿڪاوٽ ۽ اختلاف پيدا ٿيا. شام خلاف نئين فوجي مهم منظم ڪرڻ مشڪل ٿيندو ويو، جڏهن ته معاويه جي سياسي ۽ فوجي حيثيت مضبوط ٿيندي رهي.<ref name="PoonawalaLife"/> == مصر جي سياسي صورتحال == {{Main|مصر جي اسلامي فتح|عمرو بن العاص}} حضرت عليءَ جي خلافت دوران [[مصر]] هڪ اهم صوبو هو. ان جي سياسي ۽ مالي اهميت سبب مصر تي اختيار حضرت عليءَ ۽ معاويه جي مقابلي ۾ خاص حيثيت رکندڙ هو. === مصر جا گورنر === حضرت عليءَ جي دور ۾ [[قيس بن سعد بن عباده]] مصر جو گورنر رهيو. بعد ۾ [[محمد بن ابي بڪر]] کي پڻ مصر جي انتظامي ذميواري ڏني وئي. انهن مقررين جي صحيح تاريخن ۽ ترتيب بابت تاريخي ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن.<ref name="PoonawalaLife"/> === مصر تي معاويه جي حامين جو قبضو === 658ع ۾ معاويه سان لاڳاپيل قوتن، عمرو بن العاص جي اڳواڻيءَ ۾، مصر ۾ فوجي ڪارروائي ڪئي. محمد بن ابي بڪر کي شڪست ملي ۽ هو مارجي ويو. انهيءَ کان پوءِ مصر حضرت عليءَ جي عملي سياسي اختيار کان نڪري ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> === مصر جي وڃائڻ جا نتيجا === مصر جي وڃائڻ سان حضرت عليءَ جي حڪومت جي علائقائي ۽ مالي حيثيت ڪمزور ٿي. معاويه جي حامين کي هڪ اهم صوبو حاصل ٿيو، جڏهن ته حضرت عليءَ جي حڪومت جو بنيادي مرڪز عراق ۾ محدود ٿيندو ويو. == خلافت جي آخري سالن جي سياسي صورتحال == 659ع ۽ 660ع دوران حضرت عليءَ جي حڪومت کي شام سان جاري اختلاف، عراق جي اندروني سياسي ورهاست ۽ مصر جي وڃائڻ جا اثر برداشت ڪرڻا پيا. معاويه جي سياسي حيثيت وڌندي رهي، جڏهن ته حضرت عليءَ کي پنهنجي فوجي حمايت کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ مشڪلاتون پيش آيون.<ref name="PoonawalaLife"/> انهيءَ عرصي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ سياسي ۽ فوجي مقابلو جاري رهيو. حضرت عليءَ جي زندگيءَ ۾ انهن اختلافن جو مستقل حل نه نڪري سگهيو. 661ع ۾ حضرت عليءَ جي قتل کان پوءِ سندس پٽ [[حسن بن علي]] کي سندس حامين خليفي طور تسليم ڪيو. بعد ۾ حضرت حسن ۽ معاويه وچ ۾ ٿيل ٺاهه سان سياسي صورتحال ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. == خلافت جي اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #adc7d5;" |+ style="background:#235a73;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خلافت: 656ع کان 661ع''' ! style="background:#dcecf4;" | سال ! style="background:#dcecf4;" | واقعو ! style="background:#dcecf4;" | هنڌ ! style="background:#dcecf4;" | سياسي نتيجو |- | 656ع | خلافت جي بيعت | مدينو | حضرت عليءَ جي حڪومت جو آغاز |- | 656ع | [[جنگ جمل]] | بصره | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |- | 656ع کان پوءِ | ڪوفي کي سياسي مرڪز بڻائڻ | ڪوفو | حڪومت جي مرڪز جي عراق ڏانهن منتقلي |- | 657ع | [[جنگ صفين]] | فرات جي ويجهو | فوجي مقابلي کان پوءِ تحڪيم |- | 657ع–659ع | [[تحڪيم صفين]] | مختلف ملاقاتن جا روايتي هنڌ | سياسي تڪرار برقرار رهيو |- | 658ع | [[جنگ نهروان]] | نهروان، عراق | خارجي هٿياربند گروهه جي شڪست |- | 658ع | مصر تي اختيار جو خاتمو | مصر | معاويه جي حامين جي حيثيت مضبوط ٿي |- | 659ع–660ع | سياسي ۽ فوجي مقابلي جو تسلسل | عراق ۽ شام | حضرت عليءَ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌيو |- | 661ع | حضرت عليءَ جو قتل | ڪوفو | سندس خلافت جو خاتمو |} == جنگين جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b9bfd8;" |+ style="background:#4d4b7d;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خلافت جون ٽي اهم جنگيون''' ! style="background:#e7e7f5;" | جنگ ! style="background:#e7e7f5;" | مخالف ڌر ! style="background:#e7e7f5;" | بنيادي سياسي مسئلو ! style="background:#e7e7f5;" | نتيجو |- | [[جنگ جمل]] | حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون | حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سياسي اختلاف | حضرت عليءَ جي فتح |- | [[جنگ صفين]] | معاويه بن ابي سفيان جو لشڪر | خلافت جي سياسي اختيار ۽ حضرت عثمان جي قتل بابت تڪرار | تحڪيم جو معاهدو |- | [[جنگ نهروان]] | خوارج جو هٿياربند گروهه | تحڪيم ۽ سياسي اختيار بابت اختلاف | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |} == شهادت ۽ وفات (661ع) == {{Main|علي بن ابي طالب جو قتل}} [[File:Imam Ali Mosque.jpg|thumb|250px|[[نجف]] ۾ حضرت عليءَ سان منسوب روضو، جيڪو شيعا مسلمانن جي اهم زيارتگاهن مان هڪ آهي.]] حضرت [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت جو خاتمو 40هه/661ع ۾ سندس قتل سان ٿيو. ان وقت اسلامي رياست گهرو سياسي ۽ فوجي اختلافن مان گذري رهي هئي. [[معاويه بن ابي سفيان]] شام ۾ پنهنجي سياسي حيثيت مضبوط ڪري چڪو هو، جڏهن ته حضرت عليءَ جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[ڪوفو]] هو.<ref name="IranicaAliLife">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جي قتل جو ذميوار [[عبدالرحمان بن ملجم]] هو، جنهن جو تعلق [[خوارج]] سان بيان ڪيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن موجب، ابن ملجم حضرت عليءَ تي ڪوفي جي مسجد ۾ زهر لڳل تلوار سان حملو ڪيو، جنهن جي زخمن سبب ڪجهه وقت کان پوءِ سندس وفات ٿي.<ref name="IranicaAliLife"/> === سياسي پسمنظر === حضرت عليءَ جي خلافت دوران [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] جهڙا اهم فوجي واقعا پيش آيا. جنگ صفين کان پوءِ تحڪيم جي مسئلي تي حضرت عليءَ جي حامين مان هڪ گروهه الڳ ٿيو، جنهن کي بعد ۾ خوارج جي نالي سان سڃاتو ويو. 658ع ۾ جنگ نهروان دوران حضرت عليءَ جي فوج خارجي هٿياربند گروهه کي شڪست ڏني. تاريخي ماخذن ۾ ابن ملجم جي حملي کي نهروان ۾ مارجي ويل ماڻهن جي انتقام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="IranicaAliLife"/> === عبدالرحمان بن ملجم === {{Main|عبدالرحمان بن ملجم}} عبدالرحمان بن ملجم المرادي ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ حضرت عليءَ جي قاتل طور مشهور آهي. تاريخي روايتن ۾ کيس خارجي گروهه سان وابسته شخص قرار ڏنو ويو آهي. سندس سياسي مقصد بابت روايتون جنگ نهروان ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل اختلافن سان لاڳاپيل آهن.<ref name="IranicaAliLife"/> ابن ملجم جي زندگيءَ، سندس ساٿين ۽ حملي جي تياريءَ بابت قديم تاريخي ڪتابن ۾ ڪيترائي تفصيلي بيان موجود آهن. انهن بيانن جي سڀني جزئيات کي هڪجهڙي تاريخي حيثيت حاصل نه آهي. === ڪوفي جي مسجد ۾ حملو === [[ڪوفي جي جامع مسجد]] حضرت عليءَ جي خلافت جي آخري دور سان لاڳاپيل اهم تاريخي ماڳ آهي. ابتدائي تاريخي بيانن موجب، حضرت عليءَ تي صبح جي وقت مسجد ۾ تلوار سان حملو ڪيو ويو. حملي ۾ سندس مٿي تي زخم آيو ۽ ڪجهه وقت کان پوءِ سندس وفات ٿي.<ref name="IranicaAliLife"/> شيعا روايتن ۾ حملي ۽ شهادت سان لاڳاپيل رمضان جون تاريخون خاص مذهبي اهميت رکن ٿيون. === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === حضرت عليءَ جي وفات جو هجري سال 40هه ۽ عيسوي سال 661ع عام طور تسليم ٿيل آهن، پر رمضان جي مخصوص تاريخ ۽ ان جي عيسوي تقويم سان مطابقت بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهن. ''Encyclopaedia Iranica'' جي سوانحي مقالي ۾ وفات جي تاريخ 19 يا 21 رمضان 40هه بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته 27 جنوري 661ع پڻ ڄاڻايل آهي.<ref name="IranicaAliLife"/> شيعا مذهبي روايتن ۾ 21 رمضان حضرت عليءَ جي شهادت جي ڏينهن طور مشهور آهي. مختلف تاريخي تقويمن ۽ حسابن جي ڪري ان ڏينهن جي عيسوي تاريخ هڪجهڙي نموني پيش نه ڪئي ويندي آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b8c9d4;" |+ style="background:#275b73;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي وفات بابت بنيادي تاريخي معلومات''' ! style="background:#dfedf4;" | موضوع ! style="background:#dfedf4;" | تفصيل |- | هجري سال | 40هه |- | عيسوي سال | 661ع |- | هجري مهينو | رمضان |- | مشهور شيعا روايت | 21 رمضان |- | تاريخي اختلاف | ڪجهه ماخذن ۾ 19 يا 21 رمضان |- | وفات جو هنڌ | ڪوفو، عراق |- | حملي آور | عبدالرحمان بن ملجم المرادي |- | حملي جو هٿيار | زهر لڳل تلوار |- | وفات جو سبب | قاتلاڻي حملي ۾ لڳل زخم |} == تدفين ۽ قبر جي سڃاڻپ == {{Main|روضو امام علي|نجف}} حضرت عليءَ جي تدفين جي هنڌ بابت ابتدائي اسلامي تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملن ٿا. گهڻن شيعا تاريخي ۽ مذهبي ماخذن موجب، کيس ڪوفي جي اولهه ۾ ''غري'' نالي علائقي ۾ دفن ڪيو ويو، جيڪو موجوده [[نجف]] سان لاڳاپيل آهي. ٻين تاريخي روايتن ۾ قبر جا مختلف هنڌ بيان ڪيا ويا آهن. انهيءَ اختلاف کي ''Encyclopaedia Iranica'' ۾ پڻ تفصيل سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="IranicaAliCommunity">{{cite encyclopedia |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb ii. ʿAlī as Seen by the Community |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-ii-ali-as-seen-by-the-community/ |language=en }}</ref> === ڳجهي تدفين جي روايت === شيعا روايتن موجب، حضرت عليءَ جي قبر جي هنڌ کي شروعات ۾ ظاهر نه ڪيو ويو ته جيئن سياسي مخالفن طرفان قبر جي بيحرمتيءَ جو خطرو نه رهي. اهڙيءَ طرح قبر جي هنڌ بابت ڄاڻ محدود ماڻهن تائين رهي. بعد جي صدين ۾ نجف واري هنڌ کي حضرت عليءَ جي مدفن طور وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو.<ref name="IranicaNajaf">{{cite encyclopedia |last=Aslan |first=Rose |title=Najaf |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=2015 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/najaf/ |language=en }}</ref> === مدفن بابت مختلف تاريخي رايا === تاريخي ادب ۾ حضرت عليءَ جي قبر بابت ڪوفي، نجف ۽ ٻين هنڌن سان لاڳاپيل روايتون ملن ٿيون. اڪثر شيعا عالمن جي راءِ آهي ته حضرت عليءَ جو مدفن نجف جي علائقي ۾ آهي. ڪجهه قديم سني مؤرخن قبر جي صحيح هنڌ بابت مختلف رايا بيان ڪيا آهن.<ref name="IranicaAliCommunity"/> اهو اختلاف قبر جي شروعاتي سڃاڻپ جي تاريخ بابت آهي؛ موجوده نجف وارو روضو صدين کان حضرت عليءَ سان منسوب مشهور مذهبي ۽ تاريخي ماڳ رهيو آهي. == نجف ۾ روضو امام علي == {{Main|روضو امام علي}} [[نجف]] عراق جو هڪ اهم مذهبي، تاريخي ۽ علمي شهر آهي. شهر جي تاريخ حضرت عليءَ سان منسوب قبر ۽ ان جي چوڌاري قائم ٿيل زيارتگاهه سان گهري طرح لاڳاپيل آهي.<ref name="IranicaNajaf"/> === روضي جي شروعاتي تاريخ === شيعا روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته حضرت عليءَ جي قبر جو هنڌ ڪجهه وقت تائين عام ماڻهن کان لڪل رهيو. هڪ مشهور روايت موجب، عباسي خليفي [[هارون الرشيد]] جي دور ۾ قبر جي هنڌ جي سڃاڻپ ۽ اتي تعمير جو آغاز ٿيو. البت انهيءَ واقعي سان لاڳاپيل معجزاتي تفصيلن کي تاريخي طور قطعي ثابت ٿيل حقيقتون نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="IranicaNajaf"/> === حمداني ۽ بويهي دور === ڏهين صدي عيسويءَ ۾ نجف جي زيارتگاهه جي تعمير ۽ توسيع ۾ اهم تبديليون آيون. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب، لڳ ڀڳ 924ع ۾ حمداني حڪمران عبدالله ابو الهيجاءَ قبر جي چوڌاري حفاظتي تعمير ۽ گنبذ قائم ڪرايو. 949ع ۾ بويهي حڪمران [[عضد الدوله]] جي دور ۾ روضي جي وڌيڪ منظم تعمير ٿي.<ref name="IranicaNajaf"/> === بعد وارن دورن ۾ ترقي === بعد جي صدين ۾ مختلف مسلمان حڪمرانن، اميرن ۽ عقيدتمندن روضي جي مرمت، تعمير ۽ آرائش ۾ حصو ورتو. صفوي، عثماني ۽ قاجاري دورن ۾ نجف جي مذهبي ۽ علمي حيثيت وڌيڪ نمايان ٿي. نجف نه رڳو زيارتگاهه رهيو، پر شيعا ديني تعليم ۽ فقهي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو.<ref name="IranicaNajaf"/> === روضي جي مذهبي اهميت === نجف جو روضو شيعا مسلمانن جي اهم ترين زيارتگاهن مان آهي. حضرت عليءَ جي ديني ۽ تاريخي حيثيت سبب هي ماڳ ٻين مسلمانن لاءِ پڻ تاريخي اهميت رکي ٿو. نجف ۾ موجود [[وادي السلام]] قبرستان پڻ شهر جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="IranicaNajaf"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7c5dc;" |+ style="background:#415b86;color:white;padding:10px;" | '''نجف جي روضي جي تاريخ جا چونڊ مرحلا''' ! style="background:#e3eafa;" | دور ! style="background:#e3eafa;" | تاريخي ترقي ! style="background:#e3eafa;" | ماخذ |- | 661ع کان پوءِ | حضرت عليءَ جي ڳجهي تدفين بابت روايتون | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | عباسي دور | قبر جي سڃاڻپ ۽ ابتدائي تعمير سان لاڳاپيل روايتون | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | لڳ ڀڳ 924ع | حمداني دور ۾ حفاظتي تعمير ۽ گنبذ | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | 949ع | بويهي دور ۾ منظم روضي جي تعمير | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | صفوي ۽ عثماني دور | روضي جي سرپرستي ۽ آرائش | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | جديد دور | عالمي زيارتگاهه ۽ شيعا علمي مرڪز | ''Encyclopaedia Iranica'' |} == حضرت حسن بن عليءَ جي جانشيني == {{Main|حسن بن علي|حسن ۽ معاويه جو صلح}} حضرت عليءَ جي وفات کان پوءِ سندس وڏي پٽ [[حسن بن علي]] کي عراق ۾ سندس حامين خليفي طور تسليم ڪيو. شيعا عقيدي موجب، حضرت حسن پنهنجي والد کان پوءِ ٻيو امام ٿيو.<ref name="IranicaHasan">{{cite encyclopedia |last=Madelung |first=Wilferd |title=Ḥasan b. ʿAli b. Abi Ṭāleb |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=12 |pages=26–28 |year=2003 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hasan-b-ali/ |language=en }}</ref> === عراق ۾ بيعت === حضرت عليءَ جي قتل کان پوءِ ڪوفي ۾ سندس حامين حضرت حسن جي قيادت قبول ڪئي. ان وقت شام ۾ معاويه جي حڪومت موجود هئي، تنهنڪري اسلامي رياست جي سياسي وحدت جو سوال اڃا حل نه ٿيو هو. === معاويه سان سياسي اختلاف === حضرت حسن ۽ معاويه جي وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو. حضرت حسن جي فوجي ۽ سياسي حمايت ۾ موجود اختلافن سبب سندس حڪومت کي ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="IranicaHasan"/> === صلح جو معاهدو === 661ع ۾ حضرت حسن ۽ معاويه وچ ۾ صلح جو معاهدو ٿيو. انهيءَ معاهدي جي شرطن بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن، جن جي تفصيلن ۾ اختلاف ملي ٿو. صلح کان پوءِ حضرت حسن عملي حڪومت تان دستبردار ٿيو ۽ معاويه جي سياسي اقتدار جو رستو هموار ٿيو.<ref name="IranicaHasan"/> === اموي خلافت جو آغاز === حضرت حسن جي حڪومت تان دستبرداريءَ کان پوءِ معاويه جي اقتدار سان [[اموي خلافت]] جو دور شروع ٿيو. اسلامي تاريخ ۾ 661ع کي عام طور راشدين خلافت جي پڄاڻي ۽ اموي حڪمرانيءَ جي آغاز سان ڳنڍيو ويندو آهي. == حضرت عليءَ جو خاندان == {{Main|اهل بيت|بنو هاشم|علوي سادات}} حضرت عليءَ جو تعلق [[قريش]] جي [[بنو هاشم]] خاندان سان هو. سندس والد [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] ۽ والده [[فاطمه بنت اسد]] هئي. حضرت علي، رسول الله ﷺ جو سؤٽ ۽ ناٺي هو. سندس اولاد مان ڪيترن ماڻهن ابتدائي اسلامي تاريخ، مذهبي فڪر ۽ بعد جي سياسي تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === حضرت فاطمه سان شادي === {{Main|فاطمه زهرا}} حضرت عليءَ جي پهرين گهرواري [[فاطمه زهرا]]، رسول الله ﷺ جي نياڻي هئي. سندن شادي هجرت کان پوءِ مديني ۾ ٿي. تاريخي ۽ سوانحي ماخذن موجب، حضرت فاطمه جي حياتيءَ ۾ حضرت عليءَ ٻي شادي نه ڪئي.<ref name="TDVAli">{{cite encyclopedia |title=Ali |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ali |language=tr }}</ref> حضرت فاطمه ۽ حضرت عليءَ جي اولاد ۾ حسن، حسين، زينب ۽ ام ڪلثوم جا نالا مشهور آهن. محسن جو نالو پڻ تاريخي ۽ نسب نامي روايتن ۾ اچي ٿو، پر سندس ولادت ۽ وفات جي حالتن بابت مختلف مذهبي روايتون موجود آهن.<ref name="TDVAli"/> === حضرت فاطمه کان پوءِ شاديون === حضرت فاطمه جي وفات کان پوءِ حضرت عليءَ ٻيون شاديون ڪيون. مختلف تاريخي ۽ نسب نامي ڪتابن ۾ سندس گهروارين جا نالا ۽ تعداد ڪجهه اختلاف سان ملن ٿا. مشهور نالن ۾ هي شامل آهن: * [[امامه بنت ابي العاص]]؛ * [[ام البنين]]، جنهن جو اصل نالو فاطمه بنت حزام هو؛ * [[اسماء بنت عميس]]؛ * [[خوله حنفيه]]؛ * ليليٰ بنت مسعود؛ * الصهباء بنت ربيعه؛ * ام سعيد بنت عروه. انهن کان سواءِ ٻين عورتن جا نالا پڻ ڪجهه تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿا. سڀني روايتن ۾ سندن ازدواجي حيثيت، ترتيب ۽ اولاد جي نسبت هڪجهڙي نه آهي. === اولاد جو تعداد === حضرت عليءَ جي پٽن ۽ ڌيئرن جي مجموعي تعداد بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' جي سوانحي مقالي ۾ 14 پٽن ۽ 19 ڌيئرن جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين نسب نامن ۾ مختلف تعداد بيان ٿيل آهن.<ref name="IranicaAliLife"/> انهن اختلافن جو هڪ سبب مختلف ماخذن ۾ ننڍي عمر ۾ فوت ٿيل ٻارن، ساڳين نالن وارن ٻارن ۽ مختلف مائرن جي اولاد جي ڳڻپ ۾ فرق آهي. == حضرت عليءَ جا مشهور پٽ == === حسن بن علي === [[حسن بن علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جو پٽ هو. هو رسول الله ﷺ جو ڏوهٽو، شيعا اسلام جو ٻيو امام ۽ حضرت عليءَ کان پوءِ ٿوري عرصي لاءِ خليفو رهيو.<ref name="IranicaHasan"/> === حسين بن علي === {{Main|حسين بن علي}} [[حسين بن علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جو پٽ هو. شيعا عقيدي موجب، هو ٽيون امام هو. 680ع ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران سندس قتل اسلامي تاريخ جي انتهائي اهم واقعن مان آهي. === محمد بن حنفيه === {{Main|محمد بن حنفيه}} [[محمد بن حنفيه]] حضرت عليءَ جو پٽ هو، جنهن جي ماءُ خوله حنفيه هئي. حضرت عليءَ جي وفات کان پوءِ، خاص طور ڪربلا جي واقعي کان پوءِ، محمد بن حنفيه جي شخصيت ڪجهه سياسي ۽ مذهبي تحريڪن ۾ اهميت حاصل ڪئي. === عباس بن علي === {{Main|عباس بن علي}} [[عباس بن علي]] حضرت عليءَ ۽ ام البنين جو پٽ هو. هو ڪربلا جي واقعي سان لاڳاپيل مشهور تاريخي شخصيتن مان آهي ۽ شيعا مذهبي روايت ۾ کيس وفاداري ۽ بهادريءَ جي علامت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. === ٻيا پٽ === نسب نامي روايتن ۾ حضرت عليءَ جي ٻين پٽن جا نالا پڻ ملن ٿا، جن ۾ عبدالله، جعفر، عثمان، عمر ۽ محمد نالي ٻين پٽن جو ذڪر شامل آهي. انهن مان ڪجهه ماڻهن جي ماءُ، مڪمل نالي ۽ سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. تنهنڪري تفصيلي نسب نامي ۾ هر فرد لاءِ الڳ معتبر ماخذ گهربل آهي. == حضرت عليءَ جون مشهور ڌيئرون == === زينب بنت علي === {{Main|زينب بنت علي}} [[زينب بنت علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جي ڌيءَ هئي. هوءَ ڪربلا جي واقعي ۽ ان کان پوءِ اهل بيت جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شخصيت آهي. شيعا روايتن ۾ سندس خطبن، صبر ۽ سياسي جرئت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. === ام ڪلثوم بنت علي === {{Main|ام ڪلثوم بنت علي}} [[ام ڪلثوم بنت علي]] حضرت عليءَ جي ڌيءَ هئي. سندس زندگيءَ، شادي ۽ اولاد بابت سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ ڪجهه اختلاف ملن ٿا. انهن اختلافن کي هڪ ئي روايت جي بنياد تي قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. === ٻيون ڌيئرون === مختلف نسب نامن ۾ رقيه، امامه ۽ ٻين نالن جو ذڪر ملي ٿو. سڀني ڌيئرن جي مڪمل فهرست، سندن مائرن ۽ حياتيءَ جي تفصيلن بابت قديم ماخذ هڪجهڙا نه آهن. == خاندان جي چونڊ فردن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b6cad1;" |+ style="background:#22665d;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خاندان جون مشهور شخصيتون''' ! style="background:#dff1ea;" | نالو ! style="background:#dff1ea;" | رشتو ! style="background:#dff1ea;" | ماءُ يا والد ! style="background:#dff1ea;" | تاريخي اهميت |- | [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] | والد | عبدالمطلب جو پٽ | بنو هاشم جي اهم شخصيت |- | [[فاطمه بنت اسد]] | والده | — | ابتدائي اسلامي سوانح ۾ ذڪر |- | [[فاطمه زهرا]] | گهرواري | رسول الله ﷺ جي نياڻي | اهل بيت جي اهم شخصيت |- | [[حسن بن علي]] | پٽ | فاطمه زهرا | ٻيو شيعا امام ۽ 661ع ۾ خليفو |- | [[حسين بن علي]] | پٽ | فاطمه زهرا | ٽيون شيعا امام؛ ڪربلا سان لاڳاپيل |- | [[زينب بنت علي]] | ڌيءَ | فاطمه زهرا | ڪربلا کان پوءِ جي تاريخ ۾ اهم شخصيت |- | [[ام ڪلثوم بنت علي]] | ڌيءَ | فاطمه زهرا | ابتدائي اسلامي خاندان جي تاريخ |- | [[محمد بن حنفيه]] | پٽ | خوله حنفيه | ابتدائي اسلامي سياسي ۽ مذهبي تاريخ |- | [[عباس بن علي]] | پٽ | ام البنين | ڪربلا جي تاريخ سان لاڳاپيل |} == علوي نسل ۽ تاريخي ورثو == {{Main|علوي سادات|اهل بيت}} حضرت عليءَ جي اولاد ۽ سندس نسل سان لاڳاپيل خاندانن کي اسلامي تاريخ ۾ ''علوي'' سڏيو ويو آهي. حضرت عليءَ جي نسل مان خاص طور حسن ۽ حسين جي اولاد اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ پکڙجي وئي. انهن خاندانن مان ڪيترن ماڻهن مذهبي تعليم، سياسي تحريڪن، علمي ادارن ۽ مقامي حڪومتن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. علوي نسب جي تاريخي مطالعي ۾ قديم نسب نامن، سوانحي ڪتابن ۽ علائقائي تاريخن کي بنيادي ماخذن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. == علمي، ادبي ۽ روحاني ورثو == [[علي بن ابي طالب]] کي اسلامي تاريخ ۾ سياسي ۽ فوجي اڳواڻ هجڻ سان گڏ علم، فصاحت، حڪمت، اخلاقي تعليم ۽ روحاني روايتن سان پڻ وابسته شخصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي سان منسوب خطبن، خطن ۽ مختصر قولن اسلامي فڪر، عربي ادب، مذهبي تعليم ۽ حڪمرانيءَ بابت بحثن تي گهرو اثر ڇڏيو آهي.<ref name="IIS-Ali-Legacy">{{cite web |title=Ali ibn Abi Talib |url=https://www.iis.ac.uk/media/kyiagjr0/ali-ibn-abu-talib_reza_logo-51349596.pdf |website=The Institute of Ismaili Studies |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref> === نهج البلاغه === {{Main|نهج البلاغه}} '''''نهج البلاغه''''' عربي ٻوليءَ جي خطبن، خطن ۽ حڪمت ڀرين قولن جو مشهور مجموعو آهي، جيڪو حضرت علي ابن ابي طالب ڏانهن منسوب آهي. هن مجموعي کي [[الشريف الرضي]] (وفات 406هه/1016ع) چوٿين صدي هجريءَ جي آخر ۾ مرتب ڪيو. ان جي ترتيب لڳ ڀڳ 400هه/1009–1010ع ۾ مڪمل ٿي.<ref name="IIS-Nahj">{{cite web |title=Nahj al-Balāgha |url=https://www.iis.ac.uk/glossary/nahj-al-balagha/ |website=The Institute of Ismaili Studies |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref><ref name="Edinburgh-Nahj">{{cite thesis |title=A Critical Study of Nahj al-Balagha |url=https://era.ed.ac.uk/server/api/core/bitstreams/eaf07099-3c26-4d0f-b533-6d76e2d3e2bc/content |publisher=University of Edinburgh |language=en }}</ref> هن ڪتاب جو مقصد حضرت عليءَ سان منسوب فصيح عربي نثر جا چونڊ نمونا گڏ ڪرڻ هو. مجموعي جا ٽي بنيادي حصا آهن: # خطبا، وعظ ۽ خطاب؛ # خط، حڪم ناما ۽ عهدناما؛ # مختصر حڪمت ڀريا قول ۽ اخلاقي نصيحتون. مختلف ڇاپن ۽ ترتيبن ۾ خطبن ۽ قولن جي ڳڻپ ۾ معمولي فرق ملي ٿو؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ ڇاپي جي انگن کي سڀني نسخن لاءِ قطعي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Edinburgh-Nahj"/> === نهج البلاغه جي موضوعاتي اهميت === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c1d0;" |+ style="background:#244d68;color:white;padding:10px;" | نهج البلاغه جا اهم موضوع ! style="background:#dcebf3;" | موضوع ! style="background:#dcebf3;" | بنيادي بحث ! style="background:#dcebf3;" | علمي اهميت |- | توحيد ۽ الهيات | خدا جي وحدانيت، صفات ۽ تخليق | اسلامي علم الڪلام ۽ مذهبي فلسفي سان تعلق |- | اخلاق | تقويٰ، انصاف، عاجزي ۽ انساني ذميواري | فرد ۽ سماج جي اخلاقي تربيت |- | حڪمراني | حڪمران جون ذميواريون، رعيت جا حق ۽ انتظامي انصاف | اسلامي سياسي فڪر ۽ حڪمرانيءَ جي تاريخ |- | سماجي انصاف | غريبن، ڪمزورن ۽ محروم طبقن سان سلوڪ | سماجي ۽ معاشي اخلاق |- | انساني زندگي | دنيا جي ناپائيداري، موت ۽ آخرت | روحاني ۽ اخلاقي ادب |- | عربي ادب | خطابت، تشبيهه، استعاري ۽ فصيح نثر | عربي بلاغت ۽ ادبي تنقيد |} === مالڪ اشتر ڏانهن منسوب عهدنامو === {{Main|مالڪ اشتر}} ''نهج البلاغه'' ۾ شامل مشهور دستاويزن مان هڪ اهو عهدنامو آهي، جيڪو حضرت عليءَ ڏانهن منسوب آهي ۽ جنهن ۾ [[مالڪ اشتر]] کي مصر جي گورنريءَ لاءِ هدايتون ڏنل آهن. هن متن ۾ حڪمراني، انصاف، انتظامي اهلڪارن جي چونڊ، عوام سان سلوڪ ۽ ڪمزور طبقن جي حقن جهڙا موضوع ملن ٿا. اسلامي سياسي فڪر جي مطالعي ۾ هن عهدنامي کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="IIS-Nahj"/> تاريخي لحاظ کان عهدنامي جي نسبت ۽ ان جي متن جي مختلف روايتن کي الڳ تحقيقي موضوع سمجهيو وڃي ٿو. انهيءَ ڪري عهدنامي ۾ موجود هر جملي کي آزاد سندي جاچ کان سواءِ حضرت عليءَ جو لفظ بلفظ ثابت ٿيل فرمان قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === نهج البلاغه جي سند ۽ نسبت بابت تحقيق === ''نهج البلاغه'' جي تاريخي اعتبار بابت مسلمان عالمن ۽ جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي. الشريف الرضيءَ مجموعي ۾ گهڻن خطبن ۽ قولن سان مڪمل روايتي سندون درج نه ڪيون. انهيءَ سبب ڪتاب جي هر متن جي اصل نسبت کي جانچڻ لاءِ اڳين تاريخي، ادبي ۽ حديثي ڪتابن سان تقابلي مطالعو ضروري سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Edinburgh-Nahj"/> ڪجهه محققن اڳين ڪتابن ۾ ساڳين يا ملندڙ جلندڙ عبارتن جي موجودگيءَ کي هن مجموعي جي قديم روايتي بنيادن جي حمايت ۾ پيش ڪيو آهي. ٻئي طرف ڪجهه ناقدن سندن جي کوٽ، متن جي تاريخ ۽ مذهبي اختلافن جي بنياد تي مجموعي جي ڪن حصن جي نسبت تي اعتراض ڪيا آهن.<ref name="Sindawi2025">{{cite journal |last=Sindawi |first=Khalid |title=Examining the Authorship of Nahj al-Balāgha: Between Ali Ibn Abi Talib, al-Sharif al-Radi, and al-Sharif al-Murtad |journal=AL-Majma |volume=20 |pages=131–176 |year=2025 |url=https://ojs.qsm.ac.il/index.php/majma/article/view/950 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ''نهج البلاغه'' جي ادبي اهميت ۽ ان جي هر عبارت جي تاريخي نسبت ٻه الڳ تحقيقي سوال آهن. ڪتاب جي عربي ادب ۾ اهم حيثيت هجڻ جو مطلب اهو ناهي ته ان جي سمورن متنن جي سند بابت اختلاف ختم ٿي ويا آهن. === عربي ادب ۽ بلاغت === حضرت عليءَ ڏانهن منسوب نثر عربي خطابت ۽ بلاغت جي مطالعي ۾ نمايان مقام رکي ٿو. ''نهج البلاغه'' تي مختلف دورن ۾ شرحون لکيون ويون، جن ۾ [[ابن ابي الحديد]] جي شرح خاص شهرت حاصل ڪئي.<ref name="IIS-Nahj"/> ابن ابي الحديد (وفات 656هه/1258ع) جي شرح ادبي تشريح سان گڏ تاريخي، مذهبي ۽ فلسفيانه بحثن سبب پڻ اهميت رکي ٿي. هن شرح جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ''نهج البلاغه'' جو اثر ڪنهن هڪ مذهبي جماعت تائين محدود نه رهيو. === اسلامي فقهه ۽ تفسير ۾ مقام === اسلامي علمي روايتن ۾ حضرت عليءَ کي قرآن جي فهم، شرعي مسئلن، عدالتي فيصلن ۽ ديني تعليم سان وابسته شخصيت طور پيش ڪيو ويندو آهي. سني ۽ شيعه علمي روايتن ۾ سندس علمي مقام کي مڃيو وڃي ٿو، پر سندس مذهبي اختيار، امامت ۽ فقهي حجيت جي نوعيت بابت ٻنهي روايتن جا نظريا مختلف آهن. شيعه اماميه فڪر ۾ حضرت عليءَ کي پهريون امام ۽ مذهبي هدايت جو بنيادي مرجع سمجهيو وڃي ٿو. سني روايت ۾ کيس رسول الله جو صحابي، چوٿون راشد خليفو ۽ ابتدائي اسلامي علمي روايت جي اهم شخصيت طور تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="IIS-Ali-Legacy"/> === تصوف ۽ روحاني سلسلا === اسلامي تصوف جي ڪيترن سلسلن جي روحاني نسب نامن ۾ حضرت عليءَ کي اهم حيثيت حاصل آهي. ڪيترائي صوفي سلسلا پنهنجي روحاني تعليم جي سلسلي کي حضرت عليءَ جي واسطي سان رسول الله تائين پهچائين ٿا. شيعه فڪر ۾ حضرت عليءَ جي روحاني حيثيت خاص طور امامت ۽ عرفان جي تصورن سان ڳنڍيل آهي. سني صوفي روايتن ۾ پڻ کيس روحاني تربيت، حڪمت ۽ باطني علم سان وابسته اهم شخصيت طور ڏٺو ويندو آهي.<ref name="IIS-Ali-Legacy"/> روحاني سلسلن جا اهي نسب ناما مذهبي روايتن جو حصو آهن؛ انهن جي هر تاريخي ڪڙي جي آزاد تصديق هڪ الڳ تحقيقي مسئلو آهي. === حضرت عليءَ ڏانهن منسوب ادب جا ماخذ === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4c8d5;" |+ style="background:#365d77;color:white;padding:9px;" | حضرت عليءَ سان منسوب قولن ۽ خطبن جي مطالعي جا اهم ڪتاب ! style="background:#e1edf4;" | ڪتاب ! style="background:#e1edf4;" | مرتب يا مصنف ! style="background:#e1edf4;" | علمي نوعيت |- | ''[[نهج البلاغه]]'' | [[الشريف الرضي]] | خطبن، خطن ۽ حڪمت ڀرين قولن جو انتخاب |- | ''شرح نهج البلاغه'' | [[ابن ابي الحديد]] | ادبي، تاريخي ۽ فڪري شرح |- | ''مصادر نهج البلاغة وأسانيده'' | عبد الزهراء الحسيني الخطيب | مجموعي جي متنن جا اڳيان ماخذ ۽ سندون ڳولڻ جي ڪوشش |- | ''A Critical Study of Nahj al-Balagha'' | سيد محمد عسڪري جعفري | نهج البلاغه جي متن، ماخذن ۽ تاريخي نسبت جو تنقيدي مطالعو |} === جديد تحقيق === جديد تحقيقي ادب ۾ ''نهج البلاغه'' بابت متن جي نسبت، تدوين جي تاريخ، اڳين ماخذن ۽ ادبي اسلوب تي ڪم ڪيو ويو آهي. خالد سنداويءَ جي 2025ع ۾ شايع ٿيل تحقيق ۾ ''نهج البلاغه'' جي مصنفيت بابت مختلف موقفن ۽ الشريف الرضي ۽ الشريف المرتضيءَ سان لاڳاپيل بحثن جو جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Sindawi2025"/> اهڙيون تحقيقون واضح ڪن ٿيون ته حضرت عليءَ جي علمي ورثي جو مطالعو صرف مذهبي عقيدي جو موضوع نه، پر عربي ادب، تاريخ نگاري، متن شناسي ۽ حديثي تحقيق جو پڻ حصو آهي. == اسلامي تاريخ ۾ مقام == [[علي بن ابي طالب]] اسلامي تاريخ جي اهم ترين شخصيتن مان هڪ آهي. هو [[محمد|رسول الله ﷺ]] جو سؤٽ ۽ ناٺي، ابتدائي مسلمانن مان هڪ، ۽ 656ع کان 661ع تائين چوٿون [[خلفاءِ راشدين|راشد خليفو]] هو. شيعا مسلمان کيس پهريون امام ۽ رسول الله ﷺ جو جائز مذهبي ۽ سياسي جانشين سمجهن ٿا.<ref name="OxfordAliLegacy">{{cite encyclopedia |last1=Momen |first1=Moojan |last2=Ghaemmaghami |first2=Omid |title=ʿAlī Ibn Abī Ṭālib |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |date=2011-05-25 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0007 |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554579518 |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جي شخصيت اسلامي تاريخ جي سياسي، مذهبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ خاص مقام رکي ٿي. سندس بهادري، ديني وابستگي، علم ۽ انصاف سان لاڳاپيل روايتن مسلمان معاشرن ۾ سندس يادگيريءَ کي گهڻي اهميت ڏني آهي.<ref name="OxfordAliLegacy"/> === سني اسلام ۾ مقام === [[اهل سنت]] حضرت عليءَ کي چوٿون راشد خليفو، رسول الله ﷺ جو اهم صحابي ۽ [[اهل بيت]] جو فرد سمجهن ٿا. سني مذهبي روايت ۾ حضرت [[ابو بڪر صديق|ابو بڪر]]، [[عمر بن خطاب|عمر]]، [[عثمان بن عفان|عثمان]] ۽ حضرت عليءَ کي چار راشد خليفا تسليم ڪيو وڃي ٿو. حضرت عليءَ جي علم، بهادري ۽ دين لاءِ خدمتن کي سني روايت ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.<ref name="OxfordAliLegacy"/> === شيعا اسلام ۾ مقام === [[شيعا اسلام]] ۾ حضرت عليءَ کي پهريون امام ۽ رسول الله ﷺ جو مقرر ڪيل جانشين سمجهيو وڃي ٿو. شيعا عقيدي موجب، حضرت عليءَ جي امامت رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي هدايت ۽ ديني اختيار سان پڻ لاڳاپيل آهي. اماميه شيعا روايت ۾ حضرت عليءَ کان پوءِ امامت جو سلسلو حضرت حسن ۽ حضرت حسين جي ذريعي اڳتي وڌي ٿو.<ref name="OxfordAliLegacy"/> شيعا مذهبي استدلال ۾ [[غدير خم]]، [[حديث منزلت]]، [[حديث ثقلين]] ۽ [[آيت تطهير]] جهڙن نصوص کي اهميت ڏني ويندي آهي. انهن جي جانشينيءَ سان لاڳاپيل تشريح بابت سني ۽ شيعا عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. === جانشينيءَ بابت تاريخي اختلاف === 632ع ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت بابت اختلاف پيدا ٿيا. سني تاريخي روايت ۾ ابو بڪر جي خلافت کي مسلمانن جي سياسي بيعت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته شيعا روايت موجب حضرت عليءَ کي اڳ ئي جانشينيءَ لاءِ مقرر ڪيو ويو هو. انهن اختلافن مان وقت سان گڏ اسلامي مذهبي ۽ سياسي فڪر جون مختلف روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="OxfordAliLegacy"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b8c9d4;" |+ style="background:#285c70;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي مقام بابت سني ۽ شيعا روايتن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#deedf4;" | موضوع ! style="background:#deedf4;" | سني روايت ! style="background:#deedf4;" | شيعا اماميه روايت |- | خلافت | چوٿون راشد خليفو | جائز پهريون جانشين ۽ تاريخي طور چوٿون خليفو |- | امامت | اهم ديني ۽ سياسي اڳواڻ | پهريون امام |- | جانشيني | خلافت جي قيام ۾ بيعت ۽ جماعت جي سياسي فيصلي کي اهميت | رسول الله ﷺ جي طرفان عليءَ جي مقرريءَ جو عقيدو |- | غدير خم | عليءَ جي فضيلت ۽ وابستگيءَ جي اظهار طور تشريح | عليءَ جي ولايت ۽ جانشينيءَ جي اعلان طور تشريح |- | اهل بيت | رسول الله ﷺ جي خاندان جي عزت ۽ فضيلت | اهل بيت جي مخصوص امامتي حيثيت |- | علمي مقام | صحابي، فقيه ۽ راشد خليفو | امام ۽ مذهبي هدايت جو بنيادي مرجع |} == تاريخ نگاري ۾ حضرت علي == حضرت عليءَ جي زندگيءَ بابت معلومات قديم اسلامي تاريخن، حديثي مجموعن، سوانحي ڪتابن ۽ نسب نامن ۾ محفوظ آهي. انهن ماخذن ۾ [[محمد بن جرير طبري|الطبري]]، [[احمد بن يحيى بلاذري|البلاذري]] ۽ ٻين قديم مؤرخن جون تصنيفون اهم آهن. جديد محقق انهن ڪتابن ۾ موجود روايتن جو تقابلي مطالعو ڪندا آهن. خاص طور پهرين اسلامي گهرو جنگ، خلافت جي جانشيني ۽ سياسي اختلافن بابت بيانن جي سند، تاريخي پسمنظر ۽ راوين جي رجحانن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ولفرڊ ميڊلونگ جي ڪتاب ''The Succession to Muhammad'' ۾ ابتدائي خلافت ۽ جانشينيءَ جي مسئلي جو تفصيلي تاريخي مطالعو پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="MadelungSuccession">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |language=en }}</ref> == اسلامي ادب ۽ ثقافت ۾ حضرت علي == حضرت عليءَ جي شخصيت عربي، فارسي، اردو ۽ ٻين مسلمان معاشرن جي ادبي روايتن ۾ اهم جاءِ والاري ٿي. سندس نالي سان منسوب خطبا، قول، مدحيه شاعري، مذهبي داستان ۽ تاريخي روايتون مختلف دورن ۾ لکبيون رهيون آهن. سندس بهادري ۽ انصاف بابت روايتون خاص طور مذهبي شاعري، عوامي داستانن ۽ خطاطيءَ ۾ نمايان آهن.<ref name="OxfordAliLegacy"/> === القاب ۽ ثقافتي علامتون === حضرت عليءَ سان لاڳاپيل مشهور القابن ۾ ''حيدر''، ''اسد الله''، ''مرتضيٰ'' ۽ ''ابو تراب'' شامل آهن. اهي نالا ۽ لقب مذهبي ادب، خطاطي ۽ عوامي روايتن ۾ استعمال ٿين ٿا. [[ذوالفقار]] نالي تلوار پڻ حضرت عليءَ سان وابسته مشهور ثقافتي علامت آهي. ذوالفقار جون مختلف تصويري صورتون بعد جي اسلامي فن ۽ مذهبي علامتن ۾ نظر اچن ٿيون. === اسلامي خطاطي === [[File:Istanbul - Santa Sofia - Medalló (cropped).JPG|thumb|250px|[[استنبول]] جي [[آيا صوفيا]] ۾ حضرت عليءَ جي نالي وارو خطاطيءَ جو تمغو. هي اوڻيهين صديءَ جي خطاطيءَ جو نمونو آهي، نه حضرت عليءَ جي حياتيءَ جي دور جي تصوير.]] اسلامي خطاطيءَ ۾ حضرت عليءَ جو نالو مختلف صورتن ۾ لکيو ويو آهي. استنبول جي آيا صوفيا ۾ حضرت عليءَ جي نالي وارو وڏو خطاطيءَ جو تمغو موجود آهي. اهو انهن تمغن مان هڪ آهي، جيڪي اوڻيهين صديءَ ۾ عمارت جي اندر لڳايا ويا هئا.<ref name="CommonsAliMedallion">{{cite web |title=File:Istanbul - Santa Sofia - Medalló (cropped).JPG |website=Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Istanbul_-_Santa_Sofia_-_Medall%C3%B3_(cropped).JPG |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref> === مصوري ۽ تصويري روايتون === مختلف اسلامي معاشرن ۾ حضرت عليءَ جي شخصيت جي تصويري نمائندگيءَ بابت جدا جدا مذهبي ۽ ثقافتي رويا رهيا آهن. فارسي مصوري ۽ ڪجهه شيعا ثقافتي روايتن ۾ حضرت عليءَ جون علامتي ۽ تخيلي تصويرون ملن ٿيون. ٻئي طرف ڪجهه مسلمان مذهبي روايتن ۾ مقدس شخصيتن جي تصويرڪشيءَ کان پاسو ڪيو ويندو آهي. اهڙيون تصويرون پنهنجي دور جي فن، عقيدي ۽ ثقافتي روايت جي نمائندگي ڪن ٿيون؛ انهن کي حضرت عليءَ جي اصل صورت جو تاريخي ثبوت نه سمجهڻ گهرجي. == ٽيليويزن ۽ فلم ۾ نمائندگي == حضرت عليءَ جي زندگيءَ ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ جي واقعن کي مختلف ٽيليويزن ڊرامن ۽ فلمي پيشڪشن ۾ موضوع بڻايو ويو آهي. === شهيد ڪوفه === ''[[شهيد ڪوفه]]''، جنهن کي ''امام علي'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ ايراني تاريخي ٽيليويزن ڊرامو آهي. هن ڊرامي جي هدايتڪاري [[دائود ميرباقري]] ڪئي. ان ۾ حضرت عليءَ جي خلافت جي دور، سياسي اختلافن ۽ ڪوفي ۾ سندس شهادت سان لاڳاپيل واقعن کي ڊرامائي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="IslamMuseumKufa">{{cite web |title=Imam Ali — Shaheed-e Kufa |website=Islam Museum |url=https://islam.museum/en/screen/shaheed-e-kufa-1995/ |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref> هي ڊرامو تاريخي واقعن تي ٻڌل فني تخليق آهي؛ ان جا منظر، مکالما ۽ ڪردار نگاري تاريخي ماخذن جو متبادل ناهن. === عمر === ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' 2012ع جو عربي تاريخي ٽيليويزن سلسلو آهي، جنهن ۾ ابتدائي اسلامي تاريخ سان گڏ حضرت عليءَ جي شخصيت کي پڻ ڏيکاريو ويو آهي. هن ڊرامي ۾ صحابه ڪرام جي تصويري نمائندگيءَ بابت مذهبي حلقن ۾ اختلاف ۽ بحث پيدا ٿيا هئا.<ref name="IslamMuseumOmar">{{cite web |title=Omar |website=Islam Museum |url=https://islam.museum/en/screen/umar-2012/ |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b9cbd9;" |+ style="background:#4b6286;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ سان لاڳاپيل چونڊ ٽيليويزن پيشڪشون''' ! style="background:#e5eafa;" | عنوان ! style="background:#e5eafa;" | ملڪ ۽ ٻولي ! style="background:#e5eafa;" | موضوع ! style="background:#e5eafa;" | نوعيت |- | ''شهيد ڪوفه / امام علي'' | ايران؛ فارسي | حضرت عليءَ جي خلافت ۽ شهادت | تاريخي ڊرامو |- | ''عمر'' | عربي ٽيليويزن پيداوار | ابتدائي اسلامي تاريخ ۽ راشدين جو دور | تاريخي ڊرامو |} == حضرت عليءَ جي ورثي جو مجموعي جائزو == حضرت عليءَ جي تاريخي اهميت ڪيترن پهلوئن تي مشتمل آهي. هو ابتدائي اسلامي جماعت جو اهم فرد، فوجي اڳواڻ، چوٿون راشد خليفو ۽ شيعا اسلام جو پهريون امام هو. سندس خلافت جو دور اسلامي سياسي تاريخ ۾ گهرو اختلافن ۽ پهرين گهرو جنگ سان لاڳاپيل رهيو. ساڳئي وقت سندس نالي سان منسوب علمي، اخلاقي ۽ ادبي روايتون اسلامي تهذيب جو مستقل حصو بڻيون. سني ۽ شيعا مسلمان سندس سياسي ۽ مذهبي حيثيت بابت مختلف نظريا رکن ٿا، پر ٻنهي روايتن ۾ حضرت عليءَ جي شخصيت کي وڏي اهميت حاصل آهي.<ref name="OxfordAliLegacy"/> == ڏسو پڻ == * [[اهل بيت]] * [[اصحاب ڪسا]] * [[غدير خم]] * [[حديث ثقلين]] * [[حديث منزلت]] * [[خلفاءِ راشدين]] * [[شيعا اسلام]] * [[نهج البلاغه]] * [[ذوالفقار]] * [[نجف]] * [[روضو امام علي]] * [[جنگ جمل]] * [[جنگ صفين]] * [[جنگ نهروان]] == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |language=en}} * {{cite book |last=Shah-Kazemi |first=Reza |title=Justice and Remembrance: Introducing the Spirituality of Imam Ali |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |language=en}} * {{cite book |last=Shah-Kazemi |first=Reza |title=Imam Ali: From Concise History to Timeless Mystery |publisher=I.B. Tauris |year=2022 |language=en}} * {{cite book |last=al-Radi |first=al-Sharif |title=Nahj al-Balagha |language=ar}} * {{cite book |last=Ibn Abi al-Hadid |title=Sharh Nahj al-Balagha |language=ar}} * {{cite journal |last=Sindawi |first=Khalid |title=Examining the Authorship of Nahj al-Balāgha: Between Ali Ibn Abi Talib, al-Sharif al-Radi, and al-Sharif al-Murtad |journal=AL-Majma |volume=20 |pages=131–176 |year=2025 |url=https://ojs.qsm.ac.il/index.php/majma/article/view/950 |language=en}} ==حوالا== {{Reflist}} j3v2t96nu52jk02ua69eouj25afwrnz 425662 425661 2026-10-27T13:20:20Z Intisar Ali 8681 425662 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام جو چوٿون راشد خليفي ۽ شيعا اسلام جو پهريون امام (تقريباً 600ع–661ع)}} {{Infobox royalty | name = علي ابن ابي طالب | native_name = علي بن أبي طالب | image = Istanbul - Santa Sofia - Medalló (cropped).JPG | image_size = 250px | caption = استنبول جي آيا صوفيا ۾ حضرت عليءَ جي نالي واري خطاطي | succession = [[خلافت راشده|چوٿون راشد خليفي]] | reign = 656ع – 661ع | predecessor = [[عثمان بن عفان]] | successor = [[حسن بن علي]] (مختصر مدت لاءِ) | birth_date = تقريباً 600ع | birth_place = [[مڪو]]، حجاز | death_date = 40ھ / 661ع | death_place = [[ڪوفو]]، عراق | burial_place = [[امام علي جو روضو]]، [[نجف]]، عراق | father = [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] | mother = [[فاطمه بنت اسد]] | spouse = [[فاطمه زهرا]] ۽ ٻيون | issue = [[حسن بن علي]]، [[حسين بن علي]] ۽ ٻيا | house = [[بنو هاشم]] | religion = [[اسلام]] }} '''علي ابن ابي طالب''' (عربي: '''علي بن أبي طالب'''؛ تقريباً 600ع – 661ع)، [[اسلام]] جي شروعاتي تاريخ جي اهم شخصيت، [[محمد ﷺ|حضرت محمد ﷺ]] جو سؤٽ ۽ ناٺي، [[خلافت راشده]] جو چوٿون خليفي ۽ [[شيعا اسلام]] جي عقيدي موجب پهريون [[امام]] هو.<ref name="Poonawala1985">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref><ref name="OxfordAli2011">{{cite web |last1=Momen |first1=Moojan |last2=Ghaemmaghami |first2=Omid |title=ʿAlī Ibn Abī Ṭālib |website=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |date=2011-05-25 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0007 |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554579518 |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جو تعلق مڪي جي [[قريش]] قبيلي جي [[بنو هاشم]] خاندان سان هو. سندس والد [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] رسول الله ﷺ جو چاچو ۽ ننڍپڻ ۾ سندس سرپرست هو. حضرت عليءَ جي والده [[فاطمه بنت اسد]] هئي. روايتي بيانن موجب، ابو طالب جي مالي تنگيءَ کان پوءِ علي ننڍي عمر ۾ حضرت محمد ﷺ ۽ [[خديجه بنت خويلد]] جي گهر ۾ پرورش حاصل ڪئي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ اسلام قبول ڪندڙ ابتدائي شخصيتن مان هو. رسول الله ﷺ جي مڪي واري دعوت، مديني ڏانهن هجرت، اسلامي جماعت جي تنظيم ۽ شروعاتي فوجي مهمن ۾ هن اهم ڪردار ادا ڪيو. هجرت کان پوءِ سندس شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي، جنهن مان حسن ۽ حسين سميت اولاد پيدا ٿيو.<ref name="Poonawala1985"/><ref name="OxfordAli2011"/> 632ع ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[ابو بڪر صديق]]، [[عمر بن خطاب]] ۽ [[عثمان بن عفان]] جي خلافتن کان پوءِ 656ع ۾ علي خليفي ٿيو. سندس دور ۾ [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] جهڙا اهم واقعا پيش آيا. 661ع ۾ ڪوفي ۾ هڪ حملي جي نتيجي ۾ سندس وفات ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> سني مسلمان عليءَ کي چوٿون راشد خليفي ۽ رسول الله ﷺ جي ممتاز صحابين مان شمار ڪن ٿا، جڏهن ته شيعا مسلمان کيس رسول الله ﷺ جو جائز ديني ۽ سياسي جانشين ۽ پهريون امام سمجهن ٿا. ٻنهي روايتن ۾ سندس علم، شجاعت، عبادت ۽ اخلاقي ڪردار کي وڏي اهميت حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == نالو، نسب ۽ لقب == حضرت عليءَ جو نالو '''علي بن ابي طالب بن عبدالمطلب''' هو. سندس تعلق قريش جي بنو هاشم شاخ سان هو. سندس والد ابو طالب ۽ رسول الله ﷺ جو والد عبدالله، ٻئي عبدالمطلب جا پٽ هئا؛ انهيءَ ڪري علي ۽ رسول الله ﷺ سؤٽ هئا.<ref name="Poonawala1985"/> تاريخي ۽ مذهبي ادب ۾ حضرت عليءَ لاءِ ڪيترائي لقب ۽ ڪنيتون استعمال ٿين ٿيون، جن مان ''ابوالحسن''، ''ابوتراب''، ''مرتضيٰ''، ''حيدر'' ۽ ''اميرالمؤمنين'' مشهور آهن. انهن لقبن جي استعمال، معنائن ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتن کي جدا جدا ماخذن جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. == ولادت ۽ ابتدائي زندگي == === ولادت جو زمانو ۽ هنڌ === اڪثر جديد تاريخي ۽ انسائيڪلوپيڊيا ماخذ حضرت عليءَ جي ولادت تقريباً 600ع ۾ [[مڪو|مڪي]] ۾ ڄاڻائين ٿا. ولادت جي صحيح ڏينهن ۽ سال بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> شيعا مذهبي روايتن ۾ 13 رجب سندس ولادت جي تاريخ طور مشهور آهي. ڪعبي جي اندر سندس ولادت جو بيان پڻ مذهبي ۽ تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو؛ تنهن هوندي به ان بيان کي سڀني تاريخي ماخذن ۾ هڪجهڙي حيثيت حاصل ناهي. انهيءَ ڪري ڪعبي اندر ولادت کي غيرمشروط تاريخي حقيقت بدران روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === خاندان ۽ پرورش === حضرت عليءَ جو والد ابو طالب بن عبدالمطلب بنو هاشم جي اهم شخصيتن مان هو. ابو طالب پنهنجي ڀائٽي حضرت محمد ﷺ جي ننڍپڻ ۾ سرپرستي ڪئي. بعد ۾ جڏهن ابو طالب مالي مشڪلاتن کي منهن ڏنو، تڏهن عليءَ جي پرورش رسول الله ﷺ جي گهر ۾ ٿي.<ref name="Poonawala1985"/> اهڙيءَ ريت حضرت عليءَ کي ننڍپڻ کان ئي رسول الله ﷺ جي ويجهو رهڻ ۽ اسلام جي ابتدائي دعوت کي سڌيءَ طرح ڏسڻ جو موقعو مليو. === اسلام قبول ڪرڻ === اسلامي تاريخي ماخذ حضرت عليءَ کي اسلام قبول ڪندڙ پهرين ماڻهن مان شمار ڪن ٿا. ابتدائي مسلمانن جي ترتيب بابت روايتن ۾ ڪجهه اختلاف آهي، خاص طور خديجه، علي، ابو بڪر ۽ زيد بن حارثه جي نسبت سان. [[ابن هشام]] جي ''السيرة النبوية'' جي حوالي سان پوناوالا لکي ٿو ته علي اسلام قبول ڪندڙ پهريون مرد هو. ٻين ابتدائي روايتن ۾ پڻ سندس ننڍي عمر ۾ اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a7bdcf;" |+ style="background:#234e70;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي ابتدائي زندگيءَ جا اهم مرحلا''' ! style="background:#dcebf5;" | زمانو ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | تاريخي حيثيت |- | تقريباً 600ع | مڪي ۾ ولادت | جديد تحقيقي ماخذن ۾ عام طور قبوليل اندازو |- | ننڍپڻ | رسول الله ﷺ جي گهر ۾ پرورش | قديم سيرت ۽ جديد تاريخي ماخذن ۾ بيان ٿيل |- | 610ع کان پوءِ | اسلام قبول ڪرڻ | ابتدائي مسلمانن ۾ شموليت ثابت؛ ترتيب بابت روايتي اختلاف |- | 622ع | هجرت جي موقعي تي رسول الله ﷺ جي مدد | سيرت جي قديم روايتن ۾ بيان ٿيل |- | هجرت کان پوءِ | فاطمه زهرا سان شادي | اسلامي تاريخ ۾ عام طور قبوليل واقعو |} == هجرت مدينه ۾ ڪردار == === هجرت جي رات === 622ع ۾ جڏهن رسول الله ﷺ مڪي مان [[مدينو|مديني]] ڏانهن هجرت ڪئي، تڏهن سيرت جي روايتن موجب حضرت علي سندس بستري تي رهيو، جيئن دشمنن کي فوري طور هجرت جو پتو نه پوي. انهن روايتن موجب عليءَ رسول الله ﷺ وٽ امانت طور رکيل شيون پڻ انهن جي مالڪن ڏانهن واپس ڪيون.<ref name="Poonawala1985"/> اهو واقعو اسلامي روايت ۾ حضرت عليءَ جي وفاداري ۽ خطري کي منهن ڏيڻ جي مثال طور بيان ڪيو ويندو آهي. === مديني ۾ آمد === رسول الله ﷺ جي هجرت کان پوءِ حضرت علي پڻ مڪي مان مديني پهتو. مديني ۾ مسلمان جماعت جي قيام کان پوءِ هن رسول الله ﷺ جي ڪيترن سماجي، انتظامي ۽ فوجي معاملن ۾ حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === فاطمه زهرا سان شادي === مديني ۾ حضرت عليءَ جي شادي رسول الله ﷺ جي نياڻي [[فاطمه زهرا]] سان ٿي. هن شاديءَ مان [[حسن بن علي]] ۽ [[حسين بن علي]] پيدا ٿيا، جيڪي اسلامي تاريخ ۽ خاص طور شيعا مذهبي روايت ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. حضرت علي ۽ فاطمه جي گهراڻي کي [[اهل بيت]] جي بحث ۾ مرڪزي مقام حاصل آهي.<ref name="OxfordAli2011"/> == رسول الله ﷺ سان تعلق == حضرت عليءَ جو رسول الله ﷺ سان تعلق رڳو مائٽيءَ تائين محدود نه هو. هو سندس گهر ۾ پرورش پاتل، اسلام جي ابتدائي دعوت جو ساٿي، سندس نياڻيءَ جو مڙس ۽ مختلف مهمن ۾ سندس مددگار هو.<ref name="Poonawala1985"/> اسلامي حديثي ادب ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ اهل بيت جي مقام بابت ڪيترائي حديثي بيان موجود آهن. انهن روايتن جي سند، متن ۽ تفسير کي ايندڙ حصن ۾ جدا جدا بيان ڪيو ويندو. == رسول الله ﷺ جي دور ۾ سياسي ۽ فوجي ڪردار == حضرت علي ابن ابي طالب [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت جي ڪيترن اهم معاملن ۾ شريڪ رهيو. مديني ۾ سندس ذميوارين ۾ جنگي مهمن ۾ شرڪت، تحرير ۽ معاهدن سان لاڳاپيل ڪم، مختلف موقعن تي نمائندگي ۽ رسول الله ﷺ جي غيرموجودگيءَ ۾ ڪجهه ذميواريون سنڀالڻ شامل هيون.<ref name="Poonawala1985"/> === حديبيه جو معاهدو === 628ع ۾ مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ [[صلح حديبيه]] جو معاهدو ٿيو. حديثي روايتن موجب، حضرت علي معاهدي جو متن لکيو. جڏهن قريش جي نمائندي سهيل بن عمرو معاهدي ۾ رسول الله جي لقب تي اعتراض ڪيو، تڏهن متن جي عبارت بابت ڳالهه ٻولهه ٿي.<ref name="Bukhari2698">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الصلح |at=حديث 2698 |url=https://sunnah.com/bukhari:2698 |language=ar }}</ref> هي واقعو حضرت عليءَ جي ان ڪردار کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪو هن اسلامي جماعت جي سفارتي ۽ تحريرِي معاملن ۾ ادا ڪيو. === قرآن جي تحرير ۽ علمي خدمتون === حضرت علي انهن صحابين مان هو، جن کي قرآن جي آيتن جي تحرير ۽ اسلامي تعليم جي ابتدائي روايت سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. سندس علمي حيثيت بابت بعد وارن سني ۽ شيعا ماخذن ۾ گهڻو مواد موجود آهي.<ref name="Poonawala1985"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ رسول الله ﷺ جي حياتيءَ جي بيانن ۽ بعد ۾ مرتب ٿيل فضائل جي ادب ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == فوجي مهمون == حضرت علي رسول الله ﷺ جي ڪيترين اهم جنگي مهمن ۾ حصو ورتو. قديم سيرت ۽ تاريخ جي ڪتابن ۾ سندس شجاعت، جنگي صلاحيت ۽ مختلف موقعن تي علمبرداريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ بدر === {{Main|جنگ بدر}} 624ع ۾ [[جنگ بدر]] مسلمانن ۽ مڪي جي قريشن وچ ۾ ٿي. هيءَ اسلامي تاريخ جي ابتدائي اهم جنگ هئي. حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل هو ۽ روايتي بيانن موجب، جنگ جي شروعاتي مقابلي ۽ ٻين جنگي ڪاررواين ۾ هن حصو ورتو.<ref name="Poonawala1985"/> === جنگ احد === {{Main|جنگ احد}} 625ع ۾ [[جنگ احد]] دوران حضرت علي مسلمانن جي لشڪر ۾ موجود هو. سيرت جي روايتن ۾ جنگ جي ڏکين مرحلن دوران رسول الله ﷺ جي حفاظت لاءِ سندس ڪردار بيان ٿيل آهي.<ref name="Poonawala1985"/> حضرت عليءَ جي تلوار [[ذوالفقار]] سان لاڳاپيل ڪيترائي مشهور قول ۽ داستان بعد جي اسلامي ادبي ۽ مذهبي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا. انهن مان هر قول جي نسبت ۽ تاريخي حيثيت کي الڳ جانچڻ ضروري آهي. === جنگ خندق === {{Main|جنگ خندق}} 627ع ۾ مڪي جي قريشن ۽ سندن اتحادين مديني جو گهيرو ڪيو، جنهن کي [[جنگ خندق]] يا جنگ احزاب چيو وڃي ٿو. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ جو مقابلو عرب جنگجو [[عمرو بن عبدود]] سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Poonawala1985"/> هي مقابلو حضرت عليءَ جي شجاعت بابت اسلامي روايتن ۾ مشهور ٿيو. === جنگ خيبر === {{Main|جنگ خيبر}} 628ع ۾ [[خيبر]] جي مهم دوران حضرت عليءَ جي فوجي ڪردار کي خاص اهميت حاصل ٿي. [[صحيح مسلم]] ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، رسول الله ﷺ خيبر جي موقعي تي اهڙي شخص کي علم ڏيڻ جو اعلان ڪيو، جيڪو الله ۽ سندس رسول سان محبت ڪري ٿو ۽ جنهن سان الله ۽ سندس رسول محبت ڪن ٿا. پوءِ حضرت عليءَ کي گهرايو ويو ۽ علم سندس حوالي ڪيو ويو.<ref name="Muslim2404">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2404 |url=https://sunnah.com/muslim:2404 |language=ar }}</ref> خيبر جي قلعي جو دروازو حضرت عليءَ جي هٿان کڄڻ بابت پڻ روايتون موجود آهن؛ البت انهن جي سندن ۽ تاريخي تفصيلن بابت محققن جا رايا هڪجهڙا نه آهن. تنهنڪري اهڙي روايت کي ثابت ٿيل فوجي واقعي بدران روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. === جنگ حنين === {{Main|جنگ حنين}} 630ع ۾ [[جنگ حنين]] دوران حضرت علي مسلمان لشڪر ۾ شامل هو. اسلامي سيرت جي روايتن ۾ هن جنگ جي ڏکين مرحلن ۾ سندس موجودگي ۽ بهادريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === تبوڪ جي مهم === {{Main|غزوه تبوڪ}} 630ع ۾ [[غزوه تبوڪ]] جي موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي پاڻ سان گڏ نه وٺي ويو، پر مديني ۾ ڇڏي ويو. انهيءَ واقعي سان [[حديث منزلت]] لاڳاپيل آهي، جيڪا صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص کان روايت ٿيل آهي.<ref name="Muslim2404"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c4d5;" |+ style="background:#245a76;color:white;padding:10px;" | '''رسول الله ﷺ جي دور جون اهم جنگي مهمون''' ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | مهم ! style="background:#dcebf5;" | حضرت عليءَ جو ڪردار ! style="background:#dcebf5;" | ماخذ |- | 624ع | [[جنگ بدر]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا، ''Encyclopaedia Iranica'' |- | 625ع | [[جنگ احد]] | جنگ ۾ شرڪت ۽ رسول الله ﷺ جي حفاظت بابت روايتون | پوناوالا |- | 627ع | [[جنگ خندق]] | عمرو بن عبدود سان مقابلي جو روايتي بيان | پوناوالا |- | 628ع | [[جنگ خيبر]] | علمبرداري ۽ فوجي ڪردار | صحيح مسلم، حديث 2404 |- | 630ع | [[جنگ حنين]] | مسلمان لشڪر ۾ شرڪت | پوناوالا |- | 630ع | [[غزوه تبوڪ]] | مديني ۾ رهڻ؛ حديث منزلت سان لاڳاپيل واقعو | صحيح مسلم، حديث 2404 |} == حديث منزلت == {{Main|حديث منزلت}} حديث منزلت حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ رسول الله ﷺ سان سندس تعلق بابت مشهور حديث آهي. [[صحيح مسلم]] ۾ روايت آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي فرمايو: <blockquote> «أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى غَيْرَ أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''ڇا تون انهيءَ ڳالهه تي راضي ناهين ته تنهنجو مون سان اهڙو مقام هجي جهڙو هارون جو موسيٰ سان هو، سواءِ ان جي ته مون کان پوءِ ڪو نبي نه ٿيندو؟''<ref name="Muslim2404"/> === تاريخي پسمنظر === هيءَ حديث تبوڪ جي مهم سان لاڳاپيل روايتن ۾ ملي ٿي. ان موقعي تي رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي مديني ۾ ڇڏي ويو هو.<ref name="Muslim2404"/> === حديث جي تشريح === سني تشريح موجب، هيءَ حديث حضرت عليءَ جي فضيلت، رسول الله ﷺ سان قربت ۽ تبوڪ جي موقعي تي کيس سونپيل ذميواريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. شيعا تشريح موجب، موسيٰ ۽ هارون جي نسبت سان ڪيل تشبيهه حضرت عليءَ جي خاص ديني حيثيت ۽ جانشينيءَ جي حق تي پڻ دلالت ڪري ٿي. ٻنهي تشريحن ۾ بنيادي فرق حديث جي وجود بابت نه، پر ان مان اخذ ڪيل ديني ۽ سياسي نتيجن بابت آهي. == مباهلي جو واقعو == {{Main|مباهلي جو واقعو}} [[مباهلو]] اسلامي روايت ۾ انهيءَ واقعي کي چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[نجران]] جي عيسائي وفد سان حضرت عيسيٰ جي حيثيت بابت بحث جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 61 جو ذڪر اچي ٿو. آيت ۾ پنهنجي پٽن، عورتن ۽ پنهنجن نفسن کي گڏ آڻي الله کان ڪوڙن تي لعنت جي دعا گهرڻ جو چئلينج بيان ٿيل آهي.<ref name="Quran3-61">{{cite web |title=سورة آل عمران، آيت 61 |website=Quran.com |url=https://quran.com/3/61 |language=ar }}</ref> === مباهلي ۾ اهل بيت جي شرڪت === صحيح مسلم ۾ سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، آيت جي نزول کان پوءِ رسول الله ﷺ علي، فاطمه، حسن ۽ حسين کي گهرايو ۽ کين پنهنجي اهل بيت جي حيثيت سان پيش ڪيو.<ref name="Muslim2404"/> اهو بيان حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي اهل بيت سان نسبت بابت اهم حديثي ماخذن مان آهي. === ديني اهميت === شيعا عالمن وٽ مباهلي جي واقعي ۾ حضرت عليءَ جي شموليت سندس خاص ديني مقام جي دليلن مان شمار ٿئي ٿي. سني تفسير ۽ حديثي ادب ۾ پڻ مباهلي جي واقعي کي اهل بيت جي فضيلت جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي؛ البت انهيءَ واقعي مان سياسي جانشينيءَ جو نتيجو ڪڍڻ بابت اختلاف موجود آهي. == غدير خم == {{Main|غدير خم}} [[غدير خم]] مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ [[جحفه]] جي ڀرسان هڪ تاريخي مقام هو. اسلامي روايت موجب، 632ع ۾ [[حجة الوداع]] کان واپسيءَ دوران رسول الله ﷺ هن هنڌ مسلمانن کي خطاب ڪيو. هي واقعو حضرت عليءَ جي ديني حيثيت ۽ رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جي سوال بابت سني ۽ شيعا تاريخي بحث ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="Poonawala1985"/> === غدير خم جو خطبو === [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ خم نالي پاڻيءَ واري هنڌ، مڪي ۽ مديني جي وچ ۾، ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن خطبي ۾ قرآن ۽ پنهنجي اهل بيت بابت تاڪيد ڪئي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، باب من فضائل علي بن أبي طالب |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> هن روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي پويان ٻن اهم شين جي ياد ڏيارڻ جو ذڪر ڪري ٿو، جن مان هڪ الله جو ڪتاب ۽ ٻي سندس اهل بيت آهي. === حديث «من كنت مولاه» === [[جامع ترمذي]] ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت بابت هيءَ حديث روايت ٿيل آهي: <blockquote> «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''جنهن جو مان مولا آهيان، علي به ان جو مولا آهي.''<ref name="Tirmidhi3713">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب المناقب، باب مناقب علي بن أبي طالب |at=حديث 3713 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3713 |language=ar }}</ref> ترمذي هن روايت کي پنهنجي ڪتاب ۾ درج ڪيو آهي. مختلف حديثي عالمن وٽ ان جي سندن ۽ اضافي لفظن جي درجي بابت تفصيلي بحث موجود آهي. ''صحيح مسلم'' جي حديث 2408 ۽ ''جامع ترمذي'' جي حديث 3713 کي هڪ ئي لفظي متن سمجهڻ درست نه آهي: پهرين روايت ۾ خم واري خطبي ۽ اهل بيت جو ذڪر آهي، جڏهن ته ٻي روايت ۾ «من كنت مولاه فعلي مولاه» جا لفظ آهن. === لفظ مولا جي معنيٰ === عربي لفظ ''مولا'' مختلف معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو، جن ۾ ويجهو ساٿي، مددگار، سرپرست ۽ اختيار سان لاڳاپيل معنائون شامل آهن. غدير خم جي واقعي بابت اختلاف جو هڪ اهم سبب انهيءَ لفظ جي مراد آهي. شيعا تشريح موجب، غدير خم ۾ رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي ديني ۽ سياسي اڳواڻيءَ جو اعلان ڪيو. سني تشريح موجب، حديث حضرت عليءَ سان محبت، وفاداري ۽ سندس فضيلت تي زور ڏئي ٿي، پر اها لازمي طور سياسي جانشينيءَ جي صريح نامزدگي نه آهي. === غدير خم ۽ قرآني آيتون === شيعا تفسير جي روايتن ۾ سورت المائده جي آيت 67 ۽ آيت 3 کي غدير خم جي واقعي سان ڳنڍيو ويندو آهي. انهن آيتن جي نزول جو سبب ۽ غدير خم سان سندن تعلق سني ۽ شيعا تفسيرن ۾ هڪجهڙي نموني بيان نه ٿيو آهي. تنهنڪري انهن کي ڪنهن هڪ تشريح جي قطعي تاريخي ثبوت طور پيش ڪرڻ بدران، هر تفسير کي سندس ماخذ سان منسوب ڪرڻ گهرجي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b3c9d8;" |+ style="background:#325c75;color:white;padding:10px;" | '''غدير خم بابت اهم حديثي ۽ تفسيري بحث''' ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | ماخذ ۾ موجود بيان ! style="background:#deedf5;" | تشريحي اختلاف |- | خم ۾ خطبو | صحيح مسلم، حديث 2408 | خطبي جي ديني ۽ تاريخي اهميت |- | «من كنت مولاه» | جامع ترمذي، حديث 3713 | لفظ ''مولا'' جي مراد |- | اهل بيت | صحيح مسلم، حديث 2408 | اهل بيت جي دائري ۽ مذهبي حيثيت بابت تفصيل |- | جانشيني | غدير خم بابت سني ۽ شيعا تشريحون | سياسي ۽ ديني اڳواڻيءَ جي نامزدگيءَ جو سوال |- | قرآن 5:3 ۽ 5:67 | خاص طور شيعا تفسيري روايتون | آيتن جي شان نزول بابت اختلاف |} == رسول الله ﷺ جي وفات ۽ خلافت جي جانشيني == {{Main|محمد ﷺ جي وفات|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ|رسول الله ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلمانن جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. انهيءَ سوال سان لاڳاپيل واقعن، خاص طور [[سقيفه بني ساعده]] ۾ ٿيل گڏجاڻي، اسلامي تاريخ ۽ سني ۽ شيعا فڪري روايتن ۾ مستقل اهميت حاصل ڪئي. رسول الله ﷺ جي وفات وقت حضرت علي ابن ابي طالب سندس ويجهن عزيزن ۽ اهل بيت مان هو. روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ رسول الله ﷺ جي خاندان جا ٻيا فرد تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا، جڏهن ته انصار ۽ مهاجرن جا ڪجهه اڳواڻ مديني ۾ سياسي قيادت بابت صلاح مشوري لاءِ گڏ ٿيا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> === سقيفه بني ساعده === {{Main|سقيفه بني ساعده}} [[سقيفه بني ساعده]] مديني ۾ [[بنو ساعده]] سان لاڳاپيل گڏجاڻيءَ جي جاءِ هئي. رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ انصار جا ڪجهه اڳواڻ اتي جمع ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ پهتا. گفتگو دوران انصار ۽ مهاجرن جي سياسي اڳواڻيءَ بابت مختلف رايا سامهون آيا. آخرڪار موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> حضرت علي، بنو هاشم جا ڪجهه فرد ۽ ٻيا صحابي انهيءَ ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. خلافت جي چونڊ ۾ اهل بيت جي شرڪت ۽ مشاورت جو سوال بعد ۾ اهم سياسي اختلاف جو سبب بڻيو.<ref name="Bukhari4240">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب غزوة خيبر |at=حديث 4240–4241 |url=https://sunnah.com/bukhari:4240 |language=ar }}</ref> === حضرت عليءَ جو جانشينيءَ بابت موقف === [[صحيح بخاري]] ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت عليءَ حضرت ابو بڪر سان ملاقات دوران چيو ته هو سندس فضيلت کي تسليم ڪري ٿو، پر خلافت جي فيصلي ۾ اهل بيت سان مشورو نه ڪرڻ سبب کين رنج پهتو هو. روايت ۾ رسول الله ﷺ سان پنهنجي ويجهي نسبت سبب حضرت عليءَ جي انهيءَ معاملي ۾ حق ۽ شرڪت جي اميد جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="Bukhari4240"/> هيءَ روايت انهيءَ ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ خلافت جي چونڊ بابت اختلاف موجود هو. ==== سني نقطه نظر ==== سني تاريخي ۽ مذهبي روايت موجب، حضرت ابو بڪر جي خلافت سقيفه ۾ ٿيل مشاورت ۽ بعد ۾ مسلمانن جي بيعت سان قائم ٿي. انهيءَ نقطه نظر ۾ حضرت عليءَ کي اسلام جو ممتاز صحابي، اهل بيت جو اهم فرد ۽ بعد ۾ چوٿون راشد خليفو تسليم ڪيو وڃي ٿو. ==== شيعا نقطه نظر ==== شيعا عقيدي موجب، رسول الله ﷺ حضرت عليءَ کي اڳ ئي پنهنجي ديني ۽ سياسي جانشين طور مقرر ڪري چڪو هو. انهيءَ موقف جي دليلن ۾ [[غدير خم]]، [[حديث منزلت]] ۽ اهل بيت بابت روايتن کي خاص اهميت ڏني وڃي ٿي. شيعا تشريح موجب، سقيفه ۾ ٿيل چونڊ حضرت عليءَ جي امامت واري حق جي مطابق نه هئي. انهن ٻنهي موقفن ۾ اختلاف جو بنيادي سوال هي آهي ته رسول الله ﷺ کان پوءِ اڳواڻيءَ جو اختيار نامزدگيءَ سان طئي ٿيو هو يا مسلمانن جي مشاورت ۽ بيعت سان. == حضرت فاطمه ۽ فدڪ جو معاملو == {{Main|فدڪ|فاطمه زهرا}} [[فدڪ]] حجاز جو هڪ آباد زرعي علائقو هو، جنهن جو رسول الله ﷺ جي زماني ۾ خاص مالي ۽ انتظامي تعلق هو. رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ هن ملڪيت ۽ مديني ۽ خيبر سان لاڳاپيل ڪجهه ٻين مالن جي حيثيت بابت حضرت فاطمه ۽ حضرت ابو بڪر وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيو. === وراثت جي مطالبي بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4240–4241 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت فاطمه، حضرت ابو بڪر کان رسول الله ﷺ جي ڇڏيل مال مان پنهنجو حصو گهريو. ان ۾ مديني جي ملڪيت، فدڪ ۽ خيبر جي خمس مان باقي مال جو ذڪر آهي.<ref name="Bukhari4240"/> حضرت ابو بڪر پنهنجي فيصلي جي وضاحت ڪندي رسول الله ﷺ سان منسوب هي قول پيش ڪيو: <blockquote> «لَا نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''اسان جي وراثت ورهائي نه ويندي؛ جيڪو اسان ڇڏي وڃون، سو صدقو آهي.'' روايت موجب، حضرت ابو بڪر چيو ته هو انهن ملڪيتن جي انتظام ۾ رسول الله ﷺ جي اختيار ڪيل طريقي کي برقرار رکندو. === حضرت فاطمه جي ناراضگي === ساڳي حديث ۾ بيان ٿيل آهي ته حضرت ابو بڪر جي فيصلي سبب حضرت فاطمه ناراض ٿي ۽ پنهنجي وفات تائين ساڻس گفتگو نه ڪيائين.<ref name="Bukhari4240"/> اهو تفصيل اهم آهي، ڇاڪاڻ ته حضرت فاطمه جي ناراضگيءَ جو ذڪر رڳو شيعا ڪتابن ۾ نه، پر صحيح بخاريءَ جي روايت ۾ پڻ موجود آهي. === فدڪ بابت فقهي ۽ تاريخي اختلاف === فدڪ جي معاملي ۾ ٻه بنيادي سوال پيدا ٿيا: * ڇا فدڪ ۽ لاڳاپيل ملڪيتون رسول الله ﷺ جي وراثت ۾ شامل هيون؟ * ڇا فدڪ رسول الله ﷺ پنهنجي حياتيءَ ۾ حضرت فاطمه کي عطيو ڪري چڪو هو؟ سني فقهي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي پيش ڪيل حديث کي خاص اهميت حاصل آهي، جنهن موجب رسول الله ﷺ جي ڇڏيل مخصوص ملڪيت کي وراثت طور تقسيم ڪرڻ بدران صدقي جي حيثيت سان سنڀاليو وڃي. شيعا تشريح ۾ حضرت فاطمه جي ملڪيت واري دعويٰ، فدڪ جي عطئي بابت روايتن ۽ قرآن جي وراثت وارين آيتن کي اهميت ڏني وڃي ٿي. فدڪ بابت وراثت ۽ اڳواٽ عطئي جون دعوائون هڪ ٻئي کان الڳ قانوني ۽ تاريخي مسئلا آهن؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي دعويٰ طور بيان ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="Madelung1997"/> == حضرت فاطمه جي وفات ۽ حضرت عليءَ جي بيعت == صحيح بخاريءَ جي حديث 4240–4241 موجب، حضرت فاطمه رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ڇهه مهينا زنده رهي. سندس وفات کان پوءِ حضرت عليءَ کيس رات جي وقت دفن ڪيو. روايت ۾ ڄاڻايل آهي ته حضرت ابو بڪر کي تدفين بابت اطلاع نه ڏنو ويو.<ref name="Bukhari4240"/> === بيعت ۾ دير === ساڳي روايت موجب، حضرت عليءَ انهن ڇهن مهينن دوران حضرت ابو بڪر جي بيعت نه ڪئي هئي. حضرت فاطمه جي وفات کان پوءِ حضرت عليءَ حضرت ابو بڪر سان مصالحت لاءِ ملاقات ڪئي. گفتگو دوران هن خلافت جي معاملي ۾ اهل بيت سان مشورو نه ڪرڻ بابت پنهنجي ناراضگي ظاهر ڪئي. روايت موجب، حضرت ابو بڪر اهل بيت سان محبت ۽ سندن حقن جي احترام بابت پنهنجي موقف جي وضاحت ڪئي. ان کان پوءِ حضرت عليءَ عوامي طور بيعت ڪئي.<ref name="Bukhari4240"/> انهيءَ بيان مان واضح ٿئي ٿو ته بيعت ۾ دير، سياسي اختلاف ۽ پوءِ مصالحت جا مرحلا هڪ ئي حديثي روايت ۾ موجود آهن. === بيعت بابت مختلف تاريخي روايتون === ابتدائي بيعت جي وقت، ان جي حالتن ۽ اهل بيت جي سياسي موقف بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف بيان موجود آهن. ڪجهه روايتون حضرت عليءَ جي بعد واري بيعت ۽ سياسي مصالحت کي نمايان ڪن ٿيون، جڏهن ته شيعا تاريخي روايتون سندس امامت واري حق ۽ ابتدائي مخالفت کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿيون. انهن روايتن جي وچ ۾ فرق کي برقرار رکڻ ضروري آهي. ڪنهن هڪ روايت مان سڀني مسلمانن جي گڏيل تاريخي موقف جو نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. == حضرت عمر جي خلافت ۾ حضرت علي == {{Main|عمر بن خطاب}} حضرت ابو بڪر جي وفات کان پوءِ 634ع ۾ حضرت عمر بن خطاب ٻيو خليفو ٿيو. سندس خلافت 644ع تائين جاري رهي. حضرت علي هن دور ۾ مديني ۾ رهيو. تاريخي ۽ حديثي ادب ۾ سندس علمي حيثيت، فقهي معاملن ۾ راءِ ۽ بعض انتظامي معاملن بابت مشاورت جا بيان ملن ٿا.<ref name="Madelung1997"/> === فقهي ۽ علمي حيثيت === حضرت عليءَ کي قرآن، اسلامي قانون ۽ ديني معاملن جي ڄاڻ سبب ممتاز حيثيت حاصل هئي. بعد جي سني ۽ شيعا علمي روايتن ۾ سندس فقهي فيصلن ۽ علمي قولن کي اهميت ڏني وئي. البت هر مشهور فقهي قول يا فيصلي جي نسبت هڪجهڙي مضبوط نه آهي. ان ڪري ڪنهن خاص فيصلي کي حضرت عليءَ سان منسوب ڪرڻ لاءِ ان جي اصل روايت جي تصديق ضروري آهي. === سياسي حيثيت === حضرت عمر جي خلافت ۾ حضرت عليءَ ڪا مستقل علائقائي حڪومت نه سنڀالي. سندس سياسي ڪردار بابت ماخذن ۾ مشاورت، مديني ۾ موجودگي ۽ بعد ۾ خلافت جي چونڊ واري شوريٰ ۾ شرڪت جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Madelung1997"/> == ڇهن رڪني شوريٰ ۽ خلافت جي چونڊ == {{Main|عمر بن خطاب جي جانشيني|عثمان بن عفان}} 644ع ۾ حضرت عمر تي قاتلاڻو حملو ٿيو. وفات کان اڳ هن ايندڙ خليفي جي چونڊ لاءِ ڇهن صحابين تي مشتمل شوريٰ مقرر ڪئي. انهيءَ شوريٰ ۾ هي فرد شامل هئا: # حضرت علي بن ابي طالب # حضرت عثمان بن عفان # حضرت عبدالرحمان بن عوف # حضرت سعد بن ابي وقاص # حضرت طلحه بن عبيدالله # حضرت زبير بن عوام شوريٰ جي عمل کان پوءِ حضرت عثمان بن عفان کي خليفي طور چونڊيو ويو.<ref name="Madelung1997"/> === حضرت علي ۽ حضرت عثمان جي اميدواري === حضرت علي ۽ حضرت عثمان ٻئي خلافت جا اهم اميدوار هئا. عبدالرحمان بن عوف چونڊ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته قرآن، سنت ۽ اڳين خليفن جي طريقي تي عمل بابت اميدوارن کان سوال ڪيا ويا. انهن ڳالهين جا لفظ ۽ تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. ڪجهه روايتن ۾ حضرت عليءَ جي آزاد فقهي فيصلي واري موقف کي حضرت عثمان جي جواب کان مختلف بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> آخرڪار حضرت عثمان جي چونڊ ٿي ۽ سندس خلافت 644ع کان 656ع تائين جاري رهي. == حضرت عثمان جي خلافت ۾ حضرت علي == {{Main|عثمان بن عفان}} حضرت عثمان جي خلافت ۾ اسلامي رياست جي علائقائي وسعت جاري رهي، پر حڪومت جي آخري سالن ۾ گورنرن جي مقرري، مالي انتظام، سرڪاري وسيلن جي ورهاست ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف وڌيا. حضرت علي انهن معاملن ۾ اهم سياسي شخصيت طور سامهون آيو. تاريخي ماخذن ۾ کيس حضرت عثمان جي ڪجهه انتظامي فيصلن جو ناقد ۽ مختلف ڌرين وچ ۾ مصالحت جي ڪوشش ڪندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> === انتظامي پاليسين تي اختلاف === حضرت عثمان جي حڪومت تي سندس ڪجهه مخالفن پاران مائٽن کي اهم عهدن تي مقرر ڪرڻ ۽ سرڪاري وسيلن جي ورهاست ۾ جانبداريءَ جا الزام لڳايا ويا. انهن الزامن بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف موقف ملن ٿا. حضرت عثمان جي حامين انهن فيصلن جي وضاحت ڪئي، جڏهن ته مخالفن انهن کي حڪومت جي بگڙجندڙ صورتحال جو سبب قرار ڏنو. حضرت عليءَ جي موقف کي سمجهڻ لاءِ سندس حڪومتي پاليسين تي تنقيد ۽ حضرت عثمان جي قتل بابت سندس موقف کي الڳ رکڻ ضروري آهي. === باغين ۽ خليفي وچ ۾ مصالحت === 656ع ۾ مصر ۽ ٻين علائقن مان ناراض گروهه مديني پهتا. انهن حضرت عثمان جي حڪومت خلاف شڪايتون پيش ڪيون. تاريخي روايتن موجب، حضرت عليءَ اختلافن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ لاءِ ڳالهه ٻولهه ۽ مصالحت ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Madelung1997"/> انهن ڪوششن جي باوجود بحران ختم نه ٿيو ۽ حضرت عثمان جي رهائشگاهه جو گهيرو ڪيو ويو. === حضرت عثمان جو قتل === {{Main|عثمان بن عفان جو قتل}} 656ع ۾ حضرت عثمان مديني ۾ پنهنجي گهر اندر قتل ڪيو ويو. سندس قتل اسلامي تاريخ جي پهرين وڏي گهرو سياسي بحران جي اهم واقعن مان شمار ٿئي ٿو. حضرت عليءَ جي حڪومتي پاليسين تي تنقيد کي حضرت عثمان جي قتل جي منظوريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي. تاريخي روايتن ۾ حضرت عليءَ کي قتل جي سازش کان الڳ ۽ بحران کي روڪڻ جي ڪوشش ڪندڙ شخص طور پڻ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Madelung1997"/> حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ خلافت جو سوال ٻيهر پيدا ٿيو. انهيءَ صورتحال ۾ حضرت عليءَ کي اڳواڻي سنڀالڻ لاءِ چيو ويو، جنهن کان پوءِ سندس خلافت جو دور شروع ٿيو. == خلافت کان اڳ حضرت عليءَ جي سياسي زندگيءَ جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad7;" |+ style="background:#245c78;color:white;padding:10px;" | '''632ع کان 656ع تائين حضرت عليءَ جي زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#deedf5;" | سال ! style="background:#deedf5;" | واقعو ! style="background:#deedf5;" | حضرت عليءَ سان تعلق ! style="background:#deedf5;" | بنيادي ماخذ |- | 632ع | رسول الله ﷺ جي وفات ۽ سقيفه | خلافت جي چونڊ بابت اختلاف ۽ اهل بيت جي مشاورت جو سوال | صحيح بخاري 4240–4241؛ مادلونگ |- | 632ع | فدڪ بابت اختلاف | حضرت فاطمه جي مطالبي ۽ حضرت ابو بڪر جي فيصلي سان لاڳاپيل معاملو | صحيح بخاري 4240–4241 |- | لڳ ڀڳ 632ع | حضرت فاطمه جي وفات | رات جي تدفين ۽ حضرت عليءَ جي بعد واري بيعت بابت روايت | صحيح بخاري 4240–4241 |- | 632ع–634ع | حضرت ابو بڪر جي خلافت | ابتدائي اختلاف ۽ پوءِ مصالحت | صحيح بخاري 4240–4241 |- | 634ع–644ع | حضرت عمر جي خلافت | علمي ۽ سياسي حيثيت؛ مشاورت بابت روايتون | مادلونگ |- | 644ع | ڇهن رڪني شوريٰ | خلافت جي اميدوارن مان هڪ | مادلونگ |- | 644ع–656ع | حضرت عثمان جي خلافت | ڪجهه پاليسين تي تنقيد ۽ مصالحت جون ڪوششون | مادلونگ |- | 656ع | حضرت عثمان جو قتل | سياسي بحران ۽ بعد ۾ حضرت عليءَ جي خلافت جو آغاز | مادلونگ |} == تاريخي ۽ مذهبي تشريحن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c2b8d8;" |+ style="background:#514475;color:white;padding:10px;" | '''632ع کان 656ع جي واقعن بابت اهم تشريحي اختلاف''' ! style="background:#e8e1f5;" | موضوع ! style="background:#e8e1f5;" | سني روايت ۾ عام موقف ! style="background:#e8e1f5;" | شيعا روايت ۾ عام موقف ! style="background:#e8e1f5;" | ماخذن بابت احتياط |- | رسول الله ﷺ جي جانشيني | مشاورت ۽ بيعت ذريعي خلافت | حضرت عليءَ جي اڳواٽ نامزدگي ۽ امامت | حديثن جي متن ۽ انهن جي تشريح کي الڳ رکڻ |- | سقيفه | حضرت ابو بڪر جي خلافت جي شروعات | اهل بيت جي غيرموجودگيءَ ۾ ٿيل سياسي فيصلو | شروعاتي گڏجاڻيءَ ۽ بعد واري بيعت ۾ فرق |- | فدڪ | نبوي ملڪيت جي صدقي واري حيثيت | حضرت فاطمه جي ملڪيت ۽ وراثت جي دعويٰ | وراثت ۽ عطئي بابت دعوائون الڳ آهن |- | حضرت عليءَ جي بيعت | اختلاف کان پوءِ مصالحت ۽ بيعت | ابتدائي مخالفت ۽ امامت واري حق تي زور | صحيح بخاري 4240–4241 ۾ بيعت جي دير جو بيان |- | شوريٰ 644ع | خليفي جي چونڊ جو مشاورتي عمل | حضرت عليءَ جي حق بابت ٻيهر پيدا ٿيل سوال | چونڊ جي تفصيلن ۾ روايتي اختلاف |- | حضرت عثمان جو دور | خلافت جي سياسي بحران ۽ باغين جي مخالفت | حضرت عليءَ جي تنقيد ۽ مصالحت واري ڪردار تي زور | تنقيد ۽ قتل جي ذميواريءَ ۾ فرق |} == خلافت جو دور (656ع–661ع) == {{Main|علي بن ابي طالب جي خلافت|پهريون فتنو}} [[عثمان بن عفان]] جي قتل کان پوءِ 656ع ۾ [[علي بن ابي طالب]] چوٿون خليفو ٿيو. سندس خلافت 35هه کان 40هه تائين جاري رهي. سني روايت ۾ کيس چوٿون [[خلفاءِ راشدين|راشد خليفو]] مڃيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعا اسلام|شيعا مسلمان]] کيس پهريون امام ۽ رسول الله ﷺ جو جائز جانشين سمجهن ٿا.<ref name="PoonawalaLife">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جي خلافت جو تقريباً سڄو دور سياسي اختلافن ۽ گهرو جنگين ۾ گذريو. انهن واقعن کي اسلامي تاريخ ۾ [[پهريون فتنو]] چيو وڃي ٿو. هن بحران جي شروعات حضرت عثمان جي حڪومت جي آخري سالن ۾ ٿي هئي ۽ سندس قتل کان پوءِ وڌيڪ شدت اختيار ڪيائين.<ref name="SiffinAgreement2022">{{cite journal |title=Ṣiffīn Arbitration Agreement and Statecraft in Early Islamic Political Documents |journal=Journal of Islamic Studies |volume=33 |issue=2 |pages=153–185 |year=2022 |doi=10.1093/jis/etac001 |url=https://academic.oup.com/jis/article/33/2/153/6522821 |language=en }}</ref> === خلافت جي بيعت === حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ مديني ۾ موجود مسلمانن جي مختلف گروهن حضرت عليءَ کي خلافت قبول ڪرڻ لاءِ چيو. تاريخي روايتن موجب، هن شروعات ۾ انهيءَ ذميواريءَ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر پوءِ بيعت قبول ڪئي.<ref name="PoonawalaLife"/> حضرت عليءَ جي بيعت مديني ۾ ٿي، پر ان وقت اسلامي رياست جي سڀني علائقن ۾ سندس سياسي اختيار هڪجهڙي نموني تسليم نه ڪيو ويو. خاص طور شام جو گورنر [[معاويه بن ابي سفيان]] سندس حڪومت جي مخالفت ۾ رهيو. حضرت عثمان جي قتل ۾ ملوث ماڻهن کي سزا ڏيڻ جو سوال نئين حڪومت جي سامهون اهم سياسي مسئلو هو. انهيءَ سوال تي مختلف گروهن جا موقف هڪجهڙا نه هئا. === حڪومت جي شروعاتي مسئلا === حضرت عليءَ جي خلافت کي ڪيترائي وڏا مسئلا درپيش هئا: * حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران؛ * مختلف صوبن جي گورنرن ۽ مرڪزي حڪومت وچ ۾ اختلاف؛ * مديني، بصره، ڪوفي ۽ شام جي سياسي گروهن جا الڳ مفاد؛ * سرڪاري آمدني، بيت المال ۽ عهدن جي ورهاست بابت تڪرار؛ * اسلامي جماعت جي سياسي وحدت کي برقرار رکڻ جو مسئلو. اهي مسئلا حضرت عليءَ جي حڪومت جي انتظامي ۽ فوجي فيصلن تي اثرانداز ٿيا.<ref name="PoonawalaLife"/> == انتظامي پاليسي == حضرت عليءَ پنهنجي خلافت جي شروعات ۾ حڪومت جي اڳوڻين انتظامي مقررين جو جائزو ورتو. ڪجهه گورنرن کي تبديل ڪرڻ ۽ صوبائي انتظام تي مرڪزي اختيار بحال ڪرڻ سندس اهم سياسي قدمن مان هئا.<ref name="PoonawalaLife"/> === صوبائي گورنرن جي مقرري === حضرت عليءَ مختلف صوبن ۾ پنهنجا نمائندا مقرر ڪيا. سندس حڪومت لاءِ عراق، مصر ۽ شام خاص اهميت رکندڙ علائقا هئا. شام ۾ معاويه بن ابي سفيان جي موجودگيءَ سبب حضرت عليءَ جو اختيار اتي قائم نه ٿي سگهيو. معاويه حضرت عثمان جي قتل جي بدلي جو مطالبو ڪيو ۽ حضرت عليءَ جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="PoonawalaLife"/> === بيت المال ۽ مالي انتظام === حضرت عليءَ جي حڪومت بابت اسلامي تاريخي ۽ اخلاقي ادب ۾ سرڪاري دولت جي منصفاڻي ورهاست، حڪمرانن جي جوابدهي ۽ عوامي مال جي حفاظت تي زور ملندو آهي. [[نهج البلاغه]] ۾ سندس نالي سان منسوب ڪيترن خطن ۽ خطابن ۾ انهن اصولن جو ذڪر آهي. البت نهج البلاغه حضرت عليءَ جي وفات کان گهڻو پوءِ مرتب ٿيو، تنهنڪري هر خط جي اصل نسبت ۽ تاريخي حيثيت کي الڳ جانچڻ ضروري آهي. === حڪومت ۽ قبيلائي سياست === ستين صديءَ جي اسلامي رياست ۾ قبيلائي اتحاد ۽ فوجي وفاداريون سياسي طاقت جا اهم بنياد هئا. حضرت عليءَ جي حڪومت کي عراق جي مختلف قبيلن جي حمايت حاصل هئي، پر انهن قبيلن جا مفاد ۽ سياسي ترجيحون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. اها صورتحال خاص طور جنگ صفين ۽ تحڪيم کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿي.<ref name="KufanAlignments">{{cite book |title=Studies in Early Islamic History |chapter=Kūfan Political Alignments and Their Background in the Mid-Seventh Century A.D. |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/studies-in-early-islamic-history/kufan-political-alignments-and-their-background-in-the-midseventh-century-ad/034D71B23C66371FDBCF31656212D1C5 |language=en }}</ref> == جنگ جمل (656ع) == {{Main|جنگ جمل}} [[جنگ جمل]] حضرت عليءَ جي خلافت دوران پهرين وڏي گهرو جنگ هئي. اها 656ع ۾ عراق جي شهر [[بصره]] جي ڀرسان ٿي. هڪ پاسي حضرت عليءَ جو لشڪر هو، جڏهن ته ٻئي پاسي حضرت [[عائشه بنت ابي بڪر]]، [[طلحه بن عبيدالله]] ۽ [[زبير بن عوام]] سان لاڳاپيل قوتون هيون.<ref name="SiffinAgreement2022"/> === جنگ جو پسمنظر === حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سندس قاتلن کي سزا ڏيڻ جو مطالبو زور وٺڻ لڳو. حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل سياسي گروهه حضرت عثمان جي قتل جي معاملي کي فوري طور حل ڪرڻ جا حامي هئا. حضرت عليءَ جي حڪومت جي سامهون، ان وقت، مرڪزي اختيار قائم ڪرڻ ۽ سياسي انتشار ختم ڪرڻ جو مسئلو پڻ موجود هو. انهيءَ اختلاف سبب ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي، جيڪا آخرڪار جنگ ۾ تبديل ٿي.<ref name="PoonawalaLife"/> === بصره ڏانهن اڳڀرائي === حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون بصره پهتيون. حضرت عليءَ پڻ عراق ڏانهن فوجي اڳڀرائي ڪئي. ابتدائي تاريخي روايتن ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڳالهه ٻولهه ۽ جنگ کان بچڻ جي ڪوششن جا بيان ملن ٿا، پر انهن ڪوششن جي ترتيب ۽ ناڪاميءَ جي سببن بابت روايتون مختلف آهن. === جنگ جو نتيجو === جنگ ۾ حضرت عليءَ جي فوج کي فتح حاصل ٿي. طلحه ۽ زبير ٻئي هن تڪرار دوران مارجي ويا. حضرت عائشه جنگ کان پوءِ حضرت عليءَ جي اختيار ۾ آئي، پر کيس عزت ۽ حفاظت سان مديني ڏانهن واپس موڪليو ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> جنگ جو نالو حضرت عائشه جي اُٺ سان منسوب آهي، جنهن جي چوڌاري جنگ جو هڪ اهم مرحلو پيش آيو. === تاريخي اهميت === جنگ جمل مسلمانن جي وچ ۾ وڏي پيماني تي هٿياربند تڪرار جو هڪ اهم واقعو هئي. هن جنگ حضرت عليءَ کي عراق ۾ سياسي ۽ فوجي برتري ڏني، پر اسلامي رياست جي گهرو اختلافن کي ختم نه ڪيو. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc8d7;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''جنگ جمل جا بنيادي تاريخي تفصيل''' ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | تفصيل |- | سال | 36هه / 656ع |- | هنڌ | بصره جي ڀرسان، عراق |- | پهرين ڌر | حضرت عليءَ جي فوج |- | ٻي ڌر | حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون |- | اهم سبب | حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سياسي اختلاف ۽ قصاص جو سوال |- | نتيجو | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |- | تاريخي اثر | عراق ۾ حضرت عليءَ جي سياسي حيثيت مضبوط ٿي، پر گهرو جنگ جاري رهي |} == ڪوفي ڏانهن حڪومت جي مرڪز جي منتقلي == {{Main|ڪوفو}} جنگ جمل کان پوءِ حضرت عليءَ [[ڪوفو|ڪوفي]] کي پنهنجي حڪومت جو مرڪز بڻايو. ڪوفو عراق جو اهم فوجي ۽ انتظامي شهر هو. ان جي آباديءَ ۾ مختلف عرب قبيلن جا ماڻهو شامل هئا، جن مان ڪيترائي حضرت عليءَ جي حمايت ڪندا هئا.<ref name="KufanAlignments"/> === ڪوفي جي چونڊ جا سبب === ڪوفي جي اهميت جا ڪيترائي سبب هئا: * عراق ۾ حضرت عليءَ جي حمايت ڪندڙ فوجي قوتن جي موجودگي؛ * شام سان سياسي ۽ فوجي مقابلي لاءِ جاگرافيائي حيثيت؛ * عراق جي انتظامي ۽ اقتصادي اهميت؛ * قبيلائي لشڪرن کي منظم ڪرڻ جون سهولتون. ڪوفي ڏانهن مرڪز جي منتقليءَ سان اسلامي رياست جي سياسي سرگرمين جو وڏو حصو حجاز کان عراق ڏانهن منتقل ٿيو. == معاويه بن ابي سفيان سان اختلاف == {{Main|معاويه بن ابي سفيان}} [[معاويه بن ابي سفيان]] حضرت عثمان جي دور ۾ شام جو گورنر هو. حضرت عليءَ جي خلافت قائم ٿيڻ کان پوءِ به هن شام ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي حيثيت برقرار رکي. معاويه حضرت عثمان جي قتل جو بدلو وٺڻ جو مطالبو ڪيو ۽ حضرت عليءَ جي خلافت کي تسليم نه ڪيو. حضرت عليءَ جي حڪومت ۽ معاويه جي وچ ۾ اختلاف رڳو ذاتي مقابلي تائين محدود نه هو؛ ان ۾ صوبائي اختيار، سياسي مشروعيت، قصاص ۽ مرڪزي حڪومت جي بالادستيءَ جا سوال پڻ شامل هئا.<ref name="PoonawalaLife"/> == جنگ صفين (657ع) == {{Main|جنگ صفين}} [[جنگ صفين]] حضرت علي ۽ معاويه جي لشڪرن وچ ۾ 657ع ۾ ٿي. صفين جو ميدان [[فرات درياهه]] جي ويجهو، موجوده شام ۽ عراق جي تاريخي سرحدي علائقي سان لاڳاپيل هو. هيءَ جنگ پهرين فتني جي سڀ کان اهم فوجي واقعن مان هئي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> === جنگ کان اڳ جون حالتون === حضرت عليءَ جي حڪومت عراق ۾ قائم هئي، جڏهن ته معاويه کي شام جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي. ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ڳالهه ٻولهه ۽ سفارتي رابطن کان پوءِ فوجي مقابلو ٿيو. جنگ دوران مختلف مرحلن تي سخت لڙائي ٿي. ان جي مجموعي مدت ۽ مارجي ويل ماڻهن جي انگ بابت قديم تاريخي روايتن ۾ اختلاف آهن. === قرآن جي فيصلي ڏانهن رجوع === جنگ جي آخري مرحلن بابت مشهور تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته معاويه جي لشڪر مان قرآن جي بنياد تي فيصلو ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. روايتي بيانن ۾ نيزن تي قرآن جا نسخا بلند ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهيءَ واقعي جي تفصيلن ۽ ان جي فوجي اثر بابت مؤرخن جا رايا مختلف آهن، پر جنگ جي خاتمي ۽ تحڪيم جي عمل سان ان جو تعلق اهم آهي.<ref name="PoonawalaLife"/> === جنگ جو نتيجو === جنگ صفين ڪنهن واضح ۽ گڏيل طور تسليم ٿيل فوجي فيصلي کان سواءِ ختم ٿي. ٻنهي ڌرين جي نمائندن وچ ۾ تحڪيم جو معاهدو ٿيو، جنهن تحت سياسي تڪرار جو فيصلو ثالثن جي ذريعي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> == تحڪيم جو واقعو == {{Main|تحڪيم صفين}} ''تحڪيم'' مان مراد ٻن مخالف ڌرين وچ ۾ ثالثن ذريعي تڪرار جو فيصلو ڪرائڻ آهي. جنگ صفين کان پوءِ حضرت عليءَ جي ڌر مان [[ابو موسيٰ اشعري]] ۽ معاويه جي ڌر مان [[عمرو بن العاص]] ثالث طور سامهون آيا.<ref name="AbuMusaIranica">{{cite encyclopedia |title=Abū Mūsā Ašʿarī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abu-musa-asari-abdallah-b/ |language=en }}</ref> === تحڪيم جو معاهدو === تحڪيم جي معاهدي جا مختلف متن ابتدائي اسلامي تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهن. جديد تحقيقي مطالعي ۾ انهن متنن جي ٻولي، قانوني اصطلاحن ۽ سياسي نوعيت جو تقابلي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="SiffinAgreement2022"/> تحڪيم جو مقصد ٻنهي ڌرين جي تڪرار کي جنگ کان سواءِ حل ڪرڻ هو، پر اهو عمل پاڻ نون سياسي اختلافن جو سبب بڻيو. === ثالثن جي فيصلن بابت روايتون === ابتدائي تاريخي ماخذن ۾ ثالثن جي ملاقاتن، انهن جي ڳالهين ۽ نتيجن بابت مختلف بيان موجود آهن. ڪجهه روايتن موجب، ابو موسيٰ ۽ عمرو بن العاص وچ ۾ خلافت جي دعويدارن بابت اتفاق نه ٿي سگهيو. ٻين روايتن ۾ ٻنهي جي عوامي اعلانن بابت وڌيڪ تفصيل ڏنل آهن. انهن بيانن جي تاريخي حيثيت ۽ ترتيب بابت جديد محققن اختلاف ظاهر ڪيو آهي. تنهنڪري تحڪيم کي هڪ ئي مشهور قصي جي بنياد تي سمجهڻ بدران، مختلف روايتن ۽ معاهدي جي متن کي گڏ پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="AbuMusaIranica"/> === حضرت عليءَ جي سياسي حيثيت تي اثر === تحڪيم حضرت عليءَ جي لشڪر ۾ اختلاف وڌائي ڇڏيا. سندس ڪجهه حامين تحڪيم قبول ڪرڻ کي سياسي غلطي قرار ڏنو. انهن مان هڪ گروهه بعد ۾ [[خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو. تحڪيم جي نتيجي ۾ حضرت عليءَ ۽ معاويه جو اختلاف ختم نه ٿيو، پر سياسي مقابلو وڌيڪ پيچيده ٿي ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> == خوارج جو ظهور == {{Main|خوارج}} [[خوارج]] اسلامي تاريخ جو هڪ ابتدائي سياسي ۽ مذهبي گروهه هو، جنهن جو ظهور حضرت عليءَ جي خلافت دوران جنگ صفين ۽ تحڪيم جي تڪرار سان لاڳاپيل آهي. خوارج جي ابتدائي گروهن جو موقف هو ته انساني ثالثن کي اهڙي معاملي ۾ فيصلو ڪرڻ جو اختيار ڏيڻ درست نه هو، جنهن بابت سندن خيال ۾ الله جو حڪم بنيادي حيثيت رکي ٿو. انهن سان منسوب مشهور نعرو هو: <blockquote> «لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ» </blockquote> سنڌي مفهوم: ''حڪم رڳو الله جو آهي.'' === حضرت عليءَ سان اختلاف === حضرت عليءَ جي ڪجهه اڳوڻن حامين تحڪيم جي قبوليت تي اعتراض ڪيو. اهي ماڻهو بعد ۾ سندس فوج کان الڳ ٿي ويا. سندن هڪ اهم مرڪز حروراءَ سان لاڳاپيل هو، جنهن سبب ابتدائي روايتن ۾ کين ''حروريه'' پڻ چيو ويو آهي. خوارج جي مختلف شاخن جا عقيدا ۽ سياسي موقف بعد ۾ هڪجهڙا نه رهيا؛ تنهنڪري ابتدائي صفين واري مخالف گروهه ۽ بعد جي سڀني خارجي فرقن کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. === سياسي ۽ مذهبي نتيجا === خوارج جي ظهور حضرت عليءَ جي حڪومت لاءِ هڪ نئون بحران پيدا ڪيو. هڪ پاسي شام ۾ معاويه سان مقابلو جاري هو، ٻئي پاسي عراق ۾ حضرت عليءَ جي پنهنجي سياسي ۽ فوجي حمايت ۾ ورهاست پيدا ٿي وئي.<ref name="PoonawalaLife"/> == جنگ نهروان (658ع) == {{Main|جنگ نهروان}} [[جنگ نهروان]] 658ع ۾ حضرت عليءَ جي فوج ۽ خوارج جي هڪ هٿياربند گروهه وچ ۾ ٿي. نهروان عراق ۾ هڪ تاريخي علائقو هو، جيڪو ڪوفي ۽ بغداد جي وچ واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. === جنگ جا سبب === تحڪيم کان پوءِ حضرت عليءَ جي مخالفت ڪندڙ ڪجهه گروهن پنهنجو الڳ سياسي ۽ مذهبي موقف اختيار ڪيو. انهن مان ڪجهه ماڻهن سان تشدد ۽ قتل جي واقعن کي پڻ تاريخي روايتن ۾ ڳنڍيو ويو آهي. حضرت عليءَ سندن مخالفت کي منهن ڏيڻ لاءِ قدم کنيا. مختلف روايتن ۾ جنگ کان اڳ ڳالهه ٻولهه ۽ مخالفن کي واپس اچڻ جي دعوت جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="PoonawalaLife"/> === جنگ ۽ نتيجو === جنگ نهروان ۾ حضرت عليءَ جي فوج کي فتح حاصل ٿي ۽ مخالف هٿياربند گروهه کي سخت شڪست آئي. جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جا انگ قديم ماخذن ۾ مختلف آهن، تنهنڪري انهن کي قطعي شماريات طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. نهروان جي فتح باوجود خوارج جي فڪري ۽ سياسي تحريڪ ختم نه ٿي. بعد ۾ ان جون مختلف شاخون اسلامي دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ظاهر ٿيون. === حضرت عليءَ جي حڪومت تي اثر === نهروان کان پوءِ حضرت عليءَ جي لشڪر ۾ وڌيڪ سياسي ٿڪاوٽ ۽ اختلاف پيدا ٿيا. شام خلاف نئين فوجي مهم منظم ڪرڻ مشڪل ٿيندو ويو، جڏهن ته معاويه جي سياسي ۽ فوجي حيثيت مضبوط ٿيندي رهي.<ref name="PoonawalaLife"/> == مصر جي سياسي صورتحال == {{Main|مصر جي اسلامي فتح|عمرو بن العاص}} حضرت عليءَ جي خلافت دوران [[مصر]] هڪ اهم صوبو هو. ان جي سياسي ۽ مالي اهميت سبب مصر تي اختيار حضرت عليءَ ۽ معاويه جي مقابلي ۾ خاص حيثيت رکندڙ هو. === مصر جا گورنر === حضرت عليءَ جي دور ۾ [[قيس بن سعد بن عباده]] مصر جو گورنر رهيو. بعد ۾ [[محمد بن ابي بڪر]] کي پڻ مصر جي انتظامي ذميواري ڏني وئي. انهن مقررين جي صحيح تاريخن ۽ ترتيب بابت تاريخي ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن.<ref name="PoonawalaLife"/> === مصر تي معاويه جي حامين جو قبضو === 658ع ۾ معاويه سان لاڳاپيل قوتن، عمرو بن العاص جي اڳواڻيءَ ۾، مصر ۾ فوجي ڪارروائي ڪئي. محمد بن ابي بڪر کي شڪست ملي ۽ هو مارجي ويو. انهيءَ کان پوءِ مصر حضرت عليءَ جي عملي سياسي اختيار کان نڪري ويو.<ref name="PoonawalaLife"/> === مصر جي وڃائڻ جا نتيجا === مصر جي وڃائڻ سان حضرت عليءَ جي حڪومت جي علائقائي ۽ مالي حيثيت ڪمزور ٿي. معاويه جي حامين کي هڪ اهم صوبو حاصل ٿيو، جڏهن ته حضرت عليءَ جي حڪومت جو بنيادي مرڪز عراق ۾ محدود ٿيندو ويو. == خلافت جي آخري سالن جي سياسي صورتحال == 659ع ۽ 660ع دوران حضرت عليءَ جي حڪومت کي شام سان جاري اختلاف، عراق جي اندروني سياسي ورهاست ۽ مصر جي وڃائڻ جا اثر برداشت ڪرڻا پيا. معاويه جي سياسي حيثيت وڌندي رهي، جڏهن ته حضرت عليءَ کي پنهنجي فوجي حمايت کي ٻيهر منظم ڪرڻ ۾ مشڪلاتون پيش آيون.<ref name="PoonawalaLife"/> انهيءَ عرصي ۾ ٻنهي ڌرين وچ ۾ سياسي ۽ فوجي مقابلو جاري رهيو. حضرت عليءَ جي زندگيءَ ۾ انهن اختلافن جو مستقل حل نه نڪري سگهيو. 661ع ۾ حضرت عليءَ جي قتل کان پوءِ سندس پٽ [[حسن بن علي]] کي سندس حامين خليفي طور تسليم ڪيو. بعد ۾ حضرت حسن ۽ معاويه وچ ۾ ٿيل ٺاهه سان سياسي صورتحال ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. == خلافت جي اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #adc7d5;" |+ style="background:#235a73;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خلافت: 656ع کان 661ع''' ! style="background:#dcecf4;" | سال ! style="background:#dcecf4;" | واقعو ! style="background:#dcecf4;" | هنڌ ! style="background:#dcecf4;" | سياسي نتيجو |- | 656ع | خلافت جي بيعت | مدينو | حضرت عليءَ جي حڪومت جو آغاز |- | 656ع | [[جنگ جمل]] | بصره | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |- | 656ع کان پوءِ | ڪوفي کي سياسي مرڪز بڻائڻ | ڪوفو | حڪومت جي مرڪز جي عراق ڏانهن منتقلي |- | 657ع | [[جنگ صفين]] | فرات جي ويجهو | فوجي مقابلي کان پوءِ تحڪيم |- | 657ع–659ع | [[تحڪيم صفين]] | مختلف ملاقاتن جا روايتي هنڌ | سياسي تڪرار برقرار رهيو |- | 658ع | [[جنگ نهروان]] | نهروان، عراق | خارجي هٿياربند گروهه جي شڪست |- | 658ع | مصر تي اختيار جو خاتمو | مصر | معاويه جي حامين جي حيثيت مضبوط ٿي |- | 659ع–660ع | سياسي ۽ فوجي مقابلي جو تسلسل | عراق ۽ شام | حضرت عليءَ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌيو |- | 661ع | حضرت عليءَ جو قتل | ڪوفو | سندس خلافت جو خاتمو |} == جنگين جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b9bfd8;" |+ style="background:#4d4b7d;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خلافت جون ٽي اهم جنگيون''' ! style="background:#e7e7f5;" | جنگ ! style="background:#e7e7f5;" | مخالف ڌر ! style="background:#e7e7f5;" | بنيادي سياسي مسئلو ! style="background:#e7e7f5;" | نتيجو |- | [[جنگ جمل]] | حضرت عائشه، طلحه ۽ زبير سان لاڳاپيل قوتون | حضرت عثمان جي قتل کان پوءِ سياسي اختلاف | حضرت عليءَ جي فتح |- | [[جنگ صفين]] | معاويه بن ابي سفيان جو لشڪر | خلافت جي سياسي اختيار ۽ حضرت عثمان جي قتل بابت تڪرار | تحڪيم جو معاهدو |- | [[جنگ نهروان]] | خوارج جو هٿياربند گروهه | تحڪيم ۽ سياسي اختيار بابت اختلاف | حضرت عليءَ جي فوج جي فتح |} == شهادت ۽ وفات (661ع) == {{Main|علي بن ابي طالب جو قتل}} [[File:Imam Ali Mosque.jpg|thumb|250px|[[نجف]] ۾ حضرت عليءَ سان منسوب روضو، جيڪو شيعا مسلمانن جي اهم زيارتگاهن مان هڪ آهي.]] حضرت [[علي بن ابي طالب]] جي خلافت جو خاتمو 40هه/661ع ۾ سندس قتل سان ٿيو. ان وقت اسلامي رياست گهرو سياسي ۽ فوجي اختلافن مان گذري رهي هئي. [[معاويه بن ابي سفيان]] شام ۾ پنهنجي سياسي حيثيت مضبوط ڪري چڪو هو، جڏهن ته حضرت عليءَ جي حڪومت جو بنيادي مرڪز [[ڪوفو]] هو.<ref name="IranicaAliLife">{{cite encyclopedia |last=Poonawala |first=Ismail K. |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb i. Life |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=838–848 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-i-life/ |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جي قتل جو ذميوار [[عبدالرحمان بن ملجم]] هو، جنهن جو تعلق [[خوارج]] سان بيان ڪيو وڃي ٿو. تاريخي ماخذن موجب، ابن ملجم حضرت عليءَ تي ڪوفي جي مسجد ۾ زهر لڳل تلوار سان حملو ڪيو، جنهن جي زخمن سبب ڪجهه وقت کان پوءِ سندس وفات ٿي.<ref name="IranicaAliLife"/> === سياسي پسمنظر === حضرت عليءَ جي خلافت دوران [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] جهڙا اهم فوجي واقعا پيش آيا. جنگ صفين کان پوءِ تحڪيم جي مسئلي تي حضرت عليءَ جي حامين مان هڪ گروهه الڳ ٿيو، جنهن کي بعد ۾ خوارج جي نالي سان سڃاتو ويو. 658ع ۾ جنگ نهروان دوران حضرت عليءَ جي فوج خارجي هٿياربند گروهه کي شڪست ڏني. تاريخي ماخذن ۾ ابن ملجم جي حملي کي نهروان ۾ مارجي ويل ماڻهن جي انتقام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="IranicaAliLife"/> === عبدالرحمان بن ملجم === {{Main|عبدالرحمان بن ملجم}} عبدالرحمان بن ملجم المرادي ابتدائي اسلامي تاريخ ۾ حضرت عليءَ جي قاتل طور مشهور آهي. تاريخي روايتن ۾ کيس خارجي گروهه سان وابسته شخص قرار ڏنو ويو آهي. سندس سياسي مقصد بابت روايتون جنگ نهروان ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل اختلافن سان لاڳاپيل آهن.<ref name="IranicaAliLife"/> ابن ملجم جي زندگيءَ، سندس ساٿين ۽ حملي جي تياريءَ بابت قديم تاريخي ڪتابن ۾ ڪيترائي تفصيلي بيان موجود آهن. انهن بيانن جي سڀني جزئيات کي هڪجهڙي تاريخي حيثيت حاصل نه آهي. === ڪوفي جي مسجد ۾ حملو === [[ڪوفي جي جامع مسجد]] حضرت عليءَ جي خلافت جي آخري دور سان لاڳاپيل اهم تاريخي ماڳ آهي. ابتدائي تاريخي بيانن موجب، حضرت عليءَ تي صبح جي وقت مسجد ۾ تلوار سان حملو ڪيو ويو. حملي ۾ سندس مٿي تي زخم آيو ۽ ڪجهه وقت کان پوءِ سندس وفات ٿي.<ref name="IranicaAliLife"/> شيعا روايتن ۾ حملي ۽ شهادت سان لاڳاپيل رمضان جون تاريخون خاص مذهبي اهميت رکن ٿيون. === وفات جي تاريخ بابت اختلاف === حضرت عليءَ جي وفات جو هجري سال 40هه ۽ عيسوي سال 661ع عام طور تسليم ٿيل آهن، پر رمضان جي مخصوص تاريخ ۽ ان جي عيسوي تقويم سان مطابقت بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهن. ''Encyclopaedia Iranica'' جي سوانحي مقالي ۾ وفات جي تاريخ 19 يا 21 رمضان 40هه بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته 27 جنوري 661ع پڻ ڄاڻايل آهي.<ref name="IranicaAliLife"/> شيعا مذهبي روايتن ۾ 21 رمضان حضرت عليءَ جي شهادت جي ڏينهن طور مشهور آهي. مختلف تاريخي تقويمن ۽ حسابن جي ڪري ان ڏينهن جي عيسوي تاريخ هڪجهڙي نموني پيش نه ڪئي ويندي آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b8c9d4;" |+ style="background:#275b73;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي وفات بابت بنيادي تاريخي معلومات''' ! style="background:#dfedf4;" | موضوع ! style="background:#dfedf4;" | تفصيل |- | هجري سال | 40هه |- | عيسوي سال | 661ع |- | هجري مهينو | رمضان |- | مشهور شيعا روايت | 21 رمضان |- | تاريخي اختلاف | ڪجهه ماخذن ۾ 19 يا 21 رمضان |- | وفات جو هنڌ | ڪوفو، عراق |- | حملي آور | عبدالرحمان بن ملجم المرادي |- | حملي جو هٿيار | زهر لڳل تلوار |- | وفات جو سبب | قاتلاڻي حملي ۾ لڳل زخم |} == تدفين ۽ قبر جي سڃاڻپ == {{Main|روضو امام علي|نجف}} حضرت عليءَ جي تدفين جي هنڌ بابت ابتدائي اسلامي تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملن ٿا. گهڻن شيعا تاريخي ۽ مذهبي ماخذن موجب، کيس ڪوفي جي اولهه ۾ ''غري'' نالي علائقي ۾ دفن ڪيو ويو، جيڪو موجوده [[نجف]] سان لاڳاپيل آهي. ٻين تاريخي روايتن ۾ قبر جا مختلف هنڌ بيان ڪيا ويا آهن. انهيءَ اختلاف کي ''Encyclopaedia Iranica'' ۾ پڻ تفصيل سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="IranicaAliCommunity">{{cite encyclopedia |title=ʿAlī b. Abī Ṭāleb ii. ʿAlī as Seen by the Community |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb/ali-b-abi-taleb-ii-ali-as-seen-by-the-community/ |language=en }}</ref> === ڳجهي تدفين جي روايت === شيعا روايتن موجب، حضرت عليءَ جي قبر جي هنڌ کي شروعات ۾ ظاهر نه ڪيو ويو ته جيئن سياسي مخالفن طرفان قبر جي بيحرمتيءَ جو خطرو نه رهي. اهڙيءَ طرح قبر جي هنڌ بابت ڄاڻ محدود ماڻهن تائين رهي. بعد جي صدين ۾ نجف واري هنڌ کي حضرت عليءَ جي مدفن طور وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو.<ref name="IranicaNajaf">{{cite encyclopedia |last=Aslan |first=Rose |title=Najaf |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=2015 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/najaf/ |language=en }}</ref> === مدفن بابت مختلف تاريخي رايا === تاريخي ادب ۾ حضرت عليءَ جي قبر بابت ڪوفي، نجف ۽ ٻين هنڌن سان لاڳاپيل روايتون ملن ٿيون. اڪثر شيعا عالمن جي راءِ آهي ته حضرت عليءَ جو مدفن نجف جي علائقي ۾ آهي. ڪجهه قديم سني مؤرخن قبر جي صحيح هنڌ بابت مختلف رايا بيان ڪيا آهن.<ref name="IranicaAliCommunity"/> اهو اختلاف قبر جي شروعاتي سڃاڻپ جي تاريخ بابت آهي؛ موجوده نجف وارو روضو صدين کان حضرت عليءَ سان منسوب مشهور مذهبي ۽ تاريخي ماڳ رهيو آهي. == نجف ۾ روضو امام علي == {{Main|روضو امام علي}} [[نجف]] عراق جو هڪ اهم مذهبي، تاريخي ۽ علمي شهر آهي. شهر جي تاريخ حضرت عليءَ سان منسوب قبر ۽ ان جي چوڌاري قائم ٿيل زيارتگاهه سان گهري طرح لاڳاپيل آهي.<ref name="IranicaNajaf"/> === روضي جي شروعاتي تاريخ === شيعا روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته حضرت عليءَ جي قبر جو هنڌ ڪجهه وقت تائين عام ماڻهن کان لڪل رهيو. هڪ مشهور روايت موجب، عباسي خليفي [[هارون الرشيد]] جي دور ۾ قبر جي هنڌ جي سڃاڻپ ۽ اتي تعمير جو آغاز ٿيو. البت انهيءَ واقعي سان لاڳاپيل معجزاتي تفصيلن کي تاريخي طور قطعي ثابت ٿيل حقيقتون نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="IranicaNajaf"/> === حمداني ۽ بويهي دور === ڏهين صدي عيسويءَ ۾ نجف جي زيارتگاهه جي تعمير ۽ توسيع ۾ اهم تبديليون آيون. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب، لڳ ڀڳ 924ع ۾ حمداني حڪمران عبدالله ابو الهيجاءَ قبر جي چوڌاري حفاظتي تعمير ۽ گنبذ قائم ڪرايو. 949ع ۾ بويهي حڪمران [[عضد الدوله]] جي دور ۾ روضي جي وڌيڪ منظم تعمير ٿي.<ref name="IranicaNajaf"/> === بعد وارن دورن ۾ ترقي === بعد جي صدين ۾ مختلف مسلمان حڪمرانن، اميرن ۽ عقيدتمندن روضي جي مرمت، تعمير ۽ آرائش ۾ حصو ورتو. صفوي، عثماني ۽ قاجاري دورن ۾ نجف جي مذهبي ۽ علمي حيثيت وڌيڪ نمايان ٿي. نجف نه رڳو زيارتگاهه رهيو، پر شيعا ديني تعليم ۽ فقهي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو.<ref name="IranicaNajaf"/> === روضي جي مذهبي اهميت === نجف جو روضو شيعا مسلمانن جي اهم ترين زيارتگاهن مان آهي. حضرت عليءَ جي ديني ۽ تاريخي حيثيت سبب هي ماڳ ٻين مسلمانن لاءِ پڻ تاريخي اهميت رکي ٿو. نجف ۾ موجود [[وادي السلام]] قبرستان پڻ شهر جي مذهبي ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="IranicaNajaf"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7c5dc;" |+ style="background:#415b86;color:white;padding:10px;" | '''نجف جي روضي جي تاريخ جا چونڊ مرحلا''' ! style="background:#e3eafa;" | دور ! style="background:#e3eafa;" | تاريخي ترقي ! style="background:#e3eafa;" | ماخذ |- | 661ع کان پوءِ | حضرت عليءَ جي ڳجهي تدفين بابت روايتون | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | عباسي دور | قبر جي سڃاڻپ ۽ ابتدائي تعمير سان لاڳاپيل روايتون | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | لڳ ڀڳ 924ع | حمداني دور ۾ حفاظتي تعمير ۽ گنبذ | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | 949ع | بويهي دور ۾ منظم روضي جي تعمير | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | صفوي ۽ عثماني دور | روضي جي سرپرستي ۽ آرائش | ''Encyclopaedia Iranica'' |- | جديد دور | عالمي زيارتگاهه ۽ شيعا علمي مرڪز | ''Encyclopaedia Iranica'' |} == حضرت حسن بن عليءَ جي جانشيني == {{Main|حسن بن علي|حسن ۽ معاويه جو صلح}} حضرت عليءَ جي وفات کان پوءِ سندس وڏي پٽ [[حسن بن علي]] کي عراق ۾ سندس حامين خليفي طور تسليم ڪيو. شيعا عقيدي موجب، حضرت حسن پنهنجي والد کان پوءِ ٻيو امام ٿيو.<ref name="IranicaHasan">{{cite encyclopedia |last=Madelung |first=Wilferd |title=Ḥasan b. ʿAli b. Abi Ṭāleb |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=12 |pages=26–28 |year=2003 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hasan-b-ali/ |language=en }}</ref> === عراق ۾ بيعت === حضرت عليءَ جي قتل کان پوءِ ڪوفي ۾ سندس حامين حضرت حسن جي قيادت قبول ڪئي. ان وقت شام ۾ معاويه جي حڪومت موجود هئي، تنهنڪري اسلامي رياست جي سياسي وحدت جو سوال اڃا حل نه ٿيو هو. === معاويه سان سياسي اختلاف === حضرت حسن ۽ معاويه جي وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو. حضرت حسن جي فوجي ۽ سياسي حمايت ۾ موجود اختلافن سبب سندس حڪومت کي ڏکيائيون پيش آيون.<ref name="IranicaHasan"/> === صلح جو معاهدو === 661ع ۾ حضرت حسن ۽ معاويه وچ ۾ صلح جو معاهدو ٿيو. انهيءَ معاهدي جي شرطن بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن، جن جي تفصيلن ۾ اختلاف ملي ٿو. صلح کان پوءِ حضرت حسن عملي حڪومت تان دستبردار ٿيو ۽ معاويه جي سياسي اقتدار جو رستو هموار ٿيو.<ref name="IranicaHasan"/> === اموي خلافت جو آغاز === حضرت حسن جي حڪومت تان دستبرداريءَ کان پوءِ معاويه جي اقتدار سان [[اموي خلافت]] جو دور شروع ٿيو. اسلامي تاريخ ۾ 661ع کي عام طور راشدين خلافت جي پڄاڻي ۽ اموي حڪمرانيءَ جي آغاز سان ڳنڍيو ويندو آهي. == حضرت عليءَ جو خاندان == {{Main|اهل بيت|بنو هاشم|علوي سادات}} حضرت عليءَ جو تعلق [[قريش]] جي [[بنو هاشم]] خاندان سان هو. سندس والد [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] ۽ والده [[فاطمه بنت اسد]] هئي. حضرت علي، رسول الله ﷺ جو سؤٽ ۽ ناٺي هو. سندس اولاد مان ڪيترن ماڻهن ابتدائي اسلامي تاريخ، مذهبي فڪر ۽ بعد جي سياسي تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === حضرت فاطمه سان شادي === {{Main|فاطمه زهرا}} حضرت عليءَ جي پهرين گهرواري [[فاطمه زهرا]]، رسول الله ﷺ جي نياڻي هئي. سندن شادي هجرت کان پوءِ مديني ۾ ٿي. تاريخي ۽ سوانحي ماخذن موجب، حضرت فاطمه جي حياتيءَ ۾ حضرت عليءَ ٻي شادي نه ڪئي.<ref name="TDVAli">{{cite encyclopedia |title=Ali |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ali |language=tr }}</ref> حضرت فاطمه ۽ حضرت عليءَ جي اولاد ۾ حسن، حسين، زينب ۽ ام ڪلثوم جا نالا مشهور آهن. محسن جو نالو پڻ تاريخي ۽ نسب نامي روايتن ۾ اچي ٿو، پر سندس ولادت ۽ وفات جي حالتن بابت مختلف مذهبي روايتون موجود آهن.<ref name="TDVAli"/> === حضرت فاطمه کان پوءِ شاديون === حضرت فاطمه جي وفات کان پوءِ حضرت عليءَ ٻيون شاديون ڪيون. مختلف تاريخي ۽ نسب نامي ڪتابن ۾ سندس گهروارين جا نالا ۽ تعداد ڪجهه اختلاف سان ملن ٿا. مشهور نالن ۾ هي شامل آهن: * [[امامه بنت ابي العاص]]؛ * [[ام البنين]]، جنهن جو اصل نالو فاطمه بنت حزام هو؛ * [[اسماء بنت عميس]]؛ * [[خوله حنفيه]]؛ * ليليٰ بنت مسعود؛ * الصهباء بنت ربيعه؛ * ام سعيد بنت عروه. انهن کان سواءِ ٻين عورتن جا نالا پڻ ڪجهه تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿا. سڀني روايتن ۾ سندن ازدواجي حيثيت، ترتيب ۽ اولاد جي نسبت هڪجهڙي نه آهي. === اولاد جو تعداد === حضرت عليءَ جي پٽن ۽ ڌيئرن جي مجموعي تعداد بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' جي سوانحي مقالي ۾ 14 پٽن ۽ 19 ڌيئرن جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين نسب نامن ۾ مختلف تعداد بيان ٿيل آهن.<ref name="IranicaAliLife"/> انهن اختلافن جو هڪ سبب مختلف ماخذن ۾ ننڍي عمر ۾ فوت ٿيل ٻارن، ساڳين نالن وارن ٻارن ۽ مختلف مائرن جي اولاد جي ڳڻپ ۾ فرق آهي. == حضرت عليءَ جا مشهور پٽ == === حسن بن علي === [[حسن بن علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جو پٽ هو. هو رسول الله ﷺ جو ڏوهٽو، شيعا اسلام جو ٻيو امام ۽ حضرت عليءَ کان پوءِ ٿوري عرصي لاءِ خليفو رهيو.<ref name="IranicaHasan"/> === حسين بن علي === {{Main|حسين بن علي}} [[حسين بن علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جو پٽ هو. شيعا عقيدي موجب، هو ٽيون امام هو. 680ع ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران سندس قتل اسلامي تاريخ جي انتهائي اهم واقعن مان آهي. === محمد بن حنفيه === {{Main|محمد بن حنفيه}} [[محمد بن حنفيه]] حضرت عليءَ جو پٽ هو، جنهن جي ماءُ خوله حنفيه هئي. حضرت عليءَ جي وفات کان پوءِ، خاص طور ڪربلا جي واقعي کان پوءِ، محمد بن حنفيه جي شخصيت ڪجهه سياسي ۽ مذهبي تحريڪن ۾ اهميت حاصل ڪئي. === عباس بن علي === {{Main|عباس بن علي}} [[عباس بن علي]] حضرت عليءَ ۽ ام البنين جو پٽ هو. هو ڪربلا جي واقعي سان لاڳاپيل مشهور تاريخي شخصيتن مان آهي ۽ شيعا مذهبي روايت ۾ کيس وفاداري ۽ بهادريءَ جي علامت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. === ٻيا پٽ === نسب نامي روايتن ۾ حضرت عليءَ جي ٻين پٽن جا نالا پڻ ملن ٿا، جن ۾ عبدالله، جعفر، عثمان، عمر ۽ محمد نالي ٻين پٽن جو ذڪر شامل آهي. انهن مان ڪجهه ماڻهن جي ماءُ، مڪمل نالي ۽ سڃاڻپ بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. تنهنڪري تفصيلي نسب نامي ۾ هر فرد لاءِ الڳ معتبر ماخذ گهربل آهي. == حضرت عليءَ جون مشهور ڌيئرون == === زينب بنت علي === {{Main|زينب بنت علي}} [[زينب بنت علي]] حضرت عليءَ ۽ فاطمه زهرا جي ڌيءَ هئي. هوءَ ڪربلا جي واقعي ۽ ان کان پوءِ اهل بيت جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم شخصيت آهي. شيعا روايتن ۾ سندس خطبن، صبر ۽ سياسي جرئت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. === ام ڪلثوم بنت علي === {{Main|ام ڪلثوم بنت علي}} [[ام ڪلثوم بنت علي]] حضرت عليءَ جي ڌيءَ هئي. سندس زندگيءَ، شادي ۽ اولاد بابت سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ ڪجهه اختلاف ملن ٿا. انهن اختلافن کي هڪ ئي روايت جي بنياد تي قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. === ٻيون ڌيئرون === مختلف نسب نامن ۾ رقيه، امامه ۽ ٻين نالن جو ذڪر ملي ٿو. سڀني ڌيئرن جي مڪمل فهرست، سندن مائرن ۽ حياتيءَ جي تفصيلن بابت قديم ماخذ هڪجهڙا نه آهن. == خاندان جي چونڊ فردن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b6cad1;" |+ style="background:#22665d;color:white;padding:11px;" | '''حضرت عليءَ جي خاندان جون مشهور شخصيتون''' ! style="background:#dff1ea;" | نالو ! style="background:#dff1ea;" | رشتو ! style="background:#dff1ea;" | ماءُ يا والد ! style="background:#dff1ea;" | تاريخي اهميت |- | [[ابو طالب بن عبدالمطلب]] | والد | عبدالمطلب جو پٽ | بنو هاشم جي اهم شخصيت |- | [[فاطمه بنت اسد]] | والده | — | ابتدائي اسلامي سوانح ۾ ذڪر |- | [[فاطمه زهرا]] | گهرواري | رسول الله ﷺ جي نياڻي | اهل بيت جي اهم شخصيت |- | [[حسن بن علي]] | پٽ | فاطمه زهرا | ٻيو شيعا امام ۽ 661ع ۾ خليفو |- | [[حسين بن علي]] | پٽ | فاطمه زهرا | ٽيون شيعا امام؛ ڪربلا سان لاڳاپيل |- | [[زينب بنت علي]] | ڌيءَ | فاطمه زهرا | ڪربلا کان پوءِ جي تاريخ ۾ اهم شخصيت |- | [[ام ڪلثوم بنت علي]] | ڌيءَ | فاطمه زهرا | ابتدائي اسلامي خاندان جي تاريخ |- | [[محمد بن حنفيه]] | پٽ | خوله حنفيه | ابتدائي اسلامي سياسي ۽ مذهبي تاريخ |- | [[عباس بن علي]] | پٽ | ام البنين | ڪربلا جي تاريخ سان لاڳاپيل |} == علوي نسل ۽ تاريخي ورثو == {{Main|علوي سادات|اهل بيت}} حضرت عليءَ جي اولاد ۽ سندس نسل سان لاڳاپيل خاندانن کي اسلامي تاريخ ۾ ''علوي'' سڏيو ويو آهي. حضرت عليءَ جي نسل مان خاص طور حسن ۽ حسين جي اولاد اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ پکڙجي وئي. انهن خاندانن مان ڪيترن ماڻهن مذهبي تعليم، سياسي تحريڪن، علمي ادارن ۽ مقامي حڪومتن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. علوي نسب جي تاريخي مطالعي ۾ قديم نسب نامن، سوانحي ڪتابن ۽ علائقائي تاريخن کي بنيادي ماخذن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. == علمي، ادبي ۽ روحاني ورثو == [[علي بن ابي طالب]] کي اسلامي تاريخ ۾ سياسي ۽ فوجي اڳواڻ هجڻ سان گڏ علم، فصاحت، حڪمت، اخلاقي تعليم ۽ روحاني روايتن سان پڻ وابسته شخصيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. سندس نالي سان منسوب خطبن، خطن ۽ مختصر قولن اسلامي فڪر، عربي ادب، مذهبي تعليم ۽ حڪمرانيءَ بابت بحثن تي گهرو اثر ڇڏيو آهي.<ref name="IIS-Ali-Legacy">{{cite web |title=Ali ibn Abi Talib |url=https://www.iis.ac.uk/media/kyiagjr0/ali-ibn-abu-talib_reza_logo-51349596.pdf |website=The Institute of Ismaili Studies |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref> === نهج البلاغه === {{Main|نهج البلاغه}} '''''نهج البلاغه''''' عربي ٻوليءَ جي خطبن، خطن ۽ حڪمت ڀرين قولن جو مشهور مجموعو آهي، جيڪو حضرت علي ابن ابي طالب ڏانهن منسوب آهي. هن مجموعي کي [[الشريف الرضي]] (وفات 406هه/1016ع) چوٿين صدي هجريءَ جي آخر ۾ مرتب ڪيو. ان جي ترتيب لڳ ڀڳ 400هه/1009–1010ع ۾ مڪمل ٿي.<ref name="IIS-Nahj">{{cite web |title=Nahj al-Balāgha |url=https://www.iis.ac.uk/glossary/nahj-al-balagha/ |website=The Institute of Ismaili Studies |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref><ref name="Edinburgh-Nahj">{{cite thesis |title=A Critical Study of Nahj al-Balagha |url=https://era.ed.ac.uk/server/api/core/bitstreams/eaf07099-3c26-4d0f-b533-6d76e2d3e2bc/content |publisher=University of Edinburgh |language=en }}</ref> هن ڪتاب جو مقصد حضرت عليءَ سان منسوب فصيح عربي نثر جا چونڊ نمونا گڏ ڪرڻ هو. مجموعي جا ٽي بنيادي حصا آهن: # خطبا، وعظ ۽ خطاب؛ # خط، حڪم ناما ۽ عهدناما؛ # مختصر حڪمت ڀريا قول ۽ اخلاقي نصيحتون. مختلف ڇاپن ۽ ترتيبن ۾ خطبن ۽ قولن جي ڳڻپ ۾ معمولي فرق ملي ٿو؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ ڇاپي جي انگن کي سڀني نسخن لاءِ قطعي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Edinburgh-Nahj"/> === نهج البلاغه جي موضوعاتي اهميت === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c1d0;" |+ style="background:#244d68;color:white;padding:10px;" | نهج البلاغه جا اهم موضوع ! style="background:#dcebf3;" | موضوع ! style="background:#dcebf3;" | بنيادي بحث ! style="background:#dcebf3;" | علمي اهميت |- | توحيد ۽ الهيات | خدا جي وحدانيت، صفات ۽ تخليق | اسلامي علم الڪلام ۽ مذهبي فلسفي سان تعلق |- | اخلاق | تقويٰ، انصاف، عاجزي ۽ انساني ذميواري | فرد ۽ سماج جي اخلاقي تربيت |- | حڪمراني | حڪمران جون ذميواريون، رعيت جا حق ۽ انتظامي انصاف | اسلامي سياسي فڪر ۽ حڪمرانيءَ جي تاريخ |- | سماجي انصاف | غريبن، ڪمزورن ۽ محروم طبقن سان سلوڪ | سماجي ۽ معاشي اخلاق |- | انساني زندگي | دنيا جي ناپائيداري، موت ۽ آخرت | روحاني ۽ اخلاقي ادب |- | عربي ادب | خطابت، تشبيهه، استعاري ۽ فصيح نثر | عربي بلاغت ۽ ادبي تنقيد |} === مالڪ اشتر ڏانهن منسوب عهدنامو === {{Main|مالڪ اشتر}} ''نهج البلاغه'' ۾ شامل مشهور دستاويزن مان هڪ اهو عهدنامو آهي، جيڪو حضرت عليءَ ڏانهن منسوب آهي ۽ جنهن ۾ [[مالڪ اشتر]] کي مصر جي گورنريءَ لاءِ هدايتون ڏنل آهن. هن متن ۾ حڪمراني، انصاف، انتظامي اهلڪارن جي چونڊ، عوام سان سلوڪ ۽ ڪمزور طبقن جي حقن جهڙا موضوع ملن ٿا. اسلامي سياسي فڪر جي مطالعي ۾ هن عهدنامي کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="IIS-Nahj"/> تاريخي لحاظ کان عهدنامي جي نسبت ۽ ان جي متن جي مختلف روايتن کي الڳ تحقيقي موضوع سمجهيو وڃي ٿو. انهيءَ ڪري عهدنامي ۾ موجود هر جملي کي آزاد سندي جاچ کان سواءِ حضرت عليءَ جو لفظ بلفظ ثابت ٿيل فرمان قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === نهج البلاغه جي سند ۽ نسبت بابت تحقيق === ''نهج البلاغه'' جي تاريخي اعتبار بابت مسلمان عالمن ۽ جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي. الشريف الرضيءَ مجموعي ۾ گهڻن خطبن ۽ قولن سان مڪمل روايتي سندون درج نه ڪيون. انهيءَ سبب ڪتاب جي هر متن جي اصل نسبت کي جانچڻ لاءِ اڳين تاريخي، ادبي ۽ حديثي ڪتابن سان تقابلي مطالعو ضروري سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Edinburgh-Nahj"/> ڪجهه محققن اڳين ڪتابن ۾ ساڳين يا ملندڙ جلندڙ عبارتن جي موجودگيءَ کي هن مجموعي جي قديم روايتي بنيادن جي حمايت ۾ پيش ڪيو آهي. ٻئي طرف ڪجهه ناقدن سندن جي کوٽ، متن جي تاريخ ۽ مذهبي اختلافن جي بنياد تي مجموعي جي ڪن حصن جي نسبت تي اعتراض ڪيا آهن.<ref name="Sindawi2025">{{cite journal |last=Sindawi |first=Khalid |title=Examining the Authorship of Nahj al-Balāgha: Between Ali Ibn Abi Talib, al-Sharif al-Radi, and al-Sharif al-Murtad |journal=AL-Majma |volume=20 |pages=131–176 |year=2025 |url=https://ojs.qsm.ac.il/index.php/majma/article/view/950 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح ''نهج البلاغه'' جي ادبي اهميت ۽ ان جي هر عبارت جي تاريخي نسبت ٻه الڳ تحقيقي سوال آهن. ڪتاب جي عربي ادب ۾ اهم حيثيت هجڻ جو مطلب اهو ناهي ته ان جي سمورن متنن جي سند بابت اختلاف ختم ٿي ويا آهن. === عربي ادب ۽ بلاغت === حضرت عليءَ ڏانهن منسوب نثر عربي خطابت ۽ بلاغت جي مطالعي ۾ نمايان مقام رکي ٿو. ''نهج البلاغه'' تي مختلف دورن ۾ شرحون لکيون ويون، جن ۾ [[ابن ابي الحديد]] جي شرح خاص شهرت حاصل ڪئي.<ref name="IIS-Nahj"/> ابن ابي الحديد (وفات 656هه/1258ع) جي شرح ادبي تشريح سان گڏ تاريخي، مذهبي ۽ فلسفيانه بحثن سبب پڻ اهميت رکي ٿي. هن شرح جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ''نهج البلاغه'' جو اثر ڪنهن هڪ مذهبي جماعت تائين محدود نه رهيو. === اسلامي فقهه ۽ تفسير ۾ مقام === اسلامي علمي روايتن ۾ حضرت عليءَ کي قرآن جي فهم، شرعي مسئلن، عدالتي فيصلن ۽ ديني تعليم سان وابسته شخصيت طور پيش ڪيو ويندو آهي. سني ۽ شيعه علمي روايتن ۾ سندس علمي مقام کي مڃيو وڃي ٿو، پر سندس مذهبي اختيار، امامت ۽ فقهي حجيت جي نوعيت بابت ٻنهي روايتن جا نظريا مختلف آهن. شيعه اماميه فڪر ۾ حضرت عليءَ کي پهريون امام ۽ مذهبي هدايت جو بنيادي مرجع سمجهيو وڃي ٿو. سني روايت ۾ کيس رسول الله جو صحابي، چوٿون راشد خليفو ۽ ابتدائي اسلامي علمي روايت جي اهم شخصيت طور تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="IIS-Ali-Legacy"/> === تصوف ۽ روحاني سلسلا === اسلامي تصوف جي ڪيترن سلسلن جي روحاني نسب نامن ۾ حضرت عليءَ کي اهم حيثيت حاصل آهي. ڪيترائي صوفي سلسلا پنهنجي روحاني تعليم جي سلسلي کي حضرت عليءَ جي واسطي سان رسول الله تائين پهچائين ٿا. شيعه فڪر ۾ حضرت عليءَ جي روحاني حيثيت خاص طور امامت ۽ عرفان جي تصورن سان ڳنڍيل آهي. سني صوفي روايتن ۾ پڻ کيس روحاني تربيت، حڪمت ۽ باطني علم سان وابسته اهم شخصيت طور ڏٺو ويندو آهي.<ref name="IIS-Ali-Legacy"/> روحاني سلسلن جا اهي نسب ناما مذهبي روايتن جو حصو آهن؛ انهن جي هر تاريخي ڪڙي جي آزاد تصديق هڪ الڳ تحقيقي مسئلو آهي. === حضرت عليءَ ڏانهن منسوب ادب جا ماخذ === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4c8d5;" |+ style="background:#365d77;color:white;padding:9px;" | حضرت عليءَ سان منسوب قولن ۽ خطبن جي مطالعي جا اهم ڪتاب ! style="background:#e1edf4;" | ڪتاب ! style="background:#e1edf4;" | مرتب يا مصنف ! style="background:#e1edf4;" | علمي نوعيت |- | ''[[نهج البلاغه]]'' | [[الشريف الرضي]] | خطبن، خطن ۽ حڪمت ڀرين قولن جو انتخاب |- | ''شرح نهج البلاغه'' | [[ابن ابي الحديد]] | ادبي، تاريخي ۽ فڪري شرح |- | ''مصادر نهج البلاغة وأسانيده'' | عبد الزهراء الحسيني الخطيب | مجموعي جي متنن جا اڳيان ماخذ ۽ سندون ڳولڻ جي ڪوشش |- | ''A Critical Study of Nahj al-Balagha'' | سيد محمد عسڪري جعفري | نهج البلاغه جي متن، ماخذن ۽ تاريخي نسبت جو تنقيدي مطالعو |} === جديد تحقيق === جديد تحقيقي ادب ۾ ''نهج البلاغه'' بابت متن جي نسبت، تدوين جي تاريخ، اڳين ماخذن ۽ ادبي اسلوب تي ڪم ڪيو ويو آهي. خالد سنداويءَ جي 2025ع ۾ شايع ٿيل تحقيق ۾ ''نهج البلاغه'' جي مصنفيت بابت مختلف موقفن ۽ الشريف الرضي ۽ الشريف المرتضيءَ سان لاڳاپيل بحثن جو جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Sindawi2025"/> اهڙيون تحقيقون واضح ڪن ٿيون ته حضرت عليءَ جي علمي ورثي جو مطالعو صرف مذهبي عقيدي جو موضوع نه، پر عربي ادب، تاريخ نگاري، متن شناسي ۽ حديثي تحقيق جو پڻ حصو آهي. == اسلامي تاريخ ۾ مقام == [[علي بن ابي طالب]] اسلامي تاريخ جي اهم ترين شخصيتن مان هڪ آهي. هو [[محمد|رسول الله ﷺ]] جو سؤٽ ۽ ناٺي، ابتدائي مسلمانن مان هڪ، ۽ 656ع کان 661ع تائين چوٿون [[خلفاءِ راشدين|راشد خليفو]] هو. شيعا مسلمان کيس پهريون امام ۽ رسول الله ﷺ جو جائز مذهبي ۽ سياسي جانشين سمجهن ٿا.<ref name="OxfordAliLegacy">{{cite encyclopedia |last1=Momen |first1=Moojan |last2=Ghaemmaghami |first2=Omid |title=ʿAlī Ibn Abī Ṭālib |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Islamic Studies |publisher=Oxford University Press |date=2011-05-25 |doi=10.1093/obo/9780195390155-0007 |url=https://academic.oup.com/reference/62361/reference-article-abstract/554579518 |language=en }}</ref> حضرت عليءَ جي شخصيت اسلامي تاريخ جي سياسي، مذهبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ خاص مقام رکي ٿي. سندس بهادري، ديني وابستگي، علم ۽ انصاف سان لاڳاپيل روايتن مسلمان معاشرن ۾ سندس يادگيريءَ کي گهڻي اهميت ڏني آهي.<ref name="OxfordAliLegacy"/> === سني اسلام ۾ مقام === [[اهل سنت]] حضرت عليءَ کي چوٿون راشد خليفو، رسول الله ﷺ جو اهم صحابي ۽ [[اهل بيت]] جو فرد سمجهن ٿا. سني مذهبي روايت ۾ حضرت [[ابو بڪر صديق|ابو بڪر]]، [[عمر بن خطاب|عمر]]، [[عثمان بن عفان|عثمان]] ۽ حضرت عليءَ کي چار راشد خليفا تسليم ڪيو وڃي ٿو. حضرت عليءَ جي علم، بهادري ۽ دين لاءِ خدمتن کي سني روايت ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.<ref name="OxfordAliLegacy"/> === شيعا اسلام ۾ مقام === [[شيعا اسلام]] ۾ حضرت عليءَ کي پهريون امام ۽ رسول الله ﷺ جو مقرر ڪيل جانشين سمجهيو وڃي ٿو. شيعا عقيدي موجب، حضرت عليءَ جي امامت رڳو سياسي قيادت نه، پر مذهبي هدايت ۽ ديني اختيار سان پڻ لاڳاپيل آهي. اماميه شيعا روايت ۾ حضرت عليءَ کان پوءِ امامت جو سلسلو حضرت حسن ۽ حضرت حسين جي ذريعي اڳتي وڌي ٿو.<ref name="OxfordAliLegacy"/> شيعا مذهبي استدلال ۾ [[غدير خم]]، [[حديث منزلت]]، [[حديث ثقلين]] ۽ [[آيت تطهير]] جهڙن نصوص کي اهميت ڏني ويندي آهي. انهن جي جانشينيءَ سان لاڳاپيل تشريح بابت سني ۽ شيعا عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. === جانشينيءَ بابت تاريخي اختلاف === 632ع ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي قيادت بابت اختلاف پيدا ٿيا. سني تاريخي روايت ۾ ابو بڪر جي خلافت کي مسلمانن جي سياسي بيعت سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته شيعا روايت موجب حضرت عليءَ کي اڳ ئي جانشينيءَ لاءِ مقرر ڪيو ويو هو. انهن اختلافن مان وقت سان گڏ اسلامي مذهبي ۽ سياسي فڪر جون مختلف روايتون وجود ۾ آيون.<ref name="OxfordAliLegacy"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b8c9d4;" |+ style="background:#285c70;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ جي مقام بابت سني ۽ شيعا روايتن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#deedf4;" | موضوع ! style="background:#deedf4;" | سني روايت ! style="background:#deedf4;" | شيعا اماميه روايت |- | خلافت | چوٿون راشد خليفو | جائز پهريون جانشين ۽ تاريخي طور چوٿون خليفو |- | امامت | اهم ديني ۽ سياسي اڳواڻ | پهريون امام |- | جانشيني | خلافت جي قيام ۾ بيعت ۽ جماعت جي سياسي فيصلي کي اهميت | رسول الله ﷺ جي طرفان عليءَ جي مقرريءَ جو عقيدو |- | غدير خم | عليءَ جي فضيلت ۽ وابستگيءَ جي اظهار طور تشريح | عليءَ جي ولايت ۽ جانشينيءَ جي اعلان طور تشريح |- | اهل بيت | رسول الله ﷺ جي خاندان جي عزت ۽ فضيلت | اهل بيت جي مخصوص امامتي حيثيت |- | علمي مقام | صحابي، فقيه ۽ راشد خليفو | امام ۽ مذهبي هدايت جو بنيادي مرجع |} == تاريخ نگاري ۾ حضرت علي == حضرت عليءَ جي زندگيءَ بابت معلومات قديم اسلامي تاريخن، حديثي مجموعن، سوانحي ڪتابن ۽ نسب نامن ۾ محفوظ آهي. انهن ماخذن ۾ [[محمد بن جرير طبري|الطبري]]، [[احمد بن يحيى بلاذري|البلاذري]] ۽ ٻين قديم مؤرخن جون تصنيفون اهم آهن. جديد محقق انهن ڪتابن ۾ موجود روايتن جو تقابلي مطالعو ڪندا آهن. خاص طور پهرين اسلامي گهرو جنگ، خلافت جي جانشيني ۽ سياسي اختلافن بابت بيانن جي سند، تاريخي پسمنظر ۽ راوين جي رجحانن کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ولفرڊ ميڊلونگ جي ڪتاب ''The Succession to Muhammad'' ۾ ابتدائي خلافت ۽ جانشينيءَ جي مسئلي جو تفصيلي تاريخي مطالعو پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="MadelungSuccession">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |language=en }}</ref> == اسلامي ادب ۽ ثقافت ۾ حضرت علي == حضرت عليءَ جي شخصيت عربي، فارسي، اردو ۽ ٻين مسلمان معاشرن جي ادبي روايتن ۾ اهم جاءِ والاري ٿي. سندس نالي سان منسوب خطبا، قول، مدحيه شاعري، مذهبي داستان ۽ تاريخي روايتون مختلف دورن ۾ لکبيون رهيون آهن. سندس بهادري ۽ انصاف بابت روايتون خاص طور مذهبي شاعري، عوامي داستانن ۽ خطاطيءَ ۾ نمايان آهن.<ref name="OxfordAliLegacy"/> === القاب ۽ ثقافتي علامتون === حضرت عليءَ سان لاڳاپيل مشهور القابن ۾ ''حيدر''، ''اسد الله''، ''مرتضيٰ'' ۽ ''ابو تراب'' شامل آهن. اهي نالا ۽ لقب مذهبي ادب، خطاطي ۽ عوامي روايتن ۾ استعمال ٿين ٿا. [[ذوالفقار]] نالي تلوار پڻ حضرت عليءَ سان وابسته مشهور ثقافتي علامت آهي. ذوالفقار جون مختلف تصويري صورتون بعد جي اسلامي فن ۽ مذهبي علامتن ۾ نظر اچن ٿيون. === اسلامي خطاطي === [[File:Istanbul - Santa Sofia - Medalló (cropped).JPG|thumb|250px|[[استنبول]] جي [[آيا صوفيا]] ۾ حضرت عليءَ جي نالي وارو خطاطيءَ جو تمغو. هي اوڻيهين صديءَ جي خطاطيءَ جو نمونو آهي، نه حضرت عليءَ جي حياتيءَ جي دور جي تصوير.]] اسلامي خطاطيءَ ۾ حضرت عليءَ جو نالو مختلف صورتن ۾ لکيو ويو آهي. استنبول جي آيا صوفيا ۾ حضرت عليءَ جي نالي وارو وڏو خطاطيءَ جو تمغو موجود آهي. اهو انهن تمغن مان هڪ آهي، جيڪي اوڻيهين صديءَ ۾ عمارت جي اندر لڳايا ويا هئا.<ref name="CommonsAliMedallion">{{cite web |title=File:Istanbul - Santa Sofia - Medalló (cropped).JPG |website=Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Istanbul_-_Santa_Sofia_-_Medall%C3%B3_(cropped).JPG |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref> === مصوري ۽ تصويري روايتون === مختلف اسلامي معاشرن ۾ حضرت عليءَ جي شخصيت جي تصويري نمائندگيءَ بابت جدا جدا مذهبي ۽ ثقافتي رويا رهيا آهن. فارسي مصوري ۽ ڪجهه شيعا ثقافتي روايتن ۾ حضرت عليءَ جون علامتي ۽ تخيلي تصويرون ملن ٿيون. ٻئي طرف ڪجهه مسلمان مذهبي روايتن ۾ مقدس شخصيتن جي تصويرڪشيءَ کان پاسو ڪيو ويندو آهي. اهڙيون تصويرون پنهنجي دور جي فن، عقيدي ۽ ثقافتي روايت جي نمائندگي ڪن ٿيون؛ انهن کي حضرت عليءَ جي اصل صورت جو تاريخي ثبوت نه سمجهڻ گهرجي. == ٽيليويزن ۽ فلم ۾ نمائندگي == حضرت عليءَ جي زندگيءَ ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ جي واقعن کي مختلف ٽيليويزن ڊرامن ۽ فلمي پيشڪشن ۾ موضوع بڻايو ويو آهي. === شهيد ڪوفه === ''[[شهيد ڪوفه]]''، جنهن کي ''امام علي'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ ايراني تاريخي ٽيليويزن ڊرامو آهي. هن ڊرامي جي هدايتڪاري [[دائود ميرباقري]] ڪئي. ان ۾ حضرت عليءَ جي خلافت جي دور، سياسي اختلافن ۽ ڪوفي ۾ سندس شهادت سان لاڳاپيل واقعن کي ڊرامائي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="IslamMuseumKufa">{{cite web |title=Imam Ali — Shaheed-e Kufa |website=Islam Museum |url=https://islam.museum/en/screen/shaheed-e-kufa-1995/ |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref> هي ڊرامو تاريخي واقعن تي ٻڌل فني تخليق آهي؛ ان جا منظر، مکالما ۽ ڪردار نگاري تاريخي ماخذن جو متبادل ناهن. === عمر === ''[[عمر (ٽيليويزن سلسلو)|عمر]]'' 2012ع جو عربي تاريخي ٽيليويزن سلسلو آهي، جنهن ۾ ابتدائي اسلامي تاريخ سان گڏ حضرت عليءَ جي شخصيت کي پڻ ڏيکاريو ويو آهي. هن ڊرامي ۾ صحابه ڪرام جي تصويري نمائندگيءَ بابت مذهبي حلقن ۾ اختلاف ۽ بحث پيدا ٿيا هئا.<ref name="IslamMuseumOmar">{{cite web |title=Omar |website=Islam Museum |url=https://islam.museum/en/screen/umar-2012/ |language=en |access-date=2026-10-27 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b9cbd9;" |+ style="background:#4b6286;color:white;padding:10px;" | '''حضرت عليءَ سان لاڳاپيل چونڊ ٽيليويزن پيشڪشون''' ! style="background:#e5eafa;" | عنوان ! style="background:#e5eafa;" | ملڪ ۽ ٻولي ! style="background:#e5eafa;" | موضوع ! style="background:#e5eafa;" | نوعيت |- | ''شهيد ڪوفه / امام علي'' | ايران؛ فارسي | حضرت عليءَ جي خلافت ۽ شهادت | تاريخي ڊرامو |- | ''عمر'' | عربي ٽيليويزن پيداوار | ابتدائي اسلامي تاريخ ۽ راشدين جو دور | تاريخي ڊرامو |} == ڏسو پڻ == * [[اهل بيت]] * [[اصحاب ڪسا]] * [[غدير خم]] * [[حديث ثقلين]] * [[حديث منزلت]] * [[خلفاءِ راشدين]] * [[شيعا اسلام]] * [[نهج البلاغه]] * [[ذوالفقار]] * [[نجف]] * [[روضو امام علي]] * [[جنگ جمل]] * [[جنگ صفين]] * [[جنگ نهروان]] == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |language=en}} * {{cite book |last=Shah-Kazemi |first=Reza |title=Justice and Remembrance: Introducing the Spirituality of Imam Ali |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |language=en}} * {{cite book |last=Shah-Kazemi |first=Reza |title=Imam Ali: From Concise History to Timeless Mystery |publisher=I.B. Tauris |year=2022 |language=en}} * {{cite book |last=al-Radi |first=al-Sharif |title=Nahj al-Balagha |language=ar}} * {{cite book |last=Ibn Abi al-Hadid |title=Sharh Nahj al-Balagha |language=ar}} * {{cite journal |last=Sindawi |first=Khalid |title=Examining the Authorship of Nahj al-Balāgha: Between Ali Ibn Abi Talib, al-Sharif al-Radi, and al-Sharif al-Murtad |journal=AL-Majma |volume=20 |pages=131–176 |year=2025 |url=https://ojs.qsm.ac.il/index.php/majma/article/view/950 |language=en}} ==حوالا== {{Reflist}} 2itgdwrpx262pw0x0dx8ar4h4bl86aj 0 11859 425770 369930 2026-10-28T11:35:53Z Intisar Ali 8681 425770 wikitext text/x-wiki {{Short description|سکر ۽ روهڙيءَ وچ ۾ سنڌو درياهه تي ريلوي ڪماني پل}} {{Infobox bridge | bridge_name = ايوب پل | image = Ayub.jpg | image_size = 300px | alt = سنڌو درياهه مٿان ايوب پل جي فولادي ڪمان؛ پٺيان لئنسڊائون پل | caption = اڳيان ايوب پل جي چانديءَ جهڙي ڪمان ۽ پٺيان لئنسڊائون پل | locale = [[سکر]] ۽ [[روهڙي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | carries = ريلوي ٽريفڪ | crosses = [[سنڌو درياهه]] | named_for = [[ايوب خان]] | design = فولادي ڪماني پل | material = فولاد | designer = ڊيوڊ بي. اسٽينمين | builder = ڊارمن لانگ–گئمن، لنڊن | engineering = ايم. ايس. غازي، پاڪستان ويسٽرن ريلوي | mainspan = هيٺين ڪماني بيئرنگن وچ ۾ 806 فوٽ 9 انچ، لڳ ڀڳ 245.9 ميٽر<ref name="data-plaque">{{cite web |title=Ayub Bridge: Important Data — پل جي فني معلومات واري تختي جي تصوير |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ayub_Bridge.jpg |author=Heritage of Sindh |website=Wikimedia Commons |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> | begin = 26 نومبر 1959ع | complete = 17 مارچ 1962ع | open = 6 مئي 1962ع | cost = اصل لاڳت: 2 ڪروڙ رپيا؛ تخمينو: 2.16 ڪروڙ رپيا، پهچ وارن رستن سميت<ref name="data-plaque" /> | coordinates = {{Coord|27.693788|N|68.888217|E|type:landmark_region:PK|display=inline,title}} }} '''ايوب پل''' [[سنڌ]] جي شهرن [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] تي ٺهيل فولادي [[ڪماني پل]] آهي، جيڪا ريلوي آمدورفت لاءِ استعمال ٿئي ٿي. اها [[لينسڊائون پل (سکر)|لئنسڊائون پل]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جو نالو پاڪستان جي صدر [[ايوب خان|محمد ايوب خان]] جي نالي تي رکيو ويو، جنهن 6 مئي 1962ع تي ان جو افتتاح ڪيو. نئين پل کلڻ کان پوءِ ريلوي ٽريفڪ لئنسڊائون پل تان هتي منتقل ڪئي وئي.<ref name="memon">{{cite news |last=Memon |first=Sarfaraz |title=British engineering: Ayub Bridge turns 50 |url=https://tribune.com.pk/story/375023/british-engineering-ayub-bridge-turns-50 |work=The Express Tribune |date=2012-05-07 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref><ref name="stdc">{{cite web |title=Lansdowne Bridge |url=https://stdc.gos.pk/2024/10/13/lansdowne-bridge/ |website=Sindh Tourism Development Corporation |date=2024-10-13 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> پل جو صلاحڪار انجنيئر نيويارڪ جو ڊيوڊ بي. اسٽينمين، ٺيڪيدار ڊارمن لانگ–گئمن ۽ اڏاوت جو چيف انجنيئر پاڪستان ويسٽرن ريلوي جو ايم. ايس. غازي هو.<ref name="engineer-plaque">{{cite web |title=Ayub Bridge — تعمير ۽ انجنيئرن جي نالن واري تختي جي تصوير |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aub_Bridge_Plaque.jpg |author=Heritage of Sindh |website=Wikimedia Commons |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي 1963ع واري رپورٽ ان کي ان وقت دنيا جي ٽين ڊگهي فولادي ڪماني ريلوي پل قرار ڏنو.<ref name="worldbank">{{cite report |title=The Economic Development Program of Pakistan: Annexes—Sector Programs |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/752211468068029689/pdf/multi0page.pdf |publisher=International Bank for Reconstruction and Development; International Development Association |date=1963-02-15 |number=AS-96a |page=56 |at=پيراگراف 212 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> == تاريخ == === درياهي اچ وڃ ۽ پراڻي پل === لئنسڊائون پل کان اڳ سکر ۽ روهڙيءَ وچ ۾ درياهه پار ڪرڻ لاءِ ٻيڙيون، آگبوٽ ۽ ٻيڙين وسيلي ريلوي سامان منتقل ڪرڻ جا انتظام استعمال ٿيندا هئا. لئنسڊائون پل 25 مارچ 1889ع تي کلي؛ ان سنڌوءَ تي ريلوي ڳانڍاپو قائم ڪيو.<ref name="cambridge">{{cite web |title=Construction of Lansdowne Bridge, Sukkur, 1885–1889 |url=https://specialcollections-blog.lib.cam.ac.uk/?p=14253 |website=Cambridge University Library Special Collections |publisher=University of Cambridge |date=2017-05-03 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> سنڌوءَ مٿان اهڙيون پليون برطانوي دور جي ريلوي انجنيئرنگ ۽ اتر توڙي ڏکڻ علائقن جي ڳانڍاپي جو اهم حصو هيون.<ref name="rogers">{{cite journal |last1=Rogers |first1=Ayesha Pamela |last2=Baloch |first2=Ghulam Mustafa |title=The Values and Significance of the Colonial Steel Railway Bridges of Pakistan |journal=Built Heritage |volume=1 |issue=4 |pages=11–21 |date=2017-12-15 |doi=10.1186/BF03545654 |url=https://link.springer.com/article/10.1186/BF03545654 |language=en}}</ref> پراڻي پل هوندي به مقامي ٻيڙين جي سروس جاري رهي. 2012ع جي هڪ اخباري رپورٽ ۾ مير محمد عرف ميرو پنهنجي پيءُ يار محمد جي ٻيڙيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪا 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ٻنهي شهرن وچ ۾ هلندي هئي. سندس يادگيرين موجب ذاتي موٽر گاڏيون گهٽ هيون؛ وڏي مسافر کان هڪ آنو ۽ ٻار کان اڌ آنو ڀاڙو ورتو ويندو هو. لئنسڊائون پل جي وچ مان ريل هلندي هئي، جڏهن ته پيادل ۽ سائيڪل سوار پاسن وارن ڪاٺ جي رستن تان لنگهندا هئا.<ref name="memon" /> === نئين پل جي رٿابندي === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب لئنسڊائون پل پراڻي ٿيڻ کان پوءِ نئين ريلوي پل جي ضرورت محسوس ڪئي وئي. ساڳئي ماخذ ۾ لکيل آهي ته اڳوڻي پل جي رٿابنديءَ دوران به ڪماني بناوت تي غور ٿيو هو، پر ان تجويز ۾ ٻٽي ريلوي پٽڙيءَ جي گنجائش هئي، جڏهن ته ان وقت هڪ پٽڙي گهربل هئي.<ref name="sindhiana">{{cite encyclopedia |title=ايوب پل |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=1 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايوب+پل |access-date=2026-10-28 |language=sd}}</ref> سکر ۽ روهڙيءَ وٽ سنڌوءَ جي مختلف وهڪرن جي تري جي بناوت به پلن جي رٿابنديءَ ۾ اهم هئي: سکر واري پاسي پٿريلو ترو، جڏهن ته روهڙيءَ واري وهڪري ۾ گاد ۽ درياهه جي اونهائي وچ درياهه ۾ سهارا قائم ڪرڻ کي ڏکيو بڻايو هو.<ref name="cambridge" /> === اڏاوت، تڪميل ۽ افتتاح === [[File:Aub Bridge Plaque.jpg|thumb|پل جي تختي تي صلاحڪار انجنيئر، ٺيڪيدار ۽ چيف انجنيئر جا نالا؛ اڏاوت جا سال 1960–1961ع لکيل آهن.]] پل جو ڪم 26 نومبر 1959ع تي شروع ٿيو. ''دي ايڪسپريس ٽريبيون'' موجب ريلوي ۽ مواصلات واري وزير خان ايف. ايم. خان، خان آف شيوا، 9 ڊسمبر 1960ع تي پيڙهه جو پٿر رکيو.<ref name="memon" /> پل جي فني تختي تڪميل، ٽريفڪ لاءِ کولڻ ۽ لاڳت کي الڳ الڳ درج ڪري ٿي.<ref name="data-plaque" /> {| class="wikitable" style="text-align:right;" |+ ايوب پل جي اڏاوت جا اهم مرحلا |- ! scope="col" style="background:#dceaf7;color:#18334f;" | مرحلو ! scope="col" style="background:#dceaf7;color:#18334f;" | تاريخ ! scope="col" style="background:#dceaf7;color:#18334f;" | ماخذ |- ! scope="row" style="background:#eef5fb;" | ڪم جي شروعات | 26 نومبر 1959ع | فني تختي<ref name="data-plaque" /> |- ! scope="row" style="background:#e8f4ee;" | پيڙهه جو پٿر | 9 ڊسمبر 1960ع | اخباري تاريخي احوال<ref name="memon" /> |- ! scope="row" style="background:#fff2dc;" | ڪم جي تڪميل | 17 مارچ 1962ع | فني تختي<ref name="data-plaque" /> |- ! scope="row" style="background:#eee8f8;" | ٽريفڪ لاءِ کولڻ ۽ افتتاح | 6 مئي 1962ع | فني تختي ۽ افتتاح جو احوال<ref name="data-plaque" /><ref name="memon" /> |} تڪميل جي تاريخ بابت ماخذن ۾ فرق آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۽ رحيمداد خان مولائي شيدائيءَ جو ''تاريخ سکر'' پهرين ڊسمبر 1961ع لکن ٿا، جڏهن ته پل جي تفصيلي فني تختي 17 مارچ 1962ع ڄاڻائي ٿي. ٻي نالي واري تختي تي رڳو اڏاوت جا سال 1960–1961ع لکيل آهن.<ref name="sindhiana" /><ref name="shidai">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=تاريخ سکر |chapter=باب ٻارهون: سکر ويهين صديءَ ۾ — ايوب پل |edition=پهريون |year=1992 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |chapter-url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2118/read/66070 |language=sd}}</ref><ref name="data-plaque" /><ref name="engineer-plaque" /> == ڊزائين ۽ اڏاوت == === انجنيئر ۽ ٺيڪيدار === اسٽينمين پل جو آمريڪي صلاحڪار ۽ ڊزائينر هو؛ ڊارمن لانگ–گئمن اڏاوت جو ٺيڪيدار هو. پل جي تختي ايم. ايس. غازيءَ کي پاڪستان ويسٽرن ريلوي جو چيف انجنيئر براءِ تعمير ڄاڻائي ٿي.<ref name="engineer-plaque" /><ref name="sindhiana" /> ڊارمن لانگ ڪمپني آسٽريليا جي [[سڊني هاربر برج]] جي اڏاوت سان پڻ لاڳاپيل هئي، جيڪا 1932ع ۾ کلي.<ref name="nsw">{{cite web |title=Sydney Harbour Bridge Scissors |url=https://education.parliament.nsw.gov.au/history-article/sydney-harbour-bridge-scissors/ |website=Parliament of New South Wales |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> اسٽينمين جي فرم، رابنسن اينڊ اسٽينمين، نيويارڪ جي بروڪلن برج جي ٻيهر اڏاوت واري ڪم ۾ انجنيئر طور شامل هئي.<ref name="nyc">{{cite report |title=Press Releases, 1951 |publisher=Office of the Mayor, City of New York |url=https://www.nyc.gov/html/records/pdf/govpub/42081951_press_releases.pdf |year=1951 |at=بروڪلن وار ميموريل بابت بيان، پي ڊي ايف صفحو 152 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> === اڏاوت جو طريقو === اڏاوت دوران ٻنهي ڪنارن تي ٻه ٻه وڏا ڪنڪريٽ جا سهارا تيار ڪيا ويا، جن تي ڪمان جو بار منتقل ٿيڻو هو. ڪمان جا اڌ حصا ٻنهي پاسن کان اڳتي وڌائي وچ ۾ ملائي مڪمل ڪيا ويا. ريلويءَ جو تختو فولادي رسن وسيلي مٿين ڪمان سان ڳنڍيو ويو.<ref name="rahim">{{cite news |last=Rahim |first=Parvez |title=50 years of Ayub Bridge |url=https://www.dawn.com/news/719568 |work=Dawn |date=2012-05-19 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> پرويز رحيم جي اڏاوت بابت يادگيرين ۾ ڪمان تي چڙهي ڳنڍيندڙ ڌاتوئي ڪِلين، يعني رِوٽن، جي جاچ جو ذڪر پڻ اچي ٿو. هيٺ وهندڙ درياهه مٿان اهڙو ڪم ڏسندڙن لاءِ خطري وارو منظر هو. سندس احوال پل کي ڊارمن لانگ ۽ پاڪستان ريلوي جي انجنيئرن جي گڏيل ڪوشش جو نتيجو قرار ڏئي ٿو.<ref name="rahim" /> === ماپون ۽ استعمال ٿيل مواد === [[File:Ayub Bridge.jpg|thumb|ايوب پل جي فني معلومات واري تختي، جنهن تي تاريخون، خرچ، مواد ۽ مختلف ماپون درج آهن.]] فني تختي موجب ڪمان جي هيٺين بيئرنگن، يعني بار کڻندڙ ٽيڪن، وچ ۾ وٿي '''806 فوٽ 9 انچ''' آهي، جيڪا لڳ ڀڳ '''245.9 ميٽر''' ٿئي ٿي. اها مخصوص وٿي آهي؛ ان کي پل جي سموري ڊيگهه سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="data-plaque" /> اخباري احوال پل جي اوچائي 247 فوٽ، لڳ ڀڳ 75.3 ميٽر، ڄاڻائي ٿو، پر ماپ جي شروعاتي سطح واضح نٿو ڪري.<ref name="memon" /> {| class="wikitable" style="text-align:right;" |+ فني تختي تي درج اهم تعميراتي مواد<ref name="data-plaque" /> |- ! scope="col" style="background:#dceaf7;color:#18334f;" | مواد ! scope="col" style="background:#dceaf7;color:#18334f;" | درج مقدار |- ! scope="row" style="background:#eef5fb;" | سيمينٽ | 4,000 ٽن |- ! scope="row" style="background:#eef5fb;" | هيروڪ جي بجري | 320,000 مڪعب فوٽ |- ! scope="row" style="background:#eef5fb;" | ڀولاريءَ جي واري | 160,000 مڪعب فوٽ |- ! scope="row" style="background:#e8f4ee;" | ڪنڪريٽ کي مضبوط ڪندڙ فولادي سيخون | 131 ٽن |- ! scope="row" style="background:#e8f4ee;" | وڏي ڇڪ برداشت ڪندڙ اڏاوتي فولاد | 1,002 ٽن |- ! scope="row" style="background:#e8f4ee;" | نرم اڏاوتي فولاد | 1,907 ٽن |- ! scope="row" style="background:#fff2dc;" | بيئرنگن ۾ استعمال ٿيل ڍاليل فولاد | 85 ٽن |- ! scope="row" style="background:#eee8f8;" | زنڪ جي تهه وارا لٽڪائيندڙ رسا | 9,300 سڌا فوٽ |} تختي تي وزن لاءِ رڳو انگريزي لفظ ''tons'' لکيل آهي؛ ان ۾ ٽن جي قسم جي وضاحت نه ڏنل آهي.<ref name="data-plaque" /> === لاڳت ۽ تاريخي حيثيت === فني تختي موجب پهچ وارن رستن سميت تخميني خرچ '''2.16 ڪروڙ رپيا''' هو، جڏهن ته اصل خرچ '''2 ڪروڙ رپيا''' ٿيو. عالمي بئنڪ جي 1963ع واري رپورٽ به منصوبي جي لاڳت 2 ڪروڙ رپيا ڄاڻائي ٿي.<ref name="data-plaque" /><ref name="worldbank" /> ساڳئي عالمي بئنڪ رپورٽ ۾ پل کي ان وقت دنيا جي ٽين ڊگهي فولادي ڪماني ريلوي پل چيو ويو آهي.<ref name="worldbank" /> اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي ورثي واري احوال ۽ هڪ اخباري مضمون موجب، ايوب پل اهڙي پهرين ريلوي ڪماني پل هئي، جنهن جو ريلوي تختو وڪوڙيل تار جي رسن سان لٽڪايو ويو هو؛ اها دعويٰ انهن ماخذن ڏانهن منسوب آهي.<ref name="eft">{{cite web |title=Lansdowne Bridge |url=https://heritage.eftsindh.com/site/167/sukkur/lansdowne-bridge |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref><ref name="dailypakistan">{{cite news |last=Ali |first=Sarfraz |title=4 stunning bridges in Pakistan that will leave you in awe |url=https://en.dailypakistan.com.pk/04-May-2017/4-stunning-bridges-in-pakistan-that-will-leave-you-in-awe |work=Daily Pakistan |date=2017-05-04 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> == مزدورن بابت لکيل احوال == بدر ابڙي پنهنجي ڪتاب ''سنڌوءَ جو سفر 1989ع'' ۾ علي احمد بروهيءَ جي هڪ مضمون جي حوالي سان لکيو آهي ته مزدور هن کي «خوني پل» سڏيندا هئا. ان احوال موجب تعمير دوران لڳ ڀڳ چاليهه مزدور درياهه ۾ ڪري ٻڏي ويا؛ هيٺان ڳوڻين جو تهه رکڻ وارو حفاظتي بندوبست به ڪارگر نه ٿيو. مزدورن جي ڪم ڪرڻ کان ڪيٻائڻ سبب ٻيڻي اجرت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اچي ٿو. ساڳئي بيان ۾ عام مزدور جي رواجي مزوري ٻه آنا ۽ اوستي جي اٺ آنا ڄاڻايل آهي. اهي انگ بروهيءَ ڏانهن منسوب ڪيل تاريخي احوال جو حصو آهن.<ref name="abro">{{cite book |last=ابڙو |first=بدر |title=سنڌوءَ جو سفر 1989ع |chapter=ايوب پُل |year=1994 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |chapter-url=https://books.sindhsalamat.com/book/1243/read/57816 |language=sd}}</ref> == ريلوي ۽ ثقافتي اهميت == ايوب پل ۽ لئنسڊائون پل لڳ ڀڳ هڪ سؤ فوٽ، يعني 30 ميٽر، پري آهن؛ ڪن رخن کان ڏسڻ تي ٻئي هڪ گڏيل اڏاوت جهڙيون نظر اچن ٿيون.<ref name="eft" /> نئين پل تي ريلوي ٽريفڪ منتقل ٿيڻ کان پوءِ لئنسڊائون پل روڊ جي اچ وڃ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳي.<ref name="stdc" /> ٻنهي پلن کي سکر جي اهم سڃاڻپ ۽ گهمڻ جي هنڌن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="tdap">{{cite web |title=Sukkur District |url=https://tdap.gov.pk/sukkur-district/ |website=Trade Development Authority of Pakistan |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> ايوب پل سنڌ جي ثقافتي ملڪيتن جي 2015ع واري فهرست ۾ به درج آهي.<ref name="inventory">{{cite book |editor1-last=Jansen |editor1-first=Michael |editor2-last=Lari |editor2-first=Yasmeen |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan, 2015 |volume=IV |publisher=Government of Sindh |year=2015 |pages=198–199 |url=https://www.academia.edu/45082311/Volume_iv_inventory_of_cultural_property_in_the_province_of_sindh |language=en}}</ref> 2013ع ۾ مرتب ڪيل هڪ ورثي واري احوال ۾ پل جي ڀرسان ماڊلن ۽ تصويرن واري ننڍڙي عجائب گهر جي بند ٿيڻ ۽ ان جي سامان جي ٻين ريلوي ادارن ڏانهن منتقل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="eft-museum">{{cite web |title=Bridges of Sukkur |url=https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=78/sukkur/bridges-of-sukkur |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> === گولڊن جوبلي === پل جي پنجاهين سالگرهه جي مناسبت سان 15 جون 2012ع تي 8 رپين جي يادگاري ٽپال ٽڪلي جاري ٿي. ان جي ڊزائين عادل صلاح الدين تيار ڪئي.<ref name="stampworld">{{cite web |title=Pakistan: Golden Jubilee of the Ayub Bridge |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Pakistan/Postage%20stamps/2010-2019?page=2 |website=StampWorld |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref><ref name="philatelic">{{cite web |title=Pakistan 2012 Stamp Issues |url=https://www.stampsociety.org/pakistan/pak-2012-issues |website=Philatelic Circle of Pakistan |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery widths="240" heights="160"> File:Rohri.jpg|سج لهڻ مهل ايوب پل جي ڪمان ۽ لئنسڊائون پل جا ٽڪنڊي ڍانچا File:Lansdowne Bridge Rohri.jpg|سنڌوءَ جي ٻئي پار کان ٻنهي پلن جو گڏيل ڏيک </gallery> == پڻ ڏسو == * [[لينسڊائون پل (سکر)|لئنسڊائون پل]] * [[سکر بئراج]] * [[سکر ضلعو]] * [[روهڙي]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''تاريخ سکر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1992ع؛ باب «سکر ويهين صديءَ ۾»، ذيلي عنوان «ايوب پل». * بدر ابڙو، ''سنڌوءَ جو سفر 1989ع''، سنڌيڪا اڪيڊمي، 1994ع؛ باب «ايوب پُل». ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ayub_Bridge وڪيميڊيا ڪامنز تي ايوب پل جون تصويرون] * [https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=78/sukkur/bridges-of-sukkur اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ: سکر جون پليون] * [https://specialcollections-blog.lib.cam.ac.uk/?p=14253 ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريري: لئنسڊائون پل جي اڏاوت ۽ تاريخي تصويرون] {{موضوعات سکر}} {{Bridges in Pakistan}} [[زمرو:روهڙي تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون پلون]] [[زمرو:پاڪستان جون پلون]] [[زمرو:پاڪستان جون ريلوي پلون]] [[زمرو:سنڌ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:سکر ضلعي جون عمارتون ۽ اڏاوتون]] {{Infobox bridge |bridge_name = ايوب پل |image = فائل:Rohri.jpg |image_size = 300px |caption = ايوب پل ھڪ ڪماني پل آھي جيڪا سکر ۾ سنڌو درياهه تي ليئنسڊائون پل ڀرسان واقع آهي |official_name = ايوب برج |carries = ريل جو رستو |gauge = 1676 |crosses = سنڌو درياهه |locale = سکر |maint = |id = |designer =ڊيوڊ بي. اسٽينمين |design =انگلينڊ جي مڊل بورا واري ڊارمن لانگ |material =لوھ ۽ رڪ |piers_in_water = |mainspan = {{convert|806|ft}} |length = 806 فٽ |width = |height = 247 فٽ |load = |clearance = |below = |traffic = ريلوي ٽريفڪ |begin = نومبر 1959 |complete =مئي 1962 |open = |closed = |toll = |map_cue = |map_image = |map_text = |map_width = |coordinates = |lat = |long = }} [[فائل:Lansdowne Bridge Rohri.jpg|thumb|[[لئنسڊائون پل]] ۽ ايوب پل جو ڏيک]] '''ايوب پل''' [[روهڙي]] ۽ [[سکر]] ريلوي لائين کي ملائڻ لاءِ درياهه تي ٺهيل آهي. لئنسڊائون پل جهوني ٿي، ته هڪ ٻيءَ پل جي ضرورت محسوس ٿي. نئين پل جو نالو ”ايوب پل“ (1962ع) رکيو ويو، جنهن جي ڊزائين ڊي. بي اسٽينمئن نالي هڪ ڪمپنيءَ ٺاهي. هيءَ ڊزائين بلڪل اهڙي آهي، جهڙي هڪ سؤ سال اڳ لئنسڊائون پل ٺاهڻ وقت ويچار هيٺ آئي هئي. تنهن وقت ۾ اها ڊزائين ان ڪري منظور نه ڪئي وئي، جو ان ۾ ٻه طرفي ريلوي جي اچ وڃ جو انتظام هو، جڏهن ته ضرورت هڪ پٽڙيءَ جي هئي. ايوب پل جو مٿيون حصو ڪمان جهڙو آهي، جنهن ۾ فولادي رسا آهن، جيڪي پل جو وزن کڻي بيهن ٿا. هن پل جو ڪم 26 نومبر 1959ع تي شروع ٿيو ۽ پهرين ڊسمبر 1961ع تي ختم ٿيو. هن پل جي اڏاوت تي لڳ ڀڳ ٻه ڪروڙ رپيا خرچ آيو. علي احمد بروهيءَ جي هڪ مضمون موجب پل ٺاهيندڙ مزدور هن کي خوني پل سڏيندا هئا، ڇو ته پل جي تعمير دوران اٽڪل چاليهه مزدور درياهه ۾ ڪري لڙهي مري ويا هئا. انهن کي بچائڻ جو ڪوبه طريقو نه هو، سواءِ ان جي ته هيٺان ڳوڻين جو تهه ڏنو ويندو هو، جيڪو پڻ ڪارگر نه ٿيو، ان ڪري مزدور هتي مزوريءَ لاءِ تيار نه ٿيندا هئا. مجبور ٿي انهن کي ٻيڻي اجرت ڏني وئي. اُن وقت رواجي مزور جي ٻه آنا ۽ اوستي جي مزوري اٺ آنا هئي. ايوب پل دنيا ۾ پنهنجي قسم جي ٽيون نمبر پل آهي.<ref>انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ويبسائيٽ [encyclopediasindhiana.org]</ref><ref name="memon">{{cite news | url=http://tribune.com.pk/story/375023/british-engineering-ayub-bridge-turns-50 |title=British engineering: Ayub Bridge turns 50 |first=Sarfaraz | last=Memon |newspaper=[[دي ايڪسپريس ٽريبيون]] |date=7 May 2012 |accessdate=15 March 2014}}</ref> {{Coord|27.693788|N|68.888217|E|type:landmark_region:PK|display=title}}.ھن پل جي ڊزائين ڊزائين آمريڪن انجنيئر ڊاڪٽر اسٽين مئن تيار ڪئي ۽ 26 نومبر 1959ع ۾ نئين پل جو ڪم شروع ٿيو ۽ پهرين ڊسمبر 1961ع ۾ ٻن ڪروڙ روپين جي لاڳت سان ھيءَ ريلوي پل تيار ٿي، جنهن جو افتتاح اُن وقت جي صدر پاڪستان فيلڊ مارشل ايوب خان ڪيو ۽ مٿس ايوب پل نالو رکيو ويو. ھيءَ پل ھڪڙي ڪمان تي بيٺل آھي. آسٽريليا ۽ متحده آمريڪا جي ھڪ ڪماندار پلين کان پوءِ ھيءَ پل دنيا ۾ ٽيون نمبر آھي ۽ لئنسڊائون پل وانگي عجائبات ۾ شمار ٿئي ٿي<ref name =" مولائي شيدائي " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ </ref>. == حوالا == {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} {{Bridges in Pakistan}} [[زمرو:روهڙي تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون پلون]] [[زمرو:پاڪستان جون پلون]] [[زمرو:پاڪستان جون ريلوي پلون]] [[زمرو:سنڌ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:سکر ضلعي جون عمارتون ۽ اڏاوتون]] bjxcdfcma3xytygicawtcmjbklho34u 425771 425770 2026-10-28T11:36:59Z Intisar Ali 8681 425771 wikitext text/x-wiki {{Short description|سکر ۽ روهڙيءَ وچ ۾ سنڌو درياهه تي ريلوي ڪماني پل}} {{Infobox bridge | bridge_name = ايوب پل | image = Ayub.jpg | image_size = 300px | alt = سنڌو درياهه مٿان ايوب پل جي فولادي ڪمان؛ پٺيان لئنسڊائون پل | caption = اڳيان ايوب پل جي چانديءَ جهڙي ڪمان ۽ پٺيان لئنسڊائون پل | locale = [[سکر]] ۽ [[روهڙي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | carries = ريلوي ٽريفڪ | crosses = [[سنڌو درياهه]] | named_for = [[ايوب خان]] | design = فولادي ڪماني پل | material = فولاد | designer = ڊيوڊ بي. اسٽينمين | builder = ڊارمن لانگ–گئمن، لنڊن | engineering = ايم. ايس. غازي، پاڪستان ويسٽرن ريلوي | mainspan = هيٺين ڪماني بيئرنگن وچ ۾ 806 فوٽ 9 انچ، لڳ ڀڳ 245.9 ميٽر<ref name="data-plaque">{{cite web |title=Ayub Bridge: Important Data — پل جي فني معلومات واري تختي جي تصوير |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ayub_Bridge.jpg |author=Heritage of Sindh |website=Wikimedia Commons |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> | begin = 26 نومبر 1959ع | complete = 17 مارچ 1962ع | open = 6 مئي 1962ع | cost = اصل لاڳت: 2 ڪروڙ رپيا؛ تخمينو: 2.16 ڪروڙ رپيا، پهچ وارن رستن سميت<ref name="data-plaque" /> | coordinates = {{Coord|27.693788|N|68.888217|E|type:landmark_region:PK|display=inline,title}} }} '''ايوب پل''' [[سنڌ]] جي شهرن [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] تي ٺهيل فولادي [[ڪماني پل]] آهي، جيڪا ريلوي آمدورفت لاءِ استعمال ٿئي ٿي. اها [[لينسڊائون پل (سکر)|لئنسڊائون پل]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جو نالو پاڪستان جي صدر [[ايوب خان|محمد ايوب خان]] جي نالي تي رکيو ويو، جنهن 6 مئي 1962ع تي ان جو افتتاح ڪيو. نئين پل کلڻ کان پوءِ ريلوي ٽريفڪ لئنسڊائون پل تان هتي منتقل ڪئي وئي.<ref name="memon">{{cite news |last=Memon |first=Sarfaraz |title=British engineering: Ayub Bridge turns 50 |url=https://tribune.com.pk/story/375023/british-engineering-ayub-bridge-turns-50 |work=The Express Tribune |date=2012-05-07 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref><ref name="stdc">{{cite web |title=Lansdowne Bridge |url=https://stdc.gos.pk/2024/10/13/lansdowne-bridge/ |website=Sindh Tourism Development Corporation |date=2024-10-13 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> پل جو صلاحڪار انجنيئر نيويارڪ جو ڊيوڊ بي. اسٽينمين، ٺيڪيدار ڊارمن لانگ–گئمن ۽ اڏاوت جو چيف انجنيئر پاڪستان ويسٽرن ريلوي جو ايم. ايس. غازي هو.<ref name="engineer-plaque">{{cite web |title=Ayub Bridge — تعمير ۽ انجنيئرن جي نالن واري تختي جي تصوير |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aub_Bridge_Plaque.jpg |author=Heritage of Sindh |website=Wikimedia Commons |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي 1963ع واري رپورٽ ان کي ان وقت دنيا جي ٽين ڊگهي فولادي ڪماني ريلوي پل قرار ڏنو.<ref name="worldbank">{{cite report |title=The Economic Development Program of Pakistan: Annexes—Sector Programs |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/752211468068029689/pdf/multi0page.pdf |publisher=International Bank for Reconstruction and Development; International Development Association |date=1963-02-15 |number=AS-96a |page=56 |at=پيراگراف 212 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> == تاريخ == === درياهي اچ وڃ ۽ پراڻي پل === لئنسڊائون پل کان اڳ سکر ۽ روهڙيءَ وچ ۾ درياهه پار ڪرڻ لاءِ ٻيڙيون، آگبوٽ ۽ ٻيڙين وسيلي ريلوي سامان منتقل ڪرڻ جا انتظام استعمال ٿيندا هئا. لئنسڊائون پل 25 مارچ 1889ع تي کلي؛ ان سنڌوءَ تي ريلوي ڳانڍاپو قائم ڪيو.<ref name="cambridge">{{cite web |title=Construction of Lansdowne Bridge, Sukkur, 1885–1889 |url=https://specialcollections-blog.lib.cam.ac.uk/?p=14253 |website=Cambridge University Library Special Collections |publisher=University of Cambridge |date=2017-05-03 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> سنڌوءَ مٿان اهڙيون پليون برطانوي دور جي ريلوي انجنيئرنگ ۽ اتر توڙي ڏکڻ علائقن جي ڳانڍاپي جو اهم حصو هيون.<ref name="rogers">{{cite journal |last1=Rogers |first1=Ayesha Pamela |last2=Baloch |first2=Ghulam Mustafa |title=The Values and Significance of the Colonial Steel Railway Bridges of Pakistan |journal=Built Heritage |volume=1 |issue=4 |pages=11–21 |date=2017-12-15 |doi=10.1186/BF03545654 |url=https://link.springer.com/article/10.1186/BF03545654 |language=en}}</ref> پراڻي پل هوندي به مقامي ٻيڙين جي سروس جاري رهي. 2012ع جي هڪ اخباري رپورٽ ۾ مير محمد عرف ميرو پنهنجي پيءُ يار محمد جي ٻيڙيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪا 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ٻنهي شهرن وچ ۾ هلندي هئي. سندس يادگيرين موجب ذاتي موٽر گاڏيون گهٽ هيون؛ وڏي مسافر کان هڪ آنو ۽ ٻار کان اڌ آنو ڀاڙو ورتو ويندو هو. لئنسڊائون پل جي وچ مان ريل هلندي هئي، جڏهن ته پيادل ۽ سائيڪل سوار پاسن وارن ڪاٺ جي رستن تان لنگهندا هئا.<ref name="memon" /> === نئين پل جي رٿابندي === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب لئنسڊائون پل پراڻي ٿيڻ کان پوءِ نئين ريلوي پل جي ضرورت محسوس ڪئي وئي. ساڳئي ماخذ ۾ لکيل آهي ته اڳوڻي پل جي رٿابنديءَ دوران به ڪماني بناوت تي غور ٿيو هو، پر ان تجويز ۾ ٻٽي ريلوي پٽڙيءَ جي گنجائش هئي، جڏهن ته ان وقت هڪ پٽڙي گهربل هئي.<ref name="sindhiana">{{cite encyclopedia |title=ايوب پل |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=1 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايوب+پل |access-date=2026-10-28 |language=sd}}</ref> سکر ۽ روهڙيءَ وٽ سنڌوءَ جي مختلف وهڪرن جي تري جي بناوت به پلن جي رٿابنديءَ ۾ اهم هئي: سکر واري پاسي پٿريلو ترو، جڏهن ته روهڙيءَ واري وهڪري ۾ گاد ۽ درياهه جي اونهائي وچ درياهه ۾ سهارا قائم ڪرڻ کي ڏکيو بڻايو هو.<ref name="cambridge" /> === اڏاوت، تڪميل ۽ افتتاح === [[File:Aub Bridge Plaque.jpg|thumb|پل جي تختي تي صلاحڪار انجنيئر، ٺيڪيدار ۽ چيف انجنيئر جا نالا؛ اڏاوت جا سال 1960–1961ع لکيل آهن.]] پل جو ڪم 26 نومبر 1959ع تي شروع ٿيو. ''دي ايڪسپريس ٽريبيون'' موجب ريلوي ۽ مواصلات واري وزير خان ايف. ايم. خان، خان آف شيوا، 9 ڊسمبر 1960ع تي پيڙهه جو پٿر رکيو.<ref name="memon" /> پل جي فني تختي تڪميل، ٽريفڪ لاءِ کولڻ ۽ لاڳت کي الڳ الڳ درج ڪري ٿي.<ref name="data-plaque" /> {| class="wikitable" style="text-align:right;" |+ ايوب پل جي اڏاوت جا اهم مرحلا |- ! scope="col" style="background:#dceaf7;color:#18334f;" | مرحلو ! scope="col" style="background:#dceaf7;color:#18334f;" | تاريخ ! scope="col" style="background:#dceaf7;color:#18334f;" | ماخذ |- ! scope="row" style="background:#eef5fb;" | ڪم جي شروعات | 26 نومبر 1959ع | فني تختي<ref name="data-plaque" /> |- ! scope="row" style="background:#e8f4ee;" | پيڙهه جو پٿر | 9 ڊسمبر 1960ع | اخباري تاريخي احوال<ref name="memon" /> |- ! scope="row" style="background:#fff2dc;" | ڪم جي تڪميل | 17 مارچ 1962ع | فني تختي<ref name="data-plaque" /> |- ! scope="row" style="background:#eee8f8;" | ٽريفڪ لاءِ کولڻ ۽ افتتاح | 6 مئي 1962ع | فني تختي ۽ افتتاح جو احوال<ref name="data-plaque" /><ref name="memon" /> |} تڪميل جي تاريخ بابت ماخذن ۾ فرق آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۽ رحيمداد خان مولائي شيدائيءَ جو ''تاريخ سکر'' پهرين ڊسمبر 1961ع لکن ٿا، جڏهن ته پل جي تفصيلي فني تختي 17 مارچ 1962ع ڄاڻائي ٿي. ٻي نالي واري تختي تي رڳو اڏاوت جا سال 1960–1961ع لکيل آهن.<ref name="sindhiana" /><ref name="shidai">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=تاريخ سکر |chapter=باب ٻارهون: سکر ويهين صديءَ ۾ — ايوب پل |edition=پهريون |year=1992 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |chapter-url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2118/read/66070 |language=sd}}</ref><ref name="data-plaque" /><ref name="engineer-plaque" /> == ڊزائين ۽ اڏاوت == === انجنيئر ۽ ٺيڪيدار === اسٽينمين پل جو آمريڪي صلاحڪار ۽ ڊزائينر هو؛ ڊارمن لانگ–گئمن اڏاوت جو ٺيڪيدار هو. پل جي تختي ايم. ايس. غازيءَ کي پاڪستان ويسٽرن ريلوي جو چيف انجنيئر براءِ تعمير ڄاڻائي ٿي.<ref name="engineer-plaque" /><ref name="sindhiana" /> ڊارمن لانگ ڪمپني آسٽريليا جي [[سڊني هاربر برج]] جي اڏاوت سان پڻ لاڳاپيل هئي، جيڪا 1932ع ۾ کلي.<ref name="nsw">{{cite web |title=Sydney Harbour Bridge Scissors |url=https://education.parliament.nsw.gov.au/history-article/sydney-harbour-bridge-scissors/ |website=Parliament of New South Wales |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> اسٽينمين جي فرم، رابنسن اينڊ اسٽينمين، نيويارڪ جي بروڪلن برج جي ٻيهر اڏاوت واري ڪم ۾ انجنيئر طور شامل هئي.<ref name="nyc">{{cite report |title=Press Releases, 1951 |publisher=Office of the Mayor, City of New York |url=https://www.nyc.gov/html/records/pdf/govpub/42081951_press_releases.pdf |year=1951 |at=بروڪلن وار ميموريل بابت بيان، پي ڊي ايف صفحو 152 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> === اڏاوت جو طريقو === اڏاوت دوران ٻنهي ڪنارن تي ٻه ٻه وڏا ڪنڪريٽ جا سهارا تيار ڪيا ويا، جن تي ڪمان جو بار منتقل ٿيڻو هو. ڪمان جا اڌ حصا ٻنهي پاسن کان اڳتي وڌائي وچ ۾ ملائي مڪمل ڪيا ويا. ريلويءَ جو تختو فولادي رسن وسيلي مٿين ڪمان سان ڳنڍيو ويو.<ref name="rahim">{{cite news |last=Rahim |first=Parvez |title=50 years of Ayub Bridge |url=https://www.dawn.com/news/719568 |work=Dawn |date=2012-05-19 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> پرويز رحيم جي اڏاوت بابت يادگيرين ۾ ڪمان تي چڙهي ڳنڍيندڙ ڌاتوئي ڪِلين، يعني رِوٽن، جي جاچ جو ذڪر پڻ اچي ٿو. هيٺ وهندڙ درياهه مٿان اهڙو ڪم ڏسندڙن لاءِ خطري وارو منظر هو. سندس احوال پل کي ڊارمن لانگ ۽ پاڪستان ريلوي جي انجنيئرن جي گڏيل ڪوشش جو نتيجو قرار ڏئي ٿو.<ref name="rahim" /> === ماپون ۽ استعمال ٿيل مواد === [[File:Ayub Bridge.jpg|thumb|ايوب پل جي فني معلومات واري تختي، جنهن تي تاريخون، خرچ، مواد ۽ مختلف ماپون درج آهن.]] فني تختي موجب ڪمان جي هيٺين بيئرنگن، يعني بار کڻندڙ ٽيڪن، وچ ۾ وٿي '''806 فوٽ 9 انچ''' آهي، جيڪا لڳ ڀڳ '''245.9 ميٽر''' ٿئي ٿي. اها مخصوص وٿي آهي؛ ان کي پل جي سموري ڊيگهه سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="data-plaque" /> اخباري احوال پل جي اوچائي 247 فوٽ، لڳ ڀڳ 75.3 ميٽر، ڄاڻائي ٿو، پر ماپ جي شروعاتي سطح واضح نٿو ڪري.<ref name="memon" /> {| class="wikitable" style="text-align:right;" |+ فني تختي تي درج اهم تعميراتي مواد<ref name="data-plaque" /> |- ! scope="col" style="background:#dceaf7;color:#18334f;" | مواد ! scope="col" style="background:#dceaf7;color:#18334f;" | درج مقدار |- ! scope="row" style="background:#eef5fb;" | سيمينٽ | 4,000 ٽن |- ! scope="row" style="background:#eef5fb;" | هيروڪ جي بجري | 320,000 مڪعب فوٽ |- ! scope="row" style="background:#eef5fb;" | ڀولاريءَ جي واري | 160,000 مڪعب فوٽ |- ! scope="row" style="background:#e8f4ee;" | ڪنڪريٽ کي مضبوط ڪندڙ فولادي سيخون | 131 ٽن |- ! scope="row" style="background:#e8f4ee;" | وڏي ڇڪ برداشت ڪندڙ اڏاوتي فولاد | 1,002 ٽن |- ! scope="row" style="background:#e8f4ee;" | نرم اڏاوتي فولاد | 1,907 ٽن |- ! scope="row" style="background:#fff2dc;" | بيئرنگن ۾ استعمال ٿيل ڍاليل فولاد | 85 ٽن |- ! scope="row" style="background:#eee8f8;" | زنڪ جي تهه وارا لٽڪائيندڙ رسا | 9,300 سڌا فوٽ |} تختي تي وزن لاءِ رڳو انگريزي لفظ ''tons'' لکيل آهي؛ ان ۾ ٽن جي قسم جي وضاحت نه ڏنل آهي.<ref name="data-plaque" /> === لاڳت ۽ تاريخي حيثيت === فني تختي موجب پهچ وارن رستن سميت تخميني خرچ '''2.16 ڪروڙ رپيا''' هو، جڏهن ته اصل خرچ '''2 ڪروڙ رپيا''' ٿيو. عالمي بئنڪ جي 1963ع واري رپورٽ به منصوبي جي لاڳت 2 ڪروڙ رپيا ڄاڻائي ٿي.<ref name="data-plaque" /><ref name="worldbank" /> ساڳئي عالمي بئنڪ رپورٽ ۾ پل کي ان وقت دنيا جي ٽين ڊگهي فولادي ڪماني ريلوي پل چيو ويو آهي.<ref name="worldbank" /> اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي ورثي واري احوال ۽ هڪ اخباري مضمون موجب، ايوب پل اهڙي پهرين ريلوي ڪماني پل هئي، جنهن جو ريلوي تختو وڪوڙيل تار جي رسن سان لٽڪايو ويو هو؛ اها دعويٰ انهن ماخذن ڏانهن منسوب آهي.<ref name="eft">{{cite web |title=Lansdowne Bridge |url=https://heritage.eftsindh.com/site/167/sukkur/lansdowne-bridge |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref><ref name="dailypakistan">{{cite news |last=Ali |first=Sarfraz |title=4 stunning bridges in Pakistan that will leave you in awe |url=https://en.dailypakistan.com.pk/04-May-2017/4-stunning-bridges-in-pakistan-that-will-leave-you-in-awe |work=Daily Pakistan |date=2017-05-04 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> == مزدورن بابت لکيل احوال == بدر ابڙي پنهنجي ڪتاب ''سنڌوءَ جو سفر 1989ع'' ۾ علي احمد بروهيءَ جي هڪ مضمون جي حوالي سان لکيو آهي ته مزدور هن کي «خوني پل» سڏيندا هئا. ان احوال موجب تعمير دوران لڳ ڀڳ چاليهه مزدور درياهه ۾ ڪري ٻڏي ويا؛ هيٺان ڳوڻين جو تهه رکڻ وارو حفاظتي بندوبست به ڪارگر نه ٿيو. مزدورن جي ڪم ڪرڻ کان ڪيٻائڻ سبب ٻيڻي اجرت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اچي ٿو. ساڳئي بيان ۾ عام مزدور جي رواجي مزوري ٻه آنا ۽ اوستي جي اٺ آنا ڄاڻايل آهي. اهي انگ بروهيءَ ڏانهن منسوب ڪيل تاريخي احوال جو حصو آهن.<ref name="abro">{{cite book |last=ابڙو |first=بدر |title=سنڌوءَ جو سفر 1989ع |chapter=ايوب پُل |year=1994 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |chapter-url=https://books.sindhsalamat.com/book/1243/read/57816 |language=sd}}</ref> == ريلوي ۽ ثقافتي اهميت == ايوب پل ۽ لئنسڊائون پل لڳ ڀڳ هڪ سؤ فوٽ، يعني 30 ميٽر، پري آهن؛ ڪن رخن کان ڏسڻ تي ٻئي هڪ گڏيل اڏاوت جهڙيون نظر اچن ٿيون.<ref name="eft" /> نئين پل تي ريلوي ٽريفڪ منتقل ٿيڻ کان پوءِ لئنسڊائون پل روڊ جي اچ وڃ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳي.<ref name="stdc" /> ٻنهي پلن کي سکر جي اهم سڃاڻپ ۽ گهمڻ جي هنڌن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="tdap">{{cite web |title=Sukkur District |url=https://tdap.gov.pk/sukkur-district/ |website=Trade Development Authority of Pakistan |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> ايوب پل سنڌ جي ثقافتي ملڪيتن جي 2015ع واري فهرست ۾ به درج آهي.<ref name="inventory">{{cite book |editor1-last=Jansen |editor1-first=Michael |editor2-last=Lari |editor2-first=Yasmeen |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan, 2015 |volume=IV |publisher=Government of Sindh |year=2015 |pages=198–199 |url=https://www.academia.edu/45082311/Volume_iv_inventory_of_cultural_property_in_the_province_of_sindh |language=en}}</ref> 2013ع ۾ مرتب ڪيل هڪ ورثي واري احوال ۾ پل جي ڀرسان ماڊلن ۽ تصويرن واري ننڍڙي عجائب گهر جي بند ٿيڻ ۽ ان جي سامان جي ٻين ريلوي ادارن ڏانهن منتقل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="eft-museum">{{cite web |title=Bridges of Sukkur |url=https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=78/sukkur/bridges-of-sukkur |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> === گولڊن جوبلي === پل جي پنجاهين سالگرهه جي مناسبت سان 15 جون 2012ع تي 8 رپين جي يادگاري ٽپال ٽڪلي جاري ٿي. ان جي ڊزائين عادل صلاح الدين تيار ڪئي.<ref name="stampworld">{{cite web |title=Pakistan: Golden Jubilee of the Ayub Bridge |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Pakistan/Postage%20stamps/2010-2019?page=2 |website=StampWorld |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref><ref name="philatelic">{{cite web |title=Pakistan 2012 Stamp Issues |url=https://www.stampsociety.org/pakistan/pak-2012-issues |website=Philatelic Circle of Pakistan |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery widths="240" heights="160"> File:Rohri.jpg|سج لهڻ مهل ايوب پل جي ڪمان ۽ لئنسڊائون پل جا ٽڪنڊي ڍانچا File:Lansdowne Bridge Rohri.jpg|سنڌوءَ جي ٻئي پار کان ٻنهي پلن جو گڏيل ڏيک </gallery> == پڻ ڏسو == * [[لينسڊائون پل (سکر)|لئنسڊائون پل]] * [[سکر بئراج]] * [[سکر ضلعو]] * [[روهڙي]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''تاريخ سکر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1992ع؛ باب «سکر ويهين صديءَ ۾»، ذيلي عنوان «ايوب پل». * بدر ابڙو، ''سنڌوءَ جو سفر 1989ع''، سنڌيڪا اڪيڊمي، 1994ع؛ باب «ايوب پُل». ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ayub_Bridge وڪيميڊيا ڪامنز تي ايوب پل جون تصويرون] * [https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=78/sukkur/bridges-of-sukkur اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ: سکر جون پليون] * [https://specialcollections-blog.lib.cam.ac.uk/?p=14253 ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريري: لئنسڊائون پل جي اڏاوت ۽ تاريخي تصويرون] {{موضوعات سکر}} {{Bridges in Pakistan}} [[زمرو:روهڙي تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون پلون]] [[زمرو:پاڪستان جون پلون]] [[زمرو:پاڪستان جون ريلوي پلون]] [[زمرو:سنڌ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:سکر ضلعي جون عمارتون ۽ اڏاوتون]] {{Infobox bridge |bridge_name = ايوب پل |image = فائل:Rohri.jpg |image_size = 300px |caption = ايوب پل ھڪ ڪماني پل آھي جيڪا سکر ۾ سنڌو درياهه تي ليئنسڊائون پل ڀرسان واقع آهي |official_name = ايوب برج |carries = ريل جو رستو |gauge = 1676 |crosses = سنڌو درياهه |locale = سکر |maint = |id = |designer =ڊيوڊ بي. اسٽينمين |design =انگلينڊ جي مڊل بورا واري ڊارمن لانگ |material =لوھ ۽ رڪ |piers_in_water = |mainspan = {{convert|806|ft}} |length = 806 فٽ |width = |height = 247 فٽ |load = |clearance = |below = |traffic = ريلوي ٽريفڪ |begin = نومبر 1959 |complete =مئي 1962 |open = |closed = |toll = |map_cue = |map_image = |map_text = |map_width = |coordinates = |lat = |long = }} [[فائل:Lansdowne Bridge Rohri.jpg|thumb|[[لئنسڊائون پل]] ۽ ايوب پل جو ڏيک]] '''ايوب پل''' [[روهڙي]] ۽ [[سکر]] ريلوي لائين کي ملائڻ لاءِ درياهه تي ٺهيل آهي. لئنسڊائون پل جهوني ٿي، ته هڪ ٻيءَ پل جي ضرورت محسوس ٿي. نئين پل جو نالو ”ايوب پل“ (1962ع) رکيو ويو، جنهن جي ڊزائين ڊي. بي اسٽينمئن نالي هڪ ڪمپنيءَ ٺاهي. هيءَ ڊزائين بلڪل اهڙي آهي، جهڙي هڪ سؤ سال اڳ لئنسڊائون پل ٺاهڻ وقت ويچار هيٺ آئي هئي. تنهن وقت ۾ اها ڊزائين ان ڪري منظور نه ڪئي وئي، جو ان ۾ ٻه طرفي ريلوي جي اچ وڃ جو انتظام هو، جڏهن ته ضرورت هڪ پٽڙيءَ جي هئي. ايوب پل جو مٿيون حصو ڪمان جهڙو آهي، جنهن ۾ فولادي رسا آهن، جيڪي پل جو وزن کڻي بيهن ٿا. هن پل جو ڪم 26 نومبر 1959ع تي شروع ٿيو ۽ پهرين ڊسمبر 1961ع تي ختم ٿيو. هن پل جي اڏاوت تي لڳ ڀڳ ٻه ڪروڙ رپيا خرچ آيو. علي احمد بروهيءَ جي هڪ مضمون موجب پل ٺاهيندڙ مزدور هن کي خوني پل سڏيندا هئا، ڇو ته پل جي تعمير دوران اٽڪل چاليهه مزدور درياهه ۾ ڪري لڙهي مري ويا هئا. انهن کي بچائڻ جو ڪوبه طريقو نه هو، سواءِ ان جي ته هيٺان ڳوڻين جو تهه ڏنو ويندو هو، جيڪو پڻ ڪارگر نه ٿيو، ان ڪري مزدور هتي مزوريءَ لاءِ تيار نه ٿيندا هئا. مجبور ٿي انهن کي ٻيڻي اجرت ڏني وئي. اُن وقت رواجي مزور جي ٻه آنا ۽ اوستي جي مزوري اٺ آنا هئي. ايوب پل دنيا ۾ پنهنجي قسم جي ٽيون نمبر پل آهي.<ref>انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ويبسائيٽ [encyclopediasindhiana.org]</ref><ref name="memon">{{cite news | url=http://tribune.com.pk/story/375023/british-engineering-ayub-bridge-turns-50 |title=British engineering: Ayub Bridge turns 50 |first=Sarfaraz | last=Memon |newspaper=[[دي ايڪسپريس ٽريبيون]] |date=7 May 2012 |accessdate=15 March 2014}}</ref> {{Coord|27.693788|N|68.888217|E|type:landmark_region:PK|display=title}}.ھن پل جي ڊزائين ڊزائين آمريڪن انجنيئر ڊاڪٽر اسٽين مئن تيار ڪئي ۽ 26 نومبر 1959ع ۾ نئين پل جو ڪم شروع ٿيو ۽ پهرين ڊسمبر 1961ع ۾ ٻن ڪروڙ روپين جي لاڳت سان ھيءَ ريلوي پل تيار ٿي، جنهن جو افتتاح اُن وقت جي صدر پاڪستان فيلڊ مارشل ايوب خان ڪيو ۽ مٿس ايوب پل نالو رکيو ويو. ھيءَ پل ھڪڙي ڪمان تي بيٺل آھي. آسٽريليا ۽ متحده آمريڪا جي ھڪ ڪماندار پلين کان پوءِ ھيءَ پل دنيا ۾ ٽيون نمبر آھي ۽ لئنسڊائون پل وانگي عجائبات ۾ شمار ٿئي ٿي<ref name =" مولائي شيدائي " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ </ref>. {{موضوعات سکر}} {{Bridges in Pakistan}} [[زمرو:روهڙي تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون پلون]] [[زمرو:پاڪستان جون پلون]] [[زمرو:پاڪستان جون ريلوي پلون]] [[زمرو:سنڌ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:سکر ضلعي جون عمارتون ۽ اڏاوتون]] a50djiomxdw664wlokqlhvjqa10gq9s 425772 425771 2026-10-28T11:40:57Z Intisar Ali 8681 /* */ 425772 wikitext text/x-wiki {{Short description|سکر ۽ روهڙيءَ وچ ۾ سنڌو درياهه تي ريلوي ڪماني پل}} {{Infobox bridge | bridge_name = ايوب پل | image = Ayub.jpg | image_size = 300px | alt = سنڌو درياهه مٿان ايوب پل جي فولادي ڪمان؛ پٺيان لئنسڊائون پل | caption = اڳيان ايوب پل جي چانديءَ جهڙي ڪمان ۽ پٺيان لئنسڊائون پل | locale = [[سکر]] ۽ [[روهڙي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | carries = ريلوي ٽريفڪ | crosses = [[سنڌو درياهه]] | named_for = [[ايوب خان]] | design = فولادي ڪماني پل | material = فولاد | designer = ڊيوڊ بي. اسٽينمين | builder = ڊارمن لانگ–گئمن، لنڊن | engineering = ايم. ايس. غازي، پاڪستان ويسٽرن ريلوي | mainspan = هيٺين ڪماني بيئرنگن وچ ۾ 806 فوٽ 9 انچ، لڳ ڀڳ 245.9 ميٽر<ref name="data-plaque">{{cite web |title=Ayub Bridge: Important Data — پل جي فني معلومات واري تختي جي تصوير |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ayub_Bridge.jpg |author=Heritage of Sindh |website=Wikimedia Commons |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> | begin = 26 نومبر 1959ع | complete = 17 مارچ 1962ع | open = 6 مئي 1962ع | cost = اصل لاڳت: 2 ڪروڙ رپيا؛ تخمينو: 2.16 ڪروڙ رپيا، پهچ وارن رستن سميت<ref name="data-plaque" /> | coordinates = {{Coord|27.693788|N|68.888217|E|type:landmark_region:PK|display=inline,title}} }} '''ايوب پل''' [[سنڌ]] جي شهرن [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] تي ٺهيل فولادي [[ڪماني پل]] آهي، جيڪا ريلوي آمدورفت لاءِ استعمال ٿئي ٿي. اها [[لينسڊائون پل (سکر)|لئنسڊائون پل]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جو نالو پاڪستان جي صدر [[محمد ايوب خان]] جي نالي تي رکيو ويو، جنهن 6 مئي 1962ع تي ان جو افتتاح ڪيو. نئين پل کلڻ کان پوءِ ريلوي ٽريفڪ لئنسڊائون پل تان هتي منتقل ڪئي وئي.<ref name="memon">{{cite news |last=Memon |first=Sarfaraz |title=British engineering: Ayub Bridge turns 50 |url=https://tribune.com.pk/story/375023/british-engineering-ayub-bridge-turns-50 |work=The Express Tribune |date=2012-05-07 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref><ref name="stdc">{{cite web |title=Lansdowne Bridge |url=https://stdc.gos.pk/2024/10/13/lansdowne-bridge/ |website=Sindh Tourism Development Corporation |date=2024-10-13 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> پل جو صلاحڪار انجنيئر نيويارڪ جو ڊيوڊ بي. اسٽينمين، ٺيڪيدار ڊارمن لانگ–گئمن ۽ اڏاوت جو چيف انجنيئر پاڪستان ويسٽرن ريلوي جو ايم. ايس. غازي هو.<ref name="engineer-plaque">{{cite web |title=Ayub Bridge — تعمير ۽ انجنيئرن جي نالن واري تختي جي تصوير |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aub_Bridge_Plaque.jpg |author=Heritage of Sindh |website=Wikimedia Commons |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> [[عالمي بئنڪ]] جي 1963ع واري رپورٽ ان کي ان وقت دنيا جي ٽين ڊگهي فولادي ڪماني ريلوي پل قرار ڏنو.<ref name="worldbank">{{cite report |title=The Economic Development Program of Pakistan: Annexes—Sector Programs |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/752211468068029689/pdf/multi0page.pdf |publisher=International Bank for Reconstruction and Development; International Development Association |date=1963-02-15 |number=AS-96a |page=56 |at=پيراگراف 212 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> == تاريخ == === درياهي اچ وڃ ۽ پراڻي پل === لئنسڊائون پل کان اڳ سکر ۽ روهڙيءَ وچ ۾ درياهه پار ڪرڻ لاءِ ٻيڙيون، آگبوٽ ۽ ٻيڙين وسيلي ريلوي سامان منتقل ڪرڻ جا انتظام استعمال ٿيندا هئا. لئنسڊائون پل 25 مارچ 1889ع تي کلي؛ ان سنڌوءَ تي ريلوي ڳانڍاپو قائم ڪيو.<ref name="cambridge">{{cite web |title=Construction of Lansdowne Bridge, Sukkur, 1885–1889 |url=https://specialcollections-blog.lib.cam.ac.uk/?p=14253 |website=Cambridge University Library Special Collections |publisher=University of Cambridge |date=2017-05-03 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> سنڌوءَ مٿان اهڙيون پليون برطانوي دور جي ريلوي انجنيئرنگ ۽ اتر توڙي ڏکڻ علائقن جي ڳانڍاپي جو اهم حصو هيون.<ref name="rogers">{{cite journal |last1=Rogers |first1=Ayesha Pamela |last2=Baloch |first2=Ghulam Mustafa |title=The Values and Significance of the Colonial Steel Railway Bridges of Pakistan |journal=Built Heritage |volume=1 |issue=4 |pages=11–21 |date=2017-12-15 |doi=10.1186/BF03545654 |url=https://link.springer.com/article/10.1186/BF03545654 |language=en}}</ref> پراڻي پل هوندي به مقامي ٻيڙين جي سروس جاري رهي. 2012ع جي هڪ اخباري رپورٽ ۾ مير محمد عرف ميرو پنهنجي پيءُ يار محمد جي ٻيڙيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪا 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ٻنهي شهرن وچ ۾ هلندي هئي. سندس يادگيرين موجب ذاتي موٽر گاڏيون گهٽ هيون؛ وڏي مسافر کان هڪ آنو ۽ ٻار کان اڌ آنو ڀاڙو ورتو ويندو هو. لئنسڊائون پل جي وچ مان ريل هلندي هئي، جڏهن ته پيادل ۽ سائيڪل سوار پاسن وارن ڪاٺ جي رستن تان لنگهندا هئا.<ref name="memon" /> === نئين پل جي رٿابندي === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب لئنسڊائون پل پراڻي ٿيڻ کان پوءِ نئين ريلوي پل جي ضرورت محسوس ڪئي وئي. ساڳئي ماخذ ۾ لکيل آهي ته اڳوڻي پل جي رٿابنديءَ دوران به ڪماني بناوت تي غور ٿيو هو، پر ان تجويز ۾ ٻٽي ريلوي پٽڙيءَ جي گنجائش هئي، جڏهن ته ان وقت هڪ پٽڙي گهربل هئي.<ref name="sindhiana">{{cite encyclopedia |title=ايوب پل |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=1 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايوب+پل |access-date=2026-10-28 |language=sd}}</ref> سکر ۽ روهڙيءَ وٽ سنڌوءَ جي مختلف وهڪرن جي تري جي بناوت به پلن جي رٿابنديءَ ۾ اهم هئي: سکر واري پاسي پٿريلو ترو، جڏهن ته روهڙيءَ واري وهڪري ۾ گاد ۽ درياهه جي اونهائي وچ درياهه ۾ سهارا قائم ڪرڻ کي ڏکيو بڻايو هو.<ref name="cambridge" /> === اڏاوت، تڪميل ۽ افتتاح === [[File:Aub Bridge Plaque.jpg|thumb|پل جي تختي تي صلاحڪار انجنيئر، ٺيڪيدار ۽ چيف انجنيئر جا نالا؛ اڏاوت جا سال 1960–1961ع لکيل آهن.]] پل جو ڪم 26 نومبر 1959ع تي شروع ٿيو. ''دي ايڪسپريس ٽريبيون'' موجب ريلوي ۽ مواصلات واري وزير خان ايف. ايم. خان، خان آف شيوا، 9 ڊسمبر 1960ع تي پيڙهه جو پٿر رکيو.<ref name="memon" /> پل جي فني تختي تڪميل، ٽريفڪ لاءِ کولڻ ۽ لاڳت کي الڳ الڳ درج ڪري ٿي.<ref name="data-plaque" /> {| class="wikitable" style="text-align:right;" |+ ايوب پل جي اڏاوت جا اهم مرحلا |- ! scope="col" style="background:#dceaf7;color:#18334f;" | مرحلو ! scope="col" style="background:#dceaf7;color:#18334f;" | تاريخ ! scope="col" style="background:#dceaf7;color:#18334f;" | ماخذ |- ! scope="row" style="background:#eef5fb;" | ڪم جي شروعات | 26 نومبر 1959ع | فني تختي<ref name="data-plaque" /> |- ! scope="row" style="background:#e8f4ee;" | پيڙهه جو پٿر | 9 ڊسمبر 1960ع | اخباري تاريخي احوال<ref name="memon" /> |- ! scope="row" style="background:#fff2dc;" | ڪم جي تڪميل | 17 مارچ 1962ع | فني تختي<ref name="data-plaque" /> |- ! scope="row" style="background:#eee8f8;" | ٽريفڪ لاءِ کولڻ ۽ افتتاح | 6 مئي 1962ع | فني تختي ۽ افتتاح جو احوال<ref name="data-plaque" /><ref name="memon" /> |} تڪميل جي تاريخ بابت ماخذن ۾ فرق آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۽ رحيمداد خان مولائي شيدائيءَ جو ''تاريخ سکر'' پهرين ڊسمبر 1961ع لکن ٿا، جڏهن ته پل جي تفصيلي فني تختي 17 مارچ 1962ع ڄاڻائي ٿي. ٻي نالي واري تختي تي رڳو اڏاوت جا سال 1960–1961ع لکيل آهن.<ref name="sindhiana" /><ref name="shidai">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=تاريخ سکر |chapter=باب ٻارهون: سکر ويهين صديءَ ۾ — ايوب پل |edition=پهريون |year=1992 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |chapter-url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2118/read/66070 |language=sd}}</ref><ref name="data-plaque" /><ref name="engineer-plaque" /> == ڊزائين ۽ اڏاوت == === انجنيئر ۽ ٺيڪيدار === اسٽينمين پل جو آمريڪي صلاحڪار ۽ ڊزائينر هو؛ ڊارمن لانگ–گئمن اڏاوت جو ٺيڪيدار هو. پل جي تختي ايم. ايس. غازيءَ کي پاڪستان ويسٽرن ريلوي جو چيف انجنيئر براءِ تعمير ڄاڻائي ٿي.<ref name="engineer-plaque" /><ref name="sindhiana" /> ڊارمن لانگ ڪمپني آسٽريليا جي [[سڊني هاربر برج]] جي اڏاوت سان پڻ لاڳاپيل هئي، جيڪا 1932ع ۾ کلي.<ref name="nsw">{{cite web |title=Sydney Harbour Bridge Scissors |url=https://education.parliament.nsw.gov.au/history-article/sydney-harbour-bridge-scissors/ |website=Parliament of New South Wales |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> اسٽينمين جي فرم، رابنسن اينڊ اسٽينمين، نيويارڪ جي بروڪلن برج جي ٻيهر اڏاوت واري ڪم ۾ انجنيئر طور شامل هئي.<ref name="nyc">{{cite report |title=Press Releases, 1951 |publisher=Office of the Mayor, City of New York |url=https://www.nyc.gov/html/records/pdf/govpub/42081951_press_releases.pdf |year=1951 |at=بروڪلن وار ميموريل بابت بيان، پي ڊي ايف صفحو 152 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> === اڏاوت جو طريقو === اڏاوت دوران ٻنهي ڪنارن تي ٻه ٻه وڏا ڪنڪريٽ جا سهارا تيار ڪيا ويا، جن تي ڪمان جو بار منتقل ٿيڻو هو. ڪمان جا اڌ حصا ٻنهي پاسن کان اڳتي وڌائي وچ ۾ ملائي مڪمل ڪيا ويا. ريلويءَ جو تختو فولادي رسن وسيلي مٿين ڪمان سان ڳنڍيو ويو.<ref name="rahim">{{cite news |last=Rahim |first=Parvez |title=50 years of Ayub Bridge |url=https://www.dawn.com/news/719568 |work=Dawn |date=2012-05-19 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> پرويز رحيم جي اڏاوت بابت يادگيرين ۾ ڪمان تي چڙهي ڳنڍيندڙ ڌاتوئي ڪِلين، يعني رِوٽن، جي جاچ جو ذڪر پڻ اچي ٿو. هيٺ وهندڙ درياهه مٿان اهڙو ڪم ڏسندڙن لاءِ خطري وارو منظر هو. سندس احوال پل کي ڊارمن لانگ ۽ پاڪستان ريلوي جي انجنيئرن جي گڏيل ڪوشش جو نتيجو قرار ڏئي ٿو.<ref name="rahim" /> === ماپون ۽ استعمال ٿيل مواد === [[File:Ayub Bridge.jpg|thumb|ايوب پل جي فني معلومات واري تختي، جنهن تي تاريخون، خرچ، مواد ۽ مختلف ماپون درج آهن.]] فني تختي موجب ڪمان جي هيٺين بيئرنگن، يعني بار کڻندڙ ٽيڪن، وچ ۾ وٿي '''806 فوٽ 9 انچ''' آهي، جيڪا لڳ ڀڳ '''245.9 ميٽر''' ٿئي ٿي. اها مخصوص وٿي آهي؛ ان کي پل جي سموري ڊيگهه سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="data-plaque" /> اخباري احوال پل جي اوچائي 247 فوٽ، لڳ ڀڳ 75.3 ميٽر، ڄاڻائي ٿو، پر ماپ جي شروعاتي سطح واضح نٿو ڪري.<ref name="memon" /> {| class="wikitable" style="text-align:right;" |+ فني تختي تي درج اهم تعميراتي مواد<ref name="data-plaque" /> |- ! scope="col" style="background:#dceaf7;color:#18334f;" | مواد ! scope="col" style="background:#dceaf7;color:#18334f;" | درج مقدار |- ! scope="row" style="background:#eef5fb;" | سيمينٽ | 4,000 ٽن |- ! scope="row" style="background:#eef5fb;" | هيروڪ جي بجري | 320,000 مڪعب فوٽ |- ! scope="row" style="background:#eef5fb;" | ڀولاريءَ جي واري | 160,000 مڪعب فوٽ |- ! scope="row" style="background:#e8f4ee;" | ڪنڪريٽ کي مضبوط ڪندڙ فولادي سيخون | 131 ٽن |- ! scope="row" style="background:#e8f4ee;" | وڏي ڇڪ برداشت ڪندڙ اڏاوتي فولاد | 1,002 ٽن |- ! scope="row" style="background:#e8f4ee;" | نرم اڏاوتي فولاد | 1,907 ٽن |- ! scope="row" style="background:#fff2dc;" | بيئرنگن ۾ استعمال ٿيل ڍاليل فولاد | 85 ٽن |- ! scope="row" style="background:#eee8f8;" | زنڪ جي تهه وارا لٽڪائيندڙ رسا | 9,300 سڌا فوٽ |} تختي تي وزن لاءِ رڳو انگريزي لفظ ''tons'' لکيل آهي؛ ان ۾ ٽن جي قسم جي وضاحت نه ڏنل آهي.<ref name="data-plaque" /> === لاڳت ۽ تاريخي حيثيت === فني تختي موجب پهچ وارن رستن سميت تخميني خرچ '''2.16 ڪروڙ رپيا''' هو، جڏهن ته اصل خرچ '''2 ڪروڙ رپيا''' ٿيو. عالمي بئنڪ جي 1963ع واري رپورٽ به منصوبي جي لاڳت 2 ڪروڙ رپيا ڄاڻائي ٿي.<ref name="data-plaque" /><ref name="worldbank" /> ساڳئي عالمي بئنڪ رپورٽ ۾ پل کي ان وقت دنيا جي ٽين ڊگهي فولادي ڪماني ريلوي پل چيو ويو آهي.<ref name="worldbank" /> اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي ورثي واري احوال ۽ هڪ اخباري مضمون موجب، ايوب پل اهڙي پهرين ريلوي ڪماني پل هئي، جنهن جو ريلوي تختو وڪوڙيل تار جي رسن سان لٽڪايو ويو هو؛ اها دعويٰ انهن ماخذن ڏانهن منسوب آهي.<ref name="eft">{{cite web |title=Lansdowne Bridge |url=https://heritage.eftsindh.com/site/167/sukkur/lansdowne-bridge |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref><ref name="dailypakistan">{{cite news |last=Ali |first=Sarfraz |title=4 stunning bridges in Pakistan that will leave you in awe |url=https://en.dailypakistan.com.pk/04-May-2017/4-stunning-bridges-in-pakistan-that-will-leave-you-in-awe |work=Daily Pakistan |date=2017-05-04 |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> == مزدورن بابت لکيل احوال == بدر ابڙي پنهنجي ڪتاب ''سنڌوءَ جو سفر 1989ع'' ۾ علي احمد بروهيءَ جي هڪ مضمون جي حوالي سان لکيو آهي ته مزدور هن کي «خوني پل» سڏيندا هئا. ان احوال موجب تعمير دوران لڳ ڀڳ چاليهه مزدور درياهه ۾ ڪري ٻڏي ويا؛ هيٺان ڳوڻين جو تهه رکڻ وارو حفاظتي بندوبست به ڪارگر نه ٿيو. مزدورن جي ڪم ڪرڻ کان ڪيٻائڻ سبب ٻيڻي اجرت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اچي ٿو. ساڳئي بيان ۾ عام مزدور جي رواجي مزوري ٻه آنا ۽ اوستي جي اٺ آنا ڄاڻايل آهي. اهي انگ بروهيءَ ڏانهن منسوب ڪيل تاريخي احوال جو حصو آهن.<ref name="abro">{{cite book |last=ابڙو |first=بدر |title=سنڌوءَ جو سفر 1989ع |chapter=ايوب پُل |year=1994 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |chapter-url=https://books.sindhsalamat.com/book/1243/read/57816 |language=sd}}</ref> == ريلوي ۽ ثقافتي اهميت == ايوب پل ۽ لئنسڊائون پل لڳ ڀڳ هڪ سؤ فوٽ، يعني 30 ميٽر، پري آهن؛ ڪن رخن کان ڏسڻ تي ٻئي هڪ گڏيل اڏاوت جهڙيون نظر اچن ٿيون.<ref name="eft" /> نئين پل تي ريلوي ٽريفڪ منتقل ٿيڻ کان پوءِ لئنسڊائون پل روڊ جي اچ وڃ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳي.<ref name="stdc" /> ٻنهي پلن کي سکر جي اهم سڃاڻپ ۽ گهمڻ جي هنڌن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="tdap">{{cite web |title=Sukkur District |url=https://tdap.gov.pk/sukkur-district/ |website=Trade Development Authority of Pakistan |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> ايوب پل سنڌ جي ثقافتي ملڪيتن جي 2015ع واري فهرست ۾ به درج آهي.<ref name="inventory">{{cite book |editor1-last=Jansen |editor1-first=Michael |editor2-last=Lari |editor2-first=Yasmeen |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan, 2015 |volume=IV |publisher=Government of Sindh |year=2015 |pages=198–199 |url=https://www.academia.edu/45082311/Volume_iv_inventory_of_cultural_property_in_the_province_of_sindh |language=en}}</ref> 2013ع ۾ مرتب ڪيل هڪ ورثي واري احوال ۾ پل جي ڀرسان ماڊلن ۽ تصويرن واري ننڍڙي عجائب گهر جي بند ٿيڻ ۽ ان جي سامان جي ٻين ريلوي ادارن ڏانهن منتقل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="eft-museum">{{cite web |title=Bridges of Sukkur |url=https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=78/sukkur/bridges-of-sukkur |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> === گولڊن جوبلي === پل جي پنجاهين سالگرهه جي مناسبت سان 15 جون 2012ع تي 8 رپين جي يادگاري ٽپال ٽڪلي جاري ٿي. ان جي ڊزائين عادل صلاح الدين تيار ڪئي.<ref name="stampworld">{{cite web |title=Pakistan: Golden Jubilee of the Ayub Bridge |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Pakistan/Postage%20stamps/2010-2019?page=2 |website=StampWorld |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref><ref name="philatelic">{{cite web |title=Pakistan 2012 Stamp Issues |url=https://www.stampsociety.org/pakistan/pak-2012-issues |website=Philatelic Circle of Pakistan |access-date=2026-10-28 |language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery widths="240" heights="160"> File:Rohri.jpg|سج لهڻ مهل ايوب پل جي ڪمان ۽ لئنسڊائون پل جا ٽڪنڊي ڍانچا File:Lansdowne Bridge Rohri.jpg|سنڌوءَ جي ٻئي پار کان ٻنهي پلن جو گڏيل ڏيک </gallery> == پڻ ڏسو == * [[لينسڊائون پل (سکر)|لئنسڊائون پل]] * [[سکر بئراج]] * [[سکر ضلعو]] * [[روهڙي]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''تاريخ سکر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1992ع؛ باب «سکر ويهين صديءَ ۾»، ذيلي عنوان «ايوب پل». * بدر ابڙو، ''سنڌوءَ جو سفر 1989ع''، سنڌيڪا اڪيڊمي، 1994ع؛ باب «ايوب پُل». ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ayub_Bridge وڪيميڊيا ڪامنز تي ايوب پل جون تصويرون] * [https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=78/sukkur/bridges-of-sukkur اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ: سکر جون پليون] * [https://specialcollections-blog.lib.cam.ac.uk/?p=14253 ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريري: لئنسڊائون پل جي اڏاوت ۽ تاريخي تصويرون] {{موضوعات سکر}} {{Bridges in Pakistan}} [[زمرو:روهڙي تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون پلون]] [[زمرو:پاڪستان جون پلون]] [[زمرو:پاڪستان جون ريلوي پلون]] [[زمرو:سنڌ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:سکر ضلعي جون عمارتون ۽ اڏاوتون]] {{Infobox bridge |bridge_name = ايوب پل |image = فائل:Rohri.jpg |image_size = 300px |caption = ايوب پل ھڪ ڪماني پل آھي جيڪا سکر ۾ سنڌو درياهه تي ليئنسڊائون پل ڀرسان واقع آهي |official_name = ايوب برج |carries = ريل جو رستو |gauge = 1676 |crosses = سنڌو درياهه |locale = سکر |maint = |id = |designer =ڊيوڊ بي. اسٽينمين |design =انگلينڊ جي مڊل بورا واري ڊارمن لانگ |material =لوھ ۽ رڪ |piers_in_water = |mainspan = {{convert|806|ft}} |length = 806 فٽ |width = |height = 247 فٽ |load = |clearance = |below = |traffic = ريلوي ٽريفڪ |begin = نومبر 1959 |complete =مئي 1962 |open = |closed = |toll = |map_cue = |map_image = |map_text = |map_width = |coordinates = |lat = |long = }} [[فائل:Lansdowne Bridge Rohri.jpg|thumb|[[لئنسڊائون پل]] ۽ ايوب پل جو ڏيک]] '''ايوب پل''' [[روهڙي]] ۽ [[سکر]] ريلوي لائين کي ملائڻ لاءِ درياهه تي ٺهيل آهي. لئنسڊائون پل جهوني ٿي، ته هڪ ٻيءَ پل جي ضرورت محسوس ٿي. نئين پل جو نالو ”ايوب پل“ (1962ع) رکيو ويو، جنهن جي ڊزائين ڊي. بي اسٽينمئن نالي هڪ ڪمپنيءَ ٺاهي. هيءَ ڊزائين بلڪل اهڙي آهي، جهڙي هڪ سؤ سال اڳ لئنسڊائون پل ٺاهڻ وقت ويچار هيٺ آئي هئي. تنهن وقت ۾ اها ڊزائين ان ڪري منظور نه ڪئي وئي، جو ان ۾ ٻه طرفي ريلوي جي اچ وڃ جو انتظام هو، جڏهن ته ضرورت هڪ پٽڙيءَ جي هئي. ايوب پل جو مٿيون حصو ڪمان جهڙو آهي، جنهن ۾ فولادي رسا آهن، جيڪي پل جو وزن کڻي بيهن ٿا. هن پل جو ڪم 26 نومبر 1959ع تي شروع ٿيو ۽ پهرين ڊسمبر 1961ع تي ختم ٿيو. هن پل جي اڏاوت تي لڳ ڀڳ ٻه ڪروڙ رپيا خرچ آيو. علي احمد بروهيءَ جي هڪ مضمون موجب پل ٺاهيندڙ مزدور هن کي خوني پل سڏيندا هئا، ڇو ته پل جي تعمير دوران اٽڪل چاليهه مزدور درياهه ۾ ڪري لڙهي مري ويا هئا. انهن کي بچائڻ جو ڪوبه طريقو نه هو، سواءِ ان جي ته هيٺان ڳوڻين جو تهه ڏنو ويندو هو، جيڪو پڻ ڪارگر نه ٿيو، ان ڪري مزدور هتي مزوريءَ لاءِ تيار نه ٿيندا هئا. مجبور ٿي انهن کي ٻيڻي اجرت ڏني وئي. اُن وقت رواجي مزور جي ٻه آنا ۽ اوستي جي مزوري اٺ آنا هئي. ايوب پل دنيا ۾ پنهنجي قسم جي ٽيون نمبر پل آهي.<ref>انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ويبسائيٽ [encyclopediasindhiana.org]</ref><ref name="memon">{{cite news | url=http://tribune.com.pk/story/375023/british-engineering-ayub-bridge-turns-50 |title=British engineering: Ayub Bridge turns 50 |first=Sarfaraz | last=Memon |newspaper=[[دي ايڪسپريس ٽريبيون]] |date=7 May 2012 |accessdate=15 March 2014}}</ref> {{Coord|27.693788|N|68.888217|E|type:landmark_region:PK|display=title}}.ھن پل جي ڊزائين ڊزائين آمريڪن انجنيئر ڊاڪٽر اسٽين مئن تيار ڪئي ۽ 26 نومبر 1959ع ۾ نئين پل جو ڪم شروع ٿيو ۽ پهرين ڊسمبر 1961ع ۾ ٻن ڪروڙ روپين جي لاڳت سان ھيءَ ريلوي پل تيار ٿي، جنهن جو افتتاح اُن وقت جي صدر پاڪستان فيلڊ مارشل ايوب خان ڪيو ۽ مٿس ايوب پل نالو رکيو ويو. ھيءَ پل ھڪڙي ڪمان تي بيٺل آھي. آسٽريليا ۽ متحده آمريڪا جي ھڪ ڪماندار پلين کان پوءِ ھيءَ پل دنيا ۾ ٽيون نمبر آھي ۽ لئنسڊائون پل وانگي عجائبات ۾ شمار ٿئي ٿي<ref name =" مولائي شيدائي " > ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سکر :مصنف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ؛ڇاپو: پهريون سال؛ 1992ع ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ </ref>. {{موضوعات سکر}} {{Bridges in Pakistan}} [[زمرو:روهڙي تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون پلون]] [[زمرو:پاڪستان جون پلون]] [[زمرو:پاڪستان جون ريلوي پلون]] [[زمرو:سنڌ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:سکر ضلعي جون عمارتون ۽ اڏاوتون]] 2l0iozs5kzt2qz413tbui4lgbg77n4l 828 14765 425761 409993 2026-10-28T09:42:34Z Intisar Ali 8681 425761 Scribunto text/plain -- [[Module:Convert]] لاءِ تبديليءَ جي ڊيٽا. -- هي ماڊيول mw.loadData() وسيلي رڳو پڙهڻ لاءِ لوڊ ڪيو ويندو آهي، -- تنهنڪري هر صفحي تي صرف هڪ ڀيرو لوڊ ٿئي ٿو. -- ٻي وڪي تي نقل ڪرڻ بابت هدايتن لاءِ ڏسو: -- [[:en:Template:Convert/Transwiki guide]] -- -- هيٺيان ڊيٽا جدول استعمال ٿين ٿا: -- all_units هر يونٽ جون سڀ خاصيتون، default output سميت -- default_exceptions default output جا استثنا -- ('kg' ۽ 'g' جا default مختلف آهن) -- link_exceptions لنڪن جا استثنا -- ('kg' ۽ 'g' جا لنڪ مختلف آهن) -- -- اهي جدول هڪ script ذريعي ٺاهيا وڃن ٿا، جيڪو اهڙي وڪي متن واري صفحي کي -- پڙهي ٿو جتي هر يونٽ جون گهربل خاصيتون بيان ٿيل آهن؛ -- ڏسو [[:en:Module:Convert/doc]]. --------------------------------------------------------------------------- -- هن جدول جي فني ڊيٽا ۾ تبديلي نه ڪريو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ script ذريعي -- -- وڪي صفحي جو متن پڙهي ٺاهي ويندي آهي (مٿيون نوٽ ڏسو). -- -- سنڌي لوڪلائيزيشن ۾ رڳو ڏيکاريل نالا ۽ مناسب لنڪ لوڪلائيز ڪيا ويا آهن. -- --------------------------------------------------------------------------- local all_units = { ["Gy"] = { _name1 = "گري", _symbol = "Gy", utype = "absorbed radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rad", link = "گري (يونٽ)", }, ["rad"] = { _name1 = "ريڊ", _symbol = "rad", utype = "absorbed radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Gy", link = "ريڊ (يونٽ)", }, ["cm/s2"] = { name1 = "سينٽي ميٽر في سيڪنڊ چورس", name1_us = "سينٽي ميٽر في سيڪنڊ چورس", name2 = "سينٽي ميٽر في سيڪنڊ چورس", name2_us = "سينٽي ميٽر في سيڪنڊ چورس", symbol = "cm/s²", utype = "acceleration", scale = 0.01, default = "ft/s2", link = "گال (يونٽ)", }, ["ft/s2"] = { name1 = "فوٽ في سيڪنڊ چورس", name2 = "فوٽ في سيڪنڊ چورس", symbol = "ft/s²", utype = "acceleration", scale = 0.3048, default = "m/s2", }, ["g0"] = { name1 = "معياري ڪشش ثقل", name2 = "معياري ڪشش ثقل", symbol = "''g''₀", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", }, ["g-force"] = { name1 = "جي-فورس", name2 = "''g''", symbol = "''g''", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", link = "جي-فورس", }, ["km/hs"] = { name1 = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ في سيڪنڊ", name1_us = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ في سيڪنڊ", name2 = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ في سيڪنڊ", name2_us = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ في سيڪنڊ", symbol = "km/(h⋅s)", utype = "acceleration", scale = 0.27777777777777779, default = "mph/s", link = "تعجيل", }, ["km/s2"] = { name1 = "ڪلوميٽر في سيڪنڊ چورس", name1_us = "ڪلوميٽر في سيڪنڊ چورس", name2 = "ڪلوميٽر في سيڪنڊ چورس", name2_us = "ڪلوميٽر في سيڪنڊ چورس", symbol = "km/s²", utype = "acceleration", scale = 1000, default = "mph/s", link = "تعجيل", }, ["m/s2"] = { name1 = "ميٽر في سيڪنڊ چورس", name1_us = "ميٽر في سيڪنڊ چورس", name2 = "ميٽر في سيڪنڊ چورس", name2_us = "ميٽر في سيڪنڊ چورس", symbol = "m/s²", utype = "acceleration", scale = 1, default = "ft/s2", }, ["mph/s"] = { name1 = "ميل في ڪلاڪ في سيڪنڊ", name2 = "ميل في ڪلاڪ في سيڪنڊ", symbol = "mph/s", utype = "acceleration", scale = 0.44704, default = "km/hs", link = "تعجيل", }, ["km/h/s"] = { target = "km/hs", }, ["standard gravity"] = { target = "g0", }, ["1000sqft"] = { name1 = "هزار چورس فوٽ", name2 = "هزار چورس فوٽ", symbol = "1000&nbsp;sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 92.90304, default = "m2", link = "چورس فوٽ", }, ["a"] = { _name1 = "آر", _symbol = "a", utype = "area", scale = 100, prefixes = 1, default = "sqft", link = "هيڪٽر#آر", }, ["acre"] = { name1 = "ايڪڙ", name2 = "ايڪڙ", symbol = "ايڪڙ", usename = 1, utype = "area", scale = 4046.8564224, default = "ha", subdivs = { ["rood"] = { 4, default = "ha" }, ["sqperch"] = { 160, default = "ha" } }, }, ["acre-sing"] = { target = "acre", }, ["arpent"] = { name1 = "آرپنٽ", name2 = "آرپنٽ", symbol = "آرپنٽ", usename = 1, utype = "area", scale = 3418.89, default = "ha", }, ["cda"] = { name1 = "ڪيورڊا", name2 = "ڪيورڊا", symbol = "cda", utype = "area", scale = 3930.395625, default = "ha acre", }, ["daa"] = { name1 = "ڊيڪيئر", name2 = "ڊيڪيئر", symbol = "daa", utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunam"] = { name1 = "دونم", name2 = "دونم", symbol = "دونم", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunum"] = { name1 = "دونم", name2 = "دونم", symbol = "دونم", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", link = "دونم", }, ["ha"] = { name1 = "هيڪٽر", name2 = "هيڪٽر", symbol = "ha", utype = "area", scale = 10000, default = "acre", }, ["hectare"] = { name1 = "هيڪٽر", name2 = "هيڪٽر", symbol = "ha", usename = 1, utype = "area", scale = 10000, default = "acre", }, ["Irish acre"] = { name1 = "آئرش ايڪڙ", name2 = "آئرش ايڪڙ", symbol = "آئرش&nbsp;ايڪڙ", utype = "area", scale = 6555.2385024, default = "ha", link = "آئرش ايڪڙ", }, ["m2"] = { _name1 = "چورس ميٽر", _name2 = "چورس ميٽر", _name1_us = "چورس ميٽر", _name2_us = "چورس ميٽر", _symbol = "m²", prefix_position = 10, utype = "area", scale = 1, prefixes = 2, default = "sqft", link = "چورس ميٽر", }, ["pondemaat"] = { name1 = "پونڊيماٽ", name2 = "پونڊيماٽ", symbol = "pond", utype = "area", scale = 3674.363358816, default = "m2", link = "پونڊيماٽ", }, ["pyeong"] = { name1 = "پيونگ", name2 = "پيونگ", symbol = "پيونگ", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", }, ["rai"] = { name1 = "رائي", name2 = "رائي", symbol = "رائي", utype = "area", scale = 1600, default = "m2", link = "رائي (يونٽ)", }, ["rood"] = { name1 = "روڊ", name2 = "روڊ", symbol = "روڊ", usename = 1, utype = "area", scale = 1011.7141056, default = "sqft m2", subdivs = { ["sqperch"] = { 40, default = "m2" } }, link = "روڊ (يونٽ)", }, ["sqfoot"] = { name1 = "چورس فوٽ", name2 = "چورس فوٽ", symbol = "sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqft"] = { name1 = "چورس فوٽ", name2 = "چورس فوٽ", symbol = "sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqin"] = { name1 = "چورس انچ", name2 = "چورس انچ", symbol = "sq&nbsp;in", utype = "area", scale = 0.00064516, default = "cm2", }, ["sqmi"] = { name1 = "چورس ميل", name2 = "چورس ميل", symbol = "sq&nbsp;mi", utype = "area", scale = 2589988.110336, default = "km2", }, ["sqnmi"] = { name1 = "چورس ناٽيڪل ميل", name2 = "چورس ناٽيڪل ميل", symbol = "sq&nbsp;nmi", utype = "area", scale = 3429904, default = "km2 sqmi", link = "ناٽيڪل ميل", }, ["sqperch"] = { name1 = "پرچ", name2 = "پرچ", symbol = "پرچ", usename = 1, utype = "area", scale = 25.29285264, default = "m2", link = "راڊ (يونٽ)#ايراضي ۽ مقدار", }, ["sqverst"] = { name1 = "چورس ورسٽ", name2 = "چورس ورسٽ", symbol = "چورس ورسٽ", usename = 1, utype = "area", scale = 1138062.24, default = "km2 sqmi", link = "ورسٽ", }, ["sqyd"] = { name1 = "چورس گز", name2 = "چورس گز", symbol = "sq&nbsp;yd", utype = "area", scale = 0.83612736, default = "m2", }, ["tsubo"] = { name1 = "تسوبو", name2 = "تسوبو", symbol = "تسوبو", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", link = "جاپاني ماپ جا يونٽ#ايراضي", }, ["acres"] = { target = "acre", }, ["are"] = { target = "a", }, ["decare"] = { target = "daa", }, ["foot2"] = { target = "sqfoot", }, ["ft2"] = { target = "sqft", symbol = "ft²", }, ["in2"] = { target = "sqin", symbol = "in²", }, ["km²"] = { target = "km2", }, ["mi2"] = { target = "sqmi", symbol = "mi²", }, ["million acre"] = { target = "e6acre", }, ["million acres"] = { target = "e6acre", }, ["million hectares"] = { target = "e6ha", }, ["m²"] = { target = "m2", }, ["nmi2"] = { target = "sqnmi", }, ["pond"] = { target = "pondemaat", }, ["sq arp"] = { target = "arpent", }, ["sqkm"] = { target = "km2", }, ["sqm"] = { target = "m2", }, ["square verst"] = { target = "sqverst", }, ["verst2"] = { target = "sqverst", }, ["yd2"] = { target = "sqyd", symbol = "yd²", }, ["m2/ha"] = { name1 = "چورس ميٽر في هيڪٽر", name1_us = "چورس ميٽر في هيڪٽر", name2 = "چورس ميٽر في هيڪٽر", name2_us = "چورس ميٽر في هيڪٽر", symbol = "m²/ha", utype = "area per unit area", scale = 0.0001, default = "sqft/acre", link = "بنيادي ايراضي", }, ["sqft/acre"] = { name1 = "چورس فوٽ في ايڪڙ", name2 = "چورس فوٽ في ايڪڙ", symbol = "sq&nbsp;ft/acre", utype = "area per unit area", scale = 2.295684113865932e-5, default = "m2/ha", link = "بنيادي ايراضي", }, ["cent"] = { name1 = "سينٽ", name2 = "سينٽ", symbol = "¢", utype = "cent", scale = 1, default = "cent", link = "سينٽ (ڪرنسي)", }, ["¢"] = { target = "cent", }, ["A.h"] = { name1 = "ايمپيئر ڪلاڪ", name2 = "ايمپيئر ڪلاڪ", symbol = "A⋅h", utype = "charge", scale = 3600, default = "coulomb", }, ["coulomb"] = { _name1 = "ڪولم", _symbol = "C", utype = "charge", scale = 1, prefixes = 1, default = "e", link = "ڪولم", }, ["e"] = { name1 = "بنيادي برقي چارج", name2 = "بنيادي برقي چارج", symbol = "''e''", utype = "charge", scale = 1.602176634e-19, default = "coulomb", }, ["g-mol"] = { name1 = "گرام-مول", name2 = "گرام-مول", symbol = "g&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "مول (يونٽ)", }, ["gmol"] = { name1 = "گرام-مول", name2 = "گرام-مول", symbol = "gmol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "مول (يونٽ)", }, ["kmol"] = { name1 = "ڪلو مول", name2 = "ڪلو مول", symbol = "kmol", utype = "chemical amount", scale = 1000, default = "lbmol", link = "مول (يونٽ)", }, ["lb-mol"] = { name1 = "پائونڊ-مول", name2 = "پائونڊ-مول", symbol = "lb&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["lbmol"] = { name1 = "پائونڊ-مول", name2 = "پائونڊ-مول", symbol = "lbmol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["mol"] = { name1 = "مول", name2 = "مول", symbol = "mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "مول (يونٽ)", }, ["kgCO2/L"] = { name1 = "ڪلوگرام في ليٽر", name1_us = "ڪلوگرام في ليٽر", name2 = "ڪلوگرام في ليٽر", name2_us = "ڪلوگرام في ليٽر", symbol = "kg(CO₂)/L", utype = "co2 per unit volume", scale = 1000, default = "lbCO2/USgal", link = "اخراجي گئس", }, ["lbCO2/USgal"] = { name1 = "پائونڊ في آمريڪي گيلن", name2 = "پائونڊ في آمريڪي گيلن", symbol = "lbCO2/US&nbsp;gal", utype = "co2 per unit volume", scale = 119.82642731689663, default = "kgCO2/L", link = "اخراجي گئس", }, ["oz/lb"] = { per = { "oz", "lb" }, utype = "concentration", default = "mg/kg", }, ["mg/kg"] = { per = { "mg", "kg" }, utype = "concentration", default = "oz/lb", }, ["g/dm3"] = { name1 = "گرام في ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", name1_us = "گرام في ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", name2 = "گرام في ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", name2_us = "گرام في ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", symbol = "g/dm³", utype = "density", scale = 1, default = "kg/m3", link = "ڪثافت", }, ["g/L"] = { name1 = "گرام في ليٽر", name1_us = "گرام في ليٽر", name2 = "گرام في ليٽر", name2_us = "گرام في ليٽر", symbol = "g/L", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuin", link = "ڪثافت", }, ["g/mL"] = { name1 = "گرام في ملي ليٽر", name1_us = "گرام في ملي ليٽر", name2 = "گرام في ملي ليٽر", name2_us = "گرام في ملي ليٽر", symbol = "g/mL", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "ڪثافت", }, ["g/ml"] = { name1 = "گرام في ملي ليٽر", name1_us = "گرام في ملي ليٽر", name2 = "گرام في ملي ليٽر", name2_us = "گرام في ملي ليٽر", symbol = "g/ml", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "ڪثافت", }, ["kg/dm3"] = { name1 = "ڪلوگرام في ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام في ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", name2 = "ڪلوگرام في ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", name2_us = "ڪلوگرام في ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", symbol = "kg/dm³", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuft", link = "ڪثافت", }, ["kg/L"] = { name1 = "ڪلوگرام في ليٽر", name1_us = "ڪلوگرام في ليٽر", name2 = "ڪلوگرام في ليٽر", name2_us = "ڪلوگرام في ليٽر", symbol = "kg/L", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "ڪثافت", }, ["kg/l"] = { name1 = "ڪلوگرام في ليٽر", name1_us = "ڪلوگرام في ليٽر", name2 = "ڪلوگرام في ليٽر", name2_us = "ڪلوگرام في ليٽر", symbol = "kg/l", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "ڪثافت", }, ["kg/m3"] = { name1 = "ڪلوگرام في ڪيوبڪ ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام في ڪيوبڪ ميٽر", name2 = "ڪلوگرام في ڪيوبڪ ميٽر", name2_us = "ڪلوگرام في ڪيوبڪ ميٽر", symbol = "kg/m³", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuyd", link = "ڪثافت", }, ["lb/cuft"] = { name1 = "پائونڊ في ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "پائونڊ في ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "lb/cu&nbsp;ft", utype = "density", scale = 16.018463373960142, default = "g/cm3", link = "ڪثافت", }, ["lb/cuin"] = { name1 = "پائونڊ في ڪيوبڪ انچ", name2 = "پائونڊ في ڪيوبڪ انچ", symbol = "lb/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "ڪثافت", }, ["lb/cuyd"] = { name1 = "پائونڊ في ڪيوبڪ گز", name2 = "پائونڊ في ڪيوبڪ گز", symbol = "lb/cu&nbsp;yd", utype = "density", scale = 0.5932764212577829, default = "kg/m3", link = "ڪثافت", }, ["lb/impgal"] = { name1 = "پائونڊ في امپيريل گيلن", name2 = "پائونڊ في امپيريل گيلن", symbol = "lb/imp&nbsp;gal", utype = "density", scale = 99.776372663101697, default = "kg/L", link = "ڪثافت", }, ["lb/in3"] = { name1 = "پائونڊ في ڪيوبڪ انچ", name2 = "پائونڊ في ڪيوبڪ انچ", symbol = "lb/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "ڪثافت", }, ["lb/U.S.gal"] = { name1 = "پائونڊ في آمريڪي گيلن", name2 = "پائونڊ في آمريڪي گيلن", symbol = "lb/U.S.&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "ڪثافت", }, ["lb/USbu"] = { name1 = "پائونڊ في آمريڪي بشل", name2 = "پائونڊ في آمريڪي بشل", symbol = "lb/US&nbsp;bu", utype = "density", scale = 12.871859780974471, default = "kg/m3", link = "بشل", }, ["lb/USgal"] = { name1 = "پائونڊ في آمريڪي گيلن", name2 = "پائونڊ في آمريڪي گيلن", symbol = "lb/US&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "ڪثافت", }, ["lbm/cuin"] = { name1 = "پائونڊ ماس في ڪيوبڪ انچ", name2 = "پائونڊ ماس في ڪيوبڪ انچ", symbol = "lbm/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "ڪثافت", }, ["mg/L"] = { name1 = "ملي گرام في ليٽر", name1_us = "ملي گرام في ليٽر", name2 = "ملي گرام في ليٽر", name2_us = "ملي گرام في ليٽر", symbol = "mg/L", utype = "density", scale = 0.001, default = "lb/cuin", link = "ڪثافت", }, ["oz/cuin"] = { name1 = "اونس في ڪيوبڪ انچ", name2 = "اونس في ڪيوبڪ انچ", symbol = "oz/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 1729.9940443876951, default = "g/cm3", link = "ڪثافت", }, ["g/cm3"] = { per = { "g", "cm3" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["g/m3"] = { per = { "g", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuyd", link = "ڪثافت", }, ["Mg/m3"] = { per = { "Mg", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuft", }, ["mg/l"] = { per = { "mg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["μg/dL"] = { per = { "μg", "dL" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["μg/l"] = { per = { "μg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["lb/ft3"] = { target = "lb/cuft", }, ["lb/yd3"] = { target = "lb/cuyd", }, ["lbm/in3"] = { target = "lbm/cuin", }, ["mcg/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["oz/in3"] = { target = "oz/cuin", }, ["ug/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["ug/l"] = { target = "μg/l", }, ["B.O.T.U."] = { name1 = "بورڊ آف ٽريڊ يونٽ", name2 = "بورڊ آف ٽريڊ يونٽ", symbol = "B.O.T.U.", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", link = "ڪلو واٽ ڪلاڪ", }, ["bboe"] = { name1 = "تيل جي برابر هڪ بيرل", name2 = "تيل جي برابر بيرل", symbol = "bboe", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BOE"] = { name1 = "تيل جي برابر هڪ بيرل", name2 = "تيل جي برابر بيرل", symbol = "BOE", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BTU"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ", symbol = "BTU", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["Btu"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ", symbol = "Btu", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["BTU-39F"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (39°F)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (39°F)", symbol = "BTU_39°F", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Btu-39F"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (39°F)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (39°F)", symbol = "Btu_39°F", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["BTU-59F"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (59°F)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (59°F)", symbol = "BTU_59°F", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Btu-59F"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (59°F)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (59°F)", symbol = "Btu_59°F", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["BTU-60F"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (60°F)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (60°F)", symbol = "BTU_60°F", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Btu-60F"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (60°F)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (60°F)", symbol = "Btu_60°F", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["BTU-63F"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (63°F)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (63°F)", symbol = "BTU_63°F", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Btu-63F"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (63°F)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (63°F)", symbol = "Btu_63°F", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["BTU-ISO"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (ISO)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (ISO)", symbol = "BTU_ISO", utype = "energy", scale = 1055.056, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Btu-ISO"] = { target = "BTU-ISO", }, ["BTU-IT"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (IT)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (IT)", symbol = "BTU_IT", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Btu-IT"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (IT)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (IT)", symbol = "Btu_IT", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["BTU-mean"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (اوسط)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (اوسط)", symbol = "BTU_mean", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Btu-mean"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (اوسط)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (اوسط)", symbol = "Btu_mean", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["BTU-th"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (ٿرموڪيميائي)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (ٿرموڪيميائي)", symbol = "BTU_th", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Btu-th"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (ٿرموڪيميائي)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (ٿرموڪيميائي)", symbol = "Btu_th", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Cal"] = { name1 = "ڪيلوري", name2 = "ڪيلوري", symbol = "Cal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", }, ["cal"] = { name1 = "ڪيلوري", name2 = "ڪيلوري", symbol = "cal", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", }, ["Cal-15"] = { name1 = "ڪيلوري (15°C)", name2 = "ڪيلوري (15°C)", symbol = "Cal₁₅", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "ڪيلوري", }, ["cal-15"] = { name1 = "ڪيلوري (15°C)", name2 = "ڪيلوري (15°C)", symbol = "cal₁₅", utype = "energy", scale = 4.1858, default = "J", link = "ڪيلوري", }, ["Cal-IT"] = { name1 = "ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", name2 = "ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", symbol = "Cal_IT", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "ڪيلوري", }, ["cal-IT"] = { name1 = "ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", name2 = "ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", symbol = "cal_IT", utype = "energy", scale = 4.1868, default = "J", link = "ڪيلوري", }, ["Cal-th"] = { name1 = "ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", name2 = "ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", symbol = "Cal_th", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "ڪيلوري", }, ["cal-th"] = { name1 = "ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", name2 = "ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", symbol = "cal_th", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", link = "ڪيلوري", }, ["CHU-IT"] = { name1 = "سيلسيس حرارتي يونٽ (بين الاقوامي جدول)", name2 = "سيلسيس حرارتي يونٽ (بين الاقوامي جدول)", symbol = "CHU_IT", utype = "energy", scale = 1899.100534716, default = "kJ", link = "يونٽن جي تبديلي#توانائي", }, ["cufootnaturalgas"] = { name1 = "قدرتي گئس جو ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "قدرتي گئس جو ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "يونٽن جي تبديلي#توانائي", }, ["cuftnaturalgas"] = { name1 = "قدرتي گئس جو ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "قدرتي گئس جا ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "يونٽن جي تبديلي#توانائي", }, ["Eh"] = { name1 = "هارٽري", name2 = "هارٽري", symbol = "''E''_h", utype = "energy", scale = 4.35974417e-18, default = "eV", }, ["erg"] = { name1 = "ارگ", name2 = "ارگ", symbol = "erg", utype = "energy", scale = 0.0000001, default = "μJ", }, ["eV"] = { _name1 = "اليڪٽران وولٽ", _symbol = "eV", utype = "energy", scale = 1.602176634e-19, prefixes = 1, default = "aJ", link = "اليڪٽران وولٽ", }, ["foe"] = { name1 = "فو", name2 = "فو", symbol = "foe", utype = "energy", scale = 1e44, default = "YJ", link = "فو (يونٽ)", }, ["ftlb"] = { name1 = "فوٽ-پائونڊ", name2 = "فوٽ-پائونڊ", symbol = "ft⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "فوٽ-پائونڊ (توانائي)", }, ["ftlb-f"] = { name1 = "فوٽ-پائونڊ فورس", name2 = "فوٽ-پائونڊ فورس", symbol = "ft⋅lb_f", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "فوٽ-پائونڊ (توانائي)", }, ["ftlbf"] = { name1 = "فوٽ-پائونڊ فورس", name2 = "فوٽ-پائونڊ فورس", symbol = "ft⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "فوٽ-پائونڊ (توانائي)", }, ["ftpdl"] = { name1 = "فوٽ-پائونڊل", name2 = "فوٽ-پائونڊل", symbol = "ft⋅pdl", utype = "energy", scale = 0.0421401100938048, default = "J", }, ["gTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو گرام", name2 = "ٽي اين ٽي جا گرام", symbol = "ٽي اين ٽي جو گرام", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["Gtoe"] = { name1 = "تيل جي برابر گيگاٽن", name2 = "تيل جي برابر گيگاٽن", symbol = "Gtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e19, default = "EJ", link = "تيل جي برابر ٽن", }, ["GtonTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو گيگاٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا گيگاٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو گيگاٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["GtTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو گيگاٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا گيگاٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو گيگاٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["GW.h"] = { name1 = "گيگا واٽ-ڪلاڪ", name2 = "گيگا واٽ-ڪلاڪ", symbol = "GW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["GWh"] = { name1 = "گيگا واٽ-ڪلاڪ", name2 = "گيگا واٽ-ڪلاڪ", symbol = "GWh", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["hph"] = { name1 = "هارس پاور-ڪلاڪ", name2 = "هارس پاور-ڪلاڪ", symbol = "hp⋅h", utype = "energy", scale = 2684519.537696172792, default = "kWh", link = "هارس پاور", }, ["inlb"] = { name1 = "انچ-پائونڊ", name2 = "انچ-پائونڊ", symbol = "in⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "فوٽ-پائونڊ (توانائي)", }, ["inlb-f"] = { name1 = "انچ-پائونڊ فورس", name2 = "انچ-پائونڊ فورس", symbol = "in⋅lb_f", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "فوٽ-پائونڊ (توانائي)", }, ["inlbf"] = { name1 = "انچ-پائونڊ فورس", name2 = "انچ-پائونڊ فورس", symbol = "in⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "فوٽ-پائونڊ (توانائي)", }, ["inoz-f"] = { name1 = "انچ-اونس فورس", name2 = "انچ-اونس فورس", symbol = "in⋅oz_f", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "فوٽ-پائونڊ (توانائي)", }, ["inozf"] = { name1 = "انچ-اونس فورس", name2 = "انچ-اونس فورس", symbol = "in⋅ozf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "فوٽ-پائونڊ (توانائي)", }, ["J"] = { _name1 = "جول", _symbol = "J", utype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "cal", link = "جول", }, ["kBOE"] = { name1 = "تيل جي برابر ڪلو بيرل", name2 = "تيل جي برابر ڪلو بيرل", symbol = "kBOE", utype = "energy", scale = 6.1178632e12, default = "TJ", link = "تيل جي برابر بيرل", }, ["kcal"] = { name1 = "ڪلو ڪيلوري", name2 = "ڪلو ڪيلوري", symbol = "kcal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "ڪيلوري", }, ["kcal-15"] = { name1 = "ڪلو ڪيلوري (15°C)", name2 = "ڪلو ڪيلوري (15°C)", symbol = "kcal₁₅", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "ڪيلوري", }, ["kcal-IT"] = { name1 = "ڪلو ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", name2 = "ڪلو ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", symbol = "kcal_IT", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "ڪيلوري", }, ["kcal-th"] = { name1 = "ڪلو ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", name2 = "ڪلو ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", symbol = "kcal_th", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "ڪيلوري", }, ["kerg"] = { name1 = "ڪلو ارگ", name2 = "ڪلو ارگ", symbol = "kerg", utype = "energy", scale = 0.0001, default = "mJ", link = "ارگ", }, ["kgTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ڪلوگرام", name2 = "ٽي اين ٽي جا ڪلوگرام", symbol = "ٽي اين ٽي جو ڪلوگرام", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["kt(TNT)"] = { name1 = "ڪلوٽن", name1_us = "ڪلوٽن", name2 = "ڪلوٽن", name2_us = "ڪلوٽن", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["ktoe"] = { name1 = "تيل جي برابر ڪلوٽن", name2 = "تيل جي برابر ڪلوٽن", symbol = "ktoe", utype = "energy", scale = 4.1868e13, default = "TJ", link = "تيل جي برابر ٽن", }, ["ktonTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ڪلوٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ڪلوٽن", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["ktTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ڪلوٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ڪلوٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ڪلوٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["kW.h"] = { name1 = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", name2 = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", symbol = "kW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["kWh"] = { name1 = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", name2 = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", symbol = "kWh", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["Mcal"] = { name1 = "ميگا ڪيلوري", name2 = "ميگا ڪيلوري", symbol = "Mcal", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "ڪيلوري", }, ["mcal"] = { name1 = "ملي ڪيلوري", name2 = "ملي ڪيلوري", symbol = "mcal", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "ڪيلوري", }, ["Mcal-15"] = { name1 = "ميگا ڪيلوري (15°C)", name2 = "ميگا ڪيلوري (15°C)", symbol = "Mcal₁₅", utype = "energy", scale = 4185800, default = "MJ", link = "ڪيلوري", }, ["mcal-15"] = { name1 = "ملي ڪيلوري (15°C)", name2 = "ملي ڪيلوري (15°C)", symbol = "mcal₁₅", utype = "energy", scale = 0.0041858, default = "mJ", link = "ڪيلوري", }, ["Mcal-IT"] = { name1 = "ميگا ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", name2 = "ميگا ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", symbol = "Mcal_IT", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "ڪيلوري", }, ["mcal-IT"] = { name1 = "ملي ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", name2 = "ملي ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", symbol = "mcal_IT", utype = "energy", scale = 0.0041868, default = "mJ", link = "ڪيلوري", }, ["Mcal-th"] = { name1 = "ميگا ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", name2 = "ميگا ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", symbol = "Mcal_th", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "ڪيلوري", }, ["mcal-th"] = { name1 = "ملي ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", name2 = "ملي ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", symbol = "mcal_th", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "ڪيلوري", }, ["Merg"] = { name1 = "ميگا ارگ", name2 = "ميگا ارگ", symbol = "Merg", utype = "energy", scale = 0.1, default = "J", link = "ارگ", }, ["merg"] = { name1 = "ملي ارگ", name2 = "ملي ارگ", symbol = "merg", utype = "energy", scale = 0.0000000001, default = "μJ", link = "ارگ", }, ["MMBtu"] = { name1 = "هڪ ملين برطانوي حرارتي يونٽ", name2 = "هڪ ملين برطانوي حرارتي يونٽ", symbol = "MMBtu", utype = "energy", scale = 1055055852.62, default = "GJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Mt(TNT)"] = { name1 = "ميگاٽن", name1_us = "ميگاٽن", name2 = "ميگاٽن", name2_us = "ميگاٽن", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["Mtoe"] = { name1 = "تيل جي برابر ميگاٽن", name2 = "تيل جي برابر ميگاٽن", symbol = "Mtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e16, default = "PJ", link = "تيل جي برابر ٽن", }, ["MtonTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ميگاٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ميگاٽن", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["mtonTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو مليٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا مليٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو مليٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["MtTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ميگاٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ميگاٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ميگاٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["mtTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو مليٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا مليٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو مليٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["MW.h"] = { name1 = "ميگا واٽ-ڪلاڪ", name2 = "ميگا واٽ-ڪلاڪ", symbol = "MW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["mW.h"] = { name1 = "ملي واٽ-ڪلاڪ", name2 = "ملي واٽ-ڪلاڪ", symbol = "mW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["MWh"] = { name1 = "ميگا واٽ-ڪلاڪ", name2 = "ميگا واٽ-ڪلاڪ", symbol = "MWh", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["mWh"] = { name1 = "ملي واٽ-ڪلاڪ", name2 = "ملي واٽ-ڪلاڪ", symbol = "mWh", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["PSh"] = { name1 = "Pferdestärkenstunde", name2 = "Pferdestärkenstunde", symbol = "PSh", utype = "energy", scale = 2647795.5, default = "kWh", }, ["quad"] = { name1 = "ڪواڊريلين برطانوي حرارتي يونٽ", name2 = "ڪواڊريلين برطانوي حرارتي يونٽ", symbol = "quad", utype = "energy", scale = 1.054804e18, default = "EJ", link = "ڪواڊ (يونٽ)", }, ["Ry"] = { name1 = "رڊبرگ", name2 = "رڊبرگ", symbol = "Ry", utype = "energy", scale = 2.1798741e-18, default = "eV", link = "رڊبرگ مستقل", }, ["scf"] = { name1 = "معياري ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "معياري ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["scfoot"] = { name1 = "معياري ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "معياري ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["t(TNT)"] = { name1 = "ٽن", name1_us = "ٽن", name2 = "ٽن", name2_us = "ٽن", symbol = "t", utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["th"] = { name1 = "ٿرمي", name2 = "ٿرمي", symbol = "th", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "يونٽن جي تبديلي#توانائي", }, ["thm-EC"] = { name1 = "ٿرم (EC)", name2 = "ٿرم (EC)", symbol = "thm (EC)", utype = "energy", scale = 105506000, default = "MJ", link = "ٿرم", }, ["thm-UK"] = { name1 = "ٿرم (برطانيا)", name2 = "ٿرم (برطانيا)", symbol = "thm (UK)", utype = "energy", scale = 105505585.257348, default = "MJ", link = "ٿرم", }, ["thm-US"] = { name1 = "ٿرم (آمريڪا)", name1_us = "ٿرم (آمريڪا)", name2 = "ٿرم (آمريڪا)", name2_us = "ٿرم (آمريڪا)", symbol = "thm (US)", sym_us = "thm (U.S.)", utype = "energy", scale = 105480400, default = "MJ", link = "ٿرم", }, ["toe"] = { name1 = "تيل جي برابر ٽن", name2 = "تيل جي برابر ٽن", symbol = "toe", utype = "energy", scale = 41868000000, default = "GJ", }, ["tonTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["tTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["TtonTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ٽيراٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ٽيراٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ٽيراٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["TtTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ٽيراٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ٽيراٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ٽيراٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["TW.h"] = { name1 = "ٽيرا واٽ-ڪلاڪ", name2 = "ٽيرا واٽ-ڪلاڪ", symbol = "TW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["TWh"] = { name1 = "ٽيرا واٽ-ڪلاڪ", name2 = "ٽيرا واٽ-ڪلاڪ", symbol = "TWh", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["W.h"] = { name1 = "واٽ-ڪلاڪ", name2 = "واٽ-ڪلاڪ", symbol = "W⋅h", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["Wh"] = { name1 = "واٽ-ڪلاڪ", name2 = "واٽ-ڪلاڪ", symbol = "Wh", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["μerg"] = { name1 = "مائڪرو ارگ", name2 = "مائڪرو ارگ", symbol = "μerg", utype = "energy", scale = 1e-13, default = "nJ", link = "ارگ", }, ["μW.h"] = { name1 = "مائڪرو واٽ-ڪلاڪ", name2 = "مائڪرو واٽ-ڪلاڪ", symbol = "μW⋅h", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["μWh"] = { name1 = "مائڪرو واٽ-ڪلاڪ", name2 = "مائڪرو واٽ-ڪلاڪ", symbol = "μWh", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["-kW.h"] = { target = "kW.h", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["btu"] = { target = "BTU", }, ["Calorie"] = { target = "Cal", }, ["ft.lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["ft·lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["g-cal-15"] = { target = "cal-15", }, ["g-cal-IT"] = { target = "cal-IT", }, ["g-cal-th"] = { target = "cal-th", }, ["g-kcal-15"] = { target = "kcal-15", }, ["g-kcal-IT"] = { target = "kcal-IT", }, ["g-kcal-th"] = { target = "kcal-th", }, ["g-Mcal-15"] = { target = "Mcal-15", }, ["g-mcal-15"] = { target = "mcal-15", }, ["g-Mcal-IT"] = { target = "Mcal-IT", }, ["g-mcal-IT"] = { target = "mcal-IT", }, ["g-Mcal-th"] = { target = "Mcal-th", }, ["g-mcal-th"] = { target = "mcal-th", }, ["GW-h"] = { target = "GW.h", }, ["GW·h"] = { target = "GW.h", }, ["Hartree"] = { target = "Eh", }, ["hp.h"] = { target = "hph", }, ["in.lb-f"] = { target = "inlb-f", }, ["in.lbf"] = { target = "inlbf", }, ["in.oz-f"] = { target = "inoz-f", }, ["in.ozf"] = { target = "inozf", }, ["kbboe"] = { target = "kBOE", symbol = "kbboe", }, ["kg-cal-15"] = { target = "Cal-15", }, ["kg-cal-IT"] = { target = "Cal-IT", }, ["kg-cal-th"] = { target = "Cal-th", }, ["kW-h"] = { target = "kW.h", }, ["kW·h"] = { target = "kW.h", }, ["MW-h"] = { target = "MW.h", }, ["mW-h"] = { target = "mW.h", }, ["MW·h"] = { target = "MW.h", }, ["TW-h"] = { target = "TW.h", }, ["uerg"] = { target = "μerg", }, ["uW-h"] = { target = "μW.h", }, ["uW.h"] = { target = "μW.h", }, ["uWh"] = { target = "μWh", }, ["W-h"] = { target = "W.h", }, ["eVpar"] = { _name1 = "اليڪٽران وولٽ", _symbol = "eV", utype = "energy per chemical amount", scale = 96485.332123310014, prefixes = 1, default = "kcal/mol", defkey = "eVpar", linkey = "eVpar", link = "اليڪٽران وولٽ", }, ["kcal/mol"] = { per = { "kcal", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kJ/mol", link = "ڪلو ڪيلوري في مول", }, ["kJ/mol"] = { per = { "kJ", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kcal/mol", link = "جول في مول", }, ["kWh/100 km"] = { name1 = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ في 100 ڪلوميٽر", name1_us = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ في 100 ڪلوميٽر", name2 = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ في 100 ڪلوميٽر", name2_us = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ في 100 ڪلوميٽر", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 36, default = "MJ/km kWh/mi", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["kWh/100 mi"] = { name1 = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ في 100 ميل", name2 = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ في 100 ميل", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;mi", utype = "energy per unit length", scale = 22.3694, default = "mpge", link = "گيسولين جي برابر ميل في گيلن", }, ["MJ/100 km"] = { name1 = "ميگا جول في 100 ڪلوميٽر", name1_us = "ميگا جول في 100 ڪلوميٽر", name2 = "ميگا جول في 100 ڪلوميٽر", name2_us = "ميگا جول في 100 ڪلوميٽر", symbol = "MJ/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 10, default = "BTU/mi", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["mpge"] = { name1 = "گيسولين جي برابر ميل في گيلن", name2 = "گيسولين جي برابر ميل في گيلن", symbol = "mpg&#8209;e", utype = "energy per unit length", scale = 1.3263314048360777e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "kWh/100 mi", link = "گيسولين جي برابر ميل في گيلن", }, ["BTU/mi"] = { per = { "BTU", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "v > 1525 ! M ! k ! J/km", }, ["kJ/km"] = { per = { "kJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["kWh/km"] = { per = { "-kW.h", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "MJ/km kWh/mi", }, ["kWh/mi"] = { per = { "-kW.h", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "kWh/km MJ/km", }, ["MJ/km"] = { per = { "MJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["mpg-e"] = { target = "mpge", }, ["BTU/lb"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ في پائونڊ", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ في پائونڊ", symbol = "BTU/lb", utype = "energy per unit mass", scale = 2326, default = "kJ/kg", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["cal/g"] = { name1 = "ڪيلوري في گرام", name2 = "ڪيلوري في گرام", symbol = "cal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184, default = "J/g", }, ["GJ/kg"] = { name1 = "گيگا جول في ڪلوگرام", name2 = "گيگا جول في ڪلوگرام", symbol = "GJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e9, default = "ktTNT/t", link = "مخصوص توانائي", }, ["J/g"] = { name1 = "جول في گرام", name2 = "جول في گرام", symbol = "J/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "kcal/g", link = "مخصوص توانائي", }, ["kcal/g"] = { name1 = "ڪلو ڪيلوري في گرام", name2 = "ڪلو ڪيلوري في گرام", symbol = "kcal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184000, default = "kJ/g", }, ["kJ/g"] = { name1 = "ڪلو جول في گرام", name2 = "ڪلو جول في گرام", symbol = "kJ/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000000, default = "kcal/g", link = "مخصوص توانائي", }, ["kJ/kg"] = { name1 = "ڪلو جول في ڪلوگرام", name2 = "ڪلو جول في ڪلوگرام", symbol = "kJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "BTU/lb", link = "مخصوص توانائي", }, ["ktonTNT/MT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ڪلوٽن في ميٽرڪ ٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ڪلوٽن في ميٽرڪ ٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ڪلوٽن في ميٽرڪ ٽن", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["ktTNT/t"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ڪلوٽن في ٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ڪلوٽن في ٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ڪلوٽن في ٽن", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["MtonTNT/MT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ميگاٽن في ميٽرڪ ٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ميگاٽن في ميٽرڪ ٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ميگاٽن في ميٽرڪ ٽن", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["MtTNT/MT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ميگاٽن في ٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ميگاٽن في ٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ميگاٽن في ٽن", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["TJ/kg"] = { name1 = "ٽيرا جول في ڪلوگرام", name2 = "ٽيرا جول في ڪلوگرام", symbol = "TJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e12, default = "MtTNT/MT", link = "مخصوص توانائي", }, ["Cal/g"] = { per = { "Cal", "g" }, utype = "energy per unit mass", default = "kJ/g", }, ["BTU/cuft"] = { per = { "BTU", "cuft" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(mL)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(mL)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(ml)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(ml)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/l", }, ["Cal/12USozserve"] = { per = { "Cal", "-12USozserve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/USoz"] = { per = { "Cal", "USoz" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/ml", }, ["kJ/L"] = { per = { "kJ", "L" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/l"] = { per = { "kJ", "ll" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/ml"] = { per = { "kJ", "ml" }, utype = "energy per unit volume", default = "Cal/USoz", }, ["MJ/m3"] = { per = { "MJ", "m3" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["Sv"] = { _name1 = "سيورٽ", _symbol = "Sv", utype = "equivalent radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rem", link = "سيورٽ", }, ["rem"] = { _name1 = "ريم", _symbol = "rem", utype = "equivalent radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Sv", link = "روئنٽگن ايڪويولينٽ مين", }, ["g/km"] = { name1 = "گرام في ڪلوميٽر", name1_us = "گرام في ڪلوميٽر", name2 = "گرام في ڪلوميٽر", name2_us = "گرام في ڪلوميٽر", symbol = "g/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "oz/mi", link = "اخراجي گئس", }, ["g/mi"] = { name1 = "گرام في ميل", name2 = "گرام في ميل", symbol = "g/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "g/km", link = "اخراجي گئس", }, ["gCO2/km"] = { name1 = "CO₂ جو گرام في ڪلوميٽر", name1_us = "CO₂ جو گرام في ڪلوميٽر", name2 = "CO₂ جا گرام في ڪلوميٽر", name2_us = "CO₂ جا گرام في ڪلوميٽر", symbol = "g(CO₂)/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "ozCO2/mi", link = "اخراجي گئس", }, ["gCO2/mi"] = { name1 = "CO₂ جو گرام في ميل", name2 = "CO₂ جا گرام في ميل", symbol = "g(CO₂)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "gCO2/km", link = "اخراجي گئس", }, ["kg/km"] = { name1 = "ڪلوگرام في ڪلوميٽر", name1_us = "ڪلوگرام في ڪلوميٽر", name2 = "ڪلوگرام في ڪلوميٽر", name2_us = "ڪلوگرام في ڪلوميٽر", symbol = "kg/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lb/mi", link = "اخراجي گئس", }, ["kgCO2/km"] = { name1 = "CO₂ جو ڪلوگرام في ڪلوميٽر", name1_us = "CO₂ جو ڪلوگرام في ڪلوميٽر", name2 = "CO₂ جا ڪلوگرام في ڪلوميٽر", name2_us = "CO₂ جا ڪلوگرام في ڪلوميٽر", symbol = "kg(CO₂)/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lbCO2/mi", link = "اخراجي گئس", }, ["lb/mi"] = { name1 = "پائونڊ في ميل", name2 = "پائونڊ في ميل", symbol = "lb/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kg/km", link = "اخراجي گئس", }, ["lbCO2/mi"] = { name1 = "CO₂ جو پائونڊ في ميل", name2 = "CO₂ جا پائونڊ في ميل", symbol = "lb(CO₂)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kgCO2/km", link = "اخراجي گئس", }, ["oz/mi"] = { name1 = "اونس في ميل", name2 = "اونس في ميل", symbol = "oz/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "g/km", link = "اخراجي گئس", }, ["ozCO2/mi"] = { name1 = "CO₂ جو اونس في ميل", name2 = "CO₂ جا اونس في ميل", symbol = "oz(CO₂)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "gCO2/km", link = "اخراجي گئس", }, ["cuft/a"] = { name1 = "ڪيوبڪ فوٽ في سال", name2 = "ڪيوبڪ فوٽ في سال", symbol = "cu&nbsp;ft/a", utype = "flow", scale = 8.9730672142368242e-10, default = "m3/a", link = "ڪيوبڪ فوٽ في سيڪنڊ", }, ["cuft/d"] = { name1 = "ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن", name2 = "ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن", symbol = "cu&nbsp;ft/d", utype = "flow", scale = 3.2774128000000003e-7, default = "m3/d", link = "ڪيوبڪ فوٽ في سيڪنڊ", }, ["cuft/h"] = { name1 = "ڪيوبڪ فوٽ في ڪلاڪ", name2 = "ڪيوبڪ فوٽ في ڪلاڪ", symbol = "cu&nbsp;ft/h", utype = "flow", scale = 7.8657907200000004e-6, default = "m3/h", link = "ڪيوبڪ فوٽ في سيڪنڊ", }, ["cuft/min"] = { name1 = "ڪيوبڪ فوٽ في منٽ", name2 = "ڪيوبڪ فوٽ في منٽ", symbol = "cu&nbsp;ft/min", utype = "flow", scale = 0.00047194744319999999, default = "m3/min", }, ["cuft/s"] = { name1 = "ڪيوبڪ فوٽ في سيڪنڊ", name2 = "ڪيوبڪ فوٽ في سيڪنڊ", symbol = "cu&nbsp;ft/s", utype = "flow", scale = 28316846592e-12, default = "m3/s", }, ["cumi/a"] = { name1 = "ڪيوبڪ ميل في سال", name2 = "ڪيوبڪ ميل في سال", symbol = "cu&nbsp;mi/a", utype = "flow", scale = 132.08171170940057, default = "km3/a", link = "ڪيوبڪ فوٽ في سيڪنڊ", }, ["cuyd/h"] = { name1 = "ڪيوبڪ گز في ڪلاڪ", name2 = "ڪيوبڪ گز في ڪلاڪ", symbol = "cuyd/h", utype = "flow", scale = 0.00021237634944000001, default = "m3/h", link = "ڪيوبڪ فوٽ في سيڪنڊ", }, ["cuyd/s"] = { name1 = "ڪيوبڪ گز في سيڪنڊ", name2 = "ڪيوبڪ گز في سيڪنڊ", symbol = "cu&nbsp;yd/s", utype = "flow", scale = 0.76455485798400002, default = "m3/s", }, ["Goilbbl/a"] = { name1 = "هڪ بلين بيرل في سال", name2 = "هڪ بلين بيرل في سال", symbol = "Gbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933836, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3/a", link = "بيرل في ڏينهن", }, ["impgal/h"] = { name1 = "امپيريل گيلن في ڪلاڪ", name2 = "امپيريل گيلن في ڪلاڪ", symbol = "imp&nbsp;gal/h", utype = "flow", scale = 1.2628027777777779e-6, default = "m3/h", link = "گيلن", }, ["impgal/min"] = { name1 = "امپيريل گيلن في منٽ", name2 = "امپيريل گيلن في منٽ", symbol = "imp gal/min", utype = "flow", scale = 7.5768166666666671e-5, default = "m3/s", link = "گيلن", }, ["impgal/s"] = { name1 = "امپيريل گيلن في سيڪنڊ", name2 = "امپيريل گيلن في سيڪنڊ", symbol = "impgal/s", utype = "flow", scale = 0.00454609, default = "m3/s", link = "امپيريل گيلن في سيڪنڊ", }, ["km3/a"] = { name1 = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر في سال", name1_us = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر في سال", name2 = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر في سال", name2_us = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر في سال", symbol = "km³/a", utype = "flow", scale = 31.68808781402895, default = "cumi/a", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["km3/d"] = { name1 = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر في ڏينهن", name1_us = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر في ڏينهن", name2 = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر في ڏينهن", name2_us = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر في ڏينهن", symbol = "km³/d", utype = "flow", scale = 11574.074074074075, default = "cuft/d", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["koilbbl/a"] = { name1 = "هڪ هزار بيرل في سال", name2 = "هڪ هزار بيرل في سال", symbol = "kbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-6, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/a", link = "بيرل في ڏينهن", }, ["koilbbl/d"] = { name1 = "هڪ هزار بيرل في ڏينهن", name2 = "هڪ هزار بيرل في ڏينهن", symbol = "kbbl/d", utype = "flow", scale = 0.0018401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/d", link = "بيرل في ڏينهن", }, ["L/h"] = { name1 = "ليٽر في ڪلاڪ", name1_us = "ليٽر في ڪلاڪ", name2 = "ليٽر في ڪلاڪ", name2_us = "ليٽر في ڪلاڪ", symbol = "L/h", utype = "flow", scale = 2.7777777777777776e-7, default = "impgal/h USgal/h", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["L/min"] = { name1 = "ليٽر في منٽ", name1_us = "ليٽر في منٽ", name2 = "ليٽر في منٽ", name2_us = "ليٽر في منٽ", symbol = "L/min", utype = "flow", scale = 1.6666666666666667e-5, default = "impgal/min USgal/min", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["L/s"] = { name1 = "ليٽر في سيڪنڊ", name1_us = "ليٽر في سيڪنڊ", name2 = "ليٽر في سيڪنڊ", name2_us = "ليٽر في سيڪنڊ", symbol = "L/s", utype = "flow", scale = 0.001, default = "cuft/s", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["m3/a"] = { name1 = "ڪيوبڪ ميٽر في سال", name1_us = "ڪيوبڪ ميٽر في سال", name2 = "ڪيوبڪ ميٽر في سال", name2_us = "ڪيوبڪ ميٽر في سال", symbol = "m³/a", utype = "flow", scale = 3.1688087814028947e-8, default = "cuft/a", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["m3/d"] = { name1 = "ڪيوبڪ ميٽر في ڏينهن", name1_us = "ڪيوبڪ ميٽر في ڏينهن", name2 = "ڪيوبڪ ميٽر في ڏينهن", name2_us = "ڪيوبڪ ميٽر في ڏينهن", symbol = "m³/d", utype = "flow", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "cuft/d", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["m3/h"] = { name1 = "ڪيوبڪ ميٽر في ڪلاڪ", name1_us = "ڪيوبڪ ميٽر في ڪلاڪ", name2 = "ڪيوبڪ ميٽر في ڪلاڪ", name2_us = "ڪيوبڪ ميٽر في ڪلاڪ", symbol = "m³/h", utype = "flow", scale = 0.00027777777777777778, default = "cuft/h", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["m3/min"] = { name1 = "ڪيوبڪ ميٽر في منٽ", name1_us = "ڪيوبڪ ميٽر في منٽ", name2 = "ڪيوبڪ ميٽر في منٽ", name2_us = "ڪيوبڪ ميٽر في منٽ", symbol = "m³/min", utype = "flow", scale = 0.016666666666666666, default = "cuft/min", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["m3/s"] = { name1 = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", name1_us = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", name2 = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", name2_us = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", symbol = "m³/s", utype = "flow", scale = 1, default = "cuft/s", }, ["Moilbbl/a"] = { name1 = "هڪ ملين بيرل في سال", name2 = "هڪ ملين بيرل في سال", symbol = "Mbbl/a", utype = "flow", scale = 0.0050380033629933837, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/a", link = "بيرل في ڏينهن", }, ["Moilbbl/d"] = { name1 = "هڪ ملين بيرل في ڏينهن", name2 = "هڪ ملين بيرل في ڏينهن", symbol = "Mbbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/d", link = "بيرل في ڏينهن", }, ["oilbbl/a"] = { name1 = "بيرل في سال", name2 = "بيرل في سال", symbol = "bbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-9, default = "m3/a", link = "بيرل في ڏينهن", }, ["oilbbl/d"] = { name1 = "بيرل في ڏينهن", name2 = "بيرل في ڏينهن", symbol = "bbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333336e-6, default = "m3/d", }, ["Toilbbl/a"] = { name1 = "هڪ ٽريلين بيرل في سال", name2 = "هڪ ٽريلين بيرل في سال", symbol = "Tbbl/a", utype = "flow", scale = 5038.0033629933832, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3/a", link = "بيرل في ڏينهن", }, ["U.S.gal/d"] = { name1 = "آمريڪي گيلن في ڏينهن", name2 = "آمريڪي گيلن في ڏينهن", symbol = "U.S.&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", customary= 1, }, ["U.S.gal/h"] = { name1 = "گيلن في ڪلاڪ", name2 = "گيلن في ڪلاڪ", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "گيلن", customary= 2, }, ["U.S.gal/min"] = { name1 = "آمريڪي گيلن في منٽ", name2 = "آمريڪي گيلن في منٽ", symbol = "U.S.&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "گيلن", }, ["USgal/a"] = { name1 = "آمريڪي گيلن في سال", name2 = "آمريڪي گيلن في سال", symbol = "US&nbsp;gal/a", utype = "flow", scale = 1.1995246102365199e-10, default = "m3/s", }, ["USgal/d"] = { name1 = "آمريڪي گيلن في ڏينهن", name2 = "آمريڪي گيلن في ڏينهن", symbol = "US&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", }, ["USgal/h"] = { name1 = "گيلن في ڪلاڪ", name2 = "گيلن في ڪلاڪ", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "گيلن", customary= 1, }, ["USgal/min"] = { name1 = "آمريڪي گيلن في منٽ", name2 = "آمريڪي گيلن في منٽ", symbol = "US&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "گيلن", }, ["USgal/s"] = { name1 = "آمريڪي گيلن في سيڪنڊ", name1_us = "آمريڪي گيلن في سيڪنڊ", name2 = "آمريڪي گيلن في سيڪنڊ", name2_us = "آمريڪي گيلن في سيڪنڊ", symbol = "USgal/s", utype = "flow", scale = 0.003785411784, default = "m3/s", link = "آمريڪي گيلن في سيڪنڊ", }, ["ft3/a"] = { target = "cuft/a", }, ["ft3/d"] = { target = "cuft/d", }, ["ft3/h"] = { target = "cuft/h", }, ["ft3/s"] = { target = "cuft/s", }, ["Gcuft/a"] = { target = "e9cuft/a", }, ["Gcuft/d"] = { target = "e9cuft/d", }, ["kcuft/a"] = { target = "e3cuft/a", }, ["kcuft/d"] = { target = "e3cuft/d", }, ["kcuft/s"] = { target = "e3cuft/s", }, ["Mcuft/a"] = { target = "e6cuft/a", }, ["Mcuft/d"] = { target = "e6cuft/d", }, ["Mcuft/s"] = { target = "e6cuft/s", }, ["m³/s"] = { target = "m3/s", }, ["Tcuft/a"] = { target = "e12cuft/a", }, ["Tcuft/d"] = { target = "e12cuft/d", }, ["u.s.gal/min"] = { target = "U.S.gal/min", }, ["usgal/min"] = { target = "USgal/min", }, ["-LTf"] = { name1 = "لانگ ٽن-فورس", name2 = "لانگ ٽن-فورس", symbol = "LTf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["-STf"] = { name1 = "شارٽ ٽن-فورس", name2 = "شارٽ ٽن-فورس", symbol = "STf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["dyn"] = { name1 = "ڊائن", symbol = "dyn", utype = "force", scale = 0.00001, default = "gr-f", }, ["g-f"] = { name1 = "گرام-فورس", name2 = "گرام-فورس", symbol = "g_f", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["gf"] = { name1 = "گرام-فورس", name2 = "گرام-فورس", symbol = "gf", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN ozf", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["gr-f"] = { name1 = "گرين-فورس", name2 = "گرين-فورس", symbol = "gr_f", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "پائونڊ-فورس", }, ["grf"] = { name1 = "گرين-فورس", name2 = "گرين-فورس", symbol = "grf", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "پائونڊ-فورس", }, ["kdyn"] = { name1 = "ڪلوڊائن", symbol = "kdyn", utype = "force", scale = 0.01, default = "oz-f", link = "ڊائن", }, ["kg-f"] = { name1 = "ڪلوگرام-فورس", name2 = "ڪلوگرام-فورس", symbol = "kg_f", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", }, ["kgf"] = { name1 = "ڪلوگرام-فورس", name2 = "ڪلوگرام-فورس", symbol = "kgf", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lbf", }, ["kp"] = { name1 = "ڪلوپونڊ", symbol = "kp", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["L/T-f"] = { name1 = "لانگ ٽن-فورس", name2 = "لانگ ٽن-فورس", symbol = "L/T_f", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["L/Tf"] = { name1 = "لانگ ٽن-فورس", name2 = "لانگ ٽن-فورس", symbol = "L/Tf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["lb-f"] = { name1 = "پائونڊ-فورس", name2 = "پائونڊ-فورس", symbol = "lb_f", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "پائونڊ-فورس", }, ["lbf"] = { name1 = "پائونڊ-فورس", name2 = "پائونڊ-فورس", symbol = "lbf", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "پائونڊ-فورس", }, ["lb(f)"] = { name1 = "پائونڊ", symbol = "lb", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "پائونڊ-فورس", }, ["LT-f"] = { name1 = "لانگ ٽن-فورس", name2 = "لانگ ٽن-فورس", symbol = "LT_f", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["LTf"] = { name1 = "لانگ ٽن-فورس", name2 = "لانگ ٽن-فورس", symbol = "LTf", usename = 1, utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["Mdyn"] = { name1 = "ميگاڊائن", symbol = "Mdyn", utype = "force", scale = 10, default = "lb-f", link = "ڊائن", }, ["mdyn"] = { name1 = "مليڊائن", symbol = "mdyn", utype = "force", scale = 0.00000001, default = "gr-f", link = "ڊائن", }, ["mg-f"] = { name1 = "مليگرام-فورس", name2 = "مليگرام-فورس", symbol = "mg_f", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["mgf"] = { name1 = "مليگرام-فورس", name2 = "مليگرام-فورس", symbol = "mgf", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN grf", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["Mp"] = { name1 = "ميگاپونڊ", symbol = "Mp", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["mp"] = { name1 = "مليپونڊ", symbol = "mp", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["N"] = { _name1 = "نيوٽن", _symbol = "N", utype = "force", scale = 1, prefixes = 1, default = "lb-f", link = "نيوٽن (يونٽ)", }, ["oz-f"] = { name1 = "اونس-فورس", name2 = "اونس-فورس", symbol = "oz_f", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "پائونڊ-فورس", }, ["ozf"] = { name1 = "اونس-فورس", name2 = "اونس-فورس", symbol = "ozf", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "پائونڊ-فورس", }, ["p"] = { name1 = "پونڊ", symbol = "p", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["pdl"] = { name1 = "پائونڊل", symbol = "pdl", utype = "force", scale = 0.138254954376, default = "N", }, ["S/T-f"] = { name1 = "شارٽ ٽن-فورس", name2 = "شارٽ ٽن-فورس", symbol = "S/T_f", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["S/Tf"] = { name1 = "شارٽ ٽن-فورس", name2 = "شارٽ ٽن-فورس", symbol = "S/Tf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["ST-f"] = { name1 = "شارٽ ٽن-فورس", name2 = "شارٽ ٽن-فورس", symbol = "ST_f", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["STf"] = { name1 = "شارٽ ٽن-فورس", name2 = "شارٽ ٽن-فورس", symbol = "STf", usename = 1, utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["t-f"] = { name1 = "ٽن-فورس", name2 = "ٽن-فورس", symbol = "t_f", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "ٽن-فورس#ٽن-فورس", }, ["tf"] = { name1 = "ٽن-فورس", name2 = "ٽن-فورس", symbol = "tf", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LTf STf", link = "ٽن-فورس#ٽن-فورس", }, ["dyne"] = { target = "dyn", }, ["newtons"] = { target = "N", }, ["poundal"] = { target = "pdl", }, ["tonne-force"] = { target = "tf", }, ["impgal/mi"] = { per = { "@impgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km USgal/mi", }, ["km/L"] = { per = { "km", "L" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["km/l"] = { per = { "km", "ll" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["L/100 km"] = { per = { "L", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[گاڏين ۾ ٻارڻ جي معيشت#ماپ جا يونٽ|L/100&nbsp;km]]", }, ["l/100 km"] = { per = { "ll", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[گاڏين ۾ ٻارڻ جي معيشت#ماپ جا يونٽ|l/100&nbsp;km]]", }, ["L/km"] = { per = { "L", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["l/km"] = { per = { "ll", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["mi/impqt"] = { per = { "mi", "impqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/U.S.qt"] = { per = { "mi", "U.S.qt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/USqt"] = { per = { "mi", "USqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/usqt"] = { per = { "mi", "usqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mpgimp"] = { per = { "mi", "@impgal" }, symbol = "mpg_&#8209;imp", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgus", symlink = "[[گاڏين ۾ ٻارڻ جي معيشت#ماپ جا يونٽ|mpg]]_{&#8209;[[امپيريل يونٽ|imp]]}", }, ["mpgus"] = { per = { "mi", "+USgal" }, symbol = "mpg_&#8209;US", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgimp", symlink = "[[گاڏين ۾ ٻارڻ جي معيشت#ماپ جا يونٽ|mpg]]_{&#8209;[[آمريڪي روايتي يونٽ|US]]}", }, ["U.S.gal/mi"] = { per = { "*U.S.gal", "mi" }, sp_us = true, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["usgal/mi"] = { per = { "+USgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["L/100km"] = { target = "L/100 km", }, ["l/100km"] = { target = "l/100 km", }, ["mpg"] = { shouldbe = "%{mpgus%} آمريڪي گيلن في ميل لاءِ يا %{mpgimp%} امپيريل گيلن في ميل لاءِ استعمال ڪريو (%{mpg%} نه)", }, ["mpgU.S."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg_&#8209;U.S.", sp_us = true, symlink = "[[گاڏين ۾ ٻارڻ جي معيشت#ماپ جا يونٽ|mpg]]_{&#8209;[[آمريڪي روايتي يونٽ|U.S.]]}", }, ["mpgu.s."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg_&#8209;U.S.", sp_us = true, symlink = "[[گاڏين ۾ ٻارڻ جي معيشت#ماپ جا يونٽ|mpg]]_{&#8209;[[آمريڪي روايتي يونٽ|U.S.]]}", }, ["mpgUS"] = { target = "mpgus", }, ["USgal/mi"] = { target = "usgal/mi", }, ["kPa/m"] = { per = { "kPa", "-m-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "psi/ft", }, ["psi/ft"] = { per = { "psi", "-ft-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "kPa/m", }, ["cm/km"] = { name1 = "سينٽي ميٽر في ڪلوميٽر", name1_us = "سينٽي ميٽر في ڪلوميٽر", name2 = "سينٽي ميٽر في ڪلوميٽر", name2_us = "سينٽي ميٽر في ڪلوميٽر", symbol = "cm/km", utype = "gradient", scale = 0.00001, default = "ft/mi", link = "درجو (ڍال)", }, ["ft/mi"] = { name1 = "فوٽ في ميل", name2 = "فوٽ في ميل", symbol = "ft/mi", utype = "gradient", scale = 0.00018939393939393939, default = "v < 5.28 ! c ! ! m/km", link = "درجو (ڍال)", }, ["ft/nmi"] = { name1 = "فوٽ في سامونڊي ميل", name2 = "فوٽ في سامونڊي ميل", symbol = "ft/nmi", utype = "gradient", scale = 0.00016457883369330455, default = "v < 6.076 ! c ! ! m/km", link = "درجو (ڍال)", }, ["in/ft"] = { name1 = "انچ في فوٽ", name2 = "انچ في فوٽ", symbol = "in/ft", utype = "gradient", scale = 0.083333333333333329, default = "mm/m", link = "درجو (ڍال)", }, ["in/mi"] = { name1 = "انچ في ميل", name2 = "انچ في ميل", symbol = "in/mi", utype = "gradient", scale = 1.5782828282828283e-5, default = "v < 0.6336 ! m ! c ! m/km", link = "درجو (ڍال)", }, ["m/km"] = { name1 = "ميٽر في ڪلوميٽر", name1_us = "ميٽر في ڪلوميٽر", name2 = "ميٽر في ڪلوميٽر", name2_us = "ميٽر في ڪلوميٽر", symbol = "m/km", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "ft/mi", link = "درجو (ڍال)", }, ["mm/km"] = { name1 = "ملي ميٽر في ڪلوميٽر", name1_us = "ملي ميٽر في ڪلوميٽر", name2 = "ملي ميٽر في ڪلوميٽر", name2_us = "ملي ميٽر في ڪلوميٽر", symbol = "mm/km", utype = "gradient", scale = 0.000001, default = "in/mi", link = "درجو (ڍال)", }, ["mm/m"] = { name1 = "ملي ميٽر في ميٽر", name1_us = "ملي ميٽر في ميٽر", name2 = "ملي ميٽر في ميٽر", name2_us = "ملي ميٽر في ميٽر", symbol = "mm/m", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "in/ft", link = "درجو (ڍال)", }, ["admi"] = { name1 = "ايڊمرلٽي ميل", symbol = "nmi&nbsp;(admiralty)", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "سامونڊي ميل", }, ["AU"] = { name1 = "فلڪياتي يونٽ", symbol = "AU", utype = "length", scale = 149597870700, default = "km mi", }, ["Brnmi"] = { name1 = "برطانوي سامونڊي ميل", symbol = "(Brit)&nbsp;nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "سامونڊي ميل", }, ["bu"] = { name2 = "بو", symbol = "bu", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0030303030303030303, default = "mm", link = "جاپاني ماپ جا يونٽ#ڊيگهه", }, ["ch"] = { name1 = "چين", symbol = "ch", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "چين (يونٽ)", }, ["chlk"] = { name1 = "[[چين (يونٽ)|چين]]", symbol = "[[چين (يونٽ)|ch]]", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["chain"] = { symbol = "چين", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "چين (يونٽ)", }, ["chainlk"] = { symbol = "[[چين (يونٽ)|چين]]", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["dpcm"] = { name2 = "ڊاٽ/سينٽي ميٽر", symbol = "dot/cm", utype = "length", scale = 100, invert = -1, iscomplex= true, default = "dpi", link = "ڊاٽ في انچ", }, ["dpi"] = { name2 = "ڊي پي آءِ", symbol = "DPI", utype = "length", scale = 39.370078740157481, invert = -1, iscomplex= true, default = "pitch", link = "ڊاٽ في انچ", }, ["fathom"] = { symbol = "فيڌم", usename = 1, utype = "length", scale = 1.8288, default = "ft m", }, ["foot"] = { name1 = "فوٽ", name2 = "فوٽ", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "فوٽ (يونٽ)", }, ["ft"] = { name1 = "فوٽ", name2 = "فوٽ", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, exception= "integer_more_precision", default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "فوٽ (يونٽ)", }, ["furlong"] = { symbol = "فرلانگ", usename = 1, utype = "length", scale = 201.168, default = "ft m", }, ["Gly"] = { name1 = "گيگا نوري سال", symbol = "Gly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e24, default = "Mpc", link = "نوري سال#وصفون", }, ["Gpc"] = { name1 = "گيگاپارسيڪ", symbol = "Gpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e25, default = "Gly", link = "پارسيڪ#ميگاپارسيڪ ۽ گيگاپارسيڪ", }, ["hand"] = { name1 = "هٿ", symbol = "h", utype = "length", builtin = "hand", scale = 0.1016, iscomplex= true, default = "in cm", link = "هٿ (يونٽ)", }, ["in"] = { name1 = "انچ", name2 = "انچ", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, exception= "subunit_more_precision", default = "mm", }, ["inabbreviated"] = { name2 = "انچ", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, default = "mm", link = "انچ", }, ["kly"] = { name1 = "ڪلو نوري سال", symbol = "kly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e18, default = "pc", link = "نوري سال#وصفون", }, ["kpc"] = { name1 = "ڪلوپارسيڪ", symbol = "kpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e19, default = "kly", link = "پارسيڪ#پارسيڪ ۽ ڪلوپارسيڪ", }, ["LD"] = { name1 = "قمري فاصلو", symbol = "LD", utype = "length", scale = 384403000, default = "km mi", link = "قمري فاصلو (فلڪيات)", }, ["league"] = { symbol = "ليگ", usename = 1, utype = "length", scale = 4828.032, default = "km", link = "ليگ (يونٽ)", }, ["ly"] = { name1 = "نوري سال", symbol = "ly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e15, default = "AU", }, ["m"] = { _name1 = "ميٽر", _name1_us= "ميٽر", _symbol = "m", utype = "length", scale = 1, prefixes = 1, default = "v > 0 and v < 3 ! ftin ! ft", link = "ميٽر", }, ["mi"] = { name1 = "ميل", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["ch"] = { 80, default = "km" }, ["chlk"] = { 80, default = "km" }, ["chain"] = { 80, default = "km" }, ["chainlk"] = { 80, default = "km" }, ["ft"] = { 5280, default = "km" }, ["furlong"] = { 8, default = "km" }, ["yd"] = { 1760, default = "km" } }, }, ["mil"] = { symbol = "مل", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "انچ جو هزارون حصو", }, ["Mly"] = { name1 = "ميگا نوري سال", symbol = "Mly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e21, default = "kpc", link = "نوري سال#وصفون", }, ["Mpc"] = { name1 = "ميگاپارسيڪ", symbol = "Mpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e22, default = "Mly", link = "پارسيڪ#ميگاپارسيڪ ۽ گيگاپارسيڪ", }, ["NM"] = { name1 = "سامونڊي ميل", symbol = "NM", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["nmi"] = { name1 = "سامونڊي ميل", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["oldUKnmi"] = { name1 = "سامونڊي ميل", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", }, ["oldUSnmi"] = { name1 = "سامونڊي ميل", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", }, ["pc"] = { name1 = "پارسيڪ", symbol = "pc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e16, default = "ly", }, ["perch"] = { name1 = "پرچ", name2 = "پرچ", symbol = "پرچ", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "راڊ (يونٽ)", }, ["pitch"] = { name2 = "μm", symbol = "μm", utype = "length", scale = 1e-6, default = "dpi", defkey = "pitch", linkey = "pitch", link = "ڊاٽ في انچ", }, ["pole"] = { symbol = "پول", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "راڊ (يونٽ)", }, ["pre1954U.S.nmi"] = { name1 = "(1954ع کان اڳ&nbsp;آمريڪي) سامونڊي ميل", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "سامونڊي ميل", }, ["pre1954USnmi"] = { name1 = "(1954ع کان اڳ&nbsp;آمريڪي) سامونڊي ميل", name1_us = "(1954ع کان اڳ&nbsp;آمريڪي) سامونڊي ميل", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;US) nmi", sym_us = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "سامونڊي ميل", }, ["rd"] = { name1 = "راڊ", symbol = "rd", utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "راڊ (يونٽ)", }, ["royal cubit"] = { name1 = "شاهي ڪيوبٽ", symbol = "cu", utype = "length", scale = 0.524, default = "mm", }, ["rtkm"] = { name1 = "رستي جو ڪلوميٽر", name1_us = "رستي جو ڪلوميٽر", symbol = "km", utype = "length", scale = 1000, default = "mi", link = "ڪلوميٽر", }, ["rtmi"] = { name1 = "رستي جو ميل", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", link = "ميل", }, ["shaku"] = { name1 = "شاڪو", name2 = "شاڪو", symbol = "شاڪو", usename = 1, utype = "length", scale = 0.30303030303030304, default = "m", link = "شاڪو (يونٽ)", }, ["sm"] = { name1 = "سموٽ", symbol = "sm", utype = "length", scale = 1.70180, default = "m", link = "سموٽ (يونٽ)", }, ["smi"] = { name1 = "قانوني ميل", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["chain"] = { 80, default = "km" } }, }, ["solar radius"] = { name1 = "شمسي رداس", name2 = "شمسي رداس", symbol = "''R''_☉", utype = "length", scale = 695700e3, default = "km", }, ["sun"] = { name1 = "سن", name2 = "سن", symbol = "سن", usename = 1, utype = "length", scale = 0.030303030303030304, default = "mm", link = "جاپاني ماپ جا يونٽ#ڊيگهه", }, ["thou"] = { name1 = "ٿائو", name2 = "ٿائو", symbol = "ٿائو", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "انچ جو هزارون حصو", }, ["verst"] = { symbol = "ورسٽ", usename = 1, utype = "length", scale = 1066.8, default = "km mi", }, ["yd"] = { name1 = "گز", symbol = "yd", utype = "length", scale = 0.9144, default = "m", subdivs = { ["ft"] = { 3, default = "m" } }, }, ["μin"] = { name1 = "مائڪرو انچ", name2 = "مائڪرو انچ", symbol = "μin", utype = "length", scale = 0.0000000254, default = "nm", link = "ايس آءِ اڳياڙي#غير ميٽرڪ يونٽ", }, ["Å"] = { name1 = "اينگسٽروم", symbol = "Å", utype = "length", scale = 0.0000000001, default = "in", }, ["Hz"] = { _name1 = "هرٽز", _name2 = "هرٽز", _symbol = "Hz", utype = "length", scale = 3.3356409519815204e-9, invert = -1, iscomplex= true, prefixes = 1, default = "m", link = "هرٽز", }, ["rpm"] = { name1 = "چڪر في منٽ", name2 = "چڪر في منٽ", symbol = "rpm", utype = "length", scale = 5.5594015866358675e-11, invert = -1, iscomplex= true, default = "Hz", link = "چڪر في منٽ", }, ["-ft-frac"] = { target = "ft", link = "فريڪچر گريڊيئنٽ", }, ["-in-stiff"] = { target = "in", link = "سختي", }, ["-m-frac"] = { target = "m", link = "فريڪچر گريڊيئنٽ", }, ["-m-stiff"] = { target = "m", link = "سختي", }, ["100km"] = { target = "km", multiplier= 100, }, ["100mi"] = { target = "mi", multiplier= 100, }, ["100miles"] = { target = "mi", symbol = "ميل", multiplier= 100, }, ["admiralty nmi"] = { target = "oldUKnmi", }, ["angstrom"] = { target = "Å", }, ["au"] = { target = "AU", symbol = "au", }, ["feet"] = { target = "ft", }, ["hands"] = { target = "hand", }, ["inch"] = { target = "in", }, ["inches"] = { target = "in", }, ["light-year"] = { target = "ly", }, ["meter"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["meters"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["metre"] = { target = "m", }, ["metres"] = { target = "m", }, ["micrometre"] = { target = "μm", }, ["micron"] = { target = "μm", default = "μin", }, ["mile"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["miles"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["parsec"] = { target = "pc", }, ["rod"] = { target = "rd", }, ["smoot"] = { target = "sm", }, ["uin"] = { target = "μin", }, ["yard"] = { target = "yd", }, ["yards"] = { target = "yd", }, ["yds"] = { target = "yd", }, ["dtex"] = { name1 = "ڊيسي ٽيڪس", name2 = "ڊيسي ٽيڪس", symbol = "dtex", utype = "linear density", scale = 1e-7, default = "lb/yd", link = "ڪپڙي جي ماپ جا يونٽ#يونٽ", }, ["kg/cm"] = { name1 = "ڪلوگرام في سينٽي ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام في سينٽي ميٽر", name2 = "ڪلوگرام في سينٽي ميٽر", name2_us = "ڪلوگرام في سينٽي ميٽر", symbol = "kg/cm", utype = "linear density", scale = 100, default = "lb/yd", link = "خطي ڪثافت", }, ["kg/m"] = { name1 = "ڪلوگرام في ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام في ميٽر", name2 = "ڪلوگرام في ميٽر", name2_us = "ڪلوگرام في ميٽر", symbol = "kg/m", utype = "linear density", scale = 1, default = "lb/yd", link = "خطي ڪثافت", }, ["lb/ft"] = { name1 = "پائونڊ في فوٽ", name2 = "پائونڊ في فوٽ", symbol = "lb/ft", utype = "linear density", scale = 1.4881639435695539, default = "kg/m", link = "خطي ڪثافت", }, ["lb/yd"] = { name1 = "پائونڊ في گز", name2 = "پائونڊ في گز", symbol = "lb/yd", utype = "linear density", scale = 0.49605464785651798, default = "kg/m", link = "خطي ڪثافت", }, ["G"] = { _name1 = "گائوس", _name2 = "گائوس", _symbol = "G", utype = "magnetic field strength", scale = 0.0001, prefixes = 1, default = "T", link = "گائوس (يونٽ)", }, ["T"] = { _name1 = "ٽيسلا", _symbol = "T", utype = "magnetic field strength", scale = 1, prefixes = 1, default = "G", link = "ٽيسلا (يونٽ)", }, ["A/m"] = { name1 = "ايمپيئر في ميٽر", name1_us = "ايمپيئر في ميٽر", name2 = "ايمپيئر في ميٽر", name2_us = "ايمپيئر في ميٽر", symbol = "A/m", utype = "magnetizing field", scale = 1, default = "Oe", }, ["kA/m"] = { name1 = "ڪلو ايمپيئر في ميٽر", name1_us = "ڪلو ايمپيئر في ميٽر", name2 = "ڪلو ايمپيئر في ميٽر", name2_us = "ڪلو ايمپيئر في ميٽر", symbol = "kA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1000, default = "kOe", link = "ايمپيئر في ميٽر", }, ["MA/m"] = { name1 = "ميگا ايمپيئر في ميٽر", name1_us = "ميگا ايمپيئر في ميٽر", name2 = "ميگا ايمپيئر في ميٽر", name2_us = "ميگا ايمپيئر في ميٽر", symbol = "MA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1e6, default = "kOe", link = "ايمپيئر في ميٽر", }, ["Oe"] = { _name1 = "اورسٽڊ", _symbol = "Oe", utype = "magnetizing field", scale = 79.5774715, prefixes = 1, default = "kA/m", link = "اورسٽڊ", }, ["-Lcwt"] = { name1 = "هنڊريڊ ويٽ", name2 = "هنڊريڊ ويٽ", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", }, ["-Scwt"] = { name1 = "هنڊريڊ ويٽ", name2 = "هنڊريڊ ويٽ", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", }, ["-ST"] = { name1 = "شارٽ ٽن", symbol = "ST", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["carat"] = { symbol = "ڪيريٽ", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.0002, default = "g", link = "ڪيريٽ (ماس)", }, ["Da"] = { _name1 = "ڊالٽن", _symbol = "Da", utype = "mass", scale = 1.66053906892e-27, prefixes = 1, default = "kg", link = "ڊالٽن (يونٽ)", }, ["drachm"] = { name1 = "ڊرام", name1_us = "ڊرام", symbol = "drachm", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.001771845195, default = "g", link = "ڊرام (يونٽ)", }, ["dram"] = { target = "drachm", }, ["dwt"] = { name1 = "پيني ويٽ", symbol = "dwt", utype = "mass", scale = 0.00155517384, default = "oz g", }, ["DWton"] = { symbol = "ڊيڊ ويٽ ٽن", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "DWtonne", link = "ڊيڊ ويٽ ٽنيج", }, ["DWtonne"] = { name1 = "ڊيڊ ويٽ ٽن", name1_us = "ڊيڊ ويٽ ميٽرڪ ٽن", symbol = "ڊيڊ ويٽ ٽن", sym_us = "~ڊيڊ ويٽ ميٽرڪ ٽن", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "DWton", link = "ڊيڊ ويٽ ٽنيج", }, ["g"] = { _name1 = "گرام", _symbol = "g", utype = "mass", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "oz", link = "گرام", }, ["gr"] = { name1 = "گرين", symbol = "gr", utype = "mass", scale = 0.00006479891, default = "g", link = "گرين (يونٽ)", }, ["Gt"] = { name1 = "گيگاٽن", symbol = "Gt", utype = "mass", scale = 1000000000000, default = "LT ST", link = "ٽن", }, ["impgalh2o"] = { name1 = "پاڻي جو امپيريل گيلن", name2 = "پاڻي جا امپيريل گيلن", symbol = "imp&nbsp;gal H₂O", utype = "mass", scale = 4.5359236999999499, default = "lb kg", link = "امپيريل گيلن", }, ["kt"] = { name1 = "ڪلوٽن", symbol = "kt", utype = "mass", scale = 1000000, default = "LT ST", link = "ٽن", }, ["lb"] = { name1 = "پائونڊ", symbol = "lb", utype = "mass", scale = 0.45359237, exception= "integer_more_precision", default = "kg", subdivs = { ["oz"] = { 16, default = "kg" } }, link = "پائونڊ (ماس)", }, ["Lcwt"] = { name1 = "لانگ هنڊريڊ ويٽ", name2 = "لانگ هنڊريڊ ويٽ", symbol = "Lcwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" }, ["st"] = { 8, default = "kg" } }, link = "هنڊريڊ ويٽ", }, ["long cwt"] = { name1 = "لانگ هنڊريڊ ويٽ", name2 = "لانگ هنڊريڊ ويٽ", symbol = "long&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb kg", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" } }, link = "هنڊريڊ ويٽ", }, ["long qtr"] = { name1 = "لانگ ڪوارٽر", symbol = "long&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", }, ["LT"] = { symbol = "لانگ ٽن", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["lt"] = { name1 = "لانگ ٽن", symbol = "LT", utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["metric ton"] = { symbol = "ميٽرڪ ٽن", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "long ton", link = "ٽن", }, ["MT"] = { name1 = "ميٽرڪ ٽن", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", link = "ٽن", }, ["Mt"] = { name1 = "ميگاٽن", symbol = "Mt", utype = "mass", scale = 1000000000, default = "LT ST", link = "ٽن", }, ["oz"] = { name1 = "اونس", symbol = "oz", utype = "mass", scale = 0.028349523125, default = "g", }, ["ozt"] = { name1 = "ٽرائي اونس", symbol = "ozt", utype = "mass", scale = 0.0311034768, default = "oz g", }, ["pdr"] = { name1 = "پائونڊر", symbol = "pdr", utype = "mass", scale = 0.45359237, default = "kg", link = "پائونڊ (ماس)", }, ["qtr"] = { name1 = "ڪوارٽر", symbol = "qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 28, default = "kg" } }, link = "لانگ ڪوارٽر", }, ["Scwt"] = { name1 = "شارٽ هنڊريڊ ويٽ", name2 = "شارٽ هنڊريڊ ويٽ", symbol = "Scwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", link = "هنڊريڊ ويٽ", }, ["short cwt"] = { name1 = "شارٽ هنڊريڊ ويٽ", name2 = "شارٽ هنڊريڊ ويٽ", symbol = "short&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb kg", link = "هنڊريڊ ويٽ", }, ["short qtr"] = { name1 = "شارٽ ڪوارٽر", symbol = "short&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 11.33980925, default = "lb kg", }, ["ST"] = { symbol = "شارٽ ٽن", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", subdivs = { ["Scwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Scwt" } }, }, ["shtn"] = { name1 = "شارٽ ٽن", symbol = "sh&nbsp;tn", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["shton"] = { symbol = "ٽن", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["solar mass"] = { name1 = "شمسي ماس", name2 = "شمسي ماس", symbol = "''M''_☉", utype = "mass", scale = 1.98855e30, default = "kg", }, ["st"] = { name1 = "اسٽون", name2 = "اسٽون", symbol = "st", utype = "mass", scale = 6.35029318, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 14, default = "kg lb" } }, link = "اسٽون (يونٽ)", }, ["t"] = { name1 = "ٽن", name1_us = "ميٽرڪ ٽن", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", }, ["tonne"] = { name1 = "ٽن", name1_us = "ميٽرڪ ٽن", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "shton", }, ["troy pound"] = { symbol = "ٽرائي پائونڊ", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.3732417216, default = "lb kg", link = "ٽرائي وزن", }, ["usgalh2o"] = { name1 = "پاڻي جو آمريڪي گيلن", name1_us = "پاڻي جو آمريڪي گيلن", name2 = "پاڻي جا آمريڪي گيلن", name2_us = "پاڻي جا آمريڪي گيلن", symbol = "US&nbsp;gal H₂O", utype = "mass", scale = 3.7776215836051126, default = "lb kg", link = "آمريڪي روايتي يونٽ#سيال مقدار", }, ["viss"] = { name1 = "وِس", name2 = "وِس", symbol = "وِس", utype = "mass", scale = 1.632932532, default = "kg", link = "ميانمار جا ماپ جا يونٽ#ماس", }, ["billion tonne"] = { target = "e9t", }, ["grain"] = { target = "gr", }, ["kilogram"] = { target = "kg", }, ["kilotonne"] = { target = "kt", }, ["lbs"] = { target = "lb", }, ["lbt"] = { target = "troy pound", }, ["lcwt"] = { target = "Lcwt", }, ["long ton"] = { target = "LT", }, ["mcg"] = { target = "μg", }, ["million tonne"] = { target = "e6t", }, ["scwt"] = { target = "Scwt", }, ["short ton"] = { target = "ST", }, ["stone"] = { target = "st", }, ["thousand tonne"] = { target = "e3t", }, ["tonnes"] = { target = "t", }, ["kg/kW"] = { name1 = "ڪلوگرام في ڪلو واٽ", name2 = "ڪلوگرام في ڪلو واٽ", symbol = "kg/kW", utype = "mass per unit power", scale = 0.001, default = "lb/hp", link = "ڪلو واٽ", }, ["lb/hp"] = { name1 = "پائونڊ في هارس پاور", name2 = "پائونڊ في هارس پاور", symbol = "lb/hp", utype = "mass per unit power", scale = 0.00060827738784176115, default = "kg/kW", link = "هارس پاور", }, ["kg/h"] = { per = { "kg", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "lb/h", }, ["lb/h"] = { per = { "lb", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "kg/h", }, ["g-mol/d"] = { name1 = "گرام-مول في ڏينهن", name2 = "گرام-مول في ڏينهن", symbol = "g&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["g-mol/h"] = { name1 = "گرام-مول في ڪلاڪ", name2 = "گرام-مول في ڪلاڪ", symbol = "g&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["g-mol/min"] = { name1 = "گرام-مول في منٽ", name2 = "گرام-مول في منٽ", symbol = "g&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "g-mol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["g-mol/s"] = { name1 = "گرام-مول في سيڪنڊ", name2 = "گرام-مول في سيڪنڊ", symbol = "g&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "مول (يونٽ)", }, ["gmol/d"] = { name1 = "گرام-مول في ڏينهن", name2 = "گرام-مول في ڏينهن", symbol = "gmol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["gmol/h"] = { name1 = "گرام-مول في ڪلاڪ", name2 = "گرام-مول في ڪلاڪ", symbol = "gmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["gmol/min"] = { name1 = "گرام-مول في منٽ", name2 = "گرام-مول في منٽ", symbol = "gmol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "gmol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["gmol/s"] = { name1 = "گرام-مول في سيڪنڊ", name2 = "گرام-مول في سيڪنڊ", symbol = "gmol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lbmol/min", link = "مول (يونٽ)", }, ["kmol/d"] = { name1 = "ڪلو مول في ڏينهن", name2 = "ڪلو مول في ڏينهن", symbol = "kmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.011574074074074073, default = "mmol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["kmol/h"] = { name1 = "ڪلو مول في ڪلاڪ", name2 = "ڪلو مول في ڪلاڪ", symbol = "kmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.27777777777777779, default = "mol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["kmol/min"] = { name1 = "ڪلو مول في منٽ", name2 = "ڪلو مول في منٽ", symbol = "kmol/min", utype = "molar rate", scale = 16.666666666666668, default = "mol/s", link = "ڪلو مول (يونٽ)", }, ["kmol/s"] = { name1 = "ڪلو مول في سيڪنڊ", name2 = "ڪلو مول في سيڪنڊ", symbol = "kmol/s", utype = "molar rate", scale = 1000, default = "lb-mol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["lb-mol/d"] = { name1 = "پائونڊ-مول في ڏينهن", name2 = "پائونڊ-مول في ڏينهن", symbol = "lb&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "پائونڊ-مول", }, ["lbmol/h"] = { name1 = "پائونڊ-مول في ڪلاڪ", name2 = "پائونڊ-مول في ڪلاڪ", symbol = "lbmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "پائونڊ-مول", }, ["lbmol/min"] = { name1 = "پائونڊ-مول في منٽ", name2 = "پائونڊ-مول في منٽ", symbol = "lbmol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "پائونڊ-مول", }, ["lbmol/s"] = { name1 = "پائونڊ-مول في سيڪنڊ", name2 = "پائونڊ-مول في سيڪنڊ", symbol = "lbmol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "پائونڊ-مول", }, ["mmol/s"] = { name1 = "ملي مول في سيڪنڊ", name2 = "ملي مول في سيڪنڊ", symbol = "mmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.001, default = "lb-mol/d", link = "مول (يونٽ)", }, ["mol/d"] = { name1 = "مول في ڏينهن", name2 = "مول في ڏينهن", symbol = "mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["mol/h"] = { name1 = "مول في ڪلاڪ", name2 = "مول في ڪلاڪ", symbol = "mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["mol/min"] = { name1 = "مول في منٽ", name2 = "مول في منٽ", symbol = "mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "mol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["mol/s"] = { name1 = "مول في سيڪنڊ", name2 = "مول في سيڪنڊ", symbol = "mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "مول (يونٽ)", }, ["μmol/s"] = { name1 = "مائڪرو مول في سيڪنڊ", name2 = "مائڪرو مول في سيڪنڊ", symbol = "μmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.000001, default = "lb-mol/d", link = "مول (يونٽ)", }, ["umol/s"] = { target = "μmol/s", }, ["/acre"] = { name1 = "في ايڪڙ", name2 = "في ايڪڙ", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "/ha", link = "ايڪڙ", }, ["/ha"] = { name1 = "في هيڪٽر", name2 = "في هيڪٽر", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "/acre", link = "هيڪٽر", }, ["/sqcm"] = { name1 = "في چورس سينٽي ميٽر", name1_us = "في چورس سينٽي ميٽر", name2 = "في چورس سينٽي ميٽر", name2_us = "في چورس سينٽي ميٽر", symbol = "/cm²", utype = "per unit area", scale = 1e4, default = "/sqin", link = "چورس سينٽي ميٽر", }, ["/sqin"] = { name1 = "في چورس انچ", name2 = "في چورس انچ", symbol = "/in²", utype = "per unit area", scale = 1550.0031000062002, default = "/sqcm", link = "چورس انچ", }, ["/sqkm"] = { name1 = "في چورس ڪلوميٽر", name1_us = "في چورس ڪلوميٽر", name2 = "في چورس ڪلوميٽر", name2_us = "في چورس ڪلوميٽر", symbol = "/km²", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "/sqmi", link = "چورس ڪلوميٽر", }, ["/sqmi"] = { name1 = "في چورس ميل", name2 = "في چورس ميل", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "/sqkm", link = "چورس ميل", }, ["PD/acre"] = { name1 = "رهواسي في ايڪڙ", name2 = "رهواسي في ايڪڙ", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "PD/ha", link = "ايڪڙ", }, ["PD/ha"] = { name1 = "رهواسي في هيڪٽر", name2 = "رهواسي في هيڪٽر", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "PD/acre", link = "هيڪٽر", }, ["PD/sqkm"] = { name1 = "رهواسي في چورس ڪلوميٽر", name1_us = "رهواسي في چورس ڪلوميٽر", name2 = "رهواسي في چورس ڪلوميٽر", name2_us = "رهواسي في چورس ڪلوميٽر", symbol = "/km²", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "PD/sqmi", link = "چورس ڪلوميٽر", }, ["PD/sqmi"] = { name1 = "رهواسي في چورس ميل", name2 = "رهواسي في چورس ميل", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "PD/sqkm", link = "چورس ميل", }, ["/cm2"] = { target = "/sqcm", }, ["/in2"] = { target = "/sqin", }, ["/km2"] = { target = "/sqkm", }, ["pd/acre"] = { target = "PD/acre", }, ["pd/ha"] = { target = "PD/ha", }, ["PD/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["PD/km²"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqkm"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqmi"] = { target = "PD/sqmi", }, ["/l"] = { name1 = "في ليٽر", name1_us = "في ليٽر", name2 = "في ليٽر", name2_us = "في ليٽر", symbol = "/l", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "ليٽر", }, ["/L"] = { name1 = "في ليٽر", name1_us = "في ليٽر", name2 = "في ليٽر", name2_us = "في ليٽر", symbol = "/L", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "ليٽر", }, ["/USgal"] = { name1 = "في گيلن", name2 = "في گيلن", symbol = "/gal", utype = "per unit volume", scale = 264.172052, default = "/L", link = "آمريڪي گيلن", customary= 2, }, ["/usgal"] = { target = "/USgal", }, ["bhp"] = { name1 = "بريڪ هارس پاور", name2 = "بريڪ هارس پاور", symbol = "bhp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "هارس پاور#بريڪ هارس پاور", }, ["Cal/d"] = { name1 = "وڏي ڪيلوري في ڏينهن", name2 = "وڏيون ڪيلوريون في ڏينهن", symbol = "Cal/d", utype = "power", scale = 0.048425925925925928, default = "kJ/d", link = "ڪيلوري", }, ["Cal/h"] = { name1 = "وڏي ڪيلوري في ڪلاڪ", name2 = "وڏيون ڪيلوريون في ڪلاڪ", symbol = "Cal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kJ/h", link = "ڪيلوري", }, ["cal/h"] = { name1 = "ڪيلوري في ڪلاڪ", name2 = "ڪيلوريون في ڪلاڪ", symbol = "cal/h", utype = "power", scale = 0.0011622222222222223, default = "W", link = "ڪيلوري", }, ["CV"] = { name1 = "ميٽرڪ هارس پاور", name2 = "ميٽرڪ هارس پاور", symbol = "CV", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hk"] = { name1 = "ميٽرڪ هارس پاور", name2 = "ميٽرڪ هارس پاور", symbol = "hk", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hp"] = { name1 = "هارس پاور", name2 = "هارس پاور", symbol = "hp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", }, ["hp-electric"] = { name1 = "برقي هارس پاور", name2 = "برقي هارس پاور", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "هارس پاور#برقي هارس پاور", }, ["hp-electrical"] = { name1 = "برقي هارس پاور", name2 = "برقي هارس پاور", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "هارس پاور#برقي هارس پاور", }, ["hp-metric"] = { name1 = "ميٽرڪ هارس پاور", name2 = "ميٽرڪ هارس پاور", symbol = "hp", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["ihp"] = { name1 = "انڊيڪيٽيڊ هارس پاور", name2 = "انڊيڪيٽيڊ هارس پاور", symbol = "ihp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "هارس پاور#انڊيڪيٽيڊ هارس پاور", }, ["kcal/h"] = { name1 = "ڪلو ڪيلوري في ڪلاڪ", name2 = "ڪلو ڪيلوريون في ڪلاڪ", symbol = "kcal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kW", link = "ڪيلوري", }, ["kJ/d"] = { name1 = "ڪلو جول في ڏينهن", name2 = "ڪلو جول في ڏينهن", symbol = "kJ/d", utype = "power", scale = 0.011574074074074073, default = "Cal/d", link = "ڪلو جول", }, ["kJ/h"] = { name1 = "ڪلو جول في ڪلاڪ", name2 = "ڪلو جول في ڪلاڪ", symbol = "kJ/h", utype = "power", scale = 0.27777777777777779, default = "W", link = "ڪلو جول", }, ["PS"] = { name1 = "ميٽرڪ هارس پاور", name2 = "ميٽرڪ هارس پاور", symbol = "PS", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["shp"] = { name1 = "شافٽ هارس پاور", name2 = "شافٽ هارس پاور", symbol = "shp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "هارس پاور#شافٽ هارس پاور", }, ["W"] = { _name1 = "واٽ", _symbol = "W", utype = "power", scale = 1, prefixes = 1, default = "hp", link = "واٽ", }, ["BTU/h"] = { per = { "BTU", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["Btu/h"] = { per = { "Btu", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["BHP"] = { target = "bhp", }, ["btu/h"] = { target = "BTU/h", }, ["HP"] = { target = "hp", }, ["Hp"] = { target = "hp", }, ["hp-mechanical"] = { target = "hp", }, ["IHP"] = { target = "ihp", }, ["SHP"] = { target = "shp", }, ["whp"] = { target = "hp", }, ["hp/lb"] = { name1 = "هارس پاور في پائونڊ", name2 = "هارس پاور في پائونڊ", symbol = "hp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "طاقت-وزن تناسب", }, ["hp/LT"] = { name1 = "هارس پاور في لانگ ٽن", name2 = "هارس پاور في لانگ ٽن", symbol = "hp/LT", utype = "power per unit mass", scale = 0.73392268125000004, default = "kW/t", link = "طاقت-وزن تناسب", }, ["hp/ST"] = { name1 = "هارس پاور في شارٽ ٽن", name2 = "هارس پاور في شارٽ ٽن", symbol = "hp/ST", utype = "power per unit mass", scale = 0.821993403, default = "kW/t", link = "طاقت-وزن تناسب", }, ["hp/t"] = { name1 = "هارس پاور في ٽن", name2 = "هارس پاور في ٽن", symbol = "hp/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.74569987158227022, default = "kW/t", link = "طاقت-وزن تناسب", }, ["kW/kg"] = { name1 = "ڪلو واٽ في ڪلوگرام", name2 = "ڪلو واٽ في ڪلوگرام", symbol = "kW/kg", utype = "power per unit mass", scale = 1000, default = "hp/lb", link = "طاقت-وزن تناسب", }, ["kW/t"] = { name1 = "ڪلو واٽ في ٽن", name2 = "ڪلو واٽ في ٽن", symbol = "kW/t", utype = "power per unit mass", scale = 1, default = "PS/t", link = "طاقت-وزن تناسب", }, ["PS/t"] = { name1 = "ميٽرڪ هارس پاور في ٽن", name2 = "ميٽرڪ هارس پاور في ٽن", symbol = "PS/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.73549875, default = "kW/t", link = "طاقت-وزن تناسب", }, ["shp/lb"] = { name1 = "شافٽ هارس پاور في پائونڊ", name2 = "شافٽ هارس پاور في پائونڊ", symbol = "shp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "طاقت-وزن تناسب", }, ["hp/tonne"] = { target = "hp/t", symbol = "hp/tonne", default = "kW/tonne", }, ["kW/tonne"] = { target = "kW/t", symbol = "kW/tonne", }, ["-lb/in2"] = { name1 = "پائونڊ في چورس انچ", name2 = "پائونڊ في چورس انچ", symbol = "lb/in²", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["atm"] = { name1 = "معياري فضائي دٻاءُ", symbol = "atm", utype = "pressure", scale = 101325, default = "kPa", link = "فضائي دٻاءُ (يونٽ)", }, ["Ba"] = { name1 = "بيري", symbol = "Ba", utype = "pressure", scale = 0.1, default = "Pa", }, ["bar"] = { name1 = "بار", symbol = "bar", utype = "pressure", scale = 100000, default = "kPa", link = "بار (يونٽ)", }, ["dbar"] = { name1 = "ڊيسي بار", symbol = "dbar", utype = "pressure", scale = 10000, default = "kPa", link = "بار (يونٽ)", }, ["inHg"] = { name1 = "پاري جو انچ", name2 = "پاري جا انچ", symbol = "inHg", utype = "pressure", scale = 3386.388640341, default = "kPa", }, ["kBa"] = { name1 = "ڪلو بيري", symbol = "kBa", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "بيري", }, ["kg-f/cm2"] = { name1 = "ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر", name2 = "ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر", name2_us = "ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر", symbol = "kg_f/cm²", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["kg/cm2"] = { name1 = "ڪلوگرام في چورس سينٽي ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام في چورس سينٽي ميٽر", name2 = "ڪلوگرام في چورس سينٽي ميٽر", name2_us = "ڪلوگرام في چورس سينٽي ميٽر", symbol = "kg/cm²", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["kgf/cm2"] = { name1 = "ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر", name2 = "ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر", name2_us = "ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر", symbol = "kgf/cm²", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["ksi"] = { name1 = "ڪلو پائونڊ في چورس انچ", name2 = "ڪلو پائونڊ في چورس انچ", symbol = "ksi", utype = "pressure", scale = 6894757.2931683613, default = "MPa", link = "پائونڊ في چورس انچ", }, ["lbf/in2"] = { name1 = "پائونڊ-فورس في چورس انچ", name2 = "پائونڊ-فورس في چورس انچ", symbol = "lbf/in²", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["mb"] = { name1 = "ملي بار", symbol = "mb", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "بار (يونٽ)", }, ["mbar"] = { name1 = "ملي بار", symbol = "mbar", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "بار (يونٽ)", }, ["mmHg"] = { name1 = "پاري جو ملي ميٽر", name1_us = "پاري جو ملي ميٽر", name2 = "پاري جا ملي ميٽر", name2_us = "پاري جا ملي ميٽر", symbol = "mmHg", utype = "pressure", scale = 133.322387415, default = "kPa", }, ["Pa"] = { _name1 = "پاسڪل", _symbol = "Pa", utype = "pressure", scale = 1, prefixes = 1, default = "psi", link = "پاسڪل (يونٽ)", }, ["psf"] = { name1 = "پائونڊ في چورس فوٽ", name2 = "پائونڊ في چورس فوٽ", symbol = "psf", utype = "pressure", scale = 47.880258980335839, default = "kPa", link = "پائونڊ في چورس انچ", }, ["psi"] = { name1 = "پائونڊ في چورس انچ", name2 = "پائونڊ في چورس انچ", symbol = "psi", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa", }, ["Torr"] = { name1 = "ٽور", symbol = "Torr", utype = "pressure", scale = 133.32236842105263, default = "kPa", }, ["N/cm2"] = { per = { "N", "cm2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["N/m2"] = { per = { "N", "m2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["g/cm2"] = { per = { "g", "cm2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["g/m2"] = { per = { "g", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["kg/ha"] = { per = { "kg", "ha" }, utype = "pressure", default = "lb/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kg/m2"] = { per = { "kg", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["lb/1000sqft"] = { per = { "lb", "1000sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/acre"] = { per = { "lb", "acre" }, utype = "pressure", default = "kg/ha", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqft"] = { per = { "lb", "sqft" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqyd"] = { per = { "lb", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["LT/acre"] = { per = { "LT", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["MT/ha"] = { per = { "MT", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqft"] = { per = { "oz", "sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqyd"] = { per = { "oz", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["ST/acre"] = { per = { "ST", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["t/ha"] = { per = { "t", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/acre"] = { per = { "tonne", "acre" }, utype = "pressure", default = "tonne/ha", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/ha"] = { per = { "tonne", "ha" }, utype = "pressure", default = "tonne/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kgfpsqcm"] = { target = "kgf/cm2", }, ["kgpsqcm"] = { target = "kg/cm2", }, ["kN/m2"] = { target = "kPa", }, ["lb/in2"] = { target = "lbf/in2", }, ["torr"] = { target = "Torr", }, ["Bq"] = { _name1 = "بيڪريل", _symbol = "Bq", utype = "radioactivity", scale = 1, prefixes = 1, default = "pCi", link = "بيڪريل", }, ["Ci"] = { _name1 = "ڪيوري", _symbol = "Ci", utype = "radioactivity", scale = 3.7e10, prefixes = 1, default = "GBq", link = "ڪيوري (يونٽ)", }, ["Rd"] = { _name1 = "رترفورڊ", _symbol = "Rd", utype = "radioactivity", scale = 1e6, prefixes = 1, default = "MBq", link = "رترفورڊ (يونٽ)", }, ["cm/h"] = { name1 = "سينٽي ميٽر في ڪلاڪ", name1_us = "سينٽي ميٽر في ڪلاڪ", name2 = "سينٽي ميٽر في ڪلاڪ", name2_us = "سينٽي ميٽر في ڪلاڪ", symbol = "cm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777775e-6, default = "in/h", link = "ميٽر في سيڪنڊ", }, ["cm/s"] = { name1 = "سينٽي ميٽر في سيڪنڊ", name1_us = "سينٽي ميٽر في سيڪنڊ", name2 = "سينٽي ميٽر في سيڪنڊ", name2_us = "سينٽي ميٽر في سيڪنڊ", symbol = "cm/s", utype = "speed", scale = 0.01, default = "in/s", link = "ميٽر في سيڪنڊ", }, ["cm/year"] = { name1 = "سينٽي ميٽر في سال", name1_us = "سينٽي ميٽر في سال", name2 = "سينٽي ميٽر في سال", name2_us = "سينٽي ميٽر في سال", symbol = "cm/year", utype = "speed", scale = 3.168873850681143e-10, default = "in/year", link = "رفتار جا مقداري درجا", }, ["foot/s"] = { name1 = "فوٽ في سيڪنڊ", name2 = "فوٽ في سيڪنڊ", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", }, ["ft/min"] = { name1 = "فوٽ في منٽ", name2 = "فوٽ في منٽ", symbol = "ft/min", utype = "speed", scale = 0.00508, default = "m/min", link = "فوٽ في سيڪنڊ", }, ["ft/s"] = { name1 = "فوٽ في سيڪنڊ", name2 = "فوٽ في سيڪنڊ", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", link = "فوٽ في سيڪنڊ", }, ["furlong per fortnight"] = { name2 = "فرلانگ في پندرهن ڏينهن", symbol = "furlong per fortnight", usename = 1, utype = "speed", scale = 0.00016630952380952381, default = "km/h mph", link = "ايف ايف ايف نظام", }, ["in/h"] = { name1 = "انچ في ڪلاڪ", name2 = "انچ في ڪلاڪ", symbol = "in/h", utype = "speed", scale = 7.0555555555555559e-6, default = "cm/h", link = "انچ", }, ["in/s"] = { name1 = "انچ في سيڪنڊ", name2 = "انچ في سيڪنڊ", symbol = "in/s", utype = "speed", scale = 0.0254, default = "cm/s", link = "انچ", }, ["in/year"] = { name1 = "انچ في سال", name2 = "انچ في سال", symbol = "in/year", utype = "speed", scale = 8.0489395807301024e-10, default = "cm/year", link = "رفتار جا مقداري درجا", }, ["isp"] = { name1 = "سيڪنڊ", symbol = "s", utype = "speed", scale = 9.80665, default = "km/s", link = "مخصوص امپلس", }, ["km/d"] = { name1 = "ڪلوميٽر في ڏينهن", name1_us = "ڪلوميٽر في ڏينهن", name2 = "ڪلوميٽر في ڏينهن", name2_us = "ڪلوميٽر في ڏينهن", symbol = "km/d", utype = "speed", scale = 1.1574074074074074e-2, default = "mi/d", link = "رفتار جا مقداري درجا", }, ["km/h"] = { name1 = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ", name1_us = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ", name2 = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ", name2_us = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ", symbol = "km/h", utype = "speed", scale = 0.27777777777777779, default = "mph", link = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ", }, ["km/s"] = { name1 = "ڪلوميٽر في سيڪنڊ", name1_us = "ڪلوميٽر في سيڪنڊ", name2 = "ڪلوميٽر في سيڪنڊ", name2_us = "ڪلوميٽر في سيڪنڊ", symbol = "km/s", utype = "speed", scale = 1000, default = "mi/s", link = "ميٽر في سيڪنڊ", }, ["kn"] = { name1 = "ناٽ", symbol = "kn", utype = "speed", scale = 0.51444444444444448, default = "km/h mph", link = "ناٽ (يونٽ)", }, ["kNs/kg"] = { name2 = "kN&#8209;s/kg", symbol = "kN&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1000, default = "isp", link = "مخصوص امپلس", }, ["m/min"] = { name1 = "ميٽر في منٽ", name1_us = "ميٽر في منٽ", name2 = "ميٽر في منٽ", name2_us = "ميٽر في منٽ", symbol = "m/min", utype = "speed", scale = 0.016666666666666666, default = "ft/min", link = "ميٽر في سيڪنڊ", }, ["m/s"] = { name1 = "ميٽر في سيڪنڊ", name1_us = "ميٽر في سيڪنڊ", name2 = "ميٽر في سيڪنڊ", name2_us = "ميٽر في سيڪنڊ", symbol = "m/s", utype = "speed", scale = 1, default = "ft/s", }, ["Mach"] = { name2 = "ماخ", symbol = "Mach", utype = "speed", builtin = "mach", scale = 0, iscomplex= true, default = "km/h mph", link = "ماخ عدد", }, ["mi/d"] = { name1 = "ميل في ڏينهن", name2 = "ميل في ڏينهن", symbol = "mi/d", utype = "speed", scale = 1.8626666666666667e-2, default = "km/d", link = "رفتار جا مقداري درجا", }, ["mi/s"] = { name1 = "ميل في سيڪنڊ", name2 = "ميل في سيڪنڊ", symbol = "mi/s", utype = "speed", scale = 1609.344, default = "km/s", link = "ميل", }, ["mm/h"] = { name1 = "ملي ميٽر في ڪلاڪ", name1_us = "ملي ميٽر في ڪلاڪ", name2 = "ملي ميٽر في ڪلاڪ", name2_us = "ملي ميٽر في ڪلاڪ", symbol = "mm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777781e-7, default = "in/h", link = "ميٽر في سيڪنڊ", }, ["mph"] = { name1 = "ميل في ڪلاڪ", name2 = "ميل في ڪلاڪ", symbol = "mph", utype = "speed", scale = 0.44704, default = "km/h", link = "ميل في ڪلاڪ", }, ["Ns/kg"] = { name2 = "N&#8209;s/kg", symbol = "N&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1, default = "isp", link = "مخصوص امپلس", }, ["si tsfc"] = { name2 = "g/(kN⋅s)", symbol = "g/(kN⋅s)", utype = "speed", scale = 9.9999628621379242e-7, invert = -1, iscomplex= true, default = "tsfc", link = "ٿرسٽ مخصوص ٻارڻ واپرائڻ", }, ["tsfc"] = { name2 = "lb/(lbf⋅h)", symbol = "lb/(lbf⋅h)", utype = "speed", scale = 2.832545036049801e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "si tsfc", link = "ٿرسٽ مخصوص ٻارڻ واپرائڻ", }, ["cm/y"] = { target = "cm/year", }, ["cm/yr"] = { target = "cm/year", }, ["in/y"] = { target = "in/year", }, ["in/yr"] = { target = "in/year", }, ["knot"] = { target = "kn", }, ["knots"] = { target = "kn", }, ["kph"] = { target = "km/h", }, ["mi/h"] = { target = "mph", }, ["mm/s"] = { per = { "mm", "s" }, utype = "speed", default = "in/s", link = "ميٽر في سيڪنڊ", }, ["C"] = { name1 = "ڊگري سيلسيس", name2 = "ڊگريون سيلسيس", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = -273.15, iscomplex= true, istemperature= true, default = "F", link = "سيلسيس", }, ["F"] = { name1 = "ڊگري فارن هائيٽ", name2 = "ڊگريون فارن هائيٽ", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 32-273.15*(9/5), iscomplex= true, istemperature= true, default = "C", link = "فارن هائيٽ", }, ["K"] = { _name1 = "ڪيلون", _symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, prefixes = 1, default = "C F", link = "ڪيلون", }, ["keVT"] = { name1 = "ڪلو اليڪٽران وولٽ", symbol = "keV", utype = "temperature", scale = 11604518.121550081, offset = 0, iscomplex= true, default = "MK", defkey = "keVT", linkey = "keVT", link = "اليڪٽران وولٽ", }, ["R"] = { name1 = "ڊگري رينڪائن", name2 = "ڊگريون رينڪائن", symbol = "°R", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, default = "K F C", link = "رينڪائن اسڪيل", }, ["Celsius"] = { target = "C", }, ["°C"] = { target = "C", }, ["°F"] = { target = "F", }, ["°R"] = { target = "R", }, ["C-change"] = { name1 = "ڊگري سيلسيس تبديلي", name2 = "ڊگريون سيلسيس تبديلي", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "سيلسيس", }, ["F-change"] = { name1 = "ڊگري فارن هائيٽ تبديلي", name2 = "ڊگريون فارن هائيٽ تبديلي", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 0.55555555555555558, default = "C-change", link = "فارن هائيٽ", }, ["K-change"] = { name1 = "ڪيلون تبديلي", name2 = "ڪيلون تبديلي", symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "ڪيلون", }, ["°C-change"] = { target = "C-change", }, ["°F-change"] = { target = "F-change", }, ["century"] = { name1 = "صدي", name2 = "صديون", symbol = "ha", utype = "time", scale = 3155760000, default = "Gs", }, ["d"] = { name1 = "ڏينهن", symbol = "d", utype = "time", scale = 86400, default = "ks", }, ["decade"] = { name1 = "ڏهاڪو", symbol = "daa", utype = "time", scale = 315576000, default = "Ms", }, ["dog year"] = { name1 = "ڪتي جو سال", symbol = "dog yr", utype = "time", scale = 220903200, default = "years", link = "ماپ جا غيرمعمولي يونٽ#ڪتي جو سال", }, ["fortnight"] = { symbol = "پندرهن ڏينهن", usename = 1, utype = "time", scale = 1209600, default = "week", }, ["h"] = { name1 = "ڪلاڪ", symbol = "h", utype = "time", scale = 3600, default = "ks", }, ["long billion year"] = { name1 = "ارب سال", name2 = "ارب سال", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "سال (يونٽ)", }, ["millennium"] = { name1 = "هزار سال", name2 = "هزار سال", symbol = "ka", utype = "time", scale = 31557600000, default = "Gs", }, ["milliard year"] = { name1 = "ارب سال", name2 = "ارب سال", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "سال (يونٽ)", }, ["million year"] = { name1 = "ملين سال", name2 = "ملين سال", symbol = "Ma", utype = "time", scale = 31557600000000, default = "Ts", link = "سال (يونٽ)", }, ["min"] = { name1 = "منٽ", symbol = "min", utype = "time", scale = 60, default = "s", }, ["month"] = { symbol = "مهينو", usename = 1, utype = "time", scale = 2629800, default = "Ms", }, ["months"] = { name1 = "مهينو", symbol = "mo", utype = "time", scale = 2629800, default = "year", }, ["s"] = { _name1 = "سيڪنڊ", _symbol = "s", utype = "time", scale = 1, prefixes = 1, default = "v < 7200 ! min ! h", link = "سيڪنڊ", }, ["short billion year"] = { name1 = "ارب سال", name2 = "ارب سال", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "سال (يونٽ)", }, ["short trillion year"] = { name1 = "ٽريلين سال", name2 = "ٽريلين سال", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "سال (يونٽ)", }, ["thousand million year"] = { name1 = "هڪ هزار ملين سال", name2 = "هڪ هزار ملين سال", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "سال (يونٽ)", }, ["wk"] = { symbol = "هفتو", usename = 1, utype = "time", scale = 604800, default = "Ms", }, ["year"] = { name1 = "سال", symbol = "a", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "سال (يونٽ)", }, ["years"] = { name1 = "سال", symbol = "yr", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "سال (يونٽ)", }, ["byr"] = { target = "short billion year", }, ["day"] = { target = "d", }, ["days"] = { target = "d", }, ["dog yr"] = { target = "dog year", }, ["Gyr"] = { target = "thousand million year", }, ["hour"] = { target = "h", }, ["hours"] = { target = "h", }, ["kMyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kyr"] = { target = "millennium", }, ["long byr"] = { target = "long billion year", }, ["minute"] = { target = "min", }, ["minutes"] = { target = "min", }, ["mth"] = { target = "month", }, ["Myr"] = { target = "million year", }, ["myr"] = { target = "million year", }, ["sec"] = { target = "s", }, ["second"] = { target = "s", }, ["seconds"] = { target = "s", }, ["tmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["tryr"] = { target = "short trillion year", }, ["tyr"] = { target = "millennium", }, ["week"] = { target = "wk", }, ["weeks"] = { target = "wk", }, ["yr"] = { target = "year", }, ["kg.m"] = { name1 = "ڪلوگرام ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام ميٽر", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "ڪلوگرام ميٽر (ٽارڪ)", }, ["kgf.m"] = { name1 = "ڪلوگرام-فورس ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام-فورس ميٽر", symbol = "kgf⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "ڪلوگرام ميٽر (ٽارڪ)", }, ["kgm"] = { name1 = "ڪلوگرام ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام ميٽر", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "ڪلوگرام ميٽر (ٽارڪ)", }, ["kpm"] = { name1 = "ڪلوپونڊ ميٽر", name1_us = "ڪلوپونڊ ميٽر", symbol = "kp⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "ڪلوگرام ميٽر (ٽارڪ)", }, ["lb-fft"] = { name1 = "پائونڊ-فورس فوٽ", name2 = "پائونڊ-فورس فوٽ", symbol = "ft⋅lb_f", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "پائونڊ-فوٽ (ٽارڪ)", }, ["lb.ft"] = { name1 = "پائونڊ-فورس فوٽ", name2 = "پائونڊ-فورس فوٽ", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "پائونڊ-فوٽ (ٽارڪ)", }, ["lb.in"] = { name1 = "پائونڊ-فورس انچ", symbol = "lb⋅in", utype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mN.m", link = "پائونڊ-فوٽ (ٽارڪ)", }, ["lbfft"] = { name1 = "پائونڊ-فورس فوٽ", name2 = "پائونڊ-فورس فوٽ", symbol = "lbf⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "پائونڊ-فوٽ (ٽارڪ)", }, ["lbft"] = { name1 = "پائونڊ-فوٽ", name2 = "پائونڊ-فوٽ", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "پائونڊ-فوٽ (ٽارڪ)", }, ["m.kg-f"] = { name1 = "ميٽر ڪلوگرام-فورس", name1_us = "ميٽر ڪلوگرام-فورس", name2 = "ميٽر ڪلوگرام-فورس", name2_us = "ميٽر ڪلوگرام-فورس", symbol = "m⋅kg_f", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "ڪلوگرام ميٽر (ٽارڪ)", }, ["m.kgf"] = { name1 = "ميٽر ڪلوگرام-فورس", name1_us = "ميٽر ڪلوگرام-فورس", name2 = "ميٽر ڪلوگرام-فورس", name2_us = "ميٽر ڪلوگرام-فورس", symbol = "m⋅kgf", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "ڪلوگرام ميٽر (ٽارڪ)", }, ["mN.m"] = { name1 = "ملي نيوٽن-ميٽر", name1_us = "ملي نيوٽن-ميٽر", symbol = "mN⋅m", utype = "torque", scale = 0.001, default = "lb.in", link = "نيوٽن-ميٽر", }, ["Nm"] = { _name1 = "نيوٽن-ميٽر", _name1_us= "نيوٽن-ميٽر", _symbol = "N⋅m", utype = "torque", alttype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "lbfft", link = "نيوٽن-ميٽر", }, ["kN/m"] = { per = { "kN", "-m-stiff" }, utype = "torque", default = "lbf/in", }, ["lbf/in"] = { per = { "lbf", "-in-stiff" }, utype = "torque", default = "kN/m", }, ["lb-f.ft"] = { target = "lb-fft", }, ["lbf.ft"] = { target = "lbfft", }, ["lbf·ft"] = { target = "lbfft", }, ["lb·ft"] = { target = "lb.ft", }, ["mkg-f"] = { target = "m.kg-f", }, ["mkgf"] = { target = "m.kgf", }, ["N.m"] = { target = "Nm", }, ["N·m"] = { target = "Nm", }, ["ton-mile"] = { symbol = "ٽن-ميل", usename = 1, utype = "transportation", scale = 1.4599723182105602, default = "tkm", }, ["tkm"] = { name1 = "ٽن-ڪلوميٽر", name1_us = "ٽن-ڪلوميٽر", symbol = "tkm", utype = "transportation", scale = 1, default = "ton-mile", }, ["-12USoz(mL)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;آمريڪي&nbsp;فلوئڊ&nbsp;اونس (355&nbsp;mL) سرونگ", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "مشروب جو ڪين#معياري ماپون", }, ["-12USoz(ml)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;آمريڪي&nbsp;فلوئڊ&nbsp;اونس (355&nbsp;ml) سرونگ", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "ml", link = "مشروب جو ڪين#معياري ماپون", }, ["-12USozserve"] = { name1_us = "12&nbsp;آمريڪي&nbsp;فلوئڊ&nbsp;اونس سرونگ", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "مشروب جو ڪين#معياري ماپون", }, ["acre-foot"] = { name1 = "ايڪڙ-فوٽ", name2 = "ايڪڙ-فوٽ", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["acre-ft"] = { name1 = "ايڪڙ-فوٽ", name2 = "ايڪڙ-فوٽ", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["AUtbsp"] = { name1 = "آسٽريلوي ٽيبل اسپون", symbol = "AU&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 0.000020, default = "ml", }, ["Bcuft"] = { name1 = "ارب ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "ارب ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "billion cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "Gl", link = "ڪيوبڪ فوٽ", }, ["bdft"] = { name1 = "بورڊ فوٽ", name2 = "بورڊ فوٽ", symbol = "bd&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board feet"] = { name2 = "بورڊ فوٽ", symbol = "بورڊ فوٽ", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board foot"] = { name2 = "بورڊ فوٽ", symbol = "بورڊ فوٽ", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["cc"] = { name1 = "ڪيوبڪ سينٽي ميٽر", name1_us = "ڪيوبڪ سينٽي ميٽر", symbol = "cc", utype = "volume", scale = 0.000001, default = "cuin", }, ["CID"] = { name1 = "ڪيوبڪ انچ", name2 = "ڪيوبڪ انچ", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cc", link = "ڪيوبڪ انچ#انجڻ جي گنجائش", }, ["cord"] = { symbol = "ڪارڊ", utype = "volume", scale = 3.624556363776, default = "m3", link = "ڪارڊ (يونٽ)", }, ["cufoot"] = { name1 = "ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuft"] = { name1 = "ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuin"] = { name1 = "ڪيوبڪ انچ", name2 = "ڪيوبڪ انچ", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cm3", }, ["cumi"] = { name1 = "ڪيوبڪ ميل", symbol = "cu&nbsp;mi", utype = "volume", scale = 4168181825.440579584, default = "km3", }, ["cuyd"] = { name1 = "ڪيوبڪ گز", symbol = "cu&nbsp;yd", utype = "volume", scale = 0.764554857984, default = "m3", }, ["firkin"] = { symbol = "فرڪن", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.04091481, default = "L impgal USgal", link = "فرڪن (يونٽ)", }, ["foot3"] = { target = "cufoot", }, ["Goilbbl"] = { name1 = "ارب بيرل", name2 = "ارب بيرل", symbol = "Gbbl", utype = "volume", scale = 158987294.928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3", link = "بيرل (يونٽ)#تيل جو بيرل", }, ["gr water"] = { name1 = "پاڻي جا گرين", name2 = "پاڻي جا گرين", symbol = "gr H₂O", utype = "volume", scale = 0.00000006479891, default = "cm3", link = "گرين (يونٽ)", }, ["grt"] = { name1 = "مجموعي رجسٽر ٽن", symbol = "grt", utype = "volume", scale = 2.8316846592, default = "m3", link = "مجموعي رجسٽر ٽنيج", }, ["impbbl"] = { name1 = "امپيريل بيرل", symbol = "imp&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.16365924, default = "L impgal USgal", link = "بيرل (يونٽ)", }, ["impbsh"] = { name1 = "امپيريل بشل", symbol = "imp&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "L impgal USdrygal", }, ["impbu"] = { name1 = "امپيريل بشل", symbol = "imp&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "m3", }, ["impgal"] = { name1 = "امپيريل گيلن", symbol = "imp&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00454609, default = "L USgal", }, ["impgi"] = { name1 = "گل", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001420653125, default = "ml USoz", link = "گل (يونٽ)", }, ["impkenning"] = { name1 = "امپيريل ڪيننگ", symbol = "kenning", utype = "volume", scale = 0.01818436, default = "L USdrygal", link = "ڪيننگ (يونٽ)", }, ["impoz"] = { name1 = "امپيريل فلوئڊ اونس", symbol = "imp&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000284130625, default = "ml USoz", }, ["imppk"] = { name1 = "امپيريل پيڪ", symbol = "pk", utype = "volume", scale = 0.00909218, default = "L USdrygal", link = "پيڪ", }, ["imppt"] = { name1 = "امپيريل پائنٽ", symbol = "imp&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.00056826125, default = "L", }, ["impqt"] = { name1 = "امپيريل ڪوارٽ", symbol = "imp&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.0011365225, default = "ml USoz", customary= 3, }, ["kilderkin"] = { symbol = "ڪلڊرڪن", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.08182962, default = "L impgal USgal", }, ["koilbbl"] = { name1 = "هزار بيرل", name2 = "هزار بيرل", symbol = "kbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3", link = "بيرل (يونٽ)#تيل جو بيرل", }, ["L"] = { _name1 = "ليٽر", _name1_us= "ليٽر", _symbol = "L", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "ليٽر", }, ["l"] = { _name1 = "ليٽر", _name1_us= "ليٽر", _symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "ليٽر", }, ["ll"] = { name1 = "ليٽر", name1_us = "ليٽر", symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, default = "impgal USgal", }, ["m3"] = { _name1 = "ڪيوبڪ ميٽر", _name1_us= "ڪيوبڪ ميٽر", _symbol = "m³", prefix_position= 7, utype = "volume", scale = 1, prefixes = 3, default = "cuft", link = "ڪيوبڪ ميٽر", }, ["Mbbl"] = { name1 = "هزار بيرل", name2 = "هزار بيرل", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! ! m3", link = "بيرل (يونٽ)#تيل جو بيرل", }, ["MMoilbbl"] = { name1 = "ملين بيرل", name2 = "ملين بيرل", symbol = "MMbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "بيرل (يونٽ)#تيل جو بيرل", }, ["Moilbbl"] = { name1 = "ملين بيرل", name2 = "ملين بيرل", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "بيرل (يونٽ)#تيل جو بيرل", }, ["MTON"] = { name1 = "ماپ ٽن", symbol = "MTON", utype = "volume", scale = 1.13267386368, default = "m3", }, ["MUSgal"] = { name1 = "ملين آمريڪي گيلن", name1_us = "ملين آمريڪي گيلن", name2 = "ملين آمريڪي گيلن", name2_us = "ملين آمريڪي گيلن", symbol = "million US&nbsp;gal", sym_us = "million U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 3785.411784, default = "Ml", link = "آمريڪي گيلن", }, ["oilbbl"] = { name1 = "بيرل", symbol = "bbl", utype = "volume", scale = 0.158987294928, default = "m3", link = "بيرل (يونٽ)#تيل جو بيرل", }, ["stere"] = { symbol = "اسٽيئر", usename = 1, utype = "volume", scale = 1, default = "cuft", }, ["tmcft"] = { name2 = "tmcft", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", }, ["Tmcft"] = { name1 = "هڪ هزار ملين ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "هڪ هزار ملين ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", link = "ٽي ايم سي ايف ٽي", }, ["Toilbbl"] = { name1 = "ٽريلين بيرل", name2 = "ٽريلين بيرل", symbol = "Tbbl", utype = "volume", scale = 158987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3", link = "بيرل (يونٽ)#تيل جو بيرل", }, ["USbbl"] = { name1 = "آمريڪي بيرل", name1_us = "آمريڪي بيرل", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.119240471196, default = "L USgal impgal", link = "بيرل (يونٽ)", }, ["USbeerbbl"] = { name1 = "آمريڪي بيئر بيرل", name1_us = "آمريڪي بيئر بيرل", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.117347765304, default = "L USgal impgal", link = "بيرل (يونٽ)", }, ["USbsh"] = { name1 = "آمريڪي بشل", name1_us = "آمريڪي بشل", symbol = "US&nbsp;bsh", sym_us = "U.S.&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "بشل", }, ["USbu"] = { name1 = "آمريڪي بشل", name1_us = "آمريڪي بشل", symbol = "US&nbsp;bu", sym_us = "U.S.&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "بشل", }, ["USdrybbl"] = { name1 = "آمريڪي خشڪ بيرل", name1_us = "آمريڪي خشڪ بيرل", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.11562819898508, default = "m3", link = "بيرل (يونٽ)", }, ["USdrygal"] = { name1 = "آمريڪي خشڪ گيلن", name1_us = "آمريڪي خشڪ گيلن", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00440488377086, default = "L", link = "گيلن", }, ["USdrypt"] = { name1 = "آمريڪي خشڪ پائنٽ", name1_us = "آمريڪي خشڪ پائنٽ", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.0005506104713575, default = "ml", link = "پائنٽ", }, ["USdryqt"] = { name1 = "آمريڪي خشڪ ڪوارٽ", name1_us = "آمريڪي خشڪ ڪوارٽ", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.001101220942715, default = "ml", link = "ڪوارٽ", }, ["USflgal"] = { name1 = "آمريڪي گيلن", name1_us = "آمريڪي گيلن", symbol = "US fl gal", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", link = "گيلن", }, ["USgal"] = { name1 = "آمريڪي گيلن", name1_us = "آمريڪي گيلن", symbol = "US&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", }, ["USgi"] = { name1 = "گل", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001182941183, default = "ml impoz", link = "گل (يونٽ)", }, ["USkenning"] = { name1 = "آمريڪي ڪيننگ", name1_us = "آمريڪي ڪيننگ", symbol = "US&nbsp;kenning", sym_us = "U.S.&nbsp;kenning", utype = "volume", scale = 0.01761953508344, default = "L impgal", link = "ڪيننگ (يونٽ)", }, ["USmin"] = { name1 = "آمريڪي منم", name1_us = "آمريڪي منم", symbol = "US&nbsp;min", sym_us = "U.S.&nbsp;min", utype = "volume", scale = 0.000000061611519921875, default = "ml", link = "منم (يونٽ)", }, ["USoz"] = { name1 = "آمريڪي فلوئڊ اونس", name1_us = "آمريڪي فلوئڊ اونس", symbol = "US&nbsp;fl&nbsp;oz", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000295735295625, default = "ml", }, ["USpk"] = { name1 = "آمريڪي پيڪ", name1_us = "آمريڪي پيڪ", symbol = "US&nbsp;pk", sym_us = "U.S.&nbsp;pk", utype = "volume", scale = 0.00880976754172, default = "L impgal", link = "پيڪ", }, ["USpt"] = { name1 = "آمريڪي پائنٽ", name1_us = "آمريڪي پائنٽ", symbol = "US&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.000473176473, default = "L imppt", link = "پائنٽ", }, ["USqt"] = { name1 = "آمريڪي ڪوارٽ", name1_us = "آمريڪي ڪوارٽ", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml", link = "ڪوارٽ", customary= 1, }, ["USquart"] = { name1 = "آمريڪي ڪوارٽ", name1_us = "آمريڪي ڪوارٽ", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml impoz", link = "ڪوارٽ", }, ["UStbsp"] = { name1 = "آمريڪي ٽيبل اسپون", name1_us = "آمريڪي ٽيبل اسپون", symbol = "US&nbsp;tbsp", sym_us = "U.S.&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 1.4786764781250001e-5, default = "ml", }, ["winecase"] = { symbol = "ڪيس", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.009, default = "L", link = "ڪيس (سامان)", }, ["*U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, customary= 2, }, ["*U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, customary= 2, }, ["+USdrygal"] = { target = "USdrygal", customary= 1, }, ["+usfloz"] = { target = "USoz", link = "فلوئڊ اونس", customary= 1, }, ["+USgal"] = { target = "USgal", customary= 1, }, ["+USoz"] = { target = "USoz", customary= 1, }, ["@impgal"] = { target = "impgal", link = "گيلن", customary= 3, }, ["acre feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre-feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre.foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre.ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre·ft"] = { target = "acre-ft", }, ["bushels"] = { target = "USbsh", }, ["cid"] = { target = "CID", }, ["ft3"] = { target = "cuft", symbol = "ft³", }, ["gal"] = { target = "USgal", }, ["gallon"] = { shouldbe = "%{USgal%} آمريڪي گيلن لاءِ يا %{impgal%} امپيريل گيلن لاءِ استعمال ڪريو (%{gallon%} نه)", }, ["gallons"] = { shouldbe = "%{USgal%} آمريڪي گيلن لاءِ يا %{impgal%} امپيريل گيلن لاءِ استعمال ڪريو (%{gallons%} نه)", }, ["Gcuft"] = { target = "e9cuft", }, ["impfloz"] = { target = "impoz", }, ["Impgal"] = { target = "impgal", }, ["in3"] = { target = "cuin", symbol = "in³", }, ["hm³"] = { target = "hm3", }, ["kcuft"] = { target = "e3cuft", }, ["kcum"] = { target = "e3m3", }, ["km³"] = { target = "km3", }, ["liter"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["liters"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["litre"] = { target = "L", }, ["litres"] = { target = "L", }, ["Mcuft"] = { target = "e6cuft", }, ["Mcum"] = { target = "e6m3", }, ["Mft3"] = { target = "e6cuft", }, ["mi3"] = { target = "cumi", symbol = "mi³", }, ["m³"] = { target = "m3", }, ["Pcuft"] = { target = "e15cuft", }, ["pt"] = { shouldbe = "%{USpt%} آمريڪي پائنٽ لاءِ يا %{imppt%} امپيريل پائنٽ لاءِ استعمال ڪريو (%{pt%} نه)", }, ["qt"] = { shouldbe = "%{USqt%} آمريڪي ڪوارٽ لاءِ يا %{impqt%} امپيريل ڪوارٽ لاءِ استعمال ڪريو (%{qt%} نه)", }, ["Tcuft"] = { target = "e12cuft", }, ["Tft3"] = { target = "e12cuft", }, ["U.S.bbl"] = { target = "USbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.beerbbl"] = { target = "USbeerbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.bsh"] = { target = "USbsh", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.bu"] = { target = "USbu", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.drybbl"] = { target = "USdrybbl", sp_us = true, }, ["U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, }, ["U.S.drypt"] = { target = "USdrypt", sp_us = true, }, ["U.S.dryqt"] = { target = "USdryqt", sp_us = true, }, ["U.S.flgal"] = { target = "USflgal", sp_us = true, }, ["U.S.floz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "آمريڪي گيلن", }, ["u.s.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "آمريڪي گيلن", }, ["U.S.gi"] = { target = "USgi", sp_us = true, }, ["U.S.kenning"] = { target = "USkenning", sp_us = true, }, ["U.S.oz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.pk"] = { target = "USpk", sp_us = true, }, ["U.S.pt"] = { target = "USpt", sp_us = true, }, ["U.S.qt"] = { target = "USqt", sp_us = true, default = "L impqt", customary= 2, }, ["usbbl"] = { target = "USbbl", }, ["usbeerbbl"] = { target = "USbeerbbl", }, ["usbsh"] = { target = "USbsh", }, ["usbu"] = { target = "USbu", }, ["usdrybbl"] = { target = "USdrybbl", }, ["usdrygal"] = { target = "USdrygal", }, ["usdrypt"] = { target = "USdrypt", }, ["usdryqt"] = { target = "USdryqt", }, ["USfloz"] = { target = "USoz", }, ["usfloz"] = { target = "USoz", }, ["USGAL"] = { target = "USgal", }, ["usgal"] = { target = "USgal", }, ["usgi"] = { target = "USgi", }, ["uskenning"] = { target = "USkenning", }, ["usoz"] = { target = "USoz", }, ["uspk"] = { target = "USpk", }, ["uspt"] = { target = "USpt", }, ["usqt"] = { target = "USqt", }, ["yd3"] = { target = "cuyd", symbol = "yd³", }, ["cuft/sqmi"] = { per = { "cuft", "sqmi" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["m3/ha"] = { name1 = "ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر", name1_us = "ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر", name2 = "ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر", name2_us = "ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر", symbol = "m³/ha", utype = "volume per unit area", scale = 0.0001, default = "USbu/acre", link = "هيڪٽر", }, ["m3/km2"] = { per = { "m3", "km2" }, utype = "volume per unit area", default = "cuft/sqmi", }, ["U.S.gal/acre"] = { per = { "U.S.gal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["USbu/acre"] = { name2 = "آمريڪي بشل في ايڪڙ", symbol = "آمريڪي بشل في ايڪڙ", usename = 1, utype = "volume per unit area", scale = 8.7077638761350888e-6, default = "m3/ha", link = "بشل", }, ["USgal/acre"] = { per = { "USgal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["cuyd/mi"] = { per = { "cuyd", "mi" }, utype = "volume per unit length", default = "m3/km", }, ["m3/km"] = { per = { "m3", "km" }, utype = "volume per unit length", default = "cuyd/mi", }, ["mich"] = { combination= { "ch", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michlk"] = { combination= { "chlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michainlk"] = { combination= { "chainlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["miyd"] = { combination= { "yd", "mi" }, multiple = { 1760 }, utype = "length", }, ["miydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd", "mi" }, multiple = { 12, 3, 1760 }, utype = "length", }, ["mift"] = { combination= { "ft", "mi" }, multiple = { 5280 }, utype = "length", }, ["ydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd" }, multiple = { 12, 3 }, utype = "length", }, ["ydft"] = { combination= { "ft", "yd" }, multiple = { 3 }, utype = "length", }, ["ftin"] = { combination= { "in", "ft" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["footin"] = { combination= { "in", "foot" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["handin"] = { combination= { "in", "hand" }, multiple = { 4 }, utype = "length", }, ["lboz"] = { combination= { "oz", "lb" }, multiple = { 16 }, utype = "mass", }, ["stlb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["stlboz"] = { combination= { "oz", "lb", "st" }, multiple = { 16, 14 }, utype = "mass", }, ["st and lb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["GN LTf"] = { combination= { "GN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["GN LTf STf"] = { combination= { "GN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf"] = { combination= { "GN", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf LTf"] = { combination= { "GN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf"] = { combination= { "kN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf STf"] = { combination= { "kN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf"] = { combination= { "kN", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf LTf"] = { combination= { "kN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["LTf STf"] = { combination= { "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN LTf"] = { combination= { "MN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["MN LTf STf"] = { combination= { "MN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf"] = { combination= { "MN", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf LTf"] = { combination= { "MN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["STf LTf"] = { combination= { "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["L/100 km mpgimp"] = { combination= { "L/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgimp"] = { combination= { "l/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgUS"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgus"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgus"] = { combination= { "l/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["mpgimp L/100 km"] = { combination= { "mpgimp", "L/100 km" }, utype = "fuel efficiency", }, ["LT ST t"] = { combination= { "lt", "-ST", "t" }, utype = "mass", }, ["LT t ST"] = { combination= { "lt", "t", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ST LT t"] = { combination= { "-ST", "lt", "t" }, utype = "mass", }, ["ST t LT"] = { combination= { "-ST", "t", "lt" }, utype = "mass", }, ["t LT ST"] = { combination= { "t", "lt", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ton"] = { combination= { "LT", "ST" }, utype = "mass", }, ["kPa kg/cm2"] = { combination= { "kPa", "kgf/cm2" }, utype = "pressure", }, ["kPa lb/in2"] = { combination= { "kPa", "-lb/in2" }, utype = "pressure", }, ["floz"] = { combination= { "impoz", "USoz" }, utype = "volume", }, } --------------------------------------------------------------------------- -- هن جدول جي ڊيٽا کي تبديل نه ڪريو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ اسڪرپٽ ذريعي ٺهي ٿي -- -- جيڪا وڪي صفحي جو وڪي ٽيڪسٽ پڙهي ٿي (مٿي ڏنل نوٽ ڏسو). -- --------------------------------------------------------------------------- local default_exceptions = { -- اڳياڙي وارا يونٽ جن جو default، بنيادي يونٽ کان مختلف آهي. -- هر key هڪ prefixed symbol آهي (engineering notation لاءِ unitcode). ["cm²"] = "sqin", ["dm²"] = "sqin", ["e3acre"] = "km2", ["e3m2"] = "e6sqft", ["e6acre"] = "km2", ["e6ha"] = "e6acre", ["e6km2"] = "e6sqmi", ["e6m2"] = "e6sqft", ["e6sqft"] = "v * 9.290304 < 100 ! e3 ! e6 ! m2", ["e6sqmi"] = "e6km2", ["hm²"] = "acre", ["km²"] = "sqmi", ["mm²"] = "sqin", ["aJ"] = "eV", ["e3BTU"] = "MJ", ["e6BTU"] = "GJ", ["EJ"] = "kWh", ["eV"] = "aJ", ["feV"] = "yJ", ["fJ"] = "keV", ["GeV"] = "nJ", ["GJ"] = "kWh", ["keV"] = "fJ", ["MeV"] = "pJ", ["meV"] = "zJ", ["MJ"] = "kWh", ["neV"] = "yJ", ["PeV"] = "mJ", ["peV"] = "yJ", ["PJ"] = "kWh", ["pJ"] = "MeV", ["TeV"] = "μJ", ["TJ"] = "kWh", ["YJ"] = "kWh", ["yJ"] = "μeV", ["ZJ"] = "kWh", ["zJ"] = "meV", ["μeV"] = "yJ", ["e12cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/a", ["e12cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/d", ["e12m3/a"] = "Tcuft/a", ["e12m3/d"] = "Tcuft/d", ["e3cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/a", ["e3cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/d", ["e3cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/s", ["e3m3/a"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/a", ["e3m3/d"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/d", ["e3m3/s"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/s", ["e3USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! ! e3 ! m3/a", ["e6cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e6cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/d", ["e6cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/s", ["e6m3/a"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/a", ["e6m3/d"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/d", ["e6m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e6 ! e9 ! cuft/s", ["e6USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e9cuft/a"] = "m3/a", ["e9cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3/d", ["e9m3/a"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/a", ["e9m3/d"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/d", ["e9m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e9 ! e12 ! cuft/s", ["e9USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/a", ["e9USgal/s"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/s", ["nN"] = "gr-f", ["μN"] = "gr-f", ["mN"] = "oz-f", ["am"] = "in", ["cm"] = "in", ["dam"] = "ft", ["dm"] = "in", ["e12km"] = "e12mi", ["e12mi"] = "e12km", ["e3AU"] = "ly", ["e3km"] = "e3mi", ["e3mi"] = "e3km", ["e6km"] = "e6mi", ["e6mi"] = "e6km", ["e9km"] = "AU", ["e9mi"] = "e9km", ["Em"] = "mi", ["fm"] = "in", ["Gm"] = "mi", ["hm"] = "ft", ["km"] = "mi", ["mm"] = "in", ["Mm"] = "mi", ["nm"] = "in", ["Pm"] = "mi", ["pm"] = "in", ["Tm"] = "mi", ["Ym"] = "mi", ["ym"] = "in", ["Zm"] = "mi", ["zm"] = "in", ["μm"] = "in", ["e12lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! Mt ! Gt", ["e3lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kg ! t", ["e3ozt"] = "v * 0.311034768 < 10 ! kg ! t", ["e3t"] = "LT ST", ["e6carat"] = "t", ["e6lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! t ! kilotonne", ["e6ozt"] = "lb kg", ["e6ST"] = "Mt", ["e6t"] = "LT ST", ["e9lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kilotonne ! Mt", ["e9t"] = "LT ST", ["Gg"] = "lb", ["kg"] = "lb", ["mg"] = "gr", ["Mg"] = "LT ST", ["ng"] = "gr", ["μg"] = "gr", ["mBq"] = "fCi", ["kBq"] = "nCi", ["MBq"] = "μCi", ["GBq"] = "mCi", ["TBq"] = "Ci", ["PBq"] = "kCi", ["EBq"] = "kCi", ["fCi"] = "mBq", ["pCi"] = "Bq", ["nCi"] = "Bq", ["μCi"] = "kBq", ["mCi"] = "MBq", ["kCi"] = "TBq", ["MCi"] = "PBq", ["ns"] = "μs", ["μs"] = "ms", ["ms"] = "s", ["ks"] = "h", ["Ms"] = "week", ["Gs"] = "decade", ["Ts"] = "millennium", ["Ps"] = "million year", ["Es"] = "thousand million year", ["MK"] = "keVT", ["cL"] = "impoz usoz", ["cl"] = "impoz usoz", ["cm³"] = "cuin", ["dL"] = "impoz usoz", ["dl"] = "impoz usoz", ["mm³"] = "cuin", ["dm³"] = "cuin", ["e12cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3", ["e12impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12m3"] = "v < 28.316846592 ! T ! P ! cuft", ["e12U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e15cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e12 ! e15 ! m3", ["e15m3"] = "Pcuft", ["e3bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e3cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3", ["e3impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3m3"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft", ["e3U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e6bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuyd"] = "v * 7.64554857984 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6L"] = "USgal", ["e6m3"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft", ["e6U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e9bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9m3"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft", ["e9U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["GL"] = "cuft", ["Gl"] = "cuft", ["kL"] = "cuft", ["kl"] = "cuft", ["km³"] = "cumi", ["mL"] = "impoz usoz", ["ml"] = "impoz usoz", ["Ml"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["ML"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["TL"] = "cumi", ["Tl"] = "cumi", ["μL"] = "cuin", ["μl"] = "cuin", } --------------------------------------------------------------------------- -- هن جدول جي ڊيٽا کي تبديل نه ڪريو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ اسڪرپٽ ذريعي ٺهي ٿي -- -- جيڪا وڪي صفحي جو وڪي ٽيڪسٽ پڙهي ٿي (مٿي ڏنل نوٽ ڏسو). -- --------------------------------------------------------------------------- local link_exceptions = { -- اڳياڙي وارا يونٽ جن جو ڳنڍيل مضمون بنيادي يونٽ کان مختلف آهي. -- هر key هڪ prefixed symbol آهي (unitcode نه). ["mm²"] = "چورس ملي ميٽر", ["cm²"] = "چورس سينٽي ميٽر", ["dm²"] = "چورس ڊيسي ميٽر", ["km²"] = "چورس ڪلوميٽر", ["kJ"] = "ڪلو جول", ["MJ"] = "ميگا جول", ["GJ"] = "گيگا جول", ["TJ"] = "ٽيرا جول", ["fm"] = "فيمٽو ميٽر", ["pm"] = "پيڪو ميٽر", ["nm"] = "نانو ميٽر", ["μm"] = "مائڪرو ميٽر", ["mm"] = "ملي ميٽر", ["cm"] = "سينٽي ميٽر", ["dm"] = "ڊيسي ميٽر", ["dam"] = "ڊيڪا ميٽر", ["hm"] = "هيڪٽو ميٽر", ["km"] = "ڪلوميٽر", ["Mm"] = "ميگا ميٽر", ["Gm"] = "گيگا ميٽر", ["Tm"] = "ٽيرا ميٽر", ["Pm"] = "پيٽا ميٽر", ["Em"] = "ايگزا ميٽر", ["Zm"] = "زيٽا ميٽر", ["Ym"] = "يوٽا ميٽر", ["μg"] = "مائڪروگرام", ["mg"] = "مليگرام", ["kg"] = "ڪلوگرام", ["Mg"] = "ٽن", ["yW"] = "يوڪٽو واٽ", ["zW"] = "زيپٽو واٽ", ["aW"] = "اٽو واٽ", ["fW"] = "فيمٽو واٽ", ["pW"] = "پيڪو واٽ", ["nW"] = "نانو واٽ", ["μW"] = "مائڪرو واٽ", ["mW"] = "ملي واٽ", ["kW"] = "ڪلو واٽ", ["MW"] = "ميگا واٽ", ["GW"] = "گيگا واٽ", ["TW"] = "ٽيرا واٽ", ["PW"] = "پيٽا واٽ", ["EW"] = "ايگزا واٽ", ["ZW"] = "زيٽا واٽ", ["YW"] = "يوٽا واٽ", ["as"] = "اٽو سيڪنڊ", ["fs"] = "فيمٽو سيڪنڊ", ["ps"] = "پيڪو سيڪنڊ", ["ns"] = "نانو سيڪنڊ", ["μs"] = "مائڪرو سيڪنڊ", ["ms"] = "ملي سيڪنڊ", ["ks"] = "ڪلو سيڪنڊ", ["Ms"] = "ميگا سيڪنڊ", ["Gs"] = "گيگا سيڪنڊ", ["Ts"] = "ٽيرا سيڪنڊ", ["Ps"] = "پيٽا سيڪنڊ", ["Es"] = "ايگزا سيڪنڊ", ["Zs"] = "زيٽا سيڪنڊ", ["Ys"] = "يوٽا سيڪنڊ", ["mm³"] = "ڪيوبڪ ملي ميٽر", ["cm³"] = "ڪيوبڪ سينٽي ميٽر", ["dm³"] = "ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", ["dam³"] = "ڪيوبڪ ڊيڪا ميٽر", ["km³"] = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر", ["μL"] = "مائڪرو ليٽر", ["μl"] = "مائڪرو ليٽر", ["mL"] = "ملي ليٽر", ["ml"] = "ملي ليٽر", ["cL"] = "سينٽي ليٽر", ["cl"] = "سينٽي ليٽر", ["dL"] = "ڊيسي ليٽر", ["dl"] = "ڊيسي ليٽر", ["daL"] = "ڊيڪا ليٽر", ["dal"] = "ڊيڪا ليٽر", ["hL"] = "هيڪٽو ليٽر", ["hl"] = "هيڪٽو ليٽر", ["kL"] = "ڪلو ليٽر", ["kl"] = "ڪلو ليٽر", ["ML"] = "ميگا ليٽر", ["Ml"] = "ميگا ليٽر", ["GL"] = "گيگا ليٽر", ["Gl"] = "گيگا ليٽر", ["TL"] = "ٽيرا ليٽر", ["Tl"] = "ٽيرا ليٽر", ["PL"] = "پيٽا ليٽر", ["Pl"] = "پيٽا ليٽر", } --------------------------------------------------------------------------- -- هن جدول جي ڊيٽا کي تبديل نه ڪريو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ اسڪرپٽ ذريعي ٺهي ٿي -- -- جيڪا وڪي صفحي جو وڪي ٽيڪسٽ پڙهي ٿي (مٿي ڏنل نوٽ ڏسو). -- --------------------------------------------------------------------------- local per_unit_fixups = { -- "x/y" جي صورت ۾ پاڻمرادو ٺهيل per-units جو unit type تبديل ٿي سگهي ٿو؛ -- مثال طور "length/time" کي "speed" ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو. -- ٻيون ترميمون پڻ هتي بيان ڪري سگهجن ٿيون. ["/area"] = "per unit area", ["/volume"] = "per unit volume", ["area/area"] = "area per unit area", ["energy/length"] = "energy per unit length", ["energy/mass"] = "energy per unit mass", ["energy/time"] = { utype = "power", link = "طاقت (طبعيات)" }, ["energy/volume"] = "energy per unit volume", ["force/area"] = { utype = "pressure", link = "دٻاءُ" }, ["length/length"] = { utype = "gradient", link = "درجو (ڍال)" }, ["length/time"] = { utype = "speed", link = "رفتار" }, ["length/time/time"] = { utype = "acceleration", link = "تيزي" }, ["mass/area"] = { utype = "pressure", multiplier = 9.80665 }, ["mass/length"] = "linear density", ["mass/mass"] = "concentration", ["mass/power"] = "mass per unit power", ["mass/time"] = "mass per unit time", ["mass/volume"] = { utype = "density", link = "ڪثافت" }, ["power/mass"] = "power per unit mass", ["power/volume"] = { link = "طاقت جي ڪثافت" }, ["pressure/length"] = "fracture gradient", ["speed/time"] = { utype = "acceleration", link = "تيزي" }, ["volume/area"] = "volume per unit area", ["volume/length"] = "volume per unit length", ["volume/time"] = "flow", } return { all_units = all_units, default_exceptions = default_exceptions, link_exceptions = link_exceptions, per_unit_fixups = per_unit_fixups, } dvgk0gtsa7ajm4tnamh3uadxpjqer21 0 23228 425645 378437 2026-10-27T12:11:44Z Intisar Ali 8681 425645 wikitext text/x-wiki {{Short description|حضرت محمد ﷺ جي گهراڻي ۽ خاندان لاءِ استعمال ٿيندڙ اسلامي ۽ قرآني اصطلاح}} {{ٻيا استعمال|آل بيت}} '''اهل بيت''' ({{lang-ar|أهل البيت}}؛ {{lang-en|Ahl al-Bayt}})، جنهن کي '''آل بيت''' يا '''آل محمد''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلامي ۽ قرآني اصطلاح آهي، جيڪو [[محمد|حضرت محمد]] ﷺ جي گهراڻي، خاندان ۽ ويجهن عزيزن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[قرآن مجيد]]، [[حديث]]، [[تفسير]] ۽ [[اسلامي فقھ]] ۾ هن اصطلاح جي استعمال ۽ دائري ۾ فرق ملي ٿو. [[اهل سنت]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمان اهل بيت کي خاص عزت ۽ احترام ڏين ٿا، پر اهل بيت جي تعريف، مذهبي اختيار، [[امامت]] ۽ [[عصمت]] بابت سندن تشريحون مختلف آهن.<ref name="Muslim2424">{{cite web |title=Sahih Muslim 2424 |url=https://sunnah.com/muslim:2424 |website=Sunnah.com |language=ar,en}}</ref><ref name="Muslim2408">{{cite web |title=Sahih Muslim 2408a–d |url=https://sunnah.com/muslim/44/55-58 |website=Sunnah.com |language=ar,en}}</ref> قرآن مجيد جي [[سورت الاحزاب]] جي آيت 33 ۾ اهل بيت جو ذڪر موجود آهي. آيت جي هن حصي کي '''[[آيت تطهير]]''' چيو ويندو آهي. هن آيت جي سياق ۾ حضرت محمد ﷺ جي گهروارين کي خطاب ٿيل آهي، جڏهن ته [[حديث ڪسا]] ۾ حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين کي چادر هيٺ گڏ ڪري آيت تطهير پڙهڻ جو ذڪر آهي.<ref name="Quran3333">{{cite web |title=Surah Al-Ahzab 33:33 |url=https://quran.com/33/33 |website=Quran.com |language=ar,en}}</ref><ref name="Muslim2424"/> [[File:Panjtan.jpg|thumb|right|280px|پنجتن پاڪ جي روايتي خطاطي ۽ مصوري. هن فن پارَي ۾ حضرت محمد ﷺ، حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين جي مذهبي اهميت کي ظاهر ڪيو ويو آهي.]] [[File:Green Dome, Masjid Al Nabawi.jpg|thumb|right|250px|[[مسجد نبوي]]، [[مدينو]]. نبوي گهراڻي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم مذهبي ماڳ.]] == لغوي معنيٰ ۽ اصطلاح == عربي ٻوليءَ ۾ '''اهل''' جو مطلب گهر وارا، خاندان، ويجها مائٽ، ڪنهن جماعت جا ماڻهو يا ڪنهن خاص ڪم سان تعلق رکندڙ فرد ٿي سگهي ٿو. '''بيت''' جو مطلب گهر آهي. اهڙيءَ طرح اهل بيت جي بنيادي لغوي معنيٰ گهر وارا يا گهراڻي جا ماڻهو آهي. [[ابن منظور]] پنهنجي ڪتاب ''لسان العرب'' ۾ اهل جي مختلف لغوي معنائن، مائٽيءَ ۽ تعلق جي صورتن کي بيان ڪيو آهي.<ref name="Lisan">{{cite book |last=ابن منظور |title=لسان العرب |chapter=أهل |language=ar}}</ref> === اهل ۽ آل ۾ فرق === لفظ '''آل''' عام طور ڪنهن شخص جي خاندان، پوئلڳن يا ساڻس خاص نسبت رکندڙ جماعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اسلامي ادب ۾ '''آل محمد''' ۽ '''اهل بيت''' ڪڏهن هڪٻئي جا مترادف استعمال ٿين ٿا، پر هر فقهي يا حديثي بحث ۾ ٻنهي جي حد هڪجهڙي نه هوندي آهي. === قرآني استعمال === قرآن مجيد ۾ اهل بيت جو لفظ صرف حضرت محمد ﷺ جي گهراڻي بابت نه، پر ٻين نبوي گهراڻن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيو آهي. [[سورت هود]] جي آيت 73 ۾ حضرت ابراهيم جي گهراڻي کي خطاب ڪندي اهل بيت جو لفظ استعمال ٿيل آهي.<ref name="Quran1173">{{cite web |title=Surah Hud 11:73 |url=https://quran.com/11/73 |website=Quran.com}}</ref> [[سورت القصص]] جي آيت 12 ۾ حضرت موسيٰ جي پرورش جي سلسلي ۾ '''أهل بيت''' جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Quran2812">{{cite web |title=Surah Al-Qasas 28:12 |url=https://quran.com/28/12 |website=Quran.com}}</ref> == قرآن مجيد ۾ اهل بيت == === آيت تطهير === {{Main|آيت تطهير}} [[سورت الاحزاب]] جي آيت 33 ۾ هي الفاظ موجود آهن: :'''إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا''' سنڌي ترجمو: :الله اهو ئي ارادو رکي ٿو ته اي اهل بيت، توهان کان ناپاڪي دور ڪري ۽ توهان کي چڱيءَ طرح پاڪ ڪري. آيت جي اڳين ۽ پوئين عبارت ۾ نبي ﷺ جي گهروارين لاءِ هدايتون موجود آهن. انهيءَ ڪري ڪجهه مفسر آيت جي سياق کي ازواج مطهرات جي شموليت جو دليل سمجهن ٿا. ٻئي طرف حديث ڪسا ۾ حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين کي اهل بيت طور خاص طور بيان ڪيو ويو آهي. انهن ٻنهي قسمن جي دليلن جي تشريح بابت اسلامي مفسرن ۾ مختلف رايا موجود آهن.<ref name="Quran3333"/><ref name="Muslim2424"/> === آيت مباهله === {{Main|آيت مباهله}} [[سورت آل عمران]] جي آيت 61 کي '''آيت مباهله''' چيو ويندو آهي. هن آيت ۾ مباهلي لاءِ پنهنجن پٽن، عورتن ۽ پاڻ سان لاڳاپيل ماڻهن کي سڏڻ جو ذڪر آهي. [[صحيح مسلم]] جي حديث نمبر 2404 ۾ حضرت سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، جڏهن هي آيت نازل ٿي ته رسول الله ﷺ حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين کي سڏيو ۽ کين پنهنجي اهل سان منسوب ڪيو.<ref name="Muslim2404">{{cite web |title=Sahih Muslim 2404d |url=https://sunnah.com/muslim:2404d |website=Sunnah.com}}</ref> === آيت مودت === {{Main|آيت مودت}} [[سورت الشوريٰ]] جي آيت 23 ۾ قربىٰ جي محبت جو ذڪر آهي. هن آيت جي تفسير ۾ قربىٰ مان مراد ۽ ان جي دائري بابت مختلف رايا آهن. شيعه تفسيرن ۾ هن آيت کي اهل بيت جي محبت ۽ خاص مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. اهل سنت جي تفسيرن ۾ پڻ اهل بيت جي محبت جي اهميت بيان ڪئي وئي آهي، پر آيت جي لغوي ۽ تاريخي مفهوم بابت وڌيڪ تشريحون موجود آهن.<ref name="Quran4223">{{cite web |title=Surah Ash-Shuraa 42:23 |url=https://quran.com/42/23 |website=Quran.com}}</ref> === آيت خمس === [[سورت الانفال]] جي آيت 41 ۾ جنگي غنيمت جي خمس ۽ ذوي القربىٰ جو ذڪر موجود آهي. فقهي عالمن هن آيت جي بنياد تي نبوي خاندان جي مالي حقن بابت بحث ڪيو آهي.<ref name="Quran841">{{cite web |title=Surah Al-Anfal 8:41 |url=https://quran.com/8/41 |website=Quran.com}}</ref> === آيت فيء === [[سورت الحشر]] جي آيت 7 ۾ فيء جي مال ۽ ذوي القربىٰ جي حقن جو ذڪر آهي. اسلامي فقھ ۾ هن آيت کي نبوي خاندان جي مالي حقن سان لاڳاپيل بحثن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Quran597">{{cite web |title=Surah Al-Hashr 59:7 |url=https://quran.com/59/7 |website=Quran.com}}</ref> == اهل بيت جي تعريف بابت مختلف رايا == اسلامي تفسير ۽ حديثي ادب ۾ اهل بيت جي دائري بابت ڪيترائي رايا ملن ٿا. انهن ۾ هي اهم تشريحون شامل آهن: * حضرت محمد ﷺ جون گهرواريون. * حضرت محمد ﷺ، حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين. * ازواج مطهرات ۽ اهل ڪسا ٻنهي جي شموليت. * رسول الله ﷺ جا اولاد ۽ ويجها نسبي مائٽ. * بني هاشم جا اهي خاندان جن تي زڪوات وٺڻ جي پابندي بيان ٿيل آهي. * آل محمد جو وڌيڪ وسيع مذهبي يا نسبي مفهوم. انهن راين جو تعلق ڪڏهن آيت تطهير جي تفسير سان، ڪڏهن حديث ڪسا سان، ۽ ڪڏهن زڪوات ۽ خمس جهڙن فقهي مسئلن سان هوندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7cbd6;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''اهل بيت جي اصطلاح جا اهم استعمال''' ! style="background:#dcecf5;" | استعمال ! style="background:#dcecf5;" | لاڳاپيل شخصيتون ! style="background:#dcecf5;" | بنيادي ماخذ |- | لغوي ۽ گهريلو | گهر جا ڀاتي ۽ ويجها مائٽ | عربي لغت |- | آيت تطهير جو سياق | نبي ﷺ جون گهرواريون؛ ٻين جي شموليت بابت تفسيري اختلاف | الاحزاب: 33 |- | حديث ڪسا | محمد ﷺ، علي، فاطمه، حسن ۽ حسين | صحيح مسلم 2424 |- | زڪوات جي حرمت وارو مفهوم | آل علي، آل عقيل، آل جعفر ۽ آل عباس | صحيح مسلم 2408 |- | اثنا عشري شيعه جو خاص مذهبي مفهوم | محمد ﷺ، فاطمه ۽ ٻارهن امام | شيعه تفسير ۽ امامت جا ڪتاب |} <ref name="Muslim2424"/><ref name="Muslim2408"/> == حديث ڪسا == {{Main|حديث ڪسا}} '''حديث ڪسا''' اهل بيت جي تعريف بابت اهم حديثي روايتن مان هڪ آهي. [[صحيح مسلم]] جي حديث نمبر 2424 ۾ حضرت [[عائشه بنت ابي بڪر]] کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ هڪ ڪاري اون جي چادر اوڍي ٻاهر آيو. حضرت حسن آيو ته کيس چادر اندر ورتائين. پوءِ حضرت حسين آيو ۽ کيس پڻ چادر اندر ورتائين. ان کان پوءِ حضرت فاطمه ۽ حضرت علي آيا، جن کي پڻ چادر ۾ شامل ڪيائين. پوءِ رسول الله ﷺ آيت تطهير جا الفاظ پڙهيا.<ref name="Muslim2424"/> === ام سلمه جي روايت === [[ام سلمه]] سان منسوب حديث ڪسا جي ٻين روايتن ۾ رسول الله ﷺ جي گهر ۾ حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين کي گڏ ڪرڻ جو ذڪر آهي. انهن روايتن ۾ ام سلمه جي سوال ۽ رسول الله ﷺ جي جواب جا لفظ مختلف طريقن سان نقل ٿيل آهن. انهيءَ ڪري حديث ڪسا جي مختلف روايتن کي هڪ ئي لفظي متن سمجهڻ درست ناهي. === حديث ڪسا جي تشريح === اثنا عشري شيعه تفسير موجب حديث ڪسا آيت تطهير ۾ اهل بيت جي مخصوص دائري جي وضاحت ڪري ٿي. ڪيترن سني عالمن موجب حديث ڪسا ۾ انهن چئن شخصيتن جي خاص فضيلت ثابت ٿئي ٿي، پر ان مان ازواج مطهرات جي ٻين قرآني استعمالن مان اخراج لازمي نه ٿو ٿئي. == حديث ثقلين == {{Main|حديث ثقلين}} حديث ثقلين ۾ قرآن مجيد ۽ اهل بيت جو ذڪر موجود آهي. [[صحيح مسلم]] جي حديث نمبر 2408 ۾ حضرت زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ غدير خم وٽ خطاب ڪندي قرآن سان وابستگيءَ جي تلقين ڪئي ۽ اهل بيت بابت مسلمانن کي سندن ذميواري ياد ڏياري.<ref name="Muslim2408"/> === زيد بن ارقم جي وضاحت === صحيح مسلم جي هڪ روايت ۾ حضرت زيد بن ارقم وضاحت ڪري ٿو ته رسول الله ﷺ جون گهرواريون پڻ سندس اهل بيت ۾ شامل آهن، پر زڪوات جي حرمت واري مخصوص دائري ۾ آل علي، آل عقيل، آل جعفر ۽ آل عباس جو ذڪر آهي. صحيح مسلم جي ٻي روايت ۾ سوال جي جواب جا لفظ مختلف آهن، جن ۾ اهل بيت جي نسبي مفهوم تي زور ڏنو ويو آهي. انهن ٻنهي روايتن جي لفظي فرق کي اهل بيت جي تعريف بابت علمي بحث ۾ اهميت حاصل آهي.<ref name="Muslim2408"/> == اهل سنت وٽ اهل بيت == اهل سنت جي مختلف فقهي ۽ حديثي روايتن ۾ اهل بيت جي تعريف هڪجهڙي ناهي. عام طور حضرت محمد ﷺ جون گهرواريون، اولاد، حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن، حضرت حسين ۽ ٻيا ويجها نسبي مائٽ اهل بيت جي مختلف معنائن ۾ شامل سمجهيا وڃن ٿا. === ازواج مطهرات === {{Main|امهات المؤمنين}} حضرت محمد ﷺ جي گهروارين کي قرآن مجيد ۾ '''امهات المؤمنين''' جو درجو ڏنو ويو آهي. سورت الاحزاب جي آيت 6 ۾ نبي ﷺ جون گهرواريون مؤمنن جون مائرون قرار ڏنل آهن.<ref name="Quran336">{{cite web |title=Surah Al-Ahzab 33:6 |url=https://quran.com/33/6 |website=Quran.com}}</ref> آيت تطهير جي سياق جي بنياد تي ڪيترائي سني مفسر ازواج مطهرات کي اهل بيت ۾ شامل سمجهن ٿا. === اهل ڪسا === اهل سنت جي حديثي ڪتابن ۾ حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي فضيلت بابت حديث ڪسا موجود آهي. صحيح مسلم 2424 انهن جي خاص شموليت جو اهم شاهد آهي.<ref name="Muslim2424"/> === بني هاشم === {{Main|بنو هاشم}} بني هاشم حضرت محمد ﷺ جو نسبي قبيلو هو. نبوي خاندان جي فقهي تعريف ۾ بني هاشم جي مختلف شاخن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ۾ هي خاندان خاص طور اهم آهن: * آل علي * آل عقيل * آل جعفر * آل عباس * آل حارث بن عبدالمطلب زڪوات جي حرمت ۽ ٻين فقهي معاملن ۾ انهن خاندانن جي شموليت بابت مختلف تفصيل موجود آهن. === بني مطلب === [[امام شافعي]] جي فقهي موقف ۾ بني هاشم سان گڏ بني مطلب جي شموليت پڻ بحث هيٺ اچي ٿي. [[صحيح بخاري]] ۾ بني هاشم ۽ بني مطلب جي ويجهي تعلق بابت روايت موجود آهي.<ref name="Bukhari3140">{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 3140 |url=https://sunnah.com/bukhari:3140 |website=Sunnah.com}}</ref> == اهل بيت جا مذهبي ۽ فقهي حق == === محبت ۽ احترام === اسلامي روايتن ۾ رسول الله ﷺ جي خاندان سان محبت ۽ احترام کي خاص اهميت حاصل آهي. === درود ابراهيمي === نماز جي تشهد ۾ پڙهيو ويندڙ درود ابراهيمي حضرت محمد ﷺ ۽ آل محمد تي درود موڪلڻ سان لاڳاپيل آهي. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ درود جي مختلف لفظي روايتن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Bukhari3370">{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 3370 |url=https://sunnah.com/bukhari:3370 |website=Sunnah.com}}</ref> === زڪوات جي حرمت === صحيح مسلم جي روايت ۾ رسول الله ﷺ ۽ آل محمد لاءِ صدقي جي حرمت جو ذڪر موجود آهي. اسلامي فقھ ۾ فرض زڪوات ۽ ٻين قسمن جي صدقي بابت تفصيلي اختلاف پڻ موجود آهن.<ref name="Muslim1072">{{cite web |title=Sahih Muslim 1072 |url=https://sunnah.com/muslim:1072 |website=Sunnah.com}}</ref> === خمس ۽ فيء === قرآن مجيد ۾ خمس ۽ فيء جي تقسيم بابت ذوي القربىٰ جو ذڪر موجود آهي. انهن حقن جي دائري ۽ عملي تقسيم بابت مختلف فقهي مڪتبن جا جدا موقف آهن. == اثنا عشري شيعه وٽ اهل بيت == {{Main|اثنا عشري شيعه}} اثنا عشري شيعه عقيدي ۾ اهل بيت جي اصطلاح جا عام ۽ خاص استعمال موجود آهن. === عام مفهوم === عام نسبي مفهوم ۾ حضرت محمد ﷺ جا ويجها خاندان ۽ بني هاشم سان لاڳاپيل شخصيتون شامل ٿي سگهن ٿيون. === خاص مفهوم === اثنا عشري شيعه مذهبي عقيدي ۾ اهل بيت جو خاص مفهوم حضرت محمد ﷺ، حضرت فاطمه ۽ ٻارهن امامن سان لاڳاپيل آهي. هن تشريح موجب اهي شخصيتون مذهبي رهنمائيءَ جي خاص حيثيت رکن ٿيون. === چوڏهن معصوم === اثنا عشري شيعه عقيدي موجب چوڏهن معصوم هي آهن: # حضرت محمد ﷺ # حضرت فاطمه زهرا # حضرت علي بن ابي طالب # حضرت حسن بن علي # حضرت حسين بن علي # حضرت علي زين العابدين # حضرت محمد باقر # حضرت جعفر صادق # حضرت موسيٰ ڪاظم # حضرت علي رضا # حضرت محمد جواد # حضرت علي هادي # حضرت حسن عسڪري # حضرت محمد مهدي انهن مان حضرت محمد ﷺ ۽ حضرت فاطمه سان گڏ ٻارهن امام شامل آهن. == اهل بيت جي عصمت بابت اختلاف == {{Main|عصمت}} '''عصمت''' اسلامي علم ڪلام جو اصطلاح آهي، جنهن جو تعلق گناهه ۽ ديني خطا کان حفاظت جي عقيدي سان آهي. === اثنا عشري شيعه عقيدو === اثنا عشري شيعه عالمن موجب آيت تطهير، حديث ثقلين ۽ ٻين مذهبي دليلن مان مخصوص اهل بيت جي عصمت ثابت ٿئي ٿي. هن تشريح ۾ آيت تطهير جي پاڪيزگيءَ کي مخصوص ۽ دائمي مذهبي حفاظت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. === اهل سنت جو موقف === اهل سنت جا اڪثر عالم آيت تطهير ۽ حديث ڪسا کي اهل بيت جي فضيلت، پاڪيزگي ۽ عزت جو دليل سمجهن ٿا، پر انهن مان ٻارهن امامن جي عصمت جو اثنا عشري عقيدو قبول نٿا ڪن. === آيت واقعه بابت استدلال === [[سورت الواقعه]] جي آيت 79 ۾ پاڪ ماڻهن جي ڇهڻ جو ذڪر موجود آهي. ڪجهه شيعه ڪلامي تشريحن ۾ هن آيت کي اهل بيت جي خاص پاڪيزگيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. ٻين تفسيرن ۾ هن آيت جو تعلق فرشتن، محفوظ ڪتاب يا قرآن جي طهارت جي مسئلي سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Quran5679">{{cite web |title=Surah Al-Waqi'ah 56:79 |url=https://quran.com/56/79 |website=Quran.com}}</ref> == حديث سفينه == {{Main|حديث سفينه}} حديث سفينه ۾ اهل بيت کي حضرت نوح جي ٻيڙيءَ سان تشبيهه ڏني وئي آهي. شيعه مذهبي استدلال ۾ هن روايت کي اهل بيت جي رهنمائي ۽ نجات جي اهميت لاءِ پيش ڪيو ويندو آهي. هن حديث جي مختلف سندن جي صحت بابت حديثي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. == اهل بيت ۽ امامت == {{Main|امامت}} شيعه اثنا عشري عقيدي ۾ امامت رسول الله ﷺ کان پوءِ ديني ۽ روحاني رهنمائيءَ جو منصب آهي. هن عقيدي موجب امامت جو سلسلو حضرت عليءَ کان شروع ٿي ٻارهن امامن تائين پهچي ٿو. اهل سنت جي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ خلافت ۽ ديني علمي اختيار جي تشريح مختلف آهي. انهيءَ ڪري اهل بيت جي محبت ۽ اهل بيت جي سياسي يا مذهبي امامت کي هڪجهڙو تصور نه ڪيو ويندو آهي. == اهل بيت جو نسب ۽ خاندان == {{Main|بنو هاشم}} حضرت محمد ﷺ جو نسب قريش جي بني هاشم شاخ سان لاڳاپيل هو. حضرت فاطمه ۽ حضرت عليءَ جي اولاد مان حضرت حسن ۽ حضرت حسين جون نسبي شاخون اسلامي تاريخ ۾ خاص اهميت رکن ٿيون. === حسني ۽ حسيني خاندان === حضرت حسن جي نسل سان منسوب خاندانن کي عام طور '''حسني''' ۽ حضرت حسين جي نسل سان منسوب خاندانن کي '''حسيني''' چيو ويندو آهي. مختلف علائقن ۾ سيد، شريف ۽ ٻين نسبتي لقبن جو استعمال تاريخي ۽ سماجي روايتن مطابق مختلف رهيو آهي. === نسب نامن جي تحقيق === اهل بيت سان نسبي نسبت جي تاريخي تحقيق لاءِ شجرا، نسب ناما، دستاويز ۽ قديم تاريخي ماخذ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪنهن فرد يا خاندان جي نسب بابت دعويٰ کي صرف لقب جي بنياد تي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == اهل بيت بابت اهم ڪتاب == اسلامي تاريخ، تفسير، حديث، فقھ ۽ نسب نامن جي مطالعي ۾ اهل بيت بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا ويا آهن. === عمدة الطالب === [[ابن عنبه]] جو ڪتاب ''عمدة الطالب في أنساب آل أبي طالب'' آل ابي طالب جي نسب بابت اهم تاريخي ماخذ آهي. === أبناء الإمام في مصر والشام === ابن طباطبا سان منسوب ''أبناء الإمام في مصر والشام'' مصر ۽ شام ۾ علوي نسلن جي تاريخ سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. === الصواعق المحرقة === ابن حجر هيتمي جي ڪتاب ''الصواعق المحرقة'' ۾ اهل بيت جي فضيلت ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل بحث موجود آهن. === منهاج السنة النبوية === ابن تيميه جي ''منهاج السنة النبوية'' ۾ اهل بيت، امامت ۽ شيعه سني اختلافن بابت تفصيلي بحث موجود آهي. == اهم مذهبي ۽ تاريخي اصطلاح == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7cbd6;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''اهل بيت سان لاڳاپيل اصطلاحن جو فرق''' ! style="background:#dcecf5;" | اصطلاح ! style="background:#dcecf5;" | بنيادي معنيٰ ! style="background:#dcecf5;" | استعمال |- | اهل بيت | گهراڻي يا خاندان جا ماڻهو | قرآني، حديثي ۽ مذهبي |- | آل محمد | حضرت محمد ﷺ سان لاڳاپيل خاندان | درود، حديث ۽ فقھ |- | اهل ڪسا | حديث ڪسا جون پنج شخصيتون | حديث ۽ تفسير |- | امهات المؤمنين | رسول الله ﷺ جون گهرواريون | قرآني لقب |- | بني هاشم | قريش جي هڪ نسبي شاخ | نسب ۽ تاريخ |- | سيد | مختلف اسلامي معاشرن ۾ نسبي ۽ اعزازي لقب | سماجي ۽ تاريخي |- | شريف | اعزازي يا نسبي لقب | تاريخي ۽ علائقائي |- | امام | اڳواڻ يا مذهبي رهنما | فقھ، عبادت ۽ امامت |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Panjtan.jpg|پنجتن پاڪ سان لاڳاپيل روايتي فن پارو File:Green Dome, Masjid Al Nabawi.jpg|مسجد نبوي، مدينو File:Green Dome of Al-Masjed Al-Nabawi.jpg|مسجد نبوي جو سائو گنبذ </gallery> == پڻ ڏسو == * [[محمد]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[فاطمه زهرا]] * [[حسن بن علي]] * [[حسين بن علي]] * [[حديث ڪسا]] * [[حديث ثقلين]] * [[حديث غدير]] * [[آيت تطهير]] * [[آيت مباهله]] * [[آيت مودت]] * [[امهات المؤمنين]] * [[بنو هاشم]] * [[امامت]] * [[عصمت]] * [[سيد]] * [[شريف]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ابن منظور |title=لسان العرب |language=ar}} * {{cite book |last=الراغب الأصفهاني |title=المفردات في غريب القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=الطبري |title=جامع البيان عن تأويل آي القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=القرطبي |title=الجامع لأحكام القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=ابن كثير |title=تفسير القرآن العظيم |language=ar}} * {{cite book |last=الفخر الرازي |title=مفاتيح الغيب |language=ar}} * {{cite book |last=الزمخشري |title=الكشاف |language=ar}} * {{cite book |last=الشوكاني |title=فتح القدير |language=ar}} * {{cite book |last=السيوطي |title=الدر المنثور |language=ar}} * {{cite book |last=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |language=ar}} * {{cite book |last=البخاري |title=الجامع الصحيح |language=ar}} * {{cite book |last=الترمذي |title=الجامع الكبير |language=ar}} * {{cite book |last=أحمد بن حنبل |title=المسند |language=ar}} * {{cite book |last=النسائي |title=السنن الكبرى |language=ar}} * {{cite book |last=الطحاوي |title=شرح مشكل الآثار |language=ar}} * {{cite book |last=الحاكم النيسابوري |title=المستدرك على الصحيحين |language=ar}} * {{cite book |last=الطبراني |title=المعجم الكبير |language=ar}} * {{cite book |last=البيهقي |title=السنن الكبرى |language=ar}} * {{cite book |last=الكليني |title=الكافي |language=ar}} * {{cite book |last=الصدوق |title=عيون أخبار الرضا |language=ar}} * {{cite book |last=الطوسي |title=التهذيب |language=ar}} * {{cite book |last=الطبرسي |title=مجمع البيان في تفسير القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=الطباطبائي |title=الميزان في تفسير القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=ابن تيمية |title=منهاج السنة النبوية |language=ar}} * {{cite book |last=ابن حجر الهيتمي |title=الصواعق المحرقة |language=ar}} * {{cite book |last=ابن عنبة |title=عمدة الطالب في أنساب آل أبي طالب |language=ar}} * {{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |language=ar}} * {{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |language=ar}} * {{cite book |last=ابن الأثير |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |language=ar}} * {{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |language=ar}} * {{cite book |last=النووي |title=المنهاج شرح صحيح مسلم |language=ar}} * {{cite book |last=القسطلاني |title=المواهب اللدنية |language=ar}} * {{cite book |last=جعفر مرتضى العاملي |title=أهل البيت في آية التطهير |language=ar}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://quran.com/33/33 قرآن مجيد: سورت الاحزاب، آيت 33] * [https://sunnah.com/muslim:2424 صحيح مسلم: حديث ڪسا] * [https://sunnah.com/muslim/44/55-58 صحيح مسلم: حديث ثقلين ۽ اهل بيت جي تعريف] * [https://sunnah.com/muslim:2404d صحيح مسلم: آيت مباهله سان لاڳاپيل روايت] * [https://sunnah.com/bukhari:3140 صحيح بخاري: بني هاشم ۽ بني مطلب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Panjtan.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: پنجتن پاڪ جو فن پارو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Green_Dome,_Masjid_Al_Nabawi.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: مسجد نبوي] [[زمرو:اهل بيت| ]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:قرآني اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي تاريخ]] [[زمرو:اسلامي خاندان]] [[زمرو:شيعه اسلام]] [[زمرو:اهل سنت]] [[زمرو:اسلامي علم ڪلام]] as9p5qk0l2lj2wj0ymp6ck612ejikc7 425667 425645 2026-10-27T13:32:02Z Intisar Ali 8681 /* */ 425667 wikitext text/x-wiki {{Short description|حضرت محمد ﷺ جي گهراڻي ۽ خاندان لاءِ استعمال ٿيندڙ اسلامي ۽ قرآني اصطلاح}} '''اهل بيت''' ({{lang-ar|أهل البيت}}؛ {{lang-en|Ahl al-Bayt}})، جنهن کي '''آل بيت''' يا '''آل محمد''' پڻ چيو ويندو آهي، اسلامي ۽ قرآني اصطلاح آهي، جيڪو [[محمد|حضرت محمد]] ﷺ جي گهراڻي، خاندان ۽ ويجهن عزيزن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[قرآن مجيد]]، [[حديث]]، [[تفسير]] ۽ [[اسلامي فقھ]] ۾ هن اصطلاح جي استعمال ۽ دائري ۾ فرق ملي ٿو. [[اهل سنت]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمان اهل بيت کي خاص عزت ۽ احترام ڏين ٿا، پر اهل بيت جي تعريف، مذهبي اختيار، [[امامت]] ۽ [[عصمت]] بابت سندن تشريحون مختلف آهن.<ref name="Muslim2424">{{cite web |title=Sahih Muslim 2424 |url=https://sunnah.com/muslim:2424 |website=Sunnah.com |language=ar,en}}</ref><ref name="Muslim2408">{{cite web |title=Sahih Muslim 2408a–d |url=https://sunnah.com/muslim/44/55-58 |website=Sunnah.com |language=ar,en}}</ref> قرآن مجيد جي [[سورت الاحزاب]] جي آيت 33 ۾ اهل بيت جو ذڪر موجود آهي. آيت جي هن حصي کي '''[[آيت تطهير]]''' چيو ويندو آهي. هن آيت جي سياق ۾ حضرت محمد ﷺ جي گهروارين کي خطاب ٿيل آهي، جڏهن ته [[حديث ڪسا]] ۾ حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين کي چادر هيٺ گڏ ڪري آيت تطهير پڙهڻ جو ذڪر آهي.<ref name="Quran3333">{{cite web |title=Surah Al-Ahzab 33:33 |url=https://quran.com/33/33 |website=Quran.com |language=ar,en}}</ref><ref name="Muslim2424"/> [[File:Panjtan.jpg|thumb|right|280px|پنجتن پاڪ جي روايتي خطاطي ۽ مصوري. هن فن پارَي ۾ حضرت محمد ﷺ، حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين جي مذهبي اهميت کي ظاهر ڪيو ويو آهي.]] [[File:Green Dome, Masjid Al Nabawi.jpg|thumb|right|250px|[[مسجد نبوي]]، [[مدينو]]. نبوي گهراڻي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم مذهبي ماڳ.]] == لغوي معنيٰ ۽ اصطلاح == عربي ٻوليءَ ۾ '''اهل''' جو مطلب گهر وارا، خاندان، ويجها مائٽ، ڪنهن جماعت جا ماڻهو يا ڪنهن خاص ڪم سان تعلق رکندڙ فرد ٿي سگهي ٿو. '''بيت''' جو مطلب گهر آهي. اهڙيءَ طرح اهل بيت جي بنيادي لغوي معنيٰ گهر وارا يا گهراڻي جا ماڻهو آهي. [[ابن منظور]] پنهنجي ڪتاب ''لسان العرب'' ۾ اهل جي مختلف لغوي معنائن، مائٽيءَ ۽ تعلق جي صورتن کي بيان ڪيو آهي.<ref name="Lisan">{{cite book |last=ابن منظور |title=لسان العرب |chapter=أهل |language=ar}}</ref> === اهل ۽ آل ۾ فرق === لفظ '''آل''' عام طور ڪنهن شخص جي خاندان، پوئلڳن يا ساڻس خاص نسبت رکندڙ جماعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اسلامي ادب ۾ '''آل محمد''' ۽ '''اهل بيت''' ڪڏهن هڪٻئي جا مترادف استعمال ٿين ٿا، پر هر فقهي يا حديثي بحث ۾ ٻنهي جي حد هڪجهڙي نه هوندي آهي. === قرآني استعمال === قرآن مجيد ۾ اهل بيت جو لفظ صرف حضرت محمد ﷺ جي گهراڻي بابت نه، پر ٻين نبوي گهراڻن جي حوالي سان پڻ استعمال ٿيو آهي. [[سورت هود]] جي آيت 73 ۾ حضرت ابراهيم جي گهراڻي کي خطاب ڪندي اهل بيت جو لفظ استعمال ٿيل آهي.<ref name="Quran1173">{{cite web |title=Surah Hud 11:73 |url=https://quran.com/11/73 |website=Quran.com}}</ref> [[سورت القصص]] جي آيت 12 ۾ حضرت موسيٰ جي پرورش جي سلسلي ۾ '''أهل بيت''' جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Quran2812">{{cite web |title=Surah Al-Qasas 28:12 |url=https://quran.com/28/12 |website=Quran.com}}</ref> == قرآن مجيد ۾ اهل بيت == === آيت تطهير === {{Main|آيت تطهير}} [[سورت الاحزاب]] جي آيت 33 ۾ هي الفاظ موجود آهن: :'''إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا''' سنڌي ترجمو: :الله اهو ئي ارادو رکي ٿو ته اي اهل بيت، توهان کان ناپاڪي دور ڪري ۽ توهان کي چڱيءَ طرح پاڪ ڪري. آيت جي اڳين ۽ پوئين عبارت ۾ نبي ﷺ جي گهروارين لاءِ هدايتون موجود آهن. انهيءَ ڪري ڪجهه مفسر آيت جي سياق کي ازواج مطهرات جي شموليت جو دليل سمجهن ٿا. ٻئي طرف حديث ڪسا ۾ حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين کي اهل بيت طور خاص طور بيان ڪيو ويو آهي. انهن ٻنهي قسمن جي دليلن جي تشريح بابت اسلامي مفسرن ۾ مختلف رايا موجود آهن.<ref name="Quran3333"/><ref name="Muslim2424"/> === آيت مباهله === {{Main|آيت مباهله}} [[سورت آل عمران]] جي آيت 61 کي '''آيت مباهله''' چيو ويندو آهي. هن آيت ۾ مباهلي لاءِ پنهنجن پٽن، عورتن ۽ پاڻ سان لاڳاپيل ماڻهن کي سڏڻ جو ذڪر آهي. [[صحيح مسلم]] جي حديث نمبر 2404 ۾ حضرت سعد بن ابي وقاص جي روايت موجب، جڏهن هي آيت نازل ٿي ته رسول الله ﷺ حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين کي سڏيو ۽ کين پنهنجي اهل سان منسوب ڪيو.<ref name="Muslim2404">{{cite web |title=Sahih Muslim 2404d |url=https://sunnah.com/muslim:2404d |website=Sunnah.com}}</ref> === آيت مودت === {{Main|آيت مودت}} [[سورت الشوريٰ]] جي آيت 23 ۾ قربىٰ جي محبت جو ذڪر آهي. هن آيت جي تفسير ۾ قربىٰ مان مراد ۽ ان جي دائري بابت مختلف رايا آهن. شيعه تفسيرن ۾ هن آيت کي اهل بيت جي محبت ۽ خاص مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. اهل سنت جي تفسيرن ۾ پڻ اهل بيت جي محبت جي اهميت بيان ڪئي وئي آهي، پر آيت جي لغوي ۽ تاريخي مفهوم بابت وڌيڪ تشريحون موجود آهن.<ref name="Quran4223">{{cite web |title=Surah Ash-Shuraa 42:23 |url=https://quran.com/42/23 |website=Quran.com}}</ref> === آيت خمس === [[سورت الانفال]] جي آيت 41 ۾ جنگي غنيمت جي خمس ۽ ذوي القربىٰ جو ذڪر موجود آهي. فقهي عالمن هن آيت جي بنياد تي نبوي خاندان جي مالي حقن بابت بحث ڪيو آهي.<ref name="Quran841">{{cite web |title=Surah Al-Anfal 8:41 |url=https://quran.com/8/41 |website=Quran.com}}</ref> === آيت فيء === [[سورت الحشر]] جي آيت 7 ۾ فيء جي مال ۽ ذوي القربىٰ جي حقن جو ذڪر آهي. اسلامي فقھ ۾ هن آيت کي نبوي خاندان جي مالي حقن سان لاڳاپيل بحثن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Quran597">{{cite web |title=Surah Al-Hashr 59:7 |url=https://quran.com/59/7 |website=Quran.com}}</ref> == اهل بيت جي تعريف بابت مختلف رايا == اسلامي تفسير ۽ حديثي ادب ۾ اهل بيت جي دائري بابت ڪيترائي رايا ملن ٿا. انهن ۾ هي اهم تشريحون شامل آهن: * حضرت محمد ﷺ جون گهرواريون. * حضرت محمد ﷺ، حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين. * ازواج مطهرات ۽ اهل ڪسا ٻنهي جي شموليت. * رسول الله ﷺ جا اولاد ۽ ويجها نسبي مائٽ. * بني هاشم جا اهي خاندان جن تي زڪوات وٺڻ جي پابندي بيان ٿيل آهي. * آل محمد جو وڌيڪ وسيع مذهبي يا نسبي مفهوم. انهن راين جو تعلق ڪڏهن آيت تطهير جي تفسير سان، ڪڏهن حديث ڪسا سان، ۽ ڪڏهن زڪوات ۽ خمس جهڙن فقهي مسئلن سان هوندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7cbd6;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''اهل بيت جي اصطلاح جا اهم استعمال''' ! style="background:#dcecf5;" | استعمال ! style="background:#dcecf5;" | لاڳاپيل شخصيتون ! style="background:#dcecf5;" | بنيادي ماخذ |- | لغوي ۽ گهريلو | گهر جا ڀاتي ۽ ويجها مائٽ | عربي لغت |- | آيت تطهير جو سياق | نبي ﷺ جون گهرواريون؛ ٻين جي شموليت بابت تفسيري اختلاف | الاحزاب: 33 |- | حديث ڪسا | محمد ﷺ، علي، فاطمه، حسن ۽ حسين | صحيح مسلم 2424 |- | زڪوات جي حرمت وارو مفهوم | آل علي، آل عقيل، آل جعفر ۽ آل عباس | صحيح مسلم 2408 |- | اثنا عشري شيعه جو خاص مذهبي مفهوم | محمد ﷺ، فاطمه ۽ ٻارهن امام | شيعه تفسير ۽ امامت جا ڪتاب |} <ref name="Muslim2424"/><ref name="Muslim2408"/> == حديث ڪسا == {{Main|حديث ڪسا}} '''حديث ڪسا''' اهل بيت جي تعريف بابت اهم حديثي روايتن مان هڪ آهي. [[صحيح مسلم]] جي حديث نمبر 2424 ۾ حضرت [[عائشه بنت ابي بڪر]] کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ هڪ ڪاري اون جي چادر اوڍي ٻاهر آيو. حضرت حسن آيو ته کيس چادر اندر ورتائين. پوءِ حضرت حسين آيو ۽ کيس پڻ چادر اندر ورتائين. ان کان پوءِ حضرت فاطمه ۽ حضرت علي آيا، جن کي پڻ چادر ۾ شامل ڪيائين. پوءِ رسول الله ﷺ آيت تطهير جا الفاظ پڙهيا.<ref name="Muslim2424"/> === ام سلمه جي روايت === [[ام سلمه]] سان منسوب حديث ڪسا جي ٻين روايتن ۾ رسول الله ﷺ جي گهر ۾ حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين کي گڏ ڪرڻ جو ذڪر آهي. انهن روايتن ۾ ام سلمه جي سوال ۽ رسول الله ﷺ جي جواب جا لفظ مختلف طريقن سان نقل ٿيل آهن. انهيءَ ڪري حديث ڪسا جي مختلف روايتن کي هڪ ئي لفظي متن سمجهڻ درست ناهي. === حديث ڪسا جي تشريح === اثنا عشري شيعه تفسير موجب حديث ڪسا آيت تطهير ۾ اهل بيت جي مخصوص دائري جي وضاحت ڪري ٿي. ڪيترن سني عالمن موجب حديث ڪسا ۾ انهن چئن شخصيتن جي خاص فضيلت ثابت ٿئي ٿي، پر ان مان ازواج مطهرات جي ٻين قرآني استعمالن مان اخراج لازمي نه ٿو ٿئي. == حديث ثقلين == {{Main|حديث ثقلين}} حديث ثقلين ۾ قرآن مجيد ۽ اهل بيت جو ذڪر موجود آهي. [[صحيح مسلم]] جي حديث نمبر 2408 ۾ حضرت زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ غدير خم وٽ خطاب ڪندي قرآن سان وابستگيءَ جي تلقين ڪئي ۽ اهل بيت بابت مسلمانن کي سندن ذميواري ياد ڏياري.<ref name="Muslim2408"/> === زيد بن ارقم جي وضاحت === صحيح مسلم جي هڪ روايت ۾ حضرت زيد بن ارقم وضاحت ڪري ٿو ته رسول الله ﷺ جون گهرواريون پڻ سندس اهل بيت ۾ شامل آهن، پر زڪوات جي حرمت واري مخصوص دائري ۾ آل علي، آل عقيل، آل جعفر ۽ آل عباس جو ذڪر آهي. صحيح مسلم جي ٻي روايت ۾ سوال جي جواب جا لفظ مختلف آهن، جن ۾ اهل بيت جي نسبي مفهوم تي زور ڏنو ويو آهي. انهن ٻنهي روايتن جي لفظي فرق کي اهل بيت جي تعريف بابت علمي بحث ۾ اهميت حاصل آهي.<ref name="Muslim2408"/> == اهل سنت وٽ اهل بيت == اهل سنت جي مختلف فقهي ۽ حديثي روايتن ۾ اهل بيت جي تعريف هڪجهڙي ناهي. عام طور حضرت محمد ﷺ جون گهرواريون، اولاد، حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن، حضرت حسين ۽ ٻيا ويجها نسبي مائٽ اهل بيت جي مختلف معنائن ۾ شامل سمجهيا وڃن ٿا. === ازواج مطهرات === {{Main|امهات المؤمنين}} حضرت محمد ﷺ جي گهروارين کي قرآن مجيد ۾ '''امهات المؤمنين''' جو درجو ڏنو ويو آهي. سورت الاحزاب جي آيت 6 ۾ نبي ﷺ جون گهرواريون مؤمنن جون مائرون قرار ڏنل آهن.<ref name="Quran336">{{cite web |title=Surah Al-Ahzab 33:6 |url=https://quran.com/33/6 |website=Quran.com}}</ref> آيت تطهير جي سياق جي بنياد تي ڪيترائي سني مفسر ازواج مطهرات کي اهل بيت ۾ شامل سمجهن ٿا. === اهل ڪسا === اهل سنت جي حديثي ڪتابن ۾ حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي فضيلت بابت حديث ڪسا موجود آهي. صحيح مسلم 2424 انهن جي خاص شموليت جو اهم شاهد آهي.<ref name="Muslim2424"/> === بني هاشم === {{Main|بنو هاشم}} بني هاشم حضرت محمد ﷺ جو نسبي قبيلو هو. نبوي خاندان جي فقهي تعريف ۾ بني هاشم جي مختلف شاخن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ۾ هي خاندان خاص طور اهم آهن: * آل علي * آل عقيل * آل جعفر * آل عباس * آل حارث بن عبدالمطلب زڪوات جي حرمت ۽ ٻين فقهي معاملن ۾ انهن خاندانن جي شموليت بابت مختلف تفصيل موجود آهن. === بني مطلب === [[امام شافعي]] جي فقهي موقف ۾ بني هاشم سان گڏ بني مطلب جي شموليت پڻ بحث هيٺ اچي ٿي. [[صحيح بخاري]] ۾ بني هاشم ۽ بني مطلب جي ويجهي تعلق بابت روايت موجود آهي.<ref name="Bukhari3140">{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 3140 |url=https://sunnah.com/bukhari:3140 |website=Sunnah.com}}</ref> == اهل بيت جا مذهبي ۽ فقهي حق == === محبت ۽ احترام === اسلامي روايتن ۾ رسول الله ﷺ جي خاندان سان محبت ۽ احترام کي خاص اهميت حاصل آهي. === درود ابراهيمي === نماز جي تشهد ۾ پڙهيو ويندڙ درود ابراهيمي حضرت محمد ﷺ ۽ آل محمد تي درود موڪلڻ سان لاڳاپيل آهي. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ درود جي مختلف لفظي روايتن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Bukhari3370">{{cite web |title=Sahih al-Bukhari 3370 |url=https://sunnah.com/bukhari:3370 |website=Sunnah.com}}</ref> === زڪوات جي حرمت === صحيح مسلم جي روايت ۾ رسول الله ﷺ ۽ آل محمد لاءِ صدقي جي حرمت جو ذڪر موجود آهي. اسلامي فقھ ۾ فرض زڪوات ۽ ٻين قسمن جي صدقي بابت تفصيلي اختلاف پڻ موجود آهن.<ref name="Muslim1072">{{cite web |title=Sahih Muslim 1072 |url=https://sunnah.com/muslim:1072 |website=Sunnah.com}}</ref> === خمس ۽ فيء === قرآن مجيد ۾ خمس ۽ فيء جي تقسيم بابت ذوي القربىٰ جو ذڪر موجود آهي. انهن حقن جي دائري ۽ عملي تقسيم بابت مختلف فقهي مڪتبن جا جدا موقف آهن. == اثنا عشري شيعه وٽ اهل بيت == {{Main|اثنا عشري شيعه}} اثنا عشري شيعه عقيدي ۾ اهل بيت جي اصطلاح جا عام ۽ خاص استعمال موجود آهن. === عام مفهوم === عام نسبي مفهوم ۾ حضرت محمد ﷺ جا ويجها خاندان ۽ بني هاشم سان لاڳاپيل شخصيتون شامل ٿي سگهن ٿيون. === خاص مفهوم === اثنا عشري شيعه مذهبي عقيدي ۾ اهل بيت جو خاص مفهوم حضرت محمد ﷺ، حضرت فاطمه ۽ ٻارهن امامن سان لاڳاپيل آهي. هن تشريح موجب اهي شخصيتون مذهبي رهنمائيءَ جي خاص حيثيت رکن ٿيون. === چوڏهن معصوم === اثنا عشري شيعه عقيدي موجب چوڏهن معصوم هي آهن: # حضرت محمد ﷺ # حضرت فاطمه زهرا # حضرت علي بن ابي طالب # حضرت حسن بن علي # حضرت حسين بن علي # حضرت علي زين العابدين # حضرت محمد باقر # حضرت جعفر صادق # حضرت موسيٰ ڪاظم # حضرت علي رضا # حضرت محمد جواد # حضرت علي هادي # حضرت حسن عسڪري # حضرت محمد مهدي انهن مان حضرت محمد ﷺ ۽ حضرت فاطمه سان گڏ ٻارهن امام شامل آهن. == اهل بيت جي عصمت بابت اختلاف == {{Main|عصمت}} '''عصمت''' اسلامي علم ڪلام جو اصطلاح آهي، جنهن جو تعلق گناهه ۽ ديني خطا کان حفاظت جي عقيدي سان آهي. === اثنا عشري شيعه عقيدو === اثنا عشري شيعه عالمن موجب آيت تطهير، حديث ثقلين ۽ ٻين مذهبي دليلن مان مخصوص اهل بيت جي عصمت ثابت ٿئي ٿي. هن تشريح ۾ آيت تطهير جي پاڪيزگيءَ کي مخصوص ۽ دائمي مذهبي حفاظت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. === اهل سنت جو موقف === اهل سنت جا اڪثر عالم آيت تطهير ۽ حديث ڪسا کي اهل بيت جي فضيلت، پاڪيزگي ۽ عزت جو دليل سمجهن ٿا، پر انهن مان ٻارهن امامن جي عصمت جو اثنا عشري عقيدو قبول نٿا ڪن. === آيت واقعه بابت استدلال === [[سورت الواقعه]] جي آيت 79 ۾ پاڪ ماڻهن جي ڇهڻ جو ذڪر موجود آهي. ڪجهه شيعه ڪلامي تشريحن ۾ هن آيت کي اهل بيت جي خاص پاڪيزگيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. ٻين تفسيرن ۾ هن آيت جو تعلق فرشتن، محفوظ ڪتاب يا قرآن جي طهارت جي مسئلي سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Quran5679">{{cite web |title=Surah Al-Waqi'ah 56:79 |url=https://quran.com/56/79 |website=Quran.com}}</ref> == حديث سفينه == {{Main|حديث سفينه}} حديث سفينه ۾ اهل بيت کي حضرت نوح جي ٻيڙيءَ سان تشبيهه ڏني وئي آهي. شيعه مذهبي استدلال ۾ هن روايت کي اهل بيت جي رهنمائي ۽ نجات جي اهميت لاءِ پيش ڪيو ويندو آهي. هن حديث جي مختلف سندن جي صحت بابت حديثي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. == اهل بيت ۽ امامت == {{Main|امامت}} شيعه اثنا عشري عقيدي ۾ امامت رسول الله ﷺ کان پوءِ ديني ۽ روحاني رهنمائيءَ جو منصب آهي. هن عقيدي موجب امامت جو سلسلو حضرت عليءَ کان شروع ٿي ٻارهن امامن تائين پهچي ٿو. اهل سنت جي سياسي ۽ مذهبي تاريخ ۾ خلافت ۽ ديني علمي اختيار جي تشريح مختلف آهي. انهيءَ ڪري اهل بيت جي محبت ۽ اهل بيت جي سياسي يا مذهبي امامت کي هڪجهڙو تصور نه ڪيو ويندو آهي. == اهل بيت جو نسب ۽ خاندان == {{Main|بنو هاشم}} حضرت محمد ﷺ جو نسب قريش جي بني هاشم شاخ سان لاڳاپيل هو. حضرت فاطمه ۽ حضرت عليءَ جي اولاد مان حضرت حسن ۽ حضرت حسين جون نسبي شاخون اسلامي تاريخ ۾ خاص اهميت رکن ٿيون. === حسني ۽ حسيني خاندان === حضرت حسن جي نسل سان منسوب خاندانن کي عام طور '''حسني''' ۽ حضرت حسين جي نسل سان منسوب خاندانن کي '''حسيني''' چيو ويندو آهي. مختلف علائقن ۾ سيد، شريف ۽ ٻين نسبتي لقبن جو استعمال تاريخي ۽ سماجي روايتن مطابق مختلف رهيو آهي. === نسب نامن جي تحقيق === اهل بيت سان نسبي نسبت جي تاريخي تحقيق لاءِ شجرا، نسب ناما، دستاويز ۽ قديم تاريخي ماخذ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪنهن فرد يا خاندان جي نسب بابت دعويٰ کي صرف لقب جي بنياد تي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == اهل بيت بابت اهم ڪتاب == اسلامي تاريخ، تفسير، حديث، فقھ ۽ نسب نامن جي مطالعي ۾ اهل بيت بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا ويا آهن. === عمدة الطالب === [[ابن عنبه]] جو ڪتاب ''عمدة الطالب في أنساب آل أبي طالب'' آل ابي طالب جي نسب بابت اهم تاريخي ماخذ آهي. === أبناء الإمام في مصر والشام === ابن طباطبا سان منسوب ''أبناء الإمام في مصر والشام'' مصر ۽ شام ۾ علوي نسلن جي تاريخ سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. === الصواعق المحرقة === ابن حجر هيتمي جي ڪتاب ''الصواعق المحرقة'' ۾ اهل بيت جي فضيلت ۽ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل بحث موجود آهن. === منهاج السنة النبوية === ابن تيميه جي ''منهاج السنة النبوية'' ۾ اهل بيت، امامت ۽ شيعه سني اختلافن بابت تفصيلي بحث موجود آهي. == اهم مذهبي ۽ تاريخي اصطلاح == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7cbd6;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''اهل بيت سان لاڳاپيل اصطلاحن جو فرق''' ! style="background:#dcecf5;" | اصطلاح ! style="background:#dcecf5;" | بنيادي معنيٰ ! style="background:#dcecf5;" | استعمال |- | اهل بيت | گهراڻي يا خاندان جا ماڻهو | قرآني، حديثي ۽ مذهبي |- | آل محمد | حضرت محمد ﷺ سان لاڳاپيل خاندان | درود، حديث ۽ فقھ |- | اهل ڪسا | حديث ڪسا جون پنج شخصيتون | حديث ۽ تفسير |- | امهات المؤمنين | رسول الله ﷺ جون گهرواريون | قرآني لقب |- | بني هاشم | قريش جي هڪ نسبي شاخ | نسب ۽ تاريخ |- | سيد | مختلف اسلامي معاشرن ۾ نسبي ۽ اعزازي لقب | سماجي ۽ تاريخي |- | شريف | اعزازي يا نسبي لقب | تاريخي ۽ علائقائي |- | امام | اڳواڻ يا مذهبي رهنما | فقھ، عبادت ۽ امامت |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Panjtan.jpg|پنجتن پاڪ سان لاڳاپيل روايتي فن پارو File:Green Dome, Masjid Al Nabawi.jpg|مسجد نبوي، مدينو File:Green Dome of Al-Masjed Al-Nabawi.jpg|مسجد نبوي جو سائو گنبذ </gallery> == پڻ ڏسو == * [[محمد]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[فاطمه زهرا]] * [[حسن بن علي]] * [[حسين بن علي]] * [[حديث ڪسا]] * [[حديث ثقلين]] * [[حديث غدير]] * [[آيت تطهير]] * [[آيت مباهله]] * [[آيت مودت]] * [[امهات المؤمنين]] * [[بنو هاشم]] * [[امامت]] * [[عصمت]] * [[سيد]] * [[شريف]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ابن منظور |title=لسان العرب |language=ar}} * {{cite book |last=الراغب الأصفهاني |title=المفردات في غريب القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=الطبري |title=جامع البيان عن تأويل آي القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=القرطبي |title=الجامع لأحكام القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=ابن كثير |title=تفسير القرآن العظيم |language=ar}} * {{cite book |last=الفخر الرازي |title=مفاتيح الغيب |language=ar}} * {{cite book |last=الزمخشري |title=الكشاف |language=ar}} * {{cite book |last=الشوكاني |title=فتح القدير |language=ar}} * {{cite book |last=السيوطي |title=الدر المنثور |language=ar}} * {{cite book |last=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |language=ar}} * {{cite book |last=البخاري |title=الجامع الصحيح |language=ar}} * {{cite book |last=الترمذي |title=الجامع الكبير |language=ar}} * {{cite book |last=أحمد بن حنبل |title=المسند |language=ar}} * {{cite book |last=النسائي |title=السنن الكبرى |language=ar}} * {{cite book |last=الطحاوي |title=شرح مشكل الآثار |language=ar}} * {{cite book |last=الحاكم النيسابوري |title=المستدرك على الصحيحين |language=ar}} * {{cite book |last=الطبراني |title=المعجم الكبير |language=ar}} * {{cite book |last=البيهقي |title=السنن الكبرى |language=ar}} * {{cite book |last=الكليني |title=الكافي |language=ar}} * {{cite book |last=الصدوق |title=عيون أخبار الرضا |language=ar}} * {{cite book |last=الطوسي |title=التهذيب |language=ar}} * {{cite book |last=الطبرسي |title=مجمع البيان في تفسير القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=الطباطبائي |title=الميزان في تفسير القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=ابن تيمية |title=منهاج السنة النبوية |language=ar}} * {{cite book |last=ابن حجر الهيتمي |title=الصواعق المحرقة |language=ar}} * {{cite book |last=ابن عنبة |title=عمدة الطالب في أنساب آل أبي طالب |language=ar}} * {{cite book |last=البلاذري |title=أنساب الأشراف |language=ar}} * {{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |language=ar}} * {{cite book |last=ابن الأثير |title=أسد الغابة في معرفة الصحابة |language=ar}} * {{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=الإصابة في تمييز الصحابة |language=ar}} * {{cite book |last=النووي |title=المنهاج شرح صحيح مسلم |language=ar}} * {{cite book |last=القسطلاني |title=المواهب اللدنية |language=ar}} * {{cite book |last=جعفر مرتضى العاملي |title=أهل البيت في آية التطهير |language=ar}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://quran.com/33/33 قرآن مجيد: سورت الاحزاب، آيت 33] * [https://sunnah.com/muslim:2424 صحيح مسلم: حديث ڪسا] * [https://sunnah.com/muslim/44/55-58 صحيح مسلم: حديث ثقلين ۽ اهل بيت جي تعريف] * [https://sunnah.com/muslim:2404d صحيح مسلم: آيت مباهله سان لاڳاپيل روايت] * [https://sunnah.com/bukhari:3140 صحيح بخاري: بني هاشم ۽ بني مطلب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Panjtan.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: پنجتن پاڪ جو فن پارو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Green_Dome,_Masjid_Al_Nabawi.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: مسجد نبوي] [[زمرو:اهل بيت| ]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:قرآني اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي تاريخ]] [[زمرو:اسلامي خاندان]] [[زمرو:شيعه اسلام]] [[زمرو:اهل سنت]] [[زمرو:اسلامي علم ڪلام]] 0fh5uuvh50b5tgv8l7606r3zjpmqar2 0 29560 425705 418772 2026-10-27T19:38:42Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 425705 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = اسلامي جمهوريه ايران | common_name = ايران | native_name = {{native name|fa|جمهوری اسلامی ایران}}<br />{{transliteration|fa|Jomhuri-ye Eslâmi-ye Irân}} | image_flag = Flag of Iran (official).svg | image_coat = Emblem of Iran.svg{{!}}class=skin-invert | symbol_type = قومي نشان | national_motto = {{ubl | {{lang|ar|اَللَّٰهُ أَكْبَرُ}} | {{transliteration|ar|Allāhu ʾAkbar}} (''[[تڪبير]]'') | "[[اسلام ۾ الله|الله]] سڀ کان وڏو آهي" | (''[[ڊي جوري]]'') | {{lang|fa|استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی}} | {{transliteration|fa|Esteqlâl, Âzâdi, Jomhuri-ye Eslâmi}} | "آزادي، خودمختياري، اسلامي جمهوريه" | (''[[ڊي فيڪٽو]]''){{sfn|Temperman|2010|p=87}} }} | national_anthem = {{lang|fa|سرود ملی جمهوری اسلامی ایران}}<br />{{tlit|fa|[[اسلامي جمهوريه ايران جو قومي ترانو|Sorud-e Melli-ye Jomhuri-ye Eslâmi-ye Irân]]}}<br />{{nowrap|"اسلامي جمهوريه ايران جو قومي ترانو"}}{{parabr}}{{center|[[File:Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga]]}} | image_map = {{switcher|[[File:Iran (orthographic projection).svg|frameless]]|دنيا جو نقشو|[[File:Iran - Location Map (2013) - IRN - UNOCHA.svg|frameless]]|ايران جو نقشو}} | map_width = 250px | capital = [[تهران]] | coordinates = {{#invoke:Coordinates|coord|35|41|N|51|25|E|type:city}} | largest_city = [[تهران]] | official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] | languages2_type = خاص حيثيت | ethnic_groups = {{unbulleted list | 61٪ [[فارسي ماڻهو|فارسي]]{{efn|هنن ۾ [[گيلڪ ماڻهو|گيلڪ]] ۽ [[مازندراني ماڻهو|مازندراني]] پڻ شامل آهن.}} | 16٪ [[ايراني آذربائيجاني]] | 10٪ [[ايراني ڪرد]] | 6٪ [[لور ماڻهو|لور]] | 2٪ [[ايراني عرب]] | 2٪ [[ايران جا بلوچ|بلوچ]] | 2٪ [[ايراني ترڪمان|ترڪمان]] ۽ [[ايران جون نسلي جماعتون#ترڪ نسل جا ماڻهو|ترڪ نسل جا قبيلا]] | 1٪ [[ايران جون نسلي جماعتون|ٻيا]] }} | ethnic_groups_ref = <ref name="MRGI-Iran">{{cite web |title=Iran – Minority Rights Group |url=https://minorityrights.org/country/iran/ |website=Minority Rights Group International |access-date=18 April 2026 |date=June 2025}}</ref> | ethnic_groups_year = 2025 | religion = {{tree list}} * 99.4٪ [[ايران ۾ اسلام|اسلام]] ** 90–95٪ [[شيعا اسلام|شيعا]] ([[سرڪاري مذهب]]) ** 5–10٪ [[سني اسلام|سني]] * 0.6٪ [[ايران ۾ مذهب|ٻيا]] (جن ۾ [[ايران ۾ عيسائيت|عيسائي]]، [[ايران ۾ زرتشت مذهب|زرتشتي]] ۽ [[ايران ۾ يهوديت|يهودي]] شامل آهن) {{tree list/end}} | religion_ref = <ref name="USCIRF-2026">{{cite report |title=Iran 2026 Annual Report |url=https://www.uscirf.gov/sites/default/files/2026-03/USCIRF%202026%20Annual%20Report%20Iran.pdf |publisher=[[United States Commission on International Religious Freedom]] |date=April 2026 |access-date=18 April 2026}}</ref> | demonym = [[ايران جي آدمشماري|ايراني]] | government_type = وحداني [[صدارتي نظام|صدارتي]]{{efn|اعليٰ اختيار [[ايران جو سپريم ليڊر|سپريم ليڊر]] وٽ هوندو آهي، جيڪو صدر کان مٿانهون عهدو آهي.}} مذهبي [[اسلامي جمهوريه]]، [[آمريت|آمرانه]] حڪمراني هيٺ{{refn|name=authoritarian-dictatorship| * {{cite web |title=Democracy Index 2025 |url=https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2025/ |website=[[Economist Intelligence Unit]] |access-date=18 April 2026 |date=2025}} * {{cite web |title=Iran: Freedom in the World 2025 Country Report |publisher=[[Freedom House]] |year=2025 |url=https://freedomhouse.org/country/iran/freedom-world/2025 |access-date=7 June 2026}} * {{cite encyclopedia |last=Zeidan |first=Adam |title=Supreme leader of Iran |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |url=https://www.britannica.com/topic/supreme-leader-of-Iran |access-date=7 June 2026}} }} | leader_title1 = [[ايران جو سپريم ليڊر|سپريم ليڊر]] | leader_name1 = [[مجتبيٰ خامنه اي]] | leader_title2 = [[ايران جو صدر|صدر]] | leader_name2 = [[مسعود پزشڪيان]] | leader_title3 = [[ايران جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name3 = [[محمد رضا عارف]] | leader_title4 = [[ايران جي پارليامينٽ جي اسپيڪرن جي فهرست|پارليامينٽ جو اسپيڪر]] | leader_name4 = [[محمد باقر قاليباف]] | leader_title5 = [[ايران جو چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name5 = [[غلام حسين محسني ايجئي]] | legislature = [[اسلامي مشاورتي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[ايران جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[ميڊيائي بادشاهت]] | established_date1 = {{circa|678 BC}} | established_event2 = [[اخميني سلطنت]] | established_date2 = 550 BC | established_event3 = [[اشڪاني سلطنت]] | established_date3 = 247 BC | established_event4 = [[ساساني سلطنت]] | established_date4 = 224ع | established_event5 = [[ايراني انٽرميزو]] | established_date5 = 821ع | established_event6 = [[صفوي ايران]] | established_date6 = 22 ڊسمبر 1501ع | established_event7 = [[افشاري ايران]] | established_date7 = 22 جنوري 1736ع | established_event8 = [[زند ايران]] | established_date8 = 1751ع | established_event9 = [[قاجار ايران]] | established_date9 = 20 مارچ 1794ع | established_event10 = [[ايراني آئيني انقلاب]] | established_date10 = 12 ڊسمبر 1905ع | established_event11 = [[پهلوي ايران]] | established_date11 = 15 ڊسمبر 1925ع | established_event12 = [[ايراني انقلاب]] | established_date12 = 11 فيبروري 1979ع | established_event13 = [[1979ع اسلامي جمهوريه ايران بابت ريفرنڊم|اسلامي جمهوريه جو قيام]] | established_date13 = 1 اپريل 1979ع | established_event14 = [[ايران جو آئين|موجوده آئين]] | established_date14 = 3 ڊسمبر 1979ع | established_event15 = [[1989ع ايراني آئيني ريفرنڊم|آئيني ترميم]] | established_date15 = 28 جولاءِ 1989ع | area_km2 = 1,648,195 | area_rank = 17هون | area_sq_mi = 636,372 | percent_water = 1.63 (2015ع مطابق)<ref>{{Cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER |access-date=11 October 2020 |publisher=[[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]]}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 92,417,681 | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 17هون | population_density_km2 = {{#expr: 85961000/1648195 round 0}} | population_density_sq_mi = {{#expr: 85961000/636372 round 0}} | population_density_rank = 163هون | GDP_PPP = {{decrease}} $1.783 ٽرلين | GDP_PPP_rank = 26هون | GDP_PPP_per_capita = {{decrease}} $20,279 | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_per_capita_rank = 98هون | GDP_nominal = {{decrease}} $300.293 ارب | GDP_nominal_rank = 51هون | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $3,415 | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_per_capita_rank = 139هون | Gini = 35.9 | Gini_year = 2023 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |access-date=2026-06-25 |archive-date=2021-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.799 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf}}</ref> | HDI_rank = 75هون | currency = [[ايراني ريال]] ({{nq|{{wikt-lang|fa|ریال}}}}) | currency_code = IRR | time_zone = [[ايران معياري وقت|IRST]] | utc_offset = +3:30 | calling_code = [[+98]] | cctld = {{unbulleted list |[[.ir]] |[[.ir|ایران.]]}} | religion_year = 2026 }} ['''ايران'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=En-us-Iran.ogg|ɪ|.|ˈ|r|ɑː|n}} {{respell|ih|RAHN}} {{langx|fa|ایران|Irân}}, {{IPA|fa|ʔiːˈɾɒːn|pron|Iran-Pronunciation.ogg}}}} سرڪاري طور '''اسلامي جمهوريه ايران'''،{{efn|{{langx|fa|جمهوری اسلامی ایران|Jomhuri-ye Eslâmi-ye Irân}}, {{IPA|fa|dʒomhuːˈɾiːje eslɒːˈmiːje ʔiːˈɾɒːn|pron|audio=Fa-ir-JEI (1).ogg}}.}} تاريخي طور '''فارس'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Persia.wav|ˈ|p|ɜːr|ʒ|ə}} {{respell|PUR|zhə}}؛<ref name="MW">{{Cite web |title=Definition of IRAN |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Iran |access-date=24 September 2022 |website=[[ميريم ويبسٽر]] |language=en |archive-date=24 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924135158/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Iran |url-status=live}}</ref> {{langx|fa|پارس|Pârs}}, {{IPA|fa|pʰɒːɹs|pron}}}} [[اولهه ايشيا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اولهه ۾ [[عراق]]، اتر-اولهه ۾ [[ترڪي]]، [[آذربائيجان]] ۽ [[آرمينيا]]، اتر ۾ [[ڪئسپين سمنڊ]]، اتر-اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]]، اوڀر ۾ [[افغانستان]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[پاڪستان]]، ۽ ڏکڻ ۾ [[عمان جو نار]] ۽ [[فارسي نار]] واقع آهن. 92 ملين کان وڌيڪ آبادي سان، ايران [[پکيڙ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|جاگرافيائي پکيڙ]] ۽ [[آبادي جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آبادي]] ٻنهي لحاظ کان دنيا ۾ 17هين نمبر تي آهي. اهو [[ايران جا علائقا|پنج علائقن]] ۽ [[ايران جا صوبا|31 صوبن]] ۾ ورهايل آهي. [[تهران]] ملڪ جي [[ايران جون گاديون|گاديءَ جو هنڌ]]، [[صوبي موجب ايران جا شهر|سڀ کان وڏو شهر]] ۽ بنيادي معاشي مرڪز آهي. دنيا جي قديم ترين مسلسل اهم تهذيبن مان هڪ جو گهر، هاڻوڪي ايران جو علائقو پهريون ڀيرو ستين صدي قبل مسيح ۾ [[ميد]]ن هيٺ متحد ٿيو ۽ ڇهين صدي قبل مسيح ۾ پنهنجي علائقائي عروج تي پهتو، جڏهن [[سائرس اعظم]] [[اخميني سلطنت]] جو بنياد وڌو. [[سڪندر اعظم]] چوٿين صدي قبل مسيح ۾ هن سلطنت کي فتح ڪيو.<ref>{{Cite web |last1=Bivar |first1=Adrian David Hugh |last2=Young |first2=T. Cuyler |last3=Dresden |first3=Mark J. |last4=Ghirshman |first4=Roman |date=8 November 2024 |title=Ancient Iran |url=https://www.britannica.com/place/ancient-Iran |archive-url=https://web.archive.org/web/20260311163904/https://www.britannica.com/place/ancient-Iran |archive-date=11 March 2026 |access-date=14 March 2026 |website=Encyclopaedia Britannica}}</ref> ٽين صدي قبل مسيح ۾ هڪ ايراني بغاوت [[اشڪاني سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن بعد ۾ ملڪ کي آزاد ڪرايو. ٽين صدي عيسويءَ ۾ اشڪانين جي جاءِ [[ساساني سلطنت]] ورتي، جنهن [[ايران جي تاريخ|ايراني تهذيب جي تاريخ]] ۾ سنهري دور جي سرپرستي ڪئي. قديم ايران ۾ لکڻ، زراعت، شهري آبادڪاري، مذهب ۽ انتظام جي شروعاتي ترقيءَ مان ڪيتريون ئي ترقيون ڏٺيون ويون. هڪ وقت [[زرتشت مذهب]] جو مرڪز رهندڙ ايران [[فارس جي مسلم فتح|ستين صديءَ جي مسلم فتح]] کان پوءِ [[ايران جي اسلامائزيشن|اسلامائزيشن]] مان گذريو. [[فارسي ادب|ادب]]، [[ايراني فلسفو|فلسفي]]، رياضي، [[قديم ايراني طب|طب]]، فلڪيات ۽ [[فارسي فن|فن]] ۾ جدتون [[اسلامي سنهري دور]] ۽ [[ايراني انٽرميزو]] دوران ٻيهر نمايان ٿيون؛ اهو اهڙو دور هو جنهن ۾ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست#ايراني انٽرميزو (821–1090)|ايراني مسلم خاندانن]] عرب حڪمراني ختم ڪئي ۽ [[فارسي ٻولي]] کي ٻيهر زنده ڪيو. ان دور کان پوءِ 11هين کان 14هين صديءَ تائين [[سلجوق سلطنت]] ۽ [[خوارزمشاهه سلطنت]] جي حڪمراني، [[فارس ۽ ميسوپوٽيميا جي منگول فتح|منگول فتحون]] ۽ [[تيموري نشاة ثانيه]] آيا. 16هين صديءَ ۾ مقامي [[صفوي ايران|صفوي خاندان]] [[اثنا عشري شيعيت]] کي [[سرڪاري مذهب]] بڻائي هڪ متحد ايراني رياست ٻيهر قائم ڪئي، جنهن جديد ايران جي رياست جو بنياد رکيو. 18هين صديءَ ۾ [[افشاري ايران|افشاري سلطنت]] دوران ايران دنيا جي اهم طاقتن مان هڪ هو، پر 1790ع واري ڏهاڪي ۾ [[قاجار ايران|قاجارن]] جي اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ اها حيثيت وڃائي ويٺو. 20هين صديءَ جي شروعات ۾ [[فارسي آئيني انقلاب]] ۽ [[پهلوي خاندان]] جو قيام ٿيو، جنهن جو بنياد [[رضا شاهه]] وڌو، جنهن 1925ع ۾ آخري قاجار شاهه کي اقتدار تان هٽايو. [[1941ع ۾ ايران تي اينگلو-سوويت حملي]] کان پوءِ سندس پٽ [[محمد رضا پهلوي]] اقتدار ۾ آيو. [[محمد مصدق]] پاران [[ايراني تيل صنعت جي قوميائيزيشن|تيل صنعت کي قومي ملڪيت ۾ آڻڻ]] جي ڪوششن سبب [[1953ع ايراني بغاوت|1953ع ۾ اينگلو-آمريڪي بغاوت]] ٿي. 1979ع ۾ [[ايراني انقلاب]] بادشاهت کي ختم ڪيو، ۽ ملڪ جي پهرئين [[ايران جو سپريم ليڊر|سپريم ليڊر]] [[روح الله خميني]] طرفان اسلامي جمهوريه ايران قائم ڪئي وئي. 1980ع ۾ [[ايران تي عراقي حملو|عراق ايران تي حملو ڪيو]]، جنهن سبب اٺ ساله [[ايران-عراق جنگ]] شروع ٿي. ان کان پوءِ ايران [[پراکسي جنگ]]ين ۾ [[ايران-اسرائيل پراکسي تڪرار|اسرائيل]] ۽ [[ايران-سعودي عرب پراکسي جنگ|سعودي عرب]] سان ملوث رهيو؛ 2025ع ۾ ايران تي اسرائيلي حملن تڪرار کي [[ٻارهن ڏينهن واري جنگ]] تائين وڌايو. جنگ کان پوءِ ۽ [[ايراني معاشي بحران|وڌندڙ معاشي بحران]] دوران، 2025ع ۾ [[2025ع–2026ع ايراني احتجاج|1979ع کان پوءِ سڀ کان وڏا احتجاج]] شروع ٿيا.<ref>{{cite news |title=As protests surge, the Iranian regime's options are narrowing |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/01/09/as-protests-surge-the-iranian-regimes-options-are-narrowing |url-access=limited |access-date=9 January 2026 |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |date=9 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Doucet |first1=Lyse |title=Iran's rulers face biggest challenge since 1979 revolution |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3ve572edzqo |website=BBC |date=12 January 2026 |access-date=12 January 2026 |quote=Iran's rulers are confronting their most serious challenge since their own 1979 revolution.}}</ref> [[آمريڪا]] ۽ [[اسرائيل]] 2026ع ۾ [[2026ع ايران جنگ|ايران سان جنگ]] شروع ڪئي، جڏهن هنن سپريم ليڊر [[علي خامنه اي]] کي [[علي خامنه اي جو قتل|قتل]] ڪيو. سندس پٽ [[مجتبيٰ خامنه اي]] کي بعد ۾ [[2026ع ايراني سپريم ليڊر چونڊ|سندس جانشين چونڊيو ويو]].<ref>{{Cite news|last=Sanger|first=David E.|author-link=David E. Sanger|date=28 February 2026|title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html|url-access=subscription|access-date=1 March 2026}}</ref><ref name="EasternHerald2026">{{#invoke:Cite|web |date=9 March 2026 |title=Iranian Council of Experts Elects Mojtaba Khamenei as New Supreme Leader|url=https://easternherald.com/2026/03/09/mojtaba-khamenei-elected-iran-supreme-leader/|access-date=9 March 2026 |website=The Eastern Herald}}</ref><ref name="Guardian2026">{{Cite news |last=Tondo |first=Lorenzo |date=8 March 2026 |title=Ali Khamenei's son Mojtaba chosen as Iran's new supreme leader |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/ali-khameneis-son-mojtaba-chosen-as-irans-new-supreme-leader |access-date=8 March 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref name="AlJazeera2026">{{Cite web |date=8 March 2026 |title=Who is Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader amid war? |url=https://www.aljazeera.com/features/2026/3/8/who-is-mojtaba-khamenei-a-contender-for-irans-leadership-amid-war |access-date=8 March 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> ايران جي حڪومت هڪ [[مذهبي حڪومت#اسلامي مذهبي حڪومتون|مذهبي]] [[اسلامي جمهوريه]] آهي، جيڪا چونڊيل ۽ اڻ چونڊيل ادارن ذريعي هلائي وڃي ٿي، جڏهن ته حتمي اختيار سپريم ليڊر وٽ آهي. جيتوڻيڪ [[ايران ۾ چونڊون|ايران ۾ چونڊون]] ٿين ٿيون، پر رياست جي سربراهه ۽ فوج سميت اهم عهدن تي عوامي ووٽ لاڳو نٿو ٿئي. ايراني حڪومت کي هڪ [[آمريت|آمرانه نظام]] سمجهيو وڃي ٿو، جنهن تي [[اسلامي جمهوريه ايران ۾ انساني حق|انساني حقن جي خراب رڪارڊ]] سبب عالمي سطح تي وڏي تنقيد ٿيندي رهي آهي، جنهن ۾ [[اجتماع جي آزادي]]، [[ايران ۾ اظهار جي آزادي|اظهار]] ۽ [[ايران جو ميڊيا|صحافت]] تي پابنديون، گڏوگڏ [[ايران ۾ عورتن جا حق|عورتن]]، [[ايران ۾ نسلي اقليتون|نسلي اقليتن]] ۽ [[ايران ۾ سياسي قيدي|سياسي مخالفن]] سان ورتاءُ شامل آهي. [[ايران جي معيشت|ايراني معيشت]] مرڪزي منصوبابنديءَ هيٺ آهي، جنهن ۾ اهم شعبن ۾ رياستي ملڪيت جو وڏو حصو آهي. ايران هڪ [[علائقائي طاقت]] آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وٽس [[فوسل ٻارڻ]] جا وڏا ذخيرا، [[ايران ۾ قدرتي گئس|قدرتي گئس جي فراهمي]] ۽ [[ثابت ٿيل تيل ذخيرن موجب ملڪن جي فهرست|تيل جا ذخيرا]] موجود آهن، ان جو هنڌ جاگرافيائي-سياسي لحاظ کان اهم آهي، ۽ اهو [[شيعا اسلام]] جو عالمي مرڪزي نقطو آهي.<ref name="The United States and the Great Powers">*{{cite book |last=Buzan|first=Barry|title=The United States and the Great Powers|url=https://archive.org/details/unitedstatesgrea0000buza|publisher=Polity Press|year=2004|location=Cambridge, United Kingdom|pages=[https://archive.org/details/unitedstatesgrea0000buza/page/71 71]|isbn=978-0-7456-3375-6}} *{{harvtxt|Buzan & Wæver, Regions and Powers|2003|p=55}} *"Iran is a strong regional power, in a far better shape than Pakistan because of its economic capabilities, rich mineral and energy resources, and internal stability, added to its far greater geostrategic importance." In Hooman Peimani, ''Nuclear Proliferation in the Indian Subcontinent'' (Westport: Praeger Publishers, 2000), p. 30.</ref> ايران هڪ [[ايٽمي حد واري رياست]] آهي، جنهن جو [[ايران جو ايٽمي پروگرام|ايٽمي پروگرام]] دنيا جي سڀ کان وڌيڪ جاچ هيٺ آيل ايٽمي پروگرامن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last1=Kerr |first1=Paul |title=Iran's Nuclear Program: Tehran's Compliance with International Obligations |url=https://www.congress.gov/crs-product/R40094 |publisher=Library of Congress |access-date=12 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mills |first1=Claire |last2=Curtis |first2=John |title=Israel-Iran 2025: Developments in Iran's nuclear programme and military action |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10284/ |website=House of Commons Library |publisher=UK Parliament |access-date=12 January 2026 |quote=In June 2025, the IAEA Board of Governors adopted a resolution which, for the first time since 2005, formally found Iran to be non-compliant with its nuclear safeguards obligations}}</ref> ايران گڏيل قومن جو باني ميمبر ۽ [[ايران جا پرڏيهي لاڳاپا|ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن جو رڪن ملڪ]] آهي. ايران وٽ [[ايران ۾ عالمي ورثي ماڳن جي فهرست|يونيسڪو جا 29 عالمي ورثي ماڳ]] آهن، جيڪو [[ملڪ موجب عالمي ورثي ماڳ|دنيا ۾ ڏهون نمبر]] آهي، ۽ [[غير مادي ثقافتي ورثو]] يا انساني خزانن ۾ چوٿين نمبر تي آهي. == نالو ۽ ان جو اصل== {{Excerpt|ايران جو نالو}} == تاريخ == === قبل تاريخ === {{Main|ايران جي قبل تاريخ}} ايران ۾ هومينن جي سڀ کان پراڻي معلوم موجودگي لڳ ڀڳ 800,000 سال اڳ، [[وچيون پيليوليٿڪ|وچئين پيليوليٿڪ]] دور ۾ ملي ٿي.<ref name="bishi">Biglari, F. and Shidrang, S., (2006) The Lower Paleolithic Occupation of Iran, Near Eastern Archeology 69 (3–4): 160-168</ref> وچئين پيليوليٿڪ جا ڪيترائي ماڳ دريافت ٿيا آهن، خاص طور اولهه ايران جي [[زاگروس جبل]]ن ۾، ۽ ڪجهه ماڳ [[نينڊرٿل]]ن سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Biglari |first1=Fereidoun |last2=Shidrang |first2=Sonia |year=2019 |title=Rescuing the Paleolithic Heritage of Hawraman, Kurdistan, Iranian Zagros |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/706536 |journal=Near Eastern Archaeology |volume=82 |issue=4 |pages=226–235 |doi=10.1086/706536 |s2cid=212851965 |issn=1094-2076 |url-access=subscription}}</ref><ref>J.D. Vigne, J. Peters and D. Helmer, ''First Steps of Animal Domestication'', Proceedings of the 9th Conference of the International Council of Archaeozoology, Durham, August 2002, {{ISBN|1-84217-121-6}}</ref> [[زرزي ثقافت]] ايران ۾ [[ايپي پيليوليٿڪ]] دور (25,000–11,500 سال اڳ) دوران دستاويز ٿيل آهي.<ref>Deborah I. Olszewski: "The Zarzian in the Context of the Epipaleolithic Middle East", in: ''Humanities'' 19 (2012) 1-20, page 2.</ref> ايران ۾ زراعت لڳ ڀڳ 12,000 سال اڳ ظاهر ٿي، ساڳئي وقت [[زرخيز هلال]] ۾ وڌيڪ چڱيءَ طرح دستاويز ٿيل آبادين سان گڏ. [[چوغا گولان]] ماڳ تي [[ايمر]] ڪڻڪ جي شروعاتي گهريلو پوک جا نشان مليا آهن.<ref>{{cite news |title=Early humans in Iran were growing wheat 12,000 years ago |url=https://www.nbcnews.com/science/science-news/early-humans-iran-were-growing-wheat-12-000-years-ago-f6C10536898 |publisher=NBC News |date=4 July 2013 |language=en}}</ref> ساڳئي دور جي ماڳ [[گنج دره]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 سال اڳ [[ٻڪري]] جي سڀ کان پراڻي معلوم گهريلو پالنا جا ثبوت پڻ ملن ٿا.<ref>{{Cite journal |title=The Initial Domestication of Goats (''Capra hircus'') in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-03-24_287_5461/page/2254 |journal=Science |bibcode=2000Sci...287.2254Z |last1=Zeder |first1=Melinda A. |last2=Hesse |first2=Brian |year=2000 |volume=287 |issue=5461 |pages=2254–2257 |doi=10.1126/science.287.5461.2254 |pmid=10731145}}</ref> قديم شهر [[شوشا]]، جيڪو پوءِ [[عيلا م]] جي گادي ۽ بعد ۾ [[اخميني سلطنت]] جي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ بڻيو، پهريون ڀيرو 4400–4200 قبل مسيح ۾ آباد ٿيو، جيڪو هاڻوڪي [[شوش، ايران]] واري ماڳ جي ڀرسان هو.<ref name="Elam">{{cite book |title=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |url=https://archive.org/details/archaeologyofela0000prof |first=D. T. |last=Potts |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=0-521-56358-5}}</ref>{{rp|46–47}}<ref>{{cite web |title=SUSA |url=https://www.iranicaonline.org/articles/susa-parent/?highlight=Susa |website=Encyclopaedia Iranica}}</ref> [[ڪورا–اراڪسيس ثقافت]] ({{circa|3400|2000 BC}}) اتر-اولهه ايران ۽ [[قفقاز]] ۾ موجود هئي.<ref name="books.google.nl2">{{cite book |last=Kushnareva |first=K. Kh. |title=The Southern Caucasus in Prehistory: Stages of Cultural and Socioeconomic Development from the Eighth to the Second Millennium B.C. |url=https://books.google.com/books?id=e1PNO7urjHQC&pg=PA44 |year=1997 |publisher=UPenn Museum of Archaeology |isbn=978-0-924171-50-5 |access-date=8 May 2016 |archive-date=13 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200913110041/https://books.google.com/books?id=e1PNO7urjHQC&pg=PA44 |url-status=live}}, page 44</ref> === قديم دور === {{Further|ميد|هند-ايراني}} [[File:Choqa Zanbil Darafsh 1 (36).JPG|thumb|[[چوغا زنبيل]] [[ميسوپوٽيميا]] کان ٻاهر موجود ٿورن [[زگورات]]ن مان هڪ آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان بهتر محفوظ مثال سمجهيو وڃي ٿو.]] ايران دنيا جي قديم ترين مسلسل اهم تهذيبن مان هڪ جو گهر آهي، جتي تاريخي ۽ شهري آبادين جا نشان 4000 قبل مسيح تائين ملن ٿا، جن ۾ ڏکڻ-اوڀر ايران جي [[جيرفت ثقافت]] پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url= http://en.people.cn/90001/90782/90874/6236885.html |title= New evidence: modern civilization began in Iran |author= <!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 10 August 2007|publisher= People's Daily Online |access-date=14 February 2026 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20210224223600/http://en.people.cn/90001/90782/90874/6236885.html |archive-date= 24 February 2021 }}</ref> [[ابتدائي عيلامي رسم الخط]] ۾ لکيل ڪتبا، جيڪو [[ڪيونيفارم]] کان اڳ جو آهي، ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعاتي دور مان مليا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864 |title=5000-Y-Old Inscribed Tablets Discovered in Jiroft |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511111851/http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864 |archive-date=11 May 2011}}</ref><ref>Yeganeh, Sepideh Jamshidi, et al., "Complexity of proto-elamite administration system: Insights from compositional data from sealings and tablets", Journal of Archaeological Science: Reports 61 : 104973, 2025</ref> ايراني پليٽو جو اولهندو حصو روايتي [[قديم ويجهو اوڀر]] ۾ [[عيلا م]] (3200–539 قبل مسيح) سان گڏ شامل هو، ۽ بعد ۾ ٻين قومن جهڙوڪ [[ڪاسي]]، [[منائيا]] ۽ [[گوتي]]ن سان پڻ. سڀ کان پراڻا ايراني ماڻهو ٻئي هزار سال قبل مسيح ۾ وچ ايشيا کان اچڻ شروع ٿيا.<ref>{{Cite web |date=16 July 2025 |title=Iran - Ethnic Groups, Languages, Religions {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Iran/People |access-date=17 July 2025 |website=Encyclopædia Britannica |language=en}}</ref> [[ميدي خاندان#نسب نامو|ميدي خاندان]] سڀ کان پراڻي ايراني رياست تي حڪومت ڪئي.{{Sfn|Dandamayev|2021|p=1630}}{{Sfn|Katouzian|2013|p=xii}}{{Sfn|Gaube|2008|p=161}} 612 قبل مسيح ۾ [[سياڪسارس]] ۽ [[بابل]] جي بادشاهه [[نابوپولاسر]] [[آشور]] تي حملو ڪري آشوري گادي [[نينوي]] کي تباهه ڪيو، جنهن سان [[نو-آشوري سلطنت]] جو زوال ٿيو.{{sfn|Sicker|2000|p=68–69}} ميدن بعد ۾ [[اورارتو]] کي پڻ فتح ڪري ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web |url=http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702205257/http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |title=Urartu – Lost Kingdom of Van |archive-date=2 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |title=Urartu Civilization – All About Turkey |access-date=18 June 2015 |archive-date=1 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701005402/http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |url-status=live}}</ref>{{Sfn|Shenkar|2014|p=5}} ==== ھخامنشي سلطنت ==== {{Main|اخميني سلطنت}} [[File:Achaemenid Empire at its greatest extent according to Oxford Atlas of World History 2002.jpg|thumb|upright=1.3|[[ھخامنشي سلطنت]]، يا پهرين فارسي سلطنت، پنهنجي سڀ کان وڏي پکيڙ تي]] [[ھخامنشي خاندان|ھخامنشين]] سڀني [[فارسي ماڻهو|فارسي]] قبيلن کي [[ڪمبوجيه پهريون]] هيٺ متحد ڪيو. سندس پٽ [[سائرس اعظم]] جي دور ۾ اخمينين ميدن کي شڪست ڏئي [[اخميني سلطنت]] قائم ڪئي،{{Sfn|Middleton|2015|p=148}} جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي ايراني رياست هئي.{{Sfn|Shenkar|2014|p=5}} سائرس [[ليڊيا]] ۽ [[نو-بابلي سلطنت]] کي فتح ڪيو، جنهن سان آشور کان گهڻي وڏي سلطنت وجود ۾ آئي. سندس پٽ [[ڪمبوجيه ٻيون]] ({{Reign}}530–522 قبل مسيح) علائقي جي آخري وڏي طاقت، [[قديم مصر]]، کي فتح ڪيو، جنهن سبب ان جي [[مصر جو ڇويهون خاندان|ڇويهين خاندان]] جو خاتمو ٿيو. ڪمبوجيه ٻئي جي وفات کان پوءِ [[دارا اعظم]] ({{Reign}}522–486 قبل مسيح) اخميني بادشاهه [[برديا]] کي هٽائي تخت تي ويٺو. دارا جي پهرين گادي [[شوشا]] هئي، ۽ هن [[تخت جمشيد]] ۾ تعميراتي منصوبو شروع ڪيو. هن وسيع رستن جي نظام کي بهتر بڻايو، ۽ سندس دور ۾ [[شاهي رستو]] جو پهريون رڪارڊ ٿيل ذڪر ملي ٿو، جيڪو شوشا کان [[ساردس]] تائين ويندڙ شاهراهه هو.<ref>{{Cite web |url=http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |title=Forgotten Empire— the world of Ancient Persia |publisher=The British Museum |year=2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423012310/http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |archive-date=23 April 2007 |access-date=16 March 2023}}</ref> 499 قبل مسيح ۾ [[ڪلاسيڪي اٿينس|اٿينس]] [[ميليتس]] ۾ بغاوت جي حمايت ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ساردس کي لٽيو ويو. ان سان [[يوناني-فارسي جنگيون]] شروع ٿيون، جيڪي پنجين صدي قبل مسيح جي پهرئين اڌ تائين جاري رهيون. [[يونان تي پهريون فارسي حملو|يونان تي پهرئين فارسي حملي]] دوران فارسي سپهه سالار [[ماردونيوس (سپهه سالار)|ماردونيوس]] ٿريس کي ٻيهر تابع ڪيو ۽ مقدونيا کي فارس جو مڪمل حصو بڻايو.{{sfn|Roisman|Worthington|2011|p=345}} دارا جي جانشين [[خشايارشا پهريون]] ({{Reign}}486–465 قبل مسيح) [[يونان تي ٻيو فارسي حملو]] شروع ڪيو. جنگ جي هڪ اهم مرحلي تي، سرزمين يونان جو لڳ ڀڳ اڌ حصو فارسين جي قبضي هيٺ اچي ويو، جنهن ۾ [[قديم ڪورنٿ|ڪورنٿ]] جي استھمس جي اتر وارا علائقا پڻ شامل هئا.<ref>{{Cite book |last1=Carey |first1=Brian Todd |url=https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&pg=PT32 |title=Warfare in the Ancient World |last2=Allfree |first2=Joshua B. |last3=Cairns |first3=John |date=19 January 2006 |publisher=Pen and Sword |isbn=978-1-84884-630-2 |language=en}}</ref>{{Sfn|Aeschylus|2009|p=18}} بعد ۾ [[پلاٽيا جي جنگ]] ۽ [[سلامس جي جنگ]] کان پوءِ يونانين جي فتح سان اها صورتحال بدلجي وئي، جنهن دوران فارس يورپ ۾ پنهنجا سڀئي اڏا وڃائي ويٺو ۽ اتان پوئتي هٽي ويو.{{sfn|Roisman|Worthington|2011|pp=135–138, 342–345}} سلطنت زوال جي دور ۾ داخل ٿي. 334 قبل مسيح کان 331 قبل مسيح تائين [[سڪندر اعظم]] [[دارا ٽيون]] ({{Reign}}336–330 قبل مسيح) کي [[گرانيڪوس جي جنگ]]، [[ايسوس جي جنگ]] ۽ [[گوگاميلا جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني، ۽ 331 قبل مسيح تائين تيزيءَ سان اخميني سلطنت فتح ڪري ورتي. سڪندر جي وفات کان پوءِ سندس سلطنت ٽٽي وئي؛ سندس سپهه سالار [[سيليوڪس پهريون نيڪيٽر]] ايران، [[ميسوپوٽيميا]]، [[شام]] ۽ [[اناتوليا]] تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس سلطنت [[سيليوڪي سلطنت]] هئي. ==== اشڪاني ۽ ساساني سلطنتون ==== {{Main|اشڪاني سلطنت|ساساني سلطنت}} [[پارتيا]] جا ارساڪي،{{Sfn|Venning|2023|p=118}} جيڪي شروعات ۾ سيليوڪين جا تابع هئا،{{Sfn|Strootman|2020|p=151}} اتر-اوڀر جي [[اسٽيپ]] علائقن ۾ ايراني{{efn|پرني، [[داهه]] جي اتحاد ۾ آمو دريا تي آباد هڪ اوڀر ايراني قبيلو هو.{{sfn|Lecoq|2011}} يارشاطر موجب، اهي [[ساڪا]] قبيلو هئا، جيڪي پارتيا ۾ داخل ٿيا، ان جي ٻولي اختيار ڪئي، ۽ آخرڪار پارتيا ۾ سيليوڪين جي طاقت کي للڪاريو.{{sfn|Yarshater|2004}}}} [[پرني]] قبيلي جي اڳواڻن مان نڪتا.{{Sfn|Venning|2023|p=162}} اشڪانين آهستي آهستي ايران تي [[سيليوڪي–اشڪاني جنگيون|سيليوڪي حڪمراني کي للڪاريو]]، ۽ آخرڪار 142 قبل مسيح ۾ [[بابليا]] جي فتح ذريعي ڪنٽرول حاصل ڪيو.{{Sfn|Venning|2023|p=118}}{{Sfn|Strootman|2020|p=150}} جيتوڻيڪ جنگ جاري رهي، پر 129 قبل مسيح ۾ [[انٽيوخس ستون سيديتس]] جي موت سان سيليوڪي سلطنت جو زوال شروع ٿيو،{{Sfn|Strootman|2020|p=150}} جيڪا پوءِ شام ۾ هڪ [[باقي بچيل رياست]] طور جاري رهي، تان جو 60ع واري ڏهاڪي قبل مسيح ۾ [[رومي سلطنت]] ان کي فتح ڪيو.{{Sfn|Venning|2023|p=118}} [[File:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|thumb|upright=1.3|[[خسرو ٻيون]] جي حڪومت هيٺ [[ساساني سلطنت]] پنهنجي سڀ کان وڏي پکيڙ تي، {{Circa|620}}]] [[اشڪاني سلطنت]] پنج صديون قائم رهي، پر گهرو ويڙهن ان کي غيرمستحڪم ڪري ڇڏيو. اشڪاني طاقت تڏهن ختم ٿي، جڏهن [[اردشير پهريون]] ارساڪين خلاف بغاوت ڪئي ۽ 224ع ۾ سندن آخري حڪمران [[پارتيا جو اردوان چوٿون|اردوان چوٿون]] کي قتل ڪيو. اردشير [[ساساني سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن ايران ۽ [[ويجهو اوڀر]] جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي.{{Sfn|Shahbazi|2005}} پنهنجي عروج تي ساسانين جديد ايران ۽ عراق جي سڄي علائقي ۽ [[اسلام کان اڳ عربستان|عرب اپٻيٽ]] جي حصن، گڏوگڏ [[قفقاز]]، [[ليفانٽ]]، ۽ [[وچ ايشيا|وچ]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] جي ڪجهه حصن تي ڪنٽرول رکيو.<ref>{{Cite news |title=Khosrow II (590–628 CE) |url=https://encyclopedia.pub/entry/23003#:~:text=It%20was%20under%20Khosrow%20II,the%20early%20seventh%20century%20CE. |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619204859/https://encyclopedia.pub/entry/23003#:~:text=It%20was%20under%20Khosrow%20II,the%20early%20seventh%20century%20CE. |archive-date=19 June 2024 |access-date=27 February 2025 |language=en |url-status=live}}</ref> اشڪانين طرفان ڇڏيل مضبوط معاشي حالتن ساسانين کي هڪ طاقتور ۽ الڳ معاشي رياست ٺاهڻ جي اجازت ڏني، جنهن جي شهرت پنهنجي سياسي سرحدن ۽ پنهنجي وقت کان گهڻو ٻاهر پکڙي.{{Sfn|Gyselen|1997}} ساساني سلطنت پيچيده ۽ مرڪزي حڪومتي بيوروڪريسي ۽ [[زرتشت مذهب]] جي ٻيهر زنده ڪرڻ سان سڃاتي ويندي هئي، جنهن کي جائزيت ۽ وحدت جو نظرياتي بنياد بڻايو ويو.{{Sfn|Eiland|2004|p=81}} === وچولو دور === [[ساساني سلطنت]] جي گهڻي عرصي تي مسلسل [[بازنطيني–ساساني جنگيون|بازنطيني-ساساني جنگين]] جو اثر رهيو، جيڪي [[رومي–اشڪاني جنگيون|رومي-اشڪاني جنگين]] جو تسلسل هيون. انهن مان آخري جنگن آخرڪار [[ساساني سلطنت جو زوال|سلطنت جي زوال]] ۾ حصو وڌو، جيڪو [[فارس جي مسلم فتح|فارس جي اسلامي فتح]] سان مڪمل ٿيو. [[راشدون خلافت]] 632ع کان 654ع جي وچ ۾ ساساني سلطنت کي فتح ڪيو. وقت گذرڻ سان ايرانين جي اڪثريت [[اسلام]] قبول ڪيو. اڳوڻي فارسي تهذيب جا گهڻا پهلو ختم نه ڪيا ويا، پر نئين اسلامي سياسي نظام ۾ جذب ڪيا ويا.<ref name="lewis">{{cite web|url=http://www.tau.ac.il/dayancenter/mel/lewis.html |title=Iran in history |first=Bernard |last=Lewis |publisher=[[تل ابيب يونيورسٽي]] |access-date=3 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070429144545/http://www.tau.ac.il/dayancenter/mel/lewis.html |archive-date=29 April 2007 }}</ref> ==== ايران ۾ شروعاتي اسلامي حڪمراني ۽ علائقائي مزاحمت ==== 651ع ۾ ساساني سلطنت جي زوال کان پوءِ [[اموي خلافت]] جي [[عرب]]ن ڪيترائي فارسي رواج اختيار ڪيا، خاص طور انتظامي ۽ درٻاري طريقا. عرب صوبائي گورنر بيشڪ يا ته فارسي اثر هيٺ آيل [[آرامي ماڻهو|آرامي]] هئا يا نسلي فارسي؛ يقيناً [[وچولي فارسي ٻولي|وچولي فارسي]] ستين صديءَ جي آخر ۾ عربي اختيار ٿيڻ تائين خلافت جي سرڪاري ڪم ڪار جي ٻولي رهي.{{Sfn|Hawting|1986|p=63–64}} بهرحال، ايران اڃا مڪمل طور عربن جي قبضي هيٺ نه آيو هو؛ [[ديلم]] علائقو [[ديلمي ماڻهو|ديلمين]] جي قبضي هيٺ هو، [[طبرستان]] [[دابويهي خاندان|دابويهي]] ۽ [[پادوسپاني]] حڪمراني هيٺ هو، ۽ [[دماوند جبل]] [[دماوند جا مسمغان|مسمغان]] جي قبضي هيٺ هو. عربن انهن علائقن تي ڪيترائي ڀيرا حملا ڪيا، پر انهن علائقن جي ڏکي ۽ اڻپهچ زمين فيصلائتو نتيجو روڪيو. دابويهين جو سڀ کان نمايان حڪمران [[فروخان اعظم]] ({{Reign}}712|728) پنهنجي ڊگهي جدوجهد دوران عرب سپهه سالار [[يزيد بن المهلب]] خلاف پنهنجا علائقا سنڀالي رکڻ ۾ ڪامياب ٿيو؛ يزيد کي گڏيل ديلمي-دابويهي فوج شڪست ڏني ۽ طبرستان مان پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Pourshariati|2008|pp=312–313}} ==== عباسي انقلاب ۽ ايراني نشاة ثانيه ==== [[File:Saffarids 900ad.jpg|thumb|upright=1.3|900ع ۾ [[صفاري خاندان]]]] [[File:Iran circa 1000AD.png|thumb|upright=1.2|ڏهين صديءَ جي وچ ڌاري ايراني خاندانن جو نقشو]] اموين خلاف بغاوتن کي غير عرب مسلمانن جي حمايت حاصل هئي، جيڪي پاڻ کي هيٺين سماجي حيثيت ۾ رکڻ سبب ناراض هئا. 747ع–750ع ۾ انهن بغاوتن مان هڪ [[عباسي انقلاب]] ۾ تبديل ٿي، جنهن ۾ اموين جي جاءِ [[عباسي خاندان|عباسين]] ورتي، جيڪي محمد ﷺ جي چاچي [[عباس بن عبدالمطلب|عباس]] جو اولاد هئا.{{Sfn|Osman|2014|pp=62–63}} [[عباسي خلافت|عباسي خليفن]] جو سياسي اختيار 9هين ۽ 10هين صديءَ دوران گهٽجندو ويو.{{Sfn|Lorentz|2007|p=xxviii}} ان سبب ڪيترائي آزاد ايراني خاندان قائم ٿيا،{{Sfn|Lorentz|2007|p=xxviii}} عرب حڪمران ملڪ جي پکڙيل مضبوط مرڪزن مان هٽايا ويا، ۽ ايراني ثقافتي نشاة ثانيه شروع ٿي.{{Sfn|Mahendrarajah|2019}} عباسي اختيار جي زوال ۽ 11هين صديءَ ۾ [[سلجوق سلطنت|سلجوق ترڪن]] جي ايران فتح ڪرڻ جي وچ واري دور کي "[[ايراني انٽرميزو]]" چيو وڃي ٿو.{{Sfn|Mahendrarajah|2019}} ايراني انٽرميزو دوران ڪيترائي وڏا ۽ ننڍا خاندان اڀريا ۽ زوال پذير ٿيا.{{Sfn|Mahendrarajah|2019}} انهن هڪٻئي تي چڙهيل خاندانن مان اهم ترين [[طاهري خاندان|طاهري]] [[وڏو خراسان|خراسان]] ۾ (821ع–873ع)، [[صفاري خاندان|صفاري]] [[سيستان]] ۾ (861ع–1003ع)، ۽ [[ساماني سلطنت|ساماني]] (819ع–1005ع) هئا، جيڪي اصل ۾ [[بخارا]] ۾ هئا. سامانين آخرڪار وچ ايران کان پاڪستان تائين علائقي تي حڪومت ڪئي. 10هين صديءَ جي شروعات تائين عباسي وڌندڙ ايراني ڌڙي، يعني [[بويهي خاندان]] (934ع–1062ع)، آڏو لڳ ڀڳ ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{Sfn|Blair|1992|p=6}} ڇاڪاڻ⁠تہ عباسي انتظام جو وڏو حصو فارسي هو، ان ڪري بويهي بغداد ۾ خاموشيءَ سان حقيقي اختيار سنڀالڻ ۾ ڪامياب ٿيا. بويهين کي 11هين صديءَ جي وچ ڌاري [[سلجوق سلطنت|سلجوق ترڪن]] شڪست ڏني، جن عباسين تي پنهنجو اثر جاري رکيو. ==== اسلامائزيشن ۽ فارسيت ==== [[ايران جي اسلامائزيشن]] هڪ ڊگهو عمل هو. جيئن فارسي مسلمانن پنهنجي حڪمراني کي مضبوط ڪيو، مسلمان آبادي 9هين صديءَ جي وچ ڌاري لڳ ڀڳ 40٪ کان وڌي 11هين صديءَ جي آخر تائين لڳ ڀڳ 90٪ تائين پهچي وئي. مؤرخ [[سيد حسين نصر]] جي راءِ آهي ته مذهب تبديل ڪرڻ ۾ تيزي آڻڻ ۾ حڪمرانن جي فارسي قوميت مددگار ثابت ٿي.<ref>Nasr, Hoseyn; Islam and the pliqht of modern man</ref> جيتوڻيڪ فارسين فاتحن جو مذهب قبول ڪيو، پر صدين تائين انهن پنهنجي جدا ٻولي ۽ ثقافت کي بچائڻ ۽ ٻيهر زنده ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو، جنهن عمل کي [[فارسيت]] چيو وڃي ٿو. عربن ۽ ترڪن پڻ هن عمل ۾ حصو ورتو.<ref name="britannica2">''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]''، "Seljuq"، Online Edition، ([https://www.britannica.com/eb/article-9066688 Link] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219231803/https://www.britannica.com/eb/article-9066688 |date=19 December 2007 }})</ref><ref>Richard Frye, The Heritage of Persia, p. 243.</ref><ref>Rayhanat al- adab, (3rd ed.), vol. 1, p. 181.</ref> ==== منگول حملا ==== {{See also|خوارزمشاهه سلطنت تي منگول حملو|فارس ۽ ميسوپوٽيميا جي منگول فتح}} [[File:Map of the Khwarazmian Empire.png|thumb|upright=1.3|[[وچ ايشيا ۾ منگول مهمون|منگول فتحن]] کان اڳ [[خوارزمشاهه سلطنت]] جو علائقو، {{circa}} 1215ع]] 13هين صديءَ جي شروعات ۾ منگول ايران تائين پهچي ويا.{{sfn|Ward|2009|p=39}} 1220ع ۾ [[بخارا جو گهيرو|بخارا فتح ڪيو ويو]]{{Sfn|Aigle|2024|p=26}} ۽ [[خوارزمشاهه سلطنت]] تباهه ٿي وئي.{{Sfn|Bosworth|2009}} 1220ع–1221ع دوران بخارا، [[سمرقند جو گهيرو (1220ع)|سمرقند]]، [[هرات]]، [[طوس، ايران|طوس]] ۽ [[نيشاپور]] کي تباهه ڪيو ويو، ۽ سموريون آباديون قتل ڪيون ويون. ايندڙ ڏهاڪن ۾ وڌيڪ فتحون جاري رهيون، جن جو انجام [[بغداد جو گهيرو|بغداد جي زوال]] ۽ 1258ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي حڪمراني جي خاتمي تي ٿيو.{{Sfn|Lane|2012|p=250}} [[منگڪي خان]] جي وفات کان پوءِ [[منگول سلطنت]] گهرو ويڙهه سبب ٽٽي وئي، هڪ طرف ايندڙ عظيم خان جي جانشينيءَ تي تڪرار هو ۽ ٻئي طرف خانه بدوش روايت پسندن ۽ چين ۽ وچ اوڀر جي نون آباد شهزادن جي وچ ۾ اختلاف هئا. آخرڪار [[قبلائي خان]] کي عام طور تسليم ڪيو ويو، پر سلطنت ناقابل واپسي نموني ٽٽي چڪي هئي.{{Sfn|Lane|2012|p=250}} سلطنت جي ڏکڻ-اولهه جي وڏي حصي، جنهن ۾ ايران به شامل هو، ۾ اقتدار [[هلاڪو خان]] وٽ آيو،{{Sfn|Rossabi|2002|p=32}} جنهن کي منگڪي خان جي دور ۾ اتي نائب مقرر ڪيو ويو هو.{{Sfn|Lane|2012|p=250}} هلاڪو کي ايران ۾ جائز حڪمران طور قبول ڪيو ويو ۽ شيعا عالم [[علي بن طاووس الحلي]] جي جاري ڪيل ''[[فتويٰ]]'' ذريعي سندس حڪمراني کي شرعي حيثيت ڏني وئي.{{Sfn|Lane|2012|pp=253–254, 256}} [[ايلخاني سلطنت|ايلخاني]] حڪمراني هيٺ ايران ثقافتي نشاة ثانيه جو تجربو ڪيو.{{Sfn|Lane|2012|pp=253–254, 256}} [[غازان خان]] 13هين صديءَ جي آخر ۾ اسلام قبول ڪيو، جنهن سان رياست ٻين منگول سلطنتن کان وڌيڪ الڳ ٿي وئي.{{Sfn|Rossabi|2002|p=32}} غازان جي ڀائٽي [[ابو سعيد بهادر خان|ابو سعيد]] جي 1335ع ۾ وفات کان پوءِ ايلخاني سلطنت گهرو ويڙهه ۾ ڦاسي وئي ۽ ڪيترن ننڍن خاندانن ۾ ورهائجي وئي؛ جن مان سڀ کان نمايان [[جلائري]]، [[مظفري (ايران)|مظفري]]، [[سربدار]] ۽ [[ڪرتي]] هئا. 14هين صديءَ جي وچ واري [[ڪاري موت]] ملڪ جي لڳ ڀڳ 30٪ آبادي ختم ڪري ڇڏي.<ref>[http://www.nationalreview.com/interrogatory/kelly200509140843.asp Q&A with John Kelly on The Great Mortality on National Review Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109165503/http://www.nationalreview.com/interrogatory/kelly200509140843.asp |date=9 January 2009 }}.</ref> ==== تيمور ۽ نون طاقتن جو اڀار ==== {{See also|تيموري فتحون ۽ حملا}} [[File:Empire of Timur and his Campaigns.png|thumb|[[تيمور]] جي سلطنت ۽ سندس فوجي مهمون]] ايران 1370ع ۾ فارسي اثر رکندڙ [[تيموري خاندان]] جي قيام تائين ورهايل رهيو. ان جو باني تيمور (حڪومت: 1370ع–1405ع) منگول نسل جي هڪ [[ترڪيت|ترڪ ٿيل]] قبيلي مان هو.<ref>{{harvnb|Golden|2011|p=94}}: "He was born some 100 km (62 miles) south of Samarkand into a clan of the Barlas, a Turkicized tribe of Mongol descent."</ref> [[ماوراء النهر]] ۾ طاقت جو بنياد قائم ڪرڻ کان پوءِ تيمور 1381ع ۾ ايران تي حملو ڪيو ۽ آخرڪار ان جو وڏو حصو فتح ڪري ورتو. تيمور جون مهمون پنهنجي بيرحميءَ لاءِ مشهور هيون؛ ڪيترائي ماڻهو قتل ڪيا ويا ۽ ڪيترائي شهر تباهه ڪيا ويا.<ref name="lcweb2.loc.gov">This section incorporates text from the public domain [[Library of Congress Country Studies]].<br />{{Citation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917085548/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ir0018) |title=Iran: a country study |chapter=Invasions of the Mongols and Tamerlane |series=Library of Congress Country Studies |archive-date=17 September 2008 |year=1989 |first=Helen |last=Chapin Metz |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/ir/irancountrystudy00curt_0/irancountrystudy00curt_0_djvu.txt |url-status=unfit}}</ref> 1387ع ۾ تيمور [[اصفهان جو گهيرو (1387ع)|اصفهان جي مڪمل قتل عام]] جو حڪم ڏنو، جنهن ۾ 70,000 ماڻهو ماريا ويا.<ref>{{cite web |url=http://www.smithsonianmag.com/people-places/Irans-Hidden-Jewel.html?c=y&page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717113459/http://www.smithsonianmag.com/people-places/Irans-Hidden-Jewel.html?c=y&page=2 |url-status=dead |archive-date=17 July 2010 |title=Isfahan: Iran's Hidden Jewel |publisher=Smithsonianmag.com |access-date=21 June 2013}}</ref> تيمورين 1452ع تائين ايران جي گهڻي حصي تي ڪنٽرول رکيو، جڏهن انهن ان جو وڏو حصو [[قرا قويونلو]] کي وڃائي ڇڏيو، جن کي 1468ع ۾ [[آق قويونلو]] فتح ڪيو. [[اوزون حسن]] ۽ سندس جانشين صفوين جي اڀار تائين ايران جا حاڪم رهيا.<ref name="lcweb2.loc.gov" /> === شروعاتي جديد دور === {{Main|صفوي ايران|افشاري ايران|زند خاندان|قاجار ايران|پورچوگيز–صفوي جنگيون|عثماني–فارسي جنگيون}} [[File:Safavid Empire 1501 1722 AD.png|thumb|[[صفوي ايران]] (1501ع–1722ع) پنهنجي سڀ کان وڏي پکيڙ تي]] [[صفوي ايران|صفوي سلطنت]]، جنهن جو بنياد [[اسماعيل پهريون]] (حڪومت: 1505ع–1524ع) وڌو، اڪثر جديد ايراني تاريخ جي شروعات سمجهي ويندي آهي.{{Sfn|Matthee|2008}} جيتوڻيڪ صفوي ايران قومي رياست جي تصور کان اڳ وجود ۾ آيو هو، پر ان جديد ايران جي رياست لاءِ بنياد رکيا.{{Sfn|Matthee|2008}}{{Sfn|Brown|2011|p=432}} [[صفوي خاندان|صفوي]] دور ايراني تاريخ جي سڀ کان اهم دورن مان هڪ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ايران کي ڏيهي حڪمراني هيٺ هڪ متحد وجود طور ٻيهر گڏ ڪيو ۽ شيعا اسلام کي [[سرڪاري مذهب]] بڻايو.{{Sfn|Savory|Karamustafa|1998|p=}} صفوين 1501ع کان 1722ع تائين حڪومت ڪئي، ۽ 1729ع کان 1736ع تائين مختصر بحاليءَ جو دور پڻ ڏٺو. صفوي رياست وٽ توازن ۽ نگرانيءَ تي ٻڌل هڪ پيچيده دفتري نظام هو، جيڪو شفافيت کي يقيني بڻائيندو ۽ دوکي کي روڪيندو هو. هي نظام حڪومت جي مختلف شاخن ۾ اختيار برابر ڪرڻ لاءِ نه هو، پر شاهه جي مڪمل اختيار کي يقيني بڻائڻ لاءِ هو. [[سيد]]، يعني محمد ﷺ جي اولاد، طور پنهنجي نسب سبب جائزيت ماڻيندڙ شاهه هر کاتي جي نگران طرفان ملندڙ رپورٽن ذريعي سرڪاري عملدارن جي ڪاررواين تي نظر رکندو هو. [[ژان شاردن]]، فرانسيسي واپاري ۽ پوءِ ايران ۾ سفير، لکيو ته صفوي شاهه پنهنجي ملڪ تي سخت هٿ سان ۽ اڪثر [[استبداد|استبدادي]] انداز ۾ حڪومت ڪندا هئا.<ref>Ferrier, R. W.; A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire; pp. 71–71.</ref> [[وڏو خراسان|خراسان]] جي علائقي ۾ پيچيده رقابتن سبب افغان [[هوتڪي خاندان]] ايران تي حملو ڪيو. 1722ع ۾ هي تڪرار [[اصفهان جو گهيرو|اصفهان جي گهيري]] کان پوءِ صفوي سلطنت جي خاتمي جو سبب بڻيو.{{Sfn|Matthee|2008}}{{Sfn|Aghaie|2012|p=306}} 1722ع کان 1789ع–1796ع ۾ [[قاجار خاندان]] جي اڀار تائين مختصر وچ وارو عرصو ايران ۾ وڏي سياسي افراتفري ۽ ملڪ تي اقتدار قائم ڪرڻ لاءِ ڪيترين مخالف ڪوششن سان نشانزده رهيو. صفوي ٻيهر اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا ۽ هوتڪي به ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهيا. مخالف [[افشاري ايران|افشاري]] ۽ [[زند خاندان|زند]] خاندان ترتيبوار [[نادر شاهه]] ({{Reign}}1736|1747) ۽ [[ڪريم خان زند|ڪريم خان]] ({{Reign}}1751|1779) طرفان قائم ڪيا ويا.{{Sfn|Aghaie|2012|p=306}} ==== نادر شاهه ۽ طاقت جي بدلجندڙ توازن ==== {{See also|نادر شاهه جون مهمون}} [[File:Revised Map of the Afsharid Empire.png|thumb|1741ع–1745ع ۾ [[افشاري سلطنت]] جو نقشو، پنهنجي سڀ کان وڏي پکيڙ تي]] نادر شاهه کي "آخري وڏو ايشيائي فوجي فاتح" سڏيو ويو آهي، ۽ ڪجهه مؤرخن کيس نيپولين ۽ سڪندر اعظم سان ڀيٽيو آهي.<ref>''Cambridge History of Iran'' Vol. 7, p. 59.</ref>{{sfn|Axworthy|2008|p=xvii}} سندس ڪيترين ئي مهمن هڪ وڏي سلطنت پيدا ڪئي، جيڪا پنهنجي وڌ ۾ وڌ پکيڙ تي مختصر وقت لاءِ هاڻوڪي افغانستان، آرمينيا، آذربائيجان، بحرين، جارجيا، هندستان، ايران، عراق، ترڪي، ترڪمانستان، عمان، پاڪستان، ازبڪستان، [[اتر قفقاز]] ۽ [[فارسي نار]] جي سمورن يا ڪجهه حصن تي مشتمل هئي. بهرحال، سندس فوجي خرچن ايراني معيشت تي تباهه ڪندڙ اثر وڌو.{{sfn|Tucker|2006a}} نادر شاهه جي وفات کان پوءِ ايران ۾ [[افشاري سلطنت جي ورهاست|انتشار جو دور]] شروع ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مخالف فوجي سالار اقتدار لاءِ وڙهڻ لڳا. نادر جو پنهنجو خاندان، [[افشاري خاندان]]، خراسان ۾ هڪ ننڍڙي علائقي کان سواءِ سڀ ڪجهه وڃائي ويٺو. زند خاندان 1750ع واري ڏهاڪي ۾ ايران جي وڏي حصي تي قبضو ڪري ورتو.{{Sfn|Baker|2005|p=13}} زند حڪمرانن ڪڏهن به پاڻ کي ''شاهه'' نه سڏايو، پر ايران جا [[نائب حڪمران]] سڏايا.{{Sfn|Baker|2005|p=13}}''{{Sfn|Perry|2000}}'' انهن پهرين صفوي ڪٺ پتلي [[اسماعيل ٽيون]] ({{Reign}}1750|1773) جي نالي تي اقتدار جي دعويٰ ڪئي، ۽ پوءِ ايراني عوام جي نالي تي.{{Sfn|Baker|2005|p=13}}''{{Sfn|Perry|2000}}'' ==== قاجار خاندان جو اڀار ۽ پرڏيهي مداخلت ==== [[File:Map Iran 1900-en.png|thumb|19هين صديءَ ۾ [[قاجار خاندان]] هيٺ ايران]] قاجار خاندان آهستي آهستي طاقت ۾ وڌندو ويو، جڏهن هو ملڪ جي ڪنٽرول لاءِ افشارين ۽ زندن سان ٽڪراءُ ۾ آيا، جنهن جو انجام 1789ع ۾ [[آغا محمد شاهه]] طرفان پاڻ کي حڪمران قرار ڏيڻ تي ٿيو.{{sfn|Perry|1984}} آغا محمد 1794ع ۾ زند خاندان کي شڪست ڏني ۽ 1796ع ۾ سرڪاري طور تاجپوشي ڪئي.{{Sfn|Baker|2005|p=13}}{{sfn|Perry|1984}} ٿوري ئي وقت کان پوءِ هن افشاري شاهه رخ شاهه کي گرفتار ڪري معزول ڪيو ۽ ايران کي هڪ حڪمران هيٺ ٻيهر متحد ڪيو.{{sfn|Perry|1984}} 19هين صديءَ ۾ ايران [[روسي–فارسي جنگيون|روسي-فارسي جنگين]] کان پوءِ [[قفقاز]] جا اهم علائقا [[روسي سلطنت]] کي وڃائي ويٺو.{{Sfn|Dowling|2014|p=728–729}} ساڳئي وقت [[برطانيا]] اتر ۾ روس جي موجودگيءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ [[ڏکڻ ايران]] ۾ مداخلت ڪرڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها موجودگي [[برطانوي هندستان]] لاءِ خطرو هئي.{{sfn|Amanat|2002}} طاقت جي هن جدوجهد دوران خشڪ سالي، زرعي ترجيحن جي تبديلي ۽ خراب حڪمراني گڏجي [[1870ع–1872ع جو فارسي ڏڪار|1870ع–1871ع جي وڏي فارسي ڏڪار]] جو سبب بڻيا. موتن جو صحيح انگ معلوم نه آهي، پر ڏڪار ايران جي آباديءَ جي هڪ اهم حصي کي ماريو؛ اندازو آهي ته ڪيترائي لک کان چار ملين تائين ايراني ان جي نتيجي ۾ فوت ٿيا.<ref>{{cite journal |jstor=617680 |title=The Great Persian Famine of 1870–71 |url=https://archive.org/details/bulletin-soas_1986_49_1/page/183 |first=Shoko |last=Okazaki |date=1 January 1986 |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |volume=49 |issue=1 |pages=183–192 |doi=10.1017/s0041977x00042609 |s2cid=155516933}}</ref> === 20هين صدي: ايراني انقلاب تائين === {{Main|پهلوي ايران}} ==== آئيني انقلاب ۽ پهلوي خاندان جو اڀار ==== [[File:RezaShahBozorgTakhteJamshid32.jpg|thumb|[[رضا شاهه]]، ان وقت جي ولي عهد [[محمد رضا پهلوي]] سان گڏ [[تخت جمشيد]] ۾، {{Circa|1939}}]] 1905ع کان 1911ع تائين هلندڙ [[فارسي آئيني انقلاب]] جي نتيجي ۾ ايران ۾ پارليامينٽ قائم ٿي.<ref>{{Cite web |title=CONSTITUTIONAL REVOLUTION |url=https://www.iranicaonline.org/articles/constitutional-revolution-index/ |access-date=7 May 2025 |website=[[Encyclopaedia Iranica]] |language=en-US |archive-date=15 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415161440/https://www.iranicaonline.org/articles/constitutional-revolution-index/ |url-status=live}}</ref> [[1921ع جي فارسي فوجي بغاوت]] کان پوءِ [[قاجار خاندان]] جي جاءِ تي [[پهلوي خاندان]] اقتدار ۾ آيو.<ref>{{Cite web |title=Pahlavi Dynasty |url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/pahlavi-dynasty |access-date=7 May 2025 |website=}}</ref> هن خاندان جو بنياد [[رضا شاهه]] وڌو، جنهن [[آمريت|آمرانه]] حڪومت قائم ڪئي، جيڪا [[ايراني قومپرستي]]، فوجيت، [[ايران ۾ سيڪيولرزم|سيڪيولرزم]] ۽ [[ڪميونزم مخالف تحريڪ|ڪميونزم مخالفت]] کي سخت [[سنسرشپ]] ۽ [[رياستي پروپيگنڊا]] سان گڏ اهميت ڏيندي هئي.<ref>Michael P. Zirinsky; "Imperial Power and Dictatorship: Britain and the Rise of Reza Shah, 1921–1926", International Journal of Middle East Studies 24 (1992), 639–663, Cambridge University Press</ref> رضا شاهه ڪيترائي سماجي، معاشي ۽ انتظامي سڌارا متعارف ڪرايا، فوج، حڪومتي انتظام ۽ ماليات کي نئين سر منظم ڪيو.<ref name="Columbia_Encyclopedia">{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201151652/http://www.bartleby.com/65/re/RezaShah.html |url=http://www.bartleby.com/65/re/RezaShah.html |url-status=usurped |archive-date=1 February 2009 |encyclopedia=The Columbia Encyclopedia |edition=Sixth |orig-date=2001 |year=2007 |title=Reza Shah Pahlevi}}</ref> رضا شاهه لڳ ڀڳ 16 سال حڪومت ڪئي، تان جو 1941ع ۾ [[برطانوي-سوويت ايران تي حملو]] کان پوءِ کيس [[تخت تان دستبرداري]] تي مجبور ڪيو ويو. سندس حامين موجب، سندس دور ۾ "[[قانون ۽ نظم]]، ضبط، مرڪزي اختيار ۽ جديد سهولتون ــ جهڙوڪ اسڪول، ريل گاڏيون، بسون، ريڊيو، سينيما ۽ ٽيليفون ــ متعارف ٿيون."<ref name="Ervand, 2008 p.91">Ervand, ''History of Modern Iran'', (2008), p.91</ref> بهرحال، سندس حڪومت کي هڪ بدعنوان [[پوليسي رياست]] قرار ڏنو ويو آهي، جنهن رڳو ظاهري جديديت فراهم ڪئي.<ref name="Ervand, 2008 p.91" /><ref>Richard W. Cottam, Nationalism in Iran, University of Pittsburgh Press, ISBN o-8229-3396-7</ref><ref>The Origins of the Iranian Revolution by Roger Homan. International Affairs, Vol. 56, No. 4 (Autumn, 1980), pp. 673–677.{{JSTOR|2618173}}</ref> ==== ٻي عالمي جنگ ۽ قبضي کان پوءِ جي بيچيني ==== [[نازي جرمني]] جي [[آپريشن بارباروسا]] تحت [[سوويت يونين]] تي حملي کان پوءِ ايراني حڪومت کي اميد هئي ته جرمني جنگ کٽي ويندو ۽ روس-ايران سرحد تي هڪ مضبوط قوت قائم ڪندو. ايران پنهنجي سرحدن مان جرمن شهرين کي ڪڍڻ بابت برطانوي ۽ سوويت مطالبن کي رد ڪري ڇڏيو. ان جي جواب ۾ ٻنهي [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي قوتن]] آگسٽ 1941ع ۾ ايران تي حملو ڪيو ۽ [[آپريشن ڪائونٽيننس]] دوران ڪمزور ايراني فوج کي آسانيءَ سان شڪست ڏني.<ref name="Richard Stewart 1988">Richard Stewart, ''Sunrise at Abadan: the British and Soviet invasion of Iran, 1941'' (1988).</ref> ايران سوويت يونين ڏانهن اتحادي ملڪن جي [[لينڊ-ليز]] امداد پهچائڻ جو اهم رستو بڻجي ويو. ان جو مقصد ايراني تيل جي ميدانن کي محفوظ رکڻ ۽ [[فارسي راهداري]] ذريعي اتحادي رسد کي يقيني بڻائڻ هو. ايران سرڪاري طور غيرجانبدار رهيو. قبضي کان پوءِ رضا شاهه کي معزول ڪيو ويو ۽ سندس نوجوان پٽ [[محمد رضا پهلوي]] کي تخت تي ويهاريو ويو.<ref name="Richard Stewart 1988"/> 1943ع ۾ ٿيل [[تهران ڪانفرنس]] دوران اتحادي ملڪن جي "وڏي ٽن" ــ [[جوزف اسٽالن]]، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ [[ونسٽن چرچل]] ــ [[تهران اعلان]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ ايران جي آزادي ۽ سرحدن جي ضمانت ڏني وئي.<ref>Louise Fawcett, "Revisiting the Iranian Crisis of 1946: How Much More Do We Know?." ''Iranian Studies'' 47#3 (2014): 379–399.</ref> ==== مصدق ۽ شاهه جي حڪومت ==== {{See also|1953ع جي ايراني فوجي بغاوت}} [[File:Pahlavi family coronation (cropped).jpg|thumb|1967ع ۾ [[محمد رضا پهلوي]] جي [[محمد رضا پهلوي جي تاجپوشي|تاجپوشي]]، جيڪا ايران جي بادشاهن جي آخري تاجپوشي هئي]] [[File:Jimmy Carter with King Hussein of Jordan the Shah of Iran and Shahbanou of Iran - NARA - 177332 04.jpg|thumb|[[محمد رضا پهلوي|محمد رضا شاهه]] ۽ شاهبانو [[فرح پهلوي]]، [[پهلوي ايران]] ۾، آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]] ۽ اردن جي بادشاهه [[بادشاهه حسين]] سان گڏ، 1977ع]] 1951ع ۾ وزيراعظم [[محمد مصدق]] جي دور ۾ ايراني پارليامينٽ برطانوي ملڪيت واري تيل جي صنعت کي قومي ملڪيت بڻائڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن سان [[آبادان بحران]] پيدا ٿيو. برطانيا جي معاشي ناڪابندي سميت سخت دٻاءَ باوجود قومي ملڪيت جو عمل جاري رهيو. مصدق کي 1952ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو، پر وزيراعظم جي حمايت ۾ عوامي بغاوت کان پوءِ شاهه کيس ٻيهر مقرر ڪيو. آگسٽ 1953ع ۾ [[شاهي محافظ دستو (ايران)|شاهي محافظ دستي]] جي ڪرنل [[نعمت الله نصيري]] جي ناڪام فوجي بغاوت کان پوءِ مصدق شاهه کي مختصر عرصي لاءِ جلاوطنيءَ تي مجبور ڪيو. 19 آگسٽ 1953ع تي رٽائرڊ فوجي جنرل [[فضل الله زاهدي]] جي اڳواڻيءَ ۾، آمريڪي [[سي آءِ اي]]<ref name=BBC>{{cite news |title=CIA documents acknowledge its role in Iran's 1953 coup |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-23762970 |work=[[BBC News]] |access-date=20 August 2013 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309131918/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-23762970 |url-status=live}}</ref> ۽ برطانوي [[ايم آءِ 6]] جي مدد سان ڪامياب [[1953ع جي ايراني فوجي بغاوت]] ڪئي وئي، جيڪا لاڳاپيل ادارن ۾ ''آپريشن ايجيڪس'' ۽ ''آپريشن بوٽ'' جي نالن سان مشهور هئي.<ref>{{cite book |last=Kinzer |first=Stephen |title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War |publisher=Times Books |location=New York |year=2013}}</ref> هن بغاوت دوران مصدق خلاف [[ڪاري پروپيگنڊا]] مهم پڻ هلائي وئي.<ref>{{Cite journal |last=Gölz |first=Olmo |date=1 January 2019 |title=Gölz "The Dangerous Classes and the 1953 Coup in Iran: On the Decline of 'lutigari' Masculinities." In Crime, Poverty and Survival in the Middle East and North Africa: The 'Dangerous Classes' since 1800. Edited by Stephanie Cronin, 177–90. London: I.B. Tauris, 2019. |url=https://www.academia.edu/40997855 |journal=Crime, Poverty and Survival in the Middle East and North Africa}}</ref> نتيجي طور مصدق کي اقتدار تان هٽايو ويو. کيس گرفتار ڪري غداريءَ جي الزام هيٺ مقدمو هلايو ويو. ڏوهه ثابت ٿيڻ تي سندس سزا گهٽائي کيس پنهنجي خانداني جاگير تي نظر بند ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ سندس پرڏيهي وزير [[حسين فاطمي]] کي ڦاسي ڏني وئي. زاهدي وزيراعظم بڻيو ۽ شاهه جي مخالف قوتن، خاص طور [[قومي محاذ (ايران)|قومي محاذ]] ۽ ڪميونسٽ [[توده پارٽي]] کي سختيءَ سان دٻايو. ان کان پوءِ انقلاب تائين ايران شاهه جي مطلق العنان حڪومت هيٺ رهيو، جنهن کي آمريڪا جي مضبوط حمايت حاصل هئي. ملڪ کي جديد بڻائڻ لاءِ ايران اقتصادي، سماجي، زرعي ۽ انتظامي سڌارا شروع ڪيا، جيڪي [[اڇو انقلاب]] جي نالي سان مشهور ٿيا. ڪيترن اسلامي اڳواڻن انهن قدمن تي تنقيد ڪئي، ۽ زميني سڌارن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/topic/White-Revolution |title=White Revolution (Iran) &#124; History, Significance, & Effects &#124; Britannica |website=Encyclopædia Britannica |access-date=3 December 2022}}</ref> 1978ع تائين شاهه ايراني عوام ۾ انتهائي غيرمقبول ٿي چڪو هو. روزاني احتجاجن ملڪ کي بيچين ڪري ڇڏيو، ۽ شاهه مخالفن کي روڪڻ لاءِ [[مارشل لا]] لاڳو ڪئي. جڏهن لکين احتجاج ڪندڙ پنهنجي احتجاج تي قائم رهيا، تڏهن سيڪيورٽي فورسن هجوم تي فائرنگ ڪئي. هي واقعو [[ڪارو جمعو (1978ع)]] جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{Cite web |title=The Hostage Crisis, 30 Years On |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/11/30-years-after-the-hostage-crisis.html |access-date=4 July 2025 |website=FRONTLINE - Tehran Bureau |language=en}}</ref> === ايران، 20 صدي ۾ === سال 1921ع ۾ ايران کي فوجي انقلاب جو منهن ڏسڻو پيو. رضا شاهه پهلوي، هڪ فوجي آفيسر ايران تي قبضو ڪيو. ساڻس سيم ضياءُ الدين تباتاني پڻ شامل رهيو. سال 1925ع ۾ رضا شاهه ايران جو بادشاهه بڻجي پهلوي خاندان جو بنياد رکيو. هن قوميت، فوجي آمريت، معتدل مزاجي ۽ ڪميونزم مخالف عنصر کي ملائي ملڪ ۾ معاشي سڌارا، انتظامي سڌارا ۽ معاشرتي سڌارا آندا، پر هن جي جدت پسندي تي گهڻي ٽيڪاٽپڻي ڪئي ويئي. ان کان سواءِ هن تي ڪرپشن جا گهڻا الزام لڳا. هن تي اهو به الزام لڳو ته هن خاص پوليس جوڙي مخالفن تي بدترين تشدد ڪيو آهي. 19 آگسٽ، 1953ع تي سندس پٽ محمد رضا شاهه پهلوي اقتدار ۾ آيو، جڏهن ٻي جنگ عظيم هلي رهي هئي ته محمد رضا شاهه پهلوي به ڪافي سڌارا آندا، جن ۾ جديد رستن تي ايران کي معاشي طور سگهارو بڻائڻ به شامل هو. تنهن هوندي به عوامي سطح تي انهن سڌارن جو اثر ڪو نه پيو. هن تي اسلامي مذهبي تحريڪن ۽ ٻين سياسي گروهن وڏي تنقيد ڪئي. جن ۾ آيت الله روح الله خميني سڀني کان اڳيان هو، جنهن کي سال 1963ع ڌاري گرفتار ڪيو ويو. شاهه محمد رضا پهلوي، حسن علي منصور جي اڳواڻي ۾ ساواڪ (SAVAK) نالي هڪ تنظيم ٺاهي ته جيئن مخالفن سان منهن ڏئي سگهجي. هن تنظيم ٻن سالن جي اندر سياسي مخالفن ۽ سياسي قيدين جا وڏي تعداد ۾ ماڻهو ماري ڇڏيا ۽ ڪيترن کي تشدد جو نشانو بڻايو. سال 1964ع کان ماڻهو '''آيت الله روح الله خميني''' کي پنهنجو سياسي اڳواڻ سمجهڻ لڳا. سال 1970ع تائين خميني کي گهڻي پٺڀرائي حاصل ٿي وئي. سال 1971ع ۾ عراق ايران جنگ لڳي. سال 1973ع ۾ شاهه ايران تيل کي حڪومتي قبضي ۾ وٺي ڇڏيو. سال 1973ع ڌاري عربن جو ساٿ نه ڏنو، پر هن تيل جون قيمتون به وڌائي ڇڏيون. ايران ۽ عراق جي سرحدن جو فيصلو 5 مارچ 1975ع تي ٿيو. سال 1977ع ۾ آمريڪي صدر '''جمي ڪارٽر''' جي چوڻ تي شاهه ايران ڪن قيدين کي آزاد ڪيو ۽ ريڊ ڪراس کي اجازت ڏني ته هو ڀلي قيدين جو جائزو وٺن. انهيءَ وچ ۾ '''مجاهدين خلق''' ۽ رستاخیز نالي سياسي پارٽين ايران ۾ پنهنجا پير پختا ڪري ورتا. هنن شاهه جي کليل مخالفت ڪرڻ شروع ڪري ڏني. ساڳي سال مشهور اسلامي اڳواڻ '''علي شريعتي''' '''ساواڪ''' جي تشدد سبب مارجي ويو. هي ايران جو تمام مشهور اڳواڻ هو، جنهن ڪري شريعتي جي پوئلڳن ۾ شاهه جي خلاف ڪاوڙ پيدا ٿي. ساڳي ورهيه '''خمينيءَ جو پٽ مصطفيٰ هڪ حادثي ۾ مارجي ويو'''. ماڻهن ۾ اڃا غصو وڌيو ۽ خمينيءُ سان همدرديون ٿيون. جنوري 1978ع ۾ ايران ۾ اسلامي انقلاب آيو. محمد رضا شاهه کي هٽائي اسلامي ريپبلڪ ايران جي نالي سان ملڪ تي آيت الله روح الله خمينيءَ جو قبضو ٿيو. خميني ملڪ جي ڪاروبار هلائڻ لاءِ هڪ '''سپريم ڪائونسل''' قائم ڪئي. پهرين فيبروري 1979ع ۾ آيت الله خميني، جيڪو ملڪ بدري جي زندگي گذاري رهيو هو واپس تهران پهتو ته سندس شاندار استقبال ڪيو ويو ۽ شاهه محمد رضا پهلوي کي ملڪ ڇڏڻو پيو. '''آيت الله روح الله خميني''' 1979ع کان سپريم ليڊر آف ايران جي اڳواڻ طور پنهنجي وفات تائين خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو. سندس دور ۾ ملڪ ۾ اسلامي نظام لاڳو ٿيو. آيت الله خمينيءَ جو لاڏاڻو 3 جون 1989ع ۾ ٿي. هن وقت به ڪجهه ترميمن سان ايران ۾ اسلامي نظام نافذ آهي.<ref>{{Citation |title=ايران : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86 |access-date=2019-12-18 |archive-date=2019-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190928102723/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86 |url-status=dead }}</ref> === اسلامي انقلاب === {{Main|ايراني انقلاب}} [[File:Imam Khomeini in Mehrabad.jpg|thumb|upright=.7|[[روح الله خميني]] 1 فيبروري 1979ع تي ترڪي، عراق ۽ فرانس ۾ 14 سالن جي [[روح الله خميني جي جلاوطني واري زندگي|جلاوطني]] کان پوءِ ايران واپس آيو.]] شاهه خلاف احتجاج ملڪ جي 10٪ کان وڌيڪ آبادي تائين پکڙجي ويا؛ انقلابن ۾ ڪنهن ملڪ جي 1٪ آبادي جو شامل ٿيڻ به غيرمعمولي ڳالهه سمجهي ويندي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Kurzman |first=Charles |year=2003 |title=The Qum Protests and the Coming of the Iranian Revolution, 1975 and 1978 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0145553200012554/type/journal_article |journal=Social Science History |language=en |volume=27 |issue=3 |pages=287–325 |doi=10.1017/S0145553200012554 |issn=0145-5532}}</ref> شاهه خلاف مايوسي ايتري گهڻي هئي جو سيڪيولر ۽ کاٻي ڌر جا گروهه به، سندس سياسي موقفن سان اتفاق نه رکڻ باوجود، [[ايراني انقلاب]] جي اڳواڻ [[روح الله خميني|آيت الله روح الله خميني]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{Cite book |last=Milani |first=Abbas |title=The Shah |date=2024 |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-230-34038-1 |edition=1st |location=New York}}</ref> وڌندڙ دٻاءَ هيٺ شاهه آخرڪار ايران ڇڏي ويو ۽ نئين حڪومت جي قيام تائين پنهنجا اختيار عارضي [[ريجنسي ڪائونسل (ايران)|ريجنسي ڪائونسل]] حوالي ڪري ويو.<ref name = "Chamber">{{Cite web |title=History of Iran: Islamic Revolution of 1979 |url=https://www.iranchamber.com/history/islamic_revolution/islamic_revolution.php |access-date=16 March 2023 |website=Iran Chamber |archive-date=21 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021153717/http://www.iranchamber.com/history/islamic_revolution/islamic_revolution.php |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |year=2018 |orig-date=1998 |title=The Iranian Revolution |url=http://www.fsmitha.com/h2/ch29ir.html |access-date=16 March 2023 |last=Smitha |first=Frank E. |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010233759/http://www.fsmitha.com/h2/ch29ir.html |archive-date=10 October 2016}}</ref> ڪائونسل جي سربراهه [[شاپور بختيار]] خميني کي جلاوطنيءَ مان واپس اچڻ جي دعوت ڏني. بهرحال، واپسيءَ تي خميني بختيار جي اڳواڻيءَ هيٺ عارضي حڪومت کي شڪست ڏيڻ جو اعلان ڪيو ۽ آزاد جمهوري چونڊن جي حمايت جو دعويٰ ڪيو. ٻنهي ڌرين وچ ۾ تشدد شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ بختيار آخرڪار بهروپ بدلائي ايران مان فرار ٿي ويو. 31 مارچ 1979ع تي بادشاهت واري حڪومت مان [[اسلامي جمهوريه]] ڏانهن منتقلي بابت [[1979ع اسلامي جمهوريه ايران بابت ريفرنڊم|ريفرنڊم]] ڪرايو ويو. ريفرنڊم 99.31٪ جي وڏي اڪثريت سان منظور ٿيو. ان تحت نئين [[مذهبي حڪومت|مذهبي]] آئين جو مسودو تيار ڪرڻ لاءِ [[آئين جي آخري جائزي واري اسيمبلي|اسيمبلي]] ٺاهڻ جو حڪم ڏنو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ ڊسمبر 1979ع ۾ خميني [[ايران جو سپريم ليڊر|سپريم ليڊر]] بڻيو. ايران جي جديديت پسند، سرمائيدار معيشت جي جاءِ عوام پسند اسلامي معاشي ۽ ثقافتي پاليسين ورتي. صنعتون قومي ملڪيت ۾ ورتيون ويون، قانونن ۽ اسڪولن کي [[علم جي اسلامائزيشن|اسلامي رنگ]] ڏنو ويو، ۽ [[اولهه دنيا|اولهه]] جو اثر محدود ڪيو ويو.<ref name="Britannica Khomeini">{{Cite encyclopaedia |url=https://www.britannica.com/biography/Ruhollah-Khomeini |title=Ruhollah Khomeini |encyclopedia=[[Britannica]] |last=Afari |first=Janet |date=19 May 2023 |access-date=21 May 2025 |archive-date=22 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250422012154/https://www.britannica.com/biography/Ruhollah-Khomeini |url-status=live}}</ref> ==== خميني دور، ايران-عراق جنگ ۽ قيادت جي منتقلي ==== {{See also|ايراني انقلاب جا نتيجا|ايران-عراق جنگ}} [[File:Chemical weapon1.jpg|thumb|[[ايران-عراق جنگ]] دوران گئس ماسڪ پاتل هڪ ايراني سپاهي]] اقتدار کان ٻاهر ٿيڻ کان پوءِ شاهه، ٻين ملڪن طرفان داخلا نه ملڻ سبب، ڪينسر جي علاج لاءِ آمريڪا ويو. انقلاب جي حامين کي خدشو هو ته اهو شاهه جي حڪومت بحال ڪرڻ لاءِ فوجي بغاوت ڏانهن هڪ قدم ٿي سگهي ٿو. 4 نومبر 1979ع تي ايراني شاگردن [[ايران يرغمالي بحران|آمريڪي سفارتخاني جي عملي کي يرغمال بڻايو]] ۽ سفارتخاني کي "جاسوسن جو آکيرو" قرار ڏنو.<ref name="carterpbs">[https://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/sfeature/sf_hostage.html PBS, American Experience, Jimmy Carter, "444 Days: America Reacts"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119224031/https://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/sfeature/sf_hostage.html |date=19 January 2011}}. Retrieved 1 October 2007</ref> 52 يرغمال جنوري 1981ع تائين 444 ڏينهن قيد رهيا.<ref>''Guests of the Ayatollah: The Iran Hostage Crisis: The First Battle in America's War with Militant Islam'', Mark Bowden, p. 127, 200</ref> 1980ع کان 1983ع تائين [[ايران ۾ ثقافتي انقلاب]] دوران اسلامي قدرن جي مخالفت کي ختم ڪيو ويو،<ref name="z079">{{cite journal | last=Razavi | first=Reza | title=The Cultural Revolution in Iran, with Close Regard to the Universities, and its Impact on the Student Movement | journal=Middle Eastern Studies | volume=45 | issue=1 | date=2009 | issn=0026-3206 | doi=10.1080/00263200802547586 | pages=1–17 | url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00263200802547586 | access-date=27 February 2026}}</ref> جنهن ۾ [[1981ع–1982ع ايران قتل عام]] پڻ شامل هئا.<ref name="b372">{{cite journal | last=Nasiri | first=Shahin | title=Clerical Sovereignty and its Absolute Others: Religious Genocide in Iran | journal=Journal of Genocide Research | date=2025 | issn=1462-3528 | doi=10.1080/14623528.2025.2566533 | pages=1–25 | url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2025.2566533 | access-date=27 February 2026}}</ref> عراقي اڳواڻ [[صدام حسين]] انقلاب جي افراتفري، ايراني فوج جي ڪمزوري ۽ انقلاب جي اولهه حڪومتن خلاف دشمنيءَ مان فائدو کڻڻ جي ڪوشش ڪئي. 22 سيپٽمبر 1980ع تي عراقي فوج [[خوزستان صوبو|خوزستان]] ۾ [[ايران تي عراقي حملو|ايران تي حملو ڪيو]]، جنهن سان [[ايران-عراق جنگ]] شروع ٿي. حملي انقلابي ايران کي حيران ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ حسين جي فوجن شروعاتي اڳڀرائي ڪئي، پر ايراني فوجن 1982ع تائين عراقي فوج کي واپس عراق اندر ڌڪي ڇڏيو.<ref name="Blair">{{Cite news |last=Blair |first=David |date=18 June 2025 |title=Deep in a bunker, Iran's supreme leader faces a dilemma: Must he drink his cup of poison? |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/06/18/will-iran-supreme-leader-drink-his-cup-of-poison/ |access-date=4 July 2025 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref> خميني [[انقلاب جي برآمد|انقلاب کي]] اولهه طرف عراق ۾، خاص طور عراق جي شيعا عرب اڪثريت ۾، ڦهلائڻ جي ڪوشش ڪئي. جنگ 1988ع تائين جاري رهي، جڏهن خميني "زهر جو پيالو پيئڻ" واري تشبيهه سان گڏ گڏيل قومن جي ثالثي هيٺ جنگبندي قبول ڪئي.<ref name="Blair"/> اها جنگ، جيڪا 1988ع ۾ بنا ڪنهن واضح فاتح جي ختم ٿي، لڳ ڀڳ 500,000 ماڻهن جي موت جو سبب بڻي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Iran–Iraq War |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/event/Iran-Iraq-War |access-date=2 September 2021 |archive-date=30 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210830211148/https://www.britannica.com/event/Iran-Iraq-War |url-status=live}}</ref> جنگ دوران صدام ايرانين خلاف وڏي پيماني تي [[عراقي ڪيميائي هٿيار پروگرام|ڪيميائي هٿيار]] استعمال ڪيا.<ref>{{cite web |last1=Harris |first1=Shane |last2=Aid |first2=Matthew M. |url=https://foreignpolicy.com/2013/08/26/exclusive-cia-files-prove-america-helped-saddam-as-he-gassed-iran/ |title=Exclusive: CIA Files Prove America Helped Saddam as He Gassed Iran |work=[[Foreign Policy]] |date=26 August 2013 |access-date=7 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140915042349/http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/08/25/secret_cia_files_prove_america_helped_saddam_as_he_gassed_iran?page=0%2C2 |archive-date=15 September 2014 |url-status=live}}</ref> ==== خامنه اي دور ==== {{further|2009ع ايراني صدارتي چونڊ احتجاج|گڏيل جامع ايڪشن پلان|قاسم سليماني جو قتل|مهسا اميني احتجاج|2024ع ايران-اسرائيل تڪرار|ٻارهن ڏينهن واري جنگ|2025ع–2026ع ايراني احتجاج|2026ع ايران جنگ|علي خامنه اي جو قتل|2026ع ايراني سپريم ليڊر چونڊ}} 1989ع ۾ موت جي بستري تي خميني 25 رڪني آئيني سڌارن واري ڪائونسل مقرر ڪئي، جنهن [[علي خامنه اي]] کي ايندڙ سپريم ليڊر نامزد ڪيو ۽ ايران جي آئين ۾ تبديليون ڪيون.<ref>Abrahamian, ''History of Modern Iran'', (2008), p.182</ref> جيتوڻيڪ خامنه اي وٽ خميني جهڙي "ڪشش ۽ مذهبي حيثيت" نه هئي، پر هن هٿياربند فوجن ۽ انهن جي معاشي طور طاقتور [[بنياد|مذهبي بنيادن]] اندر حامين جو نيٽ ورڪ ٺاهيو.<ref>"Who's in Charge?" by Ervand Abrahamian ''London Review of Books'', 6 November 2008</ref> [[File:Ayatollah Ali Khamenei at the Great Conference of Basij members at Azadi stadium October 2018 033.jpg|thumb|علي خامنه اي [[آزادي اسٽيڊيم]] ۾ [[بسيج]] جي ميمبرن جي وڏي ڪانفرنس ۾، آڪٽوبر 2018ع]] صدر [[اڪبر رفسنجاني]] انقلاب جي نظريي کان پري نه ٿيندي، معيشت جي ٻيهر تعمير لاءِ واپار دوست پاليسيءَ تي ڌيان ڏنو. هن آزاد منڊي، رياستي صنعتن جي نجڪاري ۽ بين الاقوامي سطح تي معتدل موقف جي حمايت ڪئي. 1997ع ۾ رفسنجاني جي جاءِ معتدل [[ايراني اصلاح پسند تحريڪ|اصلاح پسند]] [[محمد خاتمي]] ورتي، جنهن جي حڪومت اظهار جي آزادي، ايشيا ۽ يورپي يونين سان تعميري سفارتي لاڳاپن، آزاد منڊي ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري جي حمايت ڪندڙ پاليسيءَ جي وڪالت ڪئي. [[2005ع ايراني صدارتي چونڊ]] ۾ قدامت پسند عواميت پسند ۽ قومپرست اميدوار [[محمود احمدي نژاد]] اقتدار ۾ آيو. هو پنهنجي سخت گير نظرين، ايٽمي پروگرام جي واڌ، ۽ [[محمود احمدي نژاد ۽ اسرائيل|اسرائيل]]، [[سعودي عرب]]، برطانيا، آمريڪا ۽ ٻين رياستن خلاف دشمنيءَ لاءِ مشهور هو. هو پهريون صدر هو، جنهن کي پنهنجي صدارت بابت سوالن جا جواب ڏيڻ لاءِ [[اسلامي مشاورتي اسيمبلي|پارليامينٽ]] ۾ طلب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news |date=5 June 2012 |title=Ahmadinejad critic Larijani re-elected Iran speaker |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18328882 |access-date=10 May 2024 |work=[[BBC News]] |language=en-GB |archive-date=10 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510171821/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18328882 |url-status=live}}</ref> 2013ع ۾ مرڪز پسند ۽ اصلاح پسند [[حسن روحاني]] صدر چونڊيو ويو. هن ذاتي آزادي، معلومات تائين رسائي ۽ عورتن جي حقن ۾ بهتري جي حمايت ڪئي. هن مصالحت آمیز خطن جي ڏي وٺ ذريعي سفارتي لاڳاپن کي بهتر ڪيو.<ref>{{Cite news |last1=Borger |first1=Julian |last2=Dehghan |first2=Saeed Kamali |date=19 September 2013 |title=Hassan Rouhani sets out his vision for a new and free Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2013/sep/19/hassan-rouhani-vision-iran-free |access-date=10 May 2024 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=12 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112101132/https://www.theguardian.com/world/2013/sep/19/hassan-rouhani-vision-iran-free |url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ [[گڏيل جامع ايڪشن پلان]] [[ويانا]] ۾ ايران، [[پي 5+1]] ([[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر|گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] + جرمني) ۽ يورپي يونين وچ ۾ طئي ٿيو. ڳالهين جو مرڪز ايران طرفان [[افزوده يورينيم]] جي پيداوار محدود ڪرڻ جي بدلي ۾ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل قرارداد 1929|اقتصادي پابنديون]] ختم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |author=Kutsch, Tom |date=14 July 2015 |title=Iran, world powers strike historic nuclear deal |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/14/iran-world-powers-strike-historic-nuclear-deal.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715175516/http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/14/iran-world-powers-strike-historic-nuclear-deal.html |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> 2018ع ۾ آمريڪا، صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ جي پهرين صدارت|ڊونلڊ ٽرمپ]] هيٺ، معاهدي مان نڪري ويو ۽ نيون پابنديون لڳايون ويون. ان سان اقتصادي شقون بي اثر ٿي ويون ۽ ايران [[ايٽمي حد واري حالت]] تائين پهچي ويو.<ref>{{Cite news |last=Brewer |first=Eric |date=25 June 2024 |title=Iran's New Nuclear Threat |url=https://www.foreignaffairs.com/iran/irans-new-nuclear-threat |access-date=2 July 2024 |work=Foreign Affairs |language=en-US |issn=0015-7120}}</ref> 2020ع ۾ [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]] جو جنرل [[قاسم سليماني]]، جيڪو ايران جو ٻيون سڀ کان طاقتور شخص سمجهيو ويندو هو،<ref>{{Cite web |date=4 January 2020 |title=U.S. killing of Iran's second most powerful man risks regional conflagration |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-blast-soleimani-analysi/u-s-killing-of-irans-second-most-powerful-man-risks-regional-conflagration-idUSKBN1Z21TJ/ |website=[[Reuters]] |access-date=7 May 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418120615/https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-blast-soleimani-analysi/u-s-killing-of-irans-second-most-powerful-man-risks-regional-conflagration-idUSKBN1Z21TJ/ |url-status=live}}</ref> [[قاسم سليماني جو قتل|آمريڪا طرفان قتل ڪيو ويو]]، جنهن سان [[ايران-آمريڪا لاڳاپا|ٻنهي ملڪن وچ ۾ ڇڪتاڻ]] وڌي وئي.<ref name="Roelants">Carolien Roelants, Iran expert of ''[[NRC Handelsblad]]'', in a debate on ''[[Buitenhof (TV series)|Buitenhof]]'' on Dutch television, 5 January 2020.</ref> ايران [[آپريشن شهيد سليماني|عراق ۾ آمريڪي هوائي اڏن تي جوابي حملو ڪيو]]، جيڪو آمريڪين خلاف تاريخ جو سڀ کان وڏو بيلسٽڪ ميزائل حملو هو؛<ref>{{Citation |title=Never-before-seen video of the attack on Al Asad Airbase |date=28 February 2021 |url=https://www.youtube.com/watch?v=lGP7hZQuTL0 |access-date=8 January 2024 |language=en |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223104408/https://www.youtube.com/watch?v=lGP7hZQuTL0 |url-status=live}}</ref> 110 ڄڻن کي [[دماغي صدمو|دماغي زخم]] پهتا.<ref>{{Cite web |title=109 US troops diagnosed with brain injuries from Iran attack |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/2/10/109-us-troops-diagnosed-with-brain-injuries-from-iran-attack |access-date=7 April 2024 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113740/https://www.aljazeera.com/news/2020/2/10/109-us-troops-diagnosed-with-brain-injuries-from-iran-attack |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pentagon admits 109 brain injuries in Iran attack |url=https://www.dw.com/en/109-us-service-members-were-injured-in-the-iran-missile-attack/a-52331039 |access-date=7 April 2024 |publisher=[[Deutsche Welle]] |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113741/https://www.dw.com/en/109-us-service-members-were-injured-in-the-iran-missile-attack/a-52331039 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Starr |first=Barbara |date=10 February 2020 |title=Over 100 US troops have been diagnosed with traumatic brain injuries following Iran strike |url=https://www.cnn.com/2020/02/10/politics/traumatic-brain-injuries-iran-strike/index.html |access-date=7 April 2024 |publisher=[[CNN]] |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113740/https://www.cnn.com/2020/02/10/politics/traumatic-brain-injuries-iran-strike/index.html |url-status=live}}</ref> 8 جنوري تي ايران جي اسلامي انقلابي گارڊ ڪور [[يوڪرين انٽرنيشنل ايئرلائينز فلائيٽ 752]] کي ڪيرائي ڇڏيو، جنهن ۾ 176 شهري مارجي ويا ۽ [[يوڪرين انٽرنيشنل ايئرلائينز فلائيٽ 752 احتجاج|ملڪ گير احتجاج]] شروع ٿيا. هڪ بين الاقوامي تحقيق کان پوءِ حڪومت زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل ذريعي جهاز ڪيرائڻ جو اعتراف ڪيو.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-iran-crash/ukrainian-airplane-with-180-aboard-crashes-in-iran-fars-idUSKBN1Z70EL |title=Ukrainian airplane with 180 aboard crashes in Iran: Fars |date=8 January 2020 |work=Reuters |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108035747/https://www.reuters.com/article/us-iran-crash/ukrainian-airplane-with-180-aboard-crashes-in-iran-fars-idUSKBN1Z70EL |archive-date=8 January 2020 |access-date=8 January 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51077788 |work=BBC |title=Demands for justice after Iran's plane admission |date=11 January 2020 |access-date=11 January 2020}}</ref> سخت گير [[ابراهيم رئيسي]] 2017ع ۾ صدارتي چونڊ هارائي ويو، پر [[2021ع ايراني صدارتي چونڊ|2021ع]] ۾ ٻيهر چونڊ وڙهي ۽ روحاني جو جانشين بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Motamedi |first1=Maziar |title=Hardliner Raisi elected Iran's new president |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/6/19/raisi-wins-irans-presidential-election-amid-low-turnout |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=1 September 2021 |access-date=2 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901094359/https://www.aljazeera.com/news/2021/6/19/raisi-wins-irans-presidential-election-amid-low-turnout |url-status=live}}</ref> رئيسي جي دور ۾ ايران [[ايران جو ايٽمي پروگرام|يورينيم جي افزودگي]] تيز ڪئي، بين الاقوامي معائنن ۾ رڪاوٽ وڌي، [[شنگھائي تعاون تنظيم]] ۽ [[برڪس]] ۾ شامل ٿيو، [[ايران ۽ روس جو يوڪرين تي حملو|2022ع ۾ روس جي يوڪرين تي حملي جي حمايت ڪئي]] ۽ سعودي عرب سان لاڳاپا بحال ڪيا. اپريل 2024ع ۾ [[دمشق ۾ ايراني قونصلخاني تي اسرائيلي هوائي حملو|دمشق ۾ ايراني قونصلخاني تي اسرائيلي هوائي حملي]] ۾ اسلامي انقلابي گارڊ ڪور جو هڪ ڪمانڊر مارجي ويو.<ref>{{Cite web |title=Several killed in Israeli strike on Iranian consulate in Damascus |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/1/several-killed-in-israeli-strike-on-iranian-consulate-in-damascus-reports |access-date=1 May 2024 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430180537/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/1/several-killed-in-israeli-strike-on-iranian-consulate-in-damascus-reports |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 April 2024 |title=Israeli strike on Iran's consulate in Syria killed 2 generals and 5 other officers, Iran says |url=https://apnews.com/article/israel-syria-airstrike-iranian-embassy-edca34c52d38c8bc57281e4ebf33b240 |access-date=1 May 2024 |website=[[AP News]] |language=en |archive-date=19 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240419075609/https://apnews.com/article/israel-syria-airstrike-iranian-embassy-edca34c52d38c8bc57281e4ebf33b240 |url-status=live}}</ref> ايران [[اپريل 2024ع ۾ اسرائيل تي ايراني حملا|جوابي حملو]] [[اڻ پائلٽ هوائي گاڏي|ڊرونن]]، [[ڪروز ميزائل|ڪروز]] ۽ [[بيلسٽڪ ميزائل]]ن سان ڪيو؛ انهن مان 9 اسرائيل کي لڳا.<ref>{{Cite news |author=Jack Dutton |date=15 April 2024 |title=How Iran's attack on Israel is disrupting air traffic |url=https://www.al-monitor.com/originals/2024/04/how-irans-attack-israel-disrupting-air-traffic |access-date=1 May 2024 |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://www.al-monitor.com/originals/2024/04/how-irans-attack-israel-disrupting-air-traffic |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Toossi |first=Sina |date=2 May 2024 |title=Iran Has Defined Its Red Line With Israel |url=https://foreignpolicy.com/2024/04/18/iran-has-defined-its-red-line-with-israel/ |access-date=1 May 2024 |website=Foreign Policy |language=en-US |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://foreignpolicy.com/2024/04/18/iran-has-defined-its-red-line-with-israel/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 April 2024 |title=What was in wave of Iranian attacks and how were they thwarted? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68811273 |access-date=1 May 2024 |language=en-GB |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414091527/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68811273 |url-status=live}}</ref> اهو تاريخ جو سڀ کان وڏو ڊرون حملو،<ref>{{Cite web |title=The largest drone attack in history |url=http://iranpress.com/aliaspage/277652 |access-date=1 May 2024 |website= |language=en}}</ref> ايراني تاريخ جو سڀ کان وڏو ميزائل حملو،<ref>{{Cite web |last=Motamedi |first=Maziar |title='True Promise': Why and how did Iran launch a historic attack on Israel? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/14/true-promise-why-and-how-did-iran-launch-a-historic-attack-on-israel |access-date=1 May 2024 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414145020/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/14/true-promise-why-and-how-did-iran-launch-a-historic-attack-on-israel |url-status=live}}</ref> ايران جو اسرائيل تي پهريون سڌو حملو<ref>{{Cite web |date=13 April 2024 |title=Iran launches first-ever direct attack on Israel |url=https://abc7ny.com/israel-gaza-live-updates-iran-launches-dozens-of-drones-in-retaliatory-strike/14656640/ |access-date=1 May 2024 |website=ABC7 New York |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://abc7ny.com/israel-gaza-live-updates-iran-launches-dozens-of-drones-in-retaliatory-strike/14656640/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 April 2024 |title=How Israel could respond to Iran's drone and missile assault |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20240418-how-israel-could-respond-to-iran-s-drone-and-missile-assault |access-date=1 May 2024 |publisher=[[France 24]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174029/https://www.france24.com/en/middle-east/20240418-how-israel-could-respond-to-iran-s-drone-and-missile-assault |url-status=live}}</ref> ۽ [[1991ع ۾ اسرائيل خلاف عراقي ميزائل حملا|1991ع کان پوءِ]] پهريون ڀيرو ڪنهن رياست طرفان اسرائيل تي سڌو حملو هو.<ref>{{Cite news |last=Johny |first=Stanly |date=14 April 2024 |title=By attacking Israel, Iran turns shadow war into direct conflict |url=https://www.thehindu.com/news/international/analysis-three-takeaways-from-irans-attack-on-israel/article68064678.ece |access-date=1 May 2024 |work=[[The Hindu]] |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414203401/https://www.thehindu.com/news/international/analysis-three-takeaways-from-irans-attack-on-israel/article68064678.ece |url-status=live}}</ref> مئي 2024ع ۾ رئيسي [[2024ع ورزقان هيليڪاپٽر حادثو|هيليڪاپٽر حادثي]] ۾ مارجي ويو،<ref>{{cite news |title=Who died alongside Iran's President Raisi in the helicopter crash? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/5/20/who-died-alongside-irans-president-raisi-in-the-helicopter-crash |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=19 May 2024 |access-date=2 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519213002/https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f |url-status=live}}</ref> ۽ ايران ۾ [[2024ع ايراني صدارتي چونڊ|صدارتي چونڊ]] ٿي، جنهن ۾ اصلاح پسند ۽ اڳوڻو [[صحت ۽ طبي تعليم واري وزارت|صحت وارو وزير]] [[مسعود پزشڪيان]] چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web |date=6 July 2024 |title=Masoud Pezeshkian, a heart surgeon who rose to power in parliament, now Iran's president-elect |url=https://apnews.com/article/iran-presidential-runoff-election-masoud-pezeshkian-profile-a07e9921fa8c25b1a05333e128c03916 |access-date=6 July 2024 |website=[[AP News]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Fassihi |first1=Farnaz |last2=Vinograd |first2=Cassandra |date=6 July 2024 |title=Reformist Candidate Wins Iran's Presidential Election |url=https://www.nytimes.com/2024/07/05/world/middleeast/iran-election-reformist-wins.html |access-date=6 July 2024 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706034614/https://www.nytimes.com/2024/07/05/world/middleeast/iran-election-reformist-wins.html |url-status=live}}</ref> آڪٽوبر ۾ ايران [[آڪٽوبر 2024ع ۾ اسرائيل تي ايراني حملا|اسرائيل تي]] 180 بيلسٽڪ ميزائل فائر ڪيا، جيڪي [[اسماعيل هنيه جو قتل|اسماعيل هنيه]]، [[2024ع حزب الله هيڊڪوارٽر حملو|حسن نصرالله]] ۽ [[عباس نيلفروشان]] جي قتلن جو بدلو هئا. اسرائيل [[آڪٽوبر 2024ع ۾ ايران تي اسرائيلي حملا|ايراني فوجي ماڳن تي حملا]] ڪيا.<ref>{{cite news |title=What we know about Israel's attack on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgr0yvrx4qpo |work=[[BBC News]] |archive-date=27 October 2024 |access-date=31 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241027231243/https://www.bbc.com/news/articles/cgr0yvrx4qpo |url-status=live}}</ref> مئي 2025ع ۾ ايران جي حڪومت ايران ۾ رهندڙ لڳ ڀڳ چار ملين [[افغان پرڏيهه وارا|افغان لڏپلاڻ ڪندڙن]] ۽ پناهگيرن جي [[2025ع ايران مان افغانن جي جلاوطني|اجتماعي جلاوطني]] جو حڪم ڏنو.<ref>{{cite news |title=Iran tells millions of Afghans to leave or face arrest on day of deadline |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/6/iran-tells-millions-of-afghans-to-leave-or-face-arrest-on-day-of-deadline |publisher=Al Jazeera |date=6 July 2025}}</ref> [[File:تقدیم پیام پادشاه عربستان به رهبر انقلاب 07.jpg|thumb|آيت الله [[علي خامنه اي]]، [[سعودي عرب]] جي بچاءَ واري وزير [[خالد بن سلمان آل سعود|خالد بن سلمان]] ۽ ميجر جنرل [[محمد باقري (جنرل)|محمد باقري]] سان گڏ، 17 اپريل 2025ع]] 2023ع کان ايران جي [[مزاحمت جو محور|اهم اتحادين ۽ پراڪسين]] جي ڪمزور ٿيڻ سبب ايراني حڪومت ڪمزور ۽ اڪيلائي جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{Cite news |title=Iran's leader hopes America can save his faltering regime |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2025/05/01/irans-leader-hopes-america-can-save-his-faltering-regime |access-date=25 May 2025 |newspaper=[[The Economist]] |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web |date=9 December 2024 |title=Iran in a 'position of unprecedented weakness' after the fall of Assad in Syria |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20241209-iran-position-unprecedented-weakness-after-fall-of-assad-syria-proxies-hezbollah-middle-east |access-date=25 May 2025 |publisher=[[France 24]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2025 |title=The fall of Assad has exposed the extent of the damage to Iran's axis of resistance |url=https://www.chathamhouse.org/2024/12/fall-assad-has-exposed-extent-damage-irans-axis-resistance |access-date=25 May 2025 |website=Chatham House |language=en}}</ref> 2025ع جي شروعات ۾ ايران پنهنجو ايٽمي پروگرام تيزيءَ سان اڳتي وڌائي رهيو هو.<ref>{{Cite news |last=Barnes |first=Joe |date=31 January 2025 |title=Iran 'secretly building nuclear missiles that can hit Europe' |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/01/31/iran-nuclear-warhead-europe-revolutionary-guard-north-korea/ |access-date=28 April 2025 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref> تجزيه نگارن خبردار ڪيو ته اهڙي سرگرمي ڪنهن به ممڪن شهري جواز کان وڌي وئي آهي.<ref name="Economist20250128">{{Cite news |title=Iran's alarming nuclear dash will soon test Donald Trump |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2025/01/28/irans-alarming-nuclear-dash-will-soon-test-donald-trump |access-date=23 February 2025 |newspaper=[[The Economist]] |issn=0013-0613}}</ref> ايران ۽ آمريڪا نئين ايٽمي معاهدي لاءِ [[2025ع–2026ع ايران–آمريڪا ڳالهيون|ڳالهين ۾ داخل ٿيا]]، پر اڳڀرائي رڪجي وئي. جون ۾ [[بين الاقوامي ايٽمي توانائي ايجنسي|آءِ اي اي اي]] ايران کي پنهنجي ايٽمي ذميوارين جي پيروي نه ڪندڙ قرار ڏنو؛<ref name="Euronews20250612">{{Cite web |title=UN nuclear watchdog finds Iran in non-compliance with its obligations |url=https://www.euronews.com/2025/06/12/un-nuclear-watchdog-finds-iran-in-non-compliance-with-nuclear-obligations |access-date=12 June 2025 |website=Euro News |date=12 June 2025}}</ref> جواب ۾ ايران هڪ نئين افزودگي سهولت کي فعال ڪرڻ جو اعلان ڪيو.<ref name="CNN20250612">{{Cite web |last1=Salem |first1=Mostafa |last2=Pleitgen |first2=Frederik |date=12 June 2025 |title=Iran threatens nuclear escalation after UN watchdog board finds it in breach of obligations |url=https://www.cnn.com/2025/06/12/middleeast/iran-threatens-nuclear-escalation-iaea-intl |access-date=12 June 2025 |publisher=[[CNN]] |language=en}}</ref> 13 جون 2025ع تي اسرائيل ايران جي مختلف علائقن ۾ حملا شروع ڪيا، جن ۾ ايٽمي سهولتن کي نشانو بڻايو ويو ۽ ايران جي فوجي قيادت جا اهم ميمبر مارجي ويا.<ref>{{Cite news |last1=Shotter |first1=James |last2=Sevastopulo |first2=Demetri |last3=England |first3=Andrew |last4=Bozorgmehr |first4=Najmeh |date=13 June 2025 |title=Israel launches air strikes against Iran commanders and nuclear sites |url=https://www.ft.com/content/46b1a363-c805-4800-abbf-6b47b9602ef2 |access-date=13 June 2025 |work=Financial Times}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Fassihi |first1=Farnaz |last2=Nauman |first2=Qasim |last3=Boxerman |first3=Aaron |last4=Kingsley |first4=Patrick |last5=Bergman |first5=Ronen |date=13 June 2025 |title=Israel Strikes Iran's Nuclear Program, Killing Top Military Officials: Live Updates |url=https://www.nytimes.com/live/2025/06/12/world/israel-iran-us-nuclear |access-date=13 June 2025 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ايران ميزائل حملن سان جواب ڏنو، ۽ دشمني [[ٻارهن ڏينهن واري جنگ|ٻنهي وچ ۾ سڌي تڪرار]] ۾ تبديل ٿي وئي. 22 جون تي [[ايران جي ايٽمي ماڳن تي آمريڪي حملا|آمريڪا ايراني ايٽمي سهولتن تي حملا ڪيا]].<ref>{{Cite news |date=22 June 2025 |title=Trump says US has attacked three nuclear sites in Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/21/trump-us-nuclear-strikes-iran |access-date=22 June 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> نتيجي طور ايران [[العديد هوائي اڏي تي 2025ع ايراني حملا|قطر ۾ آمريڪي اڏن تي حملو ڪيو]]. 24 جون تي آمريڪا جي زور ڀرڻ کان پوءِ اسرائيل ۽ ايران جنگبندي تي راضي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=23 June 2025 |title=Trump says Iran and Israel agree to a ceasefire |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-says-iran-israel-agree-ceasefire-2025-06-23/ |access-date=23 June 2025 |work=[[Reuters]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://apnews.com/article/trump-iran-israel-ceasefire-agreement-terms-b5fc5cc8a8c32b4899646130b496798a |title=A whirlwind 48 hours: How Trump's Israel-Iran ceasefire agreement came together |date=24 June 2025 |website=AP News}}</ref> ڊسمبر 2025ع کان ايران جي شهرن ۾ [[2025ع–2026ع ايراني احتجاج|وڏا مظاهرا]] جاري آهن، جن ۾ [[ايراني معاشي بحران|معاشي بحران]] تي مايوسي سبب اسلامي جمهوريه جي خاتمي جا مطالبا ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |last1=Parent |first1=Deepa |last2=Christou |first2=William |date=31 December 2025 |title='We want the mullahs gone': economic crisis sparks biggest protests in Iran since 2022 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/31/we-want-the-mullahs-gone-economic-crisis-sparks-biggest-protests-in-iran-since-2022 |access-date=1 January 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> 13.01.2026ع مطابق، ''[[ايران انٽرنيشنل]]'' جو اندازو هو ته [[2026ع ايران ۾ انٽرنيٽ بندش|انٽرنيٽ بندش]] دوران گهٽ ۾ گهٽ 12,000 مظاهرين مارجي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ سرڪاري سيڪيورٽي فورسن مظاهرين خلاف موتمار طاقت جو استعمال وڌائي ڇڏيو.<ref name="2000killed">{{cite news |date=10 January 2026 |title=Mass killings reported as security forces use live fire on Iran protesters |url=https://www.iranintl.com/en/202601103903 |access-date=10 January 2026 |publisher=Iran International}}</ref><ref>{{cite web |last=Sparks |first=John |date=9 January 2026 |title=Iran's leaders facing most serious threat since 1979 revolution |url=https://news.sky.com/story/irans-leaders-facing-most-serious-threat-since-1979-revolution-13492604 |access-date=9 January 2026 |website=Sky News |language=en}}</ref><ref>{{cite web | title=At least 12,000 killed in Iran crackdown during internet blackout | date=13 January 2026 | url=https://www.iranintl.com/en/202601130145 }}</ref> 17.01.2026 مطابق اندازن موجب [[2026ع ايران قتل عام]] ۾ گهٽ ۾ گهٽ 16,500 ماڻهو مارجي ويا ۽ لڳ ڀڳ 330,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web |last=Lamb |first=Christina |date=17 January 2026 |title=Iran report says 16,500 dead in 'genocide under digital darkness' |url=https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/iran-young-protesters-news-nsdztp5t2 |access-date=18 January 2026 |website=The Sunday Times |language=en}}</ref> 28 فيبروري 2026ع تي [[آمريڪا]] ۽ [[اسرائيل]] اسلامي جمهوريه ايران ۾ ڪيترن هدفن خلاف [[2026ع ايران تي اسرائيلي–آمريڪي حملا|هم آهنگ فوجي حملا]] ڪيا، جنهن سان [[تهران]] ۽ [[اسرائيل–آمريڪا لاڳاپا|آمريڪا-اسرائيل اتحاد]] وچ ۾ ڊگهي عرصي واري ڇڪتاڻ ۾ اهم واڌ آئي.<ref>{{Cite news |last1=Liptak |first1=Kevin |last2=Ebrahim |first2=Nadeen |last3=Liebermann |first3=Oren |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://edition.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |access-date=28 February 2026 |work=[[CNN]]}}</ref> ساڳئي ڏينهن، علي خامنه اي اسرائيلي هوائي حملن جي هڪ سلسلي دوران [[علي خامنه اي جو قتل|قتل ڪيو ويو]]، جيڪي [[2026ع ايران جنگ دوران مارجي ويل ايراني عملدارن جي فهرست|ايراني اعليٰ عملدارن]] کي نشانو بڻائڻ لاءِ ڪيا ويا هئا. خامنه اي جي موت جي تصديق ايراني حڪومت 1 مارچ تي ڪئي.<ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Ayatollah Khamenei Death: A Seismic Shift in Middle Eastern Geopolitics |url=https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |access-date=1 March 2026 |website=Islamic Info Center |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302155943/https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |url-status=live }}</ref> 8 مارچ تي 88 رڪني مجلس خبرگان اعلان ڪيو ته علي خامنه اي جو پٽ [[مجتبيٰ خامنه اي]] "متفقه ووٽ" سان سپريم ليڊر چونڊيو ويو.<ref name="EasternHerald2026" /><ref name="Guardian2026" /><ref name="AlJazeera2026" /> == جاگرافي == {{Main|ايران جي جاگرافي}} {{See also|ايران جون سرحدون|ايران ۾ زراعت|ايران جي جبلن جي فهرست|ايران جي ٻيٽن جي فهرست}} [[File:Iran-geographic map.svg|thumb|upright=1.2|[[ايران جي جاگرافي#سطحي بيهڪ|ايران جي سطحي بيهڪ]]]] ايران جي پکيڙ {{convert|1648195|km2|mi2|abbr=on}} آهي، جنهن سبب اهو [[پکيڙ موجب ايشيائي ملڪن جي فهرست|مڪمل طور ايشيا ۾ واقع ڇهون وڏو ملڪ]] ۽ اولهه ايشيا جو ٻيون وڏو ملڪ آهي.<ref>{{cite magazine |title=Iran's Strategy in the Strait of Hormuz |url=https://thediplomat.com/2012/07/irans-strategy-in-the-strait-of-hormuz/ |magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208071232/https://thediplomat.com/2012/07/irans-strategy-in-the-strait-of-hormuz/ |archive-date=8 December 2015 |access-date=29 November 2015}}</ref> اهو 24° کان 40° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 44° کان 64° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي اتر-اولهه ۾ [[آرمينيا]]، آذري الڳ علائقو [[نخجوان خودمختيار جمهوريه|نخجوان]]،<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/ |title=CIA – The World Factbook |access-date=7 April 2012 |archive-date=27 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127171042/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/ |url-status=dead}}</ref> ۽ [[آذربائيجان|آذربائيجان جمهوريه]]؛ اتر ۾ [[ڪئسپين سمنڊ]]؛ اتر-اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]]؛ اوڀر ۾ [[افغانستان]] ۽ پاڪستان؛ ڏکڻ ۾ [[فارسي نار]] ۽ [[عمان جو نار]]؛ ۽ اولهه ۾ [[عراق]] ۽ ترڪي واقع آهن. ايران زلزلي جي لحاظ کان سرگرم علائقي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.usgs.gov/faqs/which-country-has-most-earthquakes |title=Which country has the most earthquakes? |date=2 May 2010 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=22 May 2021 |archive-date=22 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210522195818/https://www.usgs.gov/faqs/which-country-has-most-earthquakes |url-status=live}}</ref> سراسري طور هر ڏهن سالن ۾ [[مومينٽ ميگنيٽيوڊ اسڪيل|شدت]] 7.0 يا ان کان وڌيڪ جو زلزلو اچي ٿو.<ref>{{cite news |url=https://www.ilna.news/fa/tiny/news-11875 |script-title=fa:هر ده سال، یک زلزله ۷ ریشتری در کشور رخ می‌دهد &#124; خبرگزاری ایلنا |date=13 October 2012 |access-date=5 August 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328151114/https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-47/11875-%D9%87%D8%B1-%D8%AF%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%8C%DA%A9 |url-status=live |language=fa }}</ref> گهڻا زلزلا گهٽ کوٽائي وارا هوندا آهن ۽ تمام گهڻي تباهي آڻي سگهن ٿا، جيئن [[2003ع بم زلزلو]]. ايران گهڻو ڪري [[ايراني پليٽو]] تي مشتمل آهي، جڏهن ته ان جو ڏکڻ-اولهندو علائقو [[عربي پليٽ]] تي واقع آهي. ايران دنيا جي سڀ کان وڌيڪ جبلائتن ملڪن مان هڪ آهي؛ ان جي زميني منظر تي اوکا جبلائي سلسلا حاوي آهن، جيڪي [[پاڻي نيڪال جو حوض|حوضن]] يا [[پليٽو]]ن کي هڪٻئي کان جدا ڪن ٿا. آباديءَ وارو اولهه ايران سڀ کان وڌيڪ جبلائتو آهي، جنهن ۾ [[قفقاز جبل|قفقاز]]، [[زاگروس جبل|زاگروس]] ۽ [[البرز]] جهڙا سلسلا شامل آهن. [[دماوند جبل]] {{convert|5610|m|ft|0|abbr=on}} اوچائي سان ايران جو سڀ کان اوچو هنڌ آهي ۽ ايشيا جو سڀ کان اوچو آتش فشان پڻ آهي. ايران جي جبلن صدين تائين ان جي سياست ۽ معيشت تي اثر ڇڏيو آهي. اتر ايران ڪئسپين سمنڊ جي ڏاکڻين ڪنارن ڀرسان سرسبز هيٺاهين [[هيرڪاني ٻيلو|ڪئسپين هيرڪاني ٻيلن]] سان ڍڪيل آهي. اوڀر گهڻو ڪري [[ريگستان]]ي حوضن تي مشتمل آهي، جهڙوڪ [[دشت ڪوير|ڪوير ريگستان]]، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو ريگستان آهي، ۽ [[دشت لوت|لوت ريگستان]]، گڏوگڏ لوڻياٺيون ڍنڍون. لوت ريگستان ۾ زمين جي سطح جو دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 70.7&nbsp;°C آهي، جيڪو 2005ع ۾ رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |date=9 November 2009 |title=The 5 Hottest Deserts in the World |url=https://www.mapquest.com/travel/survival/wilderness/5-hottest-deserts-on-earth.htm |access-date=31 December 2023 |website=MapQuest Travel |language=en-us |archive-date=31 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231121804/https://www.mapquest.com/travel/survival/wilderness/5-hottest-deserts-on-earth.htm |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 April 2012 |title=Where Is the Hottest Place on Earth? |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/HottestSpot |access-date=31 December 2023 |website=earthobservatory.nasa.gov |language=en |archive-date=3 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103173321/https://earthobservatory.nasa.gov/features/HottestSpot |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 February 2017 |title=The hottest place on earth – Secret Compass |url=https://secretcompass.com/ten-things-you-didnt-know-about-iran-lut-desert-gallery-video/ |access-date=31 December 2023 |language=en-GB |archive-date=31 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231121805/https://secretcompass.com/ten-things-you-didnt-know-about-iran-lut-desert-gallery-video/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sand-boarding.com |date=10 August 2023 |title=The Hottest Deserts on Earth Are Too Hot to Handle |url=https://sand-boarding.com/hottest-deserts-in-the-world/ |access-date=31 December 2023 |website=Surf the Sand |language=en-US |archive-date=31 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231121804/https://sand-boarding.com/hottest-deserts-in-the-world/ |url-status=live}}</ref> وڏا ميدان ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري ۽ فارسي نار جي اترئين ڇيڙي تي ملن ٿا، جتي ايران [[شط العرب|اروند درياهه]] جي ڇوڙ سان سرحد رکي ٿو. ننڍا ۽ الڳ الڳ ميدان فارسي نار، [[هرمز ڳچي سمنڊ]] ۽ عمان جي نار جي باقي ڪناري سان ملن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Geography {{!}} Iranian Student Organization (IrSO) |url=https://www.unl.edu/irso/geography |access-date=28 January 2024 |website= |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128122610/https://www.unl.edu/irso/geography |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=IRAN TODAY – Geography... |url=https://www.allventure.com/en/impressions/iran-today/geography.html |access-date=28 January 2024 |website= |language=en-gb |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128122610/https://www.allventure.com/en/impressions/iran-today/geography.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran ecotourism {{!}} Iran Ecotour guide training course |url=https://arasbaran.org/en/news.cfm?id=680 |access-date=28 January 2024 |website= |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128122612/https://arasbaran.org/en/news.cfm?id=680 |url-status=live}}</ref> === آبهوا === {{main|ايران جي آبهوا}} [[File:Koppen-Geiger Map IRN present.svg|thumb|ايران جو [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] نقشو]] ايران جي آبهوا گهڻي متنوع آهي، جيڪا [[ريگستاني آبهوا|خشڪ]] ۽ [[نيم خشڪ آبهوا|نيم خشڪ]] کان وٺي ڪئسپين ڪناري ۽ اترين ٻيلن ۾ [[نيم استوائي علائقا|نيم استوائي]] تائين پکڙيل آهي.<ref name="HaftlangLang2003">{{cite book |author1=Kiyanoosh Kiyani Haftlang |author2=Kiyānūsh Kiyānī Haft Lang |title=The Book of Iran: A Survey of the Geography of Iran |url=https://books.google.com/books?id=Gecy7sqblqoC&pg=PA17 |year=2003 |publisher=Alhoda UK |isbn=978-964-94491-3-5 |page=17}}</ref> ايران جي اترئين ڪناري تي گرمي پد گهٽ ئي ڄمڻ واري حد کان هيٺ وڃي ٿو ۽ علائقو نم رهي ٿو. اونهاري جو گرمي پد گهٽ ئي {{convert|29|°C|°F|1}} کان مٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://weather-and-climate.com/average-monthly-Rainfall-Temperature-Sunshine-in-Iran |title=Weather and Climate: Iran, average monthly Rainfall, Sunshine, Temperature, Humidity, Wind Speed |newspaper=World Weather and Climate Information |access-date=29 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150922105410/https://weather-and-climate.com/average-monthly-Rainfall-Temperature-Sunshine-in-Iran |archive-date=22 September 2015}}</ref> سالياني برسات اوڀر وارن ميدانن ۾ {{convert|680|mm|in|1|abbr=on}} ۽ اولهه ۾ {{convert|1700|mm|in|1|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي. ايران لاءِ گڏيل قومن جي مستقل رابطاڪار چيو آهي ته "[[پاڻي جي کوٽ]] اڄ ايران ۾ انساني سلامتيءَ لاءِ سڀ کان وڏو چئلينج آهي."<ref>{{cite news |url=https://news.yahoo.com/farming-reforms-offer-hope-irans-water-crisis-131227395.html |title=Farming reforms offer hope for Iran's water crisis |last1=Moghtader |first1=Michelle |date=3 August 2014 |agency=[[Reuters]] |access-date=4 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807031853/http://news.yahoo.com/farming-reforms-offer-hope-irans-water-crisis-131227395.html |archive-date=7 August 2014}}</ref> اولهه ۾، زاگروس حوض ۾ آبادين جو گرمي پد گهٽ هوندو آهي ۽ سيارا سخت ٿيندا آهن، جتي روزاني سراسري گرمي پد ڄمڻ واري حد تائين پهچي ٿو ۽ گهڻي برفباري ٿئي ٿي. اوڀر ۽ وچ وارا حوض خشڪ آهن، جتي برسات {{convert|200|mm|in|1|abbr=on}} کان گهٽ پوي ٿي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ريگستاني حالتون ٿين ٿيون.<ref name="Nicholson2011">{{cite book |author=Sharon E. Nicholson |title=Dryland Climatology |url=https://books.google.com/books?id=fqussIGJ0NcC&pg=PA367 |year=2011 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-139-50024-1 |page=367}}</ref> اونهاري جو سراسري گرمي پد {{convert|38|°C|1}} تائين پهچي سگهي ٿو. فارسي نار ۽ عمان جي نار جا ڏاکڻا ساحلي ميدان نرم سيارا، ۽ تمام نم ۽ گرم اونهارا رکن ٿا. سالياني برسات {{convert|135|to|355|mm|in|1|abbr=on}} جي وچ ۾ رهي ٿي.<ref name="Nagarajan2010">{{cite book |author=R. Nagarajan |url=https://books.google.com/books?id=x1505bxl0EkC&pg=PA383 |title=Drought Assessment |publisher=Springer Science & Business Media |year=2010 |isbn=978-90-481-2500-5 |page=383}}</ref> === حياتياتي گوناگوني === {{See also|ايران جي جهنگلي جيوت|ايران جي قومي باغن ۽ محفوظ علائقن جي فهرست|ايران جا ٻيلا}} [[File:Persian Leopard sitting.jpg|thumb|[[فارسي چيتو]]، جيڪو [[ايراني پليٽو]] جو ڏيهي جانور آهي]] ايران جو لڳ ڀڳ 60٪ حصو جبلائتو آهي، ۽ 10٪ کان گهٽ حصو ٻيلن سان ڍڪيل آهي.<ref>Rouchiche, Salah and M.A. Haji Mirsadeghi. "Role of Planted Forests and Trees Outside Forests in Sustainable Forest Management: Islamic Republic of Iran Country Study Report", August 2002.</ref> لڳ ڀڳ 120 ملين هيڪٽر ٻيلا ۽ ميدان قومي استعمال لاءِ حڪومت جي ملڪيت آهن.<ref>{{Cite journal |last=Kernan |first=Henry S. |year=1957 |title=Forest Management in Iran |url=https://archive.org/details/sim_middle-east-journal_spring-1957_11_2/page/198 |journal=Middle East Journal |volume=11 |issue=2 |pages=198–202 |jstor=4322899}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sotoudeh Foumani |first1=B. |last2=Rostami Shahraji |first2=T. |last3=Mohammadi Limaei |first3=S. |date=1 June 2017 |title=Role of political power in forest administration policy of Iran |url=https://cjes.guilan.ac.ir/article_2374.html |journal=Caspian Journal of Environmental Sciences |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=181–199 |doi=10.22124/cjes.2017.2374 |issn=1735-3033 |access-date=8 May 2024 |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112630/https://cjes.guilan.ac.ir/article_2374.html |url-status=live}}</ref> ايران جي ٻيلن کي پنج نباتاتي علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: هيرڪاني علائقو، جيڪو ايران جي اترئين پاسي سبز پٽي ٺاهي ٿو؛ [[توران]] علائقو، جيڪو گهڻو ڪري وچ ايران ۾ پکڙيل آهي؛ [[زاگروس جبل|زاگروس علائقو]]، جنهن ۾ اولهه ۾ گهڻو ڪري بلوط جا ٻيلا آهن؛ فارسي نار علائقو، جيڪو ڏاکڻي ساحلي پٽي ۾ پکڙيل آهي؛ ۽ [[ارسباران|ارسباراني علائقو]]، جنهن ۾ نادر ۽ منفرد جنسون ملن ٿيون. ايران ۾ 8,200 کان وڌيڪ [[ٻوٽو|ٻوٽن]] جون جنسون وڌن ٿيون. حياتياتي گوناگوني ۽ جهنگلي جيوت جي حفاظت لاءِ 200 کان وڌيڪ محفوظ علائقا آهن، جن مان 30 کان وڌيڪ [[قومي باغ]] آهن. ايران جي جاندار حيوانيات ۾ چمگادن جون 34 جنسون، [[هندستاني ڀورو نيولو]]، [[ننڍو هندستاني نور]]، [[سونھري گدڙ]]، [[هندستاني بگهڙ]]، [[لومڙ]]، [[پٽي دار لگڙ بگهڙ]]، [[چيتو]]، [[يوروشيائي ٻلو]]، [[ڀورو رڇ]] ۽ [[ايشيائي ڪارو رڇ]] شامل آهن. [[کُر وارو جانور|کُر وارن جانورن]] ۾ [[جهنگلي سوئر]]، [[اوريال]]، [[آرمينيائي موفلون]]، [[ڳاڙهو هرڻ]] ۽ [[گلي وارو غزال]] شامل آهن.<ref name="Fast2005">{{cite book |author=April Fast |title=Iran: The Land |url=https://archive.org/details/iranland0000fast |url-access=registration |year=2005 |publisher=Crabtree Publishing Company |isbn=978-0-7787-9315-1 |page=[https://archive.org/details/iranland0000fast/page/31 31]}}</ref><ref name="Firouz2005">{{cite book |author=Eskandar Firouz |title=The Complete Fauna of Iran |url=https://books.google.com/books?id=t2EZCScFXloC&pg=PP1 |year=2005 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1-85043-946-2}}</ref> انتهائي خطري هيٺ [[ايشيائي چيتو]] رڳو ايران ۾ بچيل آهي. ايران جا سڀ [[ايشيائي شينهن]] ۽ هاڻي ناپيد [[ڪئسپين ٽائگر]] 20هين صديءَ جي شروعات تائين ختم ٿي ويا.<ref>{{cite book |author=Guggisberg, C.A.W. |year=1961 |title=Simba: The Life of the Lion |publisher=Howard Timmins, Cape Town}}</ref> گهريلو کُر وارن جانورن ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[گهوڙو]]، [[پاڻي وارو مينهن]]، [[گڏهه]] ۽ [[اٺ]] شامل آهن. ايران ۾ 570 کان وڌيڪ پکين جون جنسون آهن، جن ۾ [[تتر]]، [[چڪور]]، [[لقلق]]، [[عقاب]] ۽ [[باز]] شامل آهن.<ref>{{Cite book |last=Firouz |first=Eskander |url=https://books.google.com/books?id=t2EZCScFXloC&pg=PP1 |title=The Complete Fauna of Iran |date=14 October 2005 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-85043-946-2 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Humphreys |first1=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PP1 |title=The Lion and the Gazelle: The Mammals and Birds of Iran |last2=Kahrom |first2=Esmail |date=31 December 1997 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-86064-229-6 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Bird Checklists of the World: Iran |url=https://avibase.bsc-eoc.org/checklist.jsp?region=IR |website=Avibase |access-date=17 April 2025 |archive-date=27 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250427150401/https://avibase.bsc-eoc.org/checklist.jsp?region=IR |url-status=live}}</ref> == حڪومت ء سياست == === سپريم ليڊر === {{Main|ايران جو سپريم ليڊر}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 320 | image1 = Ayatollah Sayyid Mojtaba Khamenei, 10 April 2026 (cropped).jpg | image2 = Masoud Pezeshkian 2025 (cropped).jpg | image3 = Mohammad Reza Aref, July 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[مجتبيٰ خامنه اي]]<br /><small>[[ايران جو سپريم ليڊر|سپريم ليڊر]] </small> | caption2 = [[مسعود پزشڪيان]]<br /><small>[[ايران جو صدر|صدر]] </small> | caption3 = [[محمد رضا عارف]]<br /><small>[[ايران جو نائب صدر|نائب صدر]] </small> | alt1 = | alt2 = }} [[File:Ayatollah Ali Khamenei met with Pakistani Prime Minister Shehbaz Sharif 1404-3-10.jpg|thumb|اڳوڻو سپريم ليڊر آيت الله [[علي خامنه اي]] پاڪستان جي وزيراعظم [[شهباز شريف]] سان گڏ، 26 مئي 2025ع]] سپريم ليڊر،{{efn|{{langx|fa|رهبر معظم|Rahbar-e Moazam}}}} ''رهبر''، انقلاب جو اڳواڻ يا اعليٰ قيادتي اختيار، [[رياست جو سربراهه]] آهي ۽ پاليسيءَ جي نگرانيءَ جو ذميوار آهي. صدر وٽ ''رهبر'' جي ڀيٽ ۾ محدود اختيار آهن. اهم وزير ''رهبر'' جي منظوري سان چونڊيا ويندا آهن، جنهن کي پرڏيهي پاليسي بابت آخري فيصلو ڪرڻ جو اختيار هوندو آهي.<ref name="reuters.com">{{cite news |date=8 January 2018 |title=In jab at rivals, Rouhani says Iran protests about more than economy |url=https://www.reuters.com/article/us-iran-rallies-rouhani/in-jab-at-hardliners-rouhani-says-iran-protests-were-not-only-economic-idUSKBN1EX0S9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113092651/https://www.reuters.com/article/us-iran-rallies-rouhani/in-jab-at-hardliners-rouhani-says-iran-protests-were-not-only-economic-idUSKBN1EX0S9 |archive-date=13 January 2018 |access-date=1 February 2018 |newspaper=[[Reuters]]}}</ref> ''رهبر'' صدر طرفان اميدوار پيش ٿيڻ کان پوءِ بچاءَ، انٽيليجنس ۽ پرڏيهي معاملن، ۽ ٻين اعليٰ وزارتن جي وزيرن جي مقرريءَ ۾ سڌيءَ طرح شامل هوندو آهي. ''رهبر'' علائقائي پاليسيءَ تي سڌو ڪنٽرول رکي ٿو، جڏهن ته پرڏيهي معاملن واري وزارت جون ذميواريون گهڻو ڪري پروٽوڪول ۽ رسمي موقعن تائين محدود آهن. مثال طور عرب ملڪن لاءِ سفير [[قدس فورس]] چونڊيندي آهي، جيڪا رهبر کي رپورٽ ڪندي آهي.<ref name="english.aawsat.com">{{cite web |last=Al-awsat |first=Asharq |date=25 September 2017 |title=Khamenei Orders New Supervisory Body to Curtail Government – ASHARQ AL-AWSAT English Archive |url=https://english.aawsat.com/amir-taheri/features/khamenei-orders-new-supervisory-body-curtail-government |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010083335/https://english.aawsat.com/amir-taheri/features/khamenei-orders-new-supervisory-body-curtail-government |archive-date=10 October 2017 |access-date=23 October 2017}}</ref> ''رهبر'' قانونن ۾ ترميم جو حڪم ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite news |url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2018/12/iran-retirement-law-reemployment-retirees-khamenei-order.html |title=Khamenei orders controversial retirement law amended |work=Al-Monitor |date=5 December 2018 |access-date=12 December 2018 |archive-date=7 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181207154816/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2018/12/iran-retirement-law-reemployment-retirees-khamenei-order.html |url-status=live}}</ref> ''رهبر'' جي ماتحت [[امام خميني جي فرمان جي عملداري|ستاد]] نالي [[رياستي ملڪيت وارو ادارو]] 2013ع ۾ 95 ارب ڊالرن جي ماليت جو ڄاڻايو ويو، جنهن جا حساب [[ايراني پارليامينٽ|پارليامينٽ]] کان به ڳجها آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/investigates/iran/ |title=Reuters Investigates – Assets of the Ayatollah |website=[[Reuters]] |date=11 November 2013 |access-date=8 January 2018 |archive-date=12 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112231535/http://www.reuters.com/investigates/iran/ |url-status=live}}</ref><ref name="SetadWins">{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-setad-sanctions-exclusive/exclusive-khameneis-business-empire-gains-from-iran-sanctions-relief-idUSBREA0L1CO20140122 |title=Exclusive: Khamenei's business empire gains from Iran sanctions relief |work=Reuters |author=Steve Stecklow, Babak Dehghanpisheh |date=22 January 2014 |access-date=14 January 2018 |archive-date=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124809/https://www.reuters.com/article/us-setad-sanctions-exclusive/exclusive-khameneis-business-empire-gains-from-iran-sanctions-relief-idUSBREA0L1CO20140122 |url-status=live}}</ref> ''رهبر'' [[اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون|هٿياربند فوجن]] جو [[سپهه سالار اعليٰ]] آهي،{{efn|"جنرل اسٽاف جي سربراهه، اسلامي انقلاب گارڊز ڪور جي سپهه سالار اعليٰ، ۽ هٿياربند فوجن جي ڪمانڊرن کي مقرر ڪرڻ ۽ هٽائڻ."<ref name="article 107" >{{cite web |url=https://www.iranchamber.com/government/constitutions/constitution_ch08.php |title=The Constitution of Islamic Republic of Iran |website=Iran Chamber |date=13 June 2025 |access-date=13 June 2025 |archive-date=13 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250613215842/https://www.iranchamber.com/government/constitutions/constitution_ch08.php |url-status=dead}}</ref>}} فوجي انٽيليجنس ۽ سلامتي ڪارروائين تي ڪنٽرول رکي ٿو،<ref>{{cite web |url=https://www.iranchamber.com/government/articles/structure_of_power.php |title=The Structure of Power in Iran |website=Iran Chamber |date=13 June 2025 |access-date=13 June 2025}}</ref> ۽ جنگ يا امن جو اعلان ڪرڻ جو واحد اختيار رکي ٿو.{{efn|"جنگ ۽ امن جو اعلان ڪرڻ، ۽ هٿياربند فوجن کي متحرڪ ڪرڻ."<ref name="article 107" />}} ''رهبر'' عدليه جي سربراهن، رياستي ريڊيو ۽ ٽيليويزن نيٽ ورڪن، پوليس ۽ فوج جي ڪمانڊرن، ۽ [[نگهبان ڪائونسل]] جي ميمبرن کي پڻ مقرر ڪري ٿو. [[مجلس خبرگان]] ''رهبر'' کي چونڊڻ جي ذميوار آهي ۽ قابليت ۽ عوامي عزت جي بنياد تي کيس برطرف ڪرڻ جو اختيار رکي ٿي.<ref name="loc">{{cite web |url=http://countrystudies.us/iran/81.htm |title=Iran – The Constitution |first=Library of Congress |last=Federal Research Division |access-date=14 April 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923063550/http://countrystudies.us/iran/81.htm |archive-date=23 September 2006}}</ref> اڄ تائين مجلس خبرگان ''رهبر'' جي ڪنهن به فيصلي کي للڪاريو ناهي ۽ نه ئي کيس برطرف ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. عدالتي نظام جي اڳوڻي سربراهه [[صادق لاريجاني]]، جنهن کي ''رهبر'' مقرر ڪيو هو، چيو ته مجلس خبرگان لاءِ ''رهبر'' جي نگراني ڪرڻ غيرقانوني آهي.<ref name="Al-awsat">{{cite news |url=http://english.aawsat.com/2015/12/article55345842/55345842 |title=Controversy in Iran Surrounding the Supervision of the Supreme Leader's Performance |newspaper=Asharq Al-Awsat |author=Adil Alsalmi |date=15 December 2015 |access-date=1 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625141325/http://english.aawsat.com/2015/12/article55345842/55345842 |archive-date=25 June 2016}}</ref> ڪيترن جي راءِ آهي ته مجلس خبرگان حقيقي اختيار کان سواءِ هڪ رسمي ادارو بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite magazine |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/02/iran-parliamentary-elections-assembly-of-experts/470580/ |title=Myths and Realities of Iran's Parliamentary Elections |magazine=The Atlantic |date=23 February 2016 |access-date=26 February 2017 |archive-date=16 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216170320/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/02/iran-parliamentary-elections-assembly-of-experts/470580/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/anomalies-and-results-from-irans-assembly-of-experts-election |title=Anomalies in Iran's Assembly of Experts Election – The Washington Institute for Near East Policy |website= |date=22 March 2016 |access-date=26 February 2017 |archive-date=17 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817025352/http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/anomalies-and-results-from-irans-assembly-of-experts-election |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author=Majid Rafizadeh |title=Why Khamenei wants the next Supreme Leader to be 'revolutionary' |website=AlArabiya News |date=24 June 2016 |url=http://english.alarabiya.net/en/views/news/middle-east/2016/06/24/Why-Khamenei-wants-the-next-Supreme-Leader-to-be-revolutionary-.html |access-date=4 October 2022 |archive-date=4 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204170310/http://english.alarabiya.net/en/views/news/middle-east/2016/06/24/Why-Khamenei-wants-the-next-Supreme-Leader-to-be-revolutionary-.html |url-status=live}}</ref> فيبروري 2025ع ۾ ''[[نيو يارڪ ٽائيمز]]'' رپورٽ ڪيو ته [[ڪارنيگي انڊومنٽ فار انٽرنيشنل پيس]] ۾ ايران بابت ماهر [[ڪريم سجادپور]] موجب، اسلامي جمهوريه ايران ۾ ٻه متوازي نظام موجود آهن.<ref name="Sanger-2025">{{Cite news |last1=Sanger |first1=David E. |last2=Barnes |first2=Julian E. |date=3 February 2025 |title=Iran Is Developing Plans for Faster, Cruder Weapon, U.S. Concludes |url=https://www.nytimes.com/2025/02/03/us/politics/iran-nuclear-weapon.html |access-date=5 February 2025 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> هڪ نظام فوجي ۽ انٽيليجنس قوتن جي حڪمراني هيٺ آهي، جيڪي ''رهبر'' کي رپورٽ ڪن ٿيون، ۽ "جيڪي ايٽمي پروگرام ۽ علائقائي پراڪسين جي نگراني ڪن ٿيون ۽ [[اسلامي جمهوريه ايران ۾ سياسي جبر|جبر]]، يرغمال بڻائڻ ۽ قتلن جون ذميوار آهن".<ref name="Sanger-2025" /> ٻيو نظام سفارتڪارن ۽ سياستدانن جي حڪمراني هيٺ آهي، "جن کي اولهندي ميڊيا ۽ عملدارن سان ڳالهائڻ جي اجازت آهي" ۽ جن کي ايران جي ايٽمي پروگرام بابت گهٽ ڄاڻ هوندي آهي.<ref name="Sanger-2025" /> سياسي نظام [[ايران جو آئين|ملڪ جي آئين]] تي ٻڌل آهي.<ref name="servcons">{{cite web |url=http://www.servat.unibe.ch/icl/ir00000_.html |title=Constitution of Iran |publisher=[[University of Berne|University of Bern]] |location=Switzerland |access-date=2 April 2016 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821093931/http://www.servat.unibe.ch/icl/ir00000_.html |url-status=live}}</ref> [[بين الاقوامي ادارو براءِ جمهوريت ۽ چونڊ مدد|انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي گلوبل اسٽيٽ آف ڊيموڪريسي انڊيڪسز ۽ ڊيموڪريسي ٽريڪر موجب، ايران مجموعي جمهوري معيارن ۾ هيٺين درجي تي آهي، خاص طور صنفي برابري، تنظيم ۽ اجتماع جي آزادي، ۽ اظهار جي آزاديءَ ۾ ڪمزوريون آهن.<ref>{{Cite web |title=Iran {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/iran |access-date=29 September 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=29 September 2025 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=29 September 2025 |website=www.idea.int}}</ref> ان کان علاوه، [[وي-ڊيم ڊيموڪريسي انڊيڪسز]] موجب 2024ع لاءِ ايران [[نمائنده جمهوريت|چونڊيل جمهوريت]] ۾ 158هين نمبر تي هو ۽ [[وي-ڊيم ڊيموڪريسي انڊيڪسز#دنيا جا نظام|دنيا جي نظامن]] واري درجابندي ۾ هڪ [[چونڊيل آمريت]] هو.<ref name="j496">{{cite web |title=Democracy Report 2025, 25 Years of Autocratization – Democracy Trumped? |url=https://v-dem.net/documents/54/v-dem_dr_2025_lowres_v1.pdf |access-date=14 March 2025}}</ref><ref name="d672">{{cite journal |last1=Lührmann |first1=Anna |last2=Tannenberg |first2=Marcus |last3=Lindberg |first3=Staffan I. |title=Regimes of the World (RoW): Opening New Avenues for the Comparative Study of Political Regimes |journal=Politics and Governance |publisher=Cogitatio |volume=6 |issue=1 |date=19 March 2018 |issn=2183-2463 |doi=10.17645/pag.v6i1.1214 |doi-access=free |pages=60–77}}</ref> [[خوان خوسي لنس]] 2000ع ۾ لکيو ته "ايراني نظام [[ڪل اختيار پرستي]] جي نظرياتي لاڙي کي [[آمريت]] جي محدود ڪثرتيت سان گڏائي ٿو."<ref>Juan José Linz, ''[https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA36 Totalitarian and Authoritarian Regimes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726124833/https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA36|date=26 July 2020}}'' (Lynne Rienner, 2000), p. 36.</ref> === صدر === {{Main|ايران جو صدر}} [[File:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb|ايراني صدر [[مسعود پزشڪيان]] (ساڄي کان ٻيون) 23 آڪٽوبر 2024ع تي روس جي [[قازان]] ۾ [[16هون برڪس اجلاس|16هين برڪس اجلاس]] دوران ٻين رياستي سربراهن سان گڏ گروپ تصوير لاءِ بيٺل آهي.]] [[File:Presidential Administration of Iran building.jpg|thumb|[[ايران جي صدارتي انتظاميا|صدارتي انتظاميا]] جي محل جو داخلي دروازو، [[پاستور اسٽريٽ]] ۾؛ هي ڪابينا جي گڏجاڻين جو هنڌ ۽ [[ايران جو صدر|صدر]] جو دفتر آهي.]] صدر [[حڪومت جو سربراهه]] آهي ۽ سپريم ليڊر کان پوءِ ٻيون سڀ کان اعليٰ اختياري عهدو رکي ٿو. صدر [[عام حق راءِ]] ذريعي 4 سالن لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[ايران ۾ چونڊون|چونڊن]] کان اڳ، صدارتي اميدوار بڻجڻ لاءِ نامزد ماڻهن کي [[نگهبان ڪائونسل]] جي منظوري حاصل ڪرڻي پوندي آهي.<ref>{{Cite web |date=9 June 2024 |title=Council of Guardians {{!}} Definition, Role, Selection, & History |url=https://www.britannica.com/topic/Council-of-Guardians |access-date=6 July 2024 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |language=en |archive-date=26 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226143015/https://www.britannica.com/topic/Council-of-Guardians |url-status=live}}</ref> ڪائونسل جا ميمبر رهبر طرفان چونڊيا ويندا آهن، ۽ رهبر کي صدر کي برطرف ڪرڻ جو اختيار پڻ هوندو آهي.<ref>{{cite news |last1=Gladstone |first1=Rick |title=Is Iran's Supreme Leader Truly Supreme? Yes, but President Is No Mere Figurehead |url=https://www.nytimes.com/2021/08/05/world/middleeast/iran-president-ebrahim-raisi.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/08/05/world/middleeast/iran-president-ebrahim-raisi.html |archive-date=28 December 2021 |url-access=limited |access-date=27 September 2021 |work=[[The New York Times]] |date=5 August 2021}}{{cbignore}}</ref> صدر رڳو هڪ مدت لاءِ ٻيهر چونڊجي سگهي ٿو.<ref name="photius">{{cite web |title=Iran The Presidency |url=http://www.photius.com/countries/iran/government/iran_government_the_presidency.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622094238/http://www.photius.com/countries/iran/government/iran_government_the_presidency.html |archive-date=22 June 2008 |access-date=18 June 2011}}</ref> صدر [[اعليٰ قومي سلامتي ڪائونسل]] جو چيئرمين آهي، ۽ پارليامينٽ مان منظوري کان پوءِ [[هنگامي حالت]] جو اعلان ڪرڻ جو اختيار رکي ٿو. صدر آئين تي عمل ڪرائڻ ۽ ''رهبر'' طرفان بيان ڪيل حڪمن ۽ عام پاليسين کي لاڳو ڪرڻ ۾ انتظامي اختيار استعمال ڪرڻ جو ذميوار آهي، سواءِ انهن معاملن جي جيڪي سڌو سنئون ''رهبر'' سان لاڳاپيل هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ آخري فيصلو ''رهبر'' جو هوندو آهي.<ref name="leader">{{cite web |title=Leadership in the Constitution of the Islamic Republic of Iran |url=http://www.leader.ir/langs/en/index.php?p=leader_law |archive-url=https://web.archive.org/web/20130612094341/http://www.leader.ir/langs/en/index.php?p=leader_law |archive-date=12 June 2013 |access-date=21 June 2013}}</ref> صدر معاهدن ۽ ٻين بين الاقوامي ٺاهن تي صحيح ڪرڻ، قومي منصوبابندي، بجيٽ ۽ رياستي ملازمتن جي معاملن جي انتظام جهڙن ڪمن جو انتظامي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو؛ اهي سڀ ڪم ''رهبر'' جي منظوريءَ سان ٿيندا آهن.<ref name="Middle East Eye">{{cite web |title=Iran's Khamenei hits out at Rafsanjani in rare public rebuke |url=http://www.middleeasteye.net/news/khamenei-lashes-out-rafsanjani-and-rouhani-rare-iran-public-spat-1261460510 |work=[[Middle East Eye]] |access-date=3 June 2017 |archive-date=4 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404031405/http://www.middleeasteye.net/news/khamenei-lashes-out-rafsanjani-and-rouhani-rare-iran-public-spat-1261460510 |url-status=live}}</ref><ref name="en.iranwire.com">{{cite web |title=Asking for a Miracle: Khamenei's Economic Plan |url=https://iranwire.com/en/features/273 |website=Iran Wire |access-date=22 October 2019 |archive-date=22 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022043451/https://iranwire.com/en/features/273 |url-status=live}}</ref> صدر وزير مقرر ڪري ٿو، پر انهن لاءِ پارليامينٽ ۽ ''رهبر'' جي منظوري ضروري هوندي آهي؛ ''رهبر'' ڪنهن به وزير کي برطرف يا ٻيهر بحال ڪري سگهي ٿو.<ref name="stalbertgazette.com">{{Cite news |url=http://www.stalbertgazette.com/article/GB/20110420/CP01/304209937/-1/sag0806/iranian-lawmakers-warn-ahmadinejad-to-back-intelligence-chief-as |title=Iranian lawmakers warn Ahmadinejad to accept intelligence chief as political feud deepens |work=CP |access-date=21 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808034040/http://www.stalbertgazette.com/article/GB/20110420/CP01/304209937/-1/sag0806/iranian-lawmakers-warn-ahmadinejad-to-back-intelligence-chief-as |archive-date=8 August 2017}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8168202.stm |title=BBC NEWS – Middle East – Iranian vice-president 'sacked' |date=25 July 2009 |work=[[BBC News]] |access-date=26 July 2016 |archive-date=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003041952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8168202.stm |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |author=Amir Saeed Vakil, Pouryya Askary |title=constitution in now law like order |date=2004 |page=362}}</ref> صدر [[ايران جي وزيرن جي ڪائونسل|وزيرن جي ڪائونسل]] جي نگراني ڪري ٿو، حڪومتي فيصلن کي هم آهنگ ڪري ٿو، ۽ حڪومت جون اهي پاليسيون چونڊي ٿو جيڪي قانونساز اداري اڳيان پيش ڪيون وڃن.<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/iran/84.htm |title=Iran – The Prime Minister and the Council of Ministers |publisher=Country Studies |access-date=18 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520124905/http://countrystudies.us/iran/84.htm |archive-date=20 May 2011}}</ref> صدر جي ماتحت اٺ نائب صدر ۽ 22 وزيرن تي مشتمل ڪابينا ڪم ڪري ٿي، جن سڀني کي صدر مقرر ڪري ٿو.<ref name="Judiciary">{{cite web |url=http://www.iranchamber.com/government/articles/structure_of_power.php |title=The Structure of Power in Iran |publisher=Iran Chamber |date=24 June 2005 |access-date=18 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605074610/http://www.iranchamber.com/government/articles/structure_of_power.php |archive-date=5 June 2011}}</ref> === نگهبان ڪائونسل === {{Main|نگهبان ڪائونسل}} صدر ۽ پارليامينٽ جي اميدوارن کي چونڊ وڙهڻ کان اڳ 12 رڪني [[نگهبان ڪائونسل]] (جنهن جا سڀئي ميمبر رهبر طرفان مقرر ڪيا ويندا آهن) يا سڌيءَ طرح رهبر جي منظوري حاصل ڪرڻي پوندي آهي، جيئن سندن وفاداري جي تصديق ٿي سگهي.<ref>{{cite book |author=Chibli Mallat |url=https://books.google.com/books?id=5oB4_tohQegC |title=The Renewal of Islamic Law: Muhammad Baqer As-Sadr, Najaf and the Shi'i International |date=2004 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-53122-1 |access-date=21 June 2013}}</ref> رهبر پاڻ گهٽ ئي اميدوارن جي جاچ پڙتال ڪندو آهي، پر کيس اهو اختيار حاصل آهي؛ اهڙي صورت ۾ نگهبان ڪائونسل جي اضافي منظوري گهربل نه هوندي. رهبر نگهبان ڪائونسل جي فيصلن کي به رد يا تبديل ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated.--> and agencies |date=24 May 2005 |title=Iran reverses ban on reformist candidates |url=https://www.theguardian.com/world/2005/may/24/iran |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221144045/https://www.theguardian.com/world/2005/may/24/iran |archive-date=21 December 2016 |access-date=10 August 2017 |website=[[The Guardian]]}}</ref> آئين موجب هن ڪائونسل جون ٽي بنيادي ذميواريون آهن: [[ايران جي مجلس|پارليامينٽ]] طرفان منظور ڪيل قانونن کي ويٽو ڪرڻ،<ref>Article 98 of the constitution</ref><ref>Articles 96 and 94 of the constitution.</ref> چونڊن جي نگراني ڪرڻ،<ref name="IDP">{{cite web |title=THE GUARDIAN COUNCIL |url=https://irandataportal.syr.edu/the-guardian-council |access-date=7 September 2022 |website=Iran Data Portal |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519124159/https://irandataportal.syr.edu/the-guardian-council |url-status=live}}</ref> ۽ مڪاني، پارلياماني، صدارتي يا [[مجلس خبرگان]] جي چونڊن ۾ حصو وٺندڙ اميدوارن کي منظور يا نااهل قرار ڏيڻ.<ref name="Article 99 of the constitution">Article 99 of the constitution</ref> ڪائونسل ڪنهن به قانون کي ٻن بنيادن تي رد ڪري سگهي ٿي: جيڪڏهن اهو [[شريعت]] (اسلامي قانون) جي خلاف هجي، يا جيڪڏهن اهو آئين جي خلاف هجي.<ref name="Article 4 Archived 9 December 2006 at the Wayback Machine">[http://mellat.majlis.ir/archive/constitution/english.htm Article 4] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209085520/http://mellat.majlis.ir/archive/constitution/english.htm|date=9 December 2006}}</ref> === اعليٰ قومي سلامتي ڪائونسل === {{Main|اعليٰ قومي سلامتي ڪائونسل}} اعليٰ قومي سلامتي ڪائونسل (SNSC) پرڏيهي پاليسي بابت فيصلن جي عمل ۾ سڀ کان مٿانهين اداري طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Iran's Multifaceted Foreign Policy |url=https://www.cfr.org/backgrounder/irans-multifaceted-foreign-policy |access-date=8 May 2024 |website=Council on Foreign Relations |date=7 April 2006 |language=en |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112631/https://www.cfr.org/backgrounder/irans-multifaceted-foreign-policy |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 April 2019 |title=Supreme National Security Council of Iran |url=https://iranprimer.usip.org/blog/2019/apr/01/supreme-national-security-council-iran |access-date=8 May 2024 |website=[[آمريڪي امن جو ادارو]] |language=en |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112628/https://iranprimer.usip.org/blog/2019/apr/01/supreme-national-security-council-iran}}</ref><ref>{{Cite web |title=Inside Iran – The Structure Of Power In Iran |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/tehran/inside/govt.html |access-date=8 May 2024 |publisher=[[پي بي ايس]] |archive-date=7 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190507165336/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/tehran/inside/govt.html |url-status=live}}</ref> هي ڪائونسل [[1989ع ايراني آئيني ريفرنڊم]] دوران قومي مفادن، انقلاب، علائقائي سالميت ۽ قومي خودمختياري جي تحفظ ۽ حمايت لاءِ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Thaler |first1=David E. |last2=Nader |first2=Alireza |last3=Chubin |first3=Shahram |last4=Green |first4=Jerrold D. |last5=Lynch |first5=Charlotte |last6=Wehrey |first6=Frederic |title=Mullahs, Guards, and Bonyads |date=2010 |publisher=[[RAND Corporation]] |isbn=978-0-8330-4773-1 |pages=21–36 |jstor=10.7249/mg878osd.10 |jstor-access=free |chapter=Formal Structures of the Islamic Republic |url=https://www.rand.org/pubs/monographs/MG878.html}}</ref> [[اسلامي جمهوريه ايران جو آئين|آئين]] جي آرٽيڪل 176 موجب، ان جي صدارت صدر ڪندو آهي.<ref>{{Cite web |date=22 May 2023 |title=Iran's president appoints new official in powerful security post, replacing longtime incumbent |url=https://apnews.com/article/iran-supreme-national-security-council-shamkhani-892b335e8492782b19b28a92e066db7f |access-date=8 May 2024 |website=[[اي پي نيوز]] |language=en |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112628/https://apnews.com/article/iran-supreme-national-security-council-shamkhani-892b335e8492782b19b28a92e066db7f |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Deep Dive: Reshuffle at Iran's Supreme National Security Council |url=https://amwaj.media/article/deep-dive-reshuffle-at-iran-s-supreme-national-security-council |access-date=8 May 2024 |language=en |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112631/https://amwaj.media/article/deep-dive-reshuffle-at-iran-s-supreme-national-security-council |url-status=live}}</ref> رهبر اعليٰ قومي سلامتي ڪائونسل جي سيڪريٽري کي مقرر ڪندو آهي، ۽ ڪائونسل جا فيصلا رهبر جي منظوري کان پوءِ ئي نافذ ٿيندا آهن. اعليٰ قومي سلامتي ڪائونسل ايٽمي پاليسي تيار ڪندي آهي، جيڪا رهبر جي منظوري کان پوءِ مؤثر بڻجي ويندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran's switch of top security official hints at end of nuclear talks |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Iran-s-switch-of-top-security-official-hints-at-end-of-nuclear-talks |access-date=8 May 2024 |website=Nikkei Asia |language=en-GB |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112628/https://asia.nikkei.com/Politics/Iran-s-switch-of-top-security-official-hints-at-end-of-nuclear-talks |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iranian Supreme National Security Council: Latest News, Photos, Videos on Iranian Supreme National Security Council |url=https://www.ndtv.com/topic/iranian-supreme-national-security-council |access-date=8 May 2024 |website=[[اين ڊي ٽي وي]] |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112628/https://www.ndtv.com/topic/iranian-supreme-national-security-council |url-status=live}}</ref> === قانون ساز ادارو === {{Main|قانون ساز ادارو (ايران)}} {{See also|ايران جي پارليامينٽ جون خصوصي ڪميشنون|اعليٰ آڊٽ عدالت (ايران)|مجلس تحقيقي مرڪز}} [[File:Iranian Parliament 2.jpg|thumb|[[اسلامي مشاورتي مجلس]] (ICA) جي عمارت]] قانون ساز ادارو، جيڪو [[اسلامي مشاورتي مجلس]]، ايراني پارليامينٽ يا "مجلس" جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هڪ ايواني قانون ساز ادارو آهي، جنهن ۾ 290 ميمبر شامل هوندا آهن، جيڪي چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن.<ref name="Majlis">{{cite web |url=http://www.electionguide.org/country.php?ID=103 |title=IFES Election Guide |access-date=18 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110616042705/http://www.electionguide.org/country.php?ID=103 |archive-date=16 June 2011}}</ref> اهو قانون تيار ڪندو آهي، بين الاقوامي معاهدن جي توثيق ڪندو آهي ۽ قومي بجيٽ جي منظوري ڏيندو آهي. پارليامينٽ جي سڀني اميدوارن ۽ مجلس مان منظور ٿيل سڀني قانونن جي منظوري [[نگهبان ڪائونسل]] کان وٺڻ لازمي هوندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/iran/86.htm |title=Iran – The Council of Guardians |access-date=18 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520124440/http://countrystudies.us/iran/86.htm |archive-date=20 May 2011}}</ref><ref>[http://www.rferl.org/newsline/2006/10/031006.asp IRANIAN LEGISLATURE APPROVES FUNDS FOR GASOLINE IMPORTS] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061101092818/http://www.rferl.org/newsline/2006/10/031006.asp|date=1 November 2006}} provides an example the need for approval of the Guardian Council.</ref> نگهبان ڪائونسل چونڊيل پارلياماني ميمبرن کي به نااهل قرار ڏئي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |last=Dehghan |first=Saeed Kamali |date=15 April 2016 |title=Iran bars female MP for 'shaking hands with unrelated man' |url=https://www.theguardian.com/world/2016/apr/15/iran-bars-female-mp-for-shaking-hands-with-unrelated-man |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811010404/https://www.theguardian.com/world/2016/apr/15/iran-bars-female-mp-for-shaking-hands-with-unrelated-man |archive-date=11 August 2017 |access-date=10 August 2017 |website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite web |date=15 May 2016 |title=Minoo Khaleghi summoned to court |url=http://www.tehrantimes.com/news/402544/Minoo-Khaleghi-summoned-to-court |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811010436/http://www.tehrantimes.com/news/402544/Minoo-Khaleghi-summoned-to-court |archive-date=11 August 2017 |access-date=10 August 2017}}</ref> نگهبان ڪائونسل کان سواءِ پارليامينٽ کي قانوني حيثيت حاصل ناهي، ۽ قانون سازي بابت ڪائونسل کي مڪمل ويٽو اختيار حاصل آهي.<ref name="Archived copy">{{cite web |title=خانه ملت |url=http://mellat.majlis.ir/constitution/english.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090705083907/http://mellat.majlis.ir/constitution/english.htm |archive-date=5 July 2009 |access-date=11 January 2022 |website=}}</ref> [[مصلحت تشخيص ڪائونسل]] کي پارليامينٽ ۽ نگهبان ڪائونسل جي وچ ۾ اختلافن کي حل ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي. اها رهبر لاءِ هڪ صلاحڪاري اداري طور ڪم ڪندي آهي، جنهن سبب اها ايران جي سڀ کان وڌيڪ بااختيار حڪومتي ادارن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite news |title=Expediency council |url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080305232619/http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm |archive-date=5 March 2008 |access-date=3 February 2008 |work=[[BBC News]]}}</ref><ref name="Article 4 Archived 9 December 2006 at the Wayback Machine" /> پارليامينٽ جا 207 چونڊ تڪ آهن، جن ۾ مذهبي اقليتن لاءِ مخصوص 5 [[محفوظ نشستون]] پڻ شامل آهن. باقي 202 علائقائي تڪ آهن، جيڪي ايران جي هڪ يا وڌيڪ ضلعن تي مشتمل آهن. === قانون === {{Main|اسلامي جمهوريه ايران جو عدالتي نظام}} ايران پنهنجي قانوني نظام طور شريعت (جيڪو [[جعفري فقهي اسڪول]] تي ٻڌل آهي) کي اختيار ڪري ٿو، جنهن ۾ [[ديواني قانون (قانوني نظام)]] جا ڪجهه عنصر پڻ شامل آهن. رهبر اعليٰ، سپريم ڪورٽ جي سربراهه ۽ چيف پبلڪ پراسيڪيوٽر کي مقرر ڪندو آهي. هتي مختلف قسمن جون عدالتون موجود آهن، جن ۾ عام عدالتون شامل آهن، جيڪي ديواني ۽ فوجداري مقدمن جي ٻڌڻي ڪن ٿيون، ۽ [[اسلامي انقلابي عدالت]]ون، جيڪي خاص قسمن جي ڏوهن، جهڙوڪ [[قومي سلامتي]] خلاف ڏوهن، جي ٻڌڻي ڪن ٿيون. انقلابي عدالتن جا فيصلا حتمي هوندا آهن ۽ انهن خلاف اپيل نٿي ڪري سگهجي. چيف جسٽس عدالتي نظام جو سربراهه هوندو آهي ۽ ان جي انتظام ۽ نگراني جو ذميوار هوندو آهي. هو [[ايران جي سپريم ڪورٽ]] جو سڀ کان اعليٰ جج پڻ هوندو آهي. چيف جسٽس، انصاف واري وزير لاءِ اميدوارن جا نالا تجويز ڪندو آهي، جن مان صدر هڪ کي چونڊيندو آهي. چيف جسٽس پنجن سالن جي ٻن مدتن تائين پنهنجي عهدي تي رهي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |author=Axel Tschentscher, LL.M. |url=https://www.servat.unibe.ch/icl/ir00000_.html |title=ICL > Iran > Constitution |access-date=10 January 2022 |archive-date=14 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014010533/https://www.servat.unibe.ch/icl/ir00000_.html |url-status=live}}</ref> [[خصوصي روحاني عدالت]] مبينا طور مذهبي عالمن ([[روحاني]]) پاران ڪيل ڏوهن جي ٻڌڻي ڪري ٿي، جيتوڻيڪ هن غير مذهبي ماڻهن ([[عام شهري]]) سان لاڳاپيل مقدما پڻ ٻڌا آهن. خصوصي روحاني عدالت عام عدالتي ڍانچي کان آزاد نموني ڪم ڪري ٿي ۽ صرف رهبر کي جوابده آهي. هن عدالت جا فيصلا حتمي هوندا آهن ۽ انهن خلاف اپيل نٿي ڪري سگهجي.<ref name="Judiciary"/> [[مجلس خبرگان]]، جيڪا هر سال هڪ هفتي لاءِ اجلاس ڪندي آهي، 86 "نيڪ ۽ عالم" مذهبي عالمن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي بالغ شهري ووٽ ذريعي اٺن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. === انتظامي ورهاست === {{Main|ايران جون انتظامي ورهاستون|ايران جا علائقا|ايران جا صوبا|ايران جون ڪائونٽيون|صوبي وار ايران جي شهرن جي فهرست}} ايران هڪ [[يڪ وحداني رياست]] طور هلي ٿو<ref name="Unitary 1">{{cite web |title=Comparison of Unitary Vs. Federal Political Systems (with an Emphasis on the Appropriateness of Federal Political System and Its Potential Advantages for Afghanistan) |url=https://cognizancejournal.com/vol4issue9/V4I918.pdf |date=September 2024 |author=Mohammad Yaseen Jaras |publisher=Cognizance Journal |quote=Political centrality and having a centralistic system is one of the inherent characteristics of all unitary governments, and this structure was created to carry out the country's administrative affairs as coherently as possible. therefore, most countries have a unitary system, such as France, Iran, Afghanistan, and other countries. }}</ref><ref name="Unitary 2">{{cite web |title=Islamic Republic of Iran: Report on the Observance of Standards and Codes{{em-dash}}Fiscal Transparency Module |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/scr/2002/cr02267.pdf |date=2 December 2002 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |quote=Type of government: An Islamic Republic with a unitary government. }}</ref> ۽ انتظامي طور 31 [[صوبا|صوبن]] ({{langx|fa|استان}}, ''ostân'') ۾ ورهايل آهي. هر صوبي جو انتظام هڪ مقامي مرڪز، جيڪو عام طور تي ان صوبي جو سڀ کان وڏو شهر هوندو آهي، تان هلايو ويندو آهي. ان شهر کي صوبي جو گاديءَ جو هنڌ (فارسي: {{lang|fa|مرکز}}, ''[[مرڪز (انتظامي ورهاست)|مرڪز]]'') چيو ويندو آهي. هر صوبي جي انتظاميه جي سربراهي هڪ [[گورنر جنرل]] ({{lang|fa|استاندار}}, ''ostândâr'') ڪندو آهي، جنهن کي [[ايران جي گهرو وزارت|گهرو وزير]]، [[ايران جي ڪابينا|ڪابينا]] جي منظوري سان مقرر ڪندو آهي.<ref name="govgen">{{cite web |last=IRNA |first=Online Edition |title=Paris for further cultural cooperation with Iran |url=http://www2.irna.com/en/news/view/line-203/0710215516003338.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023184320/http://www2.irna.com/en/news/view/line-203/0710215516003338.htm |archive-date=23 October 2007 |access-date=21 October 2007}}</ref> {{center|{{Provinces of Iran Labelled Map}}}} {{center|<small>ايران جي صوبن جو نقشو</small>}} {{Clear}} === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ايران جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Diplomatic relations of Iran.svg|thumb|اهي ملڪ جن سان ايران جا سفارتي لاڳاپا قائم آهن]] ايران جا 165 ملڪن سان سفارتي لاڳاپا آهن، پر [[آمريڪا]] ۽ [[اسرائيل]] سان نه آهن، جنهن رياست کي ايران 1979ع ۾ تسليم ڪرڻ ختم ڪري ڇڏيو هو.<ref name="MousavianShahidsaless2014">{{cite book |author1=Seyed Hossein Mousavian |author2=Shahir Shahidsaless |title=Iran and the United States: An Insider's View on the Failed Past and the Road to Peace |url=https://books.google.com/books?id=ppe9AwAAQBAJ&pg=PA33 |year=2014 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-62892-870-9 |page=33}}</ref> مختلف سياسي نظرين جي ڪري ايران جا [[ايران–سعودي عرب پراڪسي تڪرار|سعودي عرب سان مخالفاڻا لاڳاپا]] آهن. [[ايران–ترڪي لاڳاپا|ايران ۽ ترڪي]] جديد دور جي ڪيترن ئي پراڪسي تڪرارن، جهڙوڪ [[شام]]، [[لبيا]] ۽ [[ڏکڻ قفقاز]] ۾ ملوث رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Qaed |first=Anas Al |date=25 September 2023 |title=Unseen Tensions: The Undercurrents of Iran-Turkey Relations in the South Caucasus |url=https://gulfif.org/unseen-tensions-the-undercurrents-of-iran-turkey-relations-in-the-south-caucasus/ |access-date=1 May 2024 |website=Gulf International Forum |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://gulfif.org/unseen-tensions-the-undercurrents-of-iran-turkey-relations-in-the-south-caucasus/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Cold War Between Turkey and Iran – Foreign Policy Research Institute |work=Foreign Policy Research Institute |url=https://www.fpri.org/article/2012/06/the-cold-war-between-turkey-and-iran/ |access-date=1 May 2024 |language=en-US |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174028/https://www.fpri.org/article/2012/06/the-cold-war-between-turkey-and-iran/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Turkish and Iranian Involvement in Iraq and Syria |url=https://www.swp-berlin.org/publikation/turkish-and-iranian-involvement-in-iraq-and-syria |access-date=1 May 2024 |journal=SWP Comment |year=2022 |language=de |doi=10.18449/2022c58 |last1=Azizi |first1=Hamidreza |last2=اevik |first2=Salim |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174028/https://www.swp-berlin.org/publikation/turkish-and-iranian-involvement-in-iraq-and-syria |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، ٻنهي ملڪن جا ڪجهه گڏيل مفاد پڻ آهن، جهڙوڪ [[ڪرد قومپرستي|ڪرد عليحدگي پسندي]] ۽ [[قطر سفارتي بحران]].<ref>{{Cite web |date=25 August 2017 |title=Iran and Turkey Agree on Opposing Kurdish Independence, but Not Much More |url=https://www.fdd.org/analysis/2017/08/25/iran-and-turkey-agree-on-opposing-kurdish-independence-but-not-much-more/ |access-date=1 May 2024 |website=FDD |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174028/https://www.fdd.org/analysis/2017/08/25/iran-and-turkey-agree-on-opposing-kurdish-independence-but-not-much-more/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Five things to know about the blockade against Qatar |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/6/5/qatar-blockade-five-things-to-know-about-the-gulf-crisis |access-date=1 May 2024 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430114242/https://www.aljazeera.com/news/2020/6/5/qatar-blockade-five-things-to-know-about-the-gulf-crisis |url-status=live}}</ref> ايران جا [[تاجڪستان]] سان ويجها ۽ مضبوط لاڳاپا آهن.<ref>{{Cite web |title=A New Phase in Cooperation between Tajikistan and Iran |url=https://www.eurasian-research.org/publication/a-new-phase-in-cooperation-between-tajikistan-and-iran/ |access-date=8 May 2024 |language=en-US |archive-date=28 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230328203848/https://www.eurasian-research.org/publication/a-new-phase-in-cooperation-between-tajikistan-and-iran/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lal |first1=Rollie |title=Central Asia and Its Asian Neighbors |date=2006 |publisher=[[RAND Corporation]] |isbn=978-0-8330-3878-4 |pages=11–18 |jstor=10.7249/mg440af.10 |jstor-access=free |chapter=Iran |url=https://www.rand.org/pubs/monographs/MG440.html}}</ref><ref>{{Cite web |last=uz |first=Daryo |date=11 June 2023 |title=Iranian President to visit to Tajikistan to bolster bilateral relations |url=https://daryo.uz/en/2023/11/06/iranian-president-to-visit-to-tajikistan-to-bolster-bilateral-relations |access-date=8 May 2024 |language=en |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112629/https://daryo.uz/en/2023/11/06/iranian-president-to-visit-to-tajikistan-to-bolster-bilateral-relations |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 November 2011 |title=Iran Extends Influence in Central Asia's Tajikistan |url=https://www.voanews.com/a/article--iran-extends-influence-in-central-asias-tajikistan-133111348/168606.html |access-date=8 May 2024 |publisher=[[Voice of America]] |language=en |archive-date=21 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521202950/https://www.voanews.com/a/article--iran-extends-influence-in-central-asias-tajikistan-133111348/168606.html |url-status=live}}</ref> ايران جا [[ايران–پاڪستان لاڳاپا|پاڪستان]] سان پڻ مضبوط لاڳاپا آهن، ۽ ٻنهي جا گڏيل مفاد آهن، جهڙوڪ [[بلوچ عليحدگي پسندي]] جو مسئلو.<ref>Multiple Sources: * {{cite news |last1=Siddique |first1=Abubakar |date=9 February 2022 |title=Escalating Violence In A Restive Pakistani Province Resurrects A Forgotten Conflict |url=https://www.rferl.org/a/pakistan-balochistan-violence-conflict-military-separatists/31695168.html |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |quote=Since the beginning of this year, violent attacks by secular ethnic Baluch separatists in Pakistan's restive southwestern province of Balochistan have dramatically risen.}} * {{cite web |date=8 February 2022 |title=Baloch insurgency and continued tale of apathy and violence |url=https://moderndiplomacy.eu/2022/02/08/baloch-insurgency-and-continued-tale-of-apathy-and-violence/ |quote=The province of Balochistan is once again in the vortex of turmoil and violence.}} * {{cite web |title="insurgency" (noun) |url=http://unabridged.merriam-webster.com/unabridged/insurgency |access-date=27 November 2019 |publisher=Merriam-Webster Unabridged |quote=The quality or state of being insurgent; specifically: a condition of revolt against a recognized government that does not reach the proportions of an organized revolutionary government and is not recognized as belligerency (subscription required)}} * {{cite web |title=insurgency, n |url=https://www.oed.com/view/Entry/97279?redirectedFrom=insurgency#eid |access-date=27 November 2019 |publisher=Oxford English Dictionary |quote=The quality or state of being insurgent; the tendency to rise in revolt; insurgence n. The action of rising against authority; a rising, revolt." (subscription required)}} * {{cite web |title=Insurgency |url=https://www.britannica.com/topic/insurgency |access-date=27 November 2019 |publisher=Encyclopedia Britannica |quote=Insurgency, term historically restricted to rebellious acts that did not reach the proportions of an organized revolution. It has subsequently been applied to any such armed uprising, typically guerrilla in character, against the recognized government of a state or country. (subscription required)}}</ref> ايران [[مزاحمتي محور]] قائم ڪيو، جيڪو اهڙن ڌرين جو اتحاد آهي، جيڪي خطي ۾ [[آمريڪا]] ۽ [[اسرائيل]] جي اثر کي منهن ڏيڻ لاءِ سرگرم آهن.<ref name="Hubbard-2024">{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=9 October 2024 |access-date=9 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009133520/https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |url-status=live}}</ref><ref name="AlKassab-2023">{{Cite news |last=Al-Kassab |first=Fatima |date=26 October 2023 |title=What is the 'axis of resistance' of Iran-backed groups in the Middle East? |url=https://www.npr.org/2023/10/26/1208456496/iran-hamas-axis-of-resistance-hezbollah-israel |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029183838/https://www.npr.org/2023/10/26/1208456496/iran-hamas-axis-of-resistance-hezbollah-israel |archive-date=29 October 2023 |access-date=30 October 2023 |publisher=[[NPR]]}}</ref> هن اتحاد ۾ خاص طور تي [[حزب الله]] (لبنان)، [[عراق ۾ اسلامي مزاحمت]] ۽ [[عوامي متحرڪ فورسز]] (عراق)، ۽ [[حوثي تحريڪ]] (يمن) شامل آهن.{{efn|سرڪاري نالو ''انصار الله''، جيڪو 28 جولاءِ 2016ع کان [[سپريم پوليٽيڪل ڪائونسل]] جي ماتحت اتر اولهه يمن جي ''حقيقت ۾'' حڪومت آهي.}} ڪڏهن ڪڏهن<ref>{{Cite web | last1=Koss | first1=Maren |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&center=middle-east |access-date=28 September 2024 |website=[[Carnegie Endowment for International Peace]] | date=11 July 2018 |language=en |archive-date=4 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504032206/https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?center=middle-east&lang=en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=28 September 2024 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en |archive-date=26 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226173727/https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |url-status=live}}</ref> ان ۾ [[حماس]]{{efn|سرڪاري نالو ''اسلامي مزاحمتي تحريڪ''، جيڪا [[غزه پٽي]] تي [[غزه جي جنگ (2007)|15 جون 2007ع]] کان ''حقيقت ۾'' حڪومت ڪري رهي آهي.}} ۽ [[فلسطيني سياسي تشدد|ٻيا ڪيترائي فلسطيني هٿياربند گروهه]] پڻ شامل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite news |date=7 August 2012 |title=Iran backs Assad as Syrian forces choke off Aleppo |url=http://in.reuters.com/article/syria-crisis-idINL6E8J6E9Q20120807/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127053526/http://in.reuters.com/article/syria-crisis-idINL6E8J6E9Q20120807/ |archive-date=27 January 2023 |access-date=7 August 2012 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref>{{cite news |date=7 August 2012 |title=Iran: Syria part of 'axis of resistance' |url=http://www.cnn.com/2012/08/07/world/meast/syria-unrest/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921050037/https://www.cnn.com/2012/08/07/world/meast/syria-unrest/ |archive-date=21 September 2020 |access-date=7 August 2012 |publisher=[[CNN]]}}</ref> ايران جا عراق، لبنان ۽ اڳ شام سان گهرا معاشي ۽ اتحادي لاڳاپا رهيا آهن، جنهن کي ايران جو "ويجهو ترين اتحادي" قرار ڏنو ويندو هو.<ref>{{Cite news |last=Bakri |first=Nada |date=27 August 2011 |title=Iran Calls on Syria to Recognize Citizens' Demands |url=https://www.nytimes.com/2011/08/28/world/middleeast/28syria.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302112046/https://www.nytimes.com/2011/08/28/world/middleeast/28syria.html |archive-date=2 March 2016 |access-date=1 May 2024 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |title=Syria and Iran: What's Behind the Enduring Alliance? |url=https://www.brookings.edu/articles/syria-and-iran-whats-behind-the-enduring-alliance/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112628/https://www.brookings.edu/articles/syria-and-iran-whats-behind-the-enduring-alliance/ |archive-date=8 May 2024 |access-date=8 May 2024 |website=Brookings |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Yan |first=Holly |date=29 August 2013 |title=Syria allies: Why Russia, Iran and China are standing by the regime |url=https://www.cnn.com/2013/08/29/world/meast/syria-iran-china-russia-supporters/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112628/https://www.cnn.com/2013/08/29/world/meast/syria-iran-china-russia-supporters/index.html |archive-date=8 May 2024 |access-date=8 May 2024 |publisher=[[CNN]] |language=en}}</ref> ڊسمبر 2024ع ۾ [[اسد حڪومت جو زوال|شام ۾ اسد حڪومت جي خاتمي]] ايران جي علائقائي سياسي اثر لاءِ هڪ وڏو ڌڪ ثابت ٿيو.<ref>{{cite news |date=9 December 2024 |title=Assad regime's collapse is a devastating defeat for Iran |url=https://www.nbcnews.com/news/world/assad-regimes-collapse-devastating-defeat-iran-rcna183369 |publisher=[[NBC News]] |language=en}}</ref> [[File:Iranian Foreign Affaire Ministry.jpg|thumb|[[پرڏيهي معاملن واري وزارت (ايران)|پرڏيهي معاملن واري وزارت]] جي عمارت، جنهن جي مهاڙي ۾ [[هخامنشي فن تعمير]] جو نمايان استعمال ٿيل آهي، [[نيشنل گارڊن، تهران]]]] [[روس]] ايران جو هڪ اهم واپاري ڀائيوار آهي، خاص طور تي تيل جي اضافي ذخيرن جي حوالي سان.<ref>{{Cite web |title=Why Iran and Russia can dodge Western sanctions |url=https://www.dw.com/en/why-iran-and-russia-can-dodge-western-sanctions/a-68928255 |access-date=1 May 2024 |publisher=[[Deutsche Welle]] |language=en |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430234742/https://www.dw.com/en/why-iran-and-russia-can-dodge-western-sanctions/a-68928255 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Iran, Russia discuss developing oil, gas fields |url=https://en.mehrnews.com/news/212563/Iran-Russia-discuss-developing-oil-gas-fields |access-date=1 May 2024 |agency=[[Mehr News Agency]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174028/https://en.mehrnews.com/news/212563/Iran-Russia-discuss-developing-oil-gas-fields |url-status=live}}</ref> ٻنهي ملڪن جا ويجها معاشي ۽ فوجي لاڳاپا آهن ۽ ٻئي اولهندي ملڪن جي سخت پابندين هيٺ آهن.<ref>{{Cite news |title=US asks Iran to stop selling drones to Russia |url=https://www.ft.com/content/c237c531-a51e-4205-a934-0a13e0a50482 |access-date=1 May 2024 |newspaper=Financial Times |date=16 August 2023 |archive-date=17 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517223516/https://www.ft.com/content/c237c531-a51e-4205-a934-0a13e0a50482 |url-status=live |last1=England |first1=Andrew |last2=Schwartz |first2=Felicia}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bertrand |first=Natasha |date=25 July 2023 |title=Iran helping Russia build drone stockpile that is expected to be 'orders of magnitude larger' than previous arsenal, US says |url=https://www.cnn.com/2023/07/25/politics/us-russia-iran-drones/index.html |access-date=1 May 2024 |publisher=[[CNN]] |language=en |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430192702/https://www.cnn.com/2023/07/25/politics/us-russia-iran-drones/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 March 2023 |title=Timeline: Iran-Russia Collaboration on Drones |url=https://iranprimer.usip.org/blog/2023/mar/01/timeline-iran-russia-collaboration-drones |access-date=1 May 2024 |website=[[United States Institute of Peace]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501095358/https://iranprimer.usip.org/blog/2023/mar/01/timeline-iran-russia-collaboration-drones}}</ref><ref>{{Cite web |last=Iddon |first=Paul |title=Iran Might Receive Its First Su-35 Flanker Fighters From Russia Next Week |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2024/04/20/iran-might-receive-its-first-su-35-flanker-fighters-from-russia-next-week/ |access-date=1 May 2024 |website=[[Forbes]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2024/04/20/iran-might-receive-its-first-su-35-flanker-fighters-from-russia-next-week/ |url-status=live}}</ref> ايران اولهه ايشيا جو واحد ملڪ آهي، جنهن کي [[اجتماعي سلامتي معاھدي واري تنظيم|سي ايس ٽي او]] ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي، جيڪا روس جي اڳواڻي هيٺ قائم بين الاقوامي دفاعي تنظيم آهي ۽ [[نيٽو]] جي هم منصب سمجهي ويندي آهي.<ref>{{Cite web |last=Valvo |first=Giovanni |date=14 December 2012 |title=Syria, Iran And The Future Of The CSTO – Analysis |url=https://www.eurasiareview.com/14122012-syria-iran-and-the-future-of-the-csto-analysis/ |access-date=1 May 2024 |website=Eurasia Review |language=en-US |archive-date=9 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509095412/https://www.eurasiareview.com/14122012-syria-iran-and-the-future-of-the-csto-analysis/ |url-status=live}}</ref> ايران ۽ [[چين]] جا لاڳاپا معاشي لحاظ کان تمام مضبوط آهن؛ ٻنهي ملڪن وچ ۾ دوستانه، معاشي ۽ حڪمتِ عمليءَ تي ٻڌل لاڳاپا ترقي ڪري چڪا آهن. 2021ع ۾ ٻنهي ملڪن [[ايران–چين 25 ساله سهڪار پروگرام|25 سالن جي سهڪار واري معاهدي]] تي صحيون ڪيون، جيڪو سياسي، حڪمتِ عملي ۽ معاشي شعبن ۾ لاڳاپن کي وڌيڪ مضبوط ڪندو.<ref>{{Cite web |date=27 March 2021 |title=Iran-China to sign 25-year cooperation pact: Tehran |url=https://arab.news/9v6ju |access-date=1 May 2024 |website=[[Arab News]] |language=en}}</ref> [[چين–ايران لاڳاپا]] گهٽ ۾ گهٽ 200 ق.م. تائين، ۽ ممڪن آهي ته ان کان به اڳ تائين پهچن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Garver |first=John W. |date=11 December 2006 |title=Twenty Centuries of Friendly Cooperation: The Sino-Iranian Relationship |url=https://www.theglobalist.com/twenty-centuries-of-friendly-cooperation-the-sino-iranian-relationship/ |access-date=1 May 2024 |website=The Globalist |language=en-US |archive-date=29 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529201451/http://www.theglobalist.com/twenty-centuries-of-friendly-cooperation-the-sino-iranian-relationship/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fishberg |first=Maurice |url=https://books.google.com/books?id=pfIQnqoQz0oC&pg=PA233 |title=Materials for the Physical Anthropology of the Eastern European Jews |date=1907 |publisher=New Era Print. Company |language=en}}</ref> ايران دنيا جي انهن ٿورن ملڪن مان آهي، جن جا [[اتر ڪوريا]] ۽ [[ڏکڻ ڪوريا]] ٻنهي سان سٺا لاڳاپا آهن.<ref>{{Cite journal |last=Azad |first=Shirzad |year=2012 |title=Iran and the Two Koreas: A Peculiar Pattern of Foreign Policy |journal=The Journal of East Asian Affairs |volume=26 |issue=2 |pages=163–192 |jstor=23595522}}</ref> ايران ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[گروپ آف 15|جي-15]]، [[گروپ آف 24|جي-24]]، [[گروپ آف 77|جي-77]]، [[بين الاقوامي ائٽمي توانائي ايجنسي|آءِ اي اي اي]]، [[بين الاقوامي بينڪ براءِ تعمير ۽ ترقي|آءِ بي آر ڊي]]، [[بين الاقوامي ترقياتي ايسوسيئيشن|آءِ ڊي اي]]، [[غير وابسته تحريڪ|اين اي ايم]]، [[اسلامي ترقياتي بينڪ|آءِ ڊي بي]]، [[بين الاقوامي مالياتي ڪارپوريشن|آءِ ايف سي]]، [[بين الاقوامي مزدور تنظيم|آءِ ايل او]]، [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ|آءِ ايم ايف]]، [[بين الاقوامي سامونڊي تنظيم|آءِ ايم او]]، [[انٽرپول]]، [[اسلامي سهڪار تنظيم|او آءِ سي]]، [[اوپيڪ]]، [[عالمي صحت تنظيم|ڊبليو ايڇ او]] ۽ [[گڏيل قومون|اقوام متحده]] شامل آهن، جڏهن ته هن وقت [[عالمي واپاري تنظيم|ڊبليو ٽي او]] ۾ مبصر جي حيثيت رکي ٿو. === فوج === {{Main|ايران جي فوجي تاريخ}} [[File:Sejjil missile launch - November 2008 (21).jpg|thumb|upright=.7|[[وچولي حد وارو بيلسٽڪ ميزائل|ايم آر بي ايم]] [[سجيل]]. ايران دنيا جي ڇهين [[بيلسٽڪ ميزائل|ميزائل طاقت]] آهي، ۽ [[هائپرسونڪ ميزائل]] ٽيڪنالاجي رکندڙ دنيا جو پنجون ملڪ آهي.]] فوج هڪ گڏيل ڍانچي، [[اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون]]، هيٺ منظم آهي، جنهن ۾ [[اسلامي جمهوريه ايران جي فوج]] شامل آهي؛ ان ۾ [[اسلامي جمهوريه ايران جي فوج جون زميني فوجون|زميني فوجون]]، [[اسلامي جمهوريه ايران جي هوائي دفاعي فوج|هوائي دفاعي فوج]]، [[اسلامي جمهوريه ايران جي هوائي فوج|هوائي فوج]] ۽ [[اسلامي جمهوريه ايران جي بحري فوج|بحري فوج]] شامل آهن. ان سان گڏ [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]] پڻ شامل آهي، جنهن ۾ [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور جون زميني فوجون|زميني فوجون]]، [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور جي هوائي-فضائي فوج|هوائي-فضائي فوج]]، [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور جي بحري فوج|بحري فوج]]، [[قدس فورس]] ۽ [[بسيج]] شامل آهن؛ ۽ [[اسلامي جمهوريه ايران جي پوليس ڪمانڊ|پوليس ڪمانڊ]] (فراجا) پڻ شامل آهي، جيڪا [[جندارمري]] جهڙو ڪم سرانجام ڏئي ٿي. جڏهن ته آءِ آر آءِ اي ايف روايتي طور ملڪ جي خودمختياريءَ جي حفاظت ڪري ٿي، آءِ آر جي سي کي پرڏيهي مداخلت، فوجي بغاوتن ۽ اندروني فسادن خلاف جمهوريه جي سالميت کي يقيني بڻائڻ جو فرض ڏنو ويو آهي.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7064353.stm "Profile: Iran's Revolutionary Guards"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227172931/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7064353.stm|date=27 December 2008}}. [[BBC News]]. 18 October 2009.</ref> 2019ع ۾ [[ڊونلڊ ٽرمپ|صدر ڊونلڊ ٽرمپ]] جي دور ۾ آمريڪا سرڪاري طور انقلابي گارڊ کي پرڏيهي دهشتگرد تنظيم قرار ڏنو. اهو پهريون ڀيرو هو، جو ڪنهن پرڏيهي رياست جي هڪ حصي کي دهشتگرد تنظيم قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/u-s-to-designate-iranian-guard-corps-a-foreign-terrorist-organization-11554499401|title=U.S. to Designate Iranian Guard Corps a Foreign Terror Group|last1=Gordon|first1=Michael R.|date=5 April 2019|work=The Wall Street Journal|access-date=7 April 2019|last2=Strobel|first2=Warren P.|language=en-US|issn=0099-9660|last3=Youssef|first3=Nancy A.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/04/label-iran-revolutionary-guard-corps-terrorist-group-190406061535338.html|title=US 'to label Iran's Revolutionary Guard Corps a terrorist group'|website=www.aljazeera.com|access-date=7 April 2019}}</ref> [[ايران ۾ لازمي فوجي ڀرتي|1925ع کان]]، 18 سالن جي عمر جا سڀ مرد شهري آءِ آر آءِ اي ايف يا آءِ آر جي سي ۾ لڳ ڀڳ 14 مهينا خدمت ڪرڻ جا پابند آهن.<ref>{{Cite web |date=16 March 2024 |script-title=fa:اخبار سیاسی ۲۶ اسفند؛ کمک رهبرانقلاب به زندانیان نیازمند/تایید کاهش مدت سربازی |url=https://www.isna.ir/news/1402122618464/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%DB%B2%D6%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D9%85%DA%A9-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%AF |access-date=16 March 2024 |website= |language=fa |archive-date=16 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316122351/https://www.isna.ir/news/1402122618464/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%DB%B2%D6%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D9%85%DA%A9-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%AF |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=16 March 2024 |script-title=fa:تایید مصوبه کاهش مدت سربازی در شورای نگهبان |url=https://www.ekhtebar.ir/%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D9%88%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%D9%85%D8%AF%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%86%DA%AF/ |access-date=16 March 2024 |website= |language=fa-IR |archive-date=16 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316171553/https://www.ekhtebar.ir/%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%B5%D9%88%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D9%87%D8%B4-%D9%85%D8%AF%D8%AA-%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%86%DA%AF/ |url-status=dead }}</ref> ايران وٽ 610,000 کان وڌيڪ سرگرم فوجي ۽ لڳ ڀڳ 350,000 ريزرو فوجي آهن، يعني گهٽ ۾ گهٽ هڪ ملين کان وڌيڪ فوجي اهلڪار، جيڪو [[فوجي ۽ نيم فوجي اهلڪارن جي تعداد موجب ملڪن جي فهرست|فوجي تربيت يافته شهرين جي شرح]] جي لحاظ کان دنيا جي بلند ترين سطحن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |last=Hussain |first=Murtaza |title=Why war with Iran would spell disaster |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2012/9/12/why-war-with-iran-would-spell-disaster |access-date=15 March 2024 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=29 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229012940/https://www.aljazeera.com/opinions/2012/9/12/why-war-with-iran-would-spell-disaster |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jones |first1=Seth G. |chapter=Regular Military Power |pages=19–27 |jstor=resrep29480.7 |jstor-access=free |title=Containing Tehran: Understanding Iran's Power and Exploiting Its Vulnerabilities |date=2020 |publisher=Center for Strategic and International Studies |isbn=978-1-4422-8149-3}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 February 2024 |title=The Largest Armies in the World |url=https://www.worldatlas.com/society/the-largest-armies-in-the-world.html |access-date=18 March 2024 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318122543/https://www.worldatlas.com/society/the-largest-armies-in-the-world.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kaskanis |first=Angelos |date=2 December 2023 |title=Iran's Military Capabilities: Exploring the Power of the |url=https://brusselsmorning.com/irans-military-capabilities/36049/ |access-date=18 March 2024 |language=en-GB |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318122543/https://brusselsmorning.com/irans-military-capabilities/36049/ |url-status=live}}</ref> بسيج، جيڪا آءِ آر جي سي اندر هڪ [[نيم فوجي]] رضاڪار مليشيا آهي، وٽ 20 ملين کان وڌيڪ ميمبر آهن؛ انهن مان 600,000 فوري طلب لاءِ موجود، 300,000 ريزرو، ۽ هڪ ملين ضرورت پوڻ تي متحرڪ ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{Cite web |script-title=fa:ارتش بیست میلیونی |url=http://www.imam-khomeini.ir/fa/n151194/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA_%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C |access-date=15 March 2024 |website= |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315102527/http://www.imam-khomeini.ir/fa/n151194/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA_%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=3 April 2024 |title=Iran's Revolutionary Guards: Powerful group with wide regional reach |url=https://www.deccanherald.com/world/irans-revolutionary-guards-powerful-group-with-wide-regional-reach-2878423 |website=[[Deccan Herald]] |access-date=15 March 2024 |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315102530/https://www.deccanherald.com/world/irans-revolutionary-guards-powerful-group-with-wide-regional-reach-2878423 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 December 2008 |title=Iran's Basij Force – The Mainstay Of Domestic Security |url=https://www.rferl.org/a/Irans_Basij_Force_Mainstay_Of_Domestic_Security/1357081.html |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |access-date=15 March 2024 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923021108/http://www.rferl.org/content/Irans_Basij_Force_Mainstay_Of_Domestic_Security/1357081.html |url-status=live}}</ref> فراجا، ايران جي وردي پوش [[پوليس فورس]]، وٽ 260,000 کان وڌيڪ سرگرم اهلڪار آهن. گهڻيون شمارياتي تنظيمون پنهنجي درجابندي رپورٽن ۾ بسيج ۽ فراجا کي شامل نٿيون ڪن. ايران سرگرم فوجي اهلڪارن جي تعداد ۾ 7هين نمبر تي آهي<ref>{{Cite web |author=Sinéad Baker |author2=Thibault Spirlet |title=The world's most powerful militaries in 2023, ranked |url=https://www.businessinsider.com/ranked-world-most-powerful-militaries-2023-firepower-us-china-russia-2023-5 |access-date=28 December 2023 |website=[[Business Insider]] |language=en-US |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224124226/https://www.businessinsider.com/ranked-world-most-powerful-militaries-2023-firepower-us-china-russia-2023-5 |url-status=live}}</ref> ۽ پنهنجي زميني فوج ۽ زرهدار فوج جي جسامت ۾ 9هين نمبر تي آهي. ايران جون هٿياربند فوجون اولهه ايشيا ۾ سڀ کان وڏيون آهن ۽ وچ اوڀر ۾ سڀ کان وڏي [[فوجي هوابازي]] ٻيڙي رکن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=General Ghorbani: Iran helicopter fleet, strongest in Middle East |url=http://iranpress.com/aliaspage/7560 |access-date=24 December 2023 |website=Iran Press |language=en |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224125731/https://iranpress.com/aliaspage/7560 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 August 2021 |script-title=fa:سازمان صنایع دریایی – پایگاه اطلاعات دریایی ایران |url=http://www.imarine.ir/marine-industries-organization/ |access-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813214257/http://www.imarine.ir/marine-industries-organization/ |archive-date=13 August 2021 |language=fa}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran – Army Navy Air Force {{!}} budget, equipment, personnel |url=https://armedforces.eu/Iran |access-date=24 December 2023 |website=ArmedForces |language=en |archive-date=3 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203224400/https://armedforces.eu/Iran |url-status=live}}</ref> فوجي بجيٽ جي لحاظ کان ايران مٿين 15 ملڪن ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web |date=26 April 2022 |title=Iran Boosts Military Budget To Stand Among Top 15 |url=https://www.iranintl.com/en/202204261827 |access-date=10 December 2023 |website=Iran International |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210121648/https://www.iranintl.com/en/202204261827 |url-status=live}}</ref> 2021ع ۾، چار سالن ۾ پهريون ڀيرو ان جي فوجي خرچن ۾ واڌ ٿي ۽ اهي 24.6 ارب ڊالرن تائين پهتا، جيڪي قومي جي ڊي پي جو 2.3٪ هئا.<ref>{{Cite web |date=10 December 2023 |title=Iran Military Spending=Defense Budget 1960–2023 |url=https://www.macrotrends.net/countries/IRN/iran/military-spending-defense-budget |access-date=10 December 2023 |website=Macrotrends |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210121648/https://www.macrotrends.net/countries/IRN/iran/military-spending-defense-budget |url-status=live}}</ref> 2021ع ۾ آءِ آر جي سي لاءِ فنڊنگ ايران جي ڪل فوجي خرچن جو 34٪ هئي.<ref>{{Cite web |date=25 April 2022 |title=World military expenditure passes $2 trillion for first time |url=https://www.sipri.org/media/press-release/2022/world-military-expenditure-passes-2-trillion-first-time |access-date=10 December 2023 |website=Sipri |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209052355/https://www.sipri.org/media/press-release/2022/world-military-expenditure-passes-2-trillion-first-time |url-status=live}}</ref> اسلامي انقلاب کان پوءِ، پرڏيهي پابندين تي قابو پائڻ لاءِ، ايران هڪ گهريلو فوجي صنعت ترقي ڪئي آهي، جيڪا ڏيهي [[ٽينڪ]]، [[زرهدار اهلڪار گاڏي]]ون، [[ميزائل]]، [[آبدوز]]ون، [[ايراني فريگيٽ جماران|ميزائل تباهه ڪندڙ جهاز]]، [[راڊار]] نظام، [[هيليڪاپٽر]]، [[بحري فوج|بحري جهاز]] ۽ [[جنگي جهاز]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي.<ref name="AskariMohseni2010">{{cite book |author1=Hossein Askari |url=https://books.google.com/books?id=GxdtLyJZxDUC&pg=PA93 |title=The Militarization of the Persian Gulf: An Economic Analysis |author2=Amin Mohseni |author3=Shahrzad Daneshvar |publisher=Edward Elgar Publishing |year=2010 |isbn=978-1-84980-186-7 |page=93}}</ref> سرڪاري اعلانن ۾ جديد هٿيارن، خاص طور راڪيٽري، جي ترقي کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite news |title=Iran tests new long-range missile |work=[[BBC News]] |date=12 November 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7725951.stm |access-date=12 November 2008 |archive-date=14 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614195959/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7725951.stm |url-status=live}}</ref>{{efn|مثالن ۾ [[هوت (ٽارپيڊو)|هوت]]، [[ڪوثر]]، [[زلزال]]، [[فاتح-110]]، [[شهاب-3]]، [[سجيل]]، [[فتاح-1 (ميزائل)|فتاح]]، [[خرمشهر (ميزائل)|خرمشهر]]، [[خيبر شڪن]]، [[عماد (ميزائل)|عماد]]، [[قدر-110]]، [[هرمز-1 (ميزائل)|هرمز-1]]، [[دزفول (ميزائل)|دزفول]]، [[قيام 1]]، [[عاشورا (ميزائل)|عاشورا]]، [[فجر-3 (ميزائل)|فجر-3]]، [[حاج قاسم (ميزائل)|حاج قاسم]]، [[فارسي نار (ميزائل)|فارسي نار]]، [[رعد-500 (ميزائل)|رعد-500]]، [[ذوالفقار (ميزائل)|ذوالفقار]]، [[هويزه (ڪروز ميزائل)|هويزه]]، [[سومار (ميزائل)|سومار]]، [[فکور-90]]، [[پاوه ڪروز ميزائل|پاوه]]، [[رضوان ميزائل|رضوان]]، [[ثامن (ميزائل)|ثامن]]، [[تندر-69]] شامل آهن.{{citation needed|date=March 2024}}}} نتيجي طور، ايران وٽ وچ اوڀر جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ متنوع [[بيلسٽڪ ميزائل]] ذخيرو آهي ۽ اهو [[هائپرسونڪ ميزائل]] ٽيڪنالاجي رکندڙ دنيا جو صرف پنجون ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |last=Motamedi |first=Maziar |date=6 June 2023 |title=Fattah: Iran unveils its first hypersonic missile |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/6/fattah-iran-unveils-its-first-hypersonic-missile |publisher=[[Al Jazeera]] |access-date=6 December 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606223808/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/6/fattah-iran-unveils-its-first-hypersonic-missile |url-status=live}}</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-31984423 "Are the Iran nuclear talks heading for a deal?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180617121201/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-31984423 |date=17 June 2018 }}. [[BBC News Online]]. Retrieved 4 August 2016.</ref> ايران مختلف قسمن جون [[اڻ پائلٽ هوائي گاڏي]]ون ڊزائين ۽ پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=8 December 2023 |title=Iran becoming global drone producer on back of Ukraine war, says US |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/14/us-says-iran-becoming-a-drone-leader-as-russia-uses-its-craft-in-ukraine |access-date=8 December 2023 |website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 March 2024 |title=Iran is becoming a drone superpower |url=https://thehill.com/opinion/international/453437-iran-is-becoming-a-drone-superpower/ |website=The Hill |access-date=17 March 2024 |archive-date=23 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123134835/https://thehill.com/opinion/international/453437-iran-is-becoming-a-drone-superpower/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=8 April 2024 |title=Iran's Better, Stealthier Drones Are Remaking Global Warfare |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2024-04-08/iran-s-drone-tech-innovations-are-redefining-global-warfare |access-date=5 May 2024 |publisher=Bloomberg L.P. |language=en |archive-date=10 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410042411/https://www.bloomberg.com/news/features/2024-04-08/iran-s-drone-tech-innovations-are-redefining-global-warfare |url-status=live}}</ref> اهو [[سائبر جنگ]] جي صلاحيت رکندڙ دنيا جي پنج ملڪن مان هڪ آهي ۽ ان کي "بين الاقوامي سائبر ميدان ۾ سڀ کان وڌيڪ سرگرم ڌرين مان هڪ" طور سڃاتو ويو آهي.<ref>{{Cite web |date=21 December 2023 |script-title=fa:رادیو زمانه هک شد |url=https://www.bbc.com/persian/iran/2010/01/100130_u02-radiozamaneh-hackers |publisher=[[BBC]] |access-date=20 December 2023 |archive-date=20 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220235325/https://www.bbc.com/persian/iran/2010/01/100130_u02-radiozamaneh-hackers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 December 2023 |title=How Iran's political battle is fought in cyberspace |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8505645.stm |publisher=[[BBC]] |access-date=20 December 2023 |archive-date=14 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100214115913/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8505645.stm |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 December 2023 |title=What rules apply in cyber-wars |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/8114444.stm |publisher=[[BBC]]}}</ref> [[روسي-يوڪريني جنگ (2022ع–هاڻوڪو)|روسي-يوڪريني جنگ]] دوران روس طرفان ايراني ڊرونن جي خريداري کان پوءِ،<ref>{{Cite news |date=17 August 2023 |title=Inside the Russian effort to build 6,000 attack drones with Iran's help |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/2023/08/17/russia-iran-drone-shahed-alabuga/ |access-date=11 January 2024 |newspaper=[[The Washington Post]] |language=en |archive-date=3 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403184443/https://www.washingtonpost.com/investigations/2023/08/17/russia-iran-drone-shahed-alabuga/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Nissenbaum |first1=Dion |last2=Strobel |first2=Warren P. |date=5 February 2023 |title=WSJ News Exclusive {{!}} Moscow, Tehran Advance Plans for Iranian-Designed Drone Facility in Russia |url=https://www.wsj.com/articles/moscow-tehran-advance-plans-for-iranian-designed-drone-facility-in-russia-11675609087 |access-date=11 January 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529170949/https://www.wsj.com/articles/moscow-tehran-advance-plans-for-iranian-designed-drone-facility-in-russia-11675609087 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 May 2023 |title=Russia aims to obtain more attack drones from Iran after depleting stockpile, White House says |url=https://apnews.com/article/russia-iran-military-cooperation-d982dd3faf78fbb17dfc8b9c1cb9dae7 |access-date=11 January 2024 |website=[[AP News]] |language=en |archive-date=17 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231217074921/https://apnews.com/article/russia-iran-military-cooperation-d982dd3faf78fbb17dfc8b9c1cb9dae7 |url-status=live}}</ref> نومبر 2023ع ۾ آءِ آر آءِ اي ايف روسي [[سخوئي سو-35]] جنگي جهاز، [[مل مي-28]] حملي آور هيليڪاپٽر، هوائي دفاع ۽ ميزائل نظام حاصل ڪرڻ جا انتظام مڪمل ڪيا.<ref>{{Cite web |date=11 January 2024 |title=Iran finalises deal buy russian fighter jets |url=https://www.reuters.com/world/iran-finalises-deal-buy-russian-fighter-jets-tasnim-2023-11-28/ |website=[[Reuters]] |access-date=11 January 2024 |archive-date=12 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212140807/https://www.reuters.com/world/iran-finalises-deal-buy-russian-fighter-jets-tasnim-2023-11-28/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 November 2023 |title=Iran Finalizes Deal to Buy Russian Fighter Jets – Tasnim |url=https://www.voanews.com/a/iran-finalizes-deal-to-buy-russian-fighter-jets---tasnim-/7373046.html |access-date=11 January 2024 |publisher=[[Voice of America]] |language=en |archive-date=11 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111105438/https://www.voanews.com/a/iran-finalizes-deal-to-buy-russian-fighter-jets---tasnim-/7373046.html |url-status=live}}</ref> ايراني بحري فوج روس ۽ چين سان گڏيل مشقون ڪيون آهن.<ref>{{Cite web |date=15 March 2023 |title=China, Russia, Iran hold joint naval drills in Gulf of Oman |url=https://apnews.com/article/china-russia-iran-naval-drills-oman-gulf-9f515b3246e4cbe0d98a35e8399dc177 |access-date=14 January 2024 |website=[[AP News]] |language=en |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102234018/https://apnews.com/article/china-russia-iran-naval-drills-oman-gulf-9f515b3246e4cbe0d98a35e8399dc177 |url-status=live}}</ref> === جوهري پروگرام === {{Main|ايران جو جوهري پروگرام}} ايران جو جوهري پروگرام 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref>{{Cite web |date=28 January 2007 |title=An atomic threat made in America |url=https://www.chicagotribune.com/nation-world/chi-061209atoms-day1-story-htmlstory.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405050620/http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/chi-061209atoms-day1-story,0,2034260.htmlstory |archive-date=5 April 2014 |access-date=28 December 2023 |website=[[شڪاگو ٽربيون]]}}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾، شاهه ايران جي جوهري توانائيءَ جي خواهشن کي ٻيهر جياريو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس چوڻ هو ته ملڪ کي "ان ڏينهن لاءِ ايندھن جا متبادل ذريعا گهرجن، جڏهن تيل جا ذخيرا ختم ٿي ويندا."<ref>{{Cite book |last1=Cumings |first1=Bruce |title=Inventing the Axis of Evil: The Truth about North Korea, Iran, and Syria |url=https://archive.org/details/inventingaxisofe00bruc |last2=Abrahamian |first2=Ervand |last3=Maʻoz |first3=Moshe |date=2004 |publisher=New Press: Distributed by W.W. Norton |isbn=978-1-56584-904-4 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/inventingaxisofe00bruc/page/137 137]}}</ref> [[اسلامي انقلاب]] کان پوءِ ايران پنهنجي جوهري پروگرام کي وڌيڪ وڌايو، ۽ ان جو مڪمل جوهري ايندھن چڪر، جنهن ۾ [[يورينيم افزودگي]] جون صلاحيتون پڻ شامل هيون، [[ايران جي جوهري پروگرام بابت نظريا|سخت بين الاقوامي ڳالهين]] ۽ [[ايران تي بين الاقوامي پابنديون|اقتصادي پابندين]] جو موضوع بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |date=20 February 2012 |title=Iran's Nuclear Program – Council on Foreign Relations |work=Council on Foreign Relations |url=http://www.cfr.org/iran/irans-nuclear-program/p16811 |access-date=1 May 2024 |archive-date=20 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220182315/http://www.cfr.org/iran/irans-nuclear-program/p16811}}</ref> ڪيترن ئي ملڪن خدشو ظاهر ڪيو آهي ته ايران شهري مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ جوهري ٽيڪنالاجي کي [[ايران ۽ وڏي پيماني تي تباهيءَ وارا هٿيار|جوهري هٿيارن جي پروگرام]] ڏانهن موڙي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Iran Could Make Fuel for Nuclear Bomb in Less Than 2 Weeks, Milley Says |url=https://www.voanews.com/a/iran-could-make-fuel-for-nuclear-bomb-in-less-than-2-weeks-milley-says-/7019023.html |access-date=1 May 2024 |publisher=[[وائس آف آمريڪا]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://www.voanews.com/a/iran-could-make-fuel-for-nuclear-bomb-in-less-than-2-weeks-milley-says-/7019023.html |url-status=live}}</ref> 2015ع ۾، ايران ۽ [[پي 5+1]] [[گڏيل جامع عمل جو منصوبو]] (JCPOA) تي متفق ٿيا، جنهن جو مقصد [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قرارداد 1929|اقتصادي پابندين جو خاتمو]] هو، جنهن جي بدلي ۾ ايران [[يورينيم افزودگي|افزودہ يورينيم]] جي پيداوار تي پابنديون قبول ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Iran Deal |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/node/328996 |access-date=1 May 2024 |website=The White House |language=en |archive-date=27 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240427112948/https://obamawhitehouse.archives.gov/node/328996 |url-status=live}}</ref> بهرحال، 2018ع ۾ [[گڏيل جامع عمل جي منصوبي مان آمريڪا جي واپسي|آمريڪا]]، [[ڊونلڊ ٽرمپ جي پهرين صدارت|ٽرمپ انتظاميا]] دوران، هن معاهدي مان نڪري ويو ۽ ايران تي ٻيهر پابنديون لاڳو ڪيون. ان قدم جي ايران ۽ پي 5+1 جي ٻين ميمبرن مخالفت ڪئي.<ref>{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=8 May 2018 |title=European leaders 'disappointed' in Trump's withdrawal from Iran deal |url=https://www.cnn.com/2018/05/08/europe/iran-deal-world-leaders-react/index.html |access-date=1 May 2024 |publisher=[[سي اين اين]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174028/https://www.cnn.com/2018/05/08/europe/iran-deal-world-leaders-react/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sparks |first=Grace |date=8 May 2018 |title=Majority say US should not withdraw from Iran nuclear agreement |url=https://www.cnn.com/2018/05/08/politics/poll-iran-agreement/index.html |access-date=1 May 2024 |publisher=[[سي اين اين]] |language=en |archive-date=8 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180508185901/https://www.cnn.com/2018/05/08/politics/poll-iran-agreement/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Schumann |first=Anna |date=11 May 2020 |title=A worthless withdrawal: Two years since President Trump abandoned the JCPOA |url=https://armscontrolcenter.org/a-worthless-withdrawal-two-years-since-president-trump-abandoned-the-jcpoa/ |access-date=8 May 2024 |website=Center for Arms Control and Non-Proliferation |language=en-US |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508113155/https://armscontrolcenter.org/a-worthless-withdrawal-two-years-since-president-trump-abandoned-the-jcpoa/ |url-status=live}}</ref> هڪ سال پوءِ، ايران معاهدي تي پنهنجي عملداري گهٽائڻ شروع ڪئي.<ref name=jcpoafp/> 2020ع تائين ايران اعلان ڪيو ته هو هاڻي معاهدي ۾ مقرر ڪيل ڪنهن به حد جو پابند نه رهندو.<ref>{{Cite web |date=5 January 2020 |title=Iran abandons enrichment limits in further step back from nuclear deal |url=https://www.france24.com/en/20200105-iran-abandons-enrichment-limits-in-further-step-back-from-nuclear-deal |access-date=1 May 2024 |publisher=[[فرانس 24]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://www.france24.com/en/20200105-iran-abandons-enrichment-limits-in-further-step-back-from-nuclear-deal |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 July 2019 |title=Iran nuclear deal: Government announces enrichment breach |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-48899243 |access-date=1 May 2024 |language=en-GB |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429162539/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-48899243 |url-status=live}}</ref> ان کان پوءِ ٿيندڙ اڳڀرائي ايران کي [[جوهري حدِ استطاعت]] واري حيثيت تائين وٺي آئي.<ref>{{Cite web |title=Iran approaches the nuclear threshold |url=https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2022/11/iran-approaches-the-nuclear-threshold/ |access-date=1 May 2024 |website=IISS |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174028/https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2022/11/iran-approaches-the-nuclear-threshold/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Motamedi |first=Maziar |title=Five years after Trump's exit, no return to the Iran nuclear deal |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/8/five-years-after-trumps-exit-no-return-to-the-iran-nuclear-deal |access-date=8 May 2024 |publisher=[[الجزيره]] |language=en |archive-date=7 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507150814/https://www.aljazeera.com/news/2023/5/8/five-years-after-trumps-exit-no-return-to-the-iran-nuclear-deal |url-status=live}}</ref><ref name=jcpoafp>{{Cite web |last=Lynch |first=Colum |date=16 May 2024 |title=Despite U.S. Sanctions, Iran Expands Its Nuclear Stockpile |url=https://foreignpolicy.com/2020/05/08/iran-advances-nuclear-program-withdrawal-jcpoa/ |access-date=8 May 2024 |website=Foreign Policy |language=en-US |archive-date=10 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510220143/https://foreignpolicy.com/2020/05/08/iran-advances-nuclear-program-withdrawal-jcpoa/ |url-status=live}}</ref> 2023 مطابق، ايران وٽ 60 سيڪڙو تائين افزودہ يورينيم موجود هو، جيڪو هٿيارن جي درجي جي افزودگيءَ جي تمام ويجهو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |last=Murphy |first=Francois |date=15 November 2023 |title=Iran's nuclear enrichment advances as it stonewalls UN, IAEA reports show. |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-nuclear-enrichment-advances-it-stonewalls-un-iaea-reports-show-2023-11-15/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206001632/http://www.reuters.com/world/middle-east/irans-nuclear-enrichment-advances-it-stonewalls-un-iaea-reports-show-2023-11-15/ |archive-date=6 December 2023 |access-date=20 December 2023 |website=[[رائٽرز]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 November 2023 |title=Iran advances nuclear enrichment while still barring inspectors; IAEA |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/15/iran-advances-nuclear-enrichment-while-still-barring-inspectors-iaea |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220233722/https://www.aljazeera.com/news/2023/11/15/iran-advances-nuclear-enrichment-while-still-barring-inspectors-iaea |archive-date=20 December 2023 |access-date=20 December 2023 |publisher=[[الجزيره]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 December 2023 |title=Iran Resumes Pace of 60% Uranium Enrichment, IAEA Says |url=https://www.voanews.com/a/iran-resumes-pace-of-60-uranium-enrichment-iaea-says-/7413491.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111105437/https://www.voanews.com/a/iran-resumes-pace-of-60-uranium-enrichment-iaea-says-/7413491.html |archive-date=11 January 2024 |access-date=11 January 2024 |publisher=[[وائس آف آمريڪا]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 February 2024 |title=Watchdog Report: Iran Has Further Increased Its Total Stockpile of Uranium |url=https://www.voanews.com/a/iaea-iran-uranium-stock-enriched-to-60-shrinks/7503307.html |access-date=8 May 2024 |publisher=[[وائس آف آمريڪا]] |language=en |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508113154/https://www.voanews.com/a/iaea-iran-uranium-stock-enriched-to-60-shrinks/7503307.html |url-status=live}}</ref> ڪجهه تجزيه نگار اڳ ئي ايران کي ''[[ڊي فيڪٽو]]'' (عملي طور) جوهري طاقت قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |date=19 April 2024 |title=Does Iran already have nuclear weapons? |url=https://www.washingtontimes.com/news/2024/feb/19/does-iran-already-have-nuclear-weapons/ |website=[[دي واشنگٽن ٽائيمز]] |access-date=15 March 2024 |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315102525/https://www.washingtontimes.com/news/2024/feb/19/does-iran-already-have-nuclear-weapons/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pletka |first=Danielle |date=18 April 2024 |title=Whatever Happened to Biden's Iran Policy? |url=https://foreignpolicy.com/2024/03/26/bidens-iran-policy-nuclear-deal-jcpoa/ |access-date=28 March 2024 |website=Foreign Policy |language=en-US |archive-date=27 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240327184237/https://foreignpolicy.com/2024/03/26/bidens-iran-policy-nuclear-deal-jcpoa/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cohen |first=Avner |date=21 March 2024 |title=Has Iran become a de facto nuclear state? |url=https://www.haaretz.com/opinion/2024-03-21/ty-article-opinion/.premium/has-iran-become-a-de-facto-nuclear-state/0000018e-61d8-d507-a1cf-63de494b0000 |access-date=1 May 2024 |work=Haaretz |language=en |archive-date=4 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604190301/https://www.haaretz.com/opinion/2024-03-21/ty-article-opinion/.premium/has-iran-become-a-de-facto-nuclear-state/0000018e-61d8-d507-a1cf-63de494b0000 |url-status=live}}</ref> === علائقائي اثر === {{Main|لبنان ۾ ايراني اثر|سيريائي گهرو ويڙهه ۾ ايراني مداخلت|عراق ۾ ايراني مداخلت (2014–هاڻوڪو)}} [[File:Axis of Resistance.svg|thumb|ايران ۽ ان جو [[اثر جو دائرو]]، جنهن کي [[مزاحمت جو محور]] چيو وڃي ٿو]] ايران جي نمايان اثر ۽ مضبوط موجودگي کي ڪڏهن ڪڏهن "نئين فارسي سلطنت جي صبح" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite news |author=Fereydoun Khavand |date=14 September 2017 |title=Are We Witnessing The Dawn Of A New Persian Empire? |work=Radio Farda |url=https://en.radiofarda.com/a/iran-influence-in-middle-east-new-empire/28735042.html |access-date=31 January 2024}}</ref><ref>{{Cite web |author=Masood Al-Zahid |date=28 May 2015 |title=Far-fetched Goal: Can Iran turn itself into a "neo-Persian Empire"? |url=https://futureuae.com/en-US/Mainpage/Item/1997/far-fetched-goal-can-iran-turn-itself-into-a-neo-persian-empire |access-date=31 January 2024 |website=Future Center |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Handberg |first=Hjalte |date=1 January 2019 |title=Understanding Iranian Proxy Warfare: A Historical Analysis of the Relational Development of the Islamic Republic of Iran and Iraqi Insurgencies |url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1482158/FULLTEXT01.pdf |website=Diva Portal}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 April 2024 |title=China, Russia and Iran Are Reviving the Age of Empires |url=https://www.bloomberg.com/opinion/features/2024-04-14/china-russia-and-iran-are-rebuilding-empires-to-defeat-us-europe |access-date=1 May 2024 |publisher=Bloomberg L.P. |language=en |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416070253/https://www.bloomberg.com/opinion/features/2024-04-14/china-russia-and-iran-are-rebuilding-empires-to-defeat-us-europe |url-status=live}}</ref> ڪجهه تجزيه نگارن ايراني اثر کي قوم جي فخري [[ايراني قوم پرستي|قومي ورثي]]، [[هخامنشي سلطنت|سلطنت]] ۽ [[ايران جي تاريخ|تاريخ]] سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{Cite web |last=Aaberg |first=John |date=15 September 2019 |title=Understanding Iranian Proxy Warfare: A Historical Analysis of the Relational Development of the Islamic Republic of Iran and Iraqi Insurgencies |url=http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1482158/FULLTEXT01.pdf |access-date=3 April 2024 |website=Diva Portal |archive-date=30 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330154657/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1482158/FULLTEXT01.pdf |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Rise of the Iranian Empire |url=http://www.thetower.org/article/the-rise-of-the-iranian-empire/ |access-date=31 January 2024 |website=The Tower |language=en-US |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131115021/http://www.thetower.org/article/the-rise-of-the-iranian-empire/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dagres |first=Holly |date=28 January 2019 |title=Persia is back, but in a different form |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/iransource/persia-is-back-but-in-a-different-form/ |access-date=31 January 2024 |website=Atlantic Council |language=en-US}}</ref> انقلاب کان پوءِ، ايران پنهنجي اثر کي علائقي اندر ۽ ان کان ٻاهر وڌايو.<ref>{{Cite web |date=1 August 2015 |title=The Challenge of Iran |url=https://iranprimer.usip.org/resource/challenge-iran |access-date=30 January 2024 |website=[[آمريڪي اداري براءِ امن]] |language=en |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130174231/https://iranprimer.usip.org/resource/challenge-iran}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran, a Geopolitical Player in the Middle East |url=https://www.iemed.org/publication/iran-a-geopolitical-player-in-the-middle-east/ |access-date=30 January 2024 |website= |language=en-US |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130174232/https://www.iemed.org/publication/iran-a-geopolitical-player-in-the-middle-east/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=G. P. F. |date=16 February 2018 |title=Iranian Expansion Spreads Beyond the Middle East |url=https://geopoliticalfutures.com/iranian-expansion-spreads-beyond-middle-east/ |access-date=31 January 2024 |website=Geopolitical Futures |language=en-US |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131115020/https://geopoliticalfutures.com/iranian-expansion-spreads-beyond-middle-east/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=New report reveals extent of Iran's growing Middle East influence |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/11/7/new-report-reveals-extent-of-irans-growing-middle-east-influence |access-date=31 January 2024 |publisher=[[الجزيره]] |language=en |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131115020/https://www.aljazeera.com/news/2019/11/7/new-report-reveals-extent-of-irans-growing-middle-east-influence |url-status=live}}</ref> هن رياستي ۽ غير رياستي ڌرين جي وسيع ڄار سان فوجي قوتون ٺاهيون، جنهن جي شروعات 1982ع ۾ لبنان ۾ حزب الله کان ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Kane |first=J. Robert |year=2018 |title=A Life Cycle Analysis of Hezbollah: Where the Group Came from and Where It Is Going |journal=American Intelligence Journal |volume=35 |issue=2 |pages=67–73 |jstor=26566567}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hezbollah's Record on War & Politics |url=https://www.wilsoncenter.org/article/hezbollahs-record-war-politics |access-date=30 January 2024 |website= |date=25 October 2023 |language=en |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131093311/https://www.wilsoncenter.org/article/hezbollahs-record-war-politics |url-status=live}}</ref> [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]] پنهنجي [[قدس فورس]] ذريعي ايراني اثر لاءِ اهم هو.<ref>{{Cite news |date=8 April 2019 |title=Profile: Iran's Revolutionary Guards |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-47852262 |access-date=30 January 2024 |language=en-GB |archive-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316054026/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-47852262 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hezbollah's Regional Activities in Support of Iran's Proxy Networks |url=https://www.mei.edu/publications/hezbollahs-regional-activities-support-irans-proxy-networks |access-date=30 January 2024 |website=[[وچ اوڀر انسٽيٽيوٽ]] |language=en |archive-date=13 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513224544/https://www.mei.edu/publications/hezbollahs-regional-activities-support-irans-proxy-networks |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=DeVore |first=Marc R. |year=2012 |title=Exploring the Iran-Hezbollah Relationship: A Case Study of how State Sponsorship affects Terrorist Group Decision-Making |journal=Perspectives on Terrorism |volume=6 |issue=4/5 |pages=85–107 |jstor=26296878}}</ref> لبنان ۾ بي استحڪامي (1980ع واري ڏهاڪي کان)،<ref>{{Cite journal |last=Kliot |first=N. |year=1987 |title=The Collapse of the Lebanese State |journal=Middle Eastern Studies |volume=23 |issue=1 |pages=54–74 |doi=10.1080/00263208708700688 |jstor=4283154}}</ref> عراق ۾ بي استحڪامي (2003ع کان)<ref>{{Cite news |date=19 March 2023 |title=War, insurgency, IS and instability: Iraq since the 2003 US invasion |url=https://www.theguardian.com/world/2023/mar/19/war-insurgency-is-and-instability-iraq-since-the-2003-us-invasion |access-date=30 January 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> ۽ يمن ۾ بي استحڪامي (2014ع کان)<ref>{{Cite web |date=17 October 2023 |title=The Saudi-led War in Yemen: Frequently Asked Questions {{!}} Friends Committee On National Legislation |url=https://www.fcnl.org/issues/middle-east-iran/saudi-led-war-yemen-frequently-asked-questions |access-date=30 January 2024 |website= |language=en |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128135958/https://www.fcnl.org/issues/middle-east-iran/saudi-led-war-yemen-frequently-asked-questions |url-status=live}}</ref> ايران کي پنهنجي سرحدن کان ٻاهر مضبوط اتحاد ۽ پير ڄمائڻ جو موقعو ڏنو. لبنان جي سماجي خدمتن، تعليم، معيشت ۽ سياست ۾ ايران جو نمايان اثر رهيو،<ref>{{Cite book |jstor=resrep20960.6 |title=Hezbollah's Intervention in the Syrian Conflict |last1=Ali |first1=Mohanad Hage |chapter=Hezbollahʼs Intervention in the Syrian Conflict |journal=Power Points Defining the Syria-Hezbollah Relationship |date=30 January 2024 |pages=8–13 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Akbar |first=Ali |date=8 August 2023 |title=Iran's soft power in the Middle East via the promotion of the Persian language |journal=Contemporary Politics |language=en |volume=29 |issue=4 |pages=424–445 |doi=10.1080/13569775.2023.2169305 |issn=1356-9775 |doi-access=free}}</ref> ۽ لبنان ايران کي [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] تائين رسائي فراهم ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Tehran's Corridor to the Mediterranean Sea – EUROPolitika |url=https://www.europolitika.com/tehrans-corridor-to-the-mediterranean-sea/ |access-date=30 January 2024 |language=tr |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130174232/https://www.europolitika.com/tehrans-corridor-to-the-mediterranean-sea/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 December 2023 |title=Iran Threatens Mediterranean Closure Over Gaza Without Saying How |url=https://www.voanews.com/a/iran-threatens-mediterranean-closure-over-gaza-without-saying-how/7409793.html |access-date=30 January 2024 |publisher=Voice of America |language=en |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130174231/https://www.voanews.com/a/iran-threatens-mediterranean-closure-over-gaza-without-saying-how/7409793.html |url-status=live}}</ref> اسرائيل خلاف حزب الله جون حڪمتِ عمليءَ واريون ڪاميابيون، جيئن [[2006ع جي لبنان جنگ|2006ع جي اسرائيل–حزب الله جنگ]] دوران ان جي علامتي فتح، [[شام ۽ فلسطين وارو علائقو|شام ۽ فلسطين واري علائقي]] ۾ ايران جي اثر کي وڌايو ۽ [[مسلم دنيا]] ۾ ان جي ڪشش کي مضبوط ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Iran Thrives In The Levant On Weakened States Threatened By Sunni Radicalism |url=https://www.hoover.org/research/iranian-corridor-middle-east-geopolitics-sectarianism-and-economic-integration |access-date=30 January 2024 |website=Hoover Institution |language=en |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130174230/https://www.hoover.org/research/iranian-corridor-middle-east-geopolitics-sectarianism-and-economic-integration |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite report |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA560123 |title=How to Contain Iranian Influence in the Levant |language=en |access-date=30 January 2024 |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130174232/https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA560123 |url-status=live}}</ref> [[2003ع ۾ عراق تي حملو|2003ع ۾ عراق تي آمريڪي حملي]] ۽ 2010ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[اسلامي رياست|داعش]] جي اچڻ کان پوءِ، ايران عراق ۾ مليشيا گروهن کي مالي مدد ڏني ۽ تربيت فراهم ڪئي.<ref name="Institute for the Study of War">{{Cite web |title=Institute for the Study of War |url=http://dev-isw.bivings.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325065358/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-24 |archive-date=25 March 2022 |access-date=23 March 2024 |website=Institute for the Study of War |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |author=Luca Nevola |author2=Miran Feyli |date=23 May 2023 |title=The Muqawama and Its Enemies: Shifting Patterns in Iran-Backed Shiite Militia Activity in Iraq |url=https://acleddata.com/2023/05/23/the-muqawama-and-its-enemies-shifting-patterns-in-iran-backed-shiite-militia-activity-in-iraq/ |access-date=30 January 2024 |website=ACLED |language=en-US |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130174231/https://acleddata.com/2023/05/23/the-muqawama-and-its-enemies-shifting-patterns-in-iran-backed-shiite-militia-activity-in-iraq/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |author=Crispin Smith |author2=Michael Knights |date=20 March 2023 |title=Remaking Iraq: How Iranian-Backed Militias Captured the Country |url=https://www.justsecurity.org/85566/remaking-iraq-how-iranian-backed-militias-captured-the-country/ |access-date=30 January 2024 |website=Just Security |language=en-US |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130174230/https://www.justsecurity.org/85566/remaking-iraq-how-iranian-backed-militias-captured-the-country/ |url-status=live}}</ref> ايران–عراق جنگ ۽ [[صدام حسين]] جي زوال کان پوءِ، ايران عراق جي سياست کي شڪل ڏني.<ref>{{Cite web |title=How Much Influence Does Iran Have in Iraq? |url=https://www.cfr.org/in-brief/how-much-influence-does-iran-have-iraq |access-date=30 January 2024 |website=Council on Foreign Relations |date=18 October 2022 |language=en |archive-date=30 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330011242/https://www.cfr.org/in-brief/how-much-influence-does-iran-have-iraq |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran is still the main foreign power in Iraq |url=https://www.ispionline.it/en/publication/iran-is-still-the-main-foreign-power-in-iraq-121476 |access-date=30 January 2024 |website=ISPI |language=en-US |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130175734/https://www.ispionline.it/en/publication/iran-is-still-the-main-foreign-power-in-iraq-121476 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Motamedi |first=Maziar |title=Where does Iran stand on neighbouring Iraq's political turmoil? |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/31/where-does-iran-stand-on-neighbouring-iraqs-political-turmoil |access-date=30 January 2024 |publisher=[[الجزيره]] |language=en |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130174230/https://www.aljazeera.com/news/2022/8/31/where-does-iran-stand-on-neighbouring-iraqs-political-turmoil |url-status=live}}</ref> 2014ع ۾ داعش خلاف عراق جي جدوجهد کان پوءِ، [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]] سان لاڳاپيل ڪمپنين، جهڙوڪ [[خاتم الانبياء تعميراتي هيڊڪوارٽر|خاتم الانبياء]]، عراق ۾ رستا، بجلي گهر، هوٽلون ۽ ڪاروبار ٺاهڻ شروع ڪيا، جنهن سان [[ڪووڊ-19]] کان اڳ لڳ ڀڳ 9 ارب آمريڪي ڊالرن جي ماليت وارو معاشي لنگهه ٺهيو.<ref>{{Cite web |script-title=fa:افزایش صادرات ایران به عراق تا 9 میلیارد دلار/ در تجارت با منطقه جایگاه مناسبی نداریم |url=https://khabarfarsi.com/u/111389054 |access-date=30 January 2024 |website=KhabarFarsi.com |language=fa |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130174231/https://khabarfarsi.com/u/111389054 |url-status=live}}</ref> [[File:Achaemenid Empire 500 BCE.jpg|thumb|500 ق.م. ۾ هخامنشي سلطنت]] [[يمني گهرو ويڙهه (2014–هاڻوڪي)|يمن جي گهرو ويڙهه]] دوران ايران حوثين کي فوجي مدد فراهم ڪئي،<ref>{{Cite web |title=The Houthis, Iran, and tensions in the Red Sea |url=https://www.mei.edu/publications/houthis-iran-and-tensions-red-sea |access-date=30 January 2024 |website=Middle East Institute |language=en |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130174230/https://www.mei.edu/publications/houthis-iran-and-tensions-red-sea |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 August 2021 |title=How Iran Helped Houthis Expand Their Reach |url=https://warontherocks.com/2021/08/how-iran-helped-houthis-expand-their-reach/ |access-date=30 January 2024 |website=War on the Rocks |language=en-US |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130174230/https://warontherocks.com/2021/08/how-iran-helped-houthis-expand-their-reach/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lester |first=Stephanie |date=19 December 2019 |title=Media Guide: Iran and the Yemeni Civil War |url=http://www.us-iran.org/resources/2019/12/19/media-guide-iran-and-the-yemeni-civil-war |access-date=30 January 2024 |website=American Iranian Council |language=en-US |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130174230/http://www.us-iran.org/resources/2019/12/19/media-guide-iran-and-the-yemeni-civil-war |url-status=live}}</ref> جيڪي [[زيدي مذهب|زيدي]] شيعا تحريڪ آهن، جيڪا 2004ع کان يمن جي [[سني اسلام|سني]] حڪومت خلاف وڙهي رهي آهي،<ref>{{Cite web |date=29 December 2023 |title=5 Things to Know About the Houthis, Their Attacks on Israel and the U.S., and Their Treatment of Yemen's Jews {{!}} AJC |url=https://www.ajc.org/news/5-things-to-know-about-the-houthis-their-attacks-on-israel-and-the-us-and-their-treatment-of |access-date=30 January 2024 |website= |language=en |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130174230/https://www.ajc.org/news/5-things-to-know-about-the-houthis-their-attacks-on-israel-and-the-us-and-their-treatment-of |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ignatius |first=David |date=16 January 2024 |title=Opinion {{!}} The Houthis sink an arrow into the West's Achilles' heel |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2024/01/16/red-sea-houthis-supply-chain-disruption/ |access-date=30 January 2024 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]] |language=en-US |issn=0190-8286 |archive-date=17 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117171545/https://www.washingtonpost.com/opinions/2024/01/16/red-sea-houthis-supply-chain-disruption/ |url-status=live}}</ref> ۽ جن [[ڳاڙهي سمنڊ جو بحران|نمايان طاقت]] حاصل ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Yemen's Houthi rebels seize cargo ship in Red Sea |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/19/yemens-houthi-rebels-seize-cargo-ship-in-red-sea-israel-blames-iran |access-date=23 March 2024 |publisher=[[الجزيره]] |language=en |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324024030/https://www.aljazeera.com/news/2023/11/19/yemens-houthi-rebels-seize-cargo-ship-in-red-sea-israel-blames-iran |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=2 March 2024 |title=A ship earlier hit by Yemen's Houthi rebels sinks in the Red Sea, the first vessel lost in conflict |url=https://apnews.com/article/yemen-houthi-rebels-rubymar-sinks-red-sea-fb64a490ce935756337ee3606e15d093 |access-date=23 March 2024 |website=[[اي پي نيوز]] |language=en |archive-date=23 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323071241/https://apnews.com/article/yemen-houthi-rebels-rubymar-sinks-red-sea-fb64a490ce935756337ee3606e15d093 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Clinch |first=Matt |date=25 March 2022 |title=Yemen's Houthis claim attack on Aramco facility after reports of a huge fire in Saudi city of Jeddah |url=https://www.cnbc.com/2022/03/25/reports-of-huge-fire-at-aramco-oil-facility-in-saudi-arabia.html |access-date=23 March 2024 |publisher=[[سي اين بي سي]] |language=en |archive-date=26 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220326083516/https://www.cnbc.com/2022/03/25/reports-of-huge-fire-at-aramco-oil-facility-in-saudi-arabia.html |url-status=live}}</ref> ايران جو افغانستان ۾ [[فاطميون ڊويزن]] جهڙن ويڙهاڪ گروهن ذريعي وڏو اثر آهي<ref>{{Cite web |date=13 February 2018 |title=Mission Accomplished? What's Next for Iran's Afghan Fighters in Syria |url=https://warontherocks.com/2018/02/mission-accomplished-whats-next-irans-afghan-fighters-syria/ |access-date=25 March 2024 |website=War on the Rocks |language=en-US |archive-date=14 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514235532/https://warontherocks.com/2018/02/mission-accomplished-whats-next-irans-afghan-fighters-syria/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 July 2021 |title=Iran's Tricky Balancing Act in Afghanistan |url=https://warontherocks.com/2021/07/irans-tricky-balancing-act-in-afghanistan/ |access-date=25 March 2024 |website=War on the Rocks |language=en-US |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322050754/https://warontherocks.com/2021/07/irans-tricky-balancing-act-in-afghanistan/ |url-status=live}}</ref> ۽ [[افغانستان حزب الله]]<ref> === جوهري پروگرام === {{Main|ايران جو جوهري پروگرام}} ايران جو جوهري پروگرام 1950ع واري ڏهاڪي کان شروع ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |date=28 January 2007 |title=An atomic threat made in America |url=https://www.chicagotribune.com/nation-world/chi-061209atoms-day1-story-htmlstory.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405050620/http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/chi-061209atoms-day1-story,0,2034260.htmlstory |archive-date=5 April 2014 |access-date=28 December 2023 |website=[[شڪاگو ٽربيون]]}}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شاهه ايران جي جوهري توانائيءَ وارين خواهشن کي ٻيهر جياريو، ڇاڪاڻ تہ هن دعويٰ ڪئي تہ ملڪ کي "ان ڏينهن لاءِ ايندھن جا متبادل ذريعا گهرجن، جڏهن تيل جا ذخيرا ختم ٿي ويندا."<ref>{{Cite book |last1=Cumings |first1=Bruce |title=Inventing the Axis of Evil: The Truth about North Korea, Iran, and Syria |url=https://archive.org/details/inventingaxisofe00bruc |last2=Abrahamian |first2=Ervand |last3=Maʻoz |first3=Moshe |date=2004 |publisher=New Press: Distributed by W.W. Norton |isbn=978-1-56584-904-4 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/inventingaxisofe00bruc/page/n148 137]}}</ref> [[اسلامي انقلاب]] کان پوءِ ايران پنهنجو جوهري پروگرام وڌايو، ۽ ان جو وسيع جوهري ايندھن چڪر، جنهن ۾ افزودگيءَ جون صلاحيتون به شامل هيون، [[ايران جي جوهري پروگرام بابت نظريا|سخت بين الاقوامي ڳالهين جو موضوع]] ۽ [[ايران تي بين الاقوامي پابنديون|اقتصادي پابندين]] جو سبب بڻيو.<ref>{{Cite web |date=20 February 2012 |title=Iran's Nuclear Program – Council on Foreign Relations |work=Council on Foreign Relations |url=http://www.cfr.org/iran/irans-nuclear-program/p16811 |access-date=1 May 2024 |archive-date=20 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220182315/http://www.cfr.org/iran/irans-nuclear-program/p16811}}</ref> ڪيترن ئي ملڪن خدشو ظاهر ڪيو آهي تہ ايران شهري جوهري ٽيڪنالاجي کي [[ايران ۽ وڏي پيماني تي تباهيءَ وارا هٿيار|هٿيارن جي پروگرام]] ڏانهن موڙي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Iran Could Make Fuel for Nuclear Bomb in Less Than 2 Weeks, Milley Says |url=https://www.voanews.com/a/iran-could-make-fuel-for-nuclear-bomb-in-less-than-2-weeks-milley-says-/7019023.html |access-date=1 May 2024 |publisher=[[وائس آف آمريڪا]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://www.voanews.com/a/iran-could-make-fuel-for-nuclear-bomb-in-less-than-2-weeks-milley-says-/7019023.html |url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ ايران ۽ [[پي 5+1]] [[گڏيل جامع عمل جو منصوبو|گڏيل جامع عمل جي منصوبي]] تي اتفاق ڪيو، جنهن جو مقصد [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قرارداد 1929|اقتصادي پابنديون ختم ڪرڻ]] هو، ان جي بدلي ۾ [[افزودہ يورينيم]] پيدا ڪرڻ تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون.<ref>{{Cite web |title=Iran Deal |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/node/328996 |access-date=1 May 2024 |website=The White House |language=en |archive-date=27 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240427112948/https://obamawhitehouse.archives.gov/node/328996 |url-status=live}}</ref> بهرحال 2018ع ۾ [[گڏيل جامع عمل جي منصوبي مان آمريڪا جي واپسي|آمريڪا]] [[ڊونلڊ ٽرمپ جي پهرين صدارت|ٽرمپ انتظاميا]] هيٺ ان معاهدي مان نڪري ويو ۽ پابنديون ٻيهر لاڳو ڪيون. هن قدم جي ايران ۽ پي 5+1 جي ٻين ميمبرن طرفان مخالفت ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=8 May 2018 |title=European leaders 'disappointed' in Trump's withdrawal from Iran deal |url=https://www.cnn.com/2018/05/08/europe/iran-deal-world-leaders-react/index.html |access-date=1 May 2024 |publisher=[[سي اين اين]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174028/https://www.cnn.com/2018/05/08/europe/iran-deal-world-leaders-react/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sparks |first=Grace |date=8 May 2018 |title=Majority say US should not withdraw from Iran nuclear agreement |url=https://www.cnn.com/2018/05/08/politics/poll-iran-agreement/index.html |access-date=1 May 2024 |publisher=[[سي اين اين]] |language=en |archive-date=8 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180508185901/https://www.cnn.com/2018/05/08/politics/poll-iran-agreement/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Schumann |first=Anna |date=11 May 2020 |title=A worthless withdrawal: Two years since President Trump abandoned the JCPOA |url=https://armscontrolcenter.org/a-worthless-withdrawal-two-years-since-president-trump-abandoned-the-jcpoa/ |access-date=8 May 2024 |website=Center for Arms Control and Non-Proliferation |language=en-US |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508113155/https://armscontrolcenter.org/a-worthless-withdrawal-two-years-since-president-trump-abandoned-the-jcpoa/ |url-status=live}}</ref> هڪ سال پوءِ ايران پنهنجي عملداري گهٽائڻ شروع ڪئي.<ref name=jcpoafp/> 2020ع تائين ايران اعلان ڪيو تہ اهو هاڻي معاهدي ۾ مقرر ڪيل ڪنهن به حد جي پابندي نه ڪندو.<ref>{{Cite web |date=5 January 2020 |title=Iran abandons enrichment limits in further step back from nuclear deal |url=https://www.france24.com/en/20200105-iran-abandons-enrichment-limits-in-further-step-back-from-nuclear-deal |access-date=1 May 2024 |publisher=[[فرانس 24]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://www.france24.com/en/20200105-iran-abandons-enrichment-limits-in-further-step-back-from-nuclear-deal |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 July 2019 |title=Iran nuclear deal: Government announces enrichment breach |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-48899243 |access-date=1 May 2024 |language=en-GB |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429162539/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-48899243 |url-status=live}}</ref> ان کان پوءِ ٿيل اڳڀرائي ايران کي [[جوهري ديرپائي|جوهري حد واري حيثيت]] تائين وٺي آئي آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran approaches the nuclear threshold |url=https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2022/11/iran-approaches-the-nuclear-threshold/ |access-date=1 May 2024 |website=IISS |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174028/https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2022/11/iran-approaches-the-nuclear-threshold/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Motamedi |first=Maziar |title=Five years after Trump's exit, no return to the Iran nuclear deal |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/8/five-years-after-trumps-exit-no-return-to-the-iran-nuclear-deal |access-date=8 May 2024 |publisher=[[الجزيره]] |language=en |archive-date=7 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507150814/https://www.aljazeera.com/news/2023/5/8/five-years-after-trumps-exit-no-return-to-the-iran-nuclear-deal |url-status=live}}</ref><ref name=jcpoafp/> نومبر 2023ع مطابق، ايران وٽ 60 سيڪڙو تائين فشن لائق مواد واري افزودہ يورينيم موجود هئي، جيڪا هٿيارن واري درجي جي ويجهو آهي.<ref>{{Cite web |last=Murphy |first=Francois |date=15 November 2023 |title=Iran's nuclear enrichment advances as it stonewalls UN, IAEA reports show. |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-nuclear-enrichment-advances-it-stonewalls-un-iaea-reports-show-2023-11-15/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206001632/http://www.reuters.com/world/middle-east/irans-nuclear-enrichment-advances-it-stonewalls-un-iaea-reports-show-2023-11-15/ |archive-date=6 December 2023 |access-date=20 December 2023 |website=[[رائٽرز]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 November 2023 |title=Iran advances nuclear enrichment while still barring inspectors; IAEA |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/15/iran-advances-nuclear-enrichment-while-still-barring-inspectors-iaea |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220233722/https://www.aljazeera.com/news/2023/11/15/iran-advances-nuclear-enrichment-while-still-barring-inspectors-iaea |archive-date=20 December 2023 |access-date=20 December 2023 |publisher=[[الجزيره]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 December 2023 |title=Iran Resumes Pace of 60% Uranium Enrichment, IAEA Says |url=https://www.voanews.com/a/iran-resumes-pace-of-60-uranium-enrichment-iaea-says-/7413491.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111105437/https://www.voanews.com/a/iran-resumes-pace-of-60-uranium-enrichment-iaea-says-/7413491.html |archive-date=11 January 2024 |access-date=11 January 2024 |publisher=[[وائس آف آمريڪا]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 February 2024 |title=Watchdog Report: Iran Has Further Increased Its Total Stockpile of Uranium |url=https://www.voanews.com/a/iaea-iran-uranium-stock-enriched-to-60-shrinks/7503307.html |access-date=8 May 2024 |publisher=[[وائس آف آمريڪا]] |language=en |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508113154/https://www.voanews.com/a/iaea-iran-uranium-stock-enriched-to-60-shrinks/7503307.html |url-status=live}}</ref> ڪجهه تجزيه نگار ايران کي اڳ ئي ''[[عملي طور]]'' جوهري طاقت سمجهن ٿا.<ref>{{Cite web |date=19 April 2024 |title=Does Iran already have nuclear weapons? |url=https://www.washingtontimes.com/news/2024/feb/19/does-iran-already-have-nuclear-weapons/ |website=[[دي واشنگٽن ٽائيمز]] |access-date=15 March 2024 |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315102525/https://www.washingtontimes.com/news/2024/feb/19/does-iran-already-have-nuclear-weapons/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pletka |first=Danielle |date=18 April 2024 |title=Whatever Happened to Biden's Iran Policy? |url=https://foreignpolicy.com/2024/03/26/bidens-iran-policy-nuclear-deal-jcpoa/ |access-date=28 March 2024 |website=Foreign Policy |language=en-US |archive-date=27 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240327184237/https://foreignpolicy.com/2024/03/26/bidens-iran-policy-nuclear-deal-jcpoa/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cohen |first=Avner |date=21 March 2024 |title=Has Iran become a de facto nuclear state? |url=https://www.haaretz.com/opinion/2024-03-21/ty-article-opinion/.premium/has-iran-become-a-de-facto-nuclear-state/0000018e-61d8-d507-a1cf-63de494b0000 |access-date=1 May 2024 |work=Haaretz |language=en |archive-date=4 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604190301/https://www.haaretz.com/opinion/2024-03-21/ty-article-opinion/.premium/has-iran-become-a-de-facto-nuclear-state/0000018e-61d8-d507-a1cf-63de494b0000 |url-status=live}}</ref> == معيشت == {{Main|ايران جي معيشت}} {{See also|ايران ۾ سبسڊيون|ايران ۾ بئنڪنگ ۽ بيمو}} 2024 مطابق، ايران [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] مطابق [[جي ڊي پي جي لحاظ کان ملڪن جي فهرست|دنيا جي 19هين وڏي معيشت]] آهي. اها [[مخلوط معيشت|مخلوط]] معيشت آهي، جنهن ۾ [[منصوبابند معيشت|مرڪزي منصوبابندي]]، تيل ۽ ٻين وڏن ادارن جي [[رياستي ملڪيت]]، ڳوٺاڻي زراعت، ۽ ننڍي پيماني تي خانگي واپار ۽ خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.traveldocs.com/ir/economy.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608192955/http://www.traveldocs.com/ir/economy.htm |archive-date=8 June 2011 |title=Iran economy |access-date=18 June 2011}}</ref> خدمتون جي ڊي پي ۾ سڀ کان وڏو حصو ڏين ٿيون، ان کان پوءِ صنعت ([[ايران ۾ کاڻيون|کاڻيون]] ۽ پيداواري صنعت) ۽ [[ايران ۾ زراعت|زراعت]] اچن ٿيون.<ref>[http://www.turquoisepartners.com/iraninvestment/IIM-AprMay12.pdf ''Iran Investment Monthly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031023806/http://www.turquoisepartners.com/iraninvestment/IIM-AprMay12.pdf |date=31 October 2013 }}. Turquoise Partners (April 2012). Retrieved 24 July 2012.</ref> معيشت پنهنجي هائيڊروڪاربان شعبي، پيداواري صنعت ۽ مالي خدمتن سبب نمايان آهي.<ref>{{Cite web |title=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/iran/overview |access-date=24 December 2023 |publisher=World Bank |language=en |archive-date=4 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704155746/https://www.worldbank.org/en/country/iran/overview |url-status=live}}</ref> دنيا جي [[ايران جا تيل جا ذخيرا|تيل جي ذخيرن]] جي 10 سيڪڙو ۽ [[ايران جا قدرتي گئس جا ذخيرا|گئس جي ذخيرن]] جي 15 سيڪڙو سان، ايران هڪ [[توانائي سپر پاور]] آهي. [[ايران جي صنعت|40 کان وڌيڪ صنعتون]] سڌو سنئون [[تهران اسٽاڪ ايڪسچينج]] سان لاڳاپيل آهن. [[File:Tehran Stock Exchange 3513534.jpg|thumb|upright=.8|[[تهران اسٽاڪ ايڪسچينج]]]] تهران ايران جي اقتصادي طاقت جو مرڪز آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Tehran (Iran): People – Britannica Online Encyclopedia |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/585619/Tehran/276311/Economy |access-date=21 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121123001337/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/585619/Tehran/276311/Economy |archive-date=23 November 2012 |url-status=live}}</ref> ايران جي سرڪاري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو افرادي قوت ۽ وڏن صنعتي ادارن جا 45 سيڪڙو تهران ۾ واقع آهن، ۽ انهن ادارن جي اڌ ملازمن جو تعلق حڪومت سان آهي.<ref>{{cite web |author=Cordesman, Anthony H. |date=23 September 2008 |title=The US, Israel, the Arab States and a Nuclear Iran. Part One: Iranian Nuclear Programs |url=http://csis.org/files/media/csis/pubs/081006_iran_nuclear.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100806042511/http://csis.org/files/media/csis/pubs/081006_iran_nuclear.pdf |archive-date=6 August 2010 |access-date=25 September 2010 |work=Center for Strategic and International Studies}}</ref> [[ايران جو مرڪزي بئنڪ]] ڪرنسي، يعني [[ايراني ريال]]، جي ترقي ۽ ان جي برقرار رکڻ جو ذميوار آهي. حڪومت [[ايران ۾ واپاري يونينن جي فهرست|واپاري يونينن]] کي، [[ايراني مزدور قانون|اسلامي مزدور ڪائونسلن]] کان سواءِ، تسليم نٿي ڪري، جيڪي ملازمن ۽ سيڪيورٽي ادارن جي منظوريءَ جي تابع آهن.<ref name="ayatoil">{{cite news |title=Iran's banned trade unions: Aya-toiling |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21576408-though-watched-and-muzzled-independent-labour-unions-are-stirring-aya-toiling |access-date=23 June 2013 |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |date=20 April 2013 |archive-date=23 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623080810/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21576408-though-watched-and-muzzled-independent-labour-unions-are-stirring-aya-toiling |url-status=live}}</ref> ايران پهريون ملڪ هو جنهن 2010ع جي سرءُ ۾ [[آفاقي بنيادي آمدني|قومي بنيادي آمدني]] متعارف ڪرائي.<ref>{{cite news |date=23 June 2011 |title=Iran's bold economic reform: Economic jihad |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2011/06/23/economic-jihad |newspaper=The Economist}}</ref> 2022ع ۾ بيروزگاري 9 سيڪڙو هئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/iran/unemployment-rate |title=Iran Unemployment Rate |access-date=7 June 2024 |archive-date=8 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108141105/https://www.ceicdata.com/en/indicator/iran/unemployment-rate |url-status=live}}</ref> [[ايران جي سياست#بجيٽ|بجيٽ خسارا]] هڪ دائمي مسئلو رهيا آهن، اڪثر ڪري [[ايران ۾ سبسڊيون|وڏين رياستي سبسڊين]] سبب، جن ۾ کاڌي پيتي جون شيون ۽ خاص طور تي پيٽرول شامل آهن؛ صرف توانائي لاءِ 2022ع ۾ اهي سبسڊيون 100&nbsp;ارب ڊالرن تائين پهتيون.<ref>{{Cite web |url=https://www.iranintl.com/en/202205093109 |title=Senior Official Says Iran Paying $100 Billion In Energy Subsidies |website=Iran International |date=9 May 2022 |access-date=7 June 2024 |archive-date=4 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604142038/https://www.iranintl.com/en/202205093109 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.payvand.com/news/07/jan/1295.html |title=Ahmadinejad's Achilles Heel: The Iranian Economy |website= |access-date=18 June 2011 |archive-date=10 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010061417/http://www.payvand.com/news/07/jan/1295.html}}</ref> 2010ع ۾ اقتصادي سڌارن جي منصوبي جو مقصد سبسڊين کي آهستي آهستي گهٽائڻ ۽ انهن جي جاءِ تي هدف وار سماجي مدد ڏيڻ هو. مقصد آزاد منڊي جي اگهن ڏانهن وڃڻ ۽ پيداوار ۽ سماجي انصاف وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://go.worldbank.org/KQD2RP3RX0 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20110210062245/http://go.worldbank.org/KQD2RP3RX0 |archive-date=10 February 2011 |title=Iran – Country Brief |access-date=30 January 2010}}</ref> انتظاميا سڌارا جاري رکي ٿي ۽ ظاهر ڪري ٿي تہ اها تيل تي دارومدار رکندڙ معيشت کي متنوع بڻائيندي. ايران [[ايران ۾ حياتياتي ٽيڪنالاجي|حياتياتي ٽيڪنالاجي]]، [[ايران ۾ ڪيميا|نانو ٽيڪنالاجي]] ۽ [[ايران ۾ دواسازي|دواسازي]] جون صنعتون ترقي ڏنيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.nanovip.com/nanotechnology-companies/iran |archive-url=https://web.archive.org/web/20061114070827/http://www.nanovip.com/nanotechnology-companies/iran |archive-date=14 November 2006 |title=List of Iranian Nanotechnology companies |access-date=21 June 2013}}</ref> حڪومت [[ايران ۾ نجڪاري|صنعتن جي نجڪاري]] ڪري رهي آهي. ايران وچ اوڀر ۾ موٽر گاڏين جي پيداوار، ٽرانسپورٽ، تعميراتي سامان، گهريلو اوزارن، خوراڪ ۽ زرعي شين، هٿيارن، دواسازي، اطلاعاتي ٽيڪنالاجي ۽ پيٽروڪيميڪلن جي پيداوار ۾ اڳواڻ صنعتون رکي ٿو.<ref name="Economy">{{cite web |url=https://www.uktradeinvest.gov.uk/ukti/appmanager/ukti/countries?_nfls=false&_nfpb=true&_pageLabel=CountryType1&navigationPageId=/iran |archive-url=https://web.archive.org/web/20060213220829/https://www.uktradeinvest.gov.uk/ukti/appmanager/ukti/countries?_nfls=false&_nfpb=true&_pageLabel=CountryType1&navigationPageId=%2Firan |archive-date=13 February 2006 |title=UK Trade & Investment |date=13 February 2006 |access-date=21 June 2013}}</ref> اهو دنيا جي مٿين پنج پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[خوباني]]، [[چيري|چيريون]]، [[کيرو|کيرا]] ۽ [[گهرڪن]]، [[کجيءَ جو وڻ#وضاحت|کجورون]]، [[عام انجير|انجير]]، [[پستو|پستا]]، [[سفرجل]]، [[اخروٽ]]، [[ڪيوي ميوو]] ۽ [[هنداڻو|هنداڻا]] پيدا ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |title=FAOSTAT |website=FAO |access-date=7 June 2024 |archive-date=12 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112130804/https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |url-status=live}}</ref> [[ايران تي بين الاقوامي پابنديون|ايران تي بين الاقوامي پابندين]] معيشت کي نقصان پهچايو آهي.<ref name="everend">{{cite news |title=Iran and sanctions: When will it ever end? |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/08/18/when-will-it-ever-end |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=23 June 2013 |date=18 August 2012 |archive-date=30 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530021803/http://www.economist.com/node/21560596 |url-status=live}}</ref> ايران انهن ٽن ملڪن مان هڪ آهي، جنهن [[وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ موسمي تبديلي|موسمي تبديلي]] کي محدود ڪرڻ لاءِ [[پيرس معاهدو]] منظور نه ڪيو آهي، جيتوڻيڪ عالمن جو چوڻ آهي تہ اهو ملڪ لاءِ فائديمند هوندو.<ref>{{cite journal |last1=Larch |first1=Mario |last2=Wanner |first2=Joschka |title=The consequences of non-participation in the Paris Agreement |journal=European Economic Review |date=April 2024 |volume=163 |article-number=104699 |doi=10.1016/j.euroecorev.2024.104699 |hdl=10419/302105 |hdl-access=free}}</ref> ايران کي وڏي افراطِ زر<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.DEFL.KD.ZG?locations=IR |access-date=10 March 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran Datasets |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/IRN |access-date=10 March 2025 |website=IMF}}</ref> ۽ خاص طور تي [[ايران ۾ خوراڪ جي افراطِ زر|کاڌي پيتي جي اگهن ۾ تيز واڌ]] جو سامنا آهي. ان جو هڪ وڏو ڪارڻ معيشت ۾ اسلامي انقلابي گارڊ ڪورز جي شموليت آهي،<ref>{{cite book |last1=Wehrey |first1=Frederic |chapter=Economic Expansion: The IRGCʹs Business Conglomerate and Public Works |date=2009 |title=The Rise of the Pasdaran |url=https://archive.org/details/riseofpasdaranas0000unse |pages=[https://archive.org/details/riseofpasdaranas0000unse/page/55 55]–76 |series=Assessing the Domestic Roles of IranA's Islamic Revolutionary Guards Corps |publisher=RAND Corporation |isbn=978-0-8330-4620-8 |last2=Green |first2=Jerrold D. |last3=Nichiporuk |first3=Brian |last4=Nader |first4=Alireza |last5=Hansell |first5=Lydia |last6=Nafisi |first6=Rasool |last7=Bohandy |first7=S. R. |jstor=10.7249/mg821osd.12}}</ref> خاص طور تي زراعت ۽ خوراڪ جي شعبن ۾، پر ساڳئي وقت مزاحمت جي محور تي ٿيندڙ اهم خرچ به عوامي خساري کي وڌائين ٿا.<ref>{{Cite web |last=Amiri |first=Hoshang |date=27 May 2025 |title=Iran's Government Budget Deficit Worsened During Ebrahim Raisi's Presidency |url=https://iranfocus.com/economy/51255-irans-government-budget-deficit-worsened-during-ebrahim-raisis-presidency/ |access-date=10 March 2025 |website=Iran Focus |language=en-US}}</ref> === سياحت === {{Main|ايران ۾ سياحت}} [[File:Kish Island, Persian Gulf, Iran.jpg|thumb|هر سال لڳ ڀڳ 12 ملين سياح [[ڪيش ٻيٽ]] جو دورو ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Kish Island, Hormozgan province – ITTO |url=https://itto.org/iran/city/Kish-Island/ |access-date=9 January 2024 |website=itto.org}}</ref>]] [[ڪووڊ-19 وبا]] کان اڳ سياحت تيزيءَ سان وڌي رهي هئي، 2019ع ۾ لڳ ڀڳ 9 ملين پرڏيهي سياحن تائين پهتي، ۽ اهو دنيا جو ٽيون تيز ترين وڌندڙ سياحتي مرڪز هو.<ref>{{Cite web |date=18 August 2019 |title=Iran's tourist arrivals grow to over 8 Million: Minister |url=https://en.irna.ir/news/83911482/Iran-s-tourist-arrivals-grow-to-over-8-million-Minister |access-date=7 December 2023 |website=Irna |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207181819/https://en.irna.ir/news/83911482/Iran-s-tourist-arrivals-grow-to-over-8-million-Minister |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 December 2023 |title=Iran Third Fastest Growing Tourism Destination In 2019: UNWTO |url=https://www.mcth.ir/english/news/ID/50639 |access-date=7 December 2023 |website=MCTH |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207180653/https://www.mcth.ir/english/news/ID/50639}}</ref> 2022ع ۾ هن معيشت ۾ پنهنجو حصو وڌائي 5 سيڪڙو ڪيو.<ref>{{Cite web |date=29 April 2024 |title=Iran's tourism industry up by 21% in 2023 |url=https://en.mehrnews.com/news/214503/Iran-s-tourism-industry-up-by-21-in-2023 |access-date=1 May 2024 |agency=[[مهر نيوز ايجنسي]] |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429085210/https://en.mehrnews.com/news/214503/Iran-s-tourism-industry-up-by-21-in-2023 |url-status=live}}</ref> 2023ع ۾ ايران جي سياحت ۾ 43 سيڪڙو واڌ ٿي، جنهن سان 6 ملين پرڏيهي سياح آيا.<ref>{{Cite news |date=28 May 2024 |script-title=fa:بازدید ۶ میلیون گردشگر خارجی از ایران در یک سال/ صعود ۶ پله‌ای ایران در رده‌بندی گردشگری |url=https://www.irna.ir/news/85492058/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%DB%B6%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%B5%D8%B9%D9%88%D8%AF-%DB%B6-%D9%BE%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C |agency=[[اسلامي جمهوريه نيوز ايجنسي]] |access-date=28 May 2024 |archive-date=28 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240528112554/https://www.irna.ir/news/85492058/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%DB%B6%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%B5%D8%B9%D9%88%D8%AF-%DB%B6-%D9%BE%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C |url-status=live }}</ref> حڪومت 2023ع ۾ 60 ملڪن لاءِ ويزا گهرجون ختم ڪيون.<ref>{{Cite web |last=Kryeziu |first=Alza |date=17 April 2024 |title=Half of the World Now Granted Visa-Free Access to Iran |url=https://visaguide.world/news/half-of-the-world-now-granted-visa-free-access-to-iran/ |access-date=15 May 2024 |website= |language=en-US |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418095000/https://visaguide.world/news/half-of-the-world-now-granted-visa-free-access-to-iran/ |url-status=live}}</ref> 98 سيڪڙو دورا تفريح لاءِ آهن، جڏهن تہ 2 سيڪڙو ڪاروبار لاءِ آهن، جيڪو ملڪ جي سياحتي منزل طور ڪشش کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=29 April 2024 |title=Revival rhythm: Iran's tourism blooms by 21% |url=https://www.tehrantimes.com/news/497821/Revival-rhythm-Iran-s-tourism-blooms-by-21 |access-date=1 May 2024 |website=[[تهران ٽائيمز]] |language=en |archive-date=6 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240506165621/https://www.tehrantimes.com/news/497821/Revival-rhythm-Iran-s-tourism-blooms-by-21 |url-status=live}}</ref> راڄڌاني سان گڏ، سڀ کان وڌيڪ مشهور سياحتي منزلون [[اصفهان]]، [[شيراز]] ۽ [[مشهد]] آهن.<ref>[http://www.tehrantimes.com/PDF/10978/10978-7.pdf Sightseeing and excursions in Iran] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150418212600/http://www.tehrantimes.com/PDF/10978/10978-7.pdf |date=18 April 2015 }}. ''[[تهران ٽائيمز]]'', 28 September 2010. Retrieved 22 March 2011.</ref> ٻين اولهه ايشيائي ملڪن مان ايندڙ مسافرن ۾ 2023ع جي پهرين ستن مهينن ۾ 31 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref>{{Cite web |date=12 December 2023 |title=Foreign arrivals in Iran reach 4.4 million in 8 months, up by 48.5% y/y |url=https://www.tehrantimes.com/news/492481/Foreign-arrivals-in-Iran-reach-4-4-million-in-8-months-up-by |access-date=18 January 2024 |website=[[تهران ٽائيمز]] |language=en |archive-date=16 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231216120727/https://www.tehrantimes.com/news/492481/Foreign-arrivals-in-Iran-reach-4-4-million-in-8-months-up-by |url-status=live}}</ref> گهريلو سياحت دنيا جي وڏين سياحتي منڊين مان هڪ آهي؛ ايراني سياحن 2021ع ۾ 33 ارب ڊالر خرچ ڪيا.<ref>{{Cite web |date=15 December 2023 |title=Iran's tourism among the top 20 countries |url=https://newspaper.irandaily.ir/7386/5/4874 |website=Iran Daily |access-date=15 December 2023 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215175941/https://newspaper.irandaily.ir/7386/5/4874 |url-status=live}}</ref><ref name="BYI">{{Cite book |last1=Ayse |first1=Valentine |url=http://www.investiniran.ir/en/filepool/26?redirectpage=%2fen%2febook |last2=Nash |first2=Jason John |last3=Leland |first3=Rice |date=2013 |title=The Business Year 2013: Iran |place=London |publisher=The Business Year |page=166 |isbn=978-1-908180-11-7 |access-date=23 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227193349/http://www.investiniran.ir/en/filepool/26?redirectpage=%2Fen%2Febook |archive-date=27 December 2016}}</ref><ref name="MACooper2012">{{cite book |author1=Brian Boniface, MA |author2=Chris Cooper |author3=Robyn Cooper |title=Worldwide Destinations: The geography of travel and tourism |url=https://books.google.com/books?id=U9CzLp7n6mgC&pg=PA362 |year=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-00113-0 |page=362}}</ref> ايران 2026ع تائين سياحت واري شعبي ۾ 32 ارب ڊالرن جي سيڙپڪاري جو منصوبو رکي ٿو.<ref>{{Cite web |date=10 January 2023 |title=Iran sets up funds for tourism development |url=https://www.tehrantimes.com/news/480690/Iran-sets-up-fund-for-tourism-development |website=[[تهران ٽائيمز]] |access-date=15 December 2023 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215180959/https://www.tehrantimes.com/news/480690/Iran-sets-up-fund-for-tourism-development |url-status=live}}</ref> === زراعت ۽ ماهيگيري === {{Main|ايران ۾ زراعت}} [[File:Ali Azad.jpg|thumb|اتر ايران جي [[بندپي]] ۾ هڪ [[ساريال جو کيت]]]] ايران جي سطح واري ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پوکيءَ جي زمين لاءِ مناسب آهي. ڪل زميني ايراضيءَ جو صرف 12 سيڪڙو حصو پوک هيٺ آهي، ۽ پوکيل ايراضيءَ جي هڪ ٽئين حصي کان گهٽ زمين کي آبپاشي ملي ٿي. باقي حصو [[باراني زراعت]] لاءِ استعمال ٿئي ٿو. زرعي پيداوارن مان لڳ ڀڳ 92 سيڪڙو پاڻيءَ تي دارومدار رکن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Agriculture in Iran |url=http://www.iranicaonline.org/articles/agriculture-in-iran |access-date=19 February 2016 |archive-date=4 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804020304/http://www.iranicaonline.org/articles/agriculture-in-iran |url-status=live}}</ref> ملڪ جي اولهائين ۽ اتر-اولهائين حصن ۾ سڀ کان وڌيڪ زرخيز مٽي موجود آهي. ايران جو [[خوراڪ جي سلامتي]] وارو اشاريو لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |date=7 August 2014 |title=Iran Food security |url=http://www.futuredirections.org.au/publication/iran-s-food-security/ |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507130724/http://www.futuredirections.org.au/publication/iran-s-food-security/ |archive-date=7 May 2016 |access-date=19 February 2016}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Seyf |first=Ahmad |year=1984 |title=Technical Changes in Iranian Agriculture, 1800–1906 |journal=Middle Eastern Studies |volume=20 |issue=4 |pages=142–154 |doi=10.1080/00263208408700603 |jstor=4283034}}</ref> ايران جي زميني ايراضيءَ جو 3 سيڪڙو حصو چرڻ ۽ چارا پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. چرڻ جو گهڻو حصو اڪثر نيم خشڪ چراگاهن تي، جبلن وارن علائقن ۾ ۽ مرڪزي ايران جي وڏن ريگستانن جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٿئي ٿو. 1990ع واري ڏهاڪي دوران حڪومت جي ترقي پسند ڪوششن ۽ ترغيبن زرعي پيداوار کي بهتر ڪيو، جنهن سان ايران کي خوراڪ جي پيداوار ۾ قومي خودڪفالت ٻيهر قائم ڪرڻ واري هدف ڏانهن مدد ملي. [[ڪئسپين سمنڊ]]، [[فارسي نار]]، [[نار عمان]] ۽ ڪيترن ئي دريائي طاسن تائين رسائي ايران کي بهترين ماهيگيري ترقي ڏيڻ جي صلاحيت فراهم ڪري ٿي. حڪومت 1952ع ۾ تجارتي ماهيگيريءَ جو ڪنٽرول سنڀاليو. ماهيگيريءَ جي ڍانچي جي توسيع ايران کي ڏکڻ وارن پاڻيءَ مان هر سال اندازاً 700,000 ٽن مڇي حاصل ڪرڻ جي قابل بڻايو. انقلاب کان پوءِ اندروني پاڻيءَ مان مڇي پيدا ڪرڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. 1976ع کان 2004ع تائين، رياستي ۽ خانگي شعبن طرفان اندروني پاڻيءَ مان گڏيل شڪار 1,100 ٽن کان وڌي 110,175 ٽن ٿي ويو.<ref name="loc3"><!--http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/pdf/CS_Iran.pdf {{PD-notice}}-->{{Cite web |title=About this Collection &#124; Country Studies &#124; Digital Collections &#124; Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/country-studies/about-this-collection/ |website=[[لائبريري آف ڪانگريس]] |access-date=7 June 2024 |archive-date=25 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625213643/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cltoc.html |url-status=live}}</ref> ايران [[ڪيويار]] جو دنيا جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ۽ برآمد ڪندڙ ملڪ آهي، جيڪو هر سال 300 ٽن کان وڌيڪ ڪيويار برآمد ڪري ٿو.<ref name="news.bbc.co.uk2">{{cite news |date=19 June 2001 |title=Crunch time for Caspian caviar |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1394717.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327033334/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1394717.stm |archive-date=27 March 2010 |access-date=23 April 2010 |work=BBC News}}</ref><ref>{{cite web |title=Iransaga – Iran The Country, The Land |url=http://www.art-arena.com/land.htm |access-date=21 January 2012 |archive-date=26 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026160712/http://art-arena.com/land.htm |url-status=live}}</ref> === صنعت ۽ خدمتون === {{Main|ايران جي صنعت}} [[File:IKCO Reera 01 2023-09-01.jpg|thumb|ايران دنيا جو 16هون وڏو ڪار ٺاهيندڙ ملڪ آهي، جنهن ۾ [[ايران خودرو|آئي ڪي سي او]] [[وچ اوڀر]]، [[وچ ايشيا]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ سڀ کان وڏو آهي.<ref>{{Cite web |date=13 May 2011 |title=Iran Khodro Rail Industries Factory Inaugurated |url=http://en.iccim.ir/index.php?option=com_content&task=view&id=275&Itemid=53 |access-date=17 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513171714/http://en.iccim.ir/index.php?option=com_content&task=view&id=275&Itemid=53 |archive-date=13 May 2011}}</ref>]] 2024ع ۾، ايران عالمي ڪار سازيءَ ۾ 16هين نمبر تي هو، جيڪو [[برطانيا]]، [[اٽلي]] ۽ روس کان اڳتي هو.<ref>{{Cite web |date=30 March 2024 |title=Iran takes world's 16th place in car manufacturing: OICA |url=https://en.mehrnews.com/news/213366/Iran-takes-world-s-16th-place-in-car-manufacturing-OICA |access-date=31 March 2024 |agency=[[مهر نيوز ايجنسي]] |language=en |archive-date=31 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240331012940/https://en.mehrnews.com/news/213366/Iran-takes-world-s-16th-place-in-car-manufacturing-OICA |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran takes world's 16th place in car manufacturing: OICA |url=https://nournews.ir/en/news/168914/news/168914/Iran-takes-world%27s-16th-place-in-car-manufacturing-OICA |access-date=31 March 2024 |website= |language=en}}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ايران 2023ع ۾ 1.188 ملين ڪارون ٺاهيون، جيڪا گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ 12 سيڪڙو واڌ هئي. ايران وينزويلا، روس ۽ بيلاروس جهڙن ملڪن ڏانهن ڪارون برآمد ڪري ٿو. 2008ع کان 2009ع تائين ايران سالياني صنعتي پيداوار جي واڌ جي شرح ۾ 69هين نمبر کان ٽپو ڏئي 28هين نمبر تي پهچي ويو.<ref>{{Cite web |date=27 February 2010 |title=Iran advances 41 places in industrial production |url=https://www.tehrantimes.com/news/215089/Iran-advances-41-places-in-industrial-production |access-date=10 January 2024 |website=[[تهران ٽائيمز]] |language=en |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110114053/https://www.tehrantimes.com/news/215089/Iran-advances-41-places-in-industrial-production |url-status=live}}</ref> ايراني [[عام ٺيڪيدار|ٺيڪيدارن]] کي [[ايران ۾ بندن ۽ ڊيمن جي فهرست|ڊيمن]]، [[ايران ۾ ٽرانسپورٽ|پلن، روڊن]]، [[ايران ۾ تعمير|عمارتن]]، [[اسلامي جمهوريه ايران ريلويز|ريلويز]]، [[ايران ۾ بجلي گهرن جي فهرست|بجلي پيداوار]]، ۽ [[نيشنل ايراني آئل ڪمپني|گئس، تيل]] ۽ [[نيشنل ايراني پيٽروڪيميڪل ڪمپني|پيٽروڪيميڪل]] صنعتن جي تعمير جي مختلف شعبن ۾ ڪيترائي پرڏيهي ٽينڊر ٺيڪا مليا آهن. 2011ع ۾ لڳ ڀڳ 66 ايراني صنعتي ڪمپنيون 27 ملڪن ۾ منصوبا هلائي رهيون هيون.<ref>{{Cite web |date=1 April 2011 |title=Iran doing industrial projects in 27 countries |url=https://en.mehrnews.com/news/45255/Iran-doing-industrial-projects-in-27-countries |access-date=10 January 2024 |agency=[[مهر نيوز ايجنسي]] |language=en}}</ref> ايران 2001ع کان 2011ع تائين 20 ارب ڊالرن کان وڌيڪ ماليت جون فني ۽ انجنيئرنگ خدمتون برآمد ڪيون. مقامي خام مال جي دستيابي، [[ايران ۾ کاڻيون|مالا مال معدني ذخيرا]] ۽ تجربيڪار افرادي قوت، سڀني ٽينڊر کٽڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{Cite web |date=28 January 2011 |script-title=fa:سازمان توسعه تجارت ایران |url=http://en.tpo.ir/documents/document/11970/12498/Technical-Engineering-Services.aspx |access-date=10 January 2024 |archive-date=28 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110128131844/http://en.tpo.ir/documents/document/11970/12498/Technical-Engineering-Services.aspx}}</ref> وڏين صنعتي ڪمپنين مان 45 سيڪڙو تهران ۾ واقع آهن، ۽ انهن جي لڳ ڀڳ اڌ مزدورن جو ڪم حڪومت لاءِ آهي.<ref>{{Cite web |url=http://csis.org/files/media/csis/pubs/081006_iran_nuclear.pdf |title=The US, Israel, the Arab States and a Nuclear Iran |access-date=10 January 2024 |archive-date=6 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100806042511/http://csis.org/files/media/csis/pubs/081006_iran_nuclear.pdf}}</ref> ايراني پرچون صنعت وڏي حد تائين ڪوآپريٽو ادارن جي هٿ ۾ آهي، جن مان گهڻا حڪومت جي سرپرستيءَ هيٺ آهن، ۽ [[بازار]]ن ۾ آزاد پرچون واپارين جي هٿ ۾ پڻ آهي. کاڌي جي وڪرو جو وڏو حصو گهٽي بازارن ۾ ٿئي ٿو، جتي مرڪزي شماريات بيورو قيمتون مقرر ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=3 April 2012 |title=SCT – Shopping Centers Today Online |url=http://www.icsc.org/srch/sct/sct0907/feature_iran.php |access-date=10 January 2024 |archive-date=3 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403073459/http://www.icsc.org/srch/sct/sct0907/feature_iran.php}}</ref> [[File:Sam Cafe, Tehran (39662980492).jpg|thumb|تهران ۾ جديد [[ڪافي خانو|ڪيفي]]]] ايران جي گاڏين واري صنعت، تيل ۽ گئس جي صنعت کان پوءِ، ايران جي ٻي سڀ کان سرگرم صنعت آهي. [[ايران ٽريڪٽر مينوفيڪچرنگ ڪمپني|آئي ٽي ايم سي او]] وچ اوڀر جو سڀ کان وڏو ٽريڪٽر ٺاهيندڙ ادارو آهي. ايران [[موٽر گاڏين جي پيداوار جي لحاظ کان ملڪن جي فهرست|دنيا جو 12هون وڏو گاڏي ٺاهيندڙ ملڪ]] آهي. تعمير ايران جي سڀ کان اهم شعبن مان هڪ آهي. تعميراتي صنعت جو ساليانو [[آمدني|ڪاروباري ڦيرو]] 38.4 ارب آمريڪي ڊالرن تائين پهچي ٿو.<ref name="austrade.gov.au">{{Cite web |url=http://www.austrade.gov.au/Construction-to-Iran/default.aspx |title=Construction to Iran – for Australian exporters – Austrade |access-date=9 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306065159/http://www.austrade.gov.au/Construction-to-Iran/default.aspx |archive-date=6 March 2007 |url-status=live}}</ref> [[ايران جو مرڪزي بئنڪ]] ظاهر ڪري ٿو تہ 70 سيڪڙو ايراني پنهنجن گهرن جا مالڪ آهن، ۽ وڏي مقدار ۾ بيڪار پئسو رهائشي منڊي ۾ داخل ٿي رهيو آهي.<ref name="iran-daily1">[http://iran-daily.com/1385/2740/html/economy.htm Iran Daily – Domestic Economy – 12/23/06<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070907012151/http://iran-daily.com/1385/2740/html/economy.htm |date=7 September 2007 }}</ref><ref name="iran-daily2">[http://iran-daily.com/1386/2812/html/economy.htm Iran Daily – Domestic Economy – 04/09/07<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070906160656/http://iran-daily.com/1386/2812/html/economy.htm |date=6 September 2007 }}</ref> ايران 15 اهم معدني وسيلن سان مالا مال ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=MINING.COM |url=https://www.mining.com/ |access-date=10 January 2024 |website= |language=en-US |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110104248/https://www.mining.com/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 July 2011 |title=Atieh Bahar – Resources – Iran's Automotive Industry Overview |url=http://www.atiehbahar.com/Resource.aspx?n=1000042 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707182609/http://www.atiehbahar.com/Resource.aspx?n=1000042 |archive-date=7 July 2011 |access-date=10 January 2024}}</ref> ايران ڊيمن ۽ بجلي گهرن جي جوڙجڪ، تعمير ۽ هلائڻ ۾ خودڪفيل ٿي چڪو آهي. ايران دنيا جي انهن ڇهن ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي گئس ۽ ٻاڦ سان هلندڙ ٽربائنون ٺاهين ٿا.<ref>{{Cite web |date=12 October 2012 |title=Official: Iran now among world's 6 turbine manufacturers – Tehran Times |url=http://www.tehrantimes.com/economy-and-business/99706-official-iran-now-among-worlds-6-turbine-manufacturers |access-date=10 January 2024 |archive-date=12 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012033817/http://www.tehrantimes.com/economy-and-business/99706-official-iran-now-among-worlds-6-turbine-manufacturers}}</ref> === توانائي === {{main|ايران ۾ توانائي}} {{see also|ايران ۾ پيٽروليم صنعت}} [[File:South Pars Onshore Facilities (8).jpg|thumb|[[ڏکڻ پارس/اتر ڊوم گئس-ڪنڊينسيٽ ميدان|ڏکڻ پارس گئس-ڪنڊينسيٽ ميدان]]، دنيا جو سڀ کان وڏو [[گئس ميدان]]، ڌرتيءَ جي گئس ذخيرن جو 8 سيڪڙو رکي ٿو.<ref>{{Cite web |date=18 May 2023 |title=Gas compression at South Pars |url=https://en.shana.ir/news/472739/Gas-compression-at-South-Pars |access-date=17 March 2024 |website=Shana |language=en |archive-date=17 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240317201128/https://en.shana.ir/news/472739/Gas-compression-at-South-Pars |url-status=dead}}</ref>]] ايران هڪ [[توانائي سپر پاور]] آهي، ۽ پيٽروليم ان ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |last=Coşkun |first=Bezen Balamir |year=2009 |title=Global Energy Geopolitics and Iran |url=http://www.uidergisi.com/wp-content/uploads/2011/06/Global-Energy-Geopolitics-and-Iran.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140401102351/http://www.uidergisi.com/wp-content/uploads/2011/06/Global-Energy-Geopolitics-and-Iran.pdf |archive-date=1 April 2014}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 March 2016 |title=The Rising might of the Middle East super power – Council on Foreign Relations |work=Council on Foreign Relations |url=http://www.cfr.org/iran/rising-might-middle-east-super-power/p11412 |access-date=15 May 2024 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175813/http://www.cfr.org/iran/rising-might-middle-east-super-power/p11412}}</ref> 2023ع مطابق ايران دنيا جي [[خام تيل]] جو 4 سيڪڙو پيدا ڪيو (روزانو {{convert|3.6|Moilbbl|m3}})،<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1672531200000& |title=International - U.S. Energy Information Administration (EIA) |website= |access-date=7 June 2024 |archive-date=10 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510202759/https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1672531200000 |url-status=live}}</ref> جنهن سان 36 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="u048">{{cite web |date=2 April 2024 |title=Iran's oil exports reached $35 billion in last 12 months -ILNA |url=https://www.reuters.com/markets/commodities/irans-oil-exports-reached-35-billion-last-12-months-ilna-2024-04-02/ |website=[[رائٽرز]]}}</ref> جي برآمدي آمدني پيدا ٿئي ٿي ۽ اهو [[پرڏيهي ذخيرا|پرڏيهي ڪرنسي]] جو مکيه ذريعو آهي.<ref>{{Cite web |title=Iran's Foreign Trade Regime Report |url=http://www.irantradelaw.com/wp-content/uploads/2010/03/Irans-Foreign-Trade-Regime-Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310232210/http://www.irantradelaw.com/wp-content/uploads/2010/03/Irans-Foreign-Trade-Regime-Report.pdf |archive-date=10 March 2013 |access-date=11 August 2010}}</ref> تيل ۽ گئس جا ذخيرا 1.2 ٽريلين بيرلن جي برابر اندازا ڪيا ويا آهن؛<ref>{{Cite web |title=Iran's oil and gas reserves estimated at 1.2 trillion barrels: NIOC chief {{!}} Hellenic Shipping News Worldwide |url=https://www.hellenicshippingnews.com/irans-oil-and-gas-reserves-estimated-at-1-2-trillion-barrels-nioc-chief/ |access-date=2 May 2024 |website= |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152327/https://www.hellenicshippingnews.com/irans-oil-and-gas-reserves-estimated-at-1-2-trillion-barrels-nioc-chief/ |url-status=live}}</ref> ايران وٽ دنيا جي تيل ذخيرن جو 10 سيڪڙو ۽ گئس ذخيرن جو 15 سيڪڙو آهي. ايران [[ثابت ٿيل تيل ذخيرن جي لحاظ کان ملڪن جي فهرست|تيل ذخيرن]] ۾ ٽئين نمبر تي آهي<ref>{{Cite web |date=2 June 2024 |title=Iran ranks 2nd, 3rd in gas, oil reserves in world |url=https://en.irna.ir/news/85008991/Iran-ranks-2nd-3rd-in-gas-oil-reserves-in-world |website=IRNA |access-date=2 May 2024 |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152328/https://en.irna.ir/news/85008991/Iran-ranks-2nd-3rd-in-gas-oil-reserves-in-world |url-status=live}}</ref> ۽ [[اوپيڪ]] جو ٻيو وڏو برآمد ڪندڙ آهي. ايران وٽ [[ايران ۾ قدرتي گئس|گئس جا ٻيا نمبر وڏا ذخيرا]] آهن،<ref name="The Wall Street Journalgas">{{cite news |title=BP Cuts Russia, Turkmenistan Natural Gas Reserves Estimates |url=http://www.rigzone.com/news/oil_gas/a/127044/BP_Cuts_Russia_Turkmenistan_Natural_Gas_Reserves_Estimates |access-date=24 June 2013 |newspaper=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |date=12 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619152119/http://www.rigzone.com/news/oil_gas/a/127044/BP_Cuts_Russia_Turkmenistan_Natural_Gas_Reserves_Estimates |archive-date=19 June 2013}}</ref> ۽ [[قدرتي گئس جي پيداوار جي لحاظ کان ملڪن جي فهرست|قدرتي گئس جي ٽئين وڏي پيداوار]] آهي. 2019ع ۾ ايران 50 ارب بيرلن وارو هڪ ڏاکڻو تيل ميدان دريافت ڪيو.<ref>{{Cite web |first1=Nada |last1=Altaher |first2=Matthew |last2=Robinson |date=10 November 2019 |title=Iran has discovered an oil field with an estimated 53 billion barrels of crude, Rouhani says |url=https://www.cnn.com/2019/11/10/business/iran-new-oil-field-intl/index.html |access-date=2 May 2024 |publisher=[[سي اين اين]] |language=en |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152327/https://www.cnn.com/2019/11/10/business/iran-new-oil-field-intl/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 November 2019 |title=Iran discovers new oil field with over 50 billion barrels |url=https://apnews.com/general-news-a6adb7b30adb444998541b1b5aca4332 |access-date=2 May 2024 |website=[[اي پي نيوز]] |language=en |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502153829/https://apnews.com/general-news-a6adb7b30adb444998541b1b5aca4332 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran says new oilfield found with 53 billion barrels |url=https://www.aljazeera.com/economy/2019/11/10/rouhani-iran-finds-new-oilfield-with-53-billion-barrels |access-date=2 May 2024 |publisher=[[الجزيره]] |language=en |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152327/https://www.aljazeera.com/economy/2019/11/10/rouhani-iran-finds-new-oilfield-with-53-billion-barrels |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 November 2019 |title=Iran oil: New field with 53bn barrels found — Rouhani |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50365235 |access-date=2 May 2024 |language=en-GB |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152327/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50365235 |url-status=live}}</ref> اپريل 2024ع ۾ [[نيشنل ايراني آئل ڪمپني|اين آءِ او سي]] 10 وڏا شيل آئل ذخيرا دريافت ڪيا، جن جو گڏيل مقدار 2.6 ارب بيرل هو.<ref>{{Cite web |date=2 April 2024 |title=Iran discovers giant shale oil reserves in several regions |url=https://en.mehrnews.com/news/213440/Iran-discovers-giant-shale-oil-reserves-in-several-regions |access-date=2 May 2024 |agency=[[مهر نيوز ايجنسي]] |language=en |archive-date=10 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410200633/https://en.mehrnews.com/news/213440/Iran-discovers-giant-shale-oil-reserves-in-several-regions |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dooley |first=Kenny |date=2 April 2024 |title=Iran discovers giant shale oil reserves in several regions |work=OGV Energy |url=https://www.ogv.energy/news-item/iran-discovers-giant-shale-oil-reserves-in-several-regions |access-date=2 May 2024 |language=en |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152332/https://www.ogv.energy/news-item/iran-discovers-giant-shale-oil-reserves-in-several-regions |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ugal |first=Nishant |date=9 October 2023 |title=Four new oil and gas discoveries unveiled by Iran with potential 2.6 billion barrels of reserves |url=https://www.upstreamonline.com/exploration/four-new-oil-and-gas-discoveries-unveiled-by-iran-with-potential-2-6-billion-barrels-of-reserves/2-1-1531271 |access-date=2 May 2024 |website= |language=en |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152328/https://www.upstreamonline.com/exploration/four-new-oil-and-gas-discoveries-unveiled-by-iran-with-potential-2-6-billion-barrels-of-reserves/2-1-1531271 |url-status=live}}</ref> ايران 2025ع تائين تيل ۾ 500 ارب ڊالرن جي سيڙپڪاري ڪرڻ جو منصوبو رکي ٿو.<ref name="nitc.co.ir">[http://www.nitc.co.ir/iran-daily/1387/3109/html/economy.htm Iran Daily – Domestic Economy – 04/24/08]{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ايران پنهنجي صنعتي سامان جو 60–70 سيڪڙو ملڪ اندر ٺاهيندو آهي، جنهن ۾ ٽربائنون، پمپ، ڪيٽالسٽ، [[تيل صاف ڪندڙ ڪارخانو|ريفائنريون]]، [[تيل ٽينڪر]]، [[ڊرلنگ رگ]]، [[تيل پليٽفارم|سمنڊ اندر پليٽفارم]]، ٽاور، پائپ ۽ ڳولا جا اوزار شامل آهن.<ref>[http://www.shana.ir/155561-en.html SHANA: Share of domestically made equipments on the rise] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309074817/http://www.shana.ir/155561-en.html|date=9 March 2012}}. Retrieved 26 July 2010.</ref> نون [[پن بجلي|پن بجلي]] گهرن جي اضافي ۽ روايتي ڪوئلي ۽ تيل سان هلندڙ بجلي گهرن کي بهتر بڻائڻ سان نصب ٿيل گنجائش 33 گيگا واٽ تائين وڌي وئي؛ ان مان لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو قدرتي گئس، 18 سيڪڙو تيل، ۽ 7 سيڪڙو پن بجلي تي ٻڌل هئي. 2004ع ۾ ايران پنهنجي پهرين هوا سان هلندڙ ۽ زميني گرميءَ واري بجلي گهر کوليا، ۽ پهريون [[شمسي توانائي|شمسي]] حرارتي بجلي گهر 2009ع ۾ شروع ٿيو. ايران دنيا جو ٽيون ملڪ آهي جنهن [[گئس کان سيال|جي ٽي ايل]] ٽيڪنالاجي ترقي ڏني.<ref>{{cite web |url=http://oilprice.com/Energy/Energy-General/Iran-Besieged-by-Gasoline-Sanctions-Develops-GTL-to-Extract-Gasoline-from-Natural-Gas.html |title=Iran, Besieged by Gasoline Sanctions, Develops GTL to Extract Gasoline from Natural Gas |publisher=Oilprice.com |access-date=7 February 2012 |archive-date=7 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207171626/http://oilprice.com/Energy/Energy-General/Iran-Besieged-by-Gasoline-Sanctions-Develops-GTL-to-Extract-Gasoline-from-Natural-Gas.html |url-status=live}}</ref> [[ايران جي آبادي|آباديءَ]] جي رجحانن ۽ تيز صنعتي ٿيڻ سبب برقي توانائيءَ جي طلب هر سال 8 سيڪڙو وڌي آهي. حڪومت جو 2010ع تائين نصب ٿيل گنجائش 53 گيگا واٽ تائين پهچائڻ وارو هدف [[ايران ۾ بجلي گهرن جي فهرست|نوان گئس سان هلندڙ بجلي گهر]] آن لائين آڻڻ، ۽ پن بجلي ۽ جوهري پيداوار جي گنجائش شامل ڪرڻ سان حاصل ڪرڻو هو. [[بوشهر جوهري بجلي گهر|ايران جو پهريون جوهري بجلي گهر]] 2011ع ۾ آن لائين ٿيو.<ref name="nuclear">{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Iran.pdf |title=Iran |access-date=18 June 2011 |archive-date=30 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130153236/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Iran.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="MüllerMüller2015">{{cite book |author1=Daniel Müller |author2=Professor Harald Müller |title=WMD Arms Control in the Middle East: Prospects, Obstacles and Options |url=https://books.google.com/books?id=PoFTBgAAQBAJ&pg=PA140 |date=2015 |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=978-1-4724-3593-4 |page=140}}</ref> توانائي سپر پاور هجڻ باوجود، 2024–2025ع تائين [[ايراني توانائي بحران|ايران توانائي بحران جو شڪار آهي]]، جيڪو ڪيترن ئي بجلي بندشن جي صورت ۾ ظاهر ٿيو آهي.<ref>{{Cite news |date=12 December 2024 |script-title=fa:بازگشت دوباره خاموشی‌ها به خاطر مشکل سوخت در ایران |url=https://www.radiofarda.com/a/iran-blackouts-returns/33237782.html |access-date=10 March 2025 |work=Radio Farda |language=fa |last1=فردا |first1=رادیو}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 February 2025 |title=Energy shortages force Iran to cut workweek to two, three days |url=https://www.iranintl.com/en/202502248976 |access-date=10 March 2025 |website= |language=en}}</ref> === سائنس ۽ ٽيڪنالاجي === {{Main|ايران ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي}} [[File:Incoming Students Celebration 98 Faculty of Marine Engineering AmirKabir University of Technology.jpg|thumb|تهران ۾ [[اميرڪبير يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]] جا شاگرد]] ايران بين الاقوامي پابندين باوجود سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ نمايان اڳڀرائي ڪئي آهي. حياتياتي طب جي علمن ۾، [[انسٽيٽيوٽ آف بايوڪيمسٽري اينڊ بايوفزڪس]] وٽ حياتيات ۾ [[يونيسڪو]] چيئر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ibb.ut.ac.ir/ |title=Institute of Biochemistry and Biophysics |date=2 February 2011 |access-date=18 June 2011 |archive-date=22 October 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022062049/http://www.ibb.ut.ac.ir/}}</ref> 2006ع ۾ [[همعصر ايراني سائنسدانن، عالمن ۽ انجنيئرن جي فهرست|ايراني سائنسدانن]] تهران جي رويان ريسرچ سينٽر ۾ هڪ رڍ کي ڪاميابيءَ سان [[ڪلوننگ|ڪلون]] ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=17674 |title=The first successfully cloned animal in Iran |date=30 September 2006 |access-date=21 June 2013 |archive-date=28 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111028014352/http://www.middle-east-online.com/english/?id=17674}}</ref> [[اسٽيم سيل]] تحقيق دنيا جي مٿين 10 ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=http://isg-mit.org/projects-storage/StemCell/stem_cell_iran.pdf |title=Iranian Studies Group at MIT |access-date=25 August 2010 |archive-date=2 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002222401/http://isg-mit.org/projects-storage/StemCell/stem_cell_iran.pdf}}</ref> ايران [[نانو ٽيڪنالاجي|نانو ٽيڪنالاجيز]] ۾ دنيا ۾ 15هين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://nano.ir/?lang=2index.php/news/show/1477 |title=INIC – News – 73% of Tehran's Students Acquainted with Nanotechnology |date=18 January 2010 |access-date=1 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015234940/http://nano.ir/?lang=2index.php%2Fnews%2Fshow%2F1477 |archive-date=15 October 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bernama.com/bernama/v5/bm/newsworld.php?id=453647 |title=Iran Ranks 15th in Nanotech Articles |agency=Bernama |date=9 November 2009 |access-date=1 August 2010 |archive-date=10 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111210064005/http://www.bernama.com/bernama/v5/bm/newsworld.php?id=453647 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1388/3372/html/science.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415053429/http://www.iran-daily.com/1388/3372/html/science.htm |archive-date=15 April 2009 |title=Iran daily: Iranian Technology From Foreign Perspective |access-date=21 June 2013}}</ref> ايران کان ٻاهر ايراني سائنسدانن اهم سائنسي خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. 1960ع ۾ [[علي جوان]] پهريون [[گئس ليزر]] گڏيل طور ايجاد ڪيو، ۽ [[فزي سيٽ]] جو نظريو [[لطفي اي. زاده]] متعارف ڪرايو.<ref>{{cite web |url=http://www-bisc.cs.berkeley.edu/Zadeh-1965.pdf |title=Project Retired – EECS at UC Berkeley |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127005930/http://www-bisc.cs.berkeley.edu/Zadeh-1965.pdf |archive-date=27 November 2007}}</ref> دل جي ماهر [[توفي موسيوند]] پهريون مصنوعي قلبي پمپ ايجاد ۽ ترقي ڏنو، جيڪو [[مصنوعي دل]] جو پيشرو هو. ذیابيطس بابت تحقيق کي اڳتي وڌائيندي، [[گلائڪيٽڊ هيموگلوبن|ايڇ بي اي ون سي]] [[سيموئل رهبر]] دريافت ڪيو. [[اسٽرنگ نظريو]] بابت ڪيترائي مقالا ايران ۾ شايع ٿين ٿا.<ref name="Nasr2007">{{cite book |author=Vali Nasr |title=The Shia Revival: How Conflicts within Islam Will Shape the Future |url=https://books.google.com/books?id=a-QH_CxIFTEC&pg=PA213 |year=2007 |publisher=W.W. Norton |isbn=978-0-393-06640-1 |page=213}}</ref> 2014ع ۾ ايراني رياضي دان [[مريم ميرزاخاني]] پهرين عورت ۽ پهرين ايراني بڻجي، جنهن [[فيلڊز ميڊل]] حاصل ڪيو، جيڪو رياضيءَ جو سڀ کان وڏو انعام آهي.<ref>{{cite web |author1=Ben Mathis-Lilley |title=A Woman Has Won the Fields Medal, Math's Highest Prize, for the First Time |url=http://www.slate.com/blogs/the_slatest/2014/08/12/first_female_fields_medal_winner_maryam_mirzakhani_of_stanford.html |website=Slate |publisher=Graham Holdings Company |access-date=14 August 2014 |date=12 August 2014 |archive-date=14 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814032405/http://www.slate.com/blogs/the_slatest/2014/08/12/first_female_fields_medal_winner_maryam_mirzakhani_of_stanford.html |url-status=live}}</ref> ايران 1996ع کان 2004ع تائين پنهنجي اشاعتي پيداوار لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌائي، ۽ پيداوار جي واڌ جي شرح ۾ پهريون نمبر حاصل ڪيو، جنهن کان پوءِ چين هو.<ref>{{cite web |author=Expert:VSR.Subramaniam |url=http://experts.about.com/q/Economics-2301/economic.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426170542/http://en.allexperts.com/q/Economics-2301/economic.htm |archive-date=26 April 2012 |title=Economics: economic, medical uses of alcohol, uses of alcohol |date=18 October 2006 |access-date=18 June 2011}}</ref> 2012ع ۾ [[ايس سي آءِ ميگو جرنل رينڪ|ايس سي آءِ ميگو]] جي هڪ مطالعي موجب، جيڪڏهن اهو رجحان جاري رهي ها تہ ايران 2018ع تائين تحقيقاتي پيداوار ۾ چوٿين نمبر تي اچي وڃي ها.<ref name="SCImago_December_2012c">{{cite web |url=http://www.scimagolab.com/blog/wp-content/uploads/2012/04/forecasting-excercise.pdf |title=Forecasting Exercise |newspaper=SCImago |year=2012 |access-date=30 June 2017 |archive-date=10 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010055804/http://www.scimagolab.com/blog/wp-content/uploads/2012/04/forecasting-excercise.pdf}}</ref> ايراني انسان نما روبوٽ [[سورينا (روبوٽ)|سورينا 2]]، جيڪو [[تهران يونيورسٽي]] جي انجنيئرن ڊزائين ڪيو، 2010ع ۾ ظاهر ڪيو ويو. [[انسٽيٽيوٽ آف اليڪٽريڪل اينڊ اليڪٽرانڪس انجنيئرز]] (IEEE) سورينا جي ڪارڪردگيءَ جو تجزيو ڪرڻ کان پوءِ ان جو نالو پنجن سڀ کان نمايان روبوٽن ۾ شامل ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1389/8/18/MainPaper/3817/Page/1/Index.htm |title=No. 3817 &#124; Front page &#124; Page 1 |work=Iran Daily |access-date=21 October 2011 |archive-date=12 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101112185315/http://www.iran-daily.com/1389/8/18/MainPaper/3817/Page/1/Index.htm |url-status=live}}</ref> 2019ع جي ازابيل ڪيمپوس-ويريلا ۽ ٻين جي مطالعي موجب، ايران عالمي سطح تي واپس ورتل اشاعتن جو سڀ کان وڌيڪ تناسب رڪارڊ ڪيو، يعني هر 10,000 اشاعتن تي 15.52 واپسيون. 2023ع جي ميڊيا رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ايران اڃا به انهن ملڪن ۾ شامل آهي، جتي اشاعتن جي واپسيءَ جي شرح تمام گهڻي آهي. بدعنوان علمي عملن جي عام قسمن ۾ جعلي پير ريويو عمل، ادبي چوري، ۽ ڊيٽا ٺاهه شامل آهن. ريٽرئڪشن واچ ليڊربورڊ جي انگن اکرن مان وڌيڪ ظاهر ٿئي ٿو تہ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ واپس ورتل مقالن وارن 32 ماڻهن مان ٻه ايران ۾ ٻڌل آهن.<ref>{{Cite web |title=Academic misconduct: Are we progressing or going backwards? |url=https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20250305070534841 |access-date=10 March 2025 |website=[[يونيورسٽي ورلڊ نيوز]] |language=en}}</ref> ايران 2025ع ۾ [[عالمي جدت اشاريي]] ۾ 70هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/iran |access-date=16 October 2025 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[ورلڊ انٽليڪچوئل پراپرٽي آرگنائيزيشن]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=17 October 2025}}</ref> ==== ايراني خلائي ايجنسي ==== {{Main|ايراني خلائي ايجنسي}} [[File:Safir navid 1.jpg|thumb|upright=0.7|2012ع ۾ [[سفير (راڪيٽ)|سفير]] جي تاريخي لانچ]] [[ايراني خلائي ايجنسي]] 2004ع ۾ قائم ڪئي وئي. ايران 2009ع ۾ مدار ۾ لانچ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ قوم بڻجي ويو<ref>{{Cite news |last1=Fathi |first1=Nazila |last2=Broad |first2=William J. |date=3 February 2009 |title=Iran Launches Satellite in a Challenge for Obama |url=https://www.nytimes.com/2009/02/04/world/middleeast/04iran.html |access-date=4 January 2024 |work=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]] |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=25 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125005806/https://www.nytimes.com/2009/02/04/world/middleeast/04iran.html |url-status=live}}</ref> ۽ اهو [[ٻاهرين خلا جي پرامن استعمال بابت گڏيل قومن جي ڪميٽي]] جو باني ميمبر آهي. ايران انقلاب جي 30هين سالگرهه تي، 2009ع ۾، پنهنجي پهرين خرچ ٿيندڙ لانچ گاڏي [[سفير (راڪيٽ)|سفير]] وسيلي، ملڪ اندر تيار ڪيل سيٽلائيٽ [[اميد]] کي مدار ۾ رکيو،<ref name="HarveySmid2011">{{cite book |author1=Brian Harvey |author2=Henk H. F. Smid |author3=Theo Pirard |title=Emerging Space Powers: The New Space Programs of Asia, the Middle East and South-America |url=https://books.google.com/books?id=XD1ZaYbiWwMC&pg=PA293 |year=2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4419-0874-2 |page=293}}</ref> ۽ اهو [[ملڪن جي پهرين مداري لانچن جي وقت-لڪير|9هون ملڪ]] بڻيو، جيڪو سيٽلائيٽ پيدا ڪرڻ ۽ ان کي ملڪ اندر ٺاهيل لانچر وسيلي خلا ۾ موڪلڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name="Hvac-conference.ir_November_29_2015c">{{cite web |url=http://www.hvac-conference.ir/files/content/ICHVAC5_Brochure.pdf |title=The 6th International Conference on Heating, Ventilating and Air Conditioning |website= |year=2015 |access-date=29 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208142627/http://www.hvac-conference.ir/files/content/ICHVAC5_Brochure.pdf |archive-date=8 December 2015}}</ref> 2016ع ۾ [[سيمرغ (راڪيٽ)|سيمرغ]] جي لانچ، سفير جو جانشين آهي.<ref>{{Cite web |author1=Stephen Clark |date=2 February 2009 |title=Iran Launches Omid Satellite Into Orbit |url=https://www.space.com/5432-iran-launches-omid-satellite-orbit.html |access-date=27 January 2024 |website=[[اسپيس.ڪام]] |language=en |archive-date=29 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229050901/https://www.space.com/5432-iran-launches-omid-satellite-orbit.html |url-status=live}}</ref> جنوري 2024ع ۾ ايران [[ثريا (سيٽلائيٽ)|ثريا سيٽلائيٽ]] کي اڃا تائين پنهنجي سڀ کان اوچي مدار، يعني 750&nbsp;ڪلوميٽر، ۾ لانچ ڪيو،<ref>{{Cite web |date=20 January 2024 |title=Iran Launches Soraya Satellite Into Orbit 750 Km Above Earth – Iran Front Page |work=Iran Front Page |url=https://ifpnews.com/iran-soraya-satellite-orbit-750-km-earth/ |access-date=21 January 2024 |language=en-US |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121013649/https://ifpnews.com/iran-soraya-satellite-orbit-750-km-earth/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran says it launched a satellite despite Western concerns |url=https://www.dw.com/en/iran-says-it-launched-a-satellite-despite-western-concerns/a-68041834 |access-date=21 January 2024 |publisher=[[ڊوئچه وله]] |language=en |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121015553/https://www.dw.com/en/iran-says-it-launched-a-satellite-despite-western-concerns/a-68041834 |url-status=live}}</ref> جيڪو ملڪ لاءِ خلائي لانچ جو هڪ اهم سنگ ميل هو.<ref>{{Cite web |title=Iran says launches satellite in new aerospace milestone |url=https://phys.org/news/2024-01-iran-satellite-aerospace-milestone.html |access-date=21 January 2024 |website= |language=en |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121092740/https://phys.org/news/2024-01-iran-satellite-aerospace-milestone.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Presse |first=AFP-Agence France |title=Iran Says Launches Satellite In New Aerospace Milestone |url=https://www.barrons.com/news/iran-says-launches-satellite-in-new-aerospace-milestone-5935a502 |access-date=21 January 2024 |website=Barrons |language=en-US |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121081523/https://www.barrons.com/news/iran-says-launches-satellite-in-new-aerospace-milestone-5935a502 |url-status=live}}</ref> ان کي [[قائم 100|قائم 100 راڪيٽ]] وسيلي لانچ ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |date=21 January 2024 |title=Iran's Soraya satellite signals received on earth |url=https://en.mehrnews.com/news/211087/Iran-s-Soraya-satellite-signals-received-on-earth |access-date=21 January 2024 |agency=[[مهر نيوز ايجنسي]] |language=en |archive-date=22 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240122011923/https://en.mehrnews.com/news/211087/Iran-s-Soraya-satellite-signals-received-on-earth |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran successfully launches Soraya satellite using Qa'im 100 carrier |url=http://iranpress.com/aliaspage/271060 |access-date=21 January 2024 |website=Iran Press |language=en}}</ref> ايران سيمرغ ڪيريئر راڪيٽ وسيلي ٽي ملڪ اندر تيار ڪيل سيٽلائيٽ، مهدا، ڪيان ۽ هاتف،<ref>{{Cite web |title=Iran says it launches 3 satellites into space-Xinhua |url=https://english.news.cn/20240128/f0acca839b4b434f979ad239c00f79e5/c.html |access-date=28 January 2024 |website= |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128110500/http://english.news.cn/20240128/f0acca839b4b434f979ad239c00f79e5/c.html |url-status=live}}</ref> پڻ ڪاميابيءَ سان مدار ۾ موڪليا.<ref>{{Cite web |title=Iran launches three satellites simultaneously for first time – DW – 01/28/2024 |url=https://www.dw.com/en/iran-launches-three-satellites-simultaneously-for-first-time/a-68105298 |access-date=28 January 2024 |publisher=[[ڊوئچه وله]] |language=en |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128100907/https://www.dw.com/en/iran-launches-three-satellites-simultaneously-for-first-time/a-68105298 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 January 2024 |title=Iran launches 3 satellites into space that are part of a Western-criticized program as tensions rise |url=https://apnews.com/article/iran-satellite-launch-us-ballistic-missiles-israel-hamas-74bcd3eb7e48a31be4f52b8d86d24721 |access-date=28 January 2024 |website=[[اي پي نيوز]] |language=en |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128070143/https://apnews.com/article/iran-satellite-launch-us-ballistic-missiles-israel-hamas-74bcd3eb7e48a31be4f52b8d86d24721 |url-status=live}}</ref> ملڪ جي تاريخ ۾ اهو پهريون ڀيرو هو جو هن هڪ ئي وقت ٽي سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪليا.<ref>{{Cite news |date=28 January 2024 |title=Iran simultaneously launches three satellites – state media |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/iran-simultaneously-launches-three-satellites-state-media/articleshow/107200287.cms?from=mdr |access-date=28 January 2024 |work=[[دي اڪانومڪ ٽائيمز]] |issn=0013-0389 |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128215058/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/iran-simultaneously-launches-three-satellites-state-media/articleshow/107200287.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 January 2024 |title=Iran Conducts Second Controversial Satellite Launch In One Week |url=https://www.iranintl.com/en/202401288496 |access-date=28 January 2024 |website=Iran International |language=en |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128080807/https://www.iranintl.com/en/202401288496 |url-status=live}}</ref> اهي ٽي سيٽلائيٽ جديد سيٽلائيٽ ذيلي نظامن، خلائي بنيادن واري مڪان بندي ٽيڪنالاجي، ۽ تنگ-بينڊ رابطن جي جاچ لاءِ ڊزائين ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite web |title=Iran launches three satellites amid rising tensions with Western powers |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/28/iran-launches-three-satellites-amid-rising-tensions-with-western-powers |access-date=28 January 2024 |publisher=[[الجزيره]] |language=en |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128105249/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/28/iran-launches-three-satellites-amid-rising-tensions-with-western-powers |url-status=live}}</ref> فيبروري 2024ع ۾ ايران پنهنجي ملڪ اندر تيار ڪيل تصوير ڪڍندڙ سيٽلائيٽ پارس 1 کي روس مان مدار ۾ موڪليو.<ref>{{Cite web |title=Iran launches 'domestically developed' imaging satellite from Russia |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/2/29/iran-launches-domestically-developed-imaging-satellite-from-russia |access-date=15 March 2024 |publisher=[[الجزيره]] |language=en |archive-date=14 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314180754/https://www.aljazeera.com/news/2024/2/29/iran-launches-domestically-developed-imaging-satellite-from-russia |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Online {{!}} |first=E. T. |date=29 February 2024 |title=Iran launches Pars 1 satellite from Russia amidst Western concern over Moscow-Tehrain ties |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/iran-launches-pars-1-satellite-from-russia-amidst-western-concern-over-moscow-tehrain-ties/videoshow/108112811.cms |access-date=15 March 2024 |website=[[دي اڪانومڪ ٽائيمز]] |language=en |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315142858/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/iran-launches-pars-1-satellite-from-russia-amidst-western-concern-over-moscow-tehrain-ties/videoshow/108112811.cms |url-status=live}}</ref> اهو آگسٽ 2022ع کان پوءِ ٻيو ڀيرو هو، جڏهن روس هڪ ٻيو ايراني ريموٽ-سينسنگ سيٽلائيٽ، [[خيام سيٽلائيٽ]]، [[قازقستان]] مان مدار ۾ موڪليو هو، جيڪو ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ گهري سائنسي سهڪار کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |last=Motamedi |first=Maziar |title=Russia launches Iranian satellite into space from Kazakhstan base |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/9/russia-launches-iranian-satellite-into-space-from-kazakhstan-base |access-date=15 March 2024 |publisher=[[الجزيره]] |language=en |archive-date=13 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013155720/https://www.aljazeera.com/news/2022/8/9/russia-launches-iranian-satellite-into-space-from-kazakhstan-base |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Russia launches Soyuz rocket into space carrying Iranian satellite Pars-I |url=https://www.wionews.com/world/russia-launches-soyuz-rocket-into-space-carrying-iranian-satellite-695097 |access-date=15 March 2024 |publisher=[[وائيون]] |date=29 February 2024 |language=en-us |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315141352/https://www.wionews.com/world/russia-launches-soyuz-rocket-into-space-carrying-iranian-satellite-695097 |url-status=live}}</ref> === ٽيليڪميونيڪيشن === {{Main|ايران ۾ رابطن جو نظام}} {{See also|ايران جي ٽيليڪميونيڪيشن ڪمپني|ايران اليڪٽرانڪس انڊسٽريز}} ٽيليڪميونيڪيشن صنعت لڳ ڀڳ مڪمل طور رياستي ملڪيت ۾ آهي، جنهن تي [[ايران جي ٽيليڪميونيڪيشن ڪمپني]] جو غلبو آهي. 2020ع مطابق، 70 ملين ايراني تيز رفتار موبائل انٽرنيٽ استعمال ڪن ٿا. ايران انهن پهرين پنجن ملڪن ۾ شامل آهي، جن ۾ 20 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ جي شرح ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۾ ترقيءَ جي سڀ کان اوچي سطح رهي آهي.<ref>{{Cite web |date=3 July 2007 |title=National Security and the Internet in the Persian Gulf: Iran |url=http://www.georgetown.edu/research/arabtech/pgi98-4.html |access-date=1 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070703041209/http://www.georgetown.edu/research/arabtech/pgi98-4.html |archive-date=3 July 2007}}</ref> ايران کي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ٽيليڪميونيڪيشن خدمتون فراهم ڪرڻ تي يونيسڪو جو خاص سرٽيفڪيٽ ڏنو ويو آهي. عالمي سطح تي، ايران موبائل [[انٽرنيٽ]] جي رفتار ۾ 75هين ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ جي رفتار ۾ 153هين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite web |title=Internet Speed in Iran is at Regional Bottom |url=https://iranopendata.org/en/pages/internet-speed-in-iran-is-at-regional-bottom |access-date=5 July 2024 |website=Iran Open Data |date=8 March 2024 |language=en}}</ref> == آبادي == {{Main|ايران جي آبادي}} {{#invoke:multiple image| | perrow = 1 | total_width = 200 | image1 = Provinces of Iran by population.svg | image2 = Iran Counties by Population (2021).svg | footer = 2021ع ۾ ايران جي صوبن ۽ ڪائونٽين جي آبادي }} ايران جي آبادي 1956ع ۾ لڳ ڀڳ 19&nbsp;ملين کان تيزيءَ سان وڌي فيبروري 2023ع تائين لڳ ڀڳ 85 ملين ٿي وئي.<ref>{{Cite web |script-title=fa:درگاه ملی آمار |url=https://amar.org.ir/statistical-information |access-date=14 February 2023 |website=درگاه ملی آمار ایران |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325224203/https://amar.org.ir/statistical-information |url-status=live}}</ref> ايران جي [[ڪل پيدائشي شرح|پيدائشي شرح]] ڊرامائي طور گهٽجي وئي آهي، جيڪا في عورت 6.5 ٻارن کان ٻن ڏهاڪن کان پوءِ لڳ ڀڳ 1.7 تائين اچي وئي،<ref>Latest Statistical Center of Iran fertility rate statistics (published February 2023). [https://www.amar.org.ir/Portals/0/PropertyAgent/461/Files/26322/Mizan_Barvari_Kol_1400.xlsx xlsx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522140324/https://www.amar.org.ir/Portals/0/PropertyAgent/461/Files/26322/Mizan_Barvari_Kol_1400.xlsx |date=22 May 2023 }} at [https://www.amar.org.ir/پایگاه-ها-و-سامانه-ها/سریهای-زمانی/agentType/ViewType/PropertyTypeID/1936 page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326043023/https://www.amar.org.ir/%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7/%D8%B3%D8%B1%DB%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C/agentType/ViewType/PropertyTypeID/1936 |date=26 March 2023 }}.</ref><ref>{{Cite journal |last=Roser |first=Max |date=19 February 2014 |title=Fertility Rate |url=https://ourworldindata.org/fertility-rate |journal=Our World in Data |access-date=11 July 2020 |archive-date=21 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121073056/https://ourworldindata.org/fertility-rate |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Children per woman |url=https://ourworldindata.org/grapher/children-per-woman-UN |access-date=11 July 2020 |website=Our World in Data |archive-date=3 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200703175339/https://ourworldindata.org/grapher/children-per-woman-un |url-status=live}}</ref> جنهن سبب 2018ع ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 1.39 سيڪڙو رهي.<ref>{{cite web |title=Population growth (annual %) – Iran, Islamic Rep. {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.GROW?locations=IR&view=chart |access-date=11 July 2020 |website= |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711223056/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.GROW?locations=IR&view=chart |url-status=live}}</ref> پنهنجي نوجوان آباديءَ سبب، اڀياسن موجب واڌ آهستي آهستي گهٽجندي رهندي، جيستائين 2050ع تائين لڳ ڀڳ 105&nbsp;ملين تي مستحڪم ٿي وڃي.<ref name="bureau">U.S. Bureau of the Census, 2005. Unpublished work tables for estimating Iran's mortality. Washington, D.C.: Population Division, International Programs Center</ref><ref name="payvand">{{cite web |url=http://www.payvand.com/news/04/aug/1017.html |title=Iran's population growth rate falls to 1.5 percent: UNFP |access-date=18 October 2006 |archive-date=27 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227193340/http://www.payvand.com/news/04/aug/1017.html}}</ref><ref>{{cite web |url=https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ |title=World Population Prospects – Population Division – United Nations |website= |access-date=25 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160919061238/https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ |archive-date=19 September 2016}}</ref><ref>{{Cite web |title=Asian Countries by Population (2025) |url=https://www.worldometers.info/population/countries-in-asia-by-population/ |access-date=19 August 2025 |website=Worldometer |language=en}}</ref> ايران دنيا جي وڏين پناهگير آبادين مان هڪ کي پناهه ڏئي ٿو، جن جو تعداد لڳ ڀڳ هڪ ملين آهي،<ref>{{cite web |title=Refugee population by country or territory of asylum – Iran, Islamic Rep. |url=https://data.worldbank.org/indicator/SM.POP.REFG?end=2019&locations=IR&start=1990&view=chart |access-date=11 July 2020 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711231102/https://data.worldbank.org/indicator/SM.POP.REFG?end=2019&locations=IR&start=1990&view=chart |url-status=live}}</ref> گهڻو ڪري افغانستان ۽ عراق مان آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=77107 |title=Afghanistan-Iran: Iran says it will deport over one million Afghans |date=4 March 2008 |access-date=21 June 2013 |archive-date=2 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110902170454/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=77107 |url-status=live}}</ref> 2025 مطابق، ايران ۾ اندازاً چار ملين [[ايران ۾ افغان|افغان مهاجر ۽ پناهگير]] رهندا هئا.<ref>{{cite news |title='They threw us out like garbage': Iran rushes deportation of four million Afghans before deadline |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/jul/07/iran-rushes-deportation-4-million-afghans-deadline-women-repression |work=The Guardian |date=7 July 2025}}</ref> ايراني آئين موجب، حڪومت تي لازم آهي تہ هر شهري کي سماجي تحفظ تائين رسائي فراهم ڪري، جنهن ۾ رٽائرمينٽ، بيروزگاري، پوڙهائپ، معذوري، حادثا، آفتون، صحت ۽ طبي علاج ۽ سار سنڀال جون خدمتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://info.worldbank.org/etools/docs/library/77421/june2003/ppt/w1/iran.pdf |title=Iran Social Security System |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |year=2003 |access-date=30 November 2015 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125524/http://info.worldbank.org/etools/docs/library/77421/june2003/ppt/w1/iran.pdf |url-status=live}}</ref> هي خرچ [[ايران ۾ محصول|محصولي آمدني]] ۽ عوامي چندن مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ مان پورو ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Mejía |first1=Aurelio |url=http://aprendeenlinea.udea.edu.co/revistas/index.php/lecturasdeeconomia/article/view/15770/17868 |title=Is tax funding of health care more likely to be regressive than systems based on social insurance in low and middle-income countries? |newspaper=Universidad de Antioquia |year=2013 |issue=78 |pages=229–239 |access-date=30 November 2015 |archive-date=16 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216074956/http://aprendeenlinea.udea.edu.co/revistas/index.php/lecturasdeeconomia/article/view/15770/17868}}</ref> ايران ۾ شهري واڌ جي شرح دنيا جي سڀ کان اوچين شرحن مان هڪ آهي. 1950ع کان 2002ع تائين آباديءَ ۾ شهري حصو 27 سيڪڙو کان وڌي 60 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="payvand2">{{cite web |url=http://www.payvand.com/news/03/nov/1135.html |title=Iran: Focus on reverse migration |work=Payvand |access-date=17 April 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060326185508/http://www.payvand.com/news/03/nov/1135.html |archive-date=26 March 2006}}</ref> ايران جي آبادي ملڪ جي اولهه اڌ ۾، خاص طور تي اتر، اتر-اولهه ۽ اولهه ۾ مرڪوز آهي.<ref>{{Cite web |title=Population distribution – The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/field/population-distribution/ |access-date=6 October 2022 |publisher=Central Intelligence Agency |archive-date=6 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006203129/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/field/population-distribution/ |url-status=dead}}</ref> تهران، لڳ ڀڳ 9.4&nbsp;ملين آباديءَ سان، ايران جي راڄڌاني ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. ايران جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر، [[مشهد]]، لڳ ڀڳ 3.4&nbsp;ملين آبادي رکي ٿو، ۽ [[رضوي خراسان صوبو|رضوي خراسان]] صوبي جي راڄڌاني آهي. اصفهان لڳ ڀڳ 2.2&nbsp;ملين آبادي رکي ٿو ۽ ايران جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. اهو [[اصفهان صوبو]] جي راڄڌاني آهي ۽ صفوي سلطنت جي ٽئين راڄڌاني هئي. {{Largest cities of Iran|class=info}} === نسلي گروهه === {{Main|ايران جون قوميتون}} [[File:Iran ethnoreligious distribution 2004.jpg|thumb|ايران جي نسلي گروهن جو رنگن سان نشان لڳايل نقشو]] نسلي گروهن جي جوڙجڪ بحث جو موضوع رهي ٿي، خاص طور تي سڀ کان وڏي ۽ ٻئي نمبر وڏي نسلي گروهن، فارسين ۽ آذربائيجانين، بابت؛ ڇاڪاڻ تہ ايران ۾ قوميت جي بنياد تي رياستي مردم شماري موجود ناهي. 2003ع جي هڪ اندازي موجب، [[فارسي ماڻهو|فارسي]] آباديءَ جو 51 سيڪڙو آهن، جڏهن تہ [[ايراني آذربائيجاني|آذربائيجاني]] 24 سيڪڙو، [[گيلڪ ماڻهو|گيلڪ]] ۽ [[مازنداراني ماڻهو|مازنداراني]] 8 سيڪڙو، [[ايران ۾ ڪرد|ڪرد]] 7 سيڪڙو، [[ايراني عرب|عرب]] 3 سيڪڙو، [[لور ماڻهو|لور]] 2 سيڪڙو، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] 2 سيڪڙو، [[ايراني ترڪمن|ترڪمن]] 2 سيڪڙو، ۽ ٻيا گروهه، جن ۾ [[ايراني آرمينيائي|آرمينيائي]]، [[ايراني يهودي|يهودي]]، [[ايران ۾ اسيريائي|اسيريائي]]، [[قشقائي ماڻهو|قشقائي]] ۽ [[شاهسون]] شامل آهن، باقي 1 سيڪڙو بڻجن ٿا.{{Sfn|Tohidi|2009|p=300}} [[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] 2011ع ۾ ساڳيا انگ ڏئي ٿو.{{Sfn|United States|2011|p=316}} [[لائبريري آف ڪانگريس]] 2008ع ۾ ٿورا مختلف اندازا جاري ڪيا: 65 سيڪڙو فارسي، جنهن ۾ گيلڪ ۽ مازنداراني پڻ شامل آهن{{Efn|"The ''Factbook'' puts 'Persian and Persian dialects' at 58 percent, but 51 percent of the population as ethnic Persians, while the Library of Congress states that Persian 'is spoken as a mother tongue by at least 65 percent of the population and as a second language by a large proportion of the remaining 35 percent. The 'Persian' mentioned in the latter report must thus also include Gilaki and Mazi. However, Gilaki and Mazi are actually from a different branch of the Iranian language subfamily than Persian, and could be as such be seen not as dialects, but as distinct languages. Suffice it here to say that while some scholars see categories such as Gilakis and Mazandaranis as referring to separate ethnic groups due to their linguistic traits, others count them as 'Persians' on exactly the same basis."{{sfn|Elling|2013|p=19}}}}، 16 سيڪڙو آذربائيجاني، 7 سيڪڙو ڪرد، 6 سيڪڙو لور، 2 سيڪڙو عرب، 2 سيڪڙو بلوچ، 1 سيڪڙو ترڪ قبائلي گروهه، جهڙوڪ قشقائي، ۽ غير فارسي، غير ترڪ گروهه، جن ۾ آرمينيائي، اسيريائي ۽ [[ايراني جارجيايي|جارجيايي]] شامل آهن، 1 سيڪڙو کان گهٽ.<ref>{{cite web |last1=Curtis |first1=Glenn E. |last2=Hooglund |first2=Eric |date=May 2008 |title=Country Profile: Iran |url=http://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Iran.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927105102/http://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Iran.pdf |archive-date=27 September 2015 |website= |publisher=[[لائبريري آف ڪانگريس]] |page=5 |via=[[وفاقي ريسرچ ڊويزن]]}}</ref> گڏيل قومن جي حقيقت معلوم ڪندڙ مشن موجب، ايران ۾ اقليتون "زن، زندگي، آزادي" تحريڪ کي دٻائڻ لاءِ جاري [[اسلامي جمهوريه ايران ۾ سياسي جبر|جبر واري ڪارروائي]] کان غير متناسب طور متاثر ٿيون آهن.<ref>{{Cite web |title=Minorities in Iran have been disproportionally impacted in ongoing crackdown to repress the "Woman, Life, Freedom" movement, UN Fact-Finding Mission says |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/08/minorities-iran-have-been-disproportionally-impacted-ongoing-crackdown |access-date=10 March 2025 |website=OHCHR |language=en}}</ref> === ٻوليون === {{Main|ايران جون ٻوليون}} [[File:I am Cyrus, Achaemenid King - Pasargady01.jpg|thumb|"مان [[سائرس اعظم|سائرس]] بادشاهه آهيان، هڪ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]]"، [[قديم فارسي ميخي لکت|قديم فارسي]]، [[عيلا مي ٻولي|عيلا مي]] ۽ [[اڪادي ٻولي|اڪادي]] ٻولين ۾؛ [[پاسارگاد]]، [[عالمي ورثو ماڳ]]]] آباديءَ جو گهڻو حصو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ڳالهائي ٿو، جيڪا ايران جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي.<ref name="AO">{{Cite web |title=Constitution of Islamic Republic of Iran, Chapter II: The Official Language, Script, Calendar, and Flag of the Country, Article 15 |url=https://www.iranchamber.com/government/laws/constitution_ch02.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730024031/https://www.iranchamber.com/government/laws/constitution_ch02.php |archive-date=30 July 2022 |access-date=9 June 2023 |website=Iran Chamber Society}}</ref> ٻيا ماڻهو وڏي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] خاندان اندر ٻين [[ايراني ٻوليون|ايراني ٻولين]] جا ڳالهائيندڙ آهن، ۽ ڪجهه ٻوليون ٻين قوميتن سان تعلق رکن ٿيون. [[گيلڪي ٻولي|گيلڪي]] ۽ [[مازنداراني ٻولي|مازنداراني]] ٻوليون اتر ايران جي [[گيلان صوبو|گيلان]] ۽ [[مازندران صوبو|مازندران]] ۾ وڏي پيماني تي ڳالهائجن ٿيون. [[تالشي ٻولي]] گيلان جي ڪجهه حصن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪردي ٻوليون|ڪردي]] جون مختلف صورتون [[ڪردستان صوبو|ڪردستان]] صوبي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[خوزستان صوبو|خوزستان]] ۾ [[خوزستان ۾ فارسي لهجا|فارسي جا ڪيترائي لهجا]] ڳالهائجن ٿا. ڏکڻ ايران ۾ [[لوري ٻولي|لوري]] ۽ [[اچومي ٻولي|لاري]] ٻوليون پڻ موجود آهن. [[آذربائيجاني ٻولي|آذربائيجاني]]، جيڪا ايران ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ اقليتي ٻولي آهي،<ref>Annika Rabo, Bo Utas. [https://books.google.com/books?id=rWEbrv5oD8AC ''The Role of the State in West Asia''] Swedish Research Institute in Istanbul, 2005 {{ISBN|91-86884-13-1}}</ref> ۽ ٻيون [[ترڪي ٻوليون]] ۽ لهجا مختلف علائقن، خاص طور تي [[آذربائيجان (ايران)|آذربائيجان]] ۾ ملن ٿا. اهم اقليتي ٻولين ۾ [[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]]، [[جارجيايي ٻولي|جارجيايي]]، [[نئين آرامي ٻوليون|نئين آرامي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] شامل آهن. [[خوزستاني عربي|خوزي عربي]] [[اهوازي عرب|خوزستان جي عربن]] ۽ [[ايراني عرب|ايراني عربن]] جي وڏي گروهه طرفان ڳالهائي وڃي ٿي. [[چرڪسي ٻوليون|چرڪسي]] ڪڏهن وڏي چرڪسي اقليت طرفان وڏي پيماني تي ڳالهائي ويندي هئي، پر جذب ٿيڻ سبب هاڻي چرڪسين جو ڪو به وڏو تعداد اها ٻولي نٿو ڳالهائي.<ref>[https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA141 ''Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240402135910/https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA141#v=onepage&q&f=false |date=2 April 2024 }} Facts On File, Incorporated {{ISBN|1-4381-2676-X}} p. 141</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/georgia-iv--2 |title=Georgia viii: Georgian communities in Persia |last1=Oberling |first1=Pierre |date=7 February 2012 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] |access-date=9 June 2014 |archive-date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130517031826/http://www.iranicaonline.org/articles/georgia-iv--2 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://mcha.kbsu.ru/english/m_hist_01E.htm.html |title=Circassian |publisher=Official Circassian Association |access-date=9 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304035542/http://mcha.kbsu.ru/english/m_hist_01E.htm.html |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite journal |url=http://iranian.com/Travelers/June97/Chardin/index.shtml |title=Persians: Kind, hospitable, tolerant flattering cheats? |first1=Sir John |last1=Chardin |author-link=Jean Chardin |date=June 1997 |journal=[[Iranian.com|دي ايرانيئن]] |access-date=9 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/19970620173929/http://www.iranian.com/Travelers/June97/Chardin/index.shtml |archive-date=20 June 1997 |url-status=live}} Excerpted from: * {{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5jPL0A31H5MC&pg=PA183 |chapter=Book 2, Chapter XI: Of the Temper, Manners, and Customs of the Persians: A XVII th. Century Viewpoint |first1=Sir John |last1=Chardin |author-link=Jean Chardin |title=Travels in Persia, 1673–1677 |url=https://books.google.com/books?id=5jPL0A31H5MC |location=New York |publisher=Dover Publications |year=1988 |pages=183–197 |isbn=978-0-486-25636-8 |oclc=798310290 |access-date=9 June 2014 |archive-date=11 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211033457/https://books.google.com/books?id=5jPL0A31H5MC |url-status=live}}</ref> === مذهب === {{Main|ايران ۾ مذهب}} [[File:RezaShrine.jpg|thumb|[[امام رضا روضو|[[مشهد]] ۾ ''امام رضا'' جو روضو]] ايران جو سڀ کان وڌيڪ مقدس ماڳ ۽ [[شيعا اسلام جا مقدس ترين ماڳ|شيعا مسلمانن]] جي زيارت جو اهم مرڪز آهي، جتي [[علي الرضا|اٺين امام]] جو مقبرو واقع آهي.]] [[ٻارهن امامي شيعيت|ٻارهن امامي شيعا]] [[اسلام]] رياستي مذهب آهي، جنهن تي سرڪاري ۽ غير سرڪاري ذريعن، جهڙوڪ سي آءِ اي، موجب ايران جي 90–95٪ آبادي عمل ڪري ٿي.<ref>{{Citation |title=Iran |date=25 June 2025 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/#people-and-society/#Religions |archive-url=https://web.archive.org/web/20250626192242/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/#people-and-society/#Religions |url-status=dead |archive-date=26 June 2025 |access-date=29 June 2025 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref><ref>{{cite book |author=Walter Martin |title=Kingdom of the Cults, The |url=https://books.google.com/books?id=Yra4KhlMBYQC&pg=PA421 |access-date=24 June 2013 |quote=Ninety-five percent of Iran's Muslims are Shi'ites. |year=2003 |publisher=Baker Books |isbn=978-0-7642-2821-6 |page=421 |archive-date=11 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211033458/https://books.google.com/books?id=Yra4KhlMBYQC&pg=PA421 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |author=Bhabani Sen Gupta |title=The Persian Gulf and South Asia: prospects and problems of inter-regional cooperation |quote=Shias constitute seventy-five percent of the population of the Gulf. Of this, ninety-five percent of Iranians and sixty of Iraqis are Shias. |year=1987 |publisher=South Asian Publishers |isbn=978-81-7003-077-5 |page=[https://archive.org/details/persiangulfsouth0000unse/page/158 158] |url=https://archive.org/details/persiangulfsouth0000unse/page/158}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/iran/ |title=2021 Report on International Religious Freedom: Iran |access-date=8 March 2024 |archive-date=25 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225100641/https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/iran/ |url-status=live|website=US Department of State}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smyth |first=Gareth |date=29 September 2016 |title=Removal of the heart: how Islam became a matter of state in Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/29/iran-shia-islam-matter-of-state |access-date=23 May 2024 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713043734/https://www.theguardian.com/world/2016/sep/29/iran-shia-islam-matter-of-state |url-status=live}}</ref> لڳ ڀڳ 5–10٪ آبادي اسلام جي [[سني اسلام|سني]] شاخ سان واسطو رکي ٿي، جن مان اڪثريت [[حنفي فقه]] جي پيروڪار آهي.<ref>{{cite news |title=2022 Report on International Religious Freedom: Iran |url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/iran/ |work=[[United States Department of State]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gorder |first=Christian van |url=https://books.google.com/books?id=8GyTAgAAQBAJ&dq=central+asia+hanafi&pg=PA74 |title=Muslim-Christian Relations in Central Asia |date=5 June 2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-97168-7 |language=en}}</ref> اسلام جي سني شاخ، [[عيسائيت]]، [[يهوديت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] کي حڪومت سرڪاري طور تسليم ڪري ٿي ۽ انهن لاءِ پارليامينٽ ۾ مخصوص سيٽون رکيل آهن.<ref name="Colin Brock p 99">Colin Brock, Lila Zia Levers. [https://books.google.com/books?id=rOJsCQAAQBAJ ''Aspects of Education in the Middle East and Africa''] Symposium Books Ltd., 7 mei 2007 {{ISBN|1-873927-21-5}} p. 99</ref> [[يارسانيت]] جي پيروڪارن جي به وڏي آبادي موجود آهي، جيڪا [[ايران جا ڪرد|ڪردن]] جو هڪ مقامي مذهب آهي ۽ ان جا پوئلڳ اندازاً 500,000 کان 1,000,000 تائين آهن.<ref>''Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa'' (Detroit: Thomson Gale, 2004) p. 82</ref>{{sfnp|Hamzeh'ee|1990|p=39}}<ref>{{Cite news |date=13 November 2019 |title=In pictures: Inside Iran's secretive Yarsan faith |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50378946 |access-date=24 March 2024 |language=en-GB |archive-date=26 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526153448/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50378946 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Monazzami |first=Ardeshir |date=20 February 2022 |title=Rereading the Religiosity of Yarsan |url=https://adyan.urd.ac.ir/article_136086_en.html |journal=Religious Research |language=en |volume=9 |issue=18 |pages=143–167 |doi=10.22034/jrr.2021.261350.1805 |issn=2345-3230 |access-date=24 March 2024 |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324104814/https://adyan.urd.ac.ir/article_136086_en.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title='Men and women have equal rights in the Yarsan community' |url=https://test.jinhaagency.com/en/community-life/men-and-women-have-equal-rights-in-the-yarsan-community-33444 |access-date=24 March 2024 |website=JINHAGENCY News |language=en |archive-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324104813/https://test.jinhaagency.com/en/community-life/men-and-women-have-equal-rights-in-the-yarsan-community-33444 |url-status=live|date=21 June 2023}}</ref> [[بهائي مذهب]] کي سرڪاري حيثيت حاصل ناهي ۽ ان جي پيروڪارن کي سرڪاري ظلم ۽ ستم جو منهن ڏسڻو پيو آهي؛ [[ايران ۾ بهائين تي ظلم]] اسلامي انقلاب کان پوءِ وڌيڪ وڌي ويو آهي.<ref name="fdih2">{{cite web |author=International Federation for Human Rights |date=1 August 2003 |title=Discrimination against religious minorities in Iran |url=http://www.fidh.org/IMG/pdf/ir0108a.pdf |access-date=3 September 2020 |page=6 |archive-date=31 October 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061031221624/http://www.fidh.org/IMG/pdf/ir0108a.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="ihrdc">{{cite web |author=Iran Human Rights Documentation Center |year=2007 |title=A Faith Denied: The Persecution of the Bahل'يs of Iran |url=http://www.iranhrdc.org/english/pdfs/Reports/bahai_report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611140854/http://www.iranhrdc.org/english/pdfs/Reports/bahai_report.pdf |archive-date=11 June 2007 |access-date=19 March 2007 |publisher=Iran Human Rights Documentation Center}}</ref><ref>{{cite news |last=Kamali |first=Saeed |date=27 February 2013 |title=Bahai student expelled from Iranian university 'on grounds of religion' |url=https://www.theguardian.com/world/2013/feb/27/bahai-student-expelled-iranian-university |access-date=21 June 2013 |newspaper=[[The Guardian]] |archive-date=7 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190507194258/https://www.theguardian.com/world/2013/feb/27/bahai-student-expelled-iranian-university |url-status=live}}</ref> مذهبي آزادي محدود آهي، [[لادينيت]] کي حڪومت تسليم نٿي ڪري، ۽ اسلام ڇڏڻ کي سزا جوڳو عمل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="u715">{{cite web | title=3.3. Individuals perceived to have committed blasphemy and/or apostasy, including converts and atheists | website=European Union Agency for Asylum | date=2025 | url=https://www.euaa.europa.eu/country-guidance-iran-2025/33-individuals-perceived-have-committed-blasphemy-andor-apostasy-including-converts-and-atheists | access-date=2026-05-15}}</ref> ايران، اسرائيل کان ٻاهر، اسلامي دنيا ۽ وچ اوڀر ۾ سڀ کان وڏي يهودي آبادي جو گهر آهي.<ref>{{Cite web |title=Vital Statistics: Jewish Population of the World (1882 - Present) |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jewish-population-of-the-world |access-date=22 October 2019 |website=[[Jewish Virtual Library]] |archive-date=13 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013082335/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jewish-population-of-the-world |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=In Iran, Mideast's largest Jewish population outside Israel finds new acceptance by officials |url=https://www.foxnews.com/world/in-iran-mideasts-largest-jewish-population-outside-israel-finds-new-acceptance-by-officials/ |access-date=1 September 2015 |publisher=[[Fox News]] |date=24 March 2015 |archive-date=14 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014124935/http://www.foxnews.com/world/2014/11/26/in-iran-mideast-largest-jewish-population-outside-israel-finds-new-acceptance/ |url-status=live}}</ref> ايران ۾ لڳ ڀڳ 250,000 کان 370,000 [[ايران ۾ عيسائيت|عيسائي]] رهن ٿا، ۽ عيسائيت ملڪ جي سڀ کان وڏي سرڪاري طور تسليم ٿيل اقليتي مذهب آهي. انهن مان گهڻا آرمينيائي نسل سان تعلق رکن ٿا، جڏهن ته اسوري نسل جي به نمايان اقليت موجود آهي.<ref name="IRFR2009-Iran">{{cite web |author=U.S. State Department |date=26 October 2009 |title=Iran – International Religious Freedom Report 2009 |url=https://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127347.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029231558/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127347.htm |archive-date=29 October 2009 |publisher=The Office of Electronic Information, Bureau of Public Affair}}</ref><ref>{{citation |title=2011 General Census Selected Results |page=26 |year=2012 |url=http://www.amar.org.ir/Portals/0/Files/abstract/1390/n_sarshomari90_2.pdf |publisher=Statistical Center of Iran |isbn=978-964-365-827-4 |access-date=27 January 2017 |archive-date=24 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624231316/https://www.amar.org.ir/Portals/0/Files/abstract/1390/n_sarshomari90_2.pdf |url-status=live}}</ref><ref>Country Information and Guidance "Christians and Christian converts, Iran" December 2014. p.9</ref> ايراني حڪومت آرمينيائي گرجائن جي ٻيهر تعمير ۽ مرمت جي حمايت ڪئي آهي، ۽ [[ايران جا آرمينيائي خانقاهي مجموعا]] به سرڪاري سهڪار حاصل ڪندا رهيا آهن. 2019ع ۾ حڪومت [[اصفهان]] ۾ واقع [[وانڪ گرجا گهر]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور رجسٽر ڪيو. ايران جا ٽي آرمينيائي گرجا گهر عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل آهن.<ref>[https://ancawr.org/iran-to-register-armenian-cathedral-in-isfahan-as-unesco-world-heritage-site/ "Iran to Register Armenian Cathedral in Isfahan as UNESCO World Heritage Site"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210425221459/https://ancawr.org/iran-to-register-armenian-cathedral-in-isfahan-as-unesco-world-heritage-site/ |date=25 April 2021 }}. ''Armenian National Committee of America''. Retrieved 25 April 2021.</ref><ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1262/ |title=Armenian Monastic Ensembles of Iran |access-date=25 April 2021 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117154240/https://whc.unesco.org/en/list/1262/ |url-status=live|website=[[UNESCO]] World Heritage Convention}}</ref> === تعليم === {{Main|ايران ۾ تعليم}} [[File:TehranUniversityEntrancePanorama.jpg|thumb|[[تهران يونيورسٽي]]، ايران جي سڀ کان پراڻي يونيورسٽي (1851ع)، ۽ [[يونيورسٽين ۽ ڪاليجن جي درجابندي|دنيا جي اعليٰ درجابندي وارين يونيورسٽين]] مان هڪ]] تعليمي نظام تمام گهڻو مرڪزي نوعيت جو آهي. [[ڪي–12]] تعليم جي نگراني [[ايران جي تعليم واري وزارت|تعليم واري وزارت]] ڪري ٿي، جڏهن ته اعليٰ تعليم جي نگراني [[ايران جي سائنس، تحقيق ۽ ٽيڪنالاجي واري وزارت|سائنس، تحقيق ۽ ٽيڪنالاجي واري وزارت]] جي ذميواري آهي. 2016 مطابق، 15 سال يا ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن ۾ خواندگي جي شرح 86٪ هئي، جنهن ۾ مردن (90٪) جي خواندگي عورتن (81٪) جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ هئي. تعليم تي سرڪاري خرچ ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو لڳ ڀڳ 4٪ آهي.<ref>{{cite web |date=27 November 2016 |title=Iran (Islamic Republic of) |url=http://uis.unesco.org/en/country/ir |access-date=29 July 2020 |website= |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130131646/https://uis.unesco.org/en/country/ir |url-status=live}}</ref> اعليٰ تعليم ۾ داخلا لاءِ [[هاءِ اسڪول]] جي سند حاصل ڪرڻ ۽ [[ايراني يونيورسٽي داخلا امتحان]] ۾ ڪاميابي لازمي هوندي آهي. ڪيترائي شاگرد [[يونيورسٽي کان اڳ واري تعليم]] جو هڪ يا ٻن سالن جو تياري وارو ڪورس به ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.arabiancampus.com/studyiniran/edusys.htm |title=Study in Iran :: Iran Educational System |author=Peter Krol |work=Arabian Campus |access-date=26 October 2015 |archive-date=12 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112205139/http://www.arabiancampus.com/studyiniran/edusys.htm |url-status=live}}</ref> ايران جي اعليٰ تعليمي نظام ۾ مختلف درجن جون ڊگريون شامل آهن، جن ۾ ٻن سالن ۾ [[اسوسيئيٽ ڊگري]]، چئن سالن ۾ [[بيچلر ڊگري]]، ۽ ٻن سالن ۾ [[ماسٽر ڊگري]] شامل آهن. ان کان پوءِ هڪ ٻيو امتحان پاس ڪرڻ بعد اميدوار [[ڊاڪٽريٽ]] پروگرام ۾ داخلا وٺي سگهي ٿو.<ref name="wes.org">{{cite web |url=http://www.wes.org/ca/wedb/iran/firedov.htm |title=WEP-Iran |access-date=7 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224011506/http://www.wes.org/ca/wedb/iran/firedov.htm |archive-date=24 February 2012}}</ref> === صحت === {{Main|ايران ۾ صحت}} {{See also|ايران ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:Razavihospital faz2.jpg|thumb|[[رضوي اسپتال]]، جيڪا معياري صحت جي خدمتن لاءِ [[اي سي آءِ]] کان تصديق ٿيل آهي.<ref>https://accreditation.ca/</ref><ref>{{Cite web |last=سایت |first=مدیر |work=بیمارستان رضوی |date=28 December 2023 |script-title=fa:گفتگو با استادی که مبتکروآغاز کننده روش های جدید جراحی مغز در دانشگاه علوم پزشکی مشهد است |url=https://razavihospital.ir//گفتگو-با-استادی-که-مبتکروآغاز-کننده-رو/ |access-date=27 January 2024 |language=fa-IR |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225180419/https://razavihospital.ir/%DA%AF%D9%81%D8%AA%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D9%85%D8%A8%D8%AA%DA%A9%D8%B1%D9%88%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B1%D9%88/ |url-status=dead}}</ref>]] صحت جون خدمتون سرڪاري نظام، خانگي شعبي ۽ [[غير سرڪاري تنظيم]]ن (NGOs) وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=10 October 2016 |title=Filepool – Detail {{!}} Organization for Investment Economic and Technical Assistance of Iran |url=http://www.investiniran.ir/en/filepool/26?redirectpage=%2fen%2febook |access-date=1 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010112638/http://www.investiniran.ir/en/filepool/26?redirectpage=%2fen%2febook |archive-date=10 October 2016}}</ref> ايران دنيا جو واحد ملڪ آهي، جتي [[عضون جي واپار#ايران|انساني عضون جي قانوني واپار]] جي اجازت آهي.<ref>{{Cite journal |last=Movassagh |first=Hooman |date=24 April 2016 |title=Human Organ Donations under the "Iranian Model": A Rewarding Scheme for U.S. Regulatory Reform? |url=https://journals.iupui.edu/index.php/ihlr/article/view/21140 |journal=Indiana Health Law Review |language=en |volume=13 |issue=1 |pages=82–118 |doi=10.18060/3911.0013 |issn=2374-2593 |access-date=1 January 2024 |archive-date=1 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101151727/https://journals.iupui.edu/index.php/ihlr/article/view/21140 |url-status=live}}</ref> ايران وسيع [[بنيادي صحت جي سار سنڀال مرڪز|بنيادي صحت جي سارسنڀال نيٽ ورڪ]] قائم ڪري عوامي صحت جون [[احتياطي طب|احتياطي خدمتون]] ڪاميابي سان وڌايون آهن. نتيجي طور ٻارن ۽ مائرن جي موت جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي ۽ ڄمڻ وقت اوسط عمر ۾ اضافو ٿيو آهي. طبي علم جي لحاظ کان ايران جو عالمي درجو 17هون ۽ [[وچ اوڀر]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ پهريون آهي. طبي سائنس جي تحقيقي پيداوار جي اشاري موجب ايران دنيا ۾ 16هين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite web |last=kental_tour |date=24 January 2023 |title=Iran health care ranking |url=https://kentaltravel.com/blog/iran-health-care-ranking/ |access-date=1 January 2024 |website=Kental Travel |language=en-US |archive-date=1 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101151727/https://kentaltravel.com/blog/iran-health-care-ranking/ |url-status=live}}</ref> ايران تيزيءَ سان [[طبي سياحت]] لاءِ هڪ پسنديده منزل طور اُڀري رهيو آهي.<ref>{{Cite web |date=15 December 2023 |title=Medical Tourism in Iran |url=https://www.medicaltourism.com/destinations/iran#:~:text=Iran%2C%20a%20country%20of%20rich,and%20treatments%20at%20competitive%20prices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215172208/https://www.medicaltourism.com/destinations/iran#:~:text=Iran%2C%20a%20country%20of%20rich,and%20treatments%20at%20competitive%20prices |archive-date=15 December 2023 |access-date=15 December 2023 |website=Medical Tourism}}</ref> ايران کي علائقي جي ٻين نوجوان آبادي وارن ملڪن وانگر عوامي خدمتن جي وڌندڙ گهرج کي پورو ڪرڻ جو ساڳيو مسئلو درپيش آهي. آباديءَ جي واڌ جي امڪاني شرح ۾ اضافي سبب عوامي صحت جي ڍانچي ۽ خدمتن جي ضرورت به وڌندي.<ref>{{Cite web |date=1 January 2024 |title=Payvand |url=http://www.payvand.com/news/09/apr/1027.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111129222751/http://www.payvand.com/news/09/apr/1027.html |archive-date=29 November 2011 |access-date=1 January 2024 |website=Payvand}}</ref> 2016ع ۾ لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ايراني صحت جي انشورنس هيٺ شامل هئا.<ref>{{Cite web |date=17 August 2016 |title=Iran Health Insurance in Brief |url=http://www.arkanteb.com/site/en/tips/69-iran-health-insurance-in-brief.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817173914/http://www.arkanteb.com/site/en/tips/69-iran-health-insurance-in-brief.html |archive-date=17 August 2016 |access-date=1 January 2024}}</ref> == ثقافت == {{Main|ايران جي ثقافت}} === فن === {{Main|فارسي فن{{!}}ايراني فن|ايران جا فن|ايراني جديد ۽ همعصر فن}} [[File:Mirror Hall by Kamal-ol-molk.JPG|thumb|[[ڪمال الملڪ]] جي ''[[آئينه هال]]، [[گلستان محل]]''، جنهن کي اڪثر [[ايراني جديد ۽ همعصر فن|ايراني جديد فن]] جي شروعاتي نقطي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopوdia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kamal-al-molk-mohammad-gaffari |title=Kamāl-al-Molk, Moḥammad Ḡaffāri |volume=XV |pages=417–433 |access-date=13 July 2017}}</ref>]] ايران تاريخ جي امير ترين فني ورثن مان هڪ جو مالڪ آهي ۽ [[معماري]]، [[مصوري]]، [[ادب]]، [[موسيقي]]، [[ڌات سازي]]، [[پٿر تراشي]]، [[بُڻت]]، [[خطاطي]] ۽ [[مجسمه سازي]] سميت ڪيترن ئي فنن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو. مختلف دورن ۾ پاڙيسري تهذيبن جا اثر اهم رهيا آهن، جڏهن ته بعد ۾ فارسي فن پڻ وسيع [[اسلامي فن]] جي اندازن جي حصي طور ٻين کي اثرانداز ڪيو ۽ پاڻ به اثر ورتا. [[هخامنشي سلطنت]] (550–330 ق.م.) جي دور کان وٺي لڳاتار بادشاهتن جي درٻارن فارسي فن جي انداز کي هٿي ڏني، ۽ درٻاري سرپرستي هيٺ تيار ٿيل فن جا ڪيترائي شاندار نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. ٻوٽن مان ورتل نقش نگاري، چين جي ڪڪر نما نقشن ۽ ننڍي پيماني تي ڏيکاريل جانورن جي تصويرن سان گڏ، گهري هندسي سينگار وارو اسلامي انداز ايران ۾ هڪ نفيس ۽ هم آهنگ فني اسلوب ۾ تبديل ٿيو. سورهين صديءَ دوران [[صفوي سلطنت]] جي زماني ۾ هي انداز مختلف فني شعبن ۾ استعمال ٿيو ۽ بادشاهه جي درٻاري مصورن وسيلي وڏي پيماني تي ڦهليو.<ref>{{Cite web |author=Suzan Yalman |author2=Linda Komaroff |title=The Art of the Safavids before 1600 |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/safa/hd_safa.htm |access-date=6 July 2024 |date=October 2002 |language=en}}</ref> [[ساساني سلطنت]] جي دور تائين پهچندي ايراني فن نئين سر عروج حاصل ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/Sasanian-dynasty |title=Sāsānian dynasty |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |date=18 July 2017 |quote=Under the Sāsānians Iranian art experienced a general renaissance. |access-date=20 July 2017 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121184437/https://www.britannica.com/topic/Sasanian-dynasty |url-status=live}}</ref> وچئين دور ۾ ساساني فن يورپ ۽ ايشيا جي وچئين دور جي فن جي تشڪيل ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.parstimes.com/history/title.html |title=Iran – A country study |access-date=18 June 2011 |archive-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728142527/http://www.parstimes.com/history/title.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.levity.com/alchemy/islam16.html |title=History of Islamic Science 5 |access-date=18 June 2011 |archive-date=5 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605031853/http://www.levity.com/alchemy/islam16.html |url-status=live}}</ref><ref name="Iran in Britannica">{{cite encyclopedia |last=Afary |first=Janet |title=Iran |year=2006 |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]] |access-date=29 October 2007 |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106324/Iran |archive-date=2 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071102225221/http://www.britannica.com/eb/article-9106324/Iran |url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/art-in-iran-xii-iranian-pre-islamic-elements-in-islamic-art |title=Art in Iran |trans-title=xii. Iranian Pre-Islamic Elements in Islamic Art |volume=II |pages=549–646 |access-date=15 July 2017 |archive-date=23 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170723171932/http://www.iranicaonline.org/articles/art-in-iran-xii-iranian-pre-islamic-elements-in-islamic-art |url-status=live}}</ref> صفوي دور کي ايراني فن جو سنهري دور سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Q6i8NQAACAAJ |author=Canby, Sheila R. |publisher=British Museum Press |year=2002 |title=The Golden Age of Persian Art: 1501–1722 |isbn=978-0-7141-2404-9}}</ref> [[صفوي فن]] [[عثماني سلطنت]]، [[مغل سلطنت]] ۽ [[دکن جون سلطنتون|دکني سلطنتن]] تي نمايان اثر وڌو، ۽ يارهين کان سترهين صديءَ تائين يورپ ۾ لباس ۽ باغيچي واري معماري تي به ان جا گهرا اثر رهيا. ايران جي [[ايراني جديد ۽ همعصر فن|همعصر فن]] جون پاڙون [[ڪمال الملڪ]] تائين پهچن ٿيون، جيڪو [[قاجار سلطنت]] جي درٻار جو مشهور [[حقيقت نگاري (فن)|حقيقت نگار]] مصور هو. هن مصوري جي روايتي اصولن ۾ تبديليون آنديون ۽ هڪ فطري انداز اختيار ڪيو، جيڪو فوٽوگرافي سان مقابلو ڪري سگهيو. هن 1928ع ۾ ايران ۾ جديد فنون لطيفه جو نئون اسڪول قائم ڪيو، جنهن کان پوءِ مصوري جو مشهور "قهوه خاني" انداز وجود ۾ آيو. ايران جا جديد [[اڳرائي پسند]] فنڪار ٻي عالمي جنگ دوران اولهه جي نون اثرن سان اُڀريا. موجوده همعصر فن جو منظرنامو 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيو، ۽ تهران جي پهرين جديد آرٽ گيلري "اپادانا" 1949ع ۾ [[محمود جوادي پور]]، [[حسين ڪاظمي]] ۽ [[هوشنگ آجوداني]] قائم ڪئي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=cSKMk4dmPVwC |title=Picturing Iran |trans-title=Art, Society and Revolution |first1=Lynn |last1=Gumpert |first2=Shiva |last2=Balaghi |page=48 |year=2002 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1-86064-883-0}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي تائين انهن نون فني تحريڪن کي سرڪاري سرپرستي حاصل ٿي،<ref name="IrMo">{{cite encyclopedia |title=Art in Iran |encyclopedia=Encyclopوdia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/art-in-iran-xi-post-qajar- |access-date=15 July 2017 |volume=II |pages=640–646 |trans-title=xi. Post-Qajar (Painting) |archive-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728133830/http://www.iranicaonline.org/articles/art-in-iran-xi-post-qajar- |url-status=live}}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ [[مارڪوس گريگورين]] جهڙا فنڪار سامهون آيا.<ref>{{cite web |title=Art in America: Modernity and revolution: a recent show of Iranian art focused on the turbulent time from 1960 to 1980, juxtaposing formally inventive works of art with politically charged photographs and posters – Art & Politics – Between Word and Image: Modern Iranian Visual Culture |date=25 November 2004 |website=looksmart |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1248/is_2_91/ai_97551434 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041125121857/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1248/is_2_91/ai_97551434 |archive-date=25 November 2004}}</ref> === معماري === {{Main|ايراني معماري|فارسي باغ}} [[File:Chehel Sotoon.jpg|thumb|[[چهل ستون|چهل ستون محل]] [[اصفهان]] ۾، جيڪو [[صفوي ايران|صفوي سلطنت]] دوران تعمير ٿيو؛ هن ۾ [[تالار]] جو نمونو موجود آهي، [[عالمي ورثو ماڳ]]|222x222px]] ايران ۾ معماري جي تاريخ گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ق.م. تائين پهچي ٿي، جنهن جا نمايان مثال اڄوڪي ترڪي ۽ عراق کان ازبڪستان ۽ تاجڪستان تائين، ۽ قفقاز کان زنجبار تائين پکڙيل علائقي ۾ ملن ٿا. ايرانين پنهنجي معماري ۾ رياضي، جاميٽري ۽ فلڪيات جو شروعاتي استعمال ڪيو، جنهن سان اڏاوتي ۽ جمالياتي تنوع واري روايت پيدا ٿي.<ref>{{cite book |author=Pope, Arthur Upham |title=Persian Architecture |url=https://archive.org/details/persianarchitect0000unse |url-access=registration |publisher=[[George Braziller]] |location=New York |date=1965 |page=[https://archive.org/details/persianarchitect0000unse/page/266 266] |author-link=Arthur Upham Pope}}</ref> ان جو رهنما [[نقش (بصري فن)|نقش]] ڪائناتي علامت نگاري آهي.<ref>{{cite book |author1=Ardalan, Nader |author2=[[لاله بختيار|Bakhtiar, Laleh]]. |title=The Sense of Unity: The Sufi Tradition in Persian Architecture |date=2000 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-1-871031-78-2}}</ref> تاريخي دروازن، محلن ۽ مسجدن کان علاوه، تهران جهڙن شهرن جي تيز واڌ تعمير جي هڪ لهر آندي آهي. ايران يونيسڪو جي انهن ملڪن واري فهرست ۾ 7هين نمبر تي آهي، جن وٽ قديم آثارن جا سڀ کان وڌيڪ کنڊر ۽ ڪششون آهن.<ref>{{cite web |title=Virtual Conference |url=http://www1.american.edu/ted/iran-tour.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124090123/http://www1.american.edu/ted/iran-tour.htm |archive-date=24 November 2010 |access-date=18 June 2011}}</ref> === عالمي ورثو ماڳ === {{Main|ايران ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|ايران قومي ورثو فهرست|}} ايران جي شاهوڪار ثقافت ۽ تاريخ ان جي 29 [[عالمي ورثو ماڳ]]ن مان ظاهر ٿئي ٿي، جنهن سان ايران وچ اوڀر ۾ پهرين ۽ دنيا ۾ 10هين نمبر تي آهي. انهن ۾ [[تخت جمشيد]]، [[نقش جهان چوراهو]]، [[چوغا زنبيل]]، [[پاسارگاد]]، [[گلستان محل]]، [[ارگ بم]]، [[بيهستون لکت]]، [[شهر سوخته]]، [[شوش]]، [[تخت سليمان]]، [[هڪاني ٻيلن]]، [[يزد]] جو شهر ۽ ٻيا ماڳ شامل آهن. ايران وٽ 26 [[غير مادي ثقافتي ورثو]] يا انساني خزانا آهن، جن جي لحاظ کان اهو دنيا ۾ چوٿين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite web |date=8 December 2023 |title=Iran secures 5th place worldwide for UNESCO-listed intangible treasures |url=https://www.tehrantimes.com/news/492297/Iran-secures-5th-place-worldwide-for-UNESCO-listed-intangible |access-date=12 January 2024 |website=[[تهران ٽائيمز]] |language=en |archive-date=14 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214020926/https://www.tehrantimes.com/news/492297/Iran-secures-5th-place-worldwide-for-UNESCO-listed-intangible |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=asadian |date=6 December 2023 |title=Iran Reached 5th in UNESCO Intangible Cultural Heritage list |url=https://en.shafaqna.com/340309/iran-reached-5th-rank-in-unesco-intangible-cultural-heritage-list/ |access-date=12 January 2024 |publisher=International Shia News Agency |language=en-US |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112082739/https://en.shafaqna.com/340309/iran-reached-5th-rank-in-unesco-intangible-cultural-heritage-list/ |url-status=live}}</ref> === قالين سازي === {{Main|فارسي قالين|تبريز قالين|اردبيل قالين}} [[File:Pazyryk carpet.jpg|thumb|[[پازيريڪ دفن گاهون#پازيريڪ قالين|پازيريڪ قالين]]، لڳ ڀڳ 400 ق.م.، دنيا جو سڀ کان پراڻو ڄاتل محفوظ قالين سمجهيو وڃي ٿو]] ايران ۾ قالين سازي جون پاڙون [[ڪانسي دور]] تائين وڃن ٿيون ۽ اهو ايراني فن جي سڀ کان نمايان اظهار مان هڪ آهي. قالين ٺاھڻ [[فارسي ثقافت]] ۽ [[ايراني فن]] جو لازمي حصو آهي. فارسي غاليچا ۽ قالين خانه بدوش قبيلن، ڳوٺن ۽ شهرن جي ورڪشاپن، ۽ شاهي درٻار جي ڪارخانن ۾ هڪ ئي وقت ٺاھيا ويندا هئا. ان ڪري اهي روايتن جي گڏيل ڌارن جي نمائندگي ڪن ٿا ۽ ايران، فارسي ثقافت ۽ ان جي مختلف قومن جي تاريخ کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ "فارسي قالين" جو اصطلاح اڪثر ڪري ڍير واري اڻت وارن ڪپڙي جي قالينن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، پر بنا ڍير وارا غاليچا ۽ قالين، جهڙوڪ [[ڪليم]]، [[سوماڪ قالين|سوماڪ]]، ۽ ڀرت وارا ڪپڙا جهڙوڪ [[سوزني (ڪپڙو)|سوزني]] به فارسي قالين بُڻڻ جي گهڻ رخي روايت جو حصو آهن. ايران دنيا جي هٿ سان ٺهيل قالينن جو ٽي-چوٿون حصو پيدا ڪري ٿو ۽ برآمدي منڊين جو 30 سيڪڙو رکي ٿو.<ref name="Goswami2009">{{cite book |author=K K Goswami |title=Advances in Carpet Manufacture |url=https://books.google.com/books?id=-cekAgAAQBAJ&pg=PA148 |year=2009 |publisher=Elsevier |isbn=978-1-84569-585-9 |page=148}}</ref><ref>{{cite web |last=Khalaj |first=Mehrnosh |url=https://www.ft.com/content/5a5c0444-1669-11df-bf44-00144feab49a |title=Iran's oldest craft left behind |work=Financial Times |date=10 February 2010 |access-date=4 October 2013 |url-access=subscription |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226073509/https://www.ft.com/content/5a5c0444-1669-11df-bf44-00144feab49a?ftcamp=rss%20 |url-status=live}}</ref> 2010ع ۾ [[فارس صوبو]] ۽ [[ڪاشان]] ۾ "قالين ٺاھڻ جون روايتي مهارتون" [[يونيسڪو غير مادي ثقافتي ورثو فهرستون|يونيسڪو غير مادي ثقافتي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{Cite web |title=UNESCO – Traditional skills of carpet weaving in Fars |url=https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-skills-of-carpet-weaving-in-fars-00382 |access-date=1 January 2024 |website= |language=en |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208020730/https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-skills-of-carpet-weaving-in-fars-00382 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=UNESCO – Traditional skills of carpet weaving in Kashan |url=https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-skills-of-carpet-weaving-in-kashan-00383 |access-date=1 January 2024 |website= |language=en |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208020852/https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-skills-of-carpet-weaving-in-kashan-00383 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 December 2012 |title=Iran's carpet washing ritual registered on UNESCO representative list |url=https://en.mehrnews.com/news/53059/Iran-s-carpet-washing-ritual-registered-on-UNESCO-representative |access-date=1 January 2024 |agency=[[مهر نيوز ايجنسي]] |language=en |archive-date=1 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101111553/https://en.mehrnews.com/news/53059/Iran-s-carpet-washing-ritual-registered-on-UNESCO-representative |url-status=live}}</ref> "قالين پٽي" جي ملڪن ۾ تيار ٿيندڙ [[مشرقي قالين]]ن ۾ فارسي قالين پنهنجي گهڻ رخي ڊزائنن جي تنوع ۽ نفاست سبب نمايان بيهندو آهي.<ref>{{Cite web |last=Team |first=SURFIRAN Editorial |date=6 February 2016 |title=Persian Carpets Return to the US Market |url=https://surfiran.com/mag/iranian-carpet/ |access-date=6 July 2024 |website=SURFIRAN Mag |language=en-US}}</ref> [[تبريز قالين|تبريز]]، [[ڪرمان قالين|ڪرمان]]، [[راور]]، [[نيشابور]]، [[مشهد]]، [[ڪاشان]]، [[اصفهان قالين|اصفهان]]، [[نائين قالين|نائين]] ۽ [[قم قالين|قم]] جهڙن شهرن ۽ علائقائي مرڪزن ۾ بُڻيل قالين پنهنجي مخصوص اڻت جي طريقن، اعليٰ معيار جي مواد، رنگن ۽ نمونن جي استعمال سبب سڃاتا وڃن ٿا. هٿ سان بُڻيل فارسي غاليچا ۽ قالين، جڏهن کان [[قديم يوناني]] ليکڪن انهن جو ذڪر ڪيو آهي، تڏهن کان اعليٰ فني قدر ۽ وقار جون شيون سمجهيا ويا آهن. === ادب === {{Main|ايران جو ادب}} {{See also|ايراني ادب}} [[File:Hafez 880714 095.jpg|thumb|[[حافظ شيرازي]] جو مقبرو]] ايران جي سڀ کان پراڻي ادبي روايت [[اوستائي]] ٻوليءَ جي آهي، جيڪا [[ايراني ٻوليون#قديم ايراني|قديم ايراني]] [[مقدس ٻولي]] آهي ۽ [[اوستا]] جو متن انهيءَ ٻوليءَ ۾ لکيل آهي. اوستا ۾ زرتشتي مذهب ۽ [[قديم ايراني مذهب]] جا ڏند ڪٿائي ۽ مذهبي متن شامل آهن.<ref>{{cite journal |journal=Indo-Iranian Journal |title=A Glossary of Terms for Weapons and Armor in Old Iranian |first=W.W. |last=Malandra |volume=15 |issue=4 |pages=264–289 |year=1973 |location=Philadelphia |publisher=Brill |jstor=24651454 |doi=10.1163/000000073790079071 |s2cid=162194727}}</ref><ref>{{cite book |author1=David Levinson |author2=Karen Christensen |title=Encyclopedia of Modern Asia: Iaido to Malay |url=https://archive.org/details/encyclopediamode02levi_463 |url-access=limited |year=2002 |publisher=Charles Scribner's Sons |isbn=978-0-684-80617-4 |page=[https://archive.org/details/encyclopediamode02levi_463/page/n97 48]}}</ref> فارسي ٻولي [[فارسي تمدن]] وارين سماجن وسيلي ايشيا صغير، وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ استعمال ۽ ترقي ڪئي، جنهن [[عثماني شاعري]] ۽ [[هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي|مغلي ادب]] سميت ٻين ڪيترن ئي ادبي روايتن تي گهرو اثر ڇڏيو. ايران جا ڪيترائي مشهور وچئين دور جا شاعر آهن، جن ۾ [[مولانا رومي]]، [[فردوسي]]، [[حافظ شيرازي]]، [[سعدي شيرازي]]، [[عمر خيام]] ۽ [[نظامي گنجوي]] شامل آهن.<ref>{{cite book |author=François de Blois |title=Persian Literature: A Bio-bibliographical Survey |url=https://books.google.com/books?id=F-lH8aQ9-HsC&pg=363 |access-date=21 June 2013 |volume=5 |date=April 2004 |publisher=[[Routledge]] |quote=Nizami Ganja'i, whose personal name was Ilyas, is the most celebrated native poet of the Persians after Firdausi. |isbn=978-0-947593-47-6 |page=363}}</ref> فارسي ادب کي انسانيت جي عظيم ادبي روايتن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي،<ref>Arthur John Arberry, ''The Legacy of Persia'', Oxford: Clarendon Press, 1953, {{ISBN|0-19-821905-9}}, p. 200.</ref> ۽ [[يوهان وولفگانگ فان گوئٽي|گوئٽي]] ان کي دنيا جي ادب جي چئن وڏين روايتن مان هڪ سڏيو هو.<ref>Von David Levinson; Karen Christensen, ''Encyclopedia of Modern Asia'', Charles Scribner's Sons. 2002, vol. 4, p. 480</ref> فارسي ادب جون پاڙون [[وچولي فارسي]] ۽ [[قديم فارسي]] جي محفوظ رهيل تصنيفن ۾ آهن، جن مان قديم فارسي جا قديم ترين نمونا 522 ق.م. جا آهن، جڏهن [[بيهستون لکت]] وجود ۾ آئي. بهرحال، موجوده فارسي ادب جو وڏو حصو 650ع کان پوءِ، يعني اسلامي فتح کان پوءِ جي دور سان واسطو رکي ٿو. جڏهن [[عباسي خلافت|عباسي]] اقتدار ۾ آيا (750ع)، تڏهن ايرانين اسلامي خلافت جا منشي، عملدار، اديب ۽ شاعر بڻيا. نئين فارسي ادب خراسان ۽ ماوراءُالنهر ۾ سياسي سببن جي ڪري وجود ۾ آيو ۽ ترقي ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي دور کان پوءِ جون شروعاتي ايراني حڪومتون، جهڙوڪ [[طاهري سلطنت|طاهري]] ۽ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، خراسان ۾ قائم هيون.<ref>Frye, R.N., "Darī", ''The Encyclopaedia of Islam'', Brill Publications, CD version.</ref> === عجائب گهر === {{Main|ايران جي عجائب گهرن جي فهرست}} [[File:Národní muzeum Íránu.jpg|thumb|تهران ۾ [[ايران جو قومي عجائب گهر]]]] تهران ۾ قائم [[ايران جو قومي عجائب گهر]] ملڪ جو سڀ کان اهم ثقافتي ادارو آهي. ايران جي پهرين ۽ سڀ کان وڏي عجائب گهر طور هن اداري ۾ [[قديم ايران جو عجائب گهر]] ۽ [[اسلامي دور جو عجائب گهر]] شامل آهن. قومي عجائب گهر ايران جي آثار قديمه جي مجموعن جي حفاظت، نمائش ۽ تحقيق جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان اهم عجائب گهر شمار ٿئي ٿو،<ref name="National Museum of Iran">{{Cite web |title=National Museum of Iran – Official Site For National Museum Of Iran |url=https://irannationalmuseum.ir/en/ |access-date=6 January 2024 |language=fa-IR |archive-date=2 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202002842/https://irannationalmuseum.ir/en/ |url-status=live}}</ref> ۽ پنهنجي آثارن جي مقدار، تنوع ۽ معيار جي لحاظ کان دنيا جي چند معزز ترين عجائب گهرن مان هڪ آهي.<ref name="National Museum of Iran" /> ملڪ ۾ ٻيا به ڪيترائي مشهور عجائب گهر آهن، جهڙوڪ [[گلستان محل]] ([[عالمي ورثو ماڳ]])، [[قومي جواهرن جو خزانو]]، [[رضا عباسي عجائب گهر]]، [[تهران عجائب گهر براءِ جديد فن]]، [[سعد آباد محل مجموعو]]، [[ايران جو قالين عجائب گهر]]، [[آبگينه عجائب گهر (تهران)|آبگينه عجائب گهر]]، [[پارس عجائب گهر]]، [[آذربائيجان عجائب گهر]]، هگمتانه عجائب گهر، شوش عجائب گهر وغيره. 2019ع دوران لڳ ڀڳ 2.5 ڪروڙ ماڻهن ايران جي عجائب گهرن جو دورو ڪيو.<ref>{{Cite web |date=7 January 2024 |title=25 million people visited museums last year |url=https://en.irna.ir/news/83321603/25-million-people-visit-museums-last-year |website=IRNA |access-date=6 January 2024 |archive-date=6 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106225535/https://en.irna.ir/news/83321603/25-million-people-visit-museums-last-year |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 May 2019 |title=25 million visited Iran's heritage museums in calendar year |url=https://www.tehrantimes.com/news/436197/25-million-visited-Iran-s-heritage-museums-in-calendar-year |access-date=6 January 2024 |website=[[تهران ٽائيمز]] |language=en |archive-date=29 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229012947/https://www.tehrantimes.com/news/436197/25-million-visited-Iran-s-heritage-museums-in-calendar-year |url-status=live}}</ref> === موسيقي ۽ ناچ === {{Main|ايران جي موسيقي|ايراني ناچ}} {{multiple image| | direction = vertical | width = 210 | image1 = Museum of Persepolis Darafsh (16) (cropped).JPG | caption1 = [[ڪرنائي]]، ڇهين صدي ق.م. جو هڪ قديم ايراني ساز، جيڪو تخت جمشيد جي عجائب گهر ۾ محفوظ آهي | image2 = Dancers on a piece of ceramic from CheshmeAli, Iran, 5000 BC, Louvre.jpg | caption2 = [[چشمه علي (شهر ري)|چشمه علي]] مان مليل ٺڪر جي هڪ ٽڪري تي ناچ ڪندڙ شخصيتون، 5000 ق.م. }} ايران کي ٽين هزار سال ق.م. سان لاڳاپيل دنيا جي ابتدائي پيچيده سازن جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.iranicaonline.org/articles/music-history-i-pre-islamic-iran |title=Music History: i. Pre-Islamic Iran |encyclopedia=Encyclopedia Iranica |access-date=27 August 2015 |archive-date=28 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428204706/http://www.iranicaonline.org/articles/music-history-i-pre-islamic-iran |url-status=live}}</ref> [[ڪنڊيدار سرود]] جي استعمال جا ثبوت مداڪتو ۽ [[ڪول فرح]] مان مليا آهن، جڏهن ته عيلامي سازن جو سڀ کان وڏو مجموعو ڪول فرح مان دستاويز ٿيو آهي. [[زينوفون]] پنهنجي ''[[سائروپيڊيا]]'' ۾ اخميني سلطنت جي درٻار ۾ ڳائڻ وارين عورتن جو ذڪر ڪيو آهي. اشڪاني سلطنت جي دور ۾ ''[[گوسان]]'' ([[پارٿي ٻولي]] ۾ "منشِد" يا "ڳائڻو") اهم حيثيت رکندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopedia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/gosan |title=GŌSĀN |volume=Xi |pages=167–170 |access-date=15 July 2017 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924074942/http://www.iranicaonline.org/articles/gosan |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farrokh |first=Kaveh |title=Parthian and Central Asian Martial Music |url=https://www.kavehfarrokh.com/ancient-prehistory-651-a-d/parthian/parthian-and-central-asian-martial-music/ |access-date=26 May 2024 |website=Kaveh Farrokh |date=13 January 2023 |archive-date=26 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526112928/https://www.kavehfarrokh.com/ancient-prehistory-651-a-d/parthian/parthian-and-central-asian-martial-music/ |url-status=live}}</ref> [[ساساني موسيقي]] جي تاريخ اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محفوظ ۽ دستاويزي صورت ۾ موجود آهي، ۽ ان جا حوالا خاص طور اوستائي متنن ۾ ملن ٿا.<ref name=EI-mhphi>{{harv|Lawergren|2009}} iv. First millennium C.E. (1) Sasanian music, 224–651.</ref> [[خسرو ٻيون|خسرو ثاني]] جي دور تائين ساساني شاهي درٻار ۾ آزاد، [[بامشاد]]، [[باربد]]، [[نگيسا]]، رامتين ۽ [[سرڪش]] جهڙا مشهور موسيقار موجود هئا. ايراني روايتي سازن ۾ تند وارا ساز، جهڙوڪ [[چنگ (ساز)|چنگ]] (هارپ)، [[قانون (ساز)|قانون]]، [[سنتور]]، [[رود]] ([[عود]]، [[بربط (ساز)|بربط]])، [[تار (ساز)|تار]]، [[دوتار]]، [[سه تار]]، [[تنبور]] ۽ [[ڪمانچه]]؛ هوائي ساز، جهڙوڪ [[سرنا]]، [[ڪرنائي|ڪرنا]] ۽ [[ني]]؛ ۽ وڄائڻ وارا ساز، جهڙوڪ [[تمبڪ]]، [[ڪوس]]، [[دف]] ([[دائرو]]) ۽ [[نقارو]] شامل آهن. [[تهران سمفني آرڪيسٽرا]] 1933ع ۾ قائم ٿي. 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[روح الله خالقي]] ملڪ جي پهرين قومي موسيقي سوسائٽي قائم ڪئي ۽ 1949ع ۾ قومي موسيقي جو اسڪول کوليو.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/persian/arts/story/2006/11/061113_pm-mk-khaleghi.shtml |title=BBCPersian.com |publisher=BBC |access-date=26 October 2015}}</ref> [[ايراني پاپ موسيقي]] جون پاڙون [[قاجار ايران]] جي دور ۾ ملن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.iranchamber.com/music/articles/pop_music_iran.php |title=Iran Chamber Society: Music of Iran: Pop Music in Iran |work=Iran Chamber |access-date=26 October 2015 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924043026/http://www.iranchamber.com/music/articles/pop_music_iran.php |url-status=live}}</ref> 1950ع کان پوءِ اها مقامي سازن ۽ موسيقي جي روايتي نمونن سان گڏ برقي گٽار ۽ ٻين درآمدي اثرن جي استعمال سبب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي. [[ايراني راڪ موسيقي]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ۽ [[ايراني هپ هاپ]] 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وجود ۾ آيا.<ref>{{cite web |script-title=fa:'اسکورپیو' در آپارات" |url=http://www.bbc.co.uk/persian/arts/2013/02/130227_aprat_week_09.shtml |work=[[بي بي سي فارسي]] |access-date=27 August 2015 |archive-date=13 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313105726/http://www.bbc.co.uk/persian/arts/2013/02/130227_aprat_week_09.shtml |url-status=live |language=fa}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.sfgate.com/news/article/Rebels-of-rap-reign-in-Iran-3287827.php |title=Rebels of rap reign in Iran |work=San Francisco Chronicle |date=16 April 2008 |access-date=26 October 2015 |archive-date=22 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022193843/http://www.sfgate.com/news/article/Rebels-of-rap-reign-in-Iran-3287827.php |url-status=live}}</ref> ايران ۾ ناچ گهٽ ۾ گهٽ ڇهين هزار سال ق.م. کان موسيقي، راند، ناٽڪ ۽ مذهبي رسمن جي صورت ۾ موجود رهيو آهي. آثار قديمه جي ماڳن مان ناچ ڪندڙ شخصيتن واريون تصويرون پڻ مليون آهن.<ref>{{Cite web |title=Welcome to Encyclopaedia Iranica |url=https://iranicaonline.org/ |access-date=3 April 2024 |website=[[Encyclopedia Iranica]] |language=en-US |archive-date=10 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410171658/https://iranicaonline.org/ |url-status=live}}</ref> ناچ جا انداز علائقي، ثقافت ۽ مقامي ماڻهن جي ٻوليءَ موجب مختلف آهن، ۽ نفيس درٻاري ناچن جي جديد بحالي کان وٺي پرجوش لوڪ ناچن تائين پکڙيل آهن.<ref>{{Cite web |date=12 January 2024 |title=A Brief Introduction to Iranian Dance |url=http://www.laurelvictoriagray.com/persian-dance.html |website=Laurel Victoria Gray |access-date=12 January 2024 |archive-date=18 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121118050436/http://www.laurelvictoriagray.com/persian-dance.html |url-status=live}}</ref> هر قوم، علائقي ۽ تاريخي دور سان لاڳاپيل مخصوص ناچ جا انداز موجود آهن. تاريخي ايران مان سڀ کان قديم تحقيق ٿيل ناچ، [[مهر (ديوتا)|مهر]] جي پوڄا سان لاڳاپيل ناچ هو. قديم فارسي ناچ بابت وڏي پيماني تي [[هيروڊوٽس]] تحقيق ڪئي. پرڏيهي طاقتن جي قبضي سبب ڪيترين ئي روايتي ناچن جون روايتون آهستي آهستي ختم ٿينديون ويون. قاجار دور فارسي ناچ تي گهرو اثر ڇڏيو. هن دور ۾ هڪ ناچ جي انداز کي "[[ڪلاسيڪي فارسي ناچ]]" سڏڻ شروع ڪيو ويو. رقاص درٻار ۾ تاجپوشي، شاديءَ ۽ [[نوروز]] جي جشن جهڙن موقعن تي تفريحي فن پيش ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ موسيقي کي آرڪيسٽرا جي صورت ڏني وئي، جڏهن ته ناچ جي حرڪتن ۽ لباسن ۾ مغربي جديديت جا اثر شامل ٿيا. === ذرائع ابلاغ === {{Main|ايران جا ذرائع ابلاغ}} [[File:IRIB Building.jpg|thumb|[[اسلامي جمهوريه ايران براڊڪاسٽنگ]] (IRIB)، ايران جو [[رياستي ذرائع ابلاغ|رياست جي ڪنٽرول هيٺ]] هلندڙ ذرائع ابلاغ وارو ادارو]] ايران جو سڀ کان وڏو ذرائع ابلاغ وارو ادارو سرڪاري ملڪيت وارو [[اسلامي جمهوريه ايران براڊڪاسٽنگ]] (IRIB) آهي. [[ثقافت ۽ اسلامي رهنمائي واري وزارت]] ملڪ جي ثقافتي پاليسي، جنهن ۾ رابطن ۽ معلومات سان لاڳاپيل سرگرميون شامل آهن، جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/new/en/tehran/about-this-office/single-view/news/irans_minister_of_culture_and_islamic_guidance_calls_for |title=Iran's Minister of Culture and Islamic Guidance calls for expansion of ties with UNESCO |publisher=[[UNESCO]] |access-date=2 December 2018 |date=15 December 2014 |archive-date=8 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170208183653/http://www.unesco.org/new/en/tehran/about-this-office/single-view/news/irans_minister_of_culture_and_islamic_guidance_calls_for |url-status=live}}</ref> ايران ۾ ڇپجندڙ اڪثر [[ايران جي اخبارن جي فهرست|اخبارون]] فارسي ٻوليءَ ۾ آهن، جيڪا ملڪ جي سرڪاري ۽ قومي ٻولي آهي. سڀ کان وڌيڪ پڙهيون ويندڙ اخبارون تهران مان شايع ٿين ٿيون، جن ۾ ''[[اعتماد]]''، ''[[اطلاعات]]''، ''[[ڪيهان]]''، ''[[همشهري]]''، ''[[رسالت (اخبار)|رسالت]]'' ۽ ''[[شرق]]'' شامل آهن.<ref name=BYI /> ''[[تهران ٽائيمز]]''، ''[[ايران ڊيلي]]'' ۽ ''[[فنانشل ٽربيون]]'' ايران جون مشهور انگريزي ٻوليءَ واريون اخبارون آهن. ايران [[انٽرنيٽ]] استعمال ڪندڙن جي تعداد جي لحاظ کان دنيا ۾ 17هين نمبر تي آهي. [[گوگل ڳولا]] ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڳولا واري خدمت آهي، جڏهن ته [[انسٽاگرام]] سڀ کان مشهور آن لائين [[سماجي رابطن جي خدمت]] آهي.<ref name="Alexa Internet">{{cite web |work=Alexa Internet |url=http://www.alexa.com/topsites/countries/IR |title=Top Sites in Iran |access-date=2 December 2018 |archive-date=10 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101210145701/http://www.alexa.com/topsites/countries/ir}}</ref> ڪيترين ئي عالمي مشهور ويب سائيٽن، جن ۾ [[فيس بڪ]] پڻ شامل آهي، تائين سڌي رسائي ايران ۾ بند آهي؛ فيس بڪ 2009ع کان بند آهي. ايران جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو [[برقي واپار]] ايراني آن لائين اسٽور [[ڊيجي ڪالا]] ذريعي ٿئي ٿو، جنهن جا روزانو لڳ ڀڳ 750,000 گهمڻ وارا آهن، ۽ اهو وچ اوڀر جو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويندڙ آن لائين اسٽور آهي.<ref>{{cite news |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2015/may/31/amazon-iranian-style-digikala-other-startups-aparat-hamijoo-takhfifan |title=From Digikala to Hamijoo: the Iranian startup revolution, phase two |last=Kamali Dehghan |first=Saeed |date=13 May 2015 |access-date=14 December 2016 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412095014/https://www.theguardian.com/technology/2015/may/31/amazon-iranian-style-digikala-other-startups-aparat-hamijoo-takhfifan |url-status=live}}</ref> === طعام === {{Main|ايراني طعام}} [[File:Kebab Bakhtyari.jpg|thumb|[[چلو ڪباب]] (چانور ۽ [[ڪباب]])، جيڪو [[ايران جي قومي کاڌن]] مان هڪ آهي]] ايراني مکيه کاڌن ۾ [[ڪباب]]، [[پلاءُ]]، [[شوربو|شوربن]] ([[خورش]])، [[سوپ]]، [[آش]] ۽ [[آمليٽ]] جون مختلف قسمن شامل آهن. منجهند ۽ رات جي ماني سان عام طور تي سادا [[ڏهي]] يا [[مست و خيار]]، [[سبزي خوردن]]، [[شيرازي سلاد]] ۽ [[ترشي]] جهڙا ساٿي کاڌا پيش ڪيا ويندا آهن، ۽ انهن کان اڳ [[بوراني]]، [[مرزا قاسمي]] يا [[ڪشڪِ بادمجان]] جهڙا طعام پڻ پيش ڪيا ويندا آهن. ايراني ثقافت ۾ چانهه وڏي شوق سان پيتي ويندي آهي.<ref>{{cite book |author=Williams, Stuart. |title=Iran – Culture Smart!: The Essential Guide to Customs & Culture |date=October 2008 |publisher=Kuperard |isbn=978-1-85733-598-9 |chapter=DRINKING |quote=Iranians are obsessive tea drinkers |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YXYFAQAAQBAJ}}</ref><ref>{{cite book |author=Maslin, Jamie. |url=https://archive.org/details/iranianrapperspe0000masl |title=Iranian Rappers and Persian Porn: A Hitchhiker's Adventures in the New Iran |publisher=Skyhorse Publishing Inc. |year=2009 |isbn=978-1-60239-791-0 |page=[https://archive.org/details/iranianrapperspe0000masl/page/58 58] |quote=Iran is a nation of obsessive tea drinkers |url-access=registration}}</ref> ايران دنيا ۾ چانهه پيدا ڪندڙ ستين وڏي ملڪ طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOSTAT2">Food and Agriculture Organization of the United Nations—Production [http://faostat.fao.org/DesktopDefault.aspx?PageID=567&lang=en FAOSTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111115042315/http://faostat.fao.org/DesktopDefault.aspx?PageID=567&lang=en |date=15 November 2011 }}. Retrieved 30 April 2010.</ref> ايران جي مشهور مٺاڻن مان هڪ [[فالوده]] آهي.<ref>{{cite book |author=Foodspotting |title=The Foodspotting Field Guide |date=18 March 2014 |publisher=Chronicle Books |isbn=978-1-4521-3008-8 |chapter=24 / Dessert: Faloodeh |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PswWAgAAQBAJ}}</ref> زعفراني آئس ڪريم، جيڪا ''[[بستني سنتي]]'' ("روايتي آئس ڪريم") جي نالي سان مشهور آهي، پڻ تمام مقبول آهي،<ref>{{cite web |author=Henninger, Danya |date=7 February 2017 |title=Franklin Fountain has an ImPeach sundae with 'nuts from the cabinet' |url=https://billypenn.com/2017/02/07/franklin-fountain-has-an-impeach-sundae-with-nuts-from-the-cabinet |website=BillyPenn.com |access-date=20 July 2017 |archive-date=19 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819144151/https://billypenn.com/2017/02/07/franklin-fountain-has-an-impeach-sundae-with-nuts-from-the-cabinet/ |url-status=live}}</ref> ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان سان گڏ [[گاجر جو رس]] پڻ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |author=Duguid, Naomi |url=https://books.google.com/books?id=v-GACwAAQBAJ |title=Taste of Persia: A Cook's Travels Through Armenia, Azerbaijan, Georgia, Iran, and Kurdistan |date=6 September 2016 |publisher=Artisan |isbn=978-1-57965-727-7 |page=353 |quote=...{{nbsp}}havij bastani, a kind of ice cream float, made with Persian ice cream and carrot juice}}</ref> ايران پنهنجي [[ڪيويار]] لاءِ پڻ مشهور آهي.<ref>{{cite web |title=Sturgeon Stocks Slump |url=http://www.iran-daily.com/1383/2228/html/focus.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050716074736/http://www.iran-daily.com/1383/2228/html/focus.htm |archive-date=16 July 2005 |access-date=21 June 2013 |publisher=Iran-daily.com}}</ref> عام ايراني مکيه کاڌا [[چانور]]، [[گوشت]]، [[ڀاڄيون]] ۽ [[خشڪ ميوو|خشڪ ميون]] جي ميلاپ تي ٻڌل هوندا آهن. [[کاڌي ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا ۽ مصالحا|جڙي ٻوٽين]] جو وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، گڏوگڏ [[آلوبخارو]]، [[انار]]، [[بهي]]، [[خشڪ آلوبخارو]]، [[خوباني]] ۽ [[ڪشمش]] جهڙا ميوا پڻ استعمال ٿيندا آهن. ايراني خاص مصالحا ۽ ذائقا، جهڙوڪ [[زعفران]]، [[هيل]]، [[خشڪ ليمي]] ۽ ٻين ترش ذائقي وارن جزن سان گڏ [[دار چيني]]، [[هلد]] ۽ [[اجمود]] مختلف کاڌن ۾ ملائي استعمال ڪيا ويندا آهن. === رانديون === {{Main|ايران ۾ رانديون}} {{multiple image| | align = right | direction = vertical | width = | image1 = Dizin ski resort.jpg | caption1 = [[ديزين]]، [[وچ اوڀر]] جو سڀ کان وڏو [[اسڪي مرڪز]] | image2 = Azadi Stadium in the final week of the 39th League.jpg | caption2 = [[آزادي اسٽيڊيم]]، [[تهران]] ۾ واقع، [[اولهه ايشيا]] جو سڀ کان وڏو فٽبال اسٽيڊيم }} ايران [[پولو]] راند جي جنم ڀومي آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.polomuseum.com/history_of_polo.htm |title=The History of Polo |publisher=Polomuseum.com |access-date=27 March 2015 |archive-date=17 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130717015002/http://www.polomuseum.com/history_of_polo.htm |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.historic-uk.com/CultureUK/The-Origins-of-Polo/ |title=The origins and history of Polo |author=Ben Johnson |access-date=27 March 2015 |archive-date=28 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150228012509/http://www.historic-uk.com/CultureUK/The-Origins-of-Polo/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran Chamber Society: Sport in Iran: History of Chogân (Polo) |url=https://www.iranchamber.com/sport/chogan/chogan_history.php |access-date=26 May 2024 |website=Iran Chamber |archive-date=26 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526112927/https://www.iranchamber.com/sport/chogan/chogan_history.php |url-status=live}}</ref> جيڪا مقامي طور ''چوگان'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ۽ ان جا سڀ کان پراڻا حوالا قديم [[ميدي سلطنت|ميدين]] سان منسوب ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{Cite book |author=Singh, Jaisal |year=2007 |title=Polo in India |location=London |publisher=New Holland |page=[https://books.google.com/books?id=2ZF5EIfX9VwC&pg=PA10 10] |isbn=978-1-84537-913-1}}</ref> آزاد ڪشتي روايتي طور ايران جي قومي راند سمجهي ويندي آهي، ۽ [[ايران جي قومي آزاد ڪشتي ٽيم]] جا پهلوان ڪيترائي ڀيرا عالمي چيمپيئن بڻجي چڪا آهن. ايران جي روايتي ڪشتي، جنهن کي ''[[پهلواني ۽ زورخاني رسمون|ڪشتي پهلواني]]'' چيو وڃي ٿو، يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Zurkhaneh Traditional Sports |url=https://traditionalsportsgames.org/index.php/sport/35-traditional-sports-recognized/214-zurkhaneh |access-date=2 May 2024 |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502163840/https://traditionalsportsgames.org/index.php/sport/35-traditional-sports-recognized/214-zurkhaneh |url-status=live}}</ref> ايران جي [[اسلامي جمهوريه ايران جي قومي اولمپڪ ڪميٽي]] 1947ع ۾ قائم ٿي. پهلوانن ۽ وزن کڻندڙ رانديگرن اولمپڪس ۾ ملڪ لاءِ سڀ کان وڌيڪ ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن. 1974ع ۾ ايران [[اولهه ايشيا]] جو پهريون ملڪ بڻيو جنهن [[ايشيائي رانديون]] جي ميزباني ڪئي.<ref>{{Cite web |title=History of Asian Games |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1059784/history-of-asian-games |access-date=28 January 2024 |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118004949/https://www.insidethegames.biz/articles/1059784/history-of-asian-games |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iranian Great Power Ambitions and China's Return to the Olympic Movement, 1973–74 |url=https://www.wilsoncenter.org/article/iranian-great-power-ambitions-and-chinas-return-to-the-olympic-movement-1973-74 |access-date=28 January 2024 |date=31 October 2016 |language=en |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128122610/https://www.wilsoncenter.org/article/iranian-great-power-ambitions-and-chinas-return-to-the-olympic-movement-1973-74 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Teenagers won titles in the Tehran 1974 Asian Games where South Korea and Iran were the bests |url=http://www.asbcnews.org/teenagers-won-titles-in-the-tehran-1974-asian-games-where-south-korea-and-iran-were-the-bests/ |access-date=28 January 2024 |language=en-US |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128122610/http://www.asbcnews.org/teenagers-won-titles-in-the-tehran-1974-asian-games-where-south-korea-and-iran-were-the-bests/ |url-status=live}}</ref> هڪ جابلو ملڪ هئڻ ڪري ايران [[اسڪي]]، سنوبورڊنگ، جابلو پنڌ، پهاڙي چڙهائي،<ref>{{cite web |url=http://www.rockclimbing.com/ |title=Rock Climbing Routes, Gear, Photos, Videos & Articles |publisher=Rockclimbing.com |date=27 October 2009 |access-date=18 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615152628/http://www.rockclimbing.com/ |archive-date=15 June 2011}}</ref> ۽ جبل سر ڪرڻ لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mountainzone.ir/ |title=Iran Mountain Zone (IMZ) |date=11 June 1966 |access-date=18 June 2011 |archive-date=9 December 2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021209175412/http://www.mountainzone.ir/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.abc-of-mountaineering.com/middle-east/iran/ |title=Mountaineering in Iran |publisher=Abc-of-mountaineering.com |access-date=18 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707072811/https://www.abc-of-mountaineering.com/middle-east/iran/ |archive-date=7 July 2011}}</ref> هتي ڪيترائي اسڪي مرڪز آهن، جن مان [[توچال ڪمپليڪس]]، [[ديزين]] ۽ [[شمشڪ]] سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن.<ref name="Snowseasoncentral.com_November_29_2015c">{{cite web |url=http://www.snowseasoncentral.com/work-a-winter-snow-season-iran |title=Iran – Guide to Skiing and Snowboarding |year=2015 |access-date=29 November 2015 |archive-date=8 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140108113156/http://www.snowseasoncentral.com/work-a-winter-snow-season-iran |url-status=live}}</ref> ديزين سڀ کان وڏو اسڪي مرڪز آهي، ۽ [[بين الاقوامي اسڪي ۽ سنوبورڊ فيڊريشن]] (FIS) طرفان عالمي مقابلن جي ميزباني لاءِ منظور ٿيل آهي.<ref>{{Cite web |date=15 December 2023 |title=Dizi (IRI) |url=https://www.fis-ski.com/DB/general/event-details.html?eventid=47908&sectorcode=AL&seasoncode=2021 |website=FIS |access-date=15 December 2023 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215183320/https://www.fis-ski.com/DB/general/event-details.html?eventid=47908&sectorcode=AL&seasoncode=2021 |url-status=live}}</ref> [[ايران ۾ فٽبال|فٽبال]] ايران جي سڀ کان مشهور راند آهي، ۽ [[ايران جي قومي فٽبال ٽيم]] مردن جي [[ايشيائي ڪپ]] ٽي ڀيرا کٽي چڪي آهي. 2025 مطابق موجب مردن جي قومي ٽيم ايشيا ۾ ٻئي ۽ [[فيفا عالمي درجابندي]] ۾ 18هين نمبر تي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association/IRN/men/ |title=Iran: FIFA/Coca-Cola World Ranking |publisher=[[FIFA]] |access-date=4 May 2020 |archive-date=14 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414135244/https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association/IRN/men/ |url-status=live}}</ref> [[آزادي اسٽيڊيم]]، تهران ۾ واقع، اولهه ايشيا جو سڀ کان وڏو فٽبال اسٽيڊيم آهي ۽ دنيا جي ويهن وڏن اسٽيڊيمز مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |last=Hayward |first=Joshua |title=Ranking the Top 20 Stadiums in World Football |url=https://bleacherreport.com/articles/1804430-ranking-the-top-20-stadiums-in-world-football |access-date=26 December 2023 |website=Bleacher Report |language=en |archive-date=29 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229064950/https://bleacherreport.com/articles/1804430-ranking-the-top-20-stadiums-in-world-football |url-status=live}}</ref> والي بال ملڪ جي ٻي سڀ کان مشهور راند آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.aipsmedia.com/index.php?page=news&cod=16859&tp=n |title=AIPS Web Site – USA Volleyball president tips Iran to qualify for Rio |date=2 December 2011 |access-date=26 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015234936/http://www.aipsmedia.com/index.php?page=news&cod=16859&tp=n |archive-date=15 October 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.worldofvolley.com/News/Latest_news/170/volleyball-pioneer-ahmad-masajedi-says-irans-rise-to-the-top-wont-stop-.html |title=WorldofVolley :: Volleyball pioneer Ahmad Masajedi says Iran's rise to the top won't stop |date=2 December 2011 |access-date=26 October 2015 |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015234934/http://www.worldofvolley.com/News/Latest_news/170/volleyball-pioneer-ahmad-masajedi-says-irans-rise-to-the-top-wont-stop-.html |url-status=live}}</ref> 2011ع ۽ 2013ع جون [[ايشيائي مردن جون والي بال چيمپيئن شپون]] کٽڻ کان پوءِ، [[ايران جي قومي مردن جي والي بال ٽيم]] ايشيا جي ٻي ۽ جنوري 2025ع مطابق موجب [[ايف آء وي بي عالمي درجابندي]] ۾ 15هين مضبوط ٽيم آهي. [[باسڪيٽ بال]] پڻ مقبول راند آهي، ۽ [[ايران جي قومي باسڪيٽ بال ٽيم]] 2007ع کان وٺي ٽي [[ايشيائي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپ]] کٽي چڪي آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.espn.com/espnmag/story?id=3671265 |access-date=21 April 2012 |publisher=ESPN |first=Sam |last=Alipour |title=Mission Improbable |date=21 April 2012 |archive-date=24 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124115828/http://sports.espn.go.com/espnmag/story?id=3671265 |url-status=live}}</ref> {{Clear}} == پڻ ڏسو == {{Portal|ايران|ملڪ|ايشيا }} * [[ايران جو خاڪو]] {{Clear}} == ڪتابيات == === ''اينسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' === {{Refbegin|30em}} * {{Encyclopædia Iranica|volume=online|title=Great Britain iii. British influence in Persia in the 19th century|year=2002|first=Abbas|last=Amanat|url=https://www.iranicaonline.org/articles/great-britain-iii/}} * {{Encyclopædia Iranica|volume=online|title=Anūštigin Ḡarčaʾī|year=1986|first=C. Edmund|last=Bosworth|url=https://www.iranicaonline.org/articles/anustigin-garcai-slave-commander}} * {{Encyclopædia Iranica|volume=online|title=Khwarazmshahs i. Descendants of the line of Anuštigin|year=2009|first=C. Edmund|last=Bosworth|url=https://www.iranicaonline.org/articles/khwarazmshahs-i}} * {{Encyclopaedia Iranica |last=Lawergren |first=Bo |author-link=Bo Lawergren |year=2009 |encyclopedia=[[اينسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] |title=Music History i. Pre-Islamic Iran |url=https://www.iranicaonline.org/articles/music-history-i-pre-islamic-iran |volume=online}} * {{Encyclopædia Iranica|volume=online|title=Aparna|year=2011|first=P.|last=Lecoq|url=https://www.iranicaonline.org/articles/aparna-c3k}} * {{Encyclopædia Iranica|volume=online|article=Economy iv. In the Sasanian Period|year=1997|first=Ryka|last=Gyselen|url=https://www.iranicaonline.org/articles/economy-iv/}} * {{Encyclopædia Iranica |year=1998 |title=Ērān, Ērānšahr |url=http://www.iranicaonline.org/articles/eran-eransah |last=MacKenzie |first=David Niel |volume=online}} * {{Encyclopædia Iranica|volume=online|title=Safavid Dynasty|author-link=Rudi Matthee |year=2008|first=Rudolph P.|last=Matthee|url=https://www.iranicaonline.org/articles/safavids}} * {{Encyclopædia Iranica|volume=online|title=Āgā Mohammad Khan Qājār|year=1984|first=J. R.|last=Perry|url=https://www.iranicaonline.org/articles/aga-mohammad-khan/}} * {{Encyclopædia Iranica|volume=online|title=Zand Dynasty|year=2000|first=J. R.|last=Perry|url=https://www.iranicaonline.org/articles/zand-dynasty}} * {{Encyclopædia Iranica Online|volume=online|article=Esmāʿīl I Ṣafawī|year=1998|first1=Roger|last1=Savory|first2=Ahmet T.|last2=Karamustafa|url=https://www.iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi#i}} * {{Encyclopædia Iranica |year=1987 |title=Aryans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |location=New York |url=http://www.iranicaonline.org/articles/aryans |last=Schmitt |first=Rüdiger |volume=online}} * {{Encyclopædia Iranica|title=Iraj |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iraj |last=Shahbazi |first=Alireza Shapour |date=2004 |volume=online}} * {{Encyclopædia Iranica|volume=online|article=Sasanian Dynasty|year=2005|first=Alireza Shapur|last=Shahbazi|url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}} * {{cite Encyclopædia |title=Nāder Shāh |last=Tucker |first=Ernest |url=https://www.iranicaonline.org/articles/nader-shah |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=2006a}} * {{Encyclopædia Iranica |year=2004 |title=Iran ii. Iranian History (1) Pre-Islamic Times |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-ii1-pre-islamic-times/ |last=Yarshater |first=Ehsan |volume=online}} {{Refend}} {{sfn whitelist|CITEREFYarshater2004|CITEREFShahbazi2005}} === ڪتاب === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |author1=Aeschylus |author-link=Aeschylus |title=The Complete Aeschylus: Volume II: Persians and Other Plays |url=https://archive.org/details/liang.completeaeschylu0001aesc |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0-19-045183-7 |translator-last=Lembke |translator-first=Janet |chapter=Persians |orig-year=1981 |translator-last2=Herington |translator-first2=C. John}} * {{Cite book |last=Aghaie |first=Kamran Scot |title=The Oxford Handbook of Iranian History |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0-19-973215-9 |chapter=The Afghan Interlude and the Zand and Afshar Dynasties (1722–95)}} * {{Cite book |last=Aigle |first=Denise |title=Iran Under the Mongols: Ilkhanid Administrators and Persian Notables in Fars |publisher=I.B. Tauris |year=2024 |isbn=978-0-7556-4573-2}} * {{cite book |last=Axworthy |first=Michael |title=A History of Iran: Empire of the Mind |url=https://archive.org/details/historyofiranemp0000axwo_n7v2 |publisher=Basic Books |year=2008 |isbn=978-0-465-09876-7}} * {{Cite book |last=Baker |first=Patricia L. |title=Iran: The Bradt Travel Guide |url=https://archive.org/details/iran0000bake |date=2005 |publisher=Bradt Travel Guides |isbn=978-1-84162-123-4 |orig-date=2001}} * {{Cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia: Volume III: Mir Ali-Shir: A History of the Turkman People |publisher=Brill |year=1962}} * {{Cite book |last=Blair |first=Sheila |title=The Monumental Inscriptions from Early Islamic Iran and Transoxiana |url=https://archive.org/details/monumentalinscri0005blai |publisher=Brill |year=1992 |isbn=90-04-09367-2}} * {{Cite book |last=Brown |first=Brad |title=[[اسلامي دنيا ۾ تڪرار ۽ فتح: هڪ تاريخي انسائيڪلوپيڊيا]] |date=2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-336-1 |editor-last=Mikaberidze |editor-first=Alexander |volume=1 |chapter=Ismail, Shah (Safavid) (1487–1524)}} * {{citation |last1=Buzan |first1=Barry |last2=Wæver |first2=Ole |title=Regions and Powers: The Structure of International Security |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-0-521-89111-0 |ref={{sfnref|Buzan & Wæver, Regions and Powers|2003}}}} * {{Cite book |last=Dowling |first=Timothy C. |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-59884-948-6}} * {{Cite book |last=Elling |first=Rasmus Christian |title=Minorities in Iran: Nationalism and Ethnicity after Khomeini |publisher=Springer |year=2013 |isbn=978-1-137-04780-9}} * {{cite book |last=Hamzeh'ee |first=M. Reza |title=The Yaresan |publisher=K. Schwarz |year=1990 |isbn=3-922968-83-X}} * {{Cite book |last=Katouzian |first=Homa |title=Iran: Politics, History and Literature |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-63689-6}} * {{Cite book |last=Lorentz |first=John H. |title=The A to Z of Iran |url=https://archive.org/details/atozofiran0000unse |publisher=Scarecrow Press |year=2007 |isbn=978-0-8108-7638-5}} * {{Cite book |last=Matthews |first=Roger |last2=Nashli |first2=Hassan Fazeli |title=The Archaeology of Iran from the Palaeolithic to the Achaemenid Empire |publisher=Routledge |year=2022 |isbn=978-1-003-22412-9}} * {{Cite book |last=Middleton |first=John |title=World Monarchies and Dynasties |publisher=Routledge |year=2015 |isbn=978-0-7656-8050-1}} * {{cite book |last=Pourshariati |first=Parvaneh |title=Decline and Fall of the Sasanian Empire |url=https://archive.org/details/declinefallofsas0000pour |publisher=I.B. Tauris |year=2008 |isbn=978-1-84511-645-3}} * {{Cite book |last=Shenkar |first=Michael |title=Intangible Spirits and Graven Images |publisher=Brill |year=2014 |isbn=978-90-04-28148-6}} * {{cite book |title=The Pre-Islamic Middle East |url=https://archive.org/details/preislamicmiddle0000sick |last=Sicker |first=Martin |year=2000 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-96890-8}} * {{Cite book |title=Contemporary Iran: Economy, Society, Politics |url=https://archive.org/details/contemporaryiran0000unse_m8q8 |last=Tohidi |first=Nayareh |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=978-0-19-537849-8 |editor-last=Gheissari |editor-first=Ali |chapter=Ethnicity and Religious Minority Politics in Iran}} * {{Cite book |last=Venning |first=Timothy |title=A Compendium of World Sovereigns |publisher=Routledge |year=2023 |isbn=978-1-032-36194-9}} * {{cite book |last=Ward |first=Steven R. |title=Immortal: A Military History of Iran and its Armed Forces |url=https://archive.org/details/immortalmilitary0000ward |publisher=Georgetown University Press |year=2009 |isbn=978-1-58901-587-6}} {{Refend}} === ٻيا ذريعا === {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |last=United States |title=The World Factbook 2011 |year=2011 |publisher=Central Intelligence Agency |chapter=Iran |isbn=978-0-16-089365-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ndOYoxPXw4oC&dq=iran+theocratic+republic&pg=PA315}} {{Refend}} == حوالا ۽ نوٽس == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> <div class="reflist reflist-lower-alpha"> <references group="lower-alpha" /> </div> {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box}} * [https://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=IR ايران بابت اهم ترقياتي اڳڪٿيون] – [[International Futures]] === حڪومت === * [https://irangov.ir/en حڪومت] – ايران جي حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://www.leader.ir/en سپريم اڳواڻ] – سپريم اڳواڻ جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://president.ir/en صدر] – صدر جي سرڪاري ويب سائيٽ * [http://www.majlis.ir قومي مشاورتي اسيمبلي] – قومي مشاورتي اسيمبلي جي سرڪاري ويب سائيٽ * [http://divanealee.eadl.ir سپريم ڪورٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250614105707/https://divanealee.eadl.ir/ |date=14 June 2025 }} – ايران جي سپريم ڪورٽ جي سرڪاري ويب سائيٽ * [http://www.amar.org.ir شماريات] – ايران جي شماريات مرڪز جي سرڪاري ويب سائيٽ === تاريخ === * [https://lisbon.mfa.ir/pt/generalcategoryservices/9025/history-of-iran "ايران جي تاريخ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250629145424/https://lisbon.mfa.ir/pt/generalcategoryservices/9025/history-of-iran |date=29 June 2025 }} – لزبن ۾ ايران جي سفارتخاني جي ويب سائيٽ === سياحت === * [https://visitiran.ir/ ايران جو دورو ڪريو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251004070423/https://www.visitiran.ir/ |date=4 October 2025 }} – ايران جو سرڪاري سياحتي پورٽل === نقشا === * {{Wikiatlas}} * {{OSM relation|304938}} {{Navboxes top|title=ايران سان لاڳاپيل مضمون}} <templatestyles src="Plain navboxes/styles.css" /> <div class="PlainNavboxes">{{Iran topics|state=expanded}}</div> {{Countries bordering the Persian Gulf}} {{Countries bordering the Arabian Sea}} {{Countries and territories of the Middle East}} {{Countries of Asia}} {{Navboxes bottom}} {{Subject bar|Iran|Countries|Asia|auto=yes|voy=Iran}} {{#invoke:Authority control|authorityControl}} {{#invoke:Coordinates|coord|32|N|53|E|dim:1000km_type:country_region:IR|format=dms|display=title}} [[زمرو:ايران| ]] [[زمرو:ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:G15 ملڪ]] [[زمرو:ايراني مٿاڇري]] [[زمرو:اسلامي جمهوريائون]] [[زمرو:برڪس ملڪ]] [[زمرو:اوپيڪ جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:اسلامي سهڪار تنظيم جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:آمراڻي رياستون]] [[زمرو:اهي ملڪ ۽ علائقا جتي فارسي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪي ڇهين صدي ق م ۾ قائم ٿيا]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪي 1501ع ۾ قائم ٿيا]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪي 1979ع ۾ قائم ٿيا]] [[زمرو:اولهه ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:1979ع ۾ ايران ۾ قيام]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:ڊيولپنگ 8 ملڪن جا رڪن]] [[زمرو:دينياتي رياستون]] [[زمرو:مذهب ۽ سياست]] ``` ``` {{OIC}} [[زمرو:ايران]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:المشرق]] [[زمرو:خدائي راڄَ]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:اسلامي رياستون]] [[زمرو:وچ اوڀر جا ملڪ]] [[زمرو:اولھه ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:فارسي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:بلوچي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:براهوي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] h568t26u38e3lvsor5ltjm00q91ezs7 0 31220 425709 423018 2026-10-27T22:27:23Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 425709 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي سومرا دور سان منسوب تاريخي ۽ رزميه لوڪ داستان}} {{Infobox folk tale | name = دودو چنيسر | image = Dodo Chanesar Khudabadi script.png | caption = دودو چنيسر جي داستان تي مشتمل ڪتاب جو سرورق، خداوادي رسم الخط ۾ | region = [[سنڌ]] | origin_date = [[سومرا گهراڻو|سومرا دور]] سان منسوب | genre = [[رزميه شاعري]]، [[لوڪ ادب]]، تاريخي داستان | main_characters = [[دودو سومرو]]، [[چنيسر سومرو]]، [[ٻاگهي ٻائي]]، [[ننگر سومرو]]، [[ڄام ابڙو]] }} '''دودو چنيسر''' ({{lang-en|Dodo Chanesar}}) سنڌ جي مشهور [[رزميه شاعري|رزميه]] ۽ تاريخي لوڪ داستانن مان هڪ آهي، جيڪو [[سومرا گهراڻو|سومرا گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ سان منسوب آهي. داستان جو مرڪزي موضوع ڀونگر سومري جي ٻن پٽن، [[دودو سومرو|دودي]] ۽ [[چنيسر سومرو|چنيسر]]، جي وچ ۾ تخت نشينيءَ جو تڪرار، چنيسر جو ٻاهرين حڪمران کان مدد گهرڻ ۽ دودي جي سنڌ جي دفاع لاءِ مزاحمت ڪرڻ آهي. داستان ۾ [[ٻاگهي ٻائي]]، [[ننگر سومرو]]، [[ڄام ابڙو]] ۽ سومرا عورتن جا ڪردار پڻ اهميت رکن ٿا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] موجب دودو چنيسر سنڌو ماٿريءَ جي عظيم رزميه داستانن مان آهي. اهو سومرا دور سان لاڳاپيل روايتن مان پيدا ٿيو ۽ ڪيترين صدين تائين سنڌ جي ڀٽن، چارڻن، سگهڙن ۽ ڳائڻن جي زباني روايت وسيلي منتقل ٿيندو رهيو. انهيءَ ڊگهي عرصي دوران داستان جون مختلف صورتون، اضافا ۽ تبديليون وجود ۾ آيون.<ref name="BalochFolklore">{{cite book |last=بلوچ |first=نبي بخش خان |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |year=2014 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Folklore_of_Sindh-Dr_N_A_Baloch-2014-cs.pdf |language=en }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سنڌي ادبي روايت ۾ دودي کي بهادري، وطن سان وفاداري ۽ مزاحمت جي علامت طور پيش ڪيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ چنيسر جي ڪردار کي ڪيترين روايتن ۾ تخت جي خواهش، خانداني تڪرار ۽ ٻاهرين مداخلت سان ڳنڍيو ويو آهي. بهرحال، داستان جي سڀني واقعن کي تاريخي طور ثابت ٿيل حقيقت سمجهڻ درست ناهي.<ref name="SindhianaDodo">{{cite encyclopedia |title=دودو سومرو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=دودو+سومرو |language=sd |access-date=2026-10-19 }}</ref> [[فائل:Khudabadi Script.jpg|thumb|کاٻو|250px|خداوادي رسم الخط، جنهن ۾ سنڌي ٻوليءَ جون تاريخي لکڻيون محفوظ آهن.]] == تاريخي پسمنظر == === سومرا گهراڻو === [[سومرا گهراڻو]] سنڌ جي وچئين دور جي اهم حڪمران خاندانن مان هڪ هو. سومرن جي حڪومت جي شروعات ۽ پڄاڻيءَ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن. عام روايتي تاريخ ۾ سندن دور کي لڳ ڀڳ 1050ع کان 1350ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، پر ان کي سڀني مؤرخن جي متفقه تاريخ قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="BalochFolklore"/> سومرن جي دور سان سنڌ جا ڪيترائي لوڪ داستان منسوب آهن. انهن ۾ دودو چنيسر کان سواءِ [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[مومل مينڌرو]] ۽ [[ليلا چنيسر]] جا قصا پڻ شامل آهن. === عربن کان پوءِ سنڌ جي سياسي صورتحال === سنڌ تي عربن جي فتح اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ٿي. ان کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ عرب گورنرن، مقامي حڪمرانن ۽ ٻين سياسي قوتن جي حڪومت رهي. ڏهين ۽ يارهين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال ۾ تبديليون آيون. هباري ۽ ٻين مقامي حڪومتن کان پوءِ سومرا خاندان جو عروج ٿيو. ڪجهه روايتي بيانن ۾ سومرن جي اقتدار کي محمود غزنويءَ جي سنڌ تي فوجي مهمن سان ڳنڍيو ويو آهي. يوسف شاهين جي هڪ انٽرويو ۾ پڻ اهڙي تاريخي تشريح پيش ڪئي وئي آهي، پر ان بيان جي هر جزوي واقعي کي آزاد تاريخي ثبوت حاصل ناهي.<ref name="YusufShaheenInterview">[http://awamiawaz.com/42625/ سنڌ: هڪ سلطنت کان اُداس واديءَ تائين :سنڌ جي تاريخ ۽ لسانيات جي عالم محترم يوسف شاهين جو انٽرويو :حصو پهريون<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>سنڌ جي تاريخ ۽ لسانيات: محترم يوسف شاهين جو انٽرويو: عوامي آواز اخبار</ref> انهيءَ روايت ۾ محمود غزنويءَ جي هٿان هڪ مقامي حڪمران عزيز الهباريءَ جي مارجڻ ۽ سومرن جي سياسي مداخلت جو ذڪر ملي ٿو. انهن تفصيلن جي صحيح تاريخ ۽ واقعاتي ترتيب بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي. عباسي خلافت جو بغداد ۾ خاتمو [[هلاڪو خان]] جي منگول لشڪر هٿان '''1258ع''' ۾ ٿيو. انهيءَ واقعي کي 1358ع سان منسوب ڪرڻ درست ناهي. سومرن جي حڪومت جي تاريخ کي به رڳو بغداد جي سقوط جي نتيجي طور بيان ڪرڻ بدران سنڌ جي مقامي سياسي حالتن جي حوالي سان ڏسڻ گهرجي. === سومرن ۽ گجرات جا لاڳاپا === سنڌ ۽ گجرات جا واپاري، سماجي ۽ سياسي لاڳاپا پراڻا هئا. ٻنهي علائقن جي حڪمران خاندانن ۾ وقت بوقت اتحاد، تڪرار ۽ جنگيون ٿينديون رهيون. ڪجهه تاريخي تشريحن ۾ [[محمود غزنوي]] جي سومناٿ واري مهم کان پوءِ گجرات جي حڪمران ڀيم ديو جي سنڌ سان تڪرار جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن روايتن ۾ حملي جا مختلف سبب بيان ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ واپاري مفاد، سياسي بالادستي ۽ مذهبي اختلاف شامل آهن. مؤرخ [[ايم ايڇ پنهور]] جي سنڌ ۽ ڪڇ جي لاڳاپن بابت مطالعي سان منسوب هڪ روايت ۾ گجرات جي حڪمران خاندان ۽ سومرن جي وچ ۾ شاديءَ وسيلي سياسي ويجهڙائي پيدا ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهيءَ بيان جي مخصوص شخصيتن ۽ واقعن جي اصل ماخذ مان تصديق ڪرڻ ضروري آهي. == ڀونگر سومري جو خاندان == داستان جي مشهور روايت موجب ڀونگر سومري جا ٻه پٽ، دودو ۽ چنيسر، هئا. چنيسر عمر ۾ وڏو هو، پر سندس ماءُ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪن بيانن ۾ کيس ڌارئين خاندان جي عورت، ڪن ۾ لوهار خاندان سان تعلق رکندڙ عورت، ۽ ڪن ۾ گجرات جي شاهي خاندان سان لاڳاپيل عورت ڄاڻايو ويو آهي. دودي جي ماءُ کي ڪن روايتن ۾ شاهي يا راجپوت نسب سان منسوب ڪيو ويو آهي. ان ڪري تخت نشينيءَ جي تڪرار ۾ ماءُ جي نسب ۽ سماجي حيثيت کي اهميت ڏني وئي.<ref name="Karthikeyan2018">{{cite news |last=Karthikeyan |first=Ananth |title=A Tale of Two Legends: Padmavat and Dodo-Chanesar |url=https://www.livemint.com/Sundayapp/diEHiKRTtaXp3Cjalpv3JJ/A-tale-of-two-legends-Padmavat-and-DodoChanesar.html |work=Mint |date=2018-02-24 |language=en }}</ref> === ڀونگر جي وصيت بابت روايت === هڪ روايت موجب ڀونگر پنهنجي وفات کان اڳ چنيسر کي جانشين بڻائڻ جي خواهش ظاهر ڪئي هئي. سومرن جي سردارن پهرين چنيسر کي تخت تي ويهارڻ جو فيصلو ڪيو، پر چنيسر بادشاهي قبول ڪرڻ کان اڳ پنهنجي ماءُ سان صلاح ڪرڻ گهري. سردارن انهيءَ هٻڪ کي حڪمرانيءَ لاءِ نامناسب سمجهيو ۽ ننڍي ڀاءُ دودي کي پڳ ٻڌرائي.<ref name="Jotwani1996"/> === ڀونگر بدران حفيف جو نالو === ڪجهه ٻين تاريخي بيانن ۾ دودي ۽ چنيسر جي پيءُ جو نالو '''حفيف''' پڻ ڏنو ويو آهي. اهڙي بيان موجب حفيف جي وفات کان پوءِ ٻنهي ڀائرن جي وچ ۾ اقتدار جو تڪرار ٿيو. هيءَ روايت ڀونگر واري مشهور داستان کان مختلف آهي. تنهنڪري ٻنهي نالن کي هڪ ئي تاريخي شخصيت قرار ڏيڻ کان اڳ سومرا حڪمرانن جي نسب نامن ۽ قديم تاريخي ماخذن جي ڀيٽ ضروري آهي. == داستان جو تفصيلي احوال == === دودي جي تخت نشيني === ڀونگر جي وفات کان پوءِ سومرن جا امير ۽ سردار نئين بادشاهه جي چونڊ لاءِ گڏ ٿيا. شروعات ۾ چنيسر کي تخت جو حقدار سمجهيو ويو، پر سندس فيصلي ۾ دير ڪرڻ سبب سردارن دودي کي بادشاهه چونڊيو. چنيسر انهيءَ فيصلي کان ناراض ٿيو. داستان جي مختلف صورتن ۾ سندس ناراضگيءَ جا سبب جدا جدا بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="Jotwani1996"/> === چنيسر جي ناراضگي ۽ گجرات وڃڻ جي روايت === هڪ متبادل روايت موجب چنيسر شروع ۾ دودي جي بادشاهي قبول ڪئي ۽ پنهنجي ماءُ ۽ ڀيڻ سان گڏ الڳ رهڻ لڳو. انهيءَ بيان ۾ چنيسر کي زراعت ۽ عام زندگيءَ سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو آهي. روايت موجب سندس مقبوليت سبب درٻار ۾ سندس خلاف شڪ پيدا ٿيا ۽ دودي سان اختلاف وڌندا ويا. آخرڪار چنيسر کي پنهنجي ماءُ سان گڏ گجرات وڃڻو پيو، جڏهن ته سندس ڀيڻ ٻاگهيءَ کي سنڌ ۾ رکيو ويو. هيءُ بيان مشهور رزميه داستان جي هڪ متبادل تشريح آهي؛ ان کي تاريخي طور ثابت ٿيل واقعو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === چنيسر جو دهليءَ وڃڻ === مشهور روايت موجب چنيسر تخت حاصل ڪرڻ لاءِ [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران [[علاءُ الدين خلجي]] وٽ ويو. هن سلطان کان مدد گهري ته جيئن دودي کي تخت تان هٽائي پاڻ سنڌ جو حڪمران بڻجي سگهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪن روايتن ۾ چنيسر پاران پنهنجي ڀيڻ ٻاگهيءَ جو سڱ سلطان کي ڏيڻ جي آڇ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. ٻين روايتن موجب چنيسر جو مقصد پنهنجي ڀيڻ کي واپس حاصل ڪرڻ يا خانداني تڪرار حل ڪرائڻ هو. انهن متبادل بيانن جي تصديق لاءِ اصل لوڪ روايتن جي متنن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. === سنڌ تي فوجي ڪاهه === موتي لال جوتواڻيءَ موجب سلطان علاءُ الدين جي هڪ سپهه سالار 1298ع ۾ سنڌ تي حملو ڪيو. داستان ۾ دودي سومري ۽ سندس اتحادين جي مزاحمت، جنگ ۽ موت جو احوال ڏنو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> روايت موجب دودي سنڌ جي ماڻهن ۽ حڪمرانيءَ جي خودمختياريءَ جي دفاع لاءِ ٻاهرين لشڪر سان جنگ ڪئي. === دودي جي بهادري === داستان ۾ دودي سومري کي بهادر، ثابت قدم ۽ پنهنجي ڌرتيءَ سان وفادار حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. ڪن رزميه روايتن موجب دودي کي جنگ ۾ نيزو لڳو ۽ کيس مٿي کنيو ويو، پر هن پنهنجي ڀاءُ چنيسر آڏو شڪست قبول نه ڪئي. اهو منظر داستان جي رزميه علامتن مان هڪ آهي. ان جي لفظي تاريخي تصديق موجود ناهي.<ref name="Malkani1997">{{cite book |last=Malkani |first=K. R. |title=The Sindh Story |year=1997 |url=https://kitaab.sindh.org/The_Sindh_Story-K_R_Malkani-1997-ocr.pdf |language=en }}</ref> === چنيسر جي آخري جنگ بابت روايت === ڪن روايتن موجب دودي جي موت کان پوءِ چنيسر کي ٻاهرين لشڪر جي اصل ارادن جي خبر پئي. ان کان پوءِ هن سلطان جي فوج خلاف جنگ ڪئي ۽ پاڻ به مارجي ويو. انهيءَ روايت ۾ چنيسر جي ڪردار کي رڳو غداريءَ تائين محدود نه رکيو ويو آهي، پر سندس آخري فيصلي کي پڇتاءَ ۽ مزاحمت جي صورت ۾ پڻ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Malkani1997"/> === ٻاگهي ٻائيءَ جو ڪردار === '''[[ٻاگهي ٻائي]]''' دودو چنيسر جي داستان جي اهم عورت شخصيت آهي. داستان جي مختلف صورتن ۾ سندس خانداني حيثيت، ماءُ ۽ سياسي ڪردار بابت اختلاف موجود آهن. ڪن روايتن ۾ ٻاگهيءَ جي شاديءَ جو سوال جنگ جو سبب بڻجي ٿو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ هوءَ سومرا خاندان جي وقار ۽ عورتن جي سياسي حيثيت جي علامت بڻجي ٿي.<ref name="Karthikeyan2018"/> موتي لال جوتواڻيءَ پڻ ٻاگهي ٻائيءَ جي ڪردار کي داستان جي نمايان خصوصيت قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ننگر سومرو ۽ ڄام ابڙو === [[ننگر سومرو]] ۽ [[ڄام ابڙو]] دودو چنيسر جي مختلف روايتن ۾ اهم ڪردار آهن. داستان موجب ننگر سومرو جنگ ۽ سفارتڪاريءَ سان لاڳاپيل واقعن ۾ حصو وٺي ٿو. ڄام ابڙي کي سومرا خاندان جي مددگار ۽ پناهه ڏيندڙ شخصيت طور ياد ڪيو ويندو آهي. انهن ڪردارن بابت روايتن ۾ اختلاف آهن ۽ سندن صحيح تاريخي سڃاڻپ بابت تحقيق جاري آهي.<ref name="SindhianaDodo"/> === راڻي واس ۽ جوهر جي روايت === موتي لال جوتواڻيءَ موجب جڏهن فاتح لشڪر شاهي محل جي عورتن واري حصي، يعني '''راڻي واس'''، ۾ پهتو ته اتي عورتن جي '''جوهر''' ڪرڻ جو احوال ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> جوهر جنگي حالتن ۾ عورتن جي اجتماعي خودسوزيءَ سان لاڳاپيل هڪ تاريخي ۽ ادبي اصطلاح آهي. ٻين روايتن موجب سومرا عورتون اڳ ئي محل ڇڏي ڄام ابڙي يا ٻين اتحادين جي پناهه ۾ وڃي چڪيون هيون.<ref name="Malkani1997"/> اهي ٻئي بيان هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ڪنهن هڪ روايت کي ثابت ٿيل تاريخي واقعو سمجهڻ لاءِ آزاد ۽ همعصر شاهدي موجود ناهي. == تاريخي حقيقت ۽ لوڪ روايت == === تاريخي تحقيق جي ضرورت === دودو چنيسر جي داستان ۾ تاريخي يادگيريون، خانداني تڪرار، سياسي مقابلا ۽ لوڪ ادب جا رزميه عنصر گڏ ٿيل آهن. ان ڪري داستان جي مطالعي ۾ ٻه سوال الڳ رکڻ ضروري آهن: # داستان سنڌي سماج ۽ ادب ۾ ڪهڙي صورت ۾ محفوظ رهيو؟ # داستان ۾ بيان ڪيل واقعن مان ڪهڙا واقعا آزاد تاريخي ماخذن سان ثابت ٿين ٿا؟ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي تحقيق داستان جي زباني روايتن، ادبي بناوت ۽ مختلف متنن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي، جڏهن ته سياسي تاريخ جي تصديق لاءِ همعصر تاريخي دستاويزن جي ضرورت آهي.<ref name="BalochFolklore"/> === 1298ع جي مهم === [[علاءُ الدين خلجي]] 1296ع کان 1316ع تائين دهلي سلطنت جو حڪمران هو. سندس دور ۾ سنڌ جي سيوستان واري علائقي ۾ منگول قوتن خلاف فوجي مهم جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. ڪجهه روايتن ۾ انهيءَ مهم کي دودي چنيسر جي جنگ سان ڳنڍيو ويو آهي، پر ٻنهي واقعن جي هڪجهڙائي قطعي ثابت ناهي.<ref name="Karthikeyan2018"/> === سومرا حڪمرانن جي فهرستن بابت اختلاف === هڪ تاريخي جاچ واري رپورٽ موجب سومرا حڪمرانن جي فهرستن ۾ دودو نالي چار ۽ چنيسر نالي ٻه حڪمران ملن ٿا. انهيءَ رپورٽ جي تشريح موجب انهن مان ڪنهن به دودي جي حڪومت علاءُ الدين خلجيءَ جي حڪومت سان سڌي طرح نه ٿي ملي، ۽ دودي ۽ چنيسر جي جانشينيءَ بابت رزميه داستان تاريخي حڪمرانن جي ترتيب سان مطابقت نٿو رکي.<ref name="HistoricalInvestigation">{{cite report |title=Investigation Report |url=https://aconsole-static.s3.amazonaws.com/media/public/cases/34-Investigation_Report_English.pdf |language=en }}</ref> اهو نتيجو داستان جي ادبي يا ثقافتي اهميت کي رد نٿو ڪري، پر ان جي تاريخي تفصيلن بابت احتياط جي ضرورت ظاهر ڪري ٿو. === ترم شيرين بابت نظريو === انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ هڪ تحقيقي راءِ موجب داستان ۾ علاءُ الدين جي نالي سان مشهور حملي آور جي سڃاڻپ وچ ايشيا جي حڪمران [[ترم شيرين]] سان پڻ ڳنڍي وئي آهي. ترم شيرين جو دور علاءُ الدين خلجيءَ کان پوءِ جو هو ۽ کيس علاءُ الدين جي لقب سان پڻ سڃاتو ويو. هيءُ هڪ متبادل تاريخي نظريو آهي، نه ڪي ثابت ٿيل نتيجو.<ref name="SindhianaDodo"/> === گجرات جي حڪمرانن بابت متبادل راءِ === ڪجهه سنڌي ليکڪن ۽ تاريخي بحثن ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي ته دودي جي جنگ دهليءَ جي سلطان بدران گجرات جي ڪنهن حڪمران يا علاءُ الدين نالي ٻي شخصيت سان ٿي هجي. اهڙي راءِ جي حمايت ۾ سومرن ۽ گجرن جي تڪرارن ۽ ڪجهه روايتي بيتن ڏانهن اشارو ڪيو ويندو آهي. <poem> راءُ نہ ڳنڍين ويڻ، جي گولي ويندي گُجرين، تہ بہ چوندا دودي ڀيڻ... </poem> هن بيت جي اصل ماخذ، مڪمل متن ۽ تاريخي نسبت جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي. ملوڪ لنڊ جي ڪتاب ''تاريخ ۾ ويڙهه سواءِ ناهي ڪا ٻي واهه'' ۾ پڻ اهڙن تاريخي سوالن بابت بحث جو حوالو ڏنو ويندو آهي. ڪتاب جي لاڳاپيل صفحن جي تصديق کان سواءِ ان جي مخصوص نتيجن کي قطعي حقيقت طور پيش نٿو ڪري سگهجي. === ايم ايڇ پنهور جي تنقيدي راءِ === مؤرخ [[ايم ايڇ پنهور]] سان منسوب هڪ تاريخي تشريح موجب دودو چنيسر جو مشهور قصو مختلف دورن جي تاريخي واقعن ۽ لوڪ روايتن جي گڏجڻ سان ٺهيو. انهيءَ راءِ ۾ سومرا حڪمرانن جي تاريخن ۽ علاءُ الدين خلجيءَ جي حڪومت جي دور جي ڀيٽ کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="HistoricalInvestigation"/> پنهور جي ڪتاب ''تصوير سنڌ'' ۽ سندس ٻين تاريخي مطالعن مان لاڳاپيل صفحن جي سڌي تصديق ٿيڻ تي هن راءِ جي وڌيڪ تفصيلي نسبت ڏني وڃي. === سومرا ۽ سما گهراڻن جي اقتدار جي تبديلي === سومرن جي اقتدار جي پڄاڻيءَ ۽ [[سما گهراڻو|سما گهراڻي]] جي عروج بابت پڻ مختلف تاريخي بيان موجود آهن. ڪجهه روايتن ۾ آخري سومرا حڪمران همير سومري جي گجرات ڏانهن وڃڻ ۽ ڄام انڙ جي سياسي عروج جو ذڪر ملي ٿو. هڪ تاريخي جاچ واري رپورٽ موجب سومرا اقتدار جي پڄاڻيءَ کي چوڏهين صديءَ جي وچ ۾ سما حڪمرانن جي عروج سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="HistoricalInvestigation"/> يوسف شاهين جي هڪ انٽرويو ۾ پڻ همير سومري، ڄام انڙ ۽ سيوهڻ جي سياسي تبديلين بابت هڪ روايتي بيان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="YusufShaheenInterview"/> == روايتن ۽ تاريخي شاهديءَ جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A5BDD2;" |+ style="background:#174B70;color:#FFFFFF;padding:10px;font-weight:bold;" | دودو چنيسر: روايتي بيان ۽ تاريخي تحقيق ! style="background:#DDECF7;color:#173D5A;" | موضوع ! style="background:#DDECF7;color:#173D5A;" | لوڪ روايت ! style="background:#DDECF7;color:#173D5A;" | تاريخي حيثيت |- | style="background:#EAF3FA;" | دودي ۽ چنيسر جو تعلق | ڀونگر سومري جا ٻه پٽ | نسب ۽ حڪمرانيءَ جي ترتيب بابت اختلاف |- | تخت نشيني | سردارن چنيسر بدران دودي کي بادشاهه چونڊيو | واقعي جي صحيح تاريخ غيريقيني |- | style="background:#EAF3FA;" | چنيسر جو دهليءَ وڃڻ | سلطان علاءُ الدين کان مدد گهري | آزاد همعصر شاهدي اڻپوري |- | ٻاگهيءَ جو سڱ | ڪن روايتن موجب سلطان کي آڇيو ويو | متبادل روايتن ۾ اختلاف |- | style="background:#EAF3FA;" | 1298ع جي جنگ | سلطان جي لشڪر دودي سان جنگ ڪئي | ان دور جي منگول مخالف مهم سان سڌي نسبت ثابت ناهي |- | دودي جي موت | جنگ ۾ بهادريءَ سان مارجي ويو | صحيح تاريخ ۽ تفصيل غيريقيني |- | style="background:#EAF3FA;" | چنيسر جو انجام | ڪن روايتن ۾ سلطان خلاف وڙهي مارجي ويو | لوڪ داستان جو حصو |- | ٻاگهي ٻائي | سومرا خاندان جي اهم عورت شخصيت | تاريخي سڃاڻپ ۽ نسب بابت اختلاف |- | style="background:#EAF3FA;" | راڻي واس جو جوهر | عورتن جي اجتماعي خودسوزي | ٻين روايتن ۾ عورتن جي محفوظ نڪري وڃڻ جو بيان |- | ترم شيرين | ڪجهه تحقيقي تشريحن ۾ متبادل حملي آور | غيرقطعي نظريو |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaDodo"/><ref name="HistoricalInvestigation"/><ref name="Karthikeyan2018"/> == تاري ٻائي == '''[[تاري ٻائي]]''' سومرا دور جي روايتي تاريخ ۾ هڪ عورت حڪمران طور ياد ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه تاريخي بيانن موجب دودي سومري پهرئين جي وفات کان پوءِ سندس ڌيءَ تاري ٻائيءَ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي، ڇاڪاڻ ته سندس ڀاءُ سنگهار اڃا ننڍي عمر جو هو. انهن روايتن موجب دودي جي وفات 481هه/1088ع ۾ ٿي ۽ تاري ٻائيءَ لڳ ڀڳ ڏهه سال حڪومت ڪئي. پوءِ 1098ع ڌاري سنگهار کي حڪمراني حوالي ڪئي وئي، جنهن بابت اٺ سال حڪومت ڪرڻ جو بيان پڻ ملي ٿو. ڪجهه روايتي ماخذن ۾ تاري ٻائيءَ جو نالو زينب ۽ سنگهار جو نالو شهاب الدين ڄاڻايو ويو آهي، پر انهن نالن ۽ حڪمرانيءَ جي تاريخن بابت اختلاف موجود آهن.<ref>پيرائتي سنڌ ڪٿا</ref><ref>منتخب التواريخ</ref><ref>دولت علويه</ref><ref>تحفته الڪرام</ref> تاري ٻائيءَ جو احوال دودو چنيسر جي مرڪزي داستان کان الڳ سومرا حڪمرانن جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. تنهنڪري ان کي دودي ۽ چنيسر جي تخت نشينيءَ واري واقعي جو سڌو حصو نه سمجهڻ گهرجي. == سومرن جي دور سان منسوب ٻيا قصا == سومرا دور سنڌي لوڪ داستانن ۽ عشقيه روايتن جي حوالي سان اهميت رکي ٿو. سنڌي ادبي روايت ۾ هيٺيان مشهور قصا پڻ انهيءَ دور سان منسوب ڪيا ويندا آهن: * [[سسئي پنهون]] * [[عمر مارئي]] * [[مومل مينڌرو]] * [[ليلا چنيسر]] انهن قصن کي سنڌيءَ کان سواءِ فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ منظوم يا نثري صورت ڏني وئي آهي.<ref>{{Citation |title=سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل مينڌرو، ليلا چنيسر {{!}} Indus Asia Online Blog<!-- Bot generated title --> |url=https://iaob.wordpress.com/2016/11/19/soomros-era/ |accessdate=2016-11-19 |archive-date=2018-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821141200/https://iaob.wordpress.com/2016/11/19/soomros-era/ |dead-url=yes }}</ref><ref>اعجاز الحق قدوسي جي : تاريخِ سنڌ</ref> انهن مان ''ليلا چنيسر'' جو چنيسر ۽ ''دودو چنيسر'' جو چنيسر جدا داستاني پسمنظر رکن ٿا؛ صرف نالي جي هڪجهڙائيءَ جي بنياد تي انهن کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ درست ناهي. == سنڌي لوڪ ادب ۾ اهميت == دودو چنيسر سنڌي رزميه ادب جي اهم روايتن مان آهي. داستان ۾ بهادري، وفاداري، سياسي تڪرار، ڌرتيءَ سان وابستگي، خانداني لاڳاپا ۽ جنگ جا انساني نتيجا نمايان آهن. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ موجب هن داستان جون مختلف روايتون سنڌ جي سگهڙن ۽ ڀٽن ڪيترين صدين تائين ڳايون ۽ بيان ڪيون، جنهن سبب داستان ۾ وقت سان گڏ نوان تفصيل شامل ٿيندا رهيا.<ref name="BalochFolklore"/> === قومي سڃاڻپ ۽ مزاحمت === سنڌي ادبي ۽ ثقافتي روايت ۾ دودي سومري کي قومي سورمي طور پيش ڪيو ويو آهي. [[جي ايم سيد]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌ جا سورما]]'' ۾ دودي سومري جي ڪردار کي سنڌ جي قومي سڃاڻپ ۽ مزاحمت سان ڳنڍيو آهي. اهڙي ادبي تشريح ۾ دودي جو ڪردار پنهنجي ڌرتيءَ سان وفاداريءَ جي علامت آهي، جڏهن ته چنيسر جو ڪردار اندروني اختلافن ۽ ٻاهرين مداخلت جي نتيجن کي ظاهر ڪري ٿو. قومي ۽ ادبي اهميت کي تاريخي واقعاتي تصديق کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. == ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي تحقيق == ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] سنڌي لوڪ ادب جي گڏ ڪرڻ ۽ تدوين ڪرڻ واري منصوبي تحت دودو چنيسر جون مختلف روايتون گڏ ڪيون. سندس تحقيق موجب داستان ٻن وڏن جلدن ۾ مرتب ڪيو ويو. پهريون جلد 1976ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته ٻئي جلد جو مهاڳ 15 ڊسمبر 1977ع تي لکيو ويو. ٻنهي جلدن جي صفحن جو گڏيل تعداد 1259 هو.<ref name="BalochFolklore"/> هيءَ تحقيق داستان جي مختلف روايتن، زباني منتقلي ۽ ادبي بناوت جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي. == ڪتابي صورت ۾ اشاعت == دودو چنيسر جي داستان کي مختلف محققن ۽ ادارن ڪتابي صورت ۾ شايع ڪيو آهي. 1975ع ۾ نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج، اسلام آباد، اقبال علي جتوئيءَ جي نالي سان لاڳاپيل سنڌي ۽ اردو متن شايع ڪيو.<ref name="Jatoi1975">{{cite book |last=Jatoi |first=Iqbal Ali |title=دو دو چنیسر |publisher=National Institute of Folk and Traditional Heritage |location=Islamabad |year=1975 |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA6772957X |language=sd,ur }}</ref> 2011ع ۾ سليم نورحسين جو انگريزي ڪتاب ''The Epic of Dodo-Chanesar'' سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي طرفان ڪراچيءَ مان شايع ٿيو.<ref name="Noorhusain2011">{{cite book |last=Noorhusain |first=Saleem |title=The Epic of Dodo-Chanesar |publisher=Culture & Tourism Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2011 |pages=200 |oclc=816323970 |url=https://openlibrary.org/books/OL30705176M/The_epic_of_dodo-chanesar |language=en }}</ref> == جديد سنڌي ادب تي اثر == دودو چنيسر جي داستان سنڌي شاعريءَ، ڊراما نويسيءَ ۽ قومي ادب تي اثر ڇڏيو آهي. مشهور سنڌي شاعر [[شيخ اياز]] هن داستان جي بنياد تي '''[[دودي سومري جو موت]]''' نالي منظوم ڊرامو لکيو. هن ڊرامي ۾ دودي جي جدوجهد ۽ مزاحمت کي علامتي ۽ ادبي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="BalochFolklore"/> == ثقافتي ورثو == دودو سومرو سنڌ جي عوامي يادگيريءَ ۾ بهادري ۽ مزاحمت جي علامت طور مشهور آهي. سندس نالي سان منسوب مزار ۽ يادگار بابت پڻ احوال موجود آهن. هڪ تاريخي جاچ واري رپورٽ موجب اهڙي يادگار تي سومرا برادريءَ جو ساليانو ميلو پڻ منعقد ٿيندو رهيو آهي.<ref name="HistoricalInvestigation"/> == وڌيڪ ڏسو == * [[دودو سومرو]] * [[چنيسر سومرو]] * [[ٻاگهي ٻائي]] * [[ننگر سومرو]] * [[ڄام ابڙو]] * [[تاري ٻائي]] * [[سومرا گهراڻو]] * [[علاءُ الدين خلجي]] * [[ترم شيرين]] * [[س m3eelopx4cq6bl25z10h9i5rzcl9vox 0 32743 425701 425344 2026-10-27T18:47:16Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 425701 wikitext text/x-wiki {{Short description|خيالن، راين ۽ معلومات کي مختلف ذريعن سان ظاهر ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو بنيادي انساني حق}} {{About|انساني حق طور اظهار جي آزادي|ڳالهائڻ جي آزادي|تقرير جي آزادي}} [[File:Speakers Corner London.jpg|thumb|left|300px|[[لنڊن]] جي [[هائيڊ پارڪ]] ۾ اسپيڪرز ڪارنر، جيڪو عوامي تقرير، بحث ۽ اظهار جي آزاديءَ جي تاريخي روايت سان لاڳاپيل آهي. تصوير: Chris Nyborg، 2004ع.]] '''اظهار جي آزادي''' ({{Lang-en|Freedom of expression}})، جنهن کي عام استعمال ۾ '''راءِ جي اظهار جي آزادي''' پڻ چيو ويندو آهي، هڪ بنيادي [[انساني حق]] ۽ [[شهري آزادي]] آهي، جنهن تحت هر شخص کي پنهنجا خيال، رايا ۽ معلومات مختلف ذريعن وسيلي ظاهر ڪرڻ، حاصل ڪرڻ ۽ ٻين تائين پهچائڻ جو حق حاصل آهي. هن حق ۾ زباني تقرير، لکڻ، ڇپائي، صحافت، تصوير، فن، علامتي عمل، نشريات ۽ ڊجيٽل رابطي جا ذريعا شامل ٿي سگهن ٿا. اظهار جي آزاديءَ کي [[تقرير جي آزادي]] (''Freedom of speech'') سان ويجهو لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي، پر اظهار جي آزاديءَ جو اصطلاح وڌيڪ وسيع آهي، ڇاڪاڻ ته اهو لفظن کان سواءِ ٻين ابلاغي صورتن کي پڻ شامل ڪري ٿو.<ref name="RobertsonExpression2004">{{cite book |last=Robertson |first=David |title=A Dictionary of Human Rights |trans-title=انساني حقن جي لغت |edition=2nd |editor-last=Kelly |editor-first=Paul |publisher=Europa Publications |location=London |year=2004 |orig-year=1997 |isbn=9781857432077 |chapter=Freedom of Expression |page=92 |language=en }}</ref> [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي آرٽيڪل 19 موجب هر انسان کي راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ جو حق حاصل آهي، جنهن ۾ بنا سرحدي رڪاوٽن جي معلومات ۽ خيال ڳولڻ، حاصل ڪرڻ ۽ پهچائڻ جي آزادي شامل آهي.<ref name="UDHR1948">{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights |url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights |publisher=United Nations |date=1948-12-10 |language=en |access-date=2026-10-26 }}</ref> اظهار جي آزادي جمهوريت، عوامي بحث، سياسي شرڪت، صحافت، علمي تحقيق، ثقافتي سرگرمين ۽ حڪومتي احتساب لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. بهرحال، اظهار جي آزادي هر حالت ۾ لامحدود ناهي ۽ مخصوص قانوني معيارن جي تابع ان تي پابنديون لاڳو ٿي سگهن ٿيون.<ref name="HRCGC34">{{cite report |title=General Comment No. 34: Article 19, Freedoms of Opinion and Expression |author=United Nations Human Rights Committee |date=2011-09-12 |number=CCPR/C/GC/34 |url=https://www.refworld.org/legal/general/hrc/2011/en/83764 |publisher=United Nations |language=en }}</ref> == مفهوم ۽ تعريف == اظهار جي آزاديءَ مان مراد ڪنهن شخص جي اها آزادي آهي، جنهن جي مدد سان هو پنهنجا خيال، عقيدا، رايا، معلومات يا تخليقي ڪم ٻين تائين پهچائي سگهي. هن حق ۾ صرف پنهنجي راءِ ظاهر ڪرڻ نه، پر ٻين جي راءِ ٻڌڻ، معلومات حاصل ڪرڻ ۽ مختلف ذريعن سان خيالن جي ڏي وٺ ڪرڻ جي آزادي پڻ شامل آهي. قانوني اصطلاحن ۾ اظهار جي آزاديءَ جا ٽي اهم پاسا آهن: # معلومات ۽ خيال ڳولڻ جي آزادي؛ # معلومات ۽ خيال حاصل ڪرڻ جي آزادي؛ # معلومات ۽ خيال ٻين تائين پهچائڻ جي آزادي. اهي پاسا گڏيل قومن جي انساني حقن واري قانون ۾ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="HRCGC34"/> === راءِ جي آزادي === '''راءِ جي آزادي''' ({{Lang-en|Freedom of opinion}}) مان مراد فرد جي پنهنجي سوچ، عقيدي يا راءِ کي بنا غيرقانوني مداخلت جي قائم رکڻ جي آزادي آهي. سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريح ۾ راءِ جي آزاديءَ کي پنهنجا خيال آزاديءَ سان دنيا آڏو پيش ڪرڻ جي تصور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. ان سلسلي ۾ تقرير، ووٽ، صحافت، انٽرويو، انفرادي يا اجتماعي احتجاج ۽ ادب جهڙن ذريعن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="MallahLiterary">{{cite book |editor-last=ملاح |editor-first=مختيار احمد |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd }}</ref> قانوني لحاظ کان راءِ رکڻ ۽ ان جي اظهار ۾ فرق موجود آهي. [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو|شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامي]] جي آرٽيڪل 19(1) تحت راءِ رکڻ جي آزاديءَ کي اهڙو تحفظ حاصل آهي، جنهن تي آرٽيڪل 19(3) ۾ بيان ڪيل پابنديون لاڳو نٿيون ٿين؛ جڏهن ته راءِ جي ٻاهرين اظهار تي مخصوص قانوني شرطن هيٺ پابنديون ممڪن آهن.<ref name="HRCGC34"/> == تاريخي پسمنظر == === قديم ۽ ابتدائي تصورات === اظهار جي آزاديءَ بابت بحث مختلف تاريخي دورن ۾ فلسفي، مذهب، سياست ۽ قانون سان لاڳاپيل رهيا آهن. قديم يوناني سياسي ۽ فلسفياتي روايتن ۾ عوامي بحث ۽ تقرير کي اهميت حاصل هئي، پر ان دور ۾ اظهار جي آزادي سڀني ماڻهن لاءِ هڪجهڙو قانوني حق نه هئي. === يورپي روشن خيالي === سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ يورپي روشن خياليءَ جي فڪر ۾ راءِ جي آزادي، مذهبي رواداري ۽ رياستي اختيارن جي حدن بابت بحث وڌيڪ نمايان ٿيا. [[جان ملٽن]] پنهنجي 1644ع واري تصنيف ''Areopagitica'' ۾ ڇپائيءَ تي اڳواٽ پابندين خلاف دليل پيش ڪيا. [[جان لاڪ]] مذهبي رواداري ۽ ضمير جي آزاديءَ بابت لکيو. بعد ۾ [[جان اسٽوارٽ مل]] پنهنجي ڪتاب ''On Liberty'' (1859ع) ۾ راءِ جي آزاديءَ ۽ کليل بحث جي اهميت جو فلسفياتي دفاع ڪيو. === جديد آئيني تحفظ === ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ اظهار جي آزاديءَ کي مختلف آئيني دستاويزن ۾ قانوني تحفظ ملڻ شروع ٿيو. 1789ع جي فرانسيسي ''Declaration of the Rights of Man and of the Citizen'' ۾ خيالن ۽ راين جي آزاد ابلاغ بابت اصول بيان ڪيا ويا. آمريڪا جي آئين جي پهرين ترميم، جيڪا 1791ع ۾ منظور ٿيل حقن جي منشور جو حصو آهي، تقرير ۽ صحافت جي آزاديءَ کي تحفظ ڏئي ٿي. 1948ع ۾ انساني حقن جي عالمي پڌرنامي اظهار جي آزاديءَ کي عالمي انساني حق طور بيان ڪيو. == اظهار جي آزادي ۽ تقرير جي آزادي == اظهار جي آزادي ۽ تقرير جي آزادي اڪثر هڪ ٻئي جي متبادل اصطلاحن طور استعمال ٿين ٿا. بهرحال، اظهار جي آزاديءَ جو اصطلاح لفظي تقرير کان وڌيڪ وسيع تصور پيش ڪري ٿو. تقرير جي آزادي بنيادي طور زباني يا تحريري ڳالهه ٻولهه سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته اظهار جي آزاديءَ ۾ تصويرون، فن، موسيقي، اشارا ۽ ٻيا علامتي عمل پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="RobertsonExpression2004"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad8;" |+ style="background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;" | '''تقرير جي آزادي ۽ اظهار جي آزاديءَ جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | خصوصيت ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | تقرير جي آزادي ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | اظهار جي آزادي |- | بنيادي تصور | ڳالهائڻ ۽ لفظن ذريعي راءِ ظاهر ڪرڻ | مختلف ابلاغي ذريعن سان خيال ظاهر ڪرڻ |- | تحريري اظهار | عام طور شامل | شامل |- | تصويرون ۽ فن | قانوني تشريح موجب شامل ٿي سگهن ٿا | واضح طور وسيع تصور جو حصو |- | علامتي عمل | مخصوص قانوني نظامن ۾ تحفظ | اظهار جي هڪ ممڪن صورت |- | جديد ذريعا | تقرير، لکڻ ۽ نشريات | تقرير، لکڻ، فن، تصوير، وڊيو ۽ ڊجيٽل ابلاغ |} == بين الاقوامي قانون ۾ اظهار جي آزادي == === انساني حقن جو عالمي پڌرنامو === 1948ع ۾ منظور ڪيل انساني حقن جي عالمي پڌرنامي جو آرٽيڪل 19 راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت آهي. هن آرٽيڪل موجب هر فرد کي پنهنجي راءِ رکڻ ۽ مختلف ذريعن سان معلومات ۽ خيال حاصل ڪرڻ ۽ پهچائڻ جو حق حاصل آهي. پڌرنامي جو آرٽيڪل 29 حقن جي استعمال سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ مخصوص قانوني حدن بابت عام اصول پڻ بيان ڪري ٿو.<ref name="UDHR1948"/> === شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو === [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]] (ICCPR) جي آرٽيڪل 19 ۾ راءِ ۽ اظهار جي آزاديءَ کي تحفظ ڏنو ويو آهي. آرٽيڪل 19(1) موجب هر شخص کي بنا مداخلت جي راءِ رکڻ جو حق حاصل آهي. آرٽيڪل 19(2) معلومات ۽ خيالن جي ڳولا، حاصلات ۽ ترسيل بابت آهي. آرٽيڪل 19(3) موجب اظهار جي آزاديءَ تي پابنديون صرف قانون موجب ۽ مخصوص جائز مقصدن لاءِ ضروري هجڻ جي صورت ۾ لاڳو ٿي سگهن ٿيون.<ref name="ICCPR1966">{{cite web |title=International Covenant on Civil and Political Rights |url=https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=1966-12-16 |language=en }}</ref> === جنرل ڪمينٽ نمبر 34 === گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ 2011ع ۾ آرٽيڪل 19 بابت جنرل ڪمينٽ نمبر 34 جاري ڪيو. ان ۾ اظهار جي آزاديءَ جي اهميت، معلومات تائين پهچ، صحافتي آزادي، سياسي گفتگو ۽ اظهار تي پابندين جي قانوني معيارن جي تشريح ڪئي وئي. ڪميٽيءَ موجب راءِ رکڻ جي آزادي ۽ اظهار جي آزادي ٻه لاڳاپيل پر قانوني طور ڌار حق آهن. راءِ رکڻ جي آزاديءَ تي آرٽيڪل 19(3) جون پابنديون لاڳو نٿيون ٿين، جڏهن ته اظهار جي آزاديءَ تي مقرر شرطن تحت پابنديون ممڪن آهن.<ref name="HRCGC34"/> === يورپي انساني حقن وارو ڪنوينشن === [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] جي آرٽيڪل 10 ۾ اظهار جي آزاديءَ کي تحفظ ڏنو ويو آهي. هن حق ۾ راءِ رکڻ ۽ معلومات يا خيال حاصل ڪرڻ ۽ پهچائڻ جي آزادي شامل آهي. آرٽيڪل 10(2) ۾ اظهار سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ مخصوص پابندين بابت قانوني معيار بيان ٿيل آهن.<ref name="ECHRGuide10">{{cite web |title=Guide on Article 10 of the European Convention on Human Rights: Freedom of Expression |url=https://ks.echr.coe.int/documents/d/echr-ks/guide_art_10_eng |publisher=European Court of Human Rights |language=en |access-date=2026-10-26 }}</ref> == اظهار جون مختلف صورتون == اظهار جي آزاديءَ ۾ مختلف ابلاغي صورتون شامل ٿي سگهن ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad8;" |+ style="background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;" | '''اظهار جي آزاديءَ جون اهم صورتون''' ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | قسم ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | مثال ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | اهميت |- | زباني اظهار | تقرير، بحث، انٽرويو | عوامي گفتگو |- | تحريري اظهار | مضمون، ڪتاب، خط | خيالن جي تحريري ترسيل |- | صحافتي اظهار | خبرون، تجزيا، تحقيقاتي رپورٽون | عوامي ڄاڻ ۽ احتساب |- | فني اظهار | مصوري، موسيقي، ڊرامو، فلم | ثقافتي ۽ تخليقي آزادي |- | علامتي اظهار | احتجاجي علامتون، جهنڊا ۽ مخصوص اشارا | غيرلفظي سياسي يا سماجي پيغام |- | ڊجيٽل اظهار | ويب سائيٽون، بلاگ، سماجي رابطا | معلومات جي وسيع ترسيل |- | علمي اظهار | تحقيق، تنقيد، تدريس | علمي بحث ۽ نون خيالن جي ترقي |} <ref name="HRCGC34"/> == علامتي اظهار == '''علامتي اظهار''' (''Symbolic expression'' يا ''Symbolic speech'') اهڙو عمل آهي، جنهن ذريعي لفظن کان سواءِ سياسي، سماجي، مذهبي يا ثقافتي پيغام پهچايو وڃي. مثالن ۾ احتجاجي لباس، علامتي اشارا، جهنڊن جو استعمال ۽ مخصوص احتجاجي عمل شامل ٿي سگهن ٿا. هر جسماني عمل پاڻمرادو محفوظ اظهار نٿو بڻجي؛ قانوني تحفظ عمل جي نوعيت، مقصد، حالتن ۽ لاڳو قانون تي دارومدار رکي ٿو. === آمريڪي جهنڊي بابت عدالتي فيصلو === آمريڪي آئيني قانون ۾ علامتي اظهار بابت مشهور ڪيس '''Texas v. Johnson''' آهي. 1984ع ۾ گريگوري لي جانسن ڊلاس ۾ هڪ سياسي احتجاج دوران آمريڪي جهنڊو ساڙيو. ٽيڪساس جي قانون تحت کيس سزا ڏني وئي، پر آمريڪي سپريم ڪورٽ 21 جون 1989ع تي 5–4 جي اڪثريت سان فيصلو ڏنو ته ان ڪيس جي حالتن ۾ جهنڊو ساڙڻ آمريڪي آئين جي پهرين ترميم تحت محفوظ سياسي اظهار هو. عدالت واضح ڪيو ته رڳو ڪنهن خيال جي ناپسنديده يا توهين آميز هجڻ سبب ان جي اظهار تي سزا لاڳو ڪرڻ جائز نٿي بڻجي.<ref name="TexasJohnson1989">{{cite court |litigants=Texas v. Johnson |court=Supreme Court of the United States |date=1989-06-21 |vol=491 |reporter=U.S. |opinion=397 |url=https://www.govinfo.gov/app/details/USREPORTS-491/USREPORTS-491-397 }}</ref> هي فيصلو آمريڪي آئيني قانون سان لاڳاپيل آهي ۽ ان مان اهو نتيجو نٿو نڪري ته هر ملڪ ۾ جهنڊو ساڙڻ قانوني طور محفوظ آهي. == سياسي اظهار == سياسي اظهار ۾ حڪومت، سياسي ادارن، عوامي پاليسين، چونڊن ۽ سياسي معاملن بابت راءِ ظاهر ڪرڻ شامل آهي. اظهار جي آزادي سياسي شرڪت، عوامي بحث ۽ حڪومتي احتساب سان ويجهو تعلق رکي ٿي. بين الاقوامي انساني حقن جي قانون ۾ عوامي معاملن بابت کليل بحث کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="HRCGC34"/> == صحافت جي آزادي == [[صحافت جي آزادي]] اظهار جي آزاديءَ سان لاڳاپيل هڪ اهم حق آهي. صحافي ۽ ميڊيا ادارا خبرون، تحقيق، تنقيد ۽ عوامي دلچسپيءَ جي معلومات مهيا ڪن ٿا. آزاد صحافت حڪومتي ادارن، ڪاروباري تنظيمن ۽ ٻين طاقتور ڌرين جي سرگرمين بابت عوام کي ڄاڻ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. [[يونيسڪو]] اظهار جي آزادي، معلومات تائين رسائي، صحافين جي حفاظت ۽ آزاد ميڊيا کي جمهوري سماج جي اهم بنيادن مان شمار ڪري ٿو.<ref name="UNESCOExpression">{{cite web |title=Freedom of expression, access to information, and the safety of journalists |url=https://www.unesco.org/en/freedom-expression |publisher=UNESCO |language=en |access-date=2026-10-26 }}</ref> == معلومات تائين رسائي == اظهار جي آزادي صرف معلومات پهچائڻ تائين محدود ناهي، پر معلومات حاصل ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل آهي. معلومات تائين رسائيءَ جي حق ذريعي شهرين کي عوامي اهميت جي معاملن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جا قانوني ذريعا ملي سگهن ٿا. اهو حق حڪومتي شفافيت، عوامي نگراني ۽ احتساب سان لاڳاپيل آهي. مختلف ملڪن ۾ معلومات تائين رسائيءَ بابت الڳ قانون ۽ طريقيڪار موجود آهن. == ادب ۽ اظهار جي آزادي == [[ادب]] اظهار جي آزاديءَ جو هڪ اهم تخليقي ۽ ثقافتي ذريعو آهي. ادبي تخليقون سماج جي سياسي، معاشي، ثقافتي ۽ اخلاقي حالتن کي ظاهر ڪري سگهن ٿيون. شاعري، افسانو، ناول، ڊرامو ۽ تنقيد ذريعي ليکڪ پنهنجي دور جي مسئلن، تجربن ۽ خيالن کي پيش ڪندا آهن. سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريح ۾ ادب کي اظهار جو خاص اثرائتو ذريعو قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان کي همعصر حالتن جي عڪاسيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="MallahLiterary"/> ادب جي اهميت صرف موجوده سماجي حالتن کي بيان ڪرڻ تائين محدود ناهي، پر اهو رائج روايتن، سياسي اختيارن، اخلاقي قدرن ۽ سماجي نابرابرين بابت سوال پڻ اٿاري سگهي ٿو. ادبي اظهار تي پابنديون ڪڏهن سياسي مخالفت، ڪڏهن مذهبي اختلاف، ڪڏهن اخلاقي اعتراض ۽ ڪڏهن حڪومتي سلامتيءَ جي دعوائن جي بنياد تي لاڳو ڪيون ويون آهن. == تاريخ ۾ ڪتابن ۽ لکڻين تي پابنديون == انساني تاريخ ۾ ڪتابن، دستاويزن ۽ علمي لکتن کي تباهه ڪرڻ جا مختلف واقعا ملن ٿا. ڪڏهن حڪمرانن سياسي اختيار مضبوط ڪرڻ، مخالف خيالن کي دٻائڻ يا تاريخي يادگيريءَ تي ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ ڪتابن ۽ تحريرن خلاف قدم کنيا. اهڙن واقعن جي تاريخي تشريح ۾ اصل ماخذن، بعد وارين روايتن ۽ جديد تحقيق جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. === چين ۾ ڪتاب ساڙڻ === قديم چين جي [[چن خاندان]] جي شهنشاهه [[چن شي هوانگ]] جي دور ۾ ڪتابن تي پابندين ۽ ڪجهه لکڻين کي ساڙڻ بابت تاريخي روايتون موجود آهن. انهن قدمن کي عام طور 213 ق.م سان منسوب ڪيو ويندو آهي. روايتي تاريخي بيانن موجب ڪجهه مخصوص فڪري ۽ تاريخي تحريرن کي نشانو بڻايو ويو، جڏهن ته ڪجهه انتظامي ۽ عملي نوعيت جي ڪتابن لاءِ استثنا موجود هئا. هن واقعي جي تفصيلن ۽ بعد وارين روايتن جي تاريخي اعتبار بابت محققن ۾ بحث موجود آهي. سنڌي صحافتي ۽ ادبي تحريرن ۾ پڻ چن شي هوانگ جي دور کي ڪتابن جي تباهيءَ جي تاريخي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Chandio1997">{{cite news |title=راءِ جي اظهار جي آزادي ۽ صحافت بابت بحث |newspaper=روزاني عوامي آواز |date=1997-10-22 |language=sd |quote=ماخذ ۾ ڪتابن جي تباهي، صحافتي آزادي ۽ راءِ جي اظهار بابت تاريخي ۽ سماجي بحث شامل آهي. }}</ref> === اسڪندريه جي ڪتبخاني بابت روايتون === [[اسڪندريه جي ڪتبخاني]] جي تباهيءَ بابت مختلف تاريخي روايتون مشهور آهن. انهن مان هڪ روايت [[جوليس سيزر]] جي 48–47 ق.م واري مصري مهم دوران اسڪندريه ۾ لڳل باهه سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، ڪتبخاني جي مڪمل تباهيءَ کي سڌو سنئون سيزر جي حڪم سان منسوب ڪرڻ تاريخي طور ثابت ناهي. جديد تحقيق ۾ ڪتبخاني جي زوال ۽ مختلف دورن ۾ ٿيل نقصان بابت ڪيترائي امڪان بحث هيٺ آهن. اسڪندريه جي ڪتبخاني بابت مشهور ثقافتي بيانن ۾ فلمن ۽ ادبي تحريرن جو پڻ اثر رهيو آهي؛ تنهنڪري فلمي منظرن کي تاريخي ثبوت جي برابر نه سمجهڻ گهرجي. === بغداد تي منگول حملي دوران ڪتابن جي تباهي === 1258ع ۾ [[هلاڪو خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ منگول فوجن [[بغداد]] تي قبضو ڪيو. هن حملي دوران شهر جي آبادي، ادارن ۽ علمي زندگيءَ کي وڏو نقصان پهتو. مشهور روايتن ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته وڏي تعداد ۾ ڪتاب [[دجله درياهه]] ۾ اڇلايا ويا ۽ انهن جي مس سبب پاڻي ڪارو ٿي ويو. هي بيان تاريخي ادب ۽ عوامي روايتن ۾ مشهور آهي، پر ان جي لفظي تفصيلن، خاص طور ڪتابن جي تعداد ۽ درياهه جي رنگ بابت دعوائن کي قطعي طور ثابت ٿيل تاريخي حقيقت سمجهڻ مناسب ناهي. === تاريخي مثالن جي ثبوتي حيثيت === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad8;" |+ style="background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;" | '''لکڻين جي تباهيءَ بابت مشهور تاريخي مثال''' ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | واقعو ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | دور ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | تاريخي جائزو |- | چن خاندان ۾ ڪتاب ساڙڻ | 213 ق.م | تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل؛ تفصيلن بابت تحقيق ۽ اختلاف |- | اسڪندريه ۾ باهه ۽ ڪتبخاني کي نقصان | 48–47 ق.م ۽ ٻيا دور | مختلف واقعن ۽ روايتن ۾ فرق ضروري |- | بغداد تي منگول حملو | 1258ع | شهر جي تباهي تاريخي حقيقت؛ ڪتابن ۽ دجله بابت مشهور تفصيلن جي آزاد تصديق ضروري |} == ليکڪن ۽ دانشورن خلاف جبر == مختلف تاريخي دورن ۾ ليکڪن، صحافين، دانشورن ۽ سياسي مخالفن کي سندن تحريرن يا خيالن سبب قيد، جلاوطني، سنسرشپ ۽ ٻين پابندين کي منهن ڏيڻو پيو آهي. اهڙن قدمن لاءِ مختلف وقتن تي سياسي مخالفت، مذهبي اختلاف، اخلاق، رياستي سلامتي يا بغاوت جهڙا بنياد پيش ڪيا ويا. ڪجهه ادبي ۽ سياسي تحريرن ۾ انهن واقعن کي اظهار جي آزاديءَ خلاف تاريخي جبر جي تسلسل طور پيش ڪيو ويو آهي. سنڌي ليکڪ خالد چانڊيو جي ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' سان لاڳاپيل تحرير ۾ پڻ ڪتابن تي پابندين، ليکڪن خلاف تشدد، جلاوطني ۽ سياسي يا سماجي جبر بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="ChandioBook">{{cite web |title=سياست، سماج ۽ آزادي (خالد چانڊيو) |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-12-28 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912112229/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578 |url-status=dead }}</ref> انهيءَ بحث ۾ اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ليکڪن ۽ دانشورن خلاف جسماني جبر باوجود سندن تحريرون ۽ فڪري اثر بعد وارن دورن تائين برقرار رهي سگهن ٿا. == فني ۽ ثقافتي اظهار == فني اظهار ۾ مصوري، شاعري، موسيقي، ڊرامو، فلم ۽ ٻين تخليقي ذريعن سان خيالن ۽ احساسن جو اظهار شامل آهي. فن سماجي تنقيد، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي يا اخلاقي بحث جو ذريعو ٿي سگهي ٿو. اظهار جي آزاديءَ جو تحفظ ڪجهه حالتن ۾ اهڙي فني ڪم تي پڻ لاڳو ٿي سگهي ٿو، جيڪو اختلاف پيدا ڪري يا سماج جي رائج خيالن کي چئلينج ڪري. == ڊجيٽل اظهار ۽ انٽرنيٽ == انٽرنيٽ ۽ ڊجيٽل رابطن اظهار جي آزاديءَ جي عملي دائري کي وسيع ڪيو آهي. سماجي رابطا، بلاگ، آن لائن اخبارون، وڊيو پليٽفارم ۽ ٻين ڊجيٽل ذريعن سان ماڻهو پنهنجا خيال وڏي تعداد ۾ ٻين تائين پهچائي سگهن ٿا. انٽرنيٽ تي اظهار جي آزاديءَ بابت قانوني بحثن ۾ آن لائن سنسرشپ، مواد جي نگراني، ذاتي معلومات، غلط معلومات، نفرت انگيز اظهار ۽ پليٽفارمن جي ذميوارين جا سوال شامل آهن. گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪميٽيءَ جي جنرل ڪمينٽ نمبر 34 ۾ جديد اليڪٽرانڪ ابلاغي ذريعن جي اهميت کي پڻ تسليم ڪيو ويو آهي.<ref name="HRCGC34"/> == اظهار جي آزاديءَ جون حدون == اظهار جي آزادي هڪ بنيادي حق آهي، پر بين الاقوامي قانون ۾ ان تي مخصوص پابنديون ممڪن آهن. ICCPR جي آرٽيڪل 19(3) موجب پابنديون قانون موجب هجڻ گهرجن ۽ ٻين ماڻهن جي حقن يا شهرت، قومي سلامتي، عوامي نظم، عوامي صحت يا اخلاق جي تحفظ لاءِ ضروري هجڻ گهرجن. يورپي ڪنوينشن جي آرٽيڪل 10(2) ۾ پڻ پابندين بابت مخصوص معيار مقرر آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad8;" |+ style="background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;" | '''اظهار جي آزاديءَ تي پابندين جي قانوني جاچ''' ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | معيار ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | وضاحت |- | قانوني بنياد | پابندي واضح ۽ لاڳو قانون تي ٻڌل هجي |- | جائز مقصد | بين الاقوامي معاهدي ۾ تسليم ٿيل مقصد هجي |- | ضرورت | پابندي واقعي ضروري هجي |- | تناسب | پابندي جائز مقصد کان وڌيڪ وسيع نه هجي |- | غيرامتيازي استعمال | پابندي غيرقانوني امتياز جو ذريعو نه بڻجي |} <ref name="ICCPR1966"/><ref name="HRCGC34"/> == نفرت انگيز اظهار ۽ تشدد لاءِ اُڪساھ == اظهار جي آزاديءَ سان لاڳاپيل هڪ پيچيده مسئلو نفرت انگيز اظهار آهي. ICCPR جي آرٽيڪل 20(2) موجب قومي، نسلي يا مذهبي نفرت جي اهڙي وڪالت، جيڪا امتياز، دشمني يا تشدد لاءِ اُڪساھ پيدا ڪري، قانون ذريعي ممنوع هئڻ گهرجي. هر سخت، تڪراري يا ناپسنديده راءِ پاڻمرادو هن قانوني معيار تي پوري نٿي لهي. اظهار تي پابنديءَ جو جائزو لاڳو قانون ۽ بين الاقوامي انساني حقن جي معيارن موجب ٿيڻ گهرجي.<ref name="ICCPR1966"/> == سنسرشپ == '''سنسرشپ''' مان مراد معلومات، خيالن يا اظهار تي ڪنهن اختيار رکندڙ اداري طرفان پابندي يا ڪنٽرول آهي. سنسرشپ مختلف صورتن ۾ ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ ڇپائيءَ کان اڳ منظوريءَ جي گهرج، نشر ٿيڻ تي پابندي يا مخصوص مواد جي اشاعت روڪڻ. سنسرشپ بابت قانوني جائزي ۾ پابنديءَ جي نوعيت، مقصد، ضرورت ۽ ان جي اظهار جي آزاديءَ تي اثر کي اهميت ڏني ويندي آهي. === سنسرشپ جا تاريخي ۽ سماجي بنياد === سنسرشپ ۽ اظهار تي پابندين لاءِ مختلف دورن ۾ مذهبي، اخلاقي، سياسي ۽ رياستي سلامتيءَ سان لاڳاپيل دليل پيش ڪيا ويا آهن. سنڌي ادبي ۽ صحافتي بحثن ۾ پڻ ليکڪن ۽ صحافين خلاف ڪفر، فحاشي، سازش، ملڪ دشمني يا غداري جهڙن الزامن جي استعمال جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="ChandioBook"/> اهڙن الزامن جي قانوني حيثيت ۽ سندن درست يا غلط هجڻ جو جائزو هر مخصوص واقعي ۾ موجود ثبوتن ۽ لاڳو قانون موجب وٺڻ ضروري آهي. == اظهار جي آزادي ۽ ٻين حقن جو تعلق == اظهار جي آزاديءَ جو تعلق ڪيترن ٻين حقن سان آهي. انهن ۾ [[نجي زندگيءَ جو حق]]، [[مذهبي آزادي]]، [[ضمير جي آزادي]]، [[اجتماع جي آزادي]]، شهرت جو تحفظ ۽ معلومات تائين رسائي شامل آهن. ڪڏهن ڪڏهن انهن حقن جي وچ ۾ ٽڪراءُ پيدا ٿي سگهي ٿو. اهڙن معاملن ۾ عدالتون لاڳو قانون ۽ مخصوص حقيقتن موجب مقابلي ڪندڙ حقن جي وچ ۾ توازن جو جائزو وٺنديون آهن. == پاڪستان ۾ اظهار جي آزادي == [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 19 ۾ تقرير ۽ اظهار جي آزادي ۽ صحافت جي آزاديءَ کي تسليم ڪيو ويو آهي. ساڳئي آرٽيڪل ۾ قانون موجب مخصوص معقول پابندين جو ذڪر پڻ موجود آهي. آرٽيڪل 19A، جيڪو 2010ع جي ارڙهين آئيني ترميم ذريعي شامل ٿيو، عوامي اهميت جي معاملن ۾ معلومات تائين رسائيءَ جو حق فراهم ڪري ٿو، جيڪو قانوني ضابطن ۽ معقول پابندين جي تابع آهي.<ref name="PakistanConstitution">{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan |url=https://na.gov.pk/en/downloads.php |publisher=National Assembly of Pakistan |language=en }}</ref> پاڪستان ۾ اظهار جي آزاديءَ جي قانوني تشريح آئين، لاڳو قانونن ۽ عدالتن جي فيصلن موجب ٿيندي آهي. == اظهار جي آزاديءَ بابت اهم عدالتي فيصلا == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad8;" |+ style="background:#245b78;color:#ffffff;padding:10px;" | '''اظهار جي آزاديءَ جي قانوني ترقيءَ ۾ اهم ڪيس''' ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | ڪيس ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | سال ! style="background:#dcecf5;color:#173c52;" | اهم موضوع |- | ''Schenck v. United States'' | 1919ع | آمريڪي قانون ۾ تقرير ۽ رياستي پابنديون |- | ''New York Times Co. v. Sullivan'' | 1964ع | عوامي عهديدارن بابت تنقيد ۽ بدناميءَ جا دعويٰ |- | ''Brandenburg v. Ohio'' | 1969ع | غيرقانوني عمل لاءِ فوري اُڪساھ جو معيار |- | ''Handyside v. United Kingdom'' | 1976ع | يورپي قانون ۾ اظهار جي آزادي ۽ پابندين جي تشريح |- | ''Lingens v. Austria'' | 1986ع | سياسي تنقيد ۽ اظهار جي آزادي |- | ''Texas v. Johnson'' | 1989ع | جهنڊو ساڙڻ ۽ علامتي سياسي اظهار |} <ref name="TexasJohnson1989"/><ref name="ECHRGuide10"/> == اظهار جي آزاديءَ جي اهميت == اظهار جي آزادي ماڻهن کي خيالن جي ڏي وٺ، سياسي شرڪت، علمي تحقيق ۽ سماجي تنقيد جا موقعا فراهم ڪري ٿي. هي حق آزاد صحافت، عوامي ڄاڻ، سياسي جوابدهي ۽ ثقافتي تخليق لاءِ پڻ اهم آهي. ان جي قانوني تحفظ سان گڏ ٻين ماڻهن جي حقن ۽ جائز عوامي مفادن جي حفاظت بابت سوال به پيدا ٿين ٿا. ادبي ۽ صحافتي تناظر ۾ اظهار جي آزاديءَ کي سماجي تجربن جي دستاويزبندي، عوامي مسئلن جي نشاندهي ۽ مختلف خيالن کي محفوظ رکڻ جي ذريعي طور پڻ ڏٺو ويندو آهي.<ref name="MallahLiterary"/><ref name="ChandioBook"/> == جديد چئلينج == اظهار جي آزاديءَ بابت جديد بحثن ۾ ڊجيٽل سنسرشپ، غلط معلومات، آن لائن هراسان ڪرڻ، صحافين جي حفاظت، مصنوعي ذهانت ذريعي تيار ٿيل مواد ۽ ڊجيٽل پليٽفارمن جي ذميوارين جا مسئلا شامل آهن. يونيسڪو جي 2025ع واري عالمي رپورٽ ۾ عالمي سطح تي اظهار جي آزادي ۽ ميڊيا جي ترقيءَ بابت مختلف رجحانن، خطرن ۽ ادارتي چئلينجن جو جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="UNESCOTrends2025">{{cite report |title=World Trends in Freedom of Expression and Media Development: Global Report 2022/2025 |publisher=UNESCO |year=2025 |url=https://www.unesco.org/en/world-media-trends |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[تقرير جي آزادي]] * [[راءِ جي آزادي]] * [[صحافت جي آزادي]] * [[فڪر جي آزادي]] * [[ضمير جي آزادي]] * [[مذهبي آزادي]] * [[سنسرشپ]] * [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] * [[شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو]] * [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] * [[معلومات تائين رسائي]] * [[علامتي اظهار]] * [[انٽرنيٽ جي آزادي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي صحافت]] * [[اسڪندريه جي ڪتبخاني]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Robertson |first=David |title=A Dictionary of Human Rights |trans-title=انساني حقن جي لغت |edition=2nd |editor-last=Kelly |editor-first=Paul |publisher=Europa Publications |location=London |year=2004 |orig-year=1997 |isbn=9781857432077 |chapter=Freedom of Expression |page=92 |language=en }} * {{cite book |editor-last=ملاح |editor-first=مختيار احمد |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd }} * {{cite book |last=Mill |first=John Stuart |title=On Liberty |year=1859 |language=en }} * {{cite book |last=Barendt |first=Eric |title=Freedom of Speech |publisher=Oxford University Press |language=en }} * {{cite book |last=Schauer |first=Frederick |title=Free Speech: A Philosophical Enquiry |publisher=Cambridge University Press |language=en }} * {{cite book |last=Sunstein |first=Cass R. |title=Democracy and the Problem of Free Speech |publisher=Free Press |year=1993 |language=en }} * {{cite web |title=سياست، سماج ۽ آزادي (خالد چانڊيو) |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2023-10-06 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912112229/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383 |url-status=dead }} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights گڏيل قومون: انساني حقن جو عالمي پڌرنامو] * [https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights شهري ۽ سياسي حقن بابت بين الاقوامي عهدنامو] * [https://ks.echr.coe.int/en/web/echr-ks/article-10 يورپي انساني حقن جي عدالت: آرٽيڪل 10] * [https://www.unesco.org/en/freedom-expression يونيسڪو: اظهار جي آزادي] * [https://www.govinfo.gov/app/details/USREPORTS-491/USREPORTS-491-397 Texas v. Johnson جو عدالتي فيصلو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Speakers%27_Corner وڪيميڊيا ڪامنز: اسپيڪرز ڪارنر جون تصويرون] * [https://web.archive.org/web/20170912112229/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=383#19578 سنڌ سلامت ڪتاب گهر: سياست، سماج ۽ آزادي] {{Authority control}} [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:شهري ۽ سياسي حق]] [[زمرو:اظهار جي آزادي]] [[زمرو:تقرير جي آزادي]] [[زمرو:آئيني قانون]] [[زمرو:صحافت]] [[زمرو:ميڊيا جو قانون]] [[زمرو:سياست]] [[زمرو:سماج]] [[زمرو:سياسي فلسفو]] hvv47gd2kzvb0vq6goveucjyu3fqgee 0 37107 425751 370945 2026-10-28T05:44:41Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[راجستان]] کي [[راجسٿان]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 370945 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = راجستان | type = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]] | image_seal = فائل:Emblem Rajasthan.png | image_map = IN-RJ.svg | map_caption = انڊيا ۾ راجستان جو مقام | image_map1 = | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Thar Khuri.jpg | photo2a = | photo2b = Jantar Mantar at Jaipur.jpg | photo3a = JodhpurIndia.jpg | photo3b = Mount Abu.jpg | photo4a = Amber palace, Jaipur.jpg | size = 250 | position = center | spacing = 2 | color = golden | border = 0 | color_border = | foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ، کاٻي کان ساڄي طرف:'' [[ٿر جو رڻپٽ ]], [[ اميد ڀون محل]], [[جنتر منتر، جئي پور |جنتر منتر]], [[ جوڌپور]] "نيرو شھر", [[آبو جبل]], [[امر قلعو]] }} | image_caption = | map_caption1 = | coor_pinpoint = [[جئي پور ]] | coordinates = {{coord|26.6|73.8|region:IN-RJ_type:adm1st|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type = ملڪ | established_date = 30 مارچ 1949 | established_title = قيام | parts_type = [[انڊيا جا ضلعا| ٽوٽل ضلعا]] | parts_style = coll | p1 = {{bulleted list |[[اجمير ضلعو|اجمير ]] |[[الوار ضلعو|الوار ]] |[[بنسوارا ضلعو|بنسوارا ]] |[[باران ضلعو|باران ]] |[[بارمر ضلعو|بارمر ]] |[[ڀارت پور ضلعو|ڀارت پور]] |[[ڀيلوارا ضلعو|ڀيلوارا ]] |[[بيڪانير ضلعو|بيڪانير ]] |[[بونڊي ضلعو|بونڊي]] |[[چتور ڳڙھ ضلعو|چتور ڳڙھ]] |[[چورو ضلعو| چورو]] |[[دائوسا ضلعو|دائوسا ]] |[[ڍولپور ضلعو|ڍولپور ]] |[[دنگارپور ضلعو|دنگارپور]] |[[ھنومان ڳڙھ ضلعو|ھنومان ڳڙھ ]] |[[جئي پور ضلعو|جئي پور ]] |[[جيسلمير ضلعو|جيسلمير]] |[[جيلور ضلعو|جيلور ]] |[[جھالاوار ضلعو|جھالاوار ]] |[[جھنجھنو ضلعو|جھنجھنو ]] |[[جوڌپور ضلعو|جوڌپور ]] |[[ڪارائولي ضلعو|ڪارائولي ]] |[[ڪوٽا ضلعو|ڪوٽا ]] |[[ناگور ضلعو|ناگور ]] |[[پالي ضلعو|پالي]] |[[پرتاب ڳڙھ ضلعو|پرتاب ڳڙھ]] |[[راجسمنڊ ضلعو|راجسمنڊ ]] |[[سوائي ماڌوپور ضلعو|سوائي ماڌوپور ]] |[[سڪار ضلعو|سڪار ]] |[[سروھي ضلعو|سروھي ]] |[[سري گنگا نگر ضلعو|سري گنگا نگر ]] |[[ٽونڪ ضلعو|ٽونڪ ]] |[[ادئيپور ضلعو|ادئيپور ]] }} | seat = [[جئي پور ]] | seat_type = گاديءَ جو هنڌ | seat1 = [[جئي پور ]] | seat1_type = وڏي ۾ وڏو شھر | government_footnotes = | leader_title = [[راجستان جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[ڪلياڻ سنگھ ]] | leader_title1 = [[راجستان جا وزيراعلي|وزيراعلي]] | leader_name1 = [[اشوڪ گيھلوٽ ]] ([[آل انڊيا ڪانگريس|آء اين سي ]]) | leader_title2 = [[راجستان جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي ]] | leader_name2 = [[سچن پائليٽ ]] ([[آل انڊيا ڪانگريس|آء اين سي ]]) | leader_title3 = [[راجستان ليجسليٽو اسيمبلي|مقننه ]] | leader_name3 = [[ ھڪ ايواني ]] ( ڪل 200 سيٽون ) | leader_title4 = پارليامينٽ ۾ نمائندگي (14 لوڪ سڀا) | leader_name4 = [[ راجيا سڀا]] ۾ 10 سيٽون <br /> [[لوڪ سڀا]] ۾ 25 سيٽون <!-- | leader_title2 = [[انڊيا جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = شري اوم پرڪاش مينا (انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس ) | leader_title3 = | leader_name3 = -->| unit_pref = Metric <!--or US or UK--> | area_total_km2 = 342239 | area_rank = پکيڙ ۾ انڊيا جي سڀ کان وڏي رياست | area_note = | area_footnotes = | elevation_m = | elevation_footnotes = | population_total = 68,548,437<!--DON'T CHANGE THESE FIGURES. THESE ARE ACCORDING TO SOURCES OF LATEST CENSUS. ESTIMATES ARE NOT RELIABLE ENOUGH TO BE USED ON STATE ARTICLES--> | population_rank = آبادي ۾ ستين وڏي رياست | population_density_km2 = auto | population_as_of = 2011 | population_note = | population_footnotes = <ref name="RjPOP">{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND008_Rajasthan.pdf|title=Rajasthan Profile|publisher=[[Census of India]]|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916102940/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND008_Rajasthan.pdf|archive-date=16 September 2016|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-RJ]] | registration_plate = [[List of RTO districts in India#RJ—Rajasthan|RJ]]- | blank_name_sec2 = [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|ايڇ ڊي آء ]] {{nobold|(2017)}} | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.621<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|archive-date=23 September 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><br />{{color|#FFA500|medium}} · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|22nd]] | blank1_name_sec2 = انڊيا ۾ شرح خواندگي {{nobold|(2011)}} | blank1_info_sec2 = 66.1%<ref name="pc-census2011">{{cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India |accessdate=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | blank2_name_sec2 = انساني جنسي شرح {{nobold|(2011)}} | blank2_info_sec2 = 928 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]<ref name="pc-census2011" /> | population_demonym = [[راجھستاني ماڻھو|راجھستاني]] | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2018–19)}} | demographics1_footnotes = <ref name="MOSPI">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}</ref> | demographics1_title1 = ٽوٽل جي ڊي پي | demographics1_info1 = {{INRConvert|9.24|lc}} | demographics1_title2 = انڊياجي رياستن ۾ في ڪس جي ڊي پي | demographics1_info2 = {{INRConvert|108695}} | demographics_type2 = Languages<ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url = http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title = Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages = 34–35 |publisher = Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |accessdate = 16 February 2016 |df = dmy-all |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate = 28 December 2017}}</ref> | demographics2_title1 = سرڪاري | demographics2_info1 = [[ھندي ٻولي|ھندي]] | demographics2_title2 = اضافي ٻوليون | demographics2_info2 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي ]] | website = [https://rajasthan.gov.in/ Rajasthan.gov.in] | footnotes = {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = راجستان <ref>{{cite web|url=https://rajasthan.gov.in/AboutRajasthan/StateSymbols/Pages/default.aspx|title=Symbols of Rajasthan|publisher=Government of Rajasthan|access-date=13 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114002041/https://rajasthan.gov.in/AboutRajasthan/StateSymbols/Pages/default.aspx|archive-date=14 November 2016|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | country = انڊيا | animal = [[فائل:07. Camel Profile, near Silverton, NSW, 07.07.2007.jpg|50px|left]] [[اٺ]] ۽ [[فائل:Chinkara.jpg|50px|left]] [[چنڪارو ھرڻ]] | bird = [[فائل:Great Indian bustard.jpg|50px|left]] [[Great Indian Bustard|Godawan]] | flower = [[فائل:Rohida1.jpg|50px|left]] [[Tecomella undulata|روھيڊا ]] | tree = [[فائل:Prosopis cineraria - Khejri.jpg|50px|left]] [[Prosopis cineraria| کيجري]] | dance = [[فائل:Ghoomar.jpg|50px|left]] [[گھومر ]] | game = [[فائل:Basketball.png|50px|left]] [[باسڪيٽ بال ]] }} | Picture = }} '''راجستان''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Rajasthan'''}}جنھن جي لفظ معني راجائن جي سرزمين آھي، اتر اولھ انڊيا جي ھڪ رياست جيڪا پکيڙ ۾ انڊيا جي سڀ کان وڏي رياست آھي. ماضيءَ ۾ ان کي راجپوتانا پڻ سڏيو ويندو هو. راجپوتانا ۾ راجستان، گجرات، مڌيا پرديش ۽ سنڌ جا ڪجهه علائقا شامل آھي.<ref name="Indian Zonal Council">{{Cite web|url=http://interstatecouncil.nic.in/iscs/genesis/|title=INTER-STATE COUNCIL SECRETARIAT – Ministry of Home Affairs, Government of India|accessdate=1 December 2018|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217223824/http://interstatecouncil.nic.in/iscs/genesis/|archive-date=17 February 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=MoC-North>{{cite web|title=North Zone Cultural Centre|url=http://www.culturenorthindia.com/|website=www.culturenorthindia.com|publisher=Ministry of Culture, [[Government of India]]|accessdate=1 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019132454/http://www.culturenorthindia.com/|archive-date=19 October 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=Language /> ان جي پکيڙ {{convert|342239|km2|mi2}} جيڪو انڊيا جي ڪل پکيڙ جو 10.4 سيڪڙو آهي. آبادي ۾ اھا انڊيا جي ستين وڏي رياست آھي. ان رياست جو وڏو حصو رڻپٽ تي مشتمل آهي جنھن کي [[ٿر جو رڻپٽ]] يا راجستان جو رڻپٽ يا انڊين گريٽ ڊيزرٽ چوندا آهن. ھن رياست جون حدون پاڪستاني صوبن سنڌ ۽ پنجاب سان پڻ ملن ٿيون. ==انتظامي ورھاست== راجستان ۾ ست ڊويزنون آهن جن ۾ 33 ضلعا واقع آھن انھن ضلعن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: [[فائل:Udaipur Lake India.JPG|300px|thumb|ادئيپور ۾ [[ محل واري ڍنڍ]] ۽ [[جاگ مندر]]]] {| class="wikitable sortable" |- style="border-bottom:2px solid #aaa;" ! ''[[راجستان جون ڊويزنون]]'' ! ''[[راجستان جا ضلعا]]'' |- ![[جئي پور ڊويزن|جئي پور]] ! {{hlist |[[جئي پور ضلعو|جئي پور]] <br>[[الوار ضلعو|الوار]] <br>[[جھنجھنو ضلعو|جھنجھنو]] <br>[[سڪار ضلعو|سڪار]] <br>[[دئوسا ضلعو|دئوسا ]]<br>}} |- ![[جوڌپور ڊويزن|جوڌپور]] ! {{hlist |[[ بارمر ضلعو| بارمر]]<br>[[جيسلمير ضلعو|جيسلمير]]<br>[[جيلور ضلعو|جيلور]]<br>[[جوڌپور ضلعو|جوڌپور]]<br>[[پالي ضلعو|پالي]]<br>[[سروھي ضلعو|سروھي]]<br>}} |- ![[اجمير ڊويزن|اجمير]] ! {{hlist |[[اجمير ضلعو|اجمير]]<br>[[ڀيلوارا ضلعو|ڀيلوارا ]]<br> [[ناگور ضلعو|ناگور]]<br> [[ٽونڪ ضلعو|ٽونڪ]]<br> }} |- ![[ادئيپور ڊويزن|ادئيپور ]] ! {{hlist |[[ادئيپور ضلعو|ادئيپور]]<br>[[بانسوارا ضلعو|بانسوارا]]<br>[[چتورڳڙھ ضلعو|چتور ڳڙھ]]<br>[[پرتاب ڳڙھ ضلعو ، راجھستان |پرتاب ڳڙھ]]<br> [[دنگارپور ضلعو|دنگارپور]]<br> [[راجسمنڊ ضلعو |راجسمنڊ]] <br>}} |- ![[بيڪانير ڊويزن|بيڪانير ]] ! {{hlist |[[بيڪانير ضلعو|بيڪانير]] <br>[[چورو ضلعو|چورو]]<br> [[سري گنگا نگر ضلعو|گنگا نگر|]]<br> [[ھنومان ڳڙھ ضلعو|ھنومان ڳڙھ]] <br>}} |- ![[ڪوٽا ڊويزن|ڪوٽا ]] ! {{hlist |[[باران ضلعو|باران ]] <br> [[بونڊي ضلعو|بونڊي]] <br>[[جھالاوار ضلعو|جھالاوار]]<br> [[ڪوٽا ضلعو|ڪوٽا]]<br> }} |- ![[ڀارت پور ڊويزن|ڀارت پور]] ! {{hlist |[[ڀارت پور ضلعو|ڀارت پور ]]<br> [[ڍولپور ضلعو|ڍولپور]] <br> [[ڪارائولي ضلعو|ڪارائولي]] <br>[[سوائي ماڌوپور ضلعو|سوائي ماڌوپور]]<br>}} |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:راجستان]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] hvol0mevv8iubwq11rfjwhyqb42uqmf 425754 425751 2026-10-28T07:28:06Z Intisar Ali 8681 /* */ 425754 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = راجسٿان | type = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]] | image_seal = فائل:Emblem Rajasthan.png | image_map = IN-RJ.svg | map_caption = انڊيا ۾ راجستان جو مقام | image_map1 = | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Thar Khuri.jpg | photo2a = | photo2b = Jantar Mantar at Jaipur.jpg | photo3a = JodhpurIndia.jpg | photo3b = Mount Abu.jpg | photo4a = Amber palace, Jaipur.jpg | size = 250 | position = center | spacing = 2 | color = golden | border = 0 | color_border = | foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ، کاٻي کان ساڄي طرف:'' [[ٿر جو رڻپٽ ]], [[ اميد ڀون محل]], [[جنتر منتر، جئي پور |جنتر منتر]], [[ جوڌپور]] "نيرو شھر", [[آبو جبل]], [[امر قلعو]] }} | image_caption = | map_caption1 = | coor_pinpoint = [[جئي پور ]] | coordinates = {{coord|26.6|73.8|region:IN-RJ_type:adm1st|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type = ملڪ | established_date = 30 مارچ 1949 | established_title = قيام | parts_type = [[انڊيا جا ضلعا| ٽوٽل ضلعا]] | parts_style = coll | p1 = {{bulleted list |[[اجمير ضلعو|اجمير ]] |[[الوار ضلعو|الوار ]] |[[بنسوارا ضلعو|بنسوارا ]] |[[باران ضلعو|باران ]] |[[بارمر ضلعو|بارمر ]] |[[ڀارت پور ضلعو|ڀارت پور]] |[[ڀيلوارا ضلعو|ڀيلوارا ]] |[[بيڪانير ضلعو|بيڪانير ]] |[[بونڊي ضلعو|بونڊي]] |[[چتور ڳڙھ ضلعو|چتور ڳڙھ]] |[[چورو ضلعو| چورو]] |[[دائوسا ضلعو|دائوسا ]] |[[ڍولپور ضلعو|ڍولپور ]] |[[دنگارپور ضلعو|دنگارپور]] |[[ھنومان ڳڙھ ضلعو|ھنومان ڳڙھ ]] |[[جئي پور ضلعو|جئي پور ]] |[[جيسلمير ضلعو|جيسلمير]] |[[جيلور ضلعو|جيلور ]] |[[جھالاوار ضلعو|جھالاوار ]] |[[جھنجھنو ضلعو|جھنجھنو ]] |[[جوڌپور ضلعو|جوڌپور ]] |[[ڪارائولي ضلعو|ڪارائولي ]] |[[ڪوٽا ضلعو|ڪوٽا ]] |[[ناگور ضلعو|ناگور ]] |[[پالي ضلعو|پالي]] |[[پرتاب ڳڙھ ضلعو|پرتاب ڳڙھ]] |[[راجسمنڊ ضلعو|راجسمنڊ ]] |[[سوائي ماڌوپور ضلعو|سوائي ماڌوپور ]] |[[سڪار ضلعو|سڪار ]] |[[سروھي ضلعو|سروھي ]] |[[سري گنگا نگر ضلعو|سري گنگا نگر ]] |[[ٽونڪ ضلعو|ٽونڪ ]] |[[ادئيپور ضلعو|ادئيپور ]] }} | seat = [[جئي پور ]] | seat_type = گاديءَ جو هنڌ | seat1 = [[جئي پور ]] | seat1_type = وڏي ۾ وڏو شھر | government_footnotes = | leader_title = [[راجستان جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[ڪلياڻ سنگھ ]] | leader_title1 = [[راجستان جا وزيراعلي|وزيراعلي]] | leader_name1 = [[اشوڪ گيھلوٽ ]] ([[آل انڊيا ڪانگريس|آء اين سي ]]) | leader_title2 = [[راجستان جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي ]] | leader_name2 = [[سچن پائليٽ ]] ([[آل انڊيا ڪانگريس|آء اين سي ]]) | leader_title3 = [[راجستان ليجسليٽو اسيمبلي|مقننه ]] | leader_name3 = [[ ھڪ ايواني ]] ( ڪل 200 سيٽون ) | leader_title4 = پارليامينٽ ۾ نمائندگي (14 لوڪ سڀا) | leader_name4 = [[ راجيا سڀا]] ۾ 10 سيٽون <br /> [[لوڪ سڀا]] ۾ 25 سيٽون <!-- | leader_title2 = [[انڊيا جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = شري اوم پرڪاش مينا (انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس ) | leader_title3 = | leader_name3 = -->| unit_pref = Metric <!--or US or UK--> | area_total_km2 = 342239 | area_rank = پکيڙ ۾ انڊيا جي سڀ کان وڏي رياست | area_note = | area_footnotes = | elevation_m = | elevation_footnotes = | population_total = 68,548,437<!--DON'T CHANGE THESE FIGURES. THESE ARE ACCORDING TO SOURCES OF LATEST CENSUS. ESTIMATES ARE NOT RELIABLE ENOUGH TO BE USED ON STATE ARTICLES--> | population_rank = آبادي ۾ ستين وڏي رياست | population_density_km2 = auto | population_as_of = 2011 | population_note = | population_footnotes = <ref name="RjPOP">{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND008_Rajasthan.pdf|title=Rajasthan Profile|publisher=[[Census of India]]|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916102940/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND008_Rajasthan.pdf|archive-date=16 September 2016|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-RJ]] | registration_plate = [[List of RTO districts in India#RJ—Rajasthan|RJ]]- | blank_name_sec2 = [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|ايڇ ڊي آء ]] {{nobold|(2017)}} | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.621<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|archive-date=23 September 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><br />{{color|#FFA500|medium}} · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|22nd]] | blank1_name_sec2 = انڊيا ۾ شرح خواندگي {{nobold|(2011)}} | blank1_info_sec2 = 66.1%<ref name="pc-census2011">{{cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India |accessdate=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | blank2_name_sec2 = انساني جنسي شرح {{nobold|(2011)}} | blank2_info_sec2 = 928 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]<ref name="pc-census2011" /> | population_demonym = [[راجھستاني ماڻھو|راجھستاني]] | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2018–19)}} | demographics1_footnotes = <ref name="MOSPI">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}</ref> | demographics1_title1 = ٽوٽل جي ڊي پي | demographics1_info1 = {{INRConvert|9.24|lc}} | demographics1_title2 = انڊياجي رياستن ۾ في ڪس جي ڊي پي | demographics1_info2 = {{INRConvert|108695}} | demographics_type2 = Languages<ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url = http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title = Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages = 34–35 |publisher = Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |accessdate = 16 February 2016 |df = dmy-all |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate = 28 December 2017}}</ref> | demographics2_title1 = سرڪاري | demographics2_info1 = [[ھندي ٻولي|ھندي]] | demographics2_title2 = اضافي ٻوليون | demographics2_info2 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي ]] | website = [https://rajasthan.gov.in/ Rajasthan.gov.in] | footnotes = {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = راجستان <ref>{{cite web|url=https://rajasthan.gov.in/AboutRajasthan/StateSymbols/Pages/default.aspx|title=Symbols of Rajasthan|publisher=Government of Rajasthan|access-date=13 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114002041/https://rajasthan.gov.in/AboutRajasthan/StateSymbols/Pages/default.aspx|archive-date=14 November 2016|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | country = انڊيا | animal = [[فائل:07. Camel Profile, near Silverton, NSW, 07.07.2007.jpg|50px|left]] [[اٺ]] ۽ [[فائل:Chinkara.jpg|50px|left]] [[چنڪارو ھرڻ]] | bird = [[فائل:Great Indian bustard.jpg|50px|left]] [[Great Indian Bustard|Godawan]] | flower = [[فائل:Rohida1.jpg|50px|left]] [[Tecomella undulata|روھيڊا ]] | tree = [[فائل:Prosopis cineraria - Khejri.jpg|50px|left]] [[Prosopis cineraria| کيجري]] | dance = [[فائل:Ghoomar.jpg|50px|left]] [[گھومر ]] | game = [[فائل:Basketball.png|50px|left]] [[باسڪيٽ بال ]] }} | Picture = }} '''راجسٿان''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Rajasthan'''}}جنھن جي لفظ معني راجائن جي سرزمين آھي، اتر اولھ انڊيا جي ھڪ رياست جيڪا پکيڙ ۾ انڊيا جي سڀ کان وڏي رياست آھي. ماضيءَ ۾ ان کي راجپوتانا پڻ سڏيو ويندو هو. راجپوتانا ۾ راجسٿان، گجرات، مڌيا پرديش ۽ سنڌ جا ڪجهه علائقا شامل آھي.<ref name="Indian Zonal Council">{{Cite web|url=http://interstatecouncil.nic.in/iscs/genesis/|title=INTER-STATE COUNCIL SECRETARIAT – Ministry of Home Affairs, Government of India|accessdate=1 December 2018|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217223824/http://interstatecouncil.nic.in/iscs/genesis/|archive-date=17 February 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=MoC-North>{{cite web|title=North Zone Cultural Centre|url=http://www.culturenorthindia.com/|website=www.culturenorthindia.com|publisher=Ministry of Culture, [[Government of India]]|accessdate=1 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019132454/http://www.culturenorthindia.com/|archive-date=19 October 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=Language /> ان جي پکيڙ {{convert|342239|km2|mi2}} جيڪو انڊيا جي ڪل پکيڙ جو 10.4 سيڪڙو آهي. آبادي ۾ اھا انڊيا جي ستين وڏي رياست آھي. ان رياست جو وڏو حصو رڻپٽ تي مشتمل آهي جنھن کي [[ٿر جو رڻپٽ]] يا راجسٿان جو رڻپٽ يا انڊين گريٽ ڊيزرٽ چوندا آهن. ھن رياست جون حدون پاڪستاني صوبن سنڌ ۽ پنجاب سان پڻ ملن ٿيون. ==انتظامي ورھاست== راجستان ۾ ست ڊويزنون آهن جن ۾ 33 ضلعا واقع آھن انھن ضلعن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: [[فائل:Udaipur Lake India.JPG|300px|thumb|ادئيپور ۾ [[ محل واري ڍنڍ]] ۽ [[جاگ مندر]]]] {| class="wikitable sortable" |- style="border-bottom:2px solid #aaa;" ! ''[[راجستان جون ڊويزنون]]'' ! ''[[راجستان جا ضلعا]]'' |- ![[جئي پور ڊويزن|جئي پور]] ! {{hlist |[[جئي پور ضلعو|جئي پور]] <br>[[الوار ضلعو|الوار]] <br>[[جھنجھنو ضلعو|جھنجھنو]] <br>[[سڪار ضلعو|سڪار]] <br>[[دئوسا ضلعو|دئوسا ]]<br>}} |- ![[جوڌپور ڊويزن|جوڌپور]] ! {{hlist |[[ بارمر ضلعو| بارمر]]<br>[[جيسلمير ضلعو|جيسلمير]]<br>[[جيلور ضلعو|جيلور]]<br>[[جوڌپور ضلعو|جوڌپور]]<br>[[پالي ضلعو|پالي]]<br>[[سروھي ضلعو|سروھي]]<br>}} |- ![[اجمير ڊويزن|اجمير]] ! {{hlist |[[اجمير ضلعو|اجمير]]<br>[[ڀيلوارا ضلعو|ڀيلوارا ]]<br> [[ناگور ضلعو|ناگور]]<br> [[ٽونڪ ضلعو|ٽونڪ]]<br> }} |- ![[ادئيپور ڊويزن|ادئيپور ]] ! {{hlist |[[ادئيپور ضلعو|ادئيپور]]<br>[[بانسوارا ضلعو|بانسوارا]]<br>[[چتورڳڙھ ضلعو|چتور ڳڙھ]]<br>[[پرتاب ڳڙھ ضلعو ، راجھستان |پرتاب ڳڙھ]]<br> [[دنگارپور ضلعو|دنگارپور]]<br> [[راجسمنڊ ضلعو |راجسمنڊ]] <br>}} |- ![[بيڪانير ڊويزن|بيڪانير ]] ! {{hlist |[[بيڪانير ضلعو|بيڪانير]] <br>[[چورو ضلعو|چورو]]<br> [[سري گنگا نگر ضلعو|گنگا نگر|]]<br> [[ھنومان ڳڙھ ضلعو|ھنومان ڳڙھ]] <br>}} |- ![[ڪوٽا ڊويزن|ڪوٽا ]] ! {{hlist |[[باران ضلعو|باران ]] <br> [[بونڊي ضلعو|بونڊي]] <br>[[جھالاوار ضلعو|جھالاوار]]<br> [[ڪوٽا ضلعو|ڪوٽا]]<br> }} |- ![[ڀارت پور ڊويزن|ڀارت پور]] ! {{hlist |[[ڀارت پور ضلعو|ڀارت پور ]]<br> [[ڍولپور ضلعو|ڍولپور]] <br> [[ڪارائولي ضلعو|ڪارائولي]] <br>[[سوائي ماڌوپور ضلعو|سوائي ماڌوپور]]<br>}} |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:راجستان]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] 56pwvatgef1lo9h7rehu6aloj9dz1s1 425756 425754 2026-10-28T07:46:23Z Intisar Ali 8681 425756 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = راجسٿان | type = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]] | image_seal = فائل:Emblem Rajasthan.png | image_map = IN-RJ.svg | map_caption = انڊيا ۾ راجستان جو مقام | image_map1 = | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Thar Khuri.jpg | photo2a = | photo2b = Jantar Mantar at Jaipur.jpg | photo3a = JodhpurIndia.jpg | photo3b = Mount Abu.jpg | photo4a = Amber palace, Jaipur.jpg | size = 250 | position = center | spacing = 2 | color = golden | border = 0 | color_border = | foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ، کاٻي کان ساڄي طرف:'' [[ٿر جو رڻپٽ ]], [[ اميد ڀون محل]], [[جنتر منتر، جئي پور |جنتر منتر]], [[ جوڌپور]] "نيرو شھر", [[آبو جبل]], [[امر قلعو]] }} | image_caption = | map_caption1 = | coor_pinpoint = [[جئي پور ]] | coordinates = {{coord|26.6|73.8|region:IN-RJ_type:adm1st|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type = ملڪ | established_date = 30 مارچ 1949 | established_title = قيام | parts_type = [[انڊيا جا ضلعا| ٽوٽل ضلعا]] | parts_style = coll | p1 = {{bulleted list |[[اجمير ضلعو|اجمير ]] |[[الوار ضلعو|الوار ]] |[[بنسوارا ضلعو|بنسوارا ]] |[[باران ضلعو|باران ]] |[[بارمر ضلعو|بارمر ]] |[[ڀارت پور ضلعو|ڀارت پور]] |[[ڀيلوارا ضلعو|ڀيلوارا ]] |[[بيڪانير ضلعو|بيڪانير ]] |[[بونڊي ضلعو|بونڊي]] |[[چتور ڳڙھ ضلعو|چتور ڳڙھ]] |[[چورو ضلعو| چورو]] |[[دائوسا ضلعو|دائوسا ]] |[[ڍولپور ضلعو|ڍولپور ]] |[[دنگارپور ضلعو|دنگارپور]] |[[ھنومان ڳڙھ ضلعو|ھنومان ڳڙھ ]] |[[جئي پور ضلعو|جئي پور ]] |[[جيسلمير ضلعو|جيسلمير]] |[[جيلور ضلعو|جيلور ]] |[[جھالاوار ضلعو|جھالاوار ]] |[[جھنجھنو ضلعو|جھنجھنو ]] |[[جوڌپور ضلعو|جوڌپور ]] |[[ڪارائولي ضلعو|ڪارائولي ]] |[[ڪوٽا ضلعو|ڪوٽا ]] |[[ناگور ضلعو|ناگور ]] |[[پالي ضلعو|پالي]] |[[پرتاب ڳڙھ ضلعو|پرتاب ڳڙھ]] |[[راجسمنڊ ضلعو|راجسمنڊ ]] |[[سوائي ماڌوپور ضلعو|سوائي ماڌوپور ]] |[[سڪار ضلعو|سڪار ]] |[[سروھي ضلعو|سروھي ]] |[[سري گنگا نگر ضلعو|سري گنگا نگر ]] |[[ٽونڪ ضلعو|ٽونڪ ]] |[[ادئيپور ضلعو|ادئيپور ]] }} | seat = [[جئي پور ]] | seat_type = گاديءَ جو هنڌ | seat1 = [[جئي پور ]] | seat1_type = وڏي ۾ وڏو شھر | government_footnotes = | leader_title = [[راجستان جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[ڪلياڻ سنگھ ]] | leader_title1 = [[راجستان جا وزيراعلي|وزيراعلي]] | leader_name1 = [[اشوڪ گيھلوٽ ]] ([[آل انڊيا ڪانگريس|آء اين سي ]]) | leader_title2 = [[راجستان جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي ]] | leader_name2 = [[سچن پائليٽ ]] ([[آل انڊيا ڪانگريس|آء اين سي ]]) | leader_title3 = [[راجستان ليجسليٽو اسيمبلي|مقننه ]] | leader_name3 = [[ ھڪ ايواني ]] ( ڪل 200 سيٽون ) | leader_title4 = پارليامينٽ ۾ نمائندگي (14 لوڪ سڀا) | leader_name4 = [[ راجيا سڀا]] ۾ 10 سيٽون <br /> [[لوڪ سڀا]] ۾ 25 سيٽون <!-- | leader_title2 = [[انڊيا جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = شري اوم پرڪاش مينا (انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس ) | leader_title3 = | leader_name3 = -->| unit_pref = Metric <!--or US or UK--> | area_total_km2 = 342239 | area_rank = پکيڙ ۾ انڊيا جي سڀ کان وڏي رياست | area_note = | area_footnotes = | elevation_m = | elevation_footnotes = | population_total = 68,548,437<!--DON'T CHANGE THESE FIGURES. THESE ARE ACCORDING TO SOURCES OF LATEST CENSUS. ESTIMATES ARE NOT RELIABLE ENOUGH TO BE USED ON STATE ARTICLES--> | population_rank = آبادي ۾ ستين وڏي رياست | population_density_km2 = auto | population_as_of = 2011 | population_note = | population_footnotes = <ref name="RjPOP">{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND008_Rajasthan.pdf|title=Rajasthan Profile|publisher=[[Census of India]]|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916102940/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND008_Rajasthan.pdf|archive-date=16 September 2016|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-RJ]] | registration_plate = [[List of RTO districts in India#RJ—Rajasthan|RJ]]- | blank_name_sec2 = [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|ايڇ ڊي آء ]] {{nobold|(2017)}} | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.621<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|archive-date=23 September 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><br />{{color|#FFA500|medium}} · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|22nd]] | blank1_name_sec2 = انڊيا ۾ شرح خواندگي {{nobold|(2011)}} | blank1_info_sec2 = 66.1%<ref name="pc-census2011">{{cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India |accessdate=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | blank2_name_sec2 = انساني جنسي شرح {{nobold|(2011)}} | blank2_info_sec2 = 928 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]<ref name="pc-census2011" /> | population_demonym = [[راجھستاني ماڻھو|راجھستاني]] | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2018–19)}} | demographics1_footnotes = <ref name="MOSPI">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}</ref> | demographics1_title1 = ٽوٽل جي ڊي پي | demographics1_info1 = {{INRConvert|9.24|lc}} | demographics1_title2 = انڊياجي رياستن ۾ في ڪس جي ڊي پي | demographics1_info2 = {{INRConvert|108695}} | demographics_type2 = Languages<ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url = http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title = Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages = 34–35 |publisher = Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |accessdate = 16 February 2016 |df = dmy-all |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate = 28 December 2017}}</ref> | demographics2_title1 = سرڪاري | demographics2_info1 = [[ھندي ٻولي|ھندي]] | demographics2_title2 = اضافي ٻوليون | demographics2_info2 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي ]] | website = [https://rajasthan.gov.in/ Rajasthan.gov.in] | footnotes = {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = راجستان <ref>{{cite web|url=https://rajasthan.gov.in/AboutRajasthan/StateSymbols/Pages/default.aspx|title=Symbols of Rajasthan|publisher=Government of Rajasthan|access-date=13 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114002041/https://rajasthan.gov.in/AboutRajasthan/StateSymbols/Pages/default.aspx|archive-date=14 November 2016|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | country = انڊيا | animal = [[فائل:07. Camel Profile, near Silverton, NSW, 07.07.2007.jpg|50px|left]] [[اٺ]] ۽ [[فائل:Chinkara.jpg|50px|left]] [[چنڪارو ھرڻ]] | bird = [[فائل:Great Indian bustard.jpg|50px|left]] [[Great Indian Bustard|Godawan]] | flower = [[فائل:Rohida1.jpg|50px|left]] [[Tecomella undulata|روھيڊا ]] | tree = [[فائل:Prosopis cineraria - Khejri.jpg|50px|left]] [[Prosopis cineraria| کيجري]] | dance = [[فائل:Ghoomar.jpg|50px|left]] [[گھومر ]] | game = [[فائل:Basketball.png|50px|left]] [[باسڪيٽ بال ]] }} | Picture = }} '''راجسٿان''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Rajasthan'''}}جنھن جي لفظ معني راجائن جي سرزمين آھي، اتر اولھ انڊيا جي ھڪ رياست جيڪا پکيڙ ۾ انڊيا جي سڀ کان وڏي رياست آھي. ماضيءَ ۾ ان کي راجپوتانا پڻ سڏيو ويندو هو. راجپوتانا ۾ راجسٿان، گجرات، مڌيا پرديش ۽ سنڌ جا ڪجهه علائقا شامل آھي.<ref name="Indian Zonal Council">{{Cite web|url=http://interstatecouncil.nic.in/iscs/genesis/|title=INTER-STATE COUNCIL SECRETARIAT – Ministry of Home Affairs, Government of India|accessdate=1 December 2018|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217223824/http://interstatecouncil.nic.in/iscs/genesis/|archive-date=17 February 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=MoC-North>{{cite web|title=North Zone Cultural Centre|url=http://www.culturenorthindia.com/|website=www.culturenorthindia.com|publisher=Ministry of Culture, [[Government of India]]|accessdate=1 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019132454/http://www.culturenorthindia.com/|archive-date=19 October 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=Language /> ان جي پکيڙ {{convert|342239|km2|mi2}} جيڪو انڊيا جي ڪل پکيڙ جو 10.4 سيڪڙو آهي. آبادي ۾ اھا انڊيا جي ستين وڏي رياست آھي. ان رياست جو وڏو حصو رڻپٽ تي مشتمل آهي جنھن کي [[ٿر جو رڻپٽ]] يا راجسٿان جو رڻپٽ يا انڊين گريٽ ڊيزرٽ چوندا آهن. ھن رياست جون حدون پاڪستاني صوبن سنڌ ۽ پنجاب سان پڻ ملن ٿيون. ==انتظامي ورھاست== راجسٿان ۾ ست ڊويزنون آهن جن ۾ 33 ضلعا واقع آھن انھن ضلعن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: [[فائل:Udaipur Lake India.JPG|300px|thumb|ادئيپور ۾ [[ محل واري ڍنڍ]] ۽ [[جاگ مندر]]]] {| class="wikitable sortable" |- style="border-bottom:2px solid #aaa;" ! ''[[راجسٿان جون ڊويزنون]]'' ! ''[[راجستان جا ضلعا]]'' |- ![[جئي پور ڊويزن|جئي پور]] ! {{hlist |[[جئي پور ضلعو|جئي پور]] <br>[[الوار ضلعو|الوار]] <br>[[جھنجھنو ضلعو|جھنجھنو]] <br>[[سڪار ضلعو|سڪار]] <br>[[دئوسا ضلعو|دئوسا ]]<br>}} |- ![[جوڌپور ڊويزن|جوڌپور]] ! {{hlist |[[ بارمر ضلعو| بارمر]]<br>[[جيسلمير ضلعو|جيسلمير]]<br>[[جيلور ضلعو|جيلور]]<br>[[جوڌپور ضلعو|جوڌپور]]<br>[[پالي ضلعو|پالي]]<br>[[سروھي ضلعو|سروھي]]<br>}} |- ![[اجمير ڊويزن|اجمير]] ! {{hlist |[[اجمير ضلعو|اجمير]]<br>[[ڀيلوارا ضلعو|ڀيلوارا ]]<br> [[ناگور ضلعو|ناگور]]<br> [[ٽونڪ ضلعو|ٽونڪ]]<br> }} |- ![[ادئيپور ڊويزن|ادئيپور ]] ! {{hlist |[[ادئيپور ضلعو|ادئيپور]]<br>[[بانسوارا ضلعو|بانسوارا]]<br>[[چتورڳڙھ ضلعو|چتور ڳڙھ]]<br>[[پرتاب ڳڙھ ضلعو ، راجھستان |پرتاب ڳڙھ]]<br> [[دنگارپور ضلعو|دنگارپور]]<br> [[راجسمنڊ ضلعو |راجسمنڊ]] <br>}} |- ![[بيڪانير ڊويزن|بيڪانير ]] ! {{hlist |[[بيڪانير ضلعو|بيڪانير]] <br>[[چورو ضلعو|چورو]]<br> [[سري گنگا نگر ضلعو|گنگا نگر|]]<br> [[ھنومان ڳڙھ ضلعو|ھنومان ڳڙھ]] <br>}} |- ![[ڪوٽا ڊويزن|ڪوٽا ]] ! {{hlist |[[باران ضلعو|باران ]] <br> [[بونڊي ضلعو|بونڊي]] <br>[[جھالاوار ضلعو|جھالاوار]]<br> [[ڪوٽا ضلعو|ڪوٽا]]<br> }} |- ![[ڀارت پور ڊويزن|ڀارت پور]] ! {{hlist |[[ڀارت پور ضلعو|ڀارت پور ]]<br> [[ڍولپور ضلعو|ڍولپور]] <br> [[ڪارائولي ضلعو|ڪارائولي]] <br>[[سوائي ماڌوپور ضلعو|سوائي ماڌوپور]]<br>}} |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:راجستان]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] qkz8leu85ss9e2y1f81mp571cufnmif 425757 425756 2026-10-28T07:46:44Z Intisar Ali 8681 425757 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = راجسٿان | type = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]] | image_seal = فائل:Emblem Rajasthan.png | image_map = IN-RJ.svg | map_caption = انڊيا ۾ راجستان جو مقام | image_map1 = | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Thar Khuri.jpg | photo2a = | photo2b = Jantar Mantar at Jaipur.jpg | photo3a = JodhpurIndia.jpg | photo3b = Mount Abu.jpg | photo4a = Amber palace, Jaipur.jpg | size = 250 | position = center | spacing = 2 | color = golden | border = 0 | color_border = | foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ، کاٻي کان ساڄي طرف:'' [[ٿر جو رڻپٽ ]], [[ اميد ڀون محل]], [[جنتر منتر، جئي پور |جنتر منتر]], [[ جوڌپور]] "نيرو شھر", [[آبو جبل]], [[امر قلعو]] }} | image_caption = | map_caption1 = | coor_pinpoint = [[جئي پور ]] | coordinates = {{coord|26.6|73.8|region:IN-RJ_type:adm1st|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type = ملڪ | established_date = 30 مارچ 1949 | established_title = قيام | parts_type = [[انڊيا جا ضلعا| ٽوٽل ضلعا]] | parts_style = coll | p1 = {{bulleted list |[[اجمير ضلعو|اجمير ]] |[[الوار ضلعو|الوار ]] |[[بنسوارا ضلعو|بنسوارا ]] |[[باران ضلعو|باران ]] |[[بارمر ضلعو|بارمر ]] |[[ڀارت پور ضلعو|ڀارت پور]] |[[ڀيلوارا ضلعو|ڀيلوارا ]] |[[بيڪانير ضلعو|بيڪانير ]] |[[بونڊي ضلعو|بونڊي]] |[[چتور ڳڙھ ضلعو|چتور ڳڙھ]] |[[چورو ضلعو| چورو]] |[[دائوسا ضلعو|دائوسا ]] |[[ڍولپور ضلعو|ڍولپور ]] |[[دنگارپور ضلعو|دنگارپور]] |[[ھنومان ڳڙھ ضلعو|ھنومان ڳڙھ ]] |[[جئي پور ضلعو|جئي پور ]] |[[جيسلمير ضلعو|جيسلمير]] |[[جيلور ضلعو|جيلور ]] |[[جھالاوار ضلعو|جھالاوار ]] |[[جھنجھنو ضلعو|جھنجھنو ]] |[[جوڌپور ضلعو|جوڌپور ]] |[[ڪارائولي ضلعو|ڪارائولي ]] |[[ڪوٽا ضلعو|ڪوٽا ]] |[[ناگور ضلعو|ناگور ]] |[[پالي ضلعو|پالي]] |[[پرتاب ڳڙھ ضلعو|پرتاب ڳڙھ]] |[[راجسمنڊ ضلعو|راجسمنڊ ]] |[[سوائي ماڌوپور ضلعو|سوائي ماڌوپور ]] |[[سڪار ضلعو|سڪار ]] |[[سروھي ضلعو|سروھي ]] |[[سري گنگا نگر ضلعو|سري گنگا نگر ]] |[[ٽونڪ ضلعو|ٽونڪ ]] |[[ادئيپور ضلعو|ادئيپور ]] }} | seat = [[جئي پور ]] | seat_type = گاديءَ جو هنڌ | seat1 = [[جئي پور ]] | seat1_type = وڏي ۾ وڏو شھر | government_footnotes = | leader_title = [[راجستان جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[ڪلياڻ سنگھ ]] | leader_title1 = [[راجستان جا وزيراعلي|وزيراعلي]] | leader_name1 = [[اشوڪ گيھلوٽ ]] ([[آل انڊيا ڪانگريس|آء اين سي ]]) | leader_title2 = [[راجستان جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي ]] | leader_name2 = [[سچن پائليٽ ]] ([[آل انڊيا ڪانگريس|آء اين سي ]]) | leader_title3 = [[راجستان ليجسليٽو اسيمبلي|مقننه ]] | leader_name3 = [[ ھڪ ايواني ]] ( ڪل 200 سيٽون ) | leader_title4 = پارليامينٽ ۾ نمائندگي (14 لوڪ سڀا) | leader_name4 = [[ راجيا سڀا]] ۾ 10 سيٽون <br /> [[لوڪ سڀا]] ۾ 25 سيٽون <!-- | leader_title2 = [[انڊيا جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = شري اوم پرڪاش مينا (انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس ) | leader_title3 = | leader_name3 = -->| unit_pref = Metric <!--or US or UK--> | area_total_km2 = 342239 | area_rank = پکيڙ ۾ انڊيا جي سڀ کان وڏي رياست | area_note = | area_footnotes = | elevation_m = | elevation_footnotes = | population_total = 68,548,437<!--DON'T CHANGE THESE FIGURES. THESE ARE ACCORDING TO SOURCES OF LATEST CENSUS. ESTIMATES ARE NOT RELIABLE ENOUGH TO BE USED ON STATE ARTICLES--> | population_rank = آبادي ۾ ستين وڏي رياست | population_density_km2 = auto | population_as_of = 2011 | population_note = | population_footnotes = <ref name="RjPOP">{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND008_Rajasthan.pdf|title=Rajasthan Profile|publisher=[[Census of India]]|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916102940/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND008_Rajasthan.pdf|archive-date=16 September 2016|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-RJ]] | registration_plate = [[List of RTO districts in India#RJ—Rajasthan|RJ]]- | blank_name_sec2 = [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|ايڇ ڊي آء ]] {{nobold|(2017)}} | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.621<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|archive-date=23 September 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><br />{{color|#FFA500|medium}} · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|22nd]] | blank1_name_sec2 = انڊيا ۾ شرح خواندگي {{nobold|(2011)}} | blank1_info_sec2 = 66.1%<ref name="pc-census2011">{{cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India |accessdate=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | blank2_name_sec2 = انساني جنسي شرح {{nobold|(2011)}} | blank2_info_sec2 = 928 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]<ref name="pc-census2011" /> | population_demonym = [[راجھستاني ماڻھو|راجھستاني]] | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2018–19)}} | demographics1_footnotes = <ref name="MOSPI">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}</ref> | demographics1_title1 = ٽوٽل جي ڊي پي | demographics1_info1 = {{INRConvert|9.24|lc}} | demographics1_title2 = انڊياجي رياستن ۾ في ڪس جي ڊي پي | demographics1_info2 = {{INRConvert|108695}} | demographics_type2 = Languages<ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url = http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title = Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages = 34–35 |publisher = Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |accessdate = 16 February 2016 |df = dmy-all |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate = 28 December 2017}}</ref> | demographics2_title1 = سرڪاري | demographics2_info1 = [[ھندي ٻولي|ھندي]] | demographics2_title2 = اضافي ٻوليون | demographics2_info2 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي ]] | website = [https://rajasthan.gov.in/ Rajasthan.gov.in] | footnotes = {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = راجستان <ref>{{cite web|url=https://rajasthan.gov.in/AboutRajasthan/StateSymbols/Pages/default.aspx|title=Symbols of Rajasthan|publisher=Government of Rajasthan|access-date=13 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114002041/https://rajasthan.gov.in/AboutRajasthan/StateSymbols/Pages/default.aspx|archive-date=14 November 2016|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | country = انڊيا | animal = [[فائل:07. Camel Profile, near Silverton, NSW, 07.07.2007.jpg|50px|left]] [[اٺ]] ۽ [[فائل:Chinkara.jpg|50px|left]] [[چنڪارو ھرڻ]] | bird = [[فائل:Great Indian bustard.jpg|50px|left]] [[Great Indian Bustard|Godawan]] | flower = [[فائل:Rohida1.jpg|50px|left]] [[Tecomella undulata|روھيڊا ]] | tree = [[فائل:Prosopis cineraria - Khejri.jpg|50px|left]] [[Prosopis cineraria| کيجري]] | dance = [[فائل:Ghoomar.jpg|50px|left]] [[گھومر ]] | game = [[فائل:Basketball.png|50px|left]] [[باسڪيٽ بال ]] }} | Picture = }} '''راجسٿان''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Rajasthan'''}}جنھن جي لفظ معني راجائن جي سرزمين آھي، اتر اولھ انڊيا جي ھڪ رياست جيڪا پکيڙ ۾ انڊيا جي سڀ کان وڏي رياست آھي. ماضيءَ ۾ ان کي راجپوتانا پڻ سڏيو ويندو هو. راجپوتانا ۾ راجسٿان، گجرات، مڌيا پرديش ۽ سنڌ جا ڪجهه علائقا شامل آھي.<ref name="Indian Zonal Council">{{Cite web|url=http://interstatecouncil.nic.in/iscs/genesis/|title=INTER-STATE COUNCIL SECRETARIAT – Ministry of Home Affairs, Government of India|accessdate=1 December 2018|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217223824/http://interstatecouncil.nic.in/iscs/genesis/|archive-date=17 February 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=MoC-North>{{cite web|title=North Zone Cultural Centre|url=http://www.culturenorthindia.com/|website=www.culturenorthindia.com|publisher=Ministry of Culture, [[Government of India]]|accessdate=1 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019132454/http://www.culturenorthindia.com/|archive-date=19 October 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=Language /> ان جي پکيڙ {{convert|342239|km2|mi2}} جيڪو انڊيا جي ڪل پکيڙ جو 10.4 سيڪڙو آهي. آبادي ۾ اھا انڊيا جي ستين وڏي رياست آھي. ان رياست جو وڏو حصو رڻپٽ تي مشتمل آهي جنھن کي [[ٿر جو رڻپٽ]] يا راجسٿان جو رڻپٽ يا انڊين گريٽ ڊيزرٽ چوندا آهن. ھن رياست جون حدون پاڪستاني صوبن سنڌ ۽ پنجاب سان پڻ ملن ٿيون. ==انتظامي ورھاست== راجسٿان ۾ ست ڊويزنون آهن جن ۾ 33 ضلعا واقع آھن انھن ضلعن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: [[فائل:Udaipur Lake India.JPG|300px|thumb|ادئيپور ۾ [[ محل واري ڍنڍ]] ۽ [[جاگ مندر]]]] {| class="wikitable sortable" |- style="border-bottom:2px solid #aaa;" ! ''[[راجسٿان جون ڊويزنون]]'' ! ''[[راجسٿان جا ضلعا]]'' |- ![[جئي پور ڊويزن|جئي پور]] ! {{hlist |[[جئي پور ضلعو|جئي پور]] <br>[[الوار ضلعو|الوار]] <br>[[جھنجھنو ضلعو|جھنجھنو]] <br>[[سڪار ضلعو|سڪار]] <br>[[دئوسا ضلعو|دئوسا ]]<br>}} |- ![[جوڌپور ڊويزن|جوڌپور]] ! {{hlist |[[ بارمر ضلعو| بارمر]]<br>[[جيسلمير ضلعو|جيسلمير]]<br>[[جيلور ضلعو|جيلور]]<br>[[جوڌپور ضلعو|جوڌپور]]<br>[[پالي ضلعو|پالي]]<br>[[سروھي ضلعو|سروھي]]<br>}} |- ![[اجمير ڊويزن|اجمير]] ! {{hlist |[[اجمير ضلعو|اجمير]]<br>[[ڀيلوارا ضلعو|ڀيلوارا ]]<br> [[ناگور ضلعو|ناگور]]<br> [[ٽونڪ ضلعو|ٽونڪ]]<br> }} |- ![[ادئيپور ڊويزن|ادئيپور ]] ! {{hlist |[[ادئيپور ضلعو|ادئيپور]]<br>[[بانسوارا ضلعو|بانسوارا]]<br>[[چتورڳڙھ ضلعو|چتور ڳڙھ]]<br>[[پرتاب ڳڙھ ضلعو ، راجھستان |پرتاب ڳڙھ]]<br> [[دنگارپور ضلعو|دنگارپور]]<br> [[راجسمنڊ ضلعو |راجسمنڊ]] <br>}} |- ![[بيڪانير ڊويزن|بيڪانير ]] ! {{hlist |[[بيڪانير ضلعو|بيڪانير]] <br>[[چورو ضلعو|چورو]]<br> [[سري گنگا نگر ضلعو|گنگا نگر|]]<br> [[ھنومان ڳڙھ ضلعو|ھنومان ڳڙھ]] <br>}} |- ![[ڪوٽا ڊويزن|ڪوٽا ]] ! {{hlist |[[باران ضلعو|باران ]] <br> [[بونڊي ضلعو|بونڊي]] <br>[[جھالاوار ضلعو|جھالاوار]]<br> [[ڪوٽا ضلعو|ڪوٽا]]<br> }} |- ![[ڀارت پور ڊويزن|ڀارت پور]] ! {{hlist |[[ڀارت پور ضلعو|ڀارت پور ]]<br> [[ڍولپور ضلعو|ڍولپور]] <br> [[ڪارائولي ضلعو|ڪارائولي]] <br>[[سوائي ماڌوپور ضلعو|سوائي ماڌوپور]]<br>}} |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:راجستان]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] etp8lz1n5vet5xq7bk1tk1xt9fzr42g 425758 425757 2026-10-28T07:47:14Z Intisar Ali 8681 425758 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = راجسٿان | type = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]] | image_seal = فائل:Emblem Rajasthan.png | image_map = IN-RJ.svg | map_caption = انڊيا ۾ راجستان جو مقام | image_map1 = | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Thar Khuri.jpg | photo2a = | photo2b = Jantar Mantar at Jaipur.jpg | photo3a = JodhpurIndia.jpg | photo3b = Mount Abu.jpg | photo4a = Amber palace, Jaipur.jpg | size = 250 | position = center | spacing = 2 | color = golden | border = 0 | color_border = | foot_montage = ''مٿان کان ھيٺ، کاٻي کان ساڄي طرف:'' [[ٿر جو رڻپٽ ]], [[ اميد ڀون محل]], [[جنتر منتر، جئي پور |جنتر منتر]], [[ جوڌپور]] "نيرو شھر", [[آبو جبل]], [[امر قلعو]] }} | image_caption = | map_caption1 = | coor_pinpoint = [[جئي پور ]] | coordinates = {{coord|26.6|73.8|region:IN-RJ_type:adm1st|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type = ملڪ | established_date = 30 مارچ 1949 | established_title = قيام | parts_type = [[انڊيا جا ضلعا| ٽوٽل ضلعا]] | parts_style = coll | p1 = {{bulleted list |[[اجمير ضلعو|اجمير ]] |[[الوار ضلعو|الوار ]] |[[بنسوارا ضلعو|بنسوارا ]] |[[باران ضلعو|باران ]] |[[بارمر ضلعو|بارمر ]] |[[ڀارت پور ضلعو|ڀارت پور]] |[[ڀيلوارا ضلعو|ڀيلوارا ]] |[[بيڪانير ضلعو|بيڪانير ]] |[[بونڊي ضلعو|بونڊي]] |[[چتور ڳڙھ ضلعو|چتور ڳڙھ]] |[[چورو ضلعو| چورو]] |[[دائوسا ضلعو|دائوسا ]] |[[ڍولپور ضلعو|ڍولپور ]] |[[دنگارپور ضلعو|دنگارپور]] |[[ھنومان ڳڙھ ضلعو|ھنومان ڳڙھ ]] |[[جئي پور ضلعو|جئي پور ]] |[[جيسلمير ضلعو|جيسلمير]] |[[جيلور ضلعو|جيلور ]] |[[جھالاوار ضلعو|جھالاوار ]] |[[جھنجھنو ضلعو|جھنجھنو ]] |[[جوڌپور ضلعو|جوڌپور ]] |[[ڪارائولي ضلعو|ڪارائولي ]] |[[ڪوٽا ضلعو|ڪوٽا ]] |[[ناگور ضلعو|ناگور ]] |[[پالي ضلعو|پالي]] |[[پرتاب ڳڙھ ضلعو|پرتاب ڳڙھ]] |[[راجسمنڊ ضلعو|راجسمنڊ ]] |[[سوائي ماڌوپور ضلعو|سوائي ماڌوپور ]] |[[سڪار ضلعو|سڪار ]] |[[سروھي ضلعو|سروھي ]] |[[سري گنگا نگر ضلعو|سري گنگا نگر ]] |[[ٽونڪ ضلعو|ٽونڪ ]] |[[ادئيپور ضلعو|ادئيپور ]] }} | seat = [[جئي پور ]] | seat_type = گاديءَ جو هنڌ | seat1 = [[جئي پور ]] | seat1_type = وڏي ۾ وڏو شھر | government_footnotes = | leader_title = [[راجستان جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[ڪلياڻ سنگھ ]] | leader_title1 = [[راجستان جا وزيراعلي|وزيراعلي]] | leader_name1 = [[اشوڪ گيھلوٽ ]] ([[آل انڊيا ڪانگريس|آء اين سي ]]) | leader_title2 = [[راجستان جا ڊپٽي وزيراعلي|ڊپٽي وزيراعلي ]] | leader_name2 = [[سچن پائليٽ ]] ([[آل انڊيا ڪانگريس|آء اين سي ]]) | leader_title3 = [[راجستان ليجسليٽو اسيمبلي|مقننه ]] | leader_name3 = [[ ھڪ ايواني ]] ( ڪل 200 سيٽون ) | leader_title4 = پارليامينٽ ۾ نمائندگي (14 لوڪ سڀا) | leader_name4 = [[ راجيا سڀا]] ۾ 10 سيٽون <br /> [[لوڪ سڀا]] ۾ 25 سيٽون <!-- | leader_title2 = [[انڊيا جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = شري اوم پرڪاش مينا (انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس ) | leader_title3 = | leader_name3 = -->| unit_pref = Metric <!--or US or UK--> | area_total_km2 = 342239 | area_rank = پکيڙ ۾ انڊيا جي سڀ کان وڏي رياست | area_note = | area_footnotes = | elevation_m = | elevation_footnotes = | population_total = 68,548,437<!--DON'T CHANGE THESE FIGURES. THESE ARE ACCORDING TO SOURCES OF LATEST CENSUS. ESTIMATES ARE NOT RELIABLE ENOUGH TO BE USED ON STATE ARTICLES--> | population_rank = آبادي ۾ ستين وڏي رياست | population_density_km2 = auto | population_as_of = 2011 | population_note = | population_footnotes = <ref name="RjPOP">{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND008_Rajasthan.pdf|title=Rajasthan Profile|publisher=[[Census of India]]|access-date=21 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916102940/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND008_Rajasthan.pdf|archive-date=16 September 2016|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-RJ]] | registration_plate = [[List of RTO districts in India#RJ—Rajasthan|RJ]]- | blank_name_sec2 = [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|ايڇ ڊي آء ]] {{nobold|(2017)}} | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.621<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|archive-date=23 September 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><br />{{color|#FFA500|medium}} · [[List of Indian states and territories by Human Development Index|22nd]] | blank1_name_sec2 = انڊيا ۾ شرح خواندگي {{nobold|(2011)}} | blank1_info_sec2 = 66.1%<ref name="pc-census2011">{{cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India |accessdate=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | blank2_name_sec2 = انساني جنسي شرح {{nobold|(2011)}} | blank2_info_sec2 = 928 [[females|♀]]/1000 [[males|♂]]<ref name="pc-census2011" /> | population_demonym = [[راجھستاني ماڻھو|راجھستاني]] | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2018–19)}} | demographics1_footnotes = <ref name="MOSPI">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_Series_1mar19.xls|title=MOSPI Gross State Domestic Product|last=|first=|date=1 March 2019|website=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]], [[Government of India]]|archive-url=|access-date=9 June 2019}}</ref> | demographics1_title1 = ٽوٽل جي ڊي پي | demographics1_info1 = {{INRConvert|9.24|lc}} | demographics1_title2 = انڊياجي رياستن ۾ في ڪس جي ڊي پي | demographics1_info2 = {{INRConvert|108695}} | demographics_type2 = Languages<ref name=nclmanurep2010>{{cite web |url = http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title = Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages = 34–35 |publisher = Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |accessdate = 16 February 2016 |df = dmy-all |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archivedate = 28 December 2017}}</ref> | demographics2_title1 = سرڪاري | demographics2_info1 = [[ھندي ٻولي|ھندي]] | demographics2_title2 = اضافي ٻوليون | demographics2_info2 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي ]] | website = [https://rajasthan.gov.in/ Rajasthan.gov.in] | footnotes = {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = راجستان <ref>{{cite web|url=https://rajasthan.gov.in/AboutRajasthan/StateSymbols/Pages/default.aspx|title=Symbols of Rajasthan|publisher=Government of Rajasthan|access-date=13 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114002041/https://rajasthan.gov.in/AboutRajasthan/StateSymbols/Pages/default.aspx|archive-date=14 November 2016|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | country = انڊيا | animal = [[فائل:07. Camel Profile, near Silverton, NSW, 07.07.2007.jpg|50px|left]] [[اٺ]] ۽ [[فائل:Chinkara.jpg|50px|left]] [[چنڪارو ھرڻ]] | bird = [[فائل:Great Indian bustard.jpg|50px|left]] [[Great Indian Bustard|Godawan]] | flower = [[فائل:Rohida1.jpg|50px|left]] [[Tecomella undulata|روھيڊا ]] | tree = [[فائل:Prosopis cineraria - Khejri.jpg|50px|left]] [[Prosopis cineraria| کيجري]] | dance = [[فائل:Ghoomar.jpg|50px|left]] [[گھومر ]] | game = [[فائل:Basketball.png|50px|left]] [[باسڪيٽ بال ]] }} | Picture = }} '''راجسٿان''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Rajasthan'''}}جنھن جي لفظ معني راجائن جي سرزمين آھي، اتر اولھ انڊيا جي ھڪ رياست جيڪا پکيڙ ۾ انڊيا جي سڀ کان وڏي رياست آھي. ماضيءَ ۾ ان کي راجپوتانا پڻ سڏيو ويندو هو. راجپوتانا ۾ راجسٿان، گجرات، مڌيا پرديش ۽ سنڌ جا ڪجهه علائقا شامل آھي.<ref name="Indian Zonal Council">{{Cite web|url=http://interstatecouncil.nic.in/iscs/genesis/|title=INTER-STATE COUNCIL SECRETARIAT – Ministry of Home Affairs, Government of India|accessdate=1 December 2018|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217223824/http://interstatecouncil.nic.in/iscs/genesis/|archive-date=17 February 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=MoC-North>{{cite web|title=North Zone Cultural Centre|url=http://www.culturenorthindia.com/|website=www.culturenorthindia.com|publisher=Ministry of Culture, [[Government of India]]|accessdate=1 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019132454/http://www.culturenorthindia.com/|archive-date=19 October 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref><ref name=Language /> ان جي پکيڙ {{convert|342239|km2|mi2}} جيڪو انڊيا جي ڪل پکيڙ جو 10.4 سيڪڙو آهي. آبادي ۾ اھا انڊيا جي ستين وڏي رياست آھي. ان رياست جو وڏو حصو رڻپٽ تي مشتمل آهي جنھن کي [[ٿر جو رڻپٽ]] يا راجسٿان جو رڻپٽ يا انڊين گريٽ ڊيزرٽ چوندا آهن. ھن رياست جون حدون پاڪستاني صوبن سنڌ ۽ پنجاب سان پڻ ملن ٿيون. ==انتظامي ورھاست== راجسٿان ۾ ست ڊويزنون آهن جن ۾ 33 ضلعا واقع آھن انھن ضلعن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا: [[فائل:Udaipur Lake India.JPG|300px|thumb|ادئيپور ۾ [[ محل واري ڍنڍ]] ۽ [[جاگ مندر]]]] {| class="wikitable sortable" |- style="border-bottom:2px solid #aaa;" ! ''[[راجسٿان جون ڊويزنون]]'' ! ''[[راجسٿان جا ضلعا]]'' |- ![[جئي پور ڊويزن|جئي پور]] ! {{hlist |[[جئي پور ضلعو|جئي پور]] <br>[[الوار ضلعو|الوار]] <br>[[جھنجھنو ضلعو|جھنجھنو]] <br>[[سڪار ضلعو|سڪار]] <br>[[دئوسا ضلعو|دئوسا ]]<br>}} |- ![[جوڌپور ڊويزن|جوڌپور]] ! {{hlist |[[ بارمر ضلعو| بارمر]]<br>[[جيسلمير ضلعو|جيسلمير]]<br>[[جيلور ضلعو|جيلور]]<br>[[جوڌپور ضلعو|جوڌپور]]<br>[[پالي ضلعو|پالي]]<br>[[سروھي ضلعو|سروھي]]<br>}} |- ![[اجمير ڊويزن|اجمير]] ! {{hlist |[[اجمير ضلعو|اجمير]]<br>[[ڀيلوارا ضلعو|ڀيلوارا ]]<br> [[ناگور ضلعو|ناگور]]<br> [[ٽونڪ ضلعو|ٽونڪ]]<br> }} |- ![[ادئيپور ڊويزن|ادئيپور ]] ! {{hlist |[[ادئيپور ضلعو|ادئيپور]]<br>[[بانسوارا ضلعو|بانسوارا]]<br>[[چتورڳڙھ ضلعو|چتور ڳڙھ]]<br>[[پرتاب ڳڙھ ضلعو ، راجھستان |پرتاب ڳڙھ]]<br> [[دنگارپور ضلعو|دنگارپور]]<br> [[راجسمنڊ ضلعو |راجسمنڊ]] <br>}} |- ![[بيڪانير ڊويزن|بيڪانير ]] ! {{hlist |[[بيڪانير ضلعو|بيڪانير]] <br>[[چورو ضلعو|چورو]]<br> [[سري گنگا نگر ضلعو|گنگا نگر]]<br> [[ھنومان ڳڙھ ضلعو|ھنومان ڳڙھ]] <br>}} |- ![[ڪوٽا ڊويزن|ڪوٽا ]] ! {{hlist |[[باران ضلعو|باران ]] <br> [[بونڊي ضلعو|بونڊي]] <br>[[جھالاوار ضلعو|جھالاوار]]<br> [[ڪوٽا ضلعو|ڪوٽا]]<br> }} |- ![[ڀارت پور ڊويزن|ڀارت پور]] ! {{hlist |[[ڀارت پور ضلعو|ڀارت پور ]]<br> [[ڍولپور ضلعو|ڍولپور]] <br> [[ڪارائولي ضلعو|ڪارائولي]] <br>[[سوائي ماڌوپور ضلعو|سوائي ماڌوپور]]<br>}} |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:راجستان]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] itz9u0rm02hk2dtqp0fybz1qisopgtb 0 40954 425700 425528 2026-10-27T18:05:18Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 425700 wikitext text/x-wiki {{Short description|حمل جي ارادي سان خاتمي جا طبي، قانوني، اخلاقي ۽ انساني حقن سان لاڳاپيل پهلو}} {{About|حمل جي خاتمي بابت طبي ۽ قانوني موضوع|حمل پاڻمرادو ضايع ٿيڻ|اسقاط حمل}} '''اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Abortion}}) طبي اصطلاح ۾ حمل جي خاتمي کي چيو ويندو آهي. ان جا ٻه بنيادي قسم آهن: پاڻمرادو حمل ضايع ٿيڻ (''Spontaneous abortion'' يا ''Miscarriage'') ۽ ارادي سان حمل ختم ڪرڻ (''Induced abortion''). ارادي سان حمل ختم ڪرڻ دوائن يا طبي طريقيڪار ذريعي ڪيو ويندو آهي. ان جي قانوني حيثيت، طبي خدمتن تائين رسائي ۽ اخلاقي قبوليت مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ مختلف آهي.<ref name="WHOAbortion2025">{{cite web |title=Abortion |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion |publisher=World Health Organization |date=2025-12-08 |language=en |access-date=2026-10-24 }}</ref> اسقاطِ حمل جا حق جديد دور جي اهم ۽ تڪراري قانوني ۽ انساني حقن جي موضوعن مان آهن. انهن بابت بحث ۾ عورت جي جسماني خودمختياري، رازداري، صحت، برابري، جنين جي زندگيءَ جي تحفظ، مذهبي عقيدن ۽ رياست جي قانونسازيءَ جي اختيارن جهڙا سوال شامل آهن.<ref name="RobertsonAbortion2004">{{cite book |last=Robertson |first=David |title=A Dictionary of Human Rights |trans-title=انساني حقن جي لغت |edition=2nd |editor-last=Kelly |editor-first=Paul |publisher=Europa Publications |location=London |year=2004 |orig-year=1997 |isbn=9781857432077 |chapter=Abortion |page=1 |language=en }}</ref> '''ابارشن''' يا '''اسقاط حمل''' (Abortion) [[طب|ميڊيڪل]] [[جورسپروڊنس]] ۾ جيڪڏهن ٽن مھينن جي مدي پوري ٿيڻ کان اول ٻار ڪري پئي تہ ان کي ابارشن چوندا آهن. اگر ٽن مھينن کان پوءِ ڪري تہ ان کي [[مسڪئريج]] (Miscarriage) چئبو آهي.<ref>قانوني لغت، مرتب: جسٽس ڊاڪٽر تنزيل الرحمان؛ ايڊيشن: 2013ع، پي.ايل.ڊي. پبلشرز، لاھور.</ref> == طبي تعريف ۽ قسم == === پاڻمرادو اسقاطِ حمل === پاڻمرادو اسقاطِ حمل اهڙي حمل جي خاتمي کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن ارادي واري طبي مداخلت کان سواءِ ٿئي. عام انگريزي استعمال ۾ ان کي ''Miscarriage'' چيو ويندو آهي. === ارادي سان اسقاطِ حمل === ارادي سان اسقاطِ حمل حمل کي دوائن يا طبي طريقيڪار ذريعي ختم ڪرڻ آهي. عالمي صحت تنظيم موجب مناسب طبي طريقي، حمل جي مدت ۽ گهربل مهارت جي موجودگيءَ ۾ اهو محفوظ طبي عمل ٿي سگهي ٿو.<ref name="WHOAbortion2025"/> === غيرمحفوظ اسقاطِ حمل === غيرمحفوظ اسقاطِ حمل اهڙين حالتن ۾ ٿئي ٿو، جتي استعمال ٿيل طريقو، مهارت يا طبي سهولتون مناسب نه هجن. عالمي صحت تنظيم موجب غيرمحفوظ اسقاطِ حمل عورتن جي موت، زخمن ۽ صحت جي ٻين پيچيدگين جو هڪ روڪڻ جوڳو سبب آهي.<ref name="WHOAbortion2025"/> == تاريخي پسمنظر == اسقاطِ حمل بابت قانوني ۽ اخلاقي رويا تاريخي دورن ۽ سماجن مطابق مختلف رهيا آهن. اوڻيهين صديءَ دوران ڪيترن ملڪن ۾ حمل جي ارادي سان خاتمي بابت فوجداري قانون سخت ڪيا ويا. ويهين صديءَ ۾ طبي ترقي، عورتن جي حقن بابت تحريڪن ۽ سماجي تبديلين سبب مختلف ملڪن ۾ قانونن تي ٻيهر بحث شروع ٿيو. ڊيوڊ رابرٽسن موجب ٻي عالمي جنگ کان پوءِ اسقاطِ حمل جا حق جديد شهري ۽ انساني حقن جي اهم تڪراري موضوعن مان بڻجي ويا.<ref name="RobertsonAbortion2004"/> === سوويت يونين === 1920ع ۾ سوويت روس حمل جي ارادي سان خاتمي کي مخصوص طبي ۽ قانوني شرطن هيٺ جائز قرار ڏيڻ وارن ابتدائي جديد رياستي نظامن مان هڪ بڻيو. بعد ۾ سوويت قانونن ۾ پابنديون ۽ تبديليون آيون. تنهنڪري 1920ع کان پوءِ سموري سوويت تاريخ ۾ هڪجهڙي قانوني آزادي موجود هجڻ جو تاثر درست نه آهي. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيترن يورپي ۽ اتر آمريڪي ملڪن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ نرمي آئي. انهن تبديلين جا سبب ملڪن مطابق مختلف هئا، جن ۾ عوامي صحت، غيرمحفوظ طبي عملن جا خطرا، عورتن جا حق ۽ مذهبي ۽ سياسي سوچ ۾ تبديليون شامل هيون. ==اسقاطِ حمل جي تاريخ== قديم تهذيبن کان جديد دور تائين حمل جي ارادي سان خاتمي بابت طريقن، مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين، طبي ڄاڻ ۽ قانوني ضابطن جي ارتقا جو مطالعو آهي. اسقاطِ حمل جا تاريخي حوالا قديم چين، هندستان، مصر، يونان ۽ روم سميت مختلف تهذيبن ۾ ملن ٿا. قديم زماني ۾ ان لاءِ ٻوٽن مان تيار ڪيل دوائن، جسماني مداخلتن ۽ روايتي طريقن جو ذڪر ملي ٿو، پر انهن طريقن جي تاريخي موجودگي انهن جي طبي حفاظت يا اثرائتي هجڻ جو ثبوت نه آهي.<ref name="Paul2009">{{cite book |last1=Paul |first1=Maureen |last2=Lichtenberg |first2=E. Steve |last3=Borgatta |first3=Lynn |last4=Grimes |first4=David A. |last5=Stubblefield |first5=Phillip G. |last6=Creinin |first6=Mitchell D. |chapter=Abortion and Medicine: A Sociopolitical History |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=9781444312935 |url=https://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf |language=en }}</ref> اسقاطِ حمل جي قانوني حيثيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ سخت فوجداري پابنديون نافذ ٿيون، جڏهن ته ويهين صديءَ دوران ڪيترن ملڪن ۾ انهن قانونن ۾ تبديليون آيون.<ref name="Mohr1978">{{cite book |last=Mohr |first=James C. |title=Abortion in America |subtitle=The Origins and Evolution of National Policy, 1800–1900 |publisher=Oxford University Press |year=1978 |isbn=9780195026160 |language=en }}</ref> قديم چين جي طبي روايتن ۾ حمل ۽ توليد بابت مختلف عقيدا ۽ علاج بيان ٿيل آهن. ڪجهه تاريخي روايتون حمل ختم ڪرڻ بابت ڄاڻ کي افسانوي حڪمران [[شين نونگ]] سان منسوب ڪن ٿيون. بهرحال، شين نونگ جي شخصيت افسانوي ۽ روايتي تاريخ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري اهڙين منسوب روايتن کي سڌي تاريخي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Himes1963">{{cite book |last=Himes |first=Norman E. |title=Medical History of Contraception |publisher=Gamut Press |year=1963 |pages=109–110 |language=en }}</ref> قديم هندستان جي ويدڪ ادب ۾ حمل، توليد ۽ حمل جي خاتمي سان لاڳاپيل حوالا ملن ٿا. ''اٿرو ويد'' ۾ اهڙن تصورن جي موجودگيءَ جو ذڪر جديد تحقيقي ادب ۾ ڪيو ويو آهي. انهن حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته ويدڪ دور ۾ حمل جي خاتمي بابت ڄاڻ ۽ سماجي تصورات موجود هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي استعمال ۽ سماجي قبوليت بابت وڌيڪ تاريخي تحقيق ضروري آهي.<ref name="Misra2006">{{cite book |last=Misra |first=Preeti |title=Domestic Violence Against Women |subtitle=Legal Control and Judicial Response |publisher=Deep & Deep Publications |year=2006 |pages=79–80 |isbn=9788176298964 |url=https://books.google.com/books?id=dp6-_NMfsIsC&pg=PA79 |language=en }}</ref> قديم مصر جي طبي دستاويزن ۾ عورتن جي صحت، حمل ۽ توليد سان لاڳاپيل علاج بيان ٿيل آهن. تقريباً 1550 ق.م. جي ''ايبرس پيپائرس'' (''Ebers Papyrus'') کي قديم مصري طب جو اهم ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. قديم طبي متنن ۾ حمل روڪڻ، حمل سان لاڳاپيل علاج ۽ حمل ختم ڪرڻ بابت اصطلاحن جي تشريح ۾ احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته جديد طبي درجابندي قديم متنن جي اصطلاحن سان مڪمل طور هڪجهڙي نه آهي.<ref name="Paul2009"/> قديم يونان ۾ اسقاطِ حمل بابت طبي ۽ فلسفيانه بحث موجود هئا. ''بقراط جو حلف'' (''Hippocratic Oath'') جي هڪ شق کي ڪجهه محققن اسقاطِ حمل جي مخالفت طور سمجهيو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب بقراطي طبي متنن ۾ مختلف طريقن بابت ڄاڻ پڻ موجود آهي. انهيءَ ڪري بقراطي روايت کي اسقاطِ حمل بابت هڪ مڪمل ۽ غيرمتنازع موقف طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.<ref name="Miles2005">{{cite book |last=Miles |first=Steven H. |title=The Hippocratic Oath and the Ethics of Medicine |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780195188202 |language=en }}</ref> يوناني فلسفي [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''سياست'' (''Politics'') ۾ آباديءَ جي ضابطي، ٻارن جي پيدائش ۽ حمل جي خاتمي بابت بحث ڪيو. هن حمل جي خاتمي بابت اخلاقي فرق کي جنين ۾ احساس ۽ زندگيءَ جي ترقيءَ سان ڳنڍيو. ارسطو جو موقف سندس دور جي فلسفيانه تصور سان لاڳاپيل هو؛ ان کي جديد جنيني طب جي سائنسي تعريف سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="AristotlePolitics">{{cite book |last=Aristotle |title=Politics |translator-last=Rackham |translator-first=H. |publisher=Harvard University Press |year=1944 |at=Book VII, 1335b |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0058:book=7:section=1335b |language=en }}</ref> قديم رومي سماج ۾ حمل جي خاتمي بابت طبي، اخلاقي ۽ قانوني بحث موجود هئا. رومي ليکڪن، جن ۾ [[جووينال]] پڻ شامل آهي، جي تحريرن ۾ توليد ۽ حمل جي خاتمي سان لاڳاپيل سماجي حوالا ملن ٿا. انهن ادبي بيانن مان سماجي روين بابت معلومات ملي ٿي، پر ادبي طنز کي سڄي رومي سماج جي عملي روين جو مڪمل ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Paul2009"/> [[ڪمبوڊيا]] جي مشهور مندر [[انگڪور واٽ]] ۾ ٻارهين صديءَ جو هڪ سنگتراشيءَ وارو منظر ملي ٿو، جنهن کي اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل تصويري نمائندگي طور بيان ڪيو ويو آهي. هي منظر لڳ ڀڳ 1150ع جو آهي ۽ مذهبي ۽ اخلاقي نتيجن جي نمائندگي ڪندڙ سنگتراشيءَ جي سلسلي جو حصو آهي. [[File:AngkorWatAbortionAD1150.JPG|thumb|center|430px|ڪمبوڊيا جي انگڪور واٽ ۾ لڳ ڀڳ 1150ع جي سنگتراشي، جنهن کي اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل منظر طور سڃاتو ويو آهي.]] هي تصوير ان ڳالهه جي شاهدي آهي ته حمل جي خاتمي جو تصور ان دور جي مذهبي ۽ تصويري ثقافت ۾ موجود هو، پر ان مان ڪنهن مخصوص طبي طريقي جي عام استعمال بابت نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي.<ref name="Mould1996">{{cite book |last=Mould |first=Richard F. |title=Mould's Medical Anecdotes |publisher=CRC Press |year=1996 |page=406 |isbn=9780852741191 |url=https://archive.org/details/moreofmouldsmedi00moulrich/page/406 |language=en }}</ref> سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ عورتن جي صحت، حمل ۽ توليد سان لاڳاپيل طبي ۽ روايتي علاج موجود هئا. انهن خدمتن ۾ طبيب، دائيون، جڙي ٻوٽين جا ماهر ۽ ٻيا مقامي علاج ڪندڙ شامل هوندا هئا. ان دور ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني ضابطا علائقي مطابق مختلف هئا. ڪيترن انگريزي ڪامن لا تي ٻڌل نظامن ۾ جنين جي پهرين محسوس ٿيندڙ حرڪت کان اڳ ۽ پوءِ جي حملن ۾ قانوني فرق ڪيو ويندو هو.<ref name="Reagan1997">{{cite book |last=Reagan |first=Leslie J. |title=When Abortion Was a Crime |subtitle=Women, Medicine, and Law in the United States, 1867–1973 |publisher=University of California Press |year=1997 |isbn=9780520216570 |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/public/book/when-abortion-was-a-crime-women-medicine-and-law-in-the-united-states-1867-1973.html |language=en }}</ref> اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ انگريزي ڪامن لا جي اثر هيٺ آمريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ ''Quickening'' کي اهم قانوني حد طور استعمال ڪيو ويندو هو. هن اصطلاح مان مراد حمل دوران جنين جي حرڪت جو پهريون ڀيرو عورت کي محسوس ٿيڻ هو. ان وقت جي قانونن ۾ انهيءَ مرحلي کان اڳ ۽ پوءِ حمل ختم ڪرڻ بابت مختلف اصول موجود هئا.<ref name="Reagan1997"/> 1821ع ۾ آمريڪي رياست ڪنيڪٽيڪٽ ۾ حمل ختم ڪرڻ لاءِ نقصانڪار مادا ڏيڻ بابت هڪ قانون منظور ٿيو. 1820ع ۽ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ ٻين رياستن پڻ اهڙا قانون منظور ڪيا. شروعاتي قانونن ۾ عورتن کي نقصانڪار دوائن کان بچائڻ ۽ اهڙين دوائن جي فراهميءَ کي ضابطي ۾ آڻڻ جا مقصد شامل هئا. بعد ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن جو دائرو وڌيڪ وسيع ڪيو ويو.<ref name="Mohr1978"/><ref name="Reagan1997"/> 1857ع کان پوءِ آمريڪا ۾ منظم طبي پيشي جي ڪجهه اڳواڻن اسقاطِ حمل خلاف سخت قانونن جي حمايت ڪئي. تاريخدان جيمس سي. موهر موجب 1860ع کان 1880ع جي وچ ۾ آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل خلاف قانونسازيءَ ۾ وڏي واڌ آئي. هن دور ۾ طبي اختيار، مذهبي ۽ اخلاقي موقف، عورتن جي سماجي ڪردار بابت خيال ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل سياسي بحث قانونسازيءَ تي اثرانداز ٿيا.<ref name="Mohr1978"/><ref name="Siegel1992">{{cite journal |last=Siegel |first=Reva B. |title=Reasoning from the Body: A Historical Perspective on Abortion Regulation and Questions of Equal Protection |journal=Stanford Law Review |year=1992 |volume=44 |issue=2 |pages=261–381 |url=https://law.yale.edu/sites/default/files/documents/pdf/Faculty/Siegel_ReasoningFromTheBody.pdf |language=en }}</ref> برطانيا ۾ 1803ع جو ''Lord Ellenborough's Act'' ۽ 1861ع جو ''Offences Against the Person Act'' اسقاطِ حمل بابت فوجداري قانون جي ترقيءَ ۾ اهم هئا. 1861ع واري قانون ۾ غيرقانوني طور حمل ختم ڪرڻ ۽ ان مقصد لاءِ مخصوص قدم کڻڻ بابت فوجداري شقون شامل هيون. انهن قانونن جو اثر برطانوي قانوني روايت سان لاڳاپيل ٻين علائقن تي پڻ پيو. اوڻيهين صديءَ ۾ حمل ۽ حيض سان لاڳاپيل دوائن جا اشتهار اخبارن ۾ شايع ٿيندا هئا. ڪجهه اشتهارن ۾ دوائن کي حيض جي باقاعدگيءَ لاءِ پيش ڪيو ويندو هو، جڏهن ته انهن جو استعمال حمل ختم ڪرڻ سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. [[File:FrenchPeriodicalPills-January61845,BostonDailyTimes.jpg|thumb|center|430px|6 جنوري 1845ع جي ''Boston Daily Times'' ۾ شايع ٿيل ''French Periodical Pills'' جو تاريخي اشتهار.]] اهڙا اشتهار اوڻيهين صديءَ جي طبي واپار، عورتن جي صحت ۽ قانوني پابندين جي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا.<ref name="Hull2004">{{cite book |editor-last1=Hull |editor-first1=N. E. H. |editor-last2=Hoffer |editor-first2=Williamjames |editor-last3=Hoffer |editor-first3=Peter Charles |title=The Abortion Rights Controversy in America |subtitle=A Legal Reader |publisher=University of North Carolina Press |year=2004 |page=17 |isbn=9780807828731 |language=en }}</ref> 1920ع ۾ سوويت روس حمل جي ارادي سان خاتمي کي سرڪاري اسپتالن ۾ طبي عملي جي نگرانيءَ هيٺ جائز قرار ڏنو. ھي جديد دور ۾ قومي سطح تي اسقاطِ حمل کي قانوني اجازت ڏيڻ وارن ابتدائي اهم قدمن مان هڪ هو. 1936ع ۾ سوويت حڪومت اسقاطِ حمل تي ٻيهر سخت پابنديون لاڳو ڪيون. 1955ع ۾ قانوني اجازت بحال ڪئي وئي. اهڙيءَ طرح سوويت تاريخ ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني پاليسي مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي.<ref name="Bullough2001">{{cite book |last=Bullough |first=Vern L. |title=Encyclopedia of Birth Control |publisher=ABC-CLIO |year=2001 |page=5 |isbn=9781576071816 |url=https://books.google.com/books?id=XuX-MGTZnJoC&pg=PA5 |language=en }}</ref> 1930ع واري ڏهاڪي ۾ آئس لينڊ ۽ سويڊن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ تبديليون آيون. 1935ع ۾ آئس لينڊ ۽ 1938ع ۾ سويڊن ۾ مخصوص طبي، سماجي يا ٻين قانوني بنيادن تي حمل ختم ڪرڻ جي اجازت جا ضابطا قائم ڪيا ويا. اهي تبديليون هر حالت ۾ درخواست تي اسقاطِ حمل جي غيرمشروط اجازت جي برابر نه هيون. [[نازي جرمني]] ۾ اسقاطِ حمل بابت پاليسيون نسل پرست رياستي نظريي ۽ يوڄينيڪس سان لاڳاپيل هيون. حڪومت مختلف آباديءَ وارن گروهن لاءِ مختلف قانوني ۽ انتظامي رويا اختيار ڪيا. ڪجهه حالتن ۾ جبري نس بندي ۽ توليدي جبر رياستي پاليسيءَ جو حصو هئا، جڏهن ته ٻين حالتن ۾ حمل جي خاتمي تي سخت پابنديون لاڳو هيون. تنهنڪري نازي جرمنيءَ جي پاليسيءَ کي عام عورتن جي توليدي خودمختياريءَ جي قانوني آزادي طور بيان ڪرڻ تاريخي طور غلط آهي.<ref name="Proctor1988">{{cite book |last=Proctor |first=Robert N. |title=Racial Hygiene |subtitle=Medicine Under the Nazis |publisher=Harvard University Press |year=1988 |pages=122–123 |isbn=9780674745780 |language=en }}</ref> 1948ع ۾ جاپان ''Eugenic Protection Law'' منظور ڪيو، جنهن تحت مخصوص شرطن تي اسقاطِ حمل جي قانوني اجازت ڏني وئي. هن قانون جي شروعاتي پسمنظر ۾ يوڄينيڪس ۽ آباديءَ بابت رياستي پاليسيون شامل هيون. بعد ۾ جاپان جي قانوني نظام ۾ تبديليون آيون ۽ 1996ع ۾ ''Maternal Health Act'' نافذ ٿيو. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4c7d6;" |+ style="background:#244d6a;color:white;padding:10px;" | '''اسقاطِ حمل جي تاريخ جا چونڊيل اهم واقعا''' ! style="background:#dceaf5;" | دور يا سال ! style="background:#dceaf5;" | علائقو ! style="background:#dceaf5;" | تاريخي اهميت |- | لڳ ڀڳ 1550 ق.م. | قديم مصر | ''ايبرس پيپائرس'' ۾ توليدي طب بابت متن |- | لڳ ڀڳ 350 ق.م. | قديم يونان | ارسطو جا حمل ۽ آباديءَ بابت فلسفيانه خيال |- | style="background:#e5f1e8;" | لڳ ڀڳ 1150ع | ڪمبوڊيا | انگڪور واٽ ۾ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل سنگتراشي |- | 1803ع | برطانيا | ايلنبرو ايڪٽ |- | 1821ع | آمريڪا | ڪنيڪٽيڪٽ ۾ شروعاتي قانون |- | 1857ع | آمريڪا | منظم طبي پيشي جي قانوني پابندين واري مهم |- | 1861ع | برطانيا | ''Offences Against the Person Act'' |- | style="background:#e5f1e8;" | 1920ع | سوويت روس | سرڪاري اسپتالن ۾ قانوني اجازت |- | 1935ع | آئس لينڊ | مخصوص شرطن تحت قانوني اجازت |- | 1936ع | سوويت يونين | پابندين جي ٻيهر نفاذ |- | 1938ع | سويڊن | مخصوص بنيادن تي قانوني اجازت |- | 1948ع | جاپان | ''Eugenic Protection Law'' |- | style="background:#e5f1e8;" | 1955ع | سوويت يونين | اسقاطِ حمل جي قانوني اجازت جي بحالي |- | 1973ع | آمريڪا | ''Roe v. Wade'' فيصلو |- | 2022ع | آمريڪا | ''Dobbs'' فيصلي ذريعي ''Roe'' رد |} ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪيترن ملڪن ۾ اسقاطِ حمل بابت قانونن ۾ نرمي آئي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ پابنديون برقرار رهيون. قانوني تبديلين جا سبب مختلف هئا، جن ۾ عوامي صحت، غيرمحفوظ اسقاطِ حمل جا خطرا، طبي ترقي، مذهبي ۽ اخلاقي بحث ۽ عورتن جي حقن جون تحريڪون شامل هيون. 1973ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Roe v. Wade'' فيصلو ڏنو، جنهن کي 2022ع ۾ ''Dobbs v. Jackson Women's Health Organization'' ذريعي رد ڪيو ويو.<ref name="Dobbs2022History">{{cite web |title=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization |url=https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392 |publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School |date=2022-06-24 |language=en }}</ref> == اسقاطِ حمل ۽ انساني حق == اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث ۾ ڪيترائي بنيادي اصول سامهون اچن ٿا. === جسماني خودمختياري ۽ رازداري === اسقاطِ حمل تائين قانوني رسائيءَ جا حامي عورت جي جسماني خودمختياري، ذاتي زندگيءَ جي رازداري، صحت ۽ پنهنجي زندگيءَ بابت فيصلي جي حق تي زور ڏين ٿا. انهن جي موقف موجب رياستي پابنديون عورت جي صحت، برابري ۽ ذاتي آزاديءَ تي اثر وجهي سگهن ٿيون. === جنين جي زندگيءَ جو تحفظ === اسقاطِ حمل تي پابندين جا حامي جنين جي اخلاقي حيثيت ۽ زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي اهميت ڏين ٿا. انهن جي موقف موجب رياست کي جنين جي زندگيءَ جي تحفظ لاءِ قانوني ضابطا ٺاهڻ جو اختيار يا ذميواري حاصل ٿي سگهي ٿي. === حقن جي وچ ۾ توازن === ڪيترن ملڪن جي آئيني عدالتن عورت جي حقن ۽ جنين جي تحفظ بابت رياستي مفادن وچ ۾ توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ڊيوڊ رابرٽسن جي 2004ع واري تجزيي ۾ هن تڪرار کي آئيني قانون جي هڪ پيچيده مسئلي طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="RobertsonAbortion2004"/> == آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل جو قانون == === رو بمقابله ويڊ === 1973ع ۾ آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Roe v. Wade'' ڪيس ۾ فيصلو ڏنو ته آمريڪي آئين تحت رازداريءَ جي حق سان لاڳاپيل تحفظ حمل ختم ڪرڻ جي فيصلي تائين به پهچي ٿو. ان فيصلي ۾ حمل جي ٽن مرحلن مطابق رياستي ضابطن جو هڪ نظام اختيار ڪيو ويو. پهرين مرحلي ۾ رياستي مداخلت محدود هئي، ٻئي مرحلي ۾ عورت جي صحت سان لاڳاپيل ضابطا لاڳو ٿي سگهيا ٿي، ۽ بعد واري مرحلي ۾ جنين جي زندگيءَ جي امڪان کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي. بعد ۾ ''Planned Parenthood v. Casey'' (1992ع) فيصلي هن ٽه ماهي بنيادن واري قانوني ڍانچي ۾ تبديلي آندي. === ڊابس بمقابله جيڪسن === 24 جون 2022ع تي آمريڪي سپريم ڪورٽ ''Dobbs v. Jackson Women's Health Organization'' ڪيس ۾ ''Roe v. Wade'' ۽ ''Planned Parenthood v. Casey'' جا اهم آئيني نتيجا رد ڪيا. عدالت فيصلو ڏنو ته آمريڪي وفاقي آئين اسقاطِ حمل جو اهڙو حق نٿو ڏئي، جيڪو انهن اڳوڻن فيصلن ۾ تسليم ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ اسقاطِ حمل بابت قانونسازيءَ جو اختيار وڏي حد تائين رياستن ۽ انهن جي چونڊيل نمائندن ڏانهن موٽي ويو.<ref name="Dobbs2022">{{cite court |litigants=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization |vol=597 |reporter=U.S. |opinion=215 |date=2022-06-24 |url=https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392 }}</ref> == ڪئناڊا ۾ اسقاطِ حمل == 1988ع ۾ ڪئناڊا جي سپريم ڪورٽ ''R. v. Morgentaler'' ڪيس ۾ ان وقت جي فوجداري قانون جي اسقاطِ حمل بابت پابندين کي آئيني حقن سان غيرمطابق قرار ڏنو. اهو فيصلو ڪئناڊا جي اسقاطِ حمل بابت قانوني تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ هو. == آئرلينڊ ۾ قانوني تبديليون == آئرلينڊ ۾ ڊگهي عرصي تائين اسقاطِ حمل تي سخت آئيني ۽ قانوني پابنديون موجود رهيون. 2018ع ۾ ريفرنڊم کان پوءِ آئين ۾ تبديلي آندي وئي، جنهن سان پارليامينٽ کي اسقاطِ حمل بابت قانون ٺاهڻ جو اختيار مليو. ''Health (Regulation of Termination of Pregnancy) Act 2018'' تحت مخصوص شرطن سان حمل جي پهرين 12 هفتن دوران اسقاطِ حمل جي اجازت ڏني وئي. قانون 1 جنوري 2019ع کان لاڳو ٿيو.<ref name="Ireland2018">{{cite web |title=Health (Regulation of Termination of Pregnancy) Act 2018 |url=https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/31/enacted/en/html |publisher=Irish Statute Book |year=2018 |language=en |access-date=2026-10-24 }}</ref> == جرمني ۾ قانوني نظام == جرمنيءَ ۾ اسقاطِ حمل بابت قانوني بحث ۾ جنين جي زندگيءَ جي تحفظ ۽ عورت جي خودمختياريءَ جا اصول اهم رهيا آهن. جرمن آئيني عدالت اسقاطِ حمل بابت قانونسازيءَ جي مختلف صورتن جو جائزو ورتو آهي. جرمنيءَ جي قانون ۾ مخصوص حالتن ۽ شرطن تحت اسقاطِ حمل سزا کان مستثنيٰ ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ قانوني ڍانچي ۾ ان جي فوجداري حيثيت بابت الڳ اصول موجود آهن. == عالمي قانوني نظامن جو تقابلو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7c8d5;" |+ style="background:#244b69;color:white;padding:10px;" | '''اسقاطِ حمل بابت چونڊيل ملڪن جا اهم قانوني واقعا''' ! style="background:#dceaf5;" | ملڪ ! style="background:#dceaf5;" | اهم واقعو ! style="background:#dceaf5;" | تاريخي يا قانوني اهميت |- | آمريڪا | ''Roe v. Wade''، 1973ع | وفاقي آئيني تحفظ جو اعتراف |- | style="background:#e6f2e8;" | ڪئناڊا | ''R. v. Morgentaler''، 1988ع | اڳوڻي فوجداري پابنديءَ کي غيرآئيني قرار ڏيڻ |- | آئرلينڊ | آئيني تبديلي ۽ قانون، 2018ع | مقرر شرطن تحت اسقاطِ حمل کي قانوني اجازت |- | style="background:#e6f2e8;" | آمريڪا | ''Dobbs''، 2022ع | ''Roe'' ۽ ''Casey'' جا اهم نتيجا رد ٿيڻ |} هي جدول تاريخي قانوني واقعن جو خلاصو آهي؛ هر ملڪ جي موجوده قانون جي سڀني تفصيلن کي بيان نٿو ڪري. == عالمي صحت جا انگ اکر == عالمي صحت تنظيم جي 8 ڊسمبر 2025ع واري حقيقت نامي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 30 لک ارادي سان اسقاطِ حمل ٿين ٿا. تنظيم موجب غيرارادي حملن مان لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو حمل ارادي سان ختم ٿين ٿا. 2010ع کان 2014ع جي عالمي تخمينن مطابق لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو اسقاطِ حمل غيرمحفوظ هئا.<ref name="WHOAbortion2025"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7c8d5;" |+ style="background:#28506b;color:white;padding:10px;" | '''عالمي صحت تنظيم جا اهم انگ اکر''' ! style="background:#dceaf5;" | اشارو ! style="background:#dceaf5;" | اندازو ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | ساليانا ارادي سان اسقاطِ حمل | لڳ ڀڳ 7 ڪروڙ 30 لک | عالمي اندازو |- | غيرارادي حملن مان اسقاطِ حمل | لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو | عالمي اندازو |- | غيرمحفوظ اسقاطِ حمل | لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو | 2010ع–2014ع جي تخمينن تي ٻڌل |} <ref name="WHOAbortion2025"/> == اخلاقي ۽ سماجي بحث == اسقاطِ حمل بابت بحث ۾ مذهبي، فلسفيانه، طبي ۽ سماجي موقف مختلف آهن. ڪجهه مذهبي ۽ اخلاقي روايتون جنين جي زندگيءَ جي تحفظ کي بنيادي اصول سمجهن ٿيون، جڏهن ته ٻيا موقف عورت جي صحت، خودمختياري ۽ سماجي حالتن کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿا. انهن موقفن ۾ پڻ اندروني اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ مذهبي يا سماجي گروهه کي مڪمل طور هڪجهڙي موقف جو حامل سمجهڻ مناسب نه آهي. == طريقا == === دوائن ذريعي اسقاطِ حمل === {{Main|دوائن ذريعي اسقاطِ حمل}} {{Distinguish|هنگامي حمل روڪڻ}} [[File:Abortionmethods.png|thumb|300px|حمل جي مدت (Gestational age) مطابق اسقاطِ حمل جا مختلف طبي ۽ جراحي طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن.]] '''دوائن ذريعي اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Medical abortion}}) اهڙو اسقاطِ حمل آهي، جيڪو مخصوص دوائن جي استعمال سان ڪيو ويندو آهي. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[پروسٽاگلينڊن]] سان مشابهت رکندڙ دوائن (Prostaglandin analogues) ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ پروجيسٽيرون هارمون جي اثر کي روڪيندڙ دوا [[ميفيپرسٽون]] (Mifepristone)، جنهن کي RU-486 پڻ چيو وڃي ٿو، جي دستيابيءَ کان پوءِ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل هڪ اهم متبادل طريقو بڻيو.<ref name="Creinin2009">{{cite book |last1=Creinin |first1=Mitchell D. |last2=Gemzell-Danielsson |first2=Kristina |chapter=Medical abortion in early pregnancy |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care |publisher=Wiley-Blackwell |location=Oxford |year=2009 |pages=111–134 |isbn=9781405176965 |language=en }}</ref><ref name="Kapp2009">{{cite book |last1=Kapp |first1=Nathalie |last2=von Hertzen |first2=Helena |chapter=Medical methods to induce abortion in the second trimester |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care |publisher=Wiley-Blackwell |location=Oxford |year=2009 |pages=178–192 |isbn=9781405176965 |language=en }}</ref> حمل جي پهرين ٽه ماهي (First trimester) ۾ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل لاءِ عام طور ميفيپرسٽون ۽ [[ميسوپروسٽول]] (Misoprostol) گڏ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪجهه حالتن ۾ ميسوپروسٽول بدران پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ ٻي دوا، جهڙوڪ [[جيمپروسٽ]] (Gemeprost)، پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. آمريڪي فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن (FDA) طرفان منظور ٿيل ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو طريقو حمل جي 10 هفتن، يعني 70 ڏينهن تائين، استعمال لاءِ مقرر آهي.<ref name="FDAmifepristone">{{cite web |author=Center for Drug Evaluation and Research |title=Mifeprex (mifepristone) Information |url=https://www.fda.gov/drugs/postmarket-drug-safety-information-patients-and-providers/mifeprex-mifepristone-information |publisher=U.S. Food and Drug Administration |language=en }}</ref> ٻين دوائن وارن طريقن ۾ [[ميٿوٽريڪسيٽ]] (Methotrexate) کي پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ دوا سان گڏ استعمال ڪرڻ، يا ڪجهه حالتن ۾ ميسوپروسٽول اڪيلي استعمال ڪرڻ شامل آهي. تحقيق موجب ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو گڏيل استعمال ميٿوٽريڪسيٽ ۽ ميسوپروسٽول جي گڏيل استعمال جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيز ۽ اثرائتو ٿي سگهي ٿو. خاص طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران گڏيل دوائن وارا طريقا ميسوپروسٽول جي اڪيلي استعمال کان وڌيڪ اثرائتا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Creinin2009"/><ref name="Wildschut2011">{{cite journal |last1=Wildschut |first1=H. |last2=Both |first2=M. I. |last3=Medema |first3=S. |last4=Thomee |first4=E. |last5=Wildhagen |first5=M. F. |last6=Kapp |first6=N. |title=Medical methods for mid-trimester termination of pregnancy |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2011 |issue=1 |id=CD005216 |doi=10.1002/14651858.CD005216.pub2 |pmid=21249669 |language=en }}</ref> ميفيپرسٽون کان پوءِ 24 کان 48 ڪلاڪن اندر ميسوپروسٽول کي ڳل ۽ مسوڙن جي وچ ۾ رکڻ (Buccal administration) وارو طريقو حمل جي 70 ڏينهن کان اڳ اثرائتو ثابت ٿيو آهي.<ref name="FDAmifepristone"/><ref name="Chen2015">{{cite journal |last1=Chen |first1=Melissa J. |last2=Creinin |first2=Mitchell D. |title=Mifepristone With Buccal Misoprostol for Medical Abortion: A Systematic Review |journal=Obstetrics & Gynecology |year=2015 |volume=126 |issue=1 |pages=12–21 |doi=10.1097/AOG.0000000000000897 |pmid=26241251 |url=https://escholarship.org/uc/item/2pw521h5 |language=en }}</ref> [[File:Abortion pill.jpg|thumb|ساڄو|دوائن ذريعي شروعاتي اسقاطِ حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جون دوائون. تصوير ۾ ڏيکاريل عام طبي ترتيب ۾ 200 ملي گرام ميفيپرسٽون ۽ 800 مائڪروگرام ميسوپروسٽول شامل آهن.]] حمل جي پهرين ستن هفتن دوران ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جو گڏيل طريقو ڪجهه حالتن ۾ جراحي اسقاطِ حمل، خاص طور [[ويڪيوم اسپائريشن]] (Vacuum aspiration)، جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرائتو ٿي سگهي ٿو. اهو فرق خاص طور تڏهن اهم ٿي سگهي ٿو، جڏهن جراحي عمل کان پوءِ ڪڍيل بافتن جي تفصيلي چڪاس نه ڪئي وڃي.<ref name="WHOFAQ2006">{{cite book |author=World Health Organization |title=Frequently Asked Clinical Questions About Medical Abortion |publisher=World Health Organization |location=Geneva |year=2006 |isbn=9241594845 |url=https://iris.who.int/ |language=en }}</ref> ميفيپرسٽون کان پوءِ 24 کان 48 ڪلاڪن اندر ڳل جي اندر يا اندام نهاني ذريعي ميسوپروسٽول استعمال ڪرڻ وارا شروعاتي طريقا حمل جي نون هفتن تائين لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو اثرائتا ٻڌايا ويا آهن. نون کان ڏهن هفتن جي وچ ۾ اثرائتي هجڻ جي شرح ڪجهه گهٽجي لڳ ڀڳ 94 سيڪڙو ٿي سگهي ٿي. اهي شرحون مخصوص مطالعي، استعمال ٿيل طريقي ۽ حمل جي مدت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Chen2015"/><ref name="Fjerstad2009">{{cite journal |last1=Fjerstad |first1=M. |last2=Sivin |first2=I. |last3=Lichtenberg |first3=E. S. |last4=Trussell |first4=J. |last5=Cleland |first5=K. |last6=Cullins |first6=V. |title=Effectiveness of medical abortion with mifepristone and buccal misoprostol through 59 gestational days |journal=Contraception |year=2009 |volume=80 |issue=3 |pages=282–286 |doi=10.1016/j.contraception.2009.03.010 |pmid=19698822 |pmc=3766037 |language=en }}</ref> جيڪڏهن دوائن ذريعي اسقاطِ حمل مڪمل نه ٿئي، ته وڌيڪ طبي جائزي ۽ علاج جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ڪجهه حالتن ۾ حمل جي باقي رهيل بافتن کي ڪڍڻ لاءِ جراحي طريقيڪار استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Holmquist2008">{{cite book |last1=Holmquist |first1=Susan |last2=Gilliam |first2=Melissa |chapter=Induced abortion |title=Danforth's Obstetrics and Gynecology |edition=10th |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |year=2008 |pages=586–603 |isbn=9780781769372 |language=en }}</ref> === مختلف ملڪن ۾ دوائن ذريعي اسقاطِ حمل === برطانيا، فرانس، سوئٽزرلينڊ، آمريڪا ۽ اتر يورپ جي ڪيترن ملڪن ۾ حمل جي شروعاتي مرحلي دوران دوائن ذريعي اسقاطِ حمل وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي. برطانيا ۾ 2022ع جي سرڪاري انگن اکرن موجب شروعاتي حملن جي خاتمي لاءِ دوائن وارا طريقا اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="UKStatistics2022">{{cite report |title=Abortion Statistics, England and Wales: 2022 |publisher=Office for Health Improvement and Disparities |year=2023 |url=https://www.gov.uk/government/statistics/abortion-statistics-for-england-and-wales-2022 |language=en }}</ref> ڪئناڊا، يورپ جي ڪيترن ملڪن، چين ۽ هندستان ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران پڻ ميفيپرسٽون ۽ پروسٽاگلينڊن سان مشابهت رکندڙ دوائن جا طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="Kapp2009"/> آمريڪا ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران جراحي طريقي ''Dilation and Evacuation'' (D&E) جو استعمال تاريخي طور وڌيڪ عام رهيو آهي. اصل ماخذ ۾ اهڙن اسقاطِ حملن مان 96 سيڪڙو لاءِ جراحي طريقي جو ذڪر ٿيل آهي؛ اها شرح مخصوص وقت ۽ ماخذ سان لاڳاپيل آهي ۽ موجوده عالمي شرح نه سمجهڻ گهرجي. === گهر ۾ دوائن جي استعمال بابت تحقيق === 2020ع جي ڪوڪرين منظم جائزي (Cochrane Systematic Review) موجب شروعاتي دوائن واري اسقاطِ حمل جي ٻئي مرحلي لاءِ عورتن کي گهر ۾ دوا استعمال ڪرڻ جي سهولت ڏيڻ اثرائتو ٿي سگهي ٿو. بهرحال، ان جائزي ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو ته گهر ۾ پاڻ دوا استعمال ڪرڻ ۽ طبي عملي جي موجودگيءَ ۾ دوا استعمال ڪرڻ جي حفاظت بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت هئي. تحقيق ۾ اهڙين عورتن جي مناسب مدد، معلومات ۽ طبي خدمتن تائين رسائيءَ بابت پڻ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت بيان ڪئي وئي.<ref name="Gambir2020">{{cite journal |last1=Gambir |first1=K. |last2=Kim |first2=C. |last3=Necastro |first3=K. A. |last4=Ganatra |first4=B. |last5=Ngo |first5=T. D. |title=Self-administered versus provider-administered medical abortion |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |volume=2020 |issue=3 |id=CD013181 |doi=10.1002/14651858.CD013181.pub2 |pmid=32150279 |pmc=7062143 |language=en }}</ref> === جراحي اسقاطِ حمل === {{Main|جراحي اسقاطِ حمل}} [[File:Vacuum-aspiration (single).svg|thumb|حمل جي اٺين هفتي دوران ويڪيوم اسپائريشن ذريعي اسقاطِ حمل جو خاڪو. '''1:''' امنيوٽڪ ٿيلهو؛ '''2:''' جنين؛ '''3:''' رحم جي اندروني استر؛ '''4:''' اسپيڪيولم؛ '''5:''' ويڪيوم ڪينولا؛ '''6:''' سکشن پمپ سان ڳنڍيل نلي.]] '''جراحي اسقاطِ حمل''' ({{lang-en|Surgical abortion}}) اهڙو طبي طريقيڪار آهي، جنهن ۾ مخصوص اوزارن ۽ سکشن ذريعي رحم مان حمل سان لاڳاپيل بافتون ڪڍيون وينديون آهن. حمل جي لڳ ڀڳ 15 هفتن تائين [[ويڪيوم اسپائريشن]] (Vacuum aspiration) اسقاطِ حمل جو عام جراحي طريقو آهي. ويڪيوم اسپائريشن جا ٻه اهم قسم آهن: * '''مينوئل ويڪيوم اسپائريشن''' (Manual Vacuum Aspiration؛ MVA): هن طريقي ۾ هٿ سان هلندڙ سرنج ذريعي سکشن پيدا ڪيو ويندو آهي. * '''اليڪٽرڪ ويڪيوم اسپائريشن''' (Electric Vacuum Aspiration؛ EVA): هن طريقي ۾ بجليءَ سان هلندڙ پمپ ذريعي سڪشن پيدا ڪيو ويندو آهي. ٻنهي طريقن ۾ جنين يا ايمبريو، پلاسنيٽا ۽ حمل سان لاڳاپيل جھليون رحم مان ڪڍيون وينديون آهن. مينوئل ويڪيوم اسپائريشن حمل جي شروعاتي مرحلن ۾ استعمال ٿي سگهي ٿي ۽ ڪجهه طبي هدايتن مطابق 14 هفتن تائين پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته اليڪٽرڪ ويڪيوم اسپائريشن ڪجهه وڌيڪ اڳتي وڌيل حملن ۾ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Meckstroth2009">{{cite book |last1=Meckstroth |first1=Karen |last2=Paul |first2=Maureen |chapter=First-trimester aspiration abortion |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy: Comprehensive Abortion Care |publisher=Wiley-Blackwell |location=Oxford |year=2009 |pages=135–156 |isbn=9781405176965 |language=en }}</ref> === ڊائليٽيشن ۽ ڪيوريٽاج === '''ڊائليٽيشن ۽ ڪيوريٽاج''' (Dilation and Curettage؛ D&C) هڪ زناني طبي طريقيڪار آهي، جنهن ۾ رحم جي مُنهن (Cervix) کي کولڻ کان پوءِ رحم جي اندروني بافتن کي سکشن يا مخصوص اوزارن ذريعي ڪڍيو ويندو آهي. هي طريقو صرف اسقاطِ حمل لاءِ استعمال نٿو ٿئي، پر رحم جي اندروني استر جي جاچ، غيرمعمولي رت وهڻ جي سببن جي تحقيق ۽ ٻين زناني بيمارين جي تشخيص يا علاج لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. عالمي صحت تنظيم جديد اسقاطِ حمل جي خدمتن ۾ تيز اوزار سان رحم جي اندروني سطح کي کرچڻ (Sharp curettage) جي روايتي طريقي بدران ويڪيوم اسپائريشن کي ترجيح ڏئي ٿي. === ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن === '''ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن''' (Dilation and Evacuation؛ D&E) هڪ جراحي طريقو آهي، جيڪو عام طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران استعمال ٿيندو آهي. ان ۾ رحم جي مُنهن کي کولڻ کان پوءِ سکشن ۽ مخصوص جراحي اوزارن جي مدد سان حمل سان لاڳاپيل بافتون ڪڍيون وينديون آهن. هي عمل اندام نهاني ذريعي ڪيو ويندو آهي ۽ عام طور پيٽ تي جراحي چير ڏيڻ جي ضرورت نه هوندي آهي.<ref name="Rao2006">{{cite journal |last1=Rao |first1=Kamini A. |last2=Faúndes |first2=Aníbal |title=Access to safe abortion within the limits of the law |journal=Best Practice & Research Clinical Obstetrics & Gynaecology |year=2006 |volume=20 |issue=3 |pages=421–432 |doi=10.1016/j.bpobgyn.2006.01.020 |language=en }}</ref> === انٽيڪٽ ڊائليٽيشن ۽ ايڪسٽريڪشن === '''انٽيڪٽ ڊائليٽيشن ۽ ايڪسٽريڪشن''' (Intact Dilation and Extraction؛ D&X) ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن جو هڪ مخصوص قسم آهي. هي طريقو ڪجهه حالتن ۾ حمل جي 18 کان 20 هفتن کان پوءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن جنين کي نسبتاً مڪمل حالت ۾ ڪڍڻ سان طبي حفاظت يا ٻين طبي ضرورتن ۾ مدد ملي سگهي ٿي. هن طريقي جو استعمال قانوني ضابطن، طبي حالتن ۽ ماهر عملي جي دستيابيءَ تي منحصر هوندو آهي. === هسٽروٽومي ۽ هسٽريڪٽومي === '''هسٽروٽومي ذريعي اسقاطِ حمل''' (Hysterotomy abortion) اهڙو جراحي طريقو آهي، جيڪو ڪجهه حد تائين سيزيرين سيڪشن سان مشابهت رکي ٿو. هن ۾ رحم تائين پهچڻ لاءِ پيٽ ۽ رحم تي جراحي چير ڏنو ويندو آهي. اهو طريقو عام طور مخصوص ۽ غيرمعمولي طبي حالتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. '''گريوڊ هسٽريڪٽومي''' (Gravid hysterectomy) ۾ حمل سميت سڄو رحم ڪڍيو ويندو آهي. هسٽروٽومي ۽ هسٽريڪٽومي، ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن يا دوائن ذريعي حمل جي خاتمي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سنگين طبي پيچيدگين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="ACOG2013">{{cite journal |title=ACOG Practice Bulletin No. 135: Second-trimester abortion |url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2013-06_121_6/page/1394 |journal=Obstetrics & Gynecology |year=2013 |volume=121 |issue=6 |pages=1394–1406 |doi=10.1097/01.AOG.0000431056.79334.cc |pmid=23812485 |language=en }}</ref> === بيهوشي ۽ سور جو انتظام === حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران ڪيترائي جراحي طريقا مقامي بيهوشي (Local anesthesia) سان ڪري سگهجن ٿا. ٻئي ٽه ماهي دوران ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ گهري سڪون آور دوا (Deep sedation) يا مڪمل بيهوشي (General anesthesia) جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. بيهوشيءَ جي چونڊ حمل جي مدت، طبي طريقيڪار، عورت جي صحت ۽ طبي سهولتن تي منحصر هوندي آهي.<ref name="Templeton2011">{{cite journal |last1=Templeton |first1=Allan |last2=Grimes |first2=David A. |title=Clinical Practice: A Request for Abortion |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2011-12-08_365_23/page/2198 |journal=The New England Journal of Medicine |year=2011 |volume=365 |issue=23 |pages=2198–2204 |doi=10.1056/NEJMcp1103639 |pmid=22150038 |language=en }}</ref><ref name="Allen2018">{{cite journal |last1=Allen |first1=Rebecca H. |last2=Singh |first2=R. |title=Society of Family Planning clinical guidelines: Pain control in surgical abortion part 1—Local anesthesia and minimal sedation |journal=Contraception |year=2018 |volume=97 |issue=6 |pages=471–477 |doi=10.1016/j.contraception.2018.01.014 |pmid=29407363 |language=en }}</ref><ref name="Cansino2021">{{cite journal |last1=Cansino |first1=C. |last2=Denny |first2=C. |last3=Carlisle |first3=A. S. |last4=Stubblefield |first4=P. |title=Society of Family Planning clinical recommendations: Pain control in surgical abortion part 2—Moderate sedation, deep sedation, and general anesthesia |journal=Contraception |year=2021 |volume=104 |issue=6 |pages=583–592 |doi=10.1016/j.contraception.2021.08.007 |pmid=34425082 |language=en }}</ref> === ويم جي عمل ذريعي اسقاطِ حمل === '''ويم جي عمل ذريعي اسقاطِ حمل''' (Labor induction abortion) اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ دوائن ذريعي رحم جي سُڪڙڻ ۽ ويم جي عمل کي شروع ڪيو ويندو آهي ته جيئن حمل ختم ٿي سگهي. هي طريقو خاص طور حمل جي ٻئي ٽه ماهي دوران استعمال ٿيندو آهي. اهڙين حالتن ۾، جتي ڊائليٽيشن ۽ ايويڪيوئيشن لاءِ گهربل ماهر عملو موجود نه هجي، يا طبي عملي ۽ مريض جي گڏيل فيصلي مطابق اهو مناسب هجي، ويم شروع ڪرائڻ وارو طريقو اختيار ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ جنين جي دل جي ڌڙڪڻ کي ختم ڪرڻ بابت الڳ طبي قدم پڻ گهربل ٿي سگهن ٿا؛ انهن جي ضرورت حمل جي مدت، طبي صورتحال ۽ لاڳو قانوني هدايتن تي منحصر هوندي آهي. هن طريقي کي ڪڏهن ڪڏهن ''Induced miscarriage'' پڻ چيو ويندو آهي. اهو طريقو حمل جي 13 هفتن کان پوءِ استعمال ٿي سگهي ٿو ۽ ڪجهه مخصوص حالتن ۾ حمل جي وڌيڪ اڳتي وڌيل مرحلن ۾ پڻ اختيار ڪيو ويندو آهي. آمريڪا ۾ ٻئي ٽه ماهي دوران هي طريقو نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن ته سويڊن ۽ ڪجهه ٻين اتر يورپي ملڪن ۾ دوائن ذريعي ويم شروع ڪرائڻ وارو طريقو وڌيڪ عام رهيو آهي.<ref name="Borgatta2014">{{cite journal |last=Borgatta |first=Lynn |title=Labor Induction Termination of Pregnancy |journal=Global Library of Women's Medicine |year=2014 |doi=10.3843/GLOWM.10444 |url=https://www.glowm.com/section-view/heading/Labor%20Induction%20Termination%20of%20Pregnancy/item/443 |language=en }}</ref><ref name="BorgattaKapp2011">{{cite journal |last1=Borgatta |first1=Lynn |last2=Kapp |first2=Nathalie |title=Clinical guidelines: Labor induction abortion in the second trimester |journal=Contraception |year=2011 |volume=84 |issue=1 |pages=4–18 |doi=10.1016/j.contraception.2011.02.005 |pmid=21664506 |language=en }}</ref> == حفاظت == [[File:Abortion Quick & Pain Free sign, Joe Slovo Park, Cape Town, South Africa-3869.jpg|thumb|ساڄو|[[ڏکڻ آفريڪا]] جي شهر [[ڪيپ ٽائون]] ۾ اسقاطِ حمل جي خدمتن جو هڪ اشتهار، جيڪو ممڪن طور غيرقانوني خدمتن سان لاڳاپيل آهي.]] [[اسقاطِ حمل]] سان لاڳاپيل صحت جا خطرا بنيادي طور ان ڳالهه تي منحصر هوندا آهن ته اهو ڪهڙي طريقي سان ۽ ڪهڙين طبي حالتن ۾ ڪيو وڃي ٿو. [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) موجب '''غيرمحفوظ اسقاطِ حمل''' (Unsafe abortion) اهڙو عمل آهي، جيڪو گهربل طبي ڄاڻ يا مهارت نه رکندڙ ماڻهن طرفان، يا گهٽ ۾ گهٽ طبي معيارن تي پورو نه لهندڙ ماحول ۾، يا ٻنهي حالتن ۾ ڪيو وڃي ٿو.<ref name="WHOunsafe2011">{{cite book |author=World Health Organization |title=Unsafe Abortion: Global and Regional Estimates of the Incidence of Unsafe Abortion and Associated Mortality in 2008 |edition=6th |publisher=World Health Organization |location=Geneva |year=2011 |isbn=9789241501118 |url=https://iris.who.int/ |language=en }}</ref> مناسب طبي معيارن، تربيت يافته عملي ۽ گهربل سهولتن جي موجودگيءَ ۾ ڪيل اسقاطِ حمل طب جي نسبتاً محفوظ طريقن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Grimes2006">{{cite journal |last1=Grimes |first1=David A. |last2=Benson |first2=Janice |last3=Singh |first3=Susheela |last4=Romero |first4=Mariana |last5=Ganatra |first5=Bela |last6=Okonofua |first6=Friday E. |last7=Shah |first7=Iqbal H. |title=Unsafe abortion: the preventable pandemic |journal=The Lancet |year=2006 |volume=368 |issue=9550 |pages=1908–1919 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69481-6 |pmid=17126724 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(06)69481-6/fulltext |language=en }}</ref><ref name="GrimesCreinin2004">{{cite journal |last1=Grimes |first1=David A. |last2=Creinin |first2=Mitchell D. |title=Induced abortion: an overview for internists |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2004-04-20_140_8/page/n83 |journal=Annals of Internal Medicine |year=2004 |volume=140 |issue=8 |pages=620–626 |doi=10.7326/0003-4819-140-8-200404200-00009 |pmid=15096333 |language=en }}</ref> === اسقاطِ حمل ۽ ويم جي حفاظت جو تقابلي جائزو === 2012ع ۾ طبي رسالي ''Obstetrics & Gynecology'' ۾ شايع ٿيل آمريڪي تحقيق موجب قانوني طور ڪيل اسقاطِ حمل جي ڀيٽ ۾ ويم سان لاڳاپيل موت جو خطرو لڳ ڀڳ 14 ڀيرا وڌيڪ هو. تحقيق جو نتيجو اهو هو ته آمريڪا ۾ قانوني اسقاطِ حمل، ويم جي ڀيٽ ۾، ماءُ جي موت ۽ ڪيترين طبي پيچيدگين جي لحاظ کان وڌيڪ محفوظ هو.<ref name="RaymondGrimes2012">{{cite journal |last1=Raymond |first1=Elizabeth G. |last2=Grimes |first2=David A. |title=The comparative safety of legal induced abortion and childbirth in the United States |url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2012-02_119_2/page/215 |journal=Obstetrics & Gynecology |year=2012 |volume=119 |issue=2 |pages=215–219 |doi=10.1097/AOG.0b013e31823fe923 |pmid=22270271 |language=en }}</ref> آمريڪا جي بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام وارن مرڪزن (CDC) جي 2019ع ۾ شايع ٿيل تحقيق ۾ 2011ع کان 2015ع تائين حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 17.2 موت في 100,000 زنده ڄمڻ ڄاڻائي وئي هئي.<ref name="Petersen2019">{{cite journal |last1=Petersen |first1=Emily E. |last2=Davis |first2=Nicole L. |last3=Goodman |first3=David |last4=Cox |first4=Shanna |display-authors=4 |title=Vital Signs: Pregnancy-Related Deaths, United States, 2011–2015, and Strategies for Prevention, 13 States, 2013–2017 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |year=2019 |volume=68 |issue=18 |pages=423–429 |doi=10.15585/mmwr.mm6818e1 |pmid=31071074 |pmc=6542194 |language=en }}</ref> ٻئي طرف، CDC جي 2022ع ۾ شايع ٿيل نگراني رپورٽ موجب 2013ع کان 2019ع تائين آمريڪا ۾ قانوني اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 0.43 موت في 100,000 اسقاطِ حمل هئي.<ref name="CDC2022">{{cite journal |last=Kortsmit |first=Katherine |title=Abortion Surveillance — United States, 2020 |journal=MMWR Surveillance Summaries |year=2022 |volume=71 |issue=10 |pages=1–27 |doi=10.15585/mmwr.ss7110a1 |pmid=36417304 |pmc=9707346 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/ss/ss7110a1.htm |language=en }}</ref> اهي ٻئي شرحون مختلف دورن، تعريفن ۽ ڳڻپ جي بنيادن سان تعلق رکن ٿيون؛ تنهنڪري انهن کي سڌي طرح هڪجهڙن شمارياتي ماپن طور استعمال ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي. برطانيا جي [[رائل ڪاليج آف آبسٽيٽريشنز اينڊ گائنيڪالاجسٽس]] جي طبي رهنمائيءَ ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته عورتن کي ٻڌايو وڃي ته عام طور اسقاطِ حمل، حمل کي مڪمل مدت تائين جاري رکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محفوظ آهي.<ref>{{cite news |last=Donnelly |first=Laura |title=Abortion is Safer than Having a Baby, Doctors Say |work=The Telegraph |date=26 February 2011 |language=en }}</ref> 2007ع جي هڪ مطالعي موجب ان وقت دنيا جي لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو حملن جو خاتمو ارادي طور اسقاطِ حمل ذريعي ٿيندو هو، جڏهن ته غيرمحفوظ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت عالمي ماءُ جي موت جي لڳ ڀڳ 13 سيڪڙو حصي سان منسوب ڪيا ويا هئا.<ref name="DixonMueller2007">{{cite journal |last1=Dixon-Mueller |first1=Ruth |last2=Germain |first2=Adrienne |title=Fertility regulation and reproductive health in the Millennium Development Goals: the search for a perfect indicator |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2007-01_97_1/page/45 |journal=American Journal of Public Health |year=2007 |volume=97 |issue=1 |pages=45–51 |doi=10.2105/AJPH.2005.068056 |pmid=16571693 |pmc=1716248 |language=en }}</ref> انڊونيشيا بابت 2000ع جي تخمينن موجب لڳ ڀڳ 20 لک حمل اسقاطِ حمل ذريعي ختم ٿيا، جڏهن ته لڳ ڀڳ 45 لک حمل ويم تائين پهتا. ان دور جي تخمينن موجب ماءُ جي موت مان 14 کان 16 سيڪڙو موت اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{cite report |title=Abortion in Indonesia |publisher=Guttmacher Institute |year=2008 |url=https://www.guttmacher.org/sites/default/files/report_pdf/ib_abortion_indonesia_0.pdf |language=en }}</ref> 2000ع کان 2009ع تائين آمريڪا جي انگن اکرن تي ٻڌل هڪ تحقيق موجب اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح پلاسٽڪ سرجريءَ جي ڪجهه طريقن کان گهٽ هئي. تحقيق ۾ ان جو تقابلي جائزو ميراٿن ڊوڙڻ ۽ موٽر گاڏيءَ ۾ سفر ڪرڻ جهڙين سرگرمين سان پڻ ڪيو ويو.<ref name="Raymond2014">{{cite journal |last1=Raymond |first1=Elizabeth G. |last2=Grossman |first2=Daniel |last3=Weaver |first3=Mark A. |last4=Toti |first4=Silvia |last5=Winikoff |first5=Beverly |title=Mortality of induced abortion, other outpatient surgical procedures and common activities in the United States |journal=Contraception |year=2014 |volume=90 |issue=5 |pages=476–479 |doi=10.1016/j.contraception.2014.07.012 |pmid=25152259 |language=en }}</ref> اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جو خطرو حمل جي مدت وڌڻ سان وڌندو آهي، پر آمريڪا جي تاريخي مطالعي ۾ اهو خطرو ويم سان لاڳاپيل موت جي خطري کان گهٽ رهيو.<ref name="RaymondGrimes2012"/> 2015ع جي هڪ مطالعي موجب حمل جي 64 کان 70 ڏينهن تائين ٻاهرين مريضن جي بنياد تي ڪيل دوائن وارو اسقاطِ حمل، 63 ڏينهن کان اڳ ڪيل ساڳئي طريقي جي ڀيٽ ۾، حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي لحاظ کان مشابهت رکندڙ هو.<ref name="Abbas2015">{{cite journal |last1=Abbas |first1=Deborah |last2=Chong |first2=Elizabeth |last3=Raymond |first3=Elizabeth G. |title=Outpatient medical abortion is safe and effective through 70 days gestation |journal=Contraception |year=2015 |volume=92 |issue=3 |pages=197–199 |doi=10.1016/j.contraception.2015.06.018 |pmid=26118638 |language=en }}</ref> 2019ع جي هڪ ڊگهي مدي واري آمريڪي تحقيق ۾ معلوم ٿيو ته جن عورتن کي اسقاطِ حمل جي درخواست ڪرڻ باوجود اها سهولت نه ملي ۽ پوءِ انهن ويم ڪيو، انهن مان ڪيترين عورتن پنجن سالن کان پوءِ پنهنجي جسماني صحت انهن عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ خراب ڄاڻائي، جن پهرين يا ٻئي ٽه ماهي دوران اسقاطِ حمل ڪرايو هو.<ref name="Ralph2019">{{cite journal |last1=Ralph |first1=Lauren J. |last2=Schwarz |first2=Eleanor Bimla |last3=Grossman |first3=Daniel |last4=Foster |first4=Diana Greene |title=Self-reported Physical Health of Women Who Did and Did Not Terminate Pregnancy After Seeking Abortion Services: A Cohort Study |journal=Annals of Internal Medicine |year=2019 |volume=171 |issue=4 |pages=238–247 |doi=10.7326/M18-1666 |pmid=31181576 |language=en }}</ref><ref name="Foster2021">{{cite book |last=Foster |first=Diana Greene |title=The Turnaway Study: Ten Years, a Thousand Women, and the Consequences of Having—or Being Denied—an Abortion |publisher=Scribner |year=2021 |page=290 |isbn=9781982141578 |language=en }}</ref> === اسقاطِ حمل جي مختلف طريقن جي حفاظت === حمل جي پهرين ڏهن هفتن تائين ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جي گڏيل استعمال سان ڪيل دوائن واري اسقاطِ حمل ۽ ويڪيوم اسپائريشن ذريعي ڪيل جراحي اسقاطِ حمل جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ ۾ عام طور وڏو فرق نه هوندو آهي.<ref name="WHOmedicalFAQ2006">{{cite book |author=World Health Organization |title=Frequently Asked Clinical Questions About Medical Abortion |publisher=World Health Organization |location=Geneva |year=2006 |isbn=9241594845 |language=en }}</ref> ميسوپروسٽول کي اڪيلي استعمال ڪرڻ وارو طريقو، ميفيپرسٽون ۽ ميسوپروسٽول جي گڏيل استعمال جي ڀيٽ ۾، عام طور گهٽ اثرائتو ٿي سگهي ٿو ۽ ڪجهه مطالعي ۾ ان سان وڌيڪ سور پڻ رپورٽ ٿيو آهي.<ref>{{cite web |last=Grossman |first=Daniel |title=Medical methods for first trimester abortion: RHL commentary |publisher=World Health Organization |date=3 September 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111028054620/http://apps.who.int/rhl/fertility/abortion/dgcom/en/index.html |archive-date=28 October 2011 |url=http://apps.who.int/rhl/fertility/abortion/dgcom/en/index.html |language=en }}</ref> === حفاظت ۽ حمل جي مدت === حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران [[ويڪيوم اسپائريشن]] محفوظ جراحي طريقن مان هڪ آهي. اهو بنيادي صحت مرڪز، مخصوص اسقاطِ حمل ڪلينڪ يا اسپتال ۾ مناسب طبي سهولتن سان ڪري سگهجي ٿو. ان جون پيچيدگيون نسبتاً گهٽ ٿينديون آهن، پر انهن ۾ هي حالتون شامل ٿي سگهن ٿيون: * رحم ۾ سوراخ ٿيڻ (Uterine perforation)؛ * رحم يا حوض جي حصي ۾ انفيڪشن (Pelvic infection)؛ * حمل سان لاڳاپيل ڪجهه بافتن جو رحم ۾ رهجي وڃڻ (Retained products of conception)؛ * باقي رهيل بافتن کي ڪڍڻ لاءِ ٻئي طبي طريقيڪار جي ضرورت.<ref name="Westfall1998">{{cite journal |last1=Westfall |first1=John M. |last2=Sophocles |first2=Anne |last3=Burggraf |first3=Heidi |last4=Ellis |first4=Sharon |title=Manual vacuum aspiration for first-trimester abortion |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-family-medicine_november-december-1998_7_6/page/559 |journal=Archives of Family Medicine |year=1998 |volume=7 |issue=6 |pages=559–562 |doi=10.1001/archfami.7.6.559 |pmid=9821831 |language=en }}</ref> آمريڪا ۾ اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي ڪجهه تاريخي تجزين موجب انفيڪشن اهڙن موتن جو هڪ اهم سبب رهيو آهي.<ref name="Dempsey2012">{{cite journal |last=Dempsey |first=Angela |title=Serious infection associated with induced abortion in the United States |url=https://archive.org/details/sim_clinical-obstetrics-and-gynecology_2012-12_55_4/page/888 |journal=Clinical Obstetrics and Gynecology |year=2012 |volume=55 |issue=4 |pages=888–892 |doi=10.1097/GRF.0b013e31826fd8f8 |pmid=23090457 |language=en }}</ref> 2015ع جي هڪ منظم جائزي موجب حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران ويڪيوم اسپائريشن سان لاڳاپيل پيچيدگين جي شرح ۾ اسپتال، جراحي مرڪز يا مناسب سهولتن واري ڪلينڪ ۾ عمل ٿيڻ سبب ڪو نمايان فرق نه مليو.<ref name="White2015">{{cite journal |last1=White |first1=Kari |last2=Carroll |first2=Erin |last3=Grossman |first3=Daniel |title=Complications from first-trimester aspiration abortion: a systematic review of the literature |journal=Contraception |year=2015 |volume=92 |issue=5 |pages=422–438 |doi=10.1016/j.contraception.2015.07.013 |pmid=26238336 |language=en }}</ref> جراحي اسقاطِ حمل کان اڳ انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ ڊاڪسي سائيڪلين (Doxycycline) يا ميٽرونيڊازول (Metronidazole) جهڙيون اينٽي بايوٽڪ دوائون استعمال ڪيون وينديون آهن. انهن جو مقصد عمل کان پوءِ رحم جي انفيڪشن جو خطرو گهٽائڻ هوندو آهي.<ref name="ACOG2009Antibiotics">{{cite journal |title=ACOG Practice Bulletin No. 104: Antibiotic Prophylaxis for Gynecologic Procedures |url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2009-05_113_5/page/1180 |journal=Obstetrics & Gynecology |year=2009 |volume=113 |issue=5 |pages=1180–1189 |doi=10.1097/AOG.0b013e3181a6d011 |pmid=19384149 |language=en }}</ref><ref name="Sawaya1996">{{cite journal |last1=Sawaya |first1=George F. |last2=Grady |first2=Deborah |last3=Kerlikowske |first3=Karla |last4=Grimes |first4=David A. |title=Antibiotics at the time of induced abortion: the case for universal prophylaxis based on a meta-analysis |journal=Obstetrics & Gynecology |year=1996 |volume=87 |issue=5 |pages=884–890 |pmid=8677129 |language=en }}</ref> تنهن هوندي به، صرف دوائن ذريعي ڪيل اسقاطِ حمل ۾ اينٽي بايوٽڪ دوائون عام طور معمول موجب نه ڏنيون وينديون آهن.<ref name="Achilles2011">{{cite journal |last1=Achilles |first1=Sharon L. |last2=Reeves |first2=Matthew F. |title=Prevention of infection after induced abortion |journal=Contraception |year=2011 |volume=83 |issue=4 |pages=295–309 |doi=10.1016/j.contraception.2010.11.006 |pmid=21397086 |language=en }}</ref> 2015ع جي ڪوڪرين جائزي موجب تربيت يافته ڊاڪٽرن ۽ مناسب تربيت رکندڙ وچولي سطح جي صحت عملي طرفان ڪيل اسقاطِ حمل جي عملن جي ناڪاميءَ جي شرح ۾ ڪو واضح فرق ثابت نه ٿيو.<ref name="Barnard2015">{{cite journal |last1=Barnard |first1=Sharmani |last2=Kim |first2=Carina |last3=Park |first3=Min Hae |last4=Ngo |first4=Thao D. |title=Doctors or mid-level providers for abortion |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2015 |issue=7 |id=CD011242 |doi=10.1002/14651858.CD011242.pub2 |pmid=26214844 |pmc=9188302 |language=en }}</ref> ٻئي ٽه ماهي دوران اسقاطِ حمل کان پوءِ ٿيندڙ پيچيدگيون پهرين ٽه ماهي وارين پيچيدگين سان نوعيت ۾ مشابهت رکي سگهن ٿيون، پر انهن جو خطرو اختيار ڪيل طريقي ۽ حمل جي مدت مطابق مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lerma2017">{{cite journal |last1=Lerma |first1=Katherine |last2=Shaw |first2=Kate A. |title=Update on second trimester medical abortion |journal=Current Opinion in Obstetrics and Gynecology |year=2017 |volume=29 |issue=6 |pages=413–418 |doi=10.1097/GCO.0000000000000409 |pmid=28922193 |language=en }}</ref> آمريڪي ڪاليج آف آبسٽيٽريشنز اينڊ گائنيڪالاجسٽس جي 2013ع واري رهنمائي موجب اسقاطِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح اٺن هفتن يا ان کان گهٽ مدت ۾ لڳ ڀڳ 0.1 موت في 100,000 عمل هئي، جڏهن ته 21 هفتن يا ان کان وڌيڪ مدت ۾ اها لڳ ڀڳ 8.9 موت في 100,000 عمل تائين پهتي هئي.<ref name="ACOG2013Second">{{cite journal |title=Practice Bulletin No. 135: Second-trimester abortion |url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2013-06_121_6/page/1394 |journal=Obstetrics & Gynecology |year=2013 |volume=121 |issue=6 |pages=1394–1406 |doi=10.1097/01.AOG.0000431056.79334.cc |pmid=23812485 |language=en }}</ref><ref name="Bartlett2004">{{cite journal |last1=Bartlett |first1=Linda A. |last2=Berg |first2=Cynthia J. |last3=Shulman |first3=Holly B. |last4=Zane |first4=Suzanne B. |display-authors=4 |title=Risk factors for legal induced abortion-related mortality in the United States |url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2004-04_103_4/page/729 |journal=Obstetrics & Gynecology |year=2004 |volume=103 |issue=4 |pages=729–737 |doi=10.1097/01.AOG.0000116260.81570.60 |pmid=15051566 |language=en }}</ref> 2016ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ڄاڻايو ويو ته اڳ ۾ رحم مان حمل جون بافتون جراحي طريقي سان ڪڍرائڻ، پوءِ اهو ارادي اسقاطِ حمل سبب هجي يا پاڻمرادو حمل ضايع ٿيڻ کان پوءِ، مستقبل جي حملن ۾ وقت کان اڳ ويم (Preterm birth) جي خطري ۾ معمولي واڌ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. بهرحال، لاڳاپيل مطالعي ۾ ڪجهه ٻين اثرانداز ٿيندڙ عنصرن کي مڪمل طور قابو نه ڪيو ويو هو، تنهنڪري ان تعلق مان سڌي سبب ۽ نتيجي واري نسبت ثابت نٿي ٿئي.<ref name="Saccone2016">{{cite journal |last1=Saccone |first1=Gabriele |last2=Perriera |first2=Lisa |last3=Berghella |first3=Vincenzo |title=Prior uterine evacuation of pregnancy as independent risk factor for preterm birth: a systematic review and metaanalysis |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology |year=2016 |volume=214 |issue=5 |pages=572–591 |doi=10.1016/j.ajog.2015.12.044 |pmid=26743506 |language=en }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Averbach |first1=Sarah H. |last2=Seidman |first2=Daniel |last3=Steinauer |first3=Jody |last4=Darney |first4=Philip |title=Re: Prior uterine evacuation of pregnancy as independent risk factor for preterm birth: a systematic review and metaanalysis |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology |year=2017 |volume=216 |issue=1 |page=87 |doi=10.1016/j.ajog.2016.08.038 |pmid=27596618 |language=en }}</ref> === ذهني صحت === {{Main|اسقاطِ حمل ۽ ذهني صحت}} موجود طبي تحقيق موجب اڪثر ارادي اسقاطِ حملن ۽ ڊگهي مدي وارن ذهني صحت جي مسئلن وچ ۾ سڌو سبب ۽ نتيجي وارو تعلق ثابت نه ٿيو آهي. خاص طور غيرارادي حمل جي خاتمي کان پوءِ ذهني صحت جي نتيجن جو جائزو وٺندي ان ڳالهه کي به نظر ۾ رکڻ ضروري آهي ته غيرارادي حمل پاڻ به نفسياتي دٻاءَ جو سبب ٿي سگهي ٿو.<ref name="Horvath2017">{{cite journal |last1=Horvath |first1=Sarah |last2=Schreiber |first2=Courtney A. |title=Unintended Pregnancy, Induced Abortion, and Mental Health |journal=Current Psychiatry Reports |year=2017 |volume=19 |issue=11 |article-number=77 |doi=10.1007/s11920-017-0832-4 |pmid=28905259 |language=en }}</ref> [[آمريڪي نفسياتي انجمن]] (American Psychological Association) جي 2008ع واري رپورٽ موجب پهرين ٽه ماهي دوران پهريون اسقاطِ حمل ڪرائيندڙ عورتن ۾ ذهني صحت جي مسئلن جو خطرو انهن عورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ثابت نه ٿيو، جيڪي غيرارادي حمل کي ويم تائين جاري رکن ٿيون. ساڳئي رپورٽ موجب ٻئي يا ان کان وڌيڪ اسقاطِ حملن جي ذهني صحت تي اثرن بابت ثبوت گهٽ واضح هئا.<ref name="APA2008">{{cite report |author=American Psychological Association |title=Report of the APA Task Force on Mental Health and Abortion |publisher=American Psychological Association |location=Washington, D.C. |year=2008 |url=https://www.apa.org/pi/women/programs/abortion/mental-health.pdf |language=en }}</ref> ڪجهه پراڻن مطالعي ۽ جائزي ۾ اسقاطِ حمل کي نفسياتي مسئلن جي وڌيل خطري سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو هو.<ref name="Coleman2011">{{cite journal |last=Coleman |first=Priscilla K. |title=Abortion and mental health: quantitative synthesis and analysis of research published 1995–2009 |journal=The British Journal of Psychiatry |year=2011 |volume=199 |issue=3 |pages=180–186 |doi=10.1192/bjp.bp.110.077230 |pmid=21881096 |language=en }}</ref> بهرحال، بعد وارن تحقيقي جائزي ۾ اهڙن مطالعي جي طريقه ڪار، خاص طور مناسب تقابلي گروهن جي غيرموجودگيءَ، تي تنقيد ڪئي وئي. مناسب تقابلي گروهن سان ڪيل مطالعي ۾ اسقاطِ حمل کي خراب ذهني صحت جي نتيجن جو سڌو سبب ثابت نه ڪيو ويو آهي. ٻئي طرف، اسقاطِ حمل جي سهولت گهرندڙ عورتن کي اها سهولت نه ملڻ کان پوءِ پريشاني ۽ اضطراب ۾ واڌ رپورٽ ٿي آهي.<ref name="Horvath2017"/> جنين ۾ سنگين طبي خرابين سبب حمل جي ٻئي ٽه ماهي يا ان کان پوءِ اسقاطِ حمل ڪرائيندڙ ڪجهه عورتن ۾ منفي نفسياتي تجربا رپورٽ ٿيا آهن. انهن تجربن جي سببن ۽ ڊگهي مدي وارن اثرن کي سمجهڻ لاءِ وڌيڪ معياري تحقيق ضروري آهي.<ref name="Steinberg2011">{{cite journal |last=Steinberg |first=Julia R. |title=Later abortions and mental health: psychological experiences of women having later abortions—a critical review of research |journal=Women's Health Issues |year=2011 |volume=21 |issue=3 Suppl |pages=S44–S48 |doi=10.1016/j.whi.2011.02.002 |pmid=21530839 |language=en }}</ref> ڪجهه اسقاطِ حمل مخالف تنظيمن طرفان منفي نفسياتي اثرن کي '''پوسٽ ابورشن سنڊروم''' (Post-abortion syndrome) جو نالو ڏنو ويو آهي، پر آمريڪا جي طبي ۽ نفسياتي ماهرن طرفان ان کي هڪ الڳ تسليم ٿيل طبي تشخيص طور قبول نه ڪيو ويو آهي.<ref name="Kelly2014">{{cite journal |last=Kelly |first=Kimberly |title=The spread of 'Post Abortion Syndrome' as social diagnosis |journal=Social Science & Medicine |year=2014 |volume=102 |pages=18–25 |doi=10.1016/j.socscimed.2013.11.030 |pmid=24565137 |language=en }}</ref> 2020ع ۾ شايع ٿيل آمريڪي ڊگهي مدي واري تحقيق موجب اسقاطِ حمل کان پنج سال پوءِ لڳ ڀڳ 99 سيڪڙو شرڪت ڪندڙ عورتن محسوس ڪيو ته انهن پنهنجي صورتحال مطابق درست فيصلو ڪيو هو. ان مطالعي ۾ سڪون يا راحت (Relief) سڀ کان عام احساس هو، جڏهن ته اداسي، ڏوهه جو احساس ۽ پڇتاءُ نسبتاً گهٽ رپورٽ ٿيا. سماجي بدنامي (Social stigma) ۽ فيصلي جي ڏکيائي منفي احساسن ۽ پڇتاءَ سان لاڳاپيل اهم عنصر هئا. محققن موجب عورتن جا احساس سندن ذاتي ۽ سماجي حالتن سان گهڻو لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="Rocca2020">{{cite journal |last1=Rocca |first1=Corinne H. |last2=Samari |first2=Goleen |last3=Foster |first3=Diana Greene |last4=Gould |first4=Heather |last5=Kimport |first5=Katrina |title=Emotions and decision rightness over five years following an abortion: An examination of decision difficulty and abortion stigma |journal=Social Science & Medicine |year=2020 |volume=248 |article-number=112704 |doi=10.1016/j.socscimed.2019.112704 |pmid=31941577 |language=en }}</ref> == واقع ٿيڻ جي شرح == [[حمل ڪيرائڻ]] (اسقاط حمل) جي واقع ٿيڻ جي شرح کي ماپڻ لاءِ عام طور تي ٻه طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن: * '''حمل ڪيرائڻ جي شرح (Abortion rate):''' توليدي عمر جي هر 1,000 عورتن مان هڪ سال دوران حمل ڪيرائيندڙ عورتن جو انگ. توليدي عمر عام طور تي 15 کان 44 سال يا 15 کان 49 سال تائين شمار ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|title=Facts on Induced Abortion Worldwide|date=January 2012|publisher=World Health Organization|url=https://www.who.int/reproductivehealth/publications/unsafe_abortion/induced_abortion_2012.pdf|access-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309200507/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/unsafe_abortion/induced_abortion_2012.pdf|archive-date=9 March 2021|url-status=live}}</ref><ref name="Ehiri2026">{{cite book|last1=Kulczycki|first1=Andrzej|editor1-last=Ehiri|editor1-first=John E.|title=Maternal and Child Health: Global Challenges, Programs, and Policies|date=2026|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-1-0716-5431-6|pages=239–260|edition=Second|chapter-url=https://books.google.com/books?id=z8n5EQAAQBAJ&pg=PT238|language=en|chapter=11. Abortion and post-abortion care|volume=2}}</ref> * '''حمل ڪيرائڻ جو سيڪڙو (Abortion percentage):''' هر 100 ڄاتل حملن مان ڪيرايل حملن جو تعداد. انهن حملن ۾ جيئري ٻار جي پيدائش، ڄاڻي واڻي ڪيرايل حمل ۽ پاڻمرادو ضايع ٿيندڙ حمل شامل هوندا آهن. ڪيترن ئي هنڌن تي، جتي حمل ڪيرائڻ غيرقانوني هجي يا ان سان سخت سماجي بدنامي لاڳاپيل هجي، اتي حمل ڪيرائڻ بابت طبي رپورٽنگ قابل اعتماد نه هوندي آهي.<ref name="Sedgh 2007">{{cite journal|vauthors=Sedgh G, Henshaw S, Singh S, Ahman E, Shah IH|date=October 2007|title=Induced abortion: estimated rates and trends worldwide|journal=Lancet|volume=370|issue=9595|pages=1338–1345|doi=10.1016/S0140-6736(07)61575-X|pmid=17933648|s2cid=28458527}}</ref> انهيءَ سبب حمل ڪيرائڻ جي واقع ٿيڻ جي شرح جا تخمينا تيار ڪرڻا پوندا آهن، جڏهن ته انهن تخمينن جي يقيني درستگي ۽ [[معياري غلطي]] (standard error) بابت مڪمل ڄاڻ حاصل ڪرڻ ممڪن نه هوندو آهي.<ref name="Sedgh 2012"/> 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سڄي دنيا ۾ حمل ڪيرائڻ جي تعداد کي نسبتاً مستحڪم قرار ڏنو ويو. 2003ع ۾ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 16 لک (41.6 ملين) حمل ڪيرايا ويا، جڏهن ته 2008ع ۾ اهو انگ 4 ڪروڙ 38 لک (43.8 ملين) هو.<ref name="Sedgh 2012"/> سڄي دنيا ۾ حمل ڪيرائڻ جي سالياني شرح هر 1,000 عورتن مان 28 هئي. ترقي يافته ملڪن ۾ اها شرح هر 1,000 عورتن مان 24 ۽ ترقي پذير ملڪن ۾ 29 هئي.<ref name="Sedgh 2012"/> ساڳئي 2012ع واري مطالعي موجب، 2008ع ۾ دنيا جي سڀني ڄاتل حملن مان اندازاً 21 سيڪڙو حمل ڪيرايا ويا. ترقي يافته ملڪن ۾ اهو سيڪڙو 26 ۽ ترقي پذير ملڪن ۾ 20 هو.<ref name="Sedgh 2012"/> سراسري طور حمل ڪيرائڻ جي واقع ٿيڻ جي شرح انهن ملڪن ۾ هڪجهڙي ڏٺي وئي آهي، جتي حمل ڪيرائڻ بابت قانون سخت آهن، ۽ انهن ملڪن ۾ به، جتي حمل ڪيرائڻ جون سهولتون نسبتاً آسانيءَ سان دستياب آهن.<ref name="nytimes-abortion-rates"/> البت سخت پابندين وارن قانونن جو تعلق غيرمحفوظ طريقي سان ڪيرايل حملن جي وڌيڪ تناسب سان ڏٺو ويو آهي.<ref name="IJGO10"/><ref>{{cite journal|vauthors=Shah I, Ahman E|title=Unsafe abortion: global and regional incidence, trends, consequences, and challenges|journal=Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada|volume=31|issue=12|pages=1149–1158|date=December 2009|pmid=20085681|doi=10.1016/s1701-2163(16)34376-6|s2cid=35742951|quote=However, a woman's chance of having an abortion is similar whether she lives in a developed or a developing region: in 2003 the rates were 26 abortions per 1,000 women aged 15 to 44 in developed areas and 29 per 1,000 in developing areas. The main difference is in safety, with abortion being safe and easily accessible in developed countries and generally restricted and unsafe in most developing countries.}}</ref><ref name="nytimes-abortion-rates">{{cite news|vauthors=Rosenthal E|url=https://www.nytimes.com/2007/10/12/world/12abortion.html|title=Legal or Not, Abortion Rates Compare|newspaper=The New York Times|date=12 October 2007|access-date=18 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110828173628/http://www.nytimes.com/2007/10/12/world/12abortion.html|archive-date=28 August 2011}}</ref> ترقي پذير ملڪن ۾ غيرمحفوظ حمل ڪيرائڻ جي وڌيڪ شرح جو هڪ سبب جديد [[حمل روڪڻ جا طريقا|حمل روڪڻ جي طريقن]] تائين محدود پهچ پڻ آهي. [[گٽماڪر انسٽيٽيوٽ]] موجب، جيڪڏهن حمل روڪڻ جون سهولتون وڌيڪ دستياب ڪيون وڃن ته سڄي دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ 45 لک (14.5 ملين) غيرمحفوظ حمل ڪيرائڻ جا واقعا ۽ انهن سان لاڳاپيل 38,000 موت گهٽجي سگهن ٿا.<ref name="Singh"/> قانوني طور ڄاڻي واڻي حمل ڪيرائڻ جي شرح دنيا جي مختلف ملڪن ۾ تمام گهڻي مختلف آهي. گٽماڪر انسٽيٽيوٽ جي محققن جي رپورٽ موجب، 2008ع ۾ مڪمل شماريات رکندڙ ملڪن ۾ اها شرح جرمني ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ هر 1,000 عورتن مان 7 کان وٺي ايسٽونيا ۾ هر 1,000 عورتن مان 30 تائين هئي. انهن ئي ملڪن ۾ ڪيرايل حملن جو تناسب اسرائيل، نيدرلينڊز ۽ سوئٽزرلينڊ ۾ لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ۽ ايسٽونيا ۾ 30 سيڪڙو هو. هنگري ۽ رومانيا ۾ اهو تناسب 36 سيڪڙو تائين ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ٻنهي ملڪن جي شماريات کي نامڪمل قرار ڏنو ويو هو.<ref>{{cite journal|vauthors=Sedgh G, Singh S, Henshaw SK, Bankole A|title=Legal abortion worldwide in 2008: levels and recent trends|journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health|volume=43|issue=3|pages=188–198|date=September 2011|pmid=21884387|doi=10.1363/4318811|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3708411.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107111306/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3708411.html|archive-date=7 January 2012|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|date=2011-05-15|chapter=Populație|url=http://www.insse.ro/cms/files/Anuar%2520statistic/02/02%2520Populatie_ro.pdf|access-date=2023-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515195102/http://www.insse.ro/cms/files/Anuar%2520statistic/02/02%2520Populatie_ro.pdf|archive-date=15 May 2011|title=Romanian Statistical Yearbook|page=62|publisher=National Institute of Statistics}}</ref> 2002ع ۾ آمريڪا ۾ ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته حمل ڪيرائيندڙ لڳ ڀڳ اڌ عورتون حمل ٺهڻ وقت ڪنهن نه ڪنهن قسم جو [[حمل روڪڻ جو طريقو]] استعمال ڪري رهيون هيون. [[ڪنڊوم]] استعمال ڪندڙ عورتن مان لڳ ڀڳ اڌ ۽ [[گڏيل زباني حمل روڪڻ واري گوري]] استعمال ڪندڙ عورتن مان ٽي چوٿون انهن طريقن جي غيرمستقل يا غيرباقاعده استعمال بابت ٻڌايو. ڪنڊوم استعمال ڪندڙن مان 42 سيڪڙو ٻڌايو ته ڪنڊوم جي سِرڪي وڃڻ يا ڦاٽي پوڻ سبب حمل روڪڻ جو طريقو ناڪام ٿيو هو.<ref name=":8">{{cite journal|vauthors=Jones RK, Darroch JE, Henshaw SK|title=Contraceptive use among U.S. women having abortions in 2000-2001|journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health|volume=34|issue=6|pages=294–303|year=2002|pmid=12558092|doi=10.2307/3097748|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3429402.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060615011127/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3429402.pdf|archive-date=15 June 2006|jstor=3097748}}</ref> باقي اڌ عورتون، جيڪي حمل ٺهڻ وقت حمل روڪڻ جو ڪو طريقو استعمال نه ڪري رهيون هيون، انهن مان وڏي اڪثريت ماضيءَ ۾ اهڙا طريقا استعمال ڪري چڪي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته موجود حمل روڪڻ جي طريقن بابت ڪنهن حد تائين عدم اطمينان موجود هو. انهن عورتن مان 32 سيڪڙو حمل روڪڻ جا طريقا استعمال نه ڪرڻ جو سبب انهن طريقن بابت خدشن کي قرار ڏنو.<ref name=":8"/> هڪ وڌيڪ تازي مطالعي ۾ به اهڙا نتيجا سامهون آيا.<ref>{{cite journal|last1=Mosher|first1=William|last2=Jones|first2=Jo|last3=Abma|first3=Joyce|date=2015|title=Nonuse of contraception among women at risk of unintended pregnancy in the United States|journal=Contraception|volume=92|issue=2|pages=170–176|doi=10.1016/j.contraception.2015.05.004|issn=0010-7824|pmc=6413311|pmid=25998937}}</ref> انهن انگن اکرن مان اندازو ٿئي ٿو ته حمل روڪڻ جا نوان طريقا، جهڙوڪ غير هارموني طريقا يا [[مردن لاءِ حمل روڪڻ جا طريقا]]، اڻرٿيل حملن ۽ حمل ڪيرائڻ جي شرح کي گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite journal|last1=Dorman|first1=Emily|last2=Perry|first2=Brian|last3=Polis|first3=Chelsea B.|last4=Campo-Engelstein|first4=Lisa|last5=Shattuck|first5=Dominick|last6=Hamlin|first6=Aaron|last7=Aiken|first7=Abigail|last8=Trussell|first8=James|last9=Sokal|first9=David|date=2018|title=Modeling the impact of novel male contraceptive methods on reductions in unintended pregnancies in Nigeria, South Africa, and the United States|journal=Contraception|volume=97|issue=1|pages=62–69|doi=10.1016/j.contraception.2017.08.015|issn=0010-7824|pmc=5732079|pmid=28887053}}</ref> گٽماڪر انسٽيٽيوٽ جي تحقيق موجب، آمريڪا ۾ حمل ڪيرائڻ جا گهڻا واقعا نسلي ۽ قومي اقليتي گروهن سان تعلق رکندڙ عورتن ۾ ٿين ٿا، ڇاڪاڻ ته انهن عورتن ۾ اڻرٿيل حملن جي شرح نسبتاً وڌيڪ آهي.<ref>{{cite journal|vauthors=Cohen SA|url=http://www.guttmacher.org/pubs/gpr/11/3/gpr110302.html|title=Abortion and Women of Color: The Bigger Picture|journal=Guttmacher Policy Review|year=2008|volume=11|issue=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915094346/http://www.guttmacher.org/pubs/gpr/11/3/gpr110302.html|archive-date=15 September 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915094346/http://www.guttmacher.org/pubs/gpr/11/3/gpr110302.html |date=15 September 2008 }}</ref> 2022ع ۾ [[ڪيزر فيملي فائونڊيشن]] جي تجزيي موجب، آمريڪا جي رياستن مسيسيپي، ٽيڪساس، لوزيانا ۽ الاباما ۾ غيرسفيد آباديءَ جو تناسب ترتيبوار 44، 59، 42 ۽ 35 سيڪڙو هو، جڏهن ته انهن رياستن ۾ حمل ڪيرائيندڙ ماڻهن مان انهن گروهن جو تناسب ترتيبوار 80، 74، 72 ۽ 70 سيڪڙو هو.<ref>{{cite news|vauthors=Pettus EW, Willingham L|title=Minority women most affected if abortion is banned, limited|url=https://apnews.com/article/abortion-us-supreme-court-business-health-race-and-ethnicity-3fff455cce7ef0d8694f5371f805ea18|access-date=1 February 2022|work=Associated Press|date=1 February 2022|archive-date=1 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201144918/https://apnews.com/article/abortion-us-supreme-court-business-health-race-and-ethnicity-3fff455cce7ef0d8694f5371f805ea18|url-status=live}}</ref> === حمل جي مدت ۽ حمل ڪيرائڻ جا طريقا === {{multiple image | align = right | image1 = UK abortion by gestational age 2019 histogram.svg | width1 = 200 | alt1 = 2019ع ۾ انگلينڊ ۽ ويلز ۾ حمل جي مدت موجب ڪيرايل حملن جو هسٽوگرام | caption1 = انگلينڊ ۽ ويلز، 2019ع | image2 = US abortion by gestational age 2016 histogram.svg | width2 = 200 | alt2 = 2016ع ۾ آمريڪا ۾ حمل جي مدت موجب ڪيرايل حملن جو هسٽوگرام | caption2 = آمريڪا، 2016ع | footer = [[هسٽوگرام]]: حمل جي مدت موجب حمل ڪيرائڻ جي ورڇ؛ کاٻي پاسي انگلينڊ ۽ ويلز (2019ع) ۽ ساڄي پاسي آمريڪا (2016ع). }} حمل ڪيرائڻ جي شرح، حمل جي مدت ۽ استعمال ٿيندڙ طريقي موجب مختلف هوندي آهي. 2003ع ۾ آمريڪا جي [[بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام جا مرڪز|بيمارين جي ڪنٽرول ۽ روڪٿام وارن مرڪزن]] (CDC) ٻڌايو ته آمريڪا ۾ رپورٽ ٿيل قانوني ۽ ڄاڻي واڻي ڪيرايل حملن مان: * 26 سيڪڙو حمل 6 هفتن يا ان کان گهٽ مدت ۾ ڪيرايا ويا؛ * 18 سيڪڙو حمل 7 هفتن تي؛ * 15 سيڪڙو حمل 8 هفتن تي؛ * 18 سيڪڙو حمل 9 کان 10 هفتن دوران؛ * 10 سيڪڙو حمل 11 کان 12 هفتن دوران؛ * 6 سيڪڙو حمل 13 کان 15 هفتن دوران؛ * 4 سيڪڙو حمل 16 کان 20 هفتن دوران؛ * ۽ 1 سيڪڙو حمل 21 هفتن کان وڌيڪ مدت ۾ ڪيرايا ويا. انهن مان 91 سيڪڙو کي [[ڪيوريٽيج]] (curettage) جي زمري ۾ رکيو ويو، جنهن ۾ [[سڪشن ايسپيريشن ذريعي حمل ڪيرائڻ|سڪشن ايسپيريشن]]، [[ڊائليشن ۽ ڪيوريٽيج]] (D&C) ۽ [[ڊائليشن ۽ ايويڪيوئيشن]] (D&E) شامل هئا. 8 سيڪڙو حمل [[دوائن ذريعي حمل ڪيرائڻ|دوائن جي استعمال]]، جهڙوڪ [[مائيفيپرسٽون]]، ذريعي ڪيرايا ويا؛ 1 سيڪڙو کان گهٽ ڪيسن ۾ رحم اندر محلول يا دوا داخل ڪرڻ جو طريقو، جهڙوڪ لوڻياٺ وارو محلول يا [[پروسٽاگلينڊن]]، استعمال ڪيو ويو؛ جڏهن ته لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو ڪيس ٻين طريقن، جهڙوڪ [[هسٽيروٽومي]] يا [[هسٽيريڪٽومي]]، جي زمري ۾ شامل هئا.<ref name="cdc2003">{{cite journal|vauthors=Strauss LT, Gamble SB, Parker WY, Cook DA, Zane SB, Hamdan S|title=Abortion surveillance--United States, 2003|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report. Surveillance Summaries|volume=55|issue=11|pages=1–32|date=November 2006|pmid=17119534|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/ss5511a1.htm|url-status=live|author7=Centers for Disease Control Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20170602171423/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/ss5511a1.htm|archive-date=2 June 2017}}</ref> سي ڊي سي موجب، معلومات گڏ ڪرڻ ۾ پيش ايندڙ ڏکيائين سبب انهن انگن اکرن کي احتياط سان ڏسڻ گهرجي. 20 هفتن کان پوءِ رپورٽ ٿيل جنين جي موت جا ڪجهه واقعا اصل ۾ پاڻمرادو ٿيل جنيني موت ٿي سگهن ٿا، جن کي غلطيءَ سان ڄاڻي واڻي حمل ڪيرائڻ جي زمري ۾ شامل ڪيو ويو هجي، ڇاڪاڻ ته فوت ٿيل جنين کي رحم مان ڪڍڻ لاءِ ڪڏهن ڪڏهن ساڳيو طبي طريقو استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو ڄاڻي واڻي حمل ڪيرائڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="guttmacher">{{cite web|publisher=The Guttmacher Institute|title=The limitations of U.S. statistics on abortion|work=Issues in Brief|location=New York|year=1997|url=http://www.guttmacher.org/pubs/ib14.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404080239/http://www.guttmacher.org/pubs/ib14.html|archive-date=4 April 2012}}</ref> گٽماڪر انسٽيٽيوٽ جي تخميني موجب، آمريڪا ۾ 2000ع دوران لڳ ڀڳ 2,200 حمل [[انٽيڪٽ ڊائليشن ۽ ايڪسٽريڪشن]] (intact dilation and extraction) ذريعي ڪيرايا ويا. اهو انگ ان سال ڪيرايل سڀني حملن جي 0.2 سيڪڙو کان به گهٽ هو.<ref>{{cite journal|vauthors=Finer LB, Henshaw SK|title=Abortion incidence and services in the United States in 2000|journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health|volume=35|issue=1|pages=6–15|year=2003|pmid=12602752|doi=10.1363/3500603|doi-broken-date=3 September 2025|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3500603.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160122204324/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3500603.html|archive-date=22 January 2016|url-access=subscription}}</ref> اهڙيءَ طرح انگلينڊ ۽ ويلز ۾ 2006ع دوران 89 سيڪڙو حمل 12 هفتن يا ان کان گهٽ مدت ۾، 9 سيڪڙو حمل 13 کان 19 هفتن دوران ۽ 2 سيڪڙو حمل 20 هفتن يا ان کان وڌيڪ مدت ۾ ڪيرايا ويا. رپورٽ ٿيل ڪيسن مان 64 سيڪڙو ۾ ويڪيوم ايسپيريشن، 6 سيڪڙو ۾ ڊائليشن ۽ ايويڪيوئيشن (D&E)، ۽ 30 سيڪڙو ۾ دوائن ذريعي حمل ڪيرائڻ جو طريقو استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web|author=Department of Health|year=2007|title=Abortion statistics, England and Wales: 2006|access-date=12 October 2007|url=http://www.dh.gov.uk/en/Publicationsandstatistics/Publications/PublicationsStatistics/DH_075697|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206002417/http://www.dh.gov.uk/en/Publicationsandstatistics/Publications/PublicationsStatistics/DH_075697|archive-date=6 December 2010}}</ref> چين، ڀارت ۽ ويٽنام جهڙن ترقي پذير ملڪن ۾ حمل جي ٻئي ٽه ماهي (second trimester) دوران حمل ڪيرائڻ جا واقعا ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿين ٿا.<ref name="cochrane-2ndtri-2025">{{cite journal|vauthors=Atrio JM, Sonalkar S, Kopp Kallner H, Rapkin RB, Gemzell-Danielsson K, Lohr PA|title=Surgical versus medical methods for second-trimester induced abortion|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=7|issue=7|article-number=CD006714|date=July 2025|pmid=40626417|pmc=12235704|doi=10.1002/14651858.CD006714.pub3|doi-access=free}}</ref> حمل جي پوئين مرحلي، يعني 20 هفتن کان پوءِ، حمل ڪيرائڻ جا طبي ۽ غيرطبي ٻئي قسم جا سبب ٿي سگهن ٿا. 2008ع کان 2010ع دوران [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، سان فرانسسڪو]] ۾ هڪ مطالعو ڪيو ويو، جنهن ۾ 440 کان وڌيڪ عورتن کان حمل ڪيرائڻ جي طبي سهولتن تائين پهچ ۾ دير ٿيڻ جي سببن بابت پڇيو ويو. مطالعي مان معلوم ٿيو ته 20 هفتن کان پوءِ حمل ڪيرائيندڙ لڳ ڀڳ اڌ عورتن کي حمل جي شروعاتي مرحلن ۾ پنهنجي ڳورهاري هجڻ جو شڪ ئي نه ٿيو هو.<ref name=":7">{{cite web|date=December 5, 2019|title=Abortions Later in Pregnancy|url=https://www.kff.org/womens-health-policy/fact-sheet/abortions-later-in-pregnancy/|website=KFF (Kaiser Family Foundation)|access-date=10 November 2023|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110191733/https://www.kff.org/womens-health-policy/fact-sheet/abortions-later-in-pregnancy/|url-status=live}}</ref> مطالعي ۾ حمل ڪيرائڻ جي سهولتن تائين پهچ ۾ ٻيون رڪاوٽون پڻ سامهون آيون، جن ۾ هيٺيان سبب شامل هئا: * حمل ڪيرائڻ جون سهولتون ڪٿي موجود آهن، ان بابت معلومات جي کوٽ؛ * آمدورفت ۽ سفر جون ڏکيائيون؛ * صحت جي انشورنس جي سهولت نه هجڻ؛ * ۽ حمل ڪيرائڻ جي طبي ڪارروائيءَ جو خرچ برداشت نه ڪري سگهڻ.<ref name=":7"/> حمل جي پوئين مرحلي ۾ حمل ڪيرائڻ جا طبي سبب [[جنين جون پيدائشي خرابيون]] ۽ ڳورهاري عورت جي صحت لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=":6">{{cite book|last=Vaughn|first=Lewis|title=Bioethics: Principles, Issues, and Cases|publisher=Oxford University Press|year=2023|isbn=978-0-19-760902-6|edition=5th|page=328}}</ref> حمل دوران ڪيل ڪجهه طبي ٽيسٽن جي مدد سان [[ڊائون سنڊروم]] يا [[سسٽڪ فائبروسس]] جهڙين حالتن جي سڃاڻپ حمل جي ڏهين هفتي کان ئي ٿي سگهي ٿي. البت جنين جي جسماني بناوت سان لاڳاپيل خرابيون گهڻو ڪري حمل جي وڌيڪ پوئين مرحلي ۾ معلوم ٿينديون آهن.<ref name=":7"/> جنين جي ڪجهه بناوتي خرابيون اهڙيون هونديون آهن، جيڪي زندگيءَ سان مطابقت نه رکنديون آهن. انهن حالتن ۾ جنين جو ڄمڻ کان اڳ يا ڄمڻ کان ٿوري دير پوءِ فوت ٿيڻ لڳ ڀڳ يقيني هوندو آهي.<ref name=":7"/> حمل جي پوئين مرحلي ۾ ڪجهه اهڙيون طبي حالتون پڻ پيدا ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ڳورهاري عورت جي زندگيءَ لاءِ خطرو بڻجن ٿيون. انهن ۾ هيٺيان مثال شامل آهن: * [[پري ايڪليمپسيا]] جي شروعاتي ۽ شديد صورت؛ * تازو تشخيص ٿيل [[ڪينسر]]، جنهن لاءِ فوري علاج جي ضرورت هجي؛ * [[ڪوريوامنيونائٽس]] (chorioamnionitis)، يعني رحم اندر جنيني جھلين ۽ لاڳاپيل بافتن جو انفيڪشن، جيڪو گهڻو ڪري [[وقت کان اڳ جنيني جھلين جو ڦاٽڻ]] (PPROM) سان گڏ پيدا ٿئي ٿو.<ref name=":7"/> جيڪڏهن اهڙيون سنگين طبي حالتون جنين جي رحم کان ٻاهر زندهه رهڻ جي قابل ٿيڻ کان اڳ پيدا ٿين، ته ڳورهاري عورت پنهنجي صحت ۽ زندگيءَ کي بچائڻ لاءِ حمل ڪيرائڻ جو فيصلو ڪري سگهي ٿي.<ref name=":7"/> == حمل ڪيرائڻ جا سبب == === ذاتي سبب === [[File:AGIAbortionReasonsBarChart.png|thumb|upright=1.8|1998ع ۾ [[ايلن گٽماڪر انسٽيٽيوٽ]] (AGI) جي هڪ [[ميٽا مطالعو|ميٽا مطالعي]] مان چونڊيل انگن اکرن تي ٻڌل بار چارٽ، جنهن ۾ عورتن پاران حمل ڪيرائڻ جا بيان ڪيل سبب ڏيکاريا ويا آهن.]] عورتن پاران [[حمل ڪيرائڻ]] جا سبب مختلف هوندا آهن ۽ دنيا جي مختلف ملڪن ۽ سماجن ۾ انهن ۾ فرق ڏٺو ويندو آهي.<ref name="guttmacher"/><ref name="bankole98"/><ref name="Chae_2017">{{cite journal|last1=Chae|first1=Sophia|last2=Desai|first2=Sheila|last3=Crowell|first3=Marjorie|last4=Sedgh|first4=Gilda|date=2017-10-01|title=Reasons why women have induced abortions: a synthesis of findings from 14 countries|journal=Contraception|volume=96|issue=4|pages=233–241|doi=10.1016/j.contraception.2017.06.014|pmid=28694165|pmc=5957082|doi-access=free}}</ref> انهن سببن ۾ ٻار جي پرورش جا خرچ برداشت نه ڪري سگهڻ، [[گهريلو تشدد]]، خاندان يا ساٿيءَ جي مدد نه ملڻ، پاڻ کي ماءُ بڻجڻ لاءِ عمر ۾ تمام ننڍو سمجهڻ، تعليم مڪمل ڪرڻ جي خواهش يا پنهنجي پيشورانه زندگيءَ ۾ اڳتي وڌڻ جي ضرورت شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name=":5">{{cite journal|last=Stotland|first=Nada L|author-link=Nada Stotland|title=Update on Reproductive Rights and Women's Mental Health|journal=The Medical Clinics of North America|volume=103|issue=4|pages=751–766|date=July 2019|pmid=31078205|doi=10.1016/j.mcna.2019.02.006|s2cid=153307516}}</ref> ٻين سببن ۾ [[جنسي ڏاڍائي]] يا [[محرم رشتن ۾ جنسي تعلق]] جي نتيجي ۾ ٺهيل حمل مان پيدا ٿيندڙ ٻار جي پرورش ڪرڻ جي خواهش نه هجڻ يا ان جي پرورش ڪرڻ کان لاچار هجڻ پڻ شامل آهي.<ref name="bankole98">{{cite journal|vauthors=Bankole A, Singh S, Haas T|date=September 1998|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/2411798.html|title=Reasons Why Women Have Induced Abortions: Evidence from 27 Countries|journal=International Family Planning Perspectives|volume=24|issue=3|pages=117–127, 152|doi=10.2307/3038208|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060117191716/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/2411798.html|archive-date=17 January 2006|jstor=3038208}}</ref><ref name="finer2005">{{cite journal|vauthors=Finer LB, Frohwirth LF, Dauphinee LA, Singh S, Moore AM|title=Reasons U.S. women have abortions: quantitative and qualitative perspectives|journal=Perspectives on Sexual and Reproductive Health|volume=37|issue=3|pages=110–118|date=September 2005|pmid=16150658|doi=10.1111/j.1931-2393.2005.tb00045.x|url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3711005.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107092446/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3711005.html|archive-date=7 January 2012|url-access=subscription}}</ref> === سماجي سبب === ڪجهه عورتون سماجي دٻاءَ جي نتيجي ۾ حمل ڪيرائينديون آهن.<ref>{{cite encyclopedia|veditors=Fried MG|title=From Privacy to Autonomy: The Conditions for Reproductive and Sexual Freedom|vauthors=Copelon R|author-link=Rhonda Copelon|encyclopedia=From Abortion to Reproductive Freedom: Transforming a Movement|date=1990|publisher=South End Press|isbn=978-0-89608-387-5|url=https://books.google.com/books?id=keE5EmSKYr0C&q=abortion%20poverty%20autonomy&pg=PA38|pages=27–43|access-date=29 October 2020|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126082936/https://books.google.com/books?id=keE5EmSKYr0C&q=abortion%20poverty%20autonomy&pg=PA38|url-status=live}}</ref> اهڙن سماجي سببن ۾ مخصوص جنس يا نسل جي ٻار کي ترجيح ڏيڻ، شاديءَ کان سواءِ ماءُ بڻجڻ يا ننڍي عمر ۾ ماءُ بڻجڻ کي سماجي طور ناپسند ڪرڻ، [[معذوري]] رکندڙ ماڻهن بابت سماجي بدنامي، خاندانن لاءِ مناسب معاشي سهڪار جي کوٽ، حمل روڪڻ جي طريقن تائين پهچ نه هجڻ يا انهن کي استعمال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ، ۽ [[آباديءَ تي ضابطو]] آڻڻ جون ڪوششون شامل ٿي سگهن ٿيون. اهڙين ڪوششن جو هڪ مثال چين جي [[هڪ ٻار واري پاليسي]] آهي. اهي عنصر ڪڏهن ڪڏهن عورتن کي زبردستي حمل ڪيرائڻ تي مجبور ڪري سگهن ٿا يا [[جنس جي چونڊ جي بنياد تي حمل ڪيرائڻ]] جو سبب بڻجي سگهن ٿا.<ref name="MissingWomen">{{cite journal|vauthors=Oster E|author-link=Emily Oster|title=Explaining Asia's "Missing Women": A New Look at the Data|journal=Population and Development Review|date=September 2005|volume=31|issue=3|pages=529–535|url=https://www.researchgate.net/publication/4994961|access-date=5 February 2019|doi=10.1111/j.1728-4457.2005.00082.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207131815/https://www.researchgate.net/publication/4994961_Explaining_Asia%27s_Missing_Women_A_New_Look_at_the_Data|archive-date=7 February 2019|url-status=live}}</ref> انهن ثقافتن ۾، جتي ڇوڪرن کي ڇوڪرين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ترجيح ڏني ويندي آهي، ڪجهه عورتون جنين جي جنس جي بنياد تي حمل ڪيرائينديون آهن. اهڙي عمل جزوي طور اڳ ۾ موجود نياڻين جي [[ٻار ڪشي|ڄمڻ کان پوءِ قتل]] ڪرڻ واري عمل جي جاءِ ورتي آهي.<ref name="MissingWomen"/> === ماءُ جي صحت === ڪجهه حمل ڳورهاري عورت جي صحت بابت خدشن سبب ڪيرايا ويندا آهن. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ 27 ملڪن جي انگن اکرن جي تجزيي دوران ٽن ملڪن ۾ لڳ ڀڳ هڪ ڀاڱي ٽي عورتن ماءُ جي صحت کي حمل ڪيرائڻ جو بنيادي سبب قرار ڏنو. وڌيڪ ستن ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو حمل ماءُ جي صحت سان لاڳاپيل سببن جي ڪري ڪيرايا ويا.<ref name="guttmacher"/><ref name="bankole98"/> آمريڪا ۾ سپريم ڪورٽ جي تاريخي ڪيسن ''[[رو بمقابله ويڊ]]'' (Roe v. Wade) ۽ ''[[ڊو بمقابله بولٽن]]'' (Doe v. Bolton) جي فيصلن موجب، جنين جي زندگيءَ جي تحفظ بابت رياست جو مفاد ان وقت وڌيڪ اهم قانوني حيثيت اختيار ڪري ٿو، جڏهن جنين زندهه رهڻ جي قابل ٿي وڃي، يعني جڏهن هو ماءُ جي رحم کان ٻاهر زندهه رهي سگهي. انهن فيصلن موجب، جنين جي زندهه رهڻ جي قابل ٿيڻ کان پوءِ به رياست جنين جي زندگيءَ کي ڳورهاري عورت جي زندگيءَ يا صحت تي ترجيح نه ٿي ڏئي سگهي. رازداريءَ جي حق تحت، ڊاڪٽرن کي ماءُ جي زندگي يا صحت جي تحفظ لاءِ پنهنجي طبي فيصلي ڪرڻ جي آزادي هجڻ گهرجي. جنهن ڏينهن عدالت ''رو بمقابله ويڊ'' جو فيصلو ڏنو، ساڳئي ڏينهن ''ڊو بمقابله بولٽن'' جو فيصلو پڻ ڏنو ويو. ٻئي فيصلي ۾ عدالت صحت جي مفهوم کي وسيع معنيٰ ۾ بيان ڪيو. عدالت موجب طبي فيصلو ڪرڻ وقت مريض جي ڀلائيءَ سان لاڳاپيل سمورن عنصرن کي نظر ۾ رکي سگهجي ٿو، جن ۾ جسماني، جذباتي، نفسياتي ۽ خانداني حالتون، گڏوگڏ عورت جي عمر پڻ شامل آهن. اهي سڀ عنصر صحت سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا ۽ ڊاڪٽر کي مناسب طبي فيصلو ڪرڻ لاءِ گهربل گنجائش فراهم ڪن ٿا.<ref>George J. Annas and Sherman Elias. "Legal and Ethical Issues in Obstetrical Practice". Chapter 54 in ''Obstetrics: Normal and Problem Pregnancies'', 6th edition. Eds. Steven G. Gabbe, et al. 2012 Saunders, an imprint of Elsevier. {{ISBN|978-1-4377-1935-2}}</ref>{{rp|1200–1201}} ==== ڪينسر ==== {{Update section|date=September 2022}} حمل دوران [[ڪينسر]] جي واقع ٿيڻ جي شرح 0.02 کان 1 سيڪڙو تائين ٻڌائي وئي آهي. ڪيترن ئي ڪيسن ۾ ماءُ کي ڪينسر هجڻ سبب سندس زندگي بچائڻ لاءِ، يا علاج دوران جنين کي ممڪن نقصان پهچڻ جي خدشي سبب، حمل ڪيرائڻ تي غور ڪيو ويندو آهي. اهو معاملو خاص طور تي [[رحم جي ڳچيءَ جو ڪينسر]] (cervical cancer) ۾ اهم آهي، جنهن جي سڀ کان عام قسم جو هڪ ڪيس هر 2,000 کان 13,000 حملن مان سامهون اچي ٿو. اهڙي ڪينسر ۾ علاج شروع ڪرڻ ۽ جنين جي زندگي برقرار رکڻ ڪڏهن ڪڏهن هڪٻئي سان مطابقت نٿا رکن، سواءِ انهن حالتن جي جن ۾ [[نيو ايڊجوانٽ ڪيموٿراپي]] (neoadjuvant chemotherapy) جو طريقو اختيار ڪيو وڃي. رحم جي ڳچيءَ جي ڪينسر جي تمام شروعاتي مرحلن، يعني مرحلي I ۽ IIa، ۾ [[ريڊيڪل هسٽيريڪٽومي]]، حوض واري حصي جي [[لمفي ڳنڍ|لمفي ڳنڍن]] کي جراحي طريقي سان ڪڍڻ، [[تابڪاريءَ ذريعي علاج]] يا انهن طريقن جي گڏيل استعمال سان علاج ڪري سگهجي ٿو. ڪينسر جي وڌيڪ اڳتي وڌيل مرحلن ۾ تابڪاريءَ ذريعي علاج ڪيو ويندو آهي. ڪيموٿراپي پڻ ساڳئي وقت استعمال ڪري سگهجي ٿي. حمل دوران [[ڇاتيءَ جي ڪينسر]] جي علاج ۾ پڻ جنين جي صحت ۽ حفاظت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. اهڙين حالتن ۾ عام طور تي [[لمپيڪٽومي]] جي ڀيٽ ۾ تبديل ٿيل [[ريڊيڪل ميسٽيڪٽومي]] کي ترجيح ڏني ويندي آهي، سواءِ ان حالت جي، جڏهن حمل پنهنجي آخري مرحلي ۾ هجي ۽ ٻار جي پيدائش کان پوءِ تابڪاريءَ جو علاج ڪرڻ ممڪن هجي.<ref name="Weisz">{{cite journal|vauthors=Weisz B, Schiff E, Lishner M|title=Cancer in pregnancy: maternal and fetal implications|journal=Human Reproduction Update|volume=7|issue=4|pages=384–393|year=2001|pmid=11476351|doi=10.1093/humupd/7.4.384|doi-access=free}}</ref> هڪڙي ڪيموٿراپي واري دوا جي استعمال سان جنين ۾ [[جنين جي پيدائشي خرابين جو سبب بڻجندڙ اثر|پيدائشي خرابين]] (teratogenic effects) جو خطرو 7.5 کان 17 سيڪڙو تائين اندازو لڳايو ويو آهي. هڪ کان وڌيڪ دوائن جي گڏيل استعمال سان اهو خطرو وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. 40 [[گري (ماپ جو ايڪو)|گري]] (Gy) کان وڌيڪ تابڪاريءَ جي مقدار سان علاج عام طور تي پاڻمرادو حمل ضايع ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. حمل جي پهرين ٽه ماهي دوران، خاص طور تي جنين جي واڌ ويجهه جي اٺين کان پندرهين هفتي تائين، تابڪاريءَ جي گهڻي گهٽ مقدار سان به [[ذهني معذوري]] يا [[مائڪروسيفالي]] (microcephaly)، يعني مٿي جي غيرمعمولي ننڍي هجڻ، جو خطرو پيدا ٿي سگهي ٿو. حمل جي انهيءَ يا ان کان پوءِ واري مرحلي ۾ تابڪاريءَ جي اثر سبب رحم اندر جنين جي واڌ ويجهه گهٽجي سگهي ٿي ۽ ٻار جو ڄمڻ وقت وزن گهٽ ٿي سگهي ٿو. 0.005 کان 0.025 گري کان وڌيڪ تابڪاريءَ جي مقدار سان واسطو [[ذهانت جي حاصل نسبت]] (IQ) ۾ مقدار جي لحاظ کان گهٽتائيءَ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Weisz"/> پيٽ کي تابڪاريءَ کان بچائيندڙ حفاظتي ڍڪ (abdominal shielding) استعمال ڪرڻ سان جنين تائين پهچندڙ تابڪاريءَ جي مقدار گهڻي حد تائين گهٽائي سگهجي ٿي. ان جي اثرائتي هجڻ جو دارومدار ان ڳالهه تي آهي ته تابڪاريءَ سان علاج هيٺ ايندڙ جسم جو حصو جنين کان ڪيترو پري آهي.<ref>{{cite journal|vauthors=Mayr NA, Wen BC, Saw CB|title=Radiation therapy during pregnancy|url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology-clinics-of-north-america_1998-06_25_2/page/301|journal=Obstetrics and Gynecology Clinics of North America|volume=25|issue=2|pages=301–321|date=June 1998|pmid=9629572|doi=10.1016/s0889-8545(05)70006-1}}</ref><ref name="pmid11237773">{{cite journal|vauthors=Fenig E, Mishaeli M, Kalish Y, Lishner M|title=Pregnancy and radiation|journal=Cancer Treatment Reviews|volume=27|issue=1|pages=1–7|date=February 2001|pmid=11237773|doi=10.1053/ctrv.2000.0193}}</ref> ٻار جي پيدائش جو عمل پاڻ به ڪينسر ۾ مبتلا ماءُ لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهي ٿو. لي ۽ سندس ساٿي محققن موجب، اندام نهانيءَ ذريعي ٻار ڄڻڻ دوران ڪينسر وارا خليا لمف ۽ رت جي نالين ۾ پکڙجي سگهن ٿا، رت وهڻ، رحم جي ڳچيءَ ۾ ڦاٽ پوڻ ۽ [[ايپيزيوٽومي]] واري هنڌ تي ڪينسر جي خلين جي منتقل ٿي لڳڻ جو خطرو پيدا ٿي سگهي ٿو. ٻئي پاسي، پيٽ ذريعي ٻار جي پيدائش ڪرائڻ سبب غيرجراحي علاج شروع ڪرڻ ۾ دير ٿي سگهي ٿي.<ref name="pmid19197101">{{cite journal|vauthors=Li WW, Yau TN, Leung CW, Pong WM, Chan MY|title=Large-cell neuroendocrine carcinoma of the uterine cervix complicating pregnancy|journal=Hong Kong Medical Journal = Xianggang Yi Xue Za Zhi|volume=15|issue=1|pages=69–72|date=February 2009|pmid=19197101}}</ref> === جنين جي صحت === [[پيدائشي بيماريون ۽ خرابيون]]، جيڪي [[پيدائش کان اڳ جا اسڪريننگ ٽيسٽ|پيدائش کان اڳ ٿيندڙ اسڪريننگ]] ذريعي معلوم ٿينديون آهن، ڪجهه عورتن کي حمل ڪيرائڻ جو فيصلو ڪرڻ تي آماده ڪري سگهن ٿيون.<ref name="bankole98"/> [[وقت کان اڳ ڄاول ٻارن جي صحت جا نتيجا|وقت کان اڳ ڄمندڙ ٻارن جي صحت]] بابت تحقيق موجب، حمل جي 29 هفتن کان اڳ ڄاول ٻارن ۾ ڊگهي عرصي تائين [[اعصابي ۽ نشونمائيءَ جون خرابيون]] پيدا ٿيڻ جو نمايان امڪان هوندو آهي. حمل جي مدت جيتري گهٽ هوندي، اهڙين خرابين جو امڪان اوترو وڌيڪ هوندو.<ref name="z309">{{cite journal|last1=Sarda|first1=Sujata P.|last2=Sarri|first2=Grammati|last3=Siffel|first3=Csaba|title=Global prevalence of long-term neurodevelopmental impairment following extremely preterm birth: a systematic literature review|journal=Journal of International Medical Research|volume=49|issue=7|date=2021|issn=0300-0605|pmid=34284680|pmc=8299900|doi=10.1177/03000605211028026|page=030006052110280}}</ref> آمريڪا ۾ حمل ڪيرائڻ بابت عوامي راءِ ۾ ان وقت تبديلي آئي، جڏهن ٽيليويزن جي مشهور شخصيت [[شيري فنڪبائن]] حمل جي پنجين مهيني دوران [[ٿاليڊومائيڊ]] نالي دوا جي اثر هيٺ آئي. اها دوا جنين ۾ پيدائشي خرابيون پيدا ڪرڻ واري (teratogenic) دوا آهي.{{citation needed|date=July 2026}} آمريڪا ۾ قانوني طور حمل ڪيرائڻ جي سهولت حاصل نه ٿيڻ سبب فنڪبائن سوئيڊن وئي.{{citation needed|date=July 2026}} 1962ع کان 1965ع دوران [[روبيلا]]، جنهن کي جرمن خسرو پڻ چيو ويندو آهي، جي وبا سبب 15,000 ٻار شديد پيدائشي خرابين سان پيدا ٿيا.{{citation needed|date=July 2026}} 1967ع ۾ [[آمريڪن ميڊيڪل ايسوسيئيشن]] عوامي طور حمل ڪيرائڻ بابت قانونن ۾ نرمي آڻڻ جي حمايت ڪئي.{{citation needed|date=July 2026}} 1965ع ۾ [[نيشنل اوپينين ريسرچ سينٽر]] جي هڪ سروي موجب، 73 سيڪڙو ماڻهن ماءُ جي زندگيءَ کي خطرو هجڻ جي صورت ۾، 57 سيڪڙو ماڻهن جنين ۾ پيدائشي خرابيون هجڻ جي صورت ۾، ۽ 59 سيڪڙو ماڻهن جنسي ڏاڍائي يا محرم رشتن ۾ جنسي تعلق جي نتيجي ۾ حمل ٺهڻ جي صورت ۾ حمل ڪيرائڻ جي حمايت ڪئي.{{sfn|Doan|2007|p=57}} == مذهب == {{Main|مذهب ۽ حمل ڪيرائڻ}} === عيسائيت === [[ڪيٿولڪ چرچ ۽ حمل ڪيرائڻ|ڪيٿولڪ چرچ]] ۾ تاريخي طور ان ڳالهه بابت اختلاف رهيا آهن ته حمل ڪيرائڻ کي [[حمل روڪڻ]]، زباني جنسي عمل يا مقعدي جنسي عمل جهڙن عملن جي ڀيٽ ۾ ڪيترو سنگين سمجهڻ گهرجي.<ref name="Noonan"/>{{rp|155–167}} [[ڪيٿولڪ چرچ]] اڻويهين صديءَ تائين حمل ڪيرائڻ جي منظم ۽ سخت مخالفت ڪرڻ شروع نه ڪئي هئي.<ref name="Management of Abortion, Chp 1"/><ref name="Georgian 2022"/> جيتوڻيڪ لڳ ڀڳ 100ع ۾ لکيل عيسائي مذهبي متن ''[[ديداڪي]]'' (Didache) ۾ حمل ڪيرائڻ کي گناهه قرار ڏنو ويو هو.<ref>{{cite web|date=9 September 2016|title=Didache|website=Legacy Icons|url=https://legacyicons.com/content/didache.pdf|access-date=16 May 2022|url-status=live|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108201133/https://legacyicons.com/content/didache.pdf}}</ref> ڪيترن ئي تاريخدانن جو خيال آهي ته اڻويهين صديءَ کان اڳ گهڻا ڪيٿولڪ ليکڪ حمل دوران جنين جي حرڪت محسوس ٿيڻ (quickening) يا جنين ۾ روح داخل ٿيڻ (ensoulment) کان اڳ حمل ختم ڪرڻ کي حمل ڪيرائڻ جي ساڳئي مذهبي درجي ۾ نه رکندا هئا.<ref>Joan Cadden, "Western medicine and natural philosophy", in Vern L. Bullough and James A. Brundage, eds., ''Handbook of Medieval Sexuality'', Garland, 1996, pp. 51–80.</ref><ref>Cyril C. Means Jr., "A historian's view", in Robert E. Hall, ed., ''Abortion in a Changing World'', vol. 1, Columbia University Press, 1970, pp. 16–24.</ref><ref>John M. Riddle, "Contraception and early abortion in the Middle Ages", in Vern L. Bullough and James A. Brundage, eds., ''Handbook of Medieval Sexuality'', Garland, 1996, pp. 261–277, {{ISBN|978-0-8153-1287-1}}.</ref> 1588ع ۾ [[پوپ سڪسٽس پنجون]] (1585ع–1590ع) پهريون پوپ هو، جنهن چرچ جي اهڙي پاليسي لاڳو ڪئي، جنهن تحت حمل جي ڪنهن به مرحلي ۾ حمل ڪيرائڻ کي انسان جي قتل جي برابر قرار ڏئي ان جي مذمت ڪئي وئي.<ref>{{cite web|author=Pope Sixtus V|year=1588|title=Effraenatam|via=The Embryo Project Encyclopedia|url=https://embryo.asu.edu/pages/effraenatam-1588-pope-sixtus-v|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526144925/https://embryo.asu.edu/pages/effraenatam-1588-pope-sixtus-v|archive-date=26 May 2021|access-date=26 May 2021}}</ref><ref name="Noonan">{{cite book|vauthors=Noonan JT|title=Contraception: A History of Its Treatment by the Catholic Theologians and Canonists|edition=2nd|publisher=Harvard University Press|year=1986}}</ref>{{rp|362–364}}<ref name="riddle2"/>{{rp|157–158}} 1591ع ۾ [[پوپ گريگوري چوڏهون]] سڪسٽس پنجين جي انهيءَ حڪم کي واپس ورتو.<ref>{{cite web|vauthors=Gershon L|date=13 February 2018|title=What a 16th-Century Abortion Ban Revealed|url=https://daily.jstor.org/what-a-16th-century-abortion-ban-revealed/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526144922/https://daily.jstor.org/what-a-16th-century-abortion-ban-revealed/|archive-date=26 May 2021|access-date=26 May 2021|website=JSTOR Daily}}</ref> 1917ع ۾ [[ڪينن قانون جي ضابطي، 1917ع]] جي نئين ترتيب دوران ''Apostolicae Sedis'' جي ضابطن کي وڌيڪ سخت ڪيو ويو. ان جو هڪ مقصد اهڙي ممڪن تشريح کي ختم ڪرڻ هو، جنهن موجب حمل ڪيرائيندڙ ماءُ کي چرچ مان خارج ڪرڻ واري سزا کان مستثنيٰ سمجهي سگهجي.<ref>{{cite web|title=Apostolicae Sedis Moderationi|website=New Advent|url=https://www.newadvent.org/cathen/01645a.htm|access-date=16 May 2022|url-status=live|archive-date=16 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516174009/https://www.newadvent.org/cathen/01645a.htm}}</ref> ''[[ڪيٿولڪ چرچ جو ڪيٽيچزم]]''، جيڪو چرچ جي تعليمات جو منظم مجموعو آهي، حمل ٺهڻ جي لمحي کان ئي ڄاڻي واڻي حمل ڪيرائڻ کي قتل جي برابر قرار ڏئي ٿو ۽ قانوني حمل ڪيرائڻ جي خاتمي جو مطالبو ڪري ٿو.<ref>{{cite web|date=1992|title=Catechism of the Catholic Church, chapter 2, article 5|url=https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s2c2a5.htm|website=Vatican|access-date=4 December 2019|archive-date=14 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514012545/https://www.vatican.va/archive/ccc_css/archive/catechism/p3s2c2a5.htm|url-status=live}}</ref> عيسائيت جا ڪجهه فرقا مخصوص حدن ۽ شرطن سان حمل ڪيرائڻ جي حق جي حمايت ڪن ٿا. انهن ۾ [[يونائيٽيڊ ميٿڊسٽ چرچ]]، [[ايپسڪوپل چرچ (آمريڪا)]]، [[آمريڪا جو ايوانجيليڪل لوٿرن چرچ]] ۽ [[پريسبائيٽيرين چرچ (آمريڪا)]] شامل آهن.<ref name="Masci 2020">{{cite web|last=Masci|first=David|title=Where major religious groups stand on abortion|website=Pew Research Center|date=2020-05-30|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/06/21/where-major-religious-groups-stand-on-abortion/|access-date=2023-01-22|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122160816/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/06/21/where-major-religious-groups-stand-on-abortion/|url-status=live}}</ref> 2014ع ۾ گٽماڪر انسٽيٽيوٽ پاران آمريڪا ۾ حمل ڪيرائيندڙ مريضن بابت ڪيل سروي موجب، انهن مان ڪيترين عورتن ڪنهن نه ڪنهن مذهبي وابستگيءَ جو اظهار ڪيو. انهن مان 24 سيڪڙو ڪيٿولڪ ۽ 30 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ هيون.<ref>{{cite report|url=https://www.guttmacher.org/report/characteristics-us-abortion-patients-2014|title=Characteristics of U.S. Abortion Patients in 2014 and Changes Since 2008|vauthors=Jerman J, Jones RK, Onda T|date=10 May 2016|publisher=Guttmacher|access-date=25 February 2021|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224085344/https://www.guttmacher.org/report/characteristics-us-abortion-patients-2014|url-status=live}}</ref> 1995ع جي هڪ سروي موجب، ڪيٿولڪ عورتن ۾ حمل ختم ڪرائڻ جو امڪان عام آباديءَ جي عورتن جيترو هو، جڏهن ته [[پروٽيسٽنٽ]] عورتن ۾ اهو امڪان گهٽ ۽ [[ايوانجيليڪل عيسائي]] عورتن ۾ سڀ کان گهٽ هو.<ref name="guttmacher"/><ref name="bankole98"/> [[پيو ريسرچ سينٽر]] جي 2019ع واري مطالعي موجب، آمريڪا ۾ اڪثر عيسائي فرقن سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو ماڻهن ''[[رو بمقابله ويڊ]]'' واري فيصلي کي رد ڪرڻ جي مخالفت ڪئي، جنهن آمريڪا ۾ حمل ڪيرائڻ کي قانوني تحفظ ڏنو هو. ان جي ابتڙ سفيد ايوانجيليڪل عيسائين ۾ اهو تناسب 35 سيڪڙو هو.<ref name="PewReseach2019">{{cite web|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/10/20/8-key-findings-about-catholics-and-abortion/|title=8 key findings about Catholics and abortion|first=Dahlia|last=Fahmy|date=20 October 2020|publisher=Pew Research Center|access-date=15 May 2022|archive-date=15 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220515173202/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2020/10/20/8-key-findings-about-catholics-and-abortion/|url-status=live}}</ref> === يهوديت === [[يهوديت ۽ حمل ڪيرائڻ|يهوديت]] جي ڪجهه مذهبي تشريحن موجب، جنين کي ان وقت تائين مڪمل انساني روح وارو وجود نه سمجهيو ويندو آهي، جيستائين اهو ماءُ جي جسم کان ٻاهر محفوظ نموني پيدا نه ٿئي، زندهه رهڻ جي قابل نه هجي ۽ پنهنجو پهريون ساهه نه کڻي.<ref>{{cite journal|vauthors=Schenker JG|date=June 2008|title=The beginning of human life: status of embryo. Perspectives in Halakha (Jewish Religious Law)|journal=Journal of Assisted Reproduction and Genetics|volume=25|issue=6|pages=271–276|doi=10.1007/s10815-008-9221-6|pmc=2582082|pmid=18551364}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=T7w2oAmohpEC|title=Biomedical Ethics and Jewish Law|vauthors=Rosner F|publisher=KTAV Publishing House|year=2001|isbn=978-0-88125-701-4|access-date=27 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230124173418/https://books.google.com/books?id=T7w2oAmohpEC|archive-date=24 January 2023|url-status=live|via=Google Books}}</ref><ref>{{cite web|date=23 January 2022|title=When Does Life Begin? A Jewish View|url=http://www.reclaimingjudaism.org/teachings/when-does-life-begin-jewish-view|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220803233439/http://www.reclaimingjudaism.org/teachings/when-does-life-begin-jewish-view|archive-date=3 August 2022|access-date=30 June 2022|website=Reclaiming Judaism|vauthors=Milgram G}}</ref> يهودي مذهبي قانون جي هڪ تشريح موجب، ماءُ جي رحم اندر موجود جنين کي مڪمل آزاد انساني زندگيءَ جي برابر قانوني حيثيت نه ڏني ويندي آهي. هن تشريح لاءِ [[خروج جو ڪتاب]] (Exodus 21:22–23) جو == پڻ ڏسو == * [[انساني حق]] * [[توليدي حق]] * [[عورتن جا حق]] * [[جسماني خودمختياري]] * [[عالمي صحت تنظيم]] * [[طبي اخلاقيات]] * [[رازداري جو حق]] * [[زندگيءَ جو حق]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion عالمي صحت تنظيم — اسقاطِ حمل بابت حقيقت نامو] * [https://www.routledge.com/A-Dictionary-of-Human-Rights-2nd-Edition/Robertson-Robertson/p/book/9781857432077 ڊيوڊ رابرٽسن جي ڪتاب جو ناشر وارو صفحو] * [https://www.law.cornell.edu/supremecourt/text/19-1392 آمريڪي سپريم ڪورٽ جو ڊابس فيصلو] * [https://www.irishstatutebook.ie/eli/2018/act/31/enacted/en/html آئرلينڊ جو 2018ع وارو قانون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Abortion_rights_movement اسقاطِ حمل جي حقن واري تحريڪ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:اسقاط حمل]] [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:عورتن جا حق]] [[زمرو:توليدي صحت]] [[زمرو:طبي اخلاقيات]] [[زمرو:آئيني قانون]] == حوالا == {{حوالا}} 15phw03o76sapq97jo61cpz74y39ocz 10 47660 425763 148287 2026-10-28T10:01:37Z Intisar Ali 8681 /* */ 425763 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vcard infobox-bridge-sd | child = {{If empty|{{{child|}}}|{{{embed|}}}}} | bodystyle = width:24em;max-width:100%;direction:rtl;text-align:right;background-color:#f8fafc;color:#1e293b;border:1px solid #b8c8db;border-right:3px solid #a6b8ce;border-bottom:4px solid #8ea4bf;border-radius:14px;border-collapse:separate;border-spacing:0;padding:5px;box-shadow:0 5px 12px rgba(15,23,42,0.18);font-size:92%;line-height:1.7; | abovestyle = background-color:#dbeafe;background-image:linear-gradient(135deg,#dbeafe,#ccfbf1);color:#153e61;text-align:center;font-size:145%;font-weight:bold;padding:0.8em 0.55em;border-top:1px solid #ffffff;border-bottom:4px solid #38bdf8;border-radius:10px 10px 4px 4px;box-shadow:inset 0 1px 0 #ffffff; | imagestyle = text-align:center;padding:0.65em 0.2em;background-color:#ffffff; | captionstyle = font-size:92%;line-height:1.6;color:#334155;padding:0.4em 0.25em; | headerstyle = text-align:center;font-size:110%;font-weight:bold;padding:0.5em 0.65em;border-radius:5px; | labelstyle = width:40%;text-align:right;vertical-align:top;background-color:#edf4fa;color:#17324d;padding:0.42em 0.6em;border-bottom:1px solid #dce6ef;font-weight:bold; | datastyle = text-align:right;vertical-align:top;background-color:#ffffff;padding:0.42em 0.65em;border-bottom:1px solid #e2e8f0;overflow-wrap:break-word; | above = <span class="fn org">{{If empty|{{{name|}}}|{{{bridge_name|}}}|{{{aqueduct_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</span>{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><span class="nickname"{{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang="{{{native_name_lang|}}}" xml:lang="{{{native_name_lang|}}}"|}} style="font-size:75%;font-weight:normal;">{{{native_name|}}}</span>|}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{If empty|{{{caption|}}}|{{{image_caption|}}}}} | label1 = [[جاگرافيائي بيهڪ جو نظام|جاگرافيائي بيهڪ]] | data1 = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:landmark}}|}} | label2 = [[Ordnance Survey National Grid|آرڊننس سروي گرڊ حوالو]] | data2 = {{#if:{{{os_grid_reference|}}}|<span class="plainlinksneverexpand">{{Gbmaprim|{{{os_grid_reference|}}}|{{{os_grid_reference|}}}}}</span>|}} | label3 = گذرندڙ رستا يا خدمتون | data3 = {{{carries|}}} | label4 = جنهن کي پار ڪري ٿي | data4 = {{{crosses|}}} | label5 = هنڌ | data5 = {{If empty|{{{locale|}}}|{{{location|}}}}} | class5 = label | label6 = سرڪاري نالو | data6 = {{{official_name|}}} | class6 = nickname | label7 = ٻيو نالو | data7 = {{If empty|{{{other_name|}}}|{{{also_known_as|}}}}} | class7 = nickname | label8 = نالي جي نسبت | data8 = {{{named_for|}}} | label9 = مالڪ | data9 = {{{owner|}}} | label10 = سنڀاليندڙ | data10 = {{If empty|{{{maint|}}}|{{{maintained|}}}}} | label11 = ورثي جي حيثيت | data11 = {{{heritage|}}} | class11 = category | label12 = {{#if:{{{id_type|}}}|{{{id_type|}}}|سڃاڻپ نمبر}} | data12 = {{{id|}}} | label13 = ويب سائيٽ | data13 = {{{website|}}} | label14 = {{#if:{{{preceded|}}}|ان کان اڳ واري پل|وهڪري جي مٿئين پاسي ايندڙ پل}} | data14 = {{If empty|{{{preceded|}}}|{{{upstream|}}}}} | label15 = {{#if:{{{followed|}}}|ان کان پوءِ واري پل|وهڪري جي هيٺئين پاسي ايندڙ پل}} | data15 = {{If empty|{{{followed|}}}|{{{downstream|}}}}} | header16 = {{#if:{{{design|}}}{{{material|}}}{{{material1|}}}{{{material2|}}}{{{length|}}}{{{width|}}}{{{height|}}}{{{depth|}}}{{{traversable|}}}{{{passable|}}}{{{towpath|}}}{{{mainspan|}}}{{{number_spans|}}}{{{spans|}}}{{{piers_in_water|}}}{{{pierswater|}}}{{{load|}}}{{{clearance_above|}}}{{{clearance|}}}{{{clearance_below|}}}{{{below|}}}{{{lanes|}}}{{{life|}}}|اڏاوتي ۽ فني تفصيل|}} | rowcellstyle16 = background-color:#0f766e;color:#ffffff;border-top:1px solid #5eead4;border-bottom:3px solid #115e59; | label17 = ڊزائين | data17 = {{{design|}}} | class17 = category | label18 = تعميراتي مواد | data18 = {{{material|}}} | class18 = category | label19 = اڏاوت جو مواد | data19 = {{{material1|}}} | label20 = ٿنڀن جي اڏاوت | data20 = {{{material2|}}} | label21 = ڪل ڊيگهه | data21 = {{{length|}}} | label22 = ويڪر | data22 = {{{width|}}} | label23 = اوچائي | data23 = {{{height|}}} | label24 = پاڻيءَ جي اونهيائي | data24 = {{{depth|}}} | label25 = لنگهڻ جي سهولت | data25 = {{If empty|{{{traversable|}}}|{{{passable|}}}}} | label26 = [[Towpath|ڇڪڻ لاءِ ڪناري وارا رستا]] | data26 = {{{towpath|}}} | label27 = مکيه وٿيءَ جي ڊيگهه | data27 = {{{mainspan|}}} | label28 = وٿين جو انگ | data28 = {{If empty|{{{number_spans|}}}|{{{spans|}}}}} | label29 = پاڻيءَ اندر ٿنڀن جو انگ | data29 = {{If empty|{{{piers_in_water|}}}|{{{pierswater|}}}}} | label30 = بار کڻڻ جي حد | data30 = {{{load|}}} | label31 = [[Structure gauge|پل مٿان خالي اوچائي]] | data31 = {{If empty|{{{clearance_above|}}}|{{{clearance|}}}}} | label32 = [[Air draft|پل هيٺان خالي اوچائي]] | data32 = {{If empty|{{{clearance_below|}}}|{{{below|}}}}} | label33 = ٽريفڪ لينن جو انگ | data33 = {{{lanes|}}} | label34 = خدمت جي مدت | data34 = {{{life|}}} | header35 = {{#if:{{{num_track|}}}{{{notrack|}}}{{{track_gauge|}}}{{{gauge|}}}{{{structure_gauge|}}}{{{electrification|}}}|ريلوي جا تفصيل|}} | rowcellstyle35 = background-color:#6d28d9;color:#ffffff;border-top:1px solid #c4b5fd;border-bottom:3px solid #4c1d95; | label36 = [[Track (rail transport)|ريلوي پٽڙين جو انگ]] | data36 = {{If empty|{{{num_track|}}}|{{{notrack|}}}}} | label37 = [[Track gauge|پٽڙيءَ جي ويڪر]] | data37 = {{If empty|{{{track_gauge|}}}|{{{gauge|}}}}} | label38 = [[Structure gauge|اڏاوتي گيج]] | data38 = {{{structure_gauge|}}} | label39 = [[Railway electrification system|بجليءَ تي هلڻ جو نظام]] | data39 = {{{electrification|}}} | header40 = {{#if:{{{architect|}}}{{{designer|}}}{{{winner|}}}{{{contracted_designer|}}}{{{engineering|}}}{{{builder|}}}{{{fabricator|}}}{{{begin|}}}{{{complete|}}}{{{cost|}}}{{{dedicated|}}}{{{inaugurated|}}}{{{opening|}}}{{{open|}}}{{{opened|}}}{{{rebuilt|}}}{{{collapsed|}}}{{{closed|}}}{{{replaces|}}}{{{replaced_by|}}}|تاريخ ۽ تعمير|}} | rowcellstyle40 = background-color:#9a3412;color:#ffffff;border-top:1px solid #fdba74;border-bottom:3px solid #7c2d12; | label41 = معمار | data41 = {{{architect|}}} | label42 = ڊزائين ٺاهيندڙ | data42 = {{{designer|}}} | label43 = معاهدي تحت مکيه ڊزائينر | data43 = {{{contracted_designer|}}} | label44 = مقابلي ۾ چونڊيل ڊزائين | data44 = {{{winner|}}} | label45 = انجنيئرنگ ڊزائين ٺاهيندڙ | data45 = {{{engineering|}}} | label46 = تعمير ڪندڙ | data46 = {{{builder|}}} | label47 = اڏاوتي حصا تيار ڪندڙ | data47 = {{{fabricator|}}} | label48 = تعمير جي شروعات | data48 = {{{begin|}}} | label49 = تعمير جي تڪميل | data49 = {{{complete|}}} | label50 = تعميراتي لاڳت | data50 = {{{cost|}}} | label51 = {{#if:{{{dedicated|}}}|منسوب ڪرڻ جي تاريخ|رسمي افتتاح}} | data51 = {{If empty|{{{dedicated|}}}|{{{inaugurated|}}}}} | label52 = {{#if:{{{opening|}}}|کولڻ جي تاريخ|آمدرفت لاءِ کوليو ويو}} | data52 = {{If empty|{{{opening|}}}|{{{open|}}}|{{{opened|}}}}} | label53 = ٻيهر تعمير | data53 = {{{rebuilt|}}} | label54 = ڊهڻ جي تاريخ | data54 = {{{collapsed|}}} | label55 = بند ٿيڻ جي تاريخ | data55 = {{{closed|}}} | label56 = جنهن جي جاءِ ورتائين | data56 = {{{replaces|}}} | label57 = جنهن هن جي جاءِ ورتي | data57 = {{{replaced_by|}}} | header58 = {{#if:{{{traffic|}}}{{{toll|}}}|ٽريفڪ ۽ محصول|}} | rowcellstyle58 = background-color:#166534;color:#ffffff;border-top:1px solid #86efac;border-bottom:3px solid #14532d; | label59 = [[Annual average daily traffic|روزاني ٽريفڪ]] | data59 = {{{traffic|}}} | label60 = گذرڻ جو محصول | data60 = {{{toll|}}} | header61 = {{{extra|}}} | rowcellstyle61 = background-color:#475569;color:#ffffff;border-top:1px solid #cbd5e1;border-bottom:3px solid #334155; | data62 = {{#if:{{{map_type|}}}|{{Location map|{{{map_type|}}}| coordinates = {{{coordinates|}}}| float = center| border = infobox| label = {{If empty|{{{map_dot_label|}}}|{{{name|}}}|{{{bridge_name|}}}|{{{aqueduct_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}| mark = {{{map_dot_mark|}}}| relief = {{Yesno|{{{map_relief|1}}}|yes=1|no=}}| width = {{If empty|{{{map_size|}}}|{{{map_width|}}}}}| caption = {{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption|}}}|مقام: {{#invoke:Location map|data|{{{map_type|}}}|name}}}} }}|{{#if:{{{map_image|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map_image|}}}|size={{If empty|{{{map_size|}}}|{{{map_width|}}}}}|upright={{{map_upright|1}}}|alt={{{map_alt|}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div style="font-size:92%;line-height:1.6;padding-top:0.4em;">{{{map_caption|}}}</div>|}}|}}}} | rowcellstyle62 = text-align:center;background-color:#eff6ff;padding:0.65em 0.25em; | header63 = {{#if:{{{references|}}}|حوالا|}} | rowcellstyle63 = background-color:#1d4ed8;color:#ffffff;border-top:1px solid #93c5fd;border-bottom:3px solid #1e3a8a; | data64 = {{{references|}}} | rowcellstyle64 = font-size:92%;line-height:1.65; }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{Main other|[[زمرو:اڻڄاتل پيراميٽرن سان پل جو معلومات خانو استعمال ڪندڙ صفحا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=پل جي معلومات خاني ۾ اڻڄاتل پيراميٽر «_VALUE_» استعمال ٿيل آهي.|ignoreblank=y|also_known_as|alt|aqueduct_name|architect|begin|below|bridge_name|builder|caption|carries|child|clearance|clearance_above|clearance_below|closed|collapsed|complete|contracted_designer|coordinates|cost|crosses|dedicated|depth|design|designer|downstream|electrification|embed|engineering|extra|fabricator|followed|gauge|height|heritage|id|id_type|image|image_caption|image_size|image_upright|inaugurated|lanes|length|life|load|locale|location|mainspan|maint|maintained|map_alt|map_caption|map_dot_label|map_dot_mark|map_image|map_relief|map_size|map_type|map_upright|map_width|material|material1|material2|name|named_for|native_name|native_name_lang|notrack|num_track|number_spans|official_name|open|opened|opening|os_grid_reference|other_name|owner|passable|piers_in_water|pierswater|preceded|rebuilt|references|replaced_by|replaces|spans|structure_gauge|toll|towpath|track_gauge|traffic|traversable|upstream|website|width|winner}}{{Main other| {{#if:{{{clearance|}}}|[[زمرو:پل جي معلومات خاني ۾ clearance استعمال ڪندڙ مضمون]]|}} {{#if:{{{extra|}}}|[[زمرو:پل جي معلومات خاني ۾ extra استعمال ڪندڙ صفحا]]|}} }}<noinclude>{{Documentation}}<!-- هن سانچي جا زمرا /doc ذيلي صفحي تي شامل ڪريو. --></noinclude> 35lj5835akvt06vaqgwtfta722qdpah 0 48549 425753 146714 2026-10-28T05:48:07Z Xqbot 776 Fixing double redirect from [[راجستان]] to [[راجسٿان]] 425753 wikitext text/x-wiki #چوريو [[راجسٿان]] hi2b9u2vpx3bjmyikwqch7a0k50i6va 0 49732 425706 295109 2026-10-27T20:14:41Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 425706 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالو== ==جاگرافي== ==تاريخ== ==آبادي== ==صحت جي سار سنڀار== ==تعليم== ==معيشت== ==ٽرانسپورٽ== ==ثقافت== ==راند== ==وڌيڪ ڏسو== {{افغانستان جا صوبا}} ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:اسلامي جهموريا افغانستان جا صوبا]] hqmu27zc6xd4uoy3g6ptwsj60qvblam 425710 425706 2026-10-27T22:27:50Z Intisar Ali 8681 425710 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ({{langx|pal|𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩|translit=badaxš}}) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>[https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== ==تاريخ== ==آبادي== ==صحت جي سار سنڀار== ==تعليم== ==معيشت== ==ٽرانسپورٽ== ==ثقافت== ==راند== ==وڌيڪ ڏسو== {{افغانستان جا صوبا}} ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:اسلامي جهموريا افغانستان جا صوبا]] 98nmhqc6ejlr2oz9uwhstmdh8xzem8h 425711 425710 2026-10-27T22:28:37Z Intisar Ali 8681 425711 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' (𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>[https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== ==تاريخ== ==آبادي== ==صحت جي سار سنڀار== ==تعليم== ==معيشت== ==ٽرانسپورٽ== ==ثقافت== ==راند== ==وڌيڪ ڏسو== {{افغانستان جا صوبا}} ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:اسلامي جهموريا افغانستان جا صوبا]] ec5g7dbi536iga7kcvth2ayvfv8z5m3 425712 425711 2026-10-27T22:29:28Z Intisar Ali 8681 425712 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>[https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== ==تاريخ== ==آبادي== ==صحت جي سار سنڀار== ==تعليم== ==معيشت== ==ٽرانسپورٽ== ==ثقافت== ==راند== ==وڌيڪ ڏسو== {{افغانستان جا صوبا}} ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:اسلامي جهموريا افغانستان جا صوبا]] 75so70inysq3xl7kue0e1l1pvvmewvh 425713 425712 2026-10-27T22:29:52Z Intisar Ali 8681 425713 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>[https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==تاريخ== ==آبادي== ==صحت جي سار سنڀار== ==تعليم== ==معيشت== ==ٽرانسپورٽ== ==ثقافت== ==راند== ==وڌيڪ ڏسو== {{افغانستان جا صوبا}} ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:اسلامي جهموريا افغانستان جا صوبا]] l07zr4gdfvrns7fvfjbi9kjvvp3a2p3 425714 425713 2026-10-27T22:32:01Z Intisar Ali 8681 425714 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>[https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>[https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>[https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:اسلامي جهموريا افغانستان جا صوبا]] r51x23w1ygkdmmn1ctieeowk9ipli0a 425715 425714 2026-10-27T22:33:05Z Intisar Ali 8681 425715 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>[https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>[https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>[https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>[https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>[https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:اسلامي جهموريا افغانستان جا صوبا]] 7lu9ojwjg6wdpefqars179ssboqj5ls 425717 425715 2026-10-27T22:35:20Z Intisar Ali 8681 425717 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>[https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>[https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>[https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>[https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>[https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>[https://reliefweb.int/report/afghanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>[https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>[https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>[https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>[https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:اسلامي جهموريا افغانستان جا صوبا]] 8nwnuxje5tsjalqj76vul06rom2bxj0 425718 425717 2026-10-27T22:38:49Z Intisar Ali 8681 /* آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو */ 425718 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>[https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>[https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>[https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>[https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>[https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>[https://reliefweb.int/report/afghanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>[https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>[https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>[https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>[https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي.<ref name="cimicweb.org"/> باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:اسلامي جهموريا افغانستان جا صوبا]] eggpjlw0ysedbt9ia7n1m7xsyfnsy4z 425719 425718 2026-10-27T22:40:44Z Intisar Ali 8681 425719 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>[https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>[https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>[https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>[https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>[https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>[https://reliefweb.int/report/afghanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>[https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>[https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>[https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>[https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي.<ref name="cimicweb.org"/> باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:اسلامي جهموريا افغانستان جا صوبا]] of8axllvlyk67xibkkxyijhom08jv0y 425720 425719 2026-10-27T22:43:17Z Intisar Ali 8681 425720 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>[https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>[https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>[https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>[https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>[https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>[https://reliefweb.int/report/afghanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>[https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>[https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>[https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>[https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي.<ref name="cimicweb.org"/> باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وضاحتي نوٽ== {{notelist}} ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:اسلامي جهموريا افغانستان جا صوبا]] l67dx4fp8btqk4rw57jy06e79igv3yh 425721 425720 2026-10-27T22:43:45Z Intisar Ali 8681 425721 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>[https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>[https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>[https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>[https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>[https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>[https://reliefweb.int/report/afghanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>[https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>[https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>[https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>[https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي.<ref name="cimicweb.org"/> باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وضاحتي نوٽ== {{notelist}} ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] flast9sv17fq2y0m74g1lsv8388y944 425722 425721 2026-10-27T22:46:37Z Intisar Ali 8681 425722 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>[https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>[https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>[https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>[https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>[https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref> رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>[https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>[https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>[https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>[https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي.<ref name="cimicweb.org"/> باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وضاحتي نوٽ== {{notelist}} ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] 4cx7ls50byljhn6b0712qisall8cwwf 425723 425722 2026-10-27T22:48:16Z Intisar Ali 8681 425723 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>[https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>[https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>[https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>[https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>[https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref> [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>[https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>[https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>[https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>[https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي.<ref name="cimicweb.org"/> باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وضاحتي نوٽ== {{notelist}} ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] pijad2ctboxt4sg4m4auugq0wl4w7x6 425724 425723 2026-10-27T22:48:41Z Intisar Ali 8681 425724 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>[https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>[https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>[https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>[https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>[https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref> [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>[https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>[https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>[https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>[https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي.<ref name="cimicweb.org"/> باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] 5gt3w2q70vw2opqs9gh48eyq46ytu81 425725 425724 2026-10-27T22:49:31Z Intisar Ali 8681 425725 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>[https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>[https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>[https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>[https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>[https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>[https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>[https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>[https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>[https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي.<ref name="cimicweb.org"/> باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] 9avxb4jvp93pck7bixfwggvabkqfkdp 425726 425725 2026-10-27T22:53:03Z Intisar Ali 8681 425726 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>[https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>[https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>[https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>[https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>[https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي.<ref name="cimicweb.org"/> باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] lklpzf4kx67tbmr99jp0q7oiawhdq34 425727 425726 2026-10-27T22:54:17Z Intisar Ali 8681 425727 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>[https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>[https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>[https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>[https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>[https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] 5p6ooxbm8k0gkdvybhgq6fa7fugbftc 425728 425727 2026-10-27T22:55:41Z Intisar Ali 8681 /* سوويت حملي کانپوءِ جو دور */ 425728 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>[https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>[https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>[https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>[https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] kk21n499aozo184wbamou99yonew02w 425729 425728 2026-10-27T22:57:07Z Intisar Ali 8681 425729 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>[https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>[https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>[https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] awqyvcg3icuypqwopxgmmk1xl5w3et9 425730 425729 2026-10-27T22:58:49Z Intisar Ali 8681 425730 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>[https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>[https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] cvem4ppwuia0z5f0sazslavyoljt0ql 425731 425730 2026-10-27T23:00:26Z Intisar Ali 8681 425731 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">[https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/]</ref><ref name="brit">[https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>[https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] 6k8e023378baoapgtqfm3wob3gca0iw 425732 425731 2026-10-27T23:02:57Z Intisar Ali 8681 /* قديم دور */ 425732 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>[https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>[https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] 89koq0j6nz3ab0eri4yvey6klo29ndl 425733 425732 2026-10-27T23:04:20Z Intisar Ali 8681 425733 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي<ref name="NSIA"/> ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] i37qqafz08j2my04krnvddvughh98vs 425734 425733 2026-10-27T23:06:45Z Intisar Ali 8681 425734 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>[https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>[https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] ok5my72vjij7249j4w7mjdv14uucmiw 425735 425734 2026-10-27T23:08:58Z Intisar Ali 8681 425735 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>8.00 آهي ايم ميڊيا، بدخشان [https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>ٽائيم ايس سي اي. ڪام [https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi">[https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] 1gxoadkwjnnrwiju09efjyyjaloqp00 425736 425735 2026-10-27T23:10:23Z Intisar Ali 8681 425736 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>8.00 آهي ايم ميڊيا، بدخشان [https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>ٽائيم ايس سي اي. ڪام [https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi"> ايڪو آء. نيٽ-بدخشان [https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن.<ref name="NSIA" /> آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] 5qpxucstfwveqez82tdugeyy5mg4pru 425737 425736 2026-10-27T23:11:04Z Intisar Ali 8681 425737 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>8.00 آهي ايم ميڊيا، بدخشان [https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>ٽائيم ايس سي اي. ڪام [https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi"> ايڪو آء. نيٽ-بدخشان [https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن. آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>[https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] 97o9n0a0zj3p1l0gwdztvsssl55m33v 425738 425737 2026-10-27T23:12:02Z Intisar Ali 8681 425738 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>8.00 آهي ايم ميڊيا، بدخشان [https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>ٽائيم ايس سي اي. ڪام [https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi"> ايڪو آء. نيٽ-بدخشان [https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن. آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>فوڪ ويز ميڊيا [https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] 1ik89b3djrhp0v1n240k24cnq31id84 425739 425738 2026-10-27T23:13:33Z Intisar Ali 8681 425739 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>8.00 آهي ايم ميڊيا، بدخشان [https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>ٽائيم ايس سي اي. ڪام [https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi"> ايڪو آء. نيٽ-بدخشان [https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن. آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>فوڪ ويز ميڊيا [https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>باختر نيوز [https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>الجزيره.ڪام [https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>[https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>[https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>[https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] ezoitjt90y826iru5o6alp1bn6e8qhf 425740 425739 2026-10-27T23:16:19Z Intisar Ali 8681 425740 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>8.00 آهي ايم ميڊيا، بدخشان [https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>ٽائيم ايس سي اي. ڪام [https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi"> ايڪو آء. نيٽ-بدخشان [https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن. آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>فوڪ ويز ميڊيا [https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>باختر نيوز [https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>الجزيره.ڪام [https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>تورفان [https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>جيئا ايجوڪيشن [https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>آء آء ايس.ايڪ. يو ڪي [https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>[https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>[https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] 1qhgsk0v41l1n14xukv173nju3z1f4t 425741 425740 2026-10-27T23:17:58Z Intisar Ali 8681 425741 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>8.00 آهي ايم ميڊيا، بدخشان [https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>ٽائيم ايس سي اي. ڪام [https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi"> ايڪو آء. نيٽ-بدخشان [https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن. آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>فوڪ ويز ميڊيا [https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>باختر نيوز [https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>الجزيره.ڪام [https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>تورفان [https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>جيئا ايجوڪيشن [https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>آء آء ايس.ايڪ. يو ڪي [https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>8.00 اي ايم ميڊيا، بدخشان صوبي ۾ ميڊيا جو بحران [https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>ايس ڊبليو اين، ڪلچرل فيسٽيول [https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>[https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] 2wngs3sks2ng5y7c61m1291d6a7yzcj 425742 425741 2026-10-27T23:19:25Z Intisar Ali 8681 425742 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>8.00 آهي ايم ميڊيا، بدخشان [https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>ٽائيم ايس سي اي. ڪام [https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi"> ايڪو آء. نيٽ-بدخشان [https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن. آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>فوڪ ويز ميڊيا [https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>باختر نيوز [https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>الجزيره.ڪام [https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>تورفان [https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>جيئا ايجوڪيشن [https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>آء آء ايس.ايڪ. يو ڪي [https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>8.00 اي ايم ميڊيا، بدخشان صوبي ۾ ميڊيا جو بحران [https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>ايس ڊبليو اين، ڪلچرل فيسٽيول [https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>ايٽ اياہف- بدخشان [https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>باختر نيوز، ڪلچرل ٽوئرزم [https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref>[https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>[https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] 4eh7ctvrochv6un2u9cov29slw9scms 425743 425742 2026-10-27T23:20:52Z Intisar Ali 8681 425743 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>8.00 آهي ايم ميڊيا، بدخشان [https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>ٽائيم ايس سي اي. ڪام [https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi"> ايڪو آء. نيٽ-بدخشان [https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن. آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>فوڪ ويز ميڊيا [https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>باختر نيوز [https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>الجزيره.ڪام [https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>تورفان [https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>جيئا ايجوڪيشن [https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>آء آء ايس.ايڪ. يو ڪي [https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>8.00 اي ايم ميڊيا، بدخشان صوبي ۾ ميڊيا جو بحران [https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>ايس ڊبليو اين، ڪلچرل فيسٽيول [https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>ايٽ اياہف- بدخشان [https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>باختر نيوز، ڪلچرل ٽوئرزم [https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref> پاجھووڪ. ڪام [https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>[https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>اي سي بي پوسٽ [https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] jpp75trdm32u8og6fbhow2zo478ukmd 425744 425743 2026-10-27T23:22:03Z Intisar Ali 8681 425744 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>8.00 آهي ايم ميڊيا، بدخشان [https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>ٽائيم ايس سي اي. ڪام [https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi"> ايڪو آء. نيٽ-بدخشان [https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن. آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>فوڪ ويز ميڊيا [https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>باختر نيوز [https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>الجزيره.ڪام [https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>تورفان [https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>جيئا ايجوڪيشن [https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>آء آء ايس.ايڪ. يو ڪي [https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>8.00 اي ايم ميڊيا، بدخشان صوبي ۾ ميڊيا جو بحران [https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>ايس ڊبليو اين، ڪلچرل فيسٽيول [https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>ايٽ اياہف- بدخشان [https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>باختر نيوز، ڪلچرل ٽوئرزم [https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref> پاجھووڪ. ڪام [https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>پاجھووڪ. ڪام تخار آئوٽ پلي [https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>اي سي بي پوسٽ [https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] gpft5mzih5yz4adsgmugb9mvxua81xz 425745 425744 2026-10-27T23:23:13Z Intisar Ali 8681 425745 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>8.00 آهي ايم ميڊيا، بدخشان [https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>ٽائيم ايس سي اي. ڪام [https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi"> ايڪو آء. نيٽ-بدخشان [https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن. آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>فوڪ ويز ميڊيا [https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>باختر نيوز [https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>الجزيره.ڪام [https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>[https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „ Commercialization and related economic forces, including communist central planning, led to the disastrous choice of abandoning food growing to expand cotton farming. More positive was a sharp increase, especially in the 20th century, in cultivation of fruits, especially grapes, melons, mulberries, peaches, apricots, and apples (locally in the northwest). The melons are deservedly famous.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>تورفان [https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>جيئا ايجوڪيشن [https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>آء آء ايس.ايڪ. يو ڪي [https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>8.00 اي ايم ميڊيا، بدخشان صوبي ۾ ميڊيا جو بحران [https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>ايس ڊبليو اين، ڪلچرل فيسٽيول [https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>ايٽ اياہف- بدخشان [https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>باختر نيوز، ڪلچرل ٽوئرزم [https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref> پاجھووڪ. ڪام [https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>پاجھووڪ. ڪام تخار آئوٽ پلي [https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>اي سي بي پوسٽ [https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} <references group="lower-alpha"/> {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] 1sxnp01mut0qtopeaw470x9zixtmc79 425746 425745 2026-10-27T23:30:07Z Intisar Ali 8681 /* کاڌا */ 425746 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي.<ref name="diplomat" /> طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>8.00 آهي ايم ميڊيا، بدخشان [https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>ٽائيم ايس سي اي. ڪام [https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi"> ايڪو آء. نيٽ-بدخشان [https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن. آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>فوڪ ويز ميڊيا [https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>باختر نيوز [https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>الجزيره.ڪام [https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>برل.ڪام ڊسپلي بڪ [https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „تجارتي بڻجڻ جي عمل ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي قوتن، جن ۾ ڪميونسٽ مرڪزي منصوبابندي پڻ شامل هئي، اهڙي هاڃيڪار فيصلي کي جنم ڏنو، جنهن تحت خوراڪي فصلن جي پوک ڇڏي ڪپهه جي پوک کي وڌايو ويو. ان جي ڀيٽ ۾ هڪ مثبت تبديلي ميون جي پوک ۾ نمايان واڌ هئي، خاص ڪري ويهين صديءَ ۾. انهن ميون ۾ خاص طور انگور، گدرا، شهتوت، آڙو، زردالو ۽ صوف شامل هئا؛ صوفن جي پوک مقامي طور اتر اولهه واري حصي ۾ ٿيندي هئي. گدرن جي شهرت بجا آهي.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>تورفان [https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>جيئا ايجوڪيشن [https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>آء آء ايس.ايڪ. يو ڪي [https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>8.00 اي ايم ميڊيا، بدخشان صوبي ۾ ميڊيا جو بحران [https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>ايس ڊبليو اين، ڪلچرل فيسٽيول [https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>ايٽ اياہف- بدخشان [https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>باختر نيوز، ڪلچرل ٽوئرزم [https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref> پاجھووڪ. ڪام [https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>پاجھووڪ. ڪام تخار آئوٽ پلي [https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>اي سي بي پوسٽ [https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} <references group="lower-alpha"/> {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] q78s6dn37amzn46s8xn3k9pbegnb5qp 425747 425746 2026-10-27T23:31:20Z Intisar Ali 8681 425747 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat">[https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي. طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>8.00 آهي ايم ميڊيا، بدخشان [https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>ٽائيم ايس سي اي. ڪام [https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi"> ايڪو آء. نيٽ-بدخشان [https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن. آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>فوڪ ويز ميڊيا [https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>باختر نيوز [https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>الجزيره.ڪام [https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>برل.ڪام ڊسپلي بڪ [https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „تجارتي بڻجڻ جي عمل ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي قوتن، جن ۾ ڪميونسٽ مرڪزي منصوبابندي پڻ شامل هئي، اهڙي هاڃيڪار فيصلي کي جنم ڏنو، جنهن تحت خوراڪي فصلن جي پوک ڇڏي ڪپهه جي پوک کي وڌايو ويو. ان جي ڀيٽ ۾ هڪ مثبت تبديلي ميون جي پوک ۾ نمايان واڌ هئي، خاص ڪري ويهين صديءَ ۾. انهن ميون ۾ خاص طور انگور، گدرا، شهتوت، آڙو، زردالو ۽ صوف شامل هئا؛ صوفن جي پوک مقامي طور اتر اولهه واري حصي ۾ ٿيندي هئي. گدرن جي شهرت بجا آهي.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>تورفان [https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>جيئا ايجوڪيشن [https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>آء آء ايس.ايڪ. يو ڪي [https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>8.00 اي ايم ميڊيا، بدخشان صوبي ۾ ميڊيا جو بحران [https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>ايس ڊبليو اين، ڪلچرل فيسٽيول [https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>ايٽ اياہف- بدخشان [https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>باختر نيوز، ڪلچرل ٽوئرزم [https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref> پاجھووڪ. ڪام [https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>پاجھووڪ. ڪام تخار آئوٽ پلي [https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>اي سي بي پوسٽ [https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} <references group="lower-alpha"/> {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] rnvpauntyx663e0rp8kerxazue9nate 425748 425747 2026-10-27T23:32:22Z Intisar Ali 8681 425748 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news|url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan|publisher=India Narrative|date=2021-10-27|accessdate=2021-12-19|archive-date=20 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html|url-status=dead|archivedate=2021-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/|title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer?|first=Nilly|last=Kohzad|publisher=The Diplomat|date=2021-12-15|accessdate=2021-12-19}}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat"> ميگزين. دي ڊپلوميٽ. ڪام [https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي. طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>8.00 آهي ايم ميڊيا، بدخشان [https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>ٽائيم ايس سي اي. ڪام [https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi"> ايڪو آء. نيٽ-بدخشان [https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن. آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>فوڪ ويز ميڊيا [https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>باختر نيوز [https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>الجزيره.ڪام [https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>برل.ڪام ڊسپلي بڪ [https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „تجارتي بڻجڻ جي عمل ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي قوتن، جن ۾ ڪميونسٽ مرڪزي منصوبابندي پڻ شامل هئي، اهڙي هاڃيڪار فيصلي کي جنم ڏنو، جنهن تحت خوراڪي فصلن جي پوک ڇڏي ڪپهه جي پوک کي وڌايو ويو. ان جي ڀيٽ ۾ هڪ مثبت تبديلي ميون جي پوک ۾ نمايان واڌ هئي، خاص ڪري ويهين صديءَ ۾. انهن ميون ۾ خاص طور انگور، گدرا، شهتوت، آڙو، زردالو ۽ صوف شامل هئا؛ صوفن جي پوک مقامي طور اتر اولهه واري حصي ۾ ٿيندي هئي. گدرن جي شهرت بجا آهي.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>تورفان [https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>جيئا ايجوڪيشن [https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>آء آء ايس.ايڪ. يو ڪي [https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>8.00 اي ايم ميڊيا، بدخشان صوبي ۾ ميڊيا جو بحران [https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>ايس ڊبليو اين، ڪلچرل فيسٽيول [https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>ايٽ اياہف- بدخشان [https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>باختر نيوز، ڪلچرل ٽوئرزم [https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref> پاجھووڪ. ڪام [https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>پاجھووڪ. ڪام تخار آئوٽ پلي [https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>اي سي بي پوسٽ [https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} <references group="lower-alpha"/> {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] 3p60gn2rty5ng9pq8kb31aprs8r4wrk 425749 425748 2026-10-27T23:34:28Z Intisar Ali 8681 /* */ 425749 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news |title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan |url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html |work=India Narrative |date=2021-10-27 |access-date=2021-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html |archive-date=2021-12-20 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite news |last=Kohzad |first=Nilly |title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer? |url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/ |work=The Diplomat |date=2021-12-15 |access-date=2021-12-19 }}</ref> ==نالي جي بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat"> ميگزين. دي ڊپلوميٽ. ڪام [https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي. طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>8.00 آهي ايم ميڊيا، بدخشان [https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>ٽائيم ايس سي اي. ڪام [https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi"> ايڪو آء. نيٽ-بدخشان [https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن. آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>فوڪ ويز ميڊيا [https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>باختر نيوز [https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>الجزيره.ڪام [https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>برل.ڪام ڊسپلي بڪ [https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „تجارتي بڻجڻ جي عمل ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي قوتن، جن ۾ ڪميونسٽ مرڪزي منصوبابندي پڻ شامل هئي، اهڙي هاڃيڪار فيصلي کي جنم ڏنو، جنهن تحت خوراڪي فصلن جي پوک ڇڏي ڪپهه جي پوک کي وڌايو ويو. ان جي ڀيٽ ۾ هڪ مثبت تبديلي ميون جي پوک ۾ نمايان واڌ هئي، خاص ڪري ويهين صديءَ ۾. انهن ميون ۾ خاص طور انگور، گدرا، شهتوت، آڙو، زردالو ۽ صوف شامل هئا؛ صوفن جي پوک مقامي طور اتر اولهه واري حصي ۾ ٿيندي هئي. گدرن جي شهرت بجا آهي.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>تورفان [https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>جيئا ايجوڪيشن [https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>آء آء ايس.ايڪ. يو ڪي [https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>8.00 اي ايم ميڊيا، بدخشان صوبي ۾ ميڊيا جو بحران [https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>ايس ڊبليو اين، ڪلچرل فيسٽيول [https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>ايٽ اياہف- بدخشان [https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>باختر نيوز، ڪلچرل ٽوئرزم [https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref> پاجھووڪ. ڪام [https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>پاجھووڪ. ڪام تخار آئوٽ پلي [https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>اي سي بي پوسٽ [https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} <references group="lower-alpha"/> {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] lc5kse9kbe0splsizi0nwpqph1bfqc4 425750 425749 2026-10-28T05:29:24Z Intisar Ali 8681 425750 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news |title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan |url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html |work=India Narrative |date=2021-10-27 |access-date=2021-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html |archive-date=2021-12-20 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite news |last=Kohzad |first=Nilly |title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer? |url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/ |work=The Diplomat |date=2021-12-15 |access-date=2021-12-19 }}</ref> ==نالي جو بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat"> ميگزين. دي ڊپلوميٽ. ڪام [https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي. طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>8.00 آهي ايم ميڊيا، بدخشان [https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>ٽائيم ايس سي اي. ڪام [https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi"> ايڪو آء. نيٽ-بدخشان [https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن. آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>فوڪ ويز ميڊيا [https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>باختر نيوز [https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>الجزيره.ڪام [https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>برل.ڪام ڊسپلي بڪ [https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „تجارتي بڻجڻ جي عمل ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي قوتن، جن ۾ ڪميونسٽ مرڪزي منصوبابندي پڻ شامل هئي، اهڙي هاڃيڪار فيصلي کي جنم ڏنو، جنهن تحت خوراڪي فصلن جي پوک ڇڏي ڪپهه جي پوک کي وڌايو ويو. ان جي ڀيٽ ۾ هڪ مثبت تبديلي ميون جي پوک ۾ نمايان واڌ هئي، خاص ڪري ويهين صديءَ ۾. انهن ميون ۾ خاص طور انگور، گدرا، شهتوت، آڙو، زردالو ۽ صوف شامل هئا؛ صوفن جي پوک مقامي طور اتر اولهه واري حصي ۾ ٿيندي هئي. گدرن جي شهرت بجا آهي.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>تورفان [https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>جيئا ايجوڪيشن [https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>آء آء ايس.ايڪ. يو ڪي [https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>8.00 اي ايم ميڊيا، بدخشان صوبي ۾ ميڊيا جو بحران [https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>ايس ڊبليو اين، ڪلچرل فيسٽيول [https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>ايٽ اياہف- بدخشان [https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>باختر نيوز، ڪلچرل ٽوئرزم [https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref> پاجھووڪ. ڪام [https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>پاجھووڪ. ڪام تخار آئوٽ پلي [https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>اي سي بي پوسٽ [https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} <references group="lower-alpha"/> {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] ni1c0lkd300t71n9xf1oyeczxivg9x3 0 82483 425704 425122 2026-10-27T19:33:53Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 425704 wikitext text/x-wiki {{Short description|نائيجيريا جي هڪ رياست}} {{Infobox settlement | name = اويو | official_name = | type = [[نائيجيريا جون رياستون|رياست]] | established_title = [[نائيجيريا جي رياستن جي قيام جي تاريخ موجب فهرست|قيام جي تاريخ]] | established_date = 3 فيبروري 1976ع | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2 |border = infobox |total_width = 300 |caption_align = center |image1 = Dugbe commercial area, Ibadan Oyo state.jpg |caption1 = [[ابادان]] جو منظر، جيڪو گاديءَ جو شهر آهي |image2 = Old Oyo wall ruin.jpg |caption2 = [[قديم اويو]] جي شهر جي ڀتين جا آثار |image3 = Aerial view of University of Ibadan.jpg |caption3 = [[ابادان يونيورسٽي]] |image4 = Iyake Suspended lake - Ado Awaye, Iseyin, Oyo State, Nigeria. 06.jpg |caption4 = [[اياڪي ڍنڍ]] |image5 = Ado awaye mountain in oyo state 08.jpg |caption5 = [[اڊو-اوايي]] جون ٽڪريون }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Oyo State Flag.svg | flag_alt = اويو رياست جو جهنڊو | flag_size = 120px | image_seal = Oyo_State_Coat_of_Arms.png | seal_alt = اويو رياست جي مھر | nickname = [[نائيجيريا جي رياستن جا لقب|رفتار مقرر ڪندڙ رياست]] | image_map = Nigeria - Oyo.svg | map_alt = | map_caption = نائيجيريا ۾ اويو رياست جو مقام | coordinates = {{coord|8|00|N|4|00|E|region:NG_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = <ref name="Altman183">The Encyclopedia of African-American Heritage by Susan Altman, Chapter O, page 183</ref> | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Nigeria}} | seat_type = [[نائيجيريا جي رياستي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]] | seat = [[ابادان]] | government_footnotes = | governing_body = اويو رياست جي حڪومت | leader_party = [[نائيجيريا جي پيپلز ڊيموڪريٽڪ پارٽي|پي ڊي پي]] | leader_title = [[اويو رياست جي گورنرن جي فهرست|گورنر]]<ref>اڳوڻن گورنرن جي فهرست لاءِ [[اويو رياست جي گورنرن جي فهرست]] ڏسو</ref> | leader_name = [[سيئي مڪندي]] | leader_title1 = {{nowrap|[[اويو رياست جو نائب گورنر|نائب گورنر]]}} | leader_name1 = [[بايو لاوال]] ([[نائيجيريا جي پيپلز ڊيموڪريٽڪ پارٽي|پي ڊي پي]]) | leader_title2 = قانون ساز اداري | leader_name2 = [[اويو رياست جي اسيمبلي]] | leader_title3 = [[نائيجيريا جي سينيٽ|سينيٽر]] | leader_name3 = {{Nowrap|مرڪزي: [[يونس اڪنتوندي]] ([[آل پروگريسوز ڪانگريس|اي پي سي]])}}<br />{{Nowrap|اتر: [[عبدالفتاحي بُهاري]] ([[آل پروگريسوز ڪانگريس|اي پي سي]])}}<br />{{Nowrap|ڏکڻ: [[شرف الدين علي]] ([[آل پروگريسوز ڪانگريس|اي پي سي]])}} | leader_title4 = [[نائيجيريا جو ايوان نمائندگان|نمائندا]] | leader_name4 = [[اويو مان نائيجيريا جي قومي اسيمبلي جو وفد#10هين اسيمبلي (2023ع کان اڳتي)|فهرست]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 28454 | area_rank = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>[http://www.oyostate.gov.ng/about-oyo/brief-overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826174830/http://www.oyostate.gov.ng/about-oyo/brief-overview |date=2009-08-26 }} State overview</ref> | population_total = 5,580,894<ref name="PHC Tables">{{Cite web|url=http://population.gov.ng/core-activities/surveys/dataset/2006-phc-priority-tables/|title=2006 PHC Priority Tables – NATIONAL POPULATION COMMISSION|website=population.gov.ng|language=en-US|access-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010054745/http://population.gov.ng/core-activities/surveys/dataset/2006-phc-priority-tables/|archive-date=2017-10-10|url-status=dead}}</ref> | population_as_of = 2006 | population_est = 7,976,100<ref>{{Cite web |title=Oyo State: Subdivision |url=https://www.citypopulation.de/en/nigeria/admin/NGA031__oyo/ |access-date=2024-02-07 |website=www.citypopulation.de |archive-date=2024-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207103940/https://www.citypopulation.de/en/nigeria/admin/NGA031__oyo/ |url-status=live }}</ref> | pop_est_as_of = 2022 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_note = | demographics_type1 = [[نائيجيريا جي رياستن جي جي ڊي پي موجب فهرست|جي ڊي پي (PPP)]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = سال | demographics1_info1 = [[نائيجيريا جي رياستن جي جي ڊي پي موجب فهرست|2021]] | demographics1_title2 = ڪل | demographics1_info2 = $23.8 ارب<ref name="C-GIDD GDP">{{cite web |date=2022-10-13 |editor-last=Okeowo |editor-first=Gabriel |editor2-last=Fatoba |editor2-first=Iyanuoluwa |title=State of States 2022 Edition |url=https://yourbudgit.com/wp-content/uploads/2022/10/2022-State-of-states_Official.pdf |access-date=2023-03-07 |website=Budgit.org |publisher=BudgIT |publication-date=2022-10-13 |archive-date=2023-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331012420/https://yourbudgit.com/wp-content/uploads/2022/10/2022-State-of-states_Official.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = في فرد | demographics1_info3 = $2,560<ref name="C-GIDD GDP"/> | timezone1 = [[اولهه آفريقا وقت|WAT]] | utc_offset1 = +01 | postal_code_type = ٽپال ڪوڊ | postal_code = 200001 | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:NG|NG-OY]] | blank_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاريو|HDI]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.603<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=2018-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|#fc0|وچولو}} · [[انساني ترقياتي اشاريي موجب نائيجيريا جي رياستن جي فهرست|37 مان 15هين]] | website = {{URL|www.oyostate.gov.ng}} | footnotes = | image_shield = }} '''اويو''' ({{Audio|Oyo_town.wav|ٻُڌو}})({{langx|yo|Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́}} {{ipa|yo|ìk͡pĩ́lɛ̀ ɔ̀jɔ́|}}) [[نائيجيريا]] جي [[ڏکڻ اولھ (نائيجيريا)|ڏکڻ اولھ]] ۾ واقع هڪ [[نائيجيريا جون رياستون|رياست]] آهي۔ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[ابادان]] آهي، جيڪو ملڪ جو [[نائيجيريا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي ۽ ماضيءَ ۾ [[آفريقا]] جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو۔<ref>{{Cite news|last=Nenge|first=Katrine|date=2019-01-08|title=Which is the largest city in Africa: Lagos vs. Ibadan city|url=https://www.legit.ng/1212538-is-ibadan-largest-city-africa.html|access-date=2021-03-07|newspaper=[[Legit.ng]]|language=en|archive-date=2022-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325073145/https://www.legit.ng/1212538-is-ibadan-largest-city-africa.html|url-status=live}}</ref> اويو رياست جي اتر ۾ [[ڪوارا رياست]] سان 337 ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[اوسُن رياست]] سان 187 ڪلوميٽر (جزوي طور اوسُن درياهه جي پار)، ڏکڻ ۾ [[اوگون رياست]] سان ۽ اولهه ۾ [[بنين]] جي [[جمهوريه]] سان 98 ڪلوميٽر ڊگهي سرحد آهي۔ 2022ع جي اندازي موجب 7,976,100 آبادي سان، اويو رياست [[نائيجيريا]] جي [[آبادي موجب نائيجيريا جي رياستن جي فهرست|ڇهين سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] آهي۔<ref name=":0">{{Cite web |title=Oyo {{!}} state, Nigeria {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Oyo-state-Nigeria |access-date=2023-05-05 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=2023-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405232336/https://www.britannica.com/place/Oyo-state-Nigeria |url-status=live }}</ref> اويو رياست جي وڏي اڪثريت [[يوروبا ماڻهو|يوروبا]] ماڻهن تي مشتمل آهي۔<ref>{{Cite web|title=oyo, nigeria language|url=https://thehumanasia.com/caoimhin-translation-ioib/oyo,-nigeria-language-503501|access-date=2021-03-07|website=thehumanasia.com|archive-date=2021-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302065543/https://thehumanasia.com/caoimhin-translation-ioib/oyo%2C-nigeria-language-503501|url-status=live}}</ref> "رفتار مقرر ڪندڙ رياست" جي لقب سان سڃاتي ويندڙ موجوده اويو رياست ان علائقي تي واقع آهي جيڪو اڳ [[اويو سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو۔ اويو سلطنت هڪ طاقتور<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |title=History of Nigeria. |url=https://archive.org/details/historyofnigeria0000falo |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |location=New York}}</ref><ref>{{Cite book |last=Samuel |first=Johnson |url=https://books.google.com/books?id=7XSiGw4_qlAC |title=The History of the Yorubas: From the Earliest Times to the Beginning of the British Protectorate |publisher=Cambridge University Press |year=1966|isbn=978-1-108-02099-2 }}</ref> [[يوروبا لينڊ|يوروبا]] سلطنت هئي، جيڪا تقريباً {{Circa|1300}}ع کان 1896ع تائين اويو رياست جي وڏي حصي ۽ وسيع يوروبا علائقن تي حڪمراني ڪندي رهي۔<ref>{{Cite journal |last=Peter |first=Morton-Williams |title=THE ỌYỌ YORUBA AND THE ATLANTIC TRADE, 1670-1830 |url=https://www.jstor.org/stable/41856687 |journal=Journal of the Historical Society of Nigeria |jstor=41856687 |via=JSTOR}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Akinjogbin|first=I. A.|date=1966|title=THE OYO EMPIRE IN THE 18TH CENTURY–A REASSESSMENT|url=https://www.jstor.org/stable/41856706|journal=Journal of the Historical Society of Nigeria|volume=3|issue=3|pages=449–460|jstor=41856706|issn=0018-2540}}</ref> 1830ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ٿيل جديد شهر اويو، يعني "نئون اويو" ({{lang|yo|Ọ̀yọ́ Àtìbà}})، کي شاهي اويو دور جو هڪ يادگار سمجهيو وڃي ٿو ته جيئن ان کي اتر ۾ واقع اڳوڻي گاديءَ واري شهر "[[اويو سلطنت#ابادان|قديم اويو]]" ({{lang|yo|Ọ̀yọ́-Ilé}}) کان الڳ سڃاتو وڃي۔ جيتوڻيڪ وچئين دور جي عظيم اويو سلطنت 1835ع ۾ زوال پذير ٿي وئي، پر [[الافين]] (محل جو مالڪ ۽ نگهبان) اڄ به موجوده اويو رياست جي اويو شهر ۾ هڪ [[تقريب|رسمي]] ڪردار ادا ڪندو رهي ٿو۔<ref>{{Cite web|title=Association of Local Governments of Nigeria|url=https://algon.ng/Oyo.php|access-date=2021-06-03|website=algon.ng|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603080245/https://algon.ng/Oyo.php|url-status=live}}</ref> زميني ايراضيءَ جي لحاظ کان اويو رياست ڏکڻ نائيجيريا جي سڀ کان وڏي رياست آهي ۽ لاگوس کان پوءِ ڏکڻ نائيجيريا جي ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست آهي۔ 2006ع جي مردم شماري موجب، 5,580,894 آبادي سان هي نائيجيريا جي چوٿين سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست هئي۔ 2022ع جي تازي اندازي مطابق آبادي لڳ ڀڳ 7,976,100 هئي، جنهن سبب اها [[آبادي موجب نائيجيريا جي رياستن جي فهرست|ڇهين سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] بڻجي وئي۔<ref name=":0" /> نائيجيريا جي پهرين يونيورسٽي جي قيام واري هنڌ طور مشهور،<ref>{{Cite web |title=Home {{!}} UNIVERSITY OF IBADAN |url=https://www.ui.edu.ng/ |access-date=2022-02-26 |website=www.ui.edu.ng |archive-date=2021-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309110743/https://www.ui.edu.ng./ |url-status=dead }}</ref> [[ابادان يونيورسٽي]]،<ref>{{Cite web|date=2019-01-09|title=Oyo State|url=https://nipc.gov.ng/nigeria-states/oyo-state/|access-date=2021-03-07|website=Nigerian Investment Promotion Commission|language=en-US|archive-date=2021-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416211302/https://nipc.gov.ng/nigeria-states/oyo-state/|url-status=live}}</ref> جيڪا 1948ع ۾ قائم ٿي، هن رياست کي نائيجيريا ۾ ڪيترن ئي "پهريون" ادارن جي رياست طور سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ پهريون ٽيليويزن اسٽيشن، پهريون رستو، پهريون اسٽيڊيم، پهرين ريلوي لائين ۽ پهريون تدريسي اسپتال وغيره شامل آهن۔ ==جاگرافي== [[File:Ijio Hill, Iwajowa LGA, Oyo State, Nigeria.jpg|thumb|اجيو ٽڪري، اِواجووا مقامي حڪومتي ايراضي، اويو رياست]] اويو رياست تقريباً {{convert|28,454|km2|acres sqmi|abbr=off}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ماپ جي لحاظ کان 14هين نمبر تي آهي۔<ref name="Unveiling Nigeria - state">{{Cite web |title=Unveiling Nigeria - state |url=https://www.unveilingnigeria.ng/geopolitical-zone/oyo-state |access-date=2022-02-26 |website=www.unveilingnigeria.ng |archive-date=2021-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027153305/https://unveilingnigeria.ng/geopolitical-zone/oyo-state |url-status=live }}</ref> هتان جو [[زميني منظرنامو]] پراڻن سخت پٿرن ۽ گنبذ نما ٽڪرين تي مشتمل آهي، جيڪي ڏاکڻي حصي ۾ تقريباً {{convert|500|m|yd ft|abbr=off}} اوچائيءَ کان آهستي آهستي اڀرن ٿيون ۽ اتر ۾ سمنڊ جي سطح کان تقريباً {{convert|1200|m|yd ft|abbr=off}} اوچائيءَ تائين پهچن ٿيون۔<ref>{{Cite web|title=Oyo State:The Pace Setter State. News{{!}}Discussions{{!}}Projects {{!}} Yoruba Parapo|url=https://ooduafamily.freeforums.net/thread/33/state-pace-setter-discussions-projects|access-date=2021-06-03|website=ooduafamily.freeforums.net|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603080504/https://ooduafamily.freeforums.net/thread/33/state-pace-setter-discussions-projects|url-status=live}}</ref> اهم درياهن جهڙوڪ [[اوگون درياهه|اوگون]]، [[اوبا درياهه|اوبا]]، [[اويان]]، [[اوٽن درياهه|اوٽن]]، اوفيڪي، ساسا، [[اوني]]، [[ايرنلي درياهه|ايرنلي]] ۽ [[اوسُن درياهه]] جا سرچشما انهن بلند علائقن مان نڪرن ٿا۔ رياست جا ڏاکڻا ۽ ڏکڻ اوڀر وارا حصا هڪ لڳاتار ميداني علائقو ٺاهين ٿا۔<ref name="Unveiling Nigeria - state"/> اويو رياست ۾ ڪيترائي قدرتي ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[قديم اويو قومي پارڪ]]، اگودي پارڪ ۽ باغ شامل آهن۔ هن علائقي ۾ اڳ خطري هيٺ آيل [[آفريقي جهنگلي ڪتو]] ''[[Lycaon pictus]]'' جو [[رهائشگاهه]] موجود هو؛<ref>C. Michael Hogan. 2009. [http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=35993 ''Painted Hunting Dog: Lycaon pictus'', GlobalTwitcher.com, ed. N. Stromberg] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101209234758/http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=35993 |date=2010-12-09 }}</ref> پر خيال ڪيو وڃي ٿو ته هي [[ڪينڊيڊي]] خاندان جو جانور هتان مقامي طور ناپيد ٿي چڪو آهي۔{{citation needed|date=December 2022}} ===آبهوا=== هتان جي آبهوا [[خط استوايي آبهوا]] آهي، جنهن ۾ نمايان طور [[سُڪل موسم]] ۽ [[برساتي موسم]] شامل آهن ۽ نمي نسبتاً وڌيڪ هوندي آهي۔ سُڪل موسم نومبر کان مارچ تائين جاري رهي ٿي، جڏهن ته برساتي موسم اپريل ۾ شروع ٿي آڪٽوبر ۾ ختم ٿئي ٿي۔ سراسري روزاني گرمي پد تقريباً سڄو سال {{convert|25|°C}} کان {{convert|35|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو۔<ref>{{Cite journal|last1=Adedapo Olufemi Adeogun<sup>1|first1=2</Sup>|last2=Popoola²|first2=Kehinde Olajide|last3=Oduola³|first3=Adedayo Olatunbosun|last4=Olakiigbe¹|first4=Abiodun Kanmi|last5=Awolola¹|first5=Samson Taiwo|date=2017-08-18|title=High Level of DDT Resistance and Reduced Susceptibility to Deltamethrin in Anopheles gambiae, Anopheles coluzzi, and Anopheles arabiensis from Urban Communities in Oyo State, South-West Nigeria|url=http://www.aquapublisher.com/index.php/jmr/article/view/3247|journal=Journal of Mosquito Research|language=en|volume=7|issn=1927-646X|access-date=2020-05-28|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806034723/http://www.aquapublisher.com/index.php/jmr/article/view/3247|url-status=live}}</ref> ==تاريخ== اها 1976ع ۾ [[مغربي رياست (نائيجيريا)|مغربي رياست]] مان ٺاهي وئي،<ref>{{Cite web |last=Ibrahim |first=Abubakar |date=26 February 2022 |title=Oyo state |url=https://www.britannica.com/place/Oyo-state-Nigeria |website=Britannice.com |access-date=26 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217202638/https://www.britannica.com/place/Oyo-state-Nigeria |url-status=live }}</ref> ۽ ان ۾ [[اوسُن رياست]] پڻ شامل هئي، جيڪا 1991ع ۾ الڳ ڪئي وئي. اويو رياست [[wiktionary:Homogenous|هم جنس]] آهي، جنهن ۾ گهڻو ڪري [[يوروبا ماڻهو|يوروبا]] نسلي گروهه آباد آهي؛ اهي بنيادي طور زرعي آهن، پر گهڻي آبادي وارن شهري مرڪزن ۾ رهڻ جو لاڙو رکن ٿا.<ref>{{Cite journal|last=Bascom|first=William R.|date=1962-08-01|title=Some Aspects of Yoruba Urbanism|url=https://escholarship.org/uc/item/43h9640r|journal=American Anthropologist|language=en|volume=64|issue=4|pages=699–709|doi=10.1525/aa.1962.64.4.02a00010|doi-access=free|access-date=2020-05-28|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806015533/https://escholarship.org/uc/item/43h9640r|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> مقامي ماڻهو گهڻو ڪري اويو، [[اونڪو|اوڪي-اوگن]]، ابادان<ref>{{Cite web|title=THE IBADAN PEOPLE OF NIGERIA|url=https://steemit.com/nigeria/@aderonkemi/the-ibadan-people-of-nigeria|last=Ago|first=Aderonkemiin #nigeria • 3 Years|date=2017-10-06|website=Steemit|language=en|access-date=2020-05-28|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806071735/https://steemit.com/nigeria/@aderonkemi/the-ibadan-people-of-nigeria|url-status=live}}</ref> ۽ [[اِباراپا ماڻهو|اِباراپا]] ماڻهن تي مشتمل آهن، جيڪي سڀ يوروبا خاندان سان تعلق رکن ٿا. ابادان [[برطانوي نوآبادياتي حڪمراني]] جي ڏينهن کان پراڻي [[مغربي علائقو، نائيجيريا|مغربي علائقي]] جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظاميه]] جو مرڪز رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Western State, Nigeria (1967 - 1970) |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/ng-w.html |access-date=2024-07-05 |website=www.crwflags.com}}</ref> ابادان کان سواءِ، اويو رياست جا ٻيا اهم شهر ۽ ڳوٺ هي آهن: [[اويو، نائيجيريا|اويو]]، [[اوگبوموشو|اوگبوموشو]]، اِسيين-اوڪي اوگن، اِپاپو-اوڪي اوگن، ڪِسي-اوڪي اوگن، اوڪيهو-اوڪي اوگن، ساڪي-اوڪي اوگن، اِگبيتي-اوڪي اوگن، اِگبوهو-اوڪي اوگن [اِگبوهو]، ايروا-اِباراپا، [[اِروڪو]]، لانليٽي، اوجي اووڊي-اوڪي اوگن، سيپيتيري-اوڪي اوگن، اِلورا-اويو، جوبيلي-اويو، [[نائيجيريا|اوي-اويو]]، اِليرو-اوڪي اوگن، اوڪاڪا-اوڪي اوگن، اِگبو اورا-اِباراپا، [[اِديري]].<ref>{{Cite web|title=Unveiling Nigeria - state|url=https://www.unveilingnigeria.ng/geopolitical-zone/oyo-state|access-date=2021-06-03|website=www.unveilingnigeria.ng|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603080959/https://www.unveilingnigeria.ng/geopolitical-zone/oyo-state|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾، يوروبا [[نائيجيريا جون علحدگي پسند تحريڪون|علحدگي پسندن]] ابادان ۾ رياستي حڪومت کي [[اويو رياست جي بغاوت جي ڪوشش|غير ڪاميابي سان ڪيرائڻ جي ڪوشش]] ڪئي.<ref>{{cite web | url = https://humanglemedia.com/the-curious-journey-of-woman-who-declared-yoruba-independence-from-nigeria/ | title = The Curious Journey Of Woman Who Declared Yoruba Independence From Nigeria | author = Ibrahim Adeyemi | work = HumAngle | date = 23 April 2024 | access-date = 29 September 2024 | archive-date = 13 September 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240913022051/https://humanglemedia.com/the-curious-journey-of-woman-who-declared-yoruba-independence-from-nigeria/ | url-status = dead }}</ref> ==رڪارڊ ۽ اهم نشان== [[File:Bower towers, Ibadan.jpg|thumb|باور ٽاورز، ابادان]] نائيجيريا ۾ ڊگري ڏيندڙ پهريون ادارو [[ابادان يونيورسٽي]] آهي، جيڪا 1948ع ۾ قائم ٿيڻ وقت [[لنڊن يونيورسٽي]] جي هڪ ڪاليج طور قائم ڪئي وئي،<ref>{{Cite web |title=University of London |url=https://www.london.ac.uk/ |access-date=2024-06-27 |website=www.london.ac.uk |language=en}}</ref> ۽ پوءِ 1962ع ۾ [[خودمختيار ادارو|خودمختيار]] يونيورسٽي ۾ تبديل ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=History of UI {{!}} UNIVERSITY OF IBADAN|url=https://www.ui.edu.ng/uihistory|access-date=2021-06-03|website=www.ui.edu.ng|archive-date=2019-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910143436/http://www.ui.edu.ng/uihistory|url-status=dead}}</ref> رياست جون ٻيون يونيورسٽيون هي آهن: [[ليڊ سٽي يونيورسٽي]]، ابادان،<ref>{{Cite web |title=::Lead City University, Nigeria |url=https://www.lcu.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=www.lcu.edu.ng}}</ref> [[اجايي ڪروٿر يونيورسٽي]]، [[اويو، نائيجيريا|اويو]]،<ref name="acu.edu.ng">{{Cite web |title=Ajayi Crowther University {{!}} Private University in Nigeria |url=https://www.acu.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |language=en-US}}</ref> [[ڪولا ديسي يونيورسٽي]]،<ref>{{Cite web |title=Home |url=https://koladaisiuniversity.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=Koladaisi University |language=en-US}}</ref> ڊومينيڪن يونيورسٽي، ابادان، ۽ [[لاڊوڪي اڪنتولا يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]]، [[اوگبوموشو]].<ref name="lautech.edu.ng">{{Cite web |title=Home {{!}} Ladoke Akintola University of Technology, Ogbomoso, Oyo-State, Nigeria. |url=https://www.lautech.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=www.lautech.edu.ng}}</ref> [[دي پولي ٽيڪنڪ، ابادان]]،<ref name="Home">{{Cite web |title=Home |url=https://www.polyibadan.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=The Polytechnc, Ibadan |language=en-US |archive-date=2025-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250215230444/http://polyibadan.edu.ng/ |url-status=dead}}</ref> اويو رياست ڪاليج آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي، اِگبو اورا،<ref>{{Cite web |title=Home Page - OYSCATECH |url=http://oyscatech.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=oyscatech.edu.ng}}</ref> ۽ اڊيسيون اوگنڊوين پولي ٽيڪنڪ، ايروا، اويو رياست ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite journal|last=TEACHERS REGISTRATION COUNCIL OF NIGERIA|year=2020|title=2019-2020 Statistical Digest|url=https://education.gov.ng/wp-content/uploads/2021/04/TRCN-2019-2020-STATISTICAL-DIGEST.pdf|journal=TRCN Statistical Digest|publisher=Teachers Registration Council of Nigeria|publication-place=Nigeria|issn=1597-2135|access-date=2021-06-03|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603082703/https://education.gov.ng/wp-content/uploads/2021/04/TRCN-2019-2020-STATISTICAL-DIGEST.pdf|url-status=live}}</ref> رياست ۾ 324 [[ثانوي اسڪول]] ۽ 1,576 سرڪاري [[پرائمري اسڪول]] آهن. شهر جا ٻيا قابل ذڪر ادارا [[يونيورسٽي ڪاليج اسپتال، ابادان]]؛<ref>{{Cite web |title=University College Hospital – UCH, Ibadan |url=https://uch-ibadan.org.ng/ |access-date=2024-06-27 |language=en-US |archive-date=2024-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627054640/https://uch-ibadan.org.ng/ |url-status=dead}}</ref> نائيجيريا جي پهرين تدريسي اسپتال، ۽ [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽراپيڪل ايگريڪلچر]] (IITA) آهن.<ref>{{Cite web|title=National Trade & International Business Center|url=http://ntibc.ng/listing/state/32/Oyo|access-date=2021-06-03|website=ntibc.ng|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603083126/http://ntibc.ng/listing/state/32/Oyo|url-status=live}}</ref> ابادان ۾ واقع [[ڪوڪو هائوس]] آفريقا ۾ تعمير ٿيل پهريون [[آسمان ڇهندڙ عمارت]] هو.<ref>{{Cite news|date=2020-01-04|title=Cocoa House: Nigeria's 1st skyscraper is decaying even though it rakes in millions of naira for 6 states [Special Report]|url=https://www.pulse.ng/news/local/cocoa-house-nigerias-1st-skyscraper-is-decaying-even-though-it-rakes-in-millions-of/ty8mjlv|access-date=2021-06-03|newspaper=[[Pulse Nigeria]]|language=en|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603083358/https://www.pulse.ng/news/local/cocoa-house-nigerias-1st-skyscraper-is-decaying-even-though-it-rakes-in-millions-of/ty8mjlv|url-status=live}}</ref> رياست ۾ [[نائيجيرين ٽيليويزن اٿارٽي|NTA ابادان]]،<ref>{{Cite web |title=IBADAN Archives |url=https://nta.ng/tag/ibadan/ |access-date=2024-06-27 |website=Nigerian Television Authority - Africa's Largest TV Network |language=en-US |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120203442/https://nta.ng/tag/ibadan/ |url-status=dead}}</ref> آفريقا جو پهريون ٽيليويزن اسٽيشن، ۽ اوبافيمي اوولوو (اڳوڻو لبرٽي) اسٽيڊيم آهي، جنهن ۾ 35,000 ماڻهن جي گنجائش آهي.<ref>{{Cite news|last=vanguard|date=2015-11-13|title=Ibadan: Nigeria's home of many Firsts|url=https://www.vanguardngr.com/2015/11/ibadan-nigerias-home-of-many-firsts/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-06-03|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=en-US|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603083617/https://www.vanguardngr.com/2015/11/ibadan-nigerias-home-of-many-firsts/|url-status=live}}</ref> رياست ۾ واقع ٻيا اهم سياحتي ماڳ هي آهن: [[اگودي باغ|اگودي نباتاتي باغ]]، اڊو-اوايي معلق ڍنڍ، [[ماپو هال]]، ابادان يونيورسٽي جو [[چڙيا گهر]]، اِدو [[سينوٽاف]]، [[ٽرانس ونڊرلينڊ|ٽرانس-ونڊرلينڊ اميوزمينٽ پارڪ]]، [[قديم اويو قومي پارڪ]]، جيڪو مشهور [[اويو سلطنت|قديم اويو سلطنت]] جي قديم گاديءَ واري تاريخي ماڳ تي واقع آهي، اِگبيتي ۾ ايياموپو ۽ اگبيلي ٽڪري، [[باور ٽاور]] ۽ ثقافتي مرڪز، موڪولا. رياست ملڪ جو پهريون ايف ايم ريڊيو ۽ پهريون خانگي ٽيليويزن اسٽيشن، [[گيلڪسي ٽيليويزن (نائيجيريا)|گيلڪسي ٽيليويزن]] پڻ رکي ٿي.<ref>{{Cite web |date=2008-02-14 |title=Galaxy Television {{!}} Home |url=https://www.galaxytvonline.com/ |access-date=2024-06-27 |website=Galaxy Television |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Oyo State of Nigeria :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Oyo/|access-date=2021-06-03|website=www.nigeriagalleria.com|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603083816/https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Oyo/|url-status=live}}</ref> [[File:OLOKE MEJI HILL.jpg|thumb|اولوڪي ميجي ٽڪري]] == حڪومت ۽ سياست == نائيجيريا جي 1999ع واري آئين<ref>[http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm Constitution of the Federal Republic of Nigeria 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200515002448/https://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm |date=2020-05-15 }} (accessed 20 September 2008)</ref> تحت، اويو رياست جي حڪومت ۽ ٻين 35 [[نائيجيريا جون رياستون|نائيجيريا رياستن]] جون حڪومتون ٽن شاخن ۾ ورهايل آهن، جيئن [[نائيجيريا|وفاقي جمهوريه نائيجيريا]] جي حڪومت سان مطابقت ۾ هجن، جيڪا پڻ ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: [[انتظامي شاخ]]، [[قانون سازي|قانون ساز شاخ]] ۽ [[عدليه]].<ref>{{Cite web|title=Nigeria - Government and society|url=https://www.britannica.com/place/Nigeria|access-date=2021-06-03|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2023-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012185112/https://www.britannica.com/place/Nigeria|url-status=live}}</ref> اويو رياست جي حڪومت جي انتظامي شاخ جي سربراهي چونڊيل [[اويو رياست جو گورنر|انتظامي گورنر]] ڪري ٿو، جيڪو مقرر ڪيل ڪابينا ميمبرن تي مشتمل [[اويو رياست جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل|رياستي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل]] جي صدارت ڪري ٿو. اويو رياست جو موجوده گورنر [[سيئي مڪندي]] آهي ۽ [[بايو لاوال]] نائب گورنر طور ڪم ڪري رهيو آهي.<ref>{{Cite web|title=Oyo State Government {{!}} Office of the governor|url=https://upgrade.oyostate.gov.ng/office-of-governor/|access-date=2021-06-03|language=en-US|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603084459/https://upgrade.oyostate.gov.ng/office-of-governor/|url-status=live}}</ref> قانون ساز شاخ جي سربراهي اسيمبلي جي ايوان جو چونڊيل اسپيڪر ڪري ٿو. موجوده اسپيڪر عزت مآب [[ديبو اوگنڊوين]] آهي.<ref>{{Cite web|title=Oyo Assembly – Channels Television|url=https://www.channelstv.com/tag/oyo-assembly/|access-date=2021-06-03|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603085056/https://www.channelstv.com/tag/oyo-assembly/|url-status=live}}</ref> آخر ۾، عدليه جي سربراهي اويو رياست هاءِ ڪورٽ جو چيف جج ڪري ٿو.<ref>{{Cite news |last=Nigeria |first=News Agency of |date=2024-03-19 |title=Oyo chief judge pardons 38 inmates |url=https://gazettengr.com/oyo-chief-judge-pardons-38-inmates/ |location=Abuja, Nigeria|access-date=2024-06-27 |newspaper=[[Peoples Gazette]]|language=en-US}}</ref> رياست جي موجوده چيف جج عزت مآب جسٽس ايابو يريما آهي.<ref>{{Citation|title=Davis, Sir Godfrey, (23 Oct. 1890–7 Aug. 1968), formerly Chief Judge, Chief Court, Sind|date=2007-12-01|url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u49778|work=Who Was Who|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.u49778|access-date=2021-06-03|url-access=subscription}}</ref> ==تعليم== هن وقت اويو رياست ۾ 2,004 [[سرڪاري اسڪول (حڪومتي مالي مدد سان)|سرڪاري اسڪول]] (پرائمري)، 971 خانگي نرسري/پرائمري اسڪول، 969 سرڪاري ثانوي اسڪول، جن ۾ سائنس جا 7 اسڪول شامل آهن، ۽ 57 خانگي ثانوي اسڪول آهن. رياست ۾ پنج سرڪاري [[ٽيڪنيڪل اسڪول|ٽيڪنيڪل ڪاليج]] پڻ آهن، جيڪي [[اويو، نائيجيريا|اويو]]، [[اوگبوموشو]]، [[ابادان]]،<ref>{{Cite web |title=About Us {{!}} Ladoke Akintola University of Technology, Ogbomoso, Oyo-State, Nigeria. |url=https://lautech.edu.ng/aboutus |access-date=2024-07-01 |website=lautech.edu.ng |archive-date=8 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008202834/https://www.lautech.edu.ng/aboutus |url-status=dead }}</ref> شاڪي-اوڪي اوگن<ref>{{Cite web |title=The Oke-Ogun Polytechnic, Saki |url=https://tops.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |language=en-GB |archive-date=27 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627091943/https://tops.edu.ng/ |url-status=dead }}</ref> ۽ اِسيين-اوڪي اوگن ۾ واقع آهن، جن ۾ 2000/2001ع جي تعليمي سيشن ۾ 2,829 شاگرد داخل هئا. نيشنل يوٿ سروس ڪور<ref>{{Cite web |title=Welcome to The NYSC Portal |url=https://portal.nysc.org.ng/nysc1/ |access-date=2024-07-01 |website=portal.nysc.org.ng}}</ref> (NYSC) جو مستقل اورينٽيشن ڪيمپ اِسيين ۾ واقع آهي.<ref>{{Citation|title=Chapter 4. Public Schools, High Schools, Normal Schools, and Colleges|date=2012-12-31|url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400843176.41|work=Stand and Prosper|pages=41–56|publisher=Princeton University Press|doi=10.1515/9781400843176.41|isbn=978-1-4008-4317-6|access-date=2021-06-03|url-access=subscription}}</ref> اِسيين جي بيرڪ واري علائقي جي ٽڪريءَ جي پاسي تي واقع ابيڊي رائٽرز ريزيڊنسي هڪ بين الاقوامي رهائشي مرڪز آهي، جنهن سڄي دنيا، خاص طور آفريقا، مان وڏن ليکڪن، صحافين ۽ مصنفن کي آندو آهي، جن ۾ آفريقا جو پهريون نوبل انعام يافته پروفيسر [[وولي سوينڪا]]، جوموڪي ويريسيمو، فنمي الوڪو، رچرڊ علي، پال ليئم ۽ ٻيا شامل آهن.<ref>{{Cite news |last= |first= |date=2016-03-12 |title=Ebedi Writers Residency Honours Achebe, Gimba, Mabel Segun, Soyinka |url=https://editor.guardian.ng/art/ebedi-writers-residency-honours-achebe-gimba-mabel-segun-soyinka/ |location=Lagos, Nigeria|access-date=2023-06-12 |newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=en-US |archive-date=2023-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612144104/https://editor.guardian.ng/art/ebedi-writers-residency-honours-achebe-gimba-mabel-segun-soyinka/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور نمايان ثانوي اسڪولن ۾ [[سينٽ اينز اسڪول ابادان]] (1869ع)،<ref>{{Cite web |title=St. Annes {{!}} St. Annes Schools, Calabar |url=https://www.stannesschools.ng/# |access-date=2024-06-27 |website=www.stannesschools.ng |language=en}}</ref> [[ويسلي ڪاليج، ابادان]] (1905ع)، [[ابادان گرامر اسڪول]] (1913ع)، [[گورنمينٽ ڪاليج، ابادان]] (1927ع)،<ref>{{Cite web |title=Government College Ibadan Website – Government College Ibadan Website |url=https://governmentcollegeibadan.com/ |access-date=2024-06-27 |language=en-US}}</ref> سينٽ ٿريسا ڪاليج ابادان (1932ع)، ابادان بوائز هاءِ اسڪول (1938ع)، [[اوليوٽ بيپٽسٽ هاءِ اسڪول|اوليوٽ هائٽس اويو]] (1945ع)، [[ڪوئنز اسڪول، ابادان]] (1952ع)، [[لويولا ڪاليج، ابادان]] (1954ع)، سينٽ برناڊينز اويو (1957ع)، لاگيلو گرامر اسڪول ابادان (1958ع)، اِسيين ڊسٽرڪٽ گرامر اسڪول اِسيين (1964ع)، ميٿوڊسٽ هاءِ اسڪول، ابادان (1961ع)، سينٽ پيٽرڪز گرامر اسڪول ابادان (1962ع) ۽ ڪيترائي ٻيا شامل آهن. هي آفريقا جي علم جي اڳواڻ سرچشمي، مشهور ابادان يونيورسٽي، جو به گهر آهي (يونيورسٽي اصل ۾ لنڊن يونيورسٽي جي هڪ آزاد خارجي ڪاليج طور قائم ڪئي وئي هئي، جنهن کي تڏهن يونيورسٽي ڪاليج، ابادان چيو ويندو هو<ref>{{Cite web |title=Home {{!}} UNIVERSITY OF IBADAN |url=http://www.ui.edu.ng/ |access-date=2024-07-01 |website=www.ui.edu.ng}}</ref><ref>[[ابادان يونيورسٽي]]</ref>). 2001/2002ع جي تعليمي سيشن ۾ ٻه نوان ٽيڪنيڪل ڪاليج، هڪ اِسيين، اِسيين مقامي حڪومتي علائقي ۾، ۽ ٻيو اِڪيجا، اولويوولي مقامي حڪومتي علائقي ۾ قائم ڪيا ويا. تعليم جو هڪ ڪاليج، اويو رياست ڪاليج آف ايجوڪيشن، اويو، پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Oyo State College of Education, Lanlate |url=https://oyscoel.edu.ng/ |access-date=2024-07-01 |language=en-US}}</ref> هتي هڪ پولي ٽيڪنڪ، [[دي پولي ٽيڪنڪ، ابادان]]<ref name="Home"/> آهي، جنهن جا 2 سيٽلائيٽ ڪيمپس [[ايروا]]<ref>{{Cite web |title=Adeseun Ogundoyin Polytechnic Eruwa |url=https://aope.edu.ng/ |access-date=2024-07-01 |website=aope.edu.ng}}</ref> ۽ شاڪي-اوڪي اوگن ۾ آهن، جيڪو هاڻي اوڪي-اوگن پولي ٽيڪنڪ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ هڪ رياستي ملڪيت واري يونيورسٽي، [[لاڊوڪي اڪنتولا يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]] (LAUTECH)، اوگبوموشو،<ref name="lautech.edu.ng"/><ref>{{Cite web |title=About Us {{!}} Ladoke Akintola University of Technology, Ogbomoso, Oyo-State, Nigeria. |url=https://www.lautech.edu.ng/index.php/aboutus |access-date=2024-06-27 |website=www.lautech.edu.ng |archive-date=3 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803150545/https://www.lautech.edu.ng/index.php/aboutus |url-status=dead }}</ref> پڻ آهي، جيڪا اويو ۽ [[اوسُن رياست]] جي حڪومتن جي گڏيل ملڪيت آهي. وفاقي پريميئر يونيورسٽي [[ابادان يونيورسٽي]]<ref>{{Cite web |title=Home {{!}} UNIVERSITY OF IBADAN |url=http://www.ui.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=www.ui.edu.ng}}</ref> پڻ رياست جي گاديءَ واري شهر ۾ واقع آهي. هڪ خانگي پولي ٽيڪنڪ (SAF پولي ٽيڪنڪ، اِسيين) اِسيين ۾ واقع آهي. ساڪي ويسٽ مقامي حڪومت ۾ هڪ ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ آهي، جنهن جو نالو دي ڪنگز پولي، شاڪي-اوڪي اوگن آهي.<ref>{{Cite web |title=Tertiary Institutions Owned By Oyo State Government – Oyo State Government |url=https://old.oyostate.gov.ng/ministry-of-education-science-and-technology/tertiary-institutions-owned-by-oyo-state-government/ |access-date=2024-06-27 |language=en-US |archive-date=25 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725193333/https://old.oyostate.gov.ng/ministry-of-education-science-and-technology/tertiary-institutions-owned-by-oyo-state-government/ |url-status=dead }}</ref>{{citation needed|date=December 2022}} ان کان علاوه [[فيڊرل ڪاليج آف اينمل هيلٿ اينڊ پروڊڪشن ٽيڪنالاجي، ووم|فيڊرل ڪاليج آف اينمل هيلٿ اينڊ پروڊڪشن ٽيڪنالاجي، ابادان]]؛<ref>{{Cite web |last=Odeyemi |first=Oluwasanmi |date=2024-01-31 |title=Home - Federal College of Animal Health & Production Technology (FCAHPTIB) |url=https://fcahptib.edu.ng/ |access-date=2024-07-01 |website=fcahptib.edu.ng |language=en-US}}</ref> [[فيڊرل ڪاليج آف ايجوڪيشن (اسپيشل)، اويو]]،<ref>{{Cite web |last=EDU |title=Federal College Of Education |url=https://education.gov.ng/federal-college-of-education/ |access-date=2024-07-01 |website=FEDERAL MINISTRY OF EDUCATION |language=en-US}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> فيڊرل اسڪول آف سرويئنگ، اويو؛ [[ڪوڪو ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف نائيجيريا]] (CRIN)، انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچرل ريسرچ اينڊ ٽريننگ (IAR&T)، نائيجيرين انسٽيٽيوٽ آف سائنس ليبارٽري ٽيڪنالاجي (NISLT)، فيڊرل ڪاليج آف فاريسٽري، ابادان (FEDCOFOR)،<ref>{{Cite web |title=Federal College of Forestry, Ibadan. – Nursing them to Nurture the World |url=https://fcfibadan.edu.ng/ |access-date=2024-07-01 |website=fcfibadan.edu.ng}}</ref> جيڪو [[فاريسٽري ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف نائيجيريا]] (FRIN)<ref>{{Cite web |date=2023-10-30 |title=Forestry Research Institute of Nigeria |url=http://frin.gov.ng/ |access-date=2024-06-27 |language=en-US}}</ref> جو ماتحت ادارو آهي، ۽ [[نائيجيرين انسٽيٽيوٽ آف سوشل اينڊ اڪنامڪ ريسرچ]] (NISER)، سڀ ابادان ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=Home page |url=https://niser.gov.ng/v2/ |access-date=2024-07-01 |website=NISER |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=About NISER |url=https://niser.gov.ng/v2/about-niser/ |access-date=2024-06-27 |website=NISER |language=en-US}}</ref>{{citation needed|date=December 2022}} ساڳئي طرح، رياست ۾ 15 خانہ بدوش اسڪول آهن. اهي گا جورو ۽ گا بالي، ٻئي ڪِسي (اِريپو مقامي حڪومت) ۾؛ باوچيلو گورنمينٽ؛ ارين-اوي، ابيوگن، اوڪاڪا ۽ بابا-اوڊي (ايتيسواجو مقامي حڪومت)؛ اِگانا (اِواجووا مقامي حڪومت)؛ اِگنگان ۽ اييتي (اِباراپا اتر مقامي حڪومت)؛ گا ڪونڊو ۽ اِگبو-اورا (اِباراپا مرڪزي مقامي حڪومت) ۽ سيپيتيري (ساڪي اوڀر مقامي حڪومت) آهن. رياست جي سڀني حصن ۾ 213 [[جاري تعليم]] جا مرڪز پکڙيل آهن.{{Citation needed|date=June 2021}}<ref>{{Cite web|title=Resources book in education|date = November 1992|url=https://books.google.com/books?id=6rCQL0KukPgC&dq=There+are+213+continuing+education+centres+spread+all+over+the+State.&pg=PA46}}</ref> 15 خاص پرائمري اسڪول ۽ ثانوي اسڪولن ۾ 8 خاص يونٽ معذور ٻارن جي سار سنڀال ڪن ٿا. رياست جي سرڪاري ثانوي اسڪولن ۾ 11,732 تدريسي عملو ۽ 2,789 غير تدريسي عملو آهي.{{Citation needed|date=May 2020}} بالغ ۽ غير رسمي تعليم واري ايجنسي (AANFE) انهن اڻ پڙهيل بالغن جي سار سنڀال ڪري ٿي، جن کي رسمي تعليم جو موقعو نه مليو هو. ايجنسي جون رياست جي 33 مقامي حڪومتي علائقن ۾ 455 ڪلاسون موجود آهن، جڏهن ته تازو 200,000 اڻ پڙهيل بالغن ۽ 80,000 کان وڌيڪ پوسٽ-لٽريٽ بالغن کي تربيت ڏني وئي آهي.<ref>{{Cite web|title=Aanfe Oyo state|url=https://aanfe.oyostate.gov.ng/objectives-functions/|access-date=2022-02-18|archive-date=2022-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218182204/https://aanfe.oyostate.gov.ng/objectives-functions/|url-status=live}}</ref> ===يونيورسٽين جي فهرست=== هيٺيون يونيورسٽيون اويو رياست اندر واقع آهن؛<ref>{{Cite web|date=2020-11-04|title=List of Universities in Oyo State|url=https://www.myschoolgist.com/ng/list-of-universities-in-oyo-state/|access-date=2021-06-03|website=www.myschoolgist.com|language=en|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603100103/https://www.myschoolgist.com/ng/list-of-universities-in-oyo-state/|url-status=live}}</ref> * [[اجايي ڪروٿر يونيورسٽي|اجايي ڪروٿر يونيورسٽي، اويو]]<ref name="acu.edu.ng"/> * [[ڪولا ديسي يونيورسٽي]]<ref>{{Cite web |title=About |url=https://koladaisiuniversity.edu.ng/about-us/ |access-date=2023-06-12 |website=Koladaisi University |language=en-US |archive-date=2023-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612142812/https://koladaisiuniversity.edu.ng/about-us/ |url-status=live }}</ref> * [[لاڊوڪي اڪنتولا يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي|لاڊوڪي اڪنتولا يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي، اوگبوموشو]] * [[ليڊ سٽي يونيورسٽي|ليڊ سٽي يونيورسٽي، ابادان]] * [[ابادان يونيورسٽي]]<ref>{{Cite web |title=History {{!}} UNIVERSITY OF IBADAN |url=https://ui.edu.ng/History |access-date=2023-06-12 |website=ui.edu.ng |archive-date=2022-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814185018/http://www.ui.edu.ng/History |url-status=dead }}</ref> {{Cleanup list|section|date=March 2024}} * [[اٽيبا يونيورسٽي، اويو]] * [[ڊومينيڪن يونيورسٽي، ابادان]]<ref>{{Cite web |title=DOMINICAN UNIVERSITY IBADAN, NIGERIA. |url=https://dui.edu.ng/ |access-date=2024-07-05 |website=dui.edu.ng}}</ref> * [[اويو اسٽيٽ ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]]، ابادان، اويو رياست<ref>{{Cite news |date=2024-05-31 |title=Oyo's technical university renamed after Ajimobi |url=https://dailytrust.com/oyos-technical-university-renamed-after-ajimobi/ |access-date=2024-07-05 |newspaper=[[Daily Trust]]|language=en-US}}</ref> * [[ڊومينيئن يونيورسٽي، ابادان]] * [[ايمانوئل الاياندي يونيورسٽي آف ايجوڪيشن]] ===پولي ٽيڪنڪن جي فهرست=== * [[اڊيسيون اوگنڊوين پولي ٽيڪنڪ، ايروا]] * [[اويو اسٽيٽ ڪاليج آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي]]، اِگبو-اورا * [[دي پولي ٽيڪنڪ، ابادان]] {{Cleanup list|section|date=March 2024}} * [[فيڊرل پولي ٽيڪنڪ آييدي، اوگبوموشو]]<ref>{{Cite web |title=FEDPA {{!}} Home |url=https://federalpolyayede.edu.ng/ |access-date=2024-07-05 |website=federalpolyayede.edu.ng}}</ref> * [[اوڪي-اوگن پولي ٽيڪنڪ]] ===خاص ٽرشري ادارن جي فهرست=== {{Cleanup list|section|date=March 2024}} * [[فيڊرل ڪاليج آف ايگريڪلچر، ابادان]] * [[فيڊرل ڪاليج آف فاريسٽري، ابادان]] * [[فيڊرل ڪوآپريٽو ڪاليج، ابادان]] * [[فيڊرل اسڪول آف اسٽيٽسٽڪس، ابادان]] * [[فيڊرل اسڪول آف سرويئنگ، اويو]] ===خاص ڪاليجن جي فهرست=== * [[فيڊرل ڪاليج آف ايجوڪيشن (اسپيشل)، اويو]] * [[اويو اسٽيٽ ڪاليج آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي]]، اِگبو-اورا {{Cleanup list|section|date=March 2024}} * [[فيڊرل ڪاليج آف اينمل هيلٿ اينڊ پروڊڪشن ٽيڪنالاجي]]، مور پلانٽيشن ابادان (FCAHPT) * [[فيڊرل ڪاليج آف ايگريڪلچر ابادان]] * [[اويو اسٽيٽ ڪاليج آف نرسنگ اينڊ مڊوائفري]]، ايلييلي، ابادان * [[اويو اسٽيٽ ڪاليج آف هيلٿ سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، ايلييلي، ابادان * [[دي ڪاليج آف ايجوڪيشن، لانليٽي]] ===رجسٽرڊ خانگي پولي ٽيڪنڪن جي فهرست=== {{Cleanup list|section|date=March 2024}} * [[بولمور پولي ٽيڪنڪ، ابادان]] * [[سٽي پولي ٽيڪنڪ، ابادان]] * [[ڪنگز پولي ٽيڪنڪ، ساڪي]] * [[SAF پولي ٽيڪنڪ، اِسيين]] * [[ٽاور پولي ٽيڪنڪ، ابادان]] ٽرانسپورٽ فيڊرل يونيورسٽي آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي اوڪيهو کي 2025ع ۾ اويو رياست ۾ پڻ منظوري ڏني وئي. ==ٽرانسپورٽ== ===وفاقي شاهراهون=== انهن ۾ شامل آهن: * [[A1 شاهراهه (نائيجيريا)|A1]]، [[آفريقي اتحاد روڊ]] TAH2: [[ٽرانس آفريڪن هاءِ وي نيٽ ورڪ|ٽرانس آفريڪن هاءِ وي 2]] جو حصو، اتر طرف ابادان ۽ اتر اوڀر طرف اويو ۽ اوگبوموشو کان ٿيندي اوٽيريري وٽ ڪوارا رياست تائين، * [[A5 شاهراهه (نائيجيريا)|A5]]، اوگون رياست مان اومِن اَديو وٽان اوڀر طرف ابادان تائين، * [[A7 شاهراهه (نائيجيريا)|A7]]، ڪوارا رياست مان اولوروليڪن وٽان اتر اولهه طرف اِگبيتي ۽ ڪِشي کان ٿيندي ٻيهر باتابي وٽ ڪوارا رياست تائين، * E1 [[لاگوس-ابادان ايڪسپريس وي]] اتر طرف ابادان تائين، * [[A122 شاهراهه (نائيجيريا)|A122]]، ابادان کان اوڀر طرف ايرنمي وٽ اوسُن رياست تائين. ٻين اهم رستن ۾ شامل آهن: * شاڪي-گوانارا روڊ، اتر اولهه طرف ڪوارا رياست<ref>{{Citation |title=Kwara State |date=2024-06-05 |work=Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kwara_State&oldid=1227378936 |access-date=2024-06-27 |language=en}}</ref> ۾ اووڊي تائين، * شاڪي-الابافي روڊ، اتر طرف اِفيلوڊن وٽ ڪوارا رياست تائين، * ساڪي-اِگبوهو/اِلورِن/ساڪي-اوگبورو روڊ، اوڀر طرف [[شاڪي، نائيجيريا|شاڪي]] کان [[اِگبوهو]] تائين، * اوڪو-ايلرين روڊ، ڏکڻ اوڀر طرف [[اوگبوموشو]] کان اجومو وسيلي اوسُن رياست ۾ اِليي تائين، * اوڪو-ايريسا-آدو روڊ/اولوڪن-ايريسا-پا روڊ، ڏکڻ طرف اجومو کان اوڪو وسيلي اوسُن رياست ۾ افارو تائين، جتي اهو ايجگبو-اوڪو روڊ طور وڃي ٿو، * اوي روڊ، [[اويو، نائيجيريا|اويو]] ۾ A1 کان ڏکڻ اوڀر طرف اوسُن رياست ۾ ڪيييسيني تائين، جتي اهو اوجونگبودو-اوي-الابو-ايوو روڊ طور وڃي ٿو، * ابادان-ايوو روڊ، اتر اوڀر طرف اوسُن رياست تائين، * اوريتا-اپيرن-بيرے روڊ، ابادان کان ڏکڻ اوڀر طرف اودي اپيرن تائين، * اولوروندا روڊ، اودي اپيرن کان اڪاران روڊ طور اوگون رياست ۾ اولوگبوئي تائين، جتي اهو ابادان-اِجيبو-اِگبو روڊ طور وڃي ٿو، * اِجيبو-اوڊي-اِدي-ايونري روڊ، ابادان کان ڏکڻ طرف اوگون رياست ۾ مامو تائين، * اِگبارا-اورِيلي-اِجيون روڊ، ڏکڻ طرف اوگون رياست ۾ اِجادي تائين. ===ريلويون=== [[ابادان]]، لاگوس کان ڪانو (1899ع) تائين [[نائيجيرين ريلويز|اولهه ريلوي]] تي هڪ اهم آخري اسٽيشن آهي، جيڪا 1067&nbsp;mm (3ˈ6") [[ڪيپ گيج]] تي آهي، جڏهن ته لاگوس کان ابادان تائين نئين 1435&nbsp;mm (4ˈ8½") [[معياري گيج ريلوي|معياري گيج]] لائين 2021ع ۾ کولِي وئي. ===ايئرپورٽ=== [[ابادان ايئرپورٽ]] کان ايئر پيس ۽ اوورلينڊ ايئر ويز ذريعي ابوجا ۽ لاگوس لاءِ خدمتون موجود آهن. ==موجوده سرڪاري عملدارن جي فهرست== {| class="wikitable" !ڪمشنر/آفيسر !وزارت/آفيس |- |[[اولوواسيئي مڪندي]] | [[گورنر]] |- | [[بايو لاوال]] | [[نائب گورنر|نائب گورنر]] |- | [[اديبو اوگنڊوين]] | رياستي اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر |- | اولوباميوو اديئوسن |[[رياستي حڪومت جو سيڪريٽري]] |- | عزت مآب سيگن اوگنويي | [[چيف آف اسٽاف|چيف آف اسٽاف]] |- | اڪينولا اوجو |ماليات جو ڪمشنر |- | عزت مآب تيميلولو اشامو |توانائي ۽ معدني وسيلن جو ڪمشنر |- | اميدات او. اگبولا |هيڊ آف سروس |- | چيف اوبافيمي ادي مولا اوجو | مقامي حڪومت ۽ سرداري معاملن جو ڪمشنر |- | اويلو وو اويوو |اٽارني جنرل ۽ انصاف جو ڪمشنر |} ==زراعت== [[زراعت]] اويو رياست جي ماڻهن جو مکيه ڌنڌو آهي. رياست جي آبهوا [[مڪئي]]، [[يام (سبزي)|يام]]، [[ڪساوا]]، [[باجرو]]، [[چانور]]، [[پلانٽين (پچائڻ)|پلانٽين]]، [[ڪوڪو بين|ڪوڪو]]، [[کجيءَ جو وڻ|کجيءَ جي پيداوار]]، [[ڪاجو]] وغيره جهڙن فصلن جي پوک لاءِ سازگار آهي. اِسيين/اِپاپو، اِلورا، [[ايروا]]، [[اوگبوموشو]]، اِريسا آدو، اِجايي، اڪوفو ۽ [[لالوپون]] ۾ ڪيترائي سرڪاري زرعي آبادڪاري مرڪز آهن. هتي مٽي، [[ڪائولنائٽ|ڪائولن]] ۽ اڪوامارين جي گهڻائي آهي. ساڪي، فاسولا ۽ ابادان ۾ وسيع ڍورن جا فارم پڻ آهن، ابادان جي موناتن ۾ هڪ کير جو فارم آهي، ۽ رياست گير اويو اسٽيٽ ايگريڪلچرل ڊولپمينٽ پروگرام جو هيڊڪوارٽر ساڪي ۾ آهي. ڪيترائي بين الاقوامي ۽ وفاقي زرعي ادارا رياست ۾ واقع آهن.{{citation needed|date=December 2022}} ==مقامي حڪومتي علائقا== {{See also|اويو رياست جي ڳوٺن جي فهرست}} اويو رياست 33 [[نائيجيريا جا مقامي حڪومتي علائقا|مقامي حڪومتي علائقن]] تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |last=jlukmon |date=2023-05-02 |title=List of 33 Local Governments in Oyo State and their Headquarters. |url=https://aboutnigerians.com/list-of-33-local-governments-in-oyo-state-and-their-headquarters/ |access-date=2023-05-05 |website=ABOUT NIGERIANS |language=en-US |archive-date=2023-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505120602/https://aboutnigerians.com/list-of-33-local-governments-in-oyo-state-and-their-headquarters/ |url-status=usurped }}</ref> اهي هي آهن: {{div col|colwidth=20em}} * [[افيجيو]] جوبيلي * [[اڪين ييلي، اويو رياست|اڪين ييلي]] مونيا * [[اٽيبا]] اوفا ميٽا * [[اٽيسبو]] تيدي-اوڪي اوگن * [[اگبيڊا]] اگبيڊا * [[ابادان اتر]] اگودي گيٽ * [[ابادان اتر اوڀر]] ايوو روڊ * [[ابادان اتر اولهه]] ڊگبي/اونيريڪي * [[ابادان ڏکڻ اوڀر]] ماپو * [[ابادان ڏکڻ اولهه]] رنگ روڊ * [[اِباراپا مرڪزي]] اِگبو اورا * [[اِباراپا اوڀر]] ايروا * [[اِباراپا اتر]] اييتي * [[اِدو، نائيجيريا|اِدو]] اِدو * [[اِريپو]] ڪِسي-اوڪي اوگن * [[اِسيين]] اِسيين-اوڪي اوگن * [[ايتيسواجو]] اوتو-اوڪي اوگن * [[اِواجووا]] اِويريلي-اوڪي اوگن * [[ڪاجولا]] اوڪيهو-اوڪي اوگن * [[لاگيلو، نائيجيريا|لاگيلو]] اِيانائوفا * [[اوگبوموشو اتر]] اوگبوموشو * [[اوگبوموشو ڏکڻ]] اروومولي * [[اوگو اولووا]] اجاوا * [[اولورونسوگو]] اِگبيتي-اوڪي اوگن * [[اولويوولي، نائيجيريا|اولويوولي]] اِدي ايونري * [[اونا آرا]] اڪانران * [[اوري لوپي]] اِگبوهو-اوڪي اوگن * [[اوري ايري]] اِڪويي * [[اويو اوڀر]] ڪوسوبو * [[اويو اولهه]] اوجونگبودو * [[ساڪي اوڀر]] اگو امودو-اوڪي اوگن * [[ساڪي اولهه]] شاڪي-اوڪي اوگن * [[سوروليري، اويو رياست|سوروليري]] اِريسا آدو {{div col end}} ==نمايان شخصيتون== <!---♦♦♦ هن فهرست ۾ صرف ان شخص کي شامل ڪريو جنهن جو انگريزي وڪيپيڊيا تي پنهنجو مضمون اڳ ۾ موجود هجي ♦♦♦---> <!---♦♦♦ مهرباني ڪري فهرست کي آخري نالي موجب الفابيٽيڪل ترتيب ۾ رکو ♦♦♦---> * [[9ice]] (ڄمڻ وقت نالو اليگزينڊر ابولوري اڊيگبولا اڪانڊي، 17 جنوري 1980ع)، موسيقار<ref>{{Cite web|last=admin|date=2020-07-27|title=9ICE ALAPOMEJI|url=https://www.glimpse.ng/9ice-alapomeji/|access-date=2022-02-25|website=Glimpse Nigeria|language=en-US|archive-date=2022-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627032135/https://www.glimpse.ng/9ice-alapomeji/|url-status=dead}}</ref> * [[واندي ابيمبولا]]، رٽائرڊ تعليمدان، مذهبي اڳواڻ ۽ سياستدان. * [[جوزف اڊيبايو اڊيلڪون]]، مبشر * [[لاميدي اڊيڊبو]]، اشرافيائي طاقت جو دلال * [[بنجامن اڊيڪنلي]]، جنرل * [[اڪينوومي اڊيسينا]]، صدر، آفريقي ترقياتي بئنڪ، AfDB * [[لام اڊيسينا]]، اويو رياست جو اڳوڻو گورنر (1999ع–2003ع)، ايڪشن ڪانگريس آف نائيجيريا جو اڳواڻ. * اوتونبا (ڊاڪٽر) [[ڪرسٽوفر الائو-اڪالا]]، اويو رياست جو اڳوڻو گورنر (2007ع–2011ع) * سينيٽر [[ابيولا اجميوبي]]، اويو رياست جو اڳوڻو گورنر (2011ع–2019ع) * اوبا [[لاميدي اڊييمي ٽيون]]، [[اويو جو الافين|اويو جو اڳوڻو الافين]] * اوبا [[ساليو اديتونجي]]، ابادان لينڊ جو 41هون اولوبادان * [[اولانيي افونجا]]، اداڪار ۽ مزاحيه فنڪار * [[بنجامن اڪاندي]]، تعليمدان * [[رچرڊ اڪنجيدي]]، وڪيل ۽ سياستدان * [[اوليومبو اووجوبي]]، ڳوٺاڻو سرجن * [[لاڊوڪي اڪنتولا]]، سياستدان، وڪيل ۽ مقرر * [[قادري ارونا]]، ٽيبل ٽينس رانديگر * [[اڊيبايو جانسن بئنڪولي]]، سياستدان * سيڪيرو [[ايندي بئرسٽر]]، موسيقار * [[عبدالفتاحي بُهاري]]، سينيٽر * [[سيموئل اجايي ڪروٿر]]، پادري ۽ مؤرخ<ref>{{Cite news|date=2019-04-07|title=Our heroes past: Samuel Ajayi Crowther|url=https://guardian.ng/sunday-magazine/our-heroes-past-samuel-ajayi-crowther/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2022-02-25|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=en-US|archive-date=2022-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225095453/https://guardian.ng/sunday-magazine/our-heroes-past-samuel-ajayi-crowther/|url-status=live}}</ref> * [[سنڊي اڪين ڊاري]]، صحافي ۽ سياستدان * [[اڊيبايو فاليتي]]، اداڪار، شاعر ۽ ليکڪ * [[توين فالولا]]، مؤرخ ۽ تعليمدان * [[تاڊي اپاڊيولا]]، شاعر * [[سيموئل جانسن (نائيجيرين مؤرخ)|سيموئل جانسن]]، مؤرخ * سينيٽر [[رشيد لادوجا]]، اويو رياست جو اڳوڻو گورنر (2003ع–2007ع) * [[ڪاسي لڪمان لاوال]]، ڪاروباري شخصيت * [[عباس اڪاندي اوبيسيري]]، فوجي موسيقار ۽ تفريحڪار * [[اڪينپيلو اوبيسيسان|چيف اڪينپيلو اوبيسيسان]]، ڊائري نويس ۽ ڪوآپريٽو بئنڪ جو باني * [[لاتوندي اوڊيڪو]]، طبيب، استاد ۽ شاعر * پروفيسر [[ڊيبو اوجيرندي]]، اڳوڻو رجسٽرار، [[جوائنٽ ايڊميشنز اينڊ ميٽرڪيوليشن بورڊ|نائيجيريا جو جوائنٽ ميٽرڪيوليشن بورڊ]] * [[تونجي اولاوپا]]، باني ۽ ايگزيڪيوٽو وائيس چيئرمين، [[ابادان اسڪول آف گورنمينٽ اينڊ پبلڪ پاليسي|ISGPP]] * اوبا [[اولاسنڪانمي ابيوي اوپيولا، ڪورونلوجو پهريون]]، اِروڪو جو اونيروڪو * [[سعيد اوسپا]]، فوجي ۽ هپ-هاپ فنڪار * [[ڊيوڊ اوييلو وو]]، اداڪار * [[افيز اوييتورو]]، اداڪار، مزاحيه فنڪار ۽ تعليمدان * [[ساڊي (ڳائڻي)|ساڊي]]، آر اينڊ بي/سول فنڪار، اويو رياست ۾ ڄائي. * سينيٽر (رٽائرڊ عزت مآب) [[مونسورات سنمونو]]، OYHA جي پهرين عورت اسپيڪر ۽ اويو رياست مان پهرين عورت سينيٽر. * [[ابراهيم تائيوو]]، جنرل ۽ سياستدان * [[بوڊي ٿامس]]، سياستدان ۽ وڪيل * [[پرنس افيز اولاديگبولو]]، نائيجيرين ڪاروباري شخصيت * [[توسن اينيولورندا]]، [[CEO]] ۽ گڏيل باني، [[Moniepoint Inc]] * [[لادوسو لاداپو]]، نائيجيرين جورسٽ ۽ سياستدان * [[لادونتان اوييڪانمي]]، ابادان لينڊ جي 14هين ايالودي <!---♦♦♦ هن فهرست ۾ صرف ان شخص کي شامل ڪريو جنهن جو انگريزي وڪيپيڊيا تي پنهنجو مضمون اڳ ۾ موجود هجي ♦♦♦---> <!---♦♦♦ مهرباني ڪري فهرست کي آخري نالي موجب الفابيٽيڪل ترتيب ۾ رکو ♦♦♦---> ==سياست== رياستي حڪومت جي اڳواڻي جمهوري طور چونڊيل گورنر ڪري ٿو، جيڪو رياست جي اسيمبلي جي ايوان جي ميمبرن سان ويجهي طور ڪم ڪري ٿو. رياست جي گاديءَ جو شهر [[ابادان]] آهي.<ref>{{Cite news |last=Oguntola |first=Tunde |date=2022-09-27 |title=2023: Next President, Govs Must Get Two-thirds Spread, Says INEC |url=https://leadership.ng/2023-next-president-govs-must-get-two-thirds-spread-says-inec/ |access-date=2023-02-23 |language=en-US |archive-date=2023-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230223113538/https://leadership.ng/2023-next-president-govs-must-get-two-thirds-spread-says-inec/ |url-status=live |newspaper=[[Leadership (newspaper)|Leadership]]}}</ref> ==چونڊ نظام== هر رياست جو گورنر تبديل ٿيل ٻه دور واري نظام تحت چونڊيو ويندو آهي. پهرين دور ۾ چونڊجڻ لاءِ، اميدوار کي ووٽن جي اڪثريت ۽ رياست جي گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀاڱي ٽيهه مقامي حڪومتي علائقن ۾ 25 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪرڻا پوندا آهن. جيڪڏهن ڪو به اميدوار حد پار نه ڪري، ته ٻيو دور سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوار ۽ ان ايندڙ اميدوار جي وچ ۾ ٿيندو، جنهن مقامي حڪومتي علائقن جي سڀ کان وڏي تعداد ۾ ووٽن جي اڪثريت حاصل ڪئي هجي.<ref>{{Cite book |last1=Ayadi |first1=Manel |last2=Amor |first2=Nahla Ben |title=2015 IEEE 27th International Conference on Tools with Artificial Intelligence (ICTAI) |chapter=Multi-round Vote Elicitation for Manipulation under Candidate Uncertainty |date=November 2015 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1109/ictai.2015.113 |pages=760–767 |publisher=IEEE |doi=10.1109/ictai.2015.113|isbn=978-1-5090-0163-7 |s2cid=9778141 }}</ref> ==حوالا== {{Reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage}} * [http://www.oyostate.gov.ng/ اويو رياست حڪومت جو هوم پيج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008212824/http://www.oyostate.gov.ng/ |date=2012-10-08 }} * [https://www.naijanews247.com/oyo-tescom-oral-interview-update/ اويو 7,000 TESCOM درخواست ڏيندڙن لاءِ زباني انٽرويو شروع ڪري ٿو - NaijaNews247] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211226145106/https://www.naijanews247.com/oyo-tescom-oral-interview-update/ |date=2021-12-26 }} {{Geographic location |Centre = اويو رياست |North = [[ڪوارا رياست]] |East = [[اوسُن رياست]] |South = [[اوگون رياست]] |West = {{flag|Benin}} }} {{OyoStateGovernors}} {{LGAs and communities of Oyo State}} {{Nigeria states}} {{Authority control}} {{Portal bar|نائيجيريا}} [[زمرو:اويو رياست| ]] [[زمرو:نائيجيريا جون رياستون]] [[زمرو:يوروبا لينڊ جون رياستون]] [[زمرو:1976ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1976ع ۾ نائيجيريا ۾ قيام]] idrbi3b8vk17yzk9247pr55znsez4rp 0 82859 425777 405580 2026-10-28T11:58:48Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[پاڪستان جي آبادي جي جوڙجڪ]] کي [[پاڪستان جي آبادي]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 405580 wikitext text/x-wiki {{About|the demographic features of the population of Pakistan|a general overview of the citizens of Pakistan|Pakistanis}} {{Infobox settlement | place = [[Pakistan]] | image = Pakistan Population Pyramid - July 1, 2021.svg | image_size = 300 | caption = <!-- Population data --> | size_of_population = | density = {{convert|260.8|/km2|/sqmi|abbr=on}}<br />{{convert|248.9|/km2|/sqmi|abbr=on}} (including [[Azad Kashmir|AJK]] and [[Gilgit-Baltistan|GB]]) | growth = | birth = | death = | net_migration = | life = | life_male = | life_female = | fertility = | age_0–14_years = | age_15–64_years = | age_65_years = | nation = ''noun'': [[Pakistani people|Pakistani]] | major_ethnic = See [[Ethnic groups in Pakistan|Ethnic groups of Pakistan]] | spoken = See [[Languages of Pakistan]] | name = پاڪستان جي آبادي جي جوڙجڪ | official_name = Demographics of Pakistan | native_name = پاکستان کي آباديات | native_name_lang = Ur | other_name = | image_skyline = Pakistan Population Pyramid - July 1, 2021.svg | image_alt = | image_caption = پاڪستان ۾ صنفي تناسب جو تقابل جولائي، 2021ع تائين. (Population pyramid of Pakistan as of July 1, 2021) | image_flag = |thumb| | flag_alt = Dominant mother tongue in the districts of Pakistan as of the Pakistani census 2017 | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_alt = | image_map = File:Mother Tongue by Pakistani District - 2017 Census.svg | map_alt = | map_caption = سال 2017ع جي پاڪستان جي مردم شماري موجب هر پاڪستاني ضلعي ۾ غالب نسلي گروهه (گلگت بلتستان ۽ آزاد ڪشمير جا علائقا شامل نه آهن) | subdivision_type = ڪل آبادي | subdivision_name = 241,499,431<br> (2023 آدمشماري) | subdivision_type1 = نسلي گروپ | subdivision_type2 = ڳالھائيندڙ ٻوليون | subdivision_type3 = آبادي جي گھاٽائي | subdivision_type4 = آبادي ۾ واڌاري جي شرح | subdivision_type5 = ڄمڻ جي شرح | subdivision_type6 = موت جي شرح | subdivision_name1 = * پنجابي (38.8%) * پشتون (18.2%) * سنڌي (14.6%) * سرائيڪي (12.2%) * مهاجر (7.1%) * بلوچ (3%) * ٻيا (6.1%) | subdivision_name2 = * پنجابي (36.98%) * پشتو (18.15%) * سنڌي (14.31%) * سرائڪي (12%) * اردو (9.25%) * بلوچي (3.38%) * هندڪو (2.32٪) *براهوي (1.16٪) * ميواتي (0.46٪) *ڪوهستاني (0.43٪) *ڪشميري (0.11٪) * شينا (0.05٪) * بلتي (0.02٪) * ڪلاشا (0.003٪) * ٻيا (1.38%) | subdivision_name3 = 260.8 في چورس ڪلوميٽر <br>675.0 في چورس ميل<br> 248.9 في چورس ڪلوميٽر <br>645 في چورس ميل<br>(آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان سان گڏ) | subdivision_name4 = 1.85% | subdivision_name5 = 22.5 پيدائشون<br>(1000 جي آبادي تي) | subdivision_name6 = 7.2 موتون<br>(1000 جي آبادي تي)<br>(2021 اندازو) | established_title = لڏ پلاڻ جي خالص شرح | established_date = 2-3 پناهگير في هزار ابادي | established_title1 = عمر جي لحاظ کان آبادي<br>في سيڪڙو (2020) | established_date1 = * 14-00 سال : %37.2 * 64-15 سال : %58.6 * 65 کان مٿان: %4.2 | established_title2 = اوسط عمر | established_date2 = * ڪل : 69.1 سال (2022 اندازو) * مرد : 66.8 سال (2022 اندازو) * ناريون: 71.6 سال (2022 اندازو) | established_date3 = 3.32 في ناري ٻار ڄميا <br>(2024 اندازو) | established_title3 = توليد جي شرح | founder = | named_for = | seat = | parts_type = | parts = | p1 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | population_total = 25,255,139 | population_as_of = 2024 | population_footnotes = 25 | population_est = 25 | pop_est_as_of = 2025 | population_urban = 50 | population_rural = 50 | population_metro = 50 | population_rank = 154 | population_density_rank = 155 | population_blank1_title = Punjabi | population_blank1 = 41 | population_blank2_title = | population_blank2 = 15 | population_demonym = Sindhi | demographics_type1 = Age 0-14 | demographics1_title1 = | demographics_type2 = Age 15-64 | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | footnotes = }} <small>سال 2023ع جي مردم شماري جي آخري نتيجن موجب [[پاڪستان]] جي آبادي 24,14,99,431 هئي.<ref name="2023Census2">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Pakistan.pdf|title=Table 1 : Households, Population, Household Size and Annual Growth Rate|website=pbs.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230814181311/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Pakistan.pdf|archive-date=14 August 2023}}</ref> هن انگ ۾ ملڪ جا چار صوبا؛ پنجاب، سنڌ، خيبر پختونخوا، بلوچستان، ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري شامل آهن، آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان جي مردم شماري جي ڊيٽا کي اڃا تائين سي سي آءِ ڪائونسل آف پاڪستان پاران منظور نه ڪيو ويو آهي. پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي.</small><ref name="UNWPP20192">{{cite web|url=https://population.un.org/wpp/|title=World Population Prospects 2019|date=June 2019|website=World Population Prospects – Population Division – United Nations|publisher=United Nations|access-date=8 May 2022}}</ref> <small>سال 1951ع ۽ 2023ع جي وچ ۾، پاڪستان جي آبادي ست ڀيرا، 3 ڪروڙ 37 لک کان 24 ڪروڙ 15 لک) وڌي وئي. ملڪ ۾ نسبتاً وڌيڪ، جيتوڻيڪ گهٽجندڙ، واڌ جي شرح آهي جيڪا بلند پيدائش جي شرح ۽ گهٽ موت جي شرح جي حمايت ڪري ٿي. سال 1998ع ۽ 2017ع جي وچ ۾، سراسري سالياني آبادي جي واڌ جي شرح +2.40 سيڪڙي تي رهي</small>.<ref>{{Cite news|url=https://www.tribune.com.pk/story/1719994/headcount-finalised-sans-third-party-audit%3famp=1|title=Headcount finalised sans third-party audit|author=Riazul Haq and Shahbaz Rana|date=27 May 2018|access-date=11 June 2021}}</ref> <small>ڊرامائي سماجي تبديلين شهري آبادڪاري ۽ ٻن وڏن شهرن جي ظهور جو سبب بڻي آهي: ڪراچي ۽ لاهور. ملڪ جي شهري آبادي 1998ع ۽ 2017ع جي وچ ۾ ٽي ڀيرا کان وڌيڪ وڌي وئي (23.8 ملين کان 75.7 ملين تائين). جئين ته پاڪستان جي شهري آبادي جي شرح %28.2 کان وڌي %36.4٪ ٿي وئي، ان جي باوجود، ملڪ جي شهري آبادي جي شرح دنيا ۾ سڀ کان گهٽ رهي ٿي ۽ سال 2017ع ۾، 130 ملين کان وڌيڪ پاڪستاني (آبادي جو تقريبن %65 ٺاهيندا آهن) ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندا هئا.</small> <small>وڏي توليد جي شرح (3.5 ٻار في ناري)جي ڪري، جيڪو 2022 ۾ اندازو لڳايو ويو هو، پاڪستان دنيا جي سڀ کان جوان آبادي مان هڪ آهي. سال 2017ع جي مردم شماري ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ته ملڪ جي آبادي جو %40.3 15 سالن کان گهٽ عمر وارو هو، جڏهن ته صرف %3.7 پاڪستاني 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا هئا.<ref name="2017CensusAge2">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/pakistan/Table04n.pdf|title=Table 4 – Population by Single Year Age, Sex and Rural/Urban|date=2021|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224053856/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/pakistan/Table04n.pdf|archive-date=24 December 2021|access-date=9 May 2022|url-status=dead}}</ref> آبادي جي سراسري عمر 19 هئي،<ref name="2017CensusAge3">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/pakistan/Table04n.pdf|title=Table 4 – Population by Single Year Age, Sex and Rural/Urban|date=2021|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224053856/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/pakistan/Table04n.pdf|archive-date=24 December 2021|access-date=9 May 2022|url-status=dead}}</ref> جڏهن ته ان جو جنس تناسب 100 عورتن لاءِ 105 مرد رڪارڊ ڪيو ويو.<ref name="2017CensusPopulation2">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/National.pdf|title=Table – 1 Area, Population By Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Household Size and Annual Growth Rate|date=19 May 2021|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927171509/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/National.pdf|archive-date=27 September 2021|access-date=17 October 2021|url-status=dead}}</ref></small> قديم سنڌو ماٿري جي تهذيب کان وٺي جديد دور تائين پاڪستان جي آبادي جي تاريخ ۾ يوريشيا ۽ ويجهي وچ اوڀر کان پاڪستان جي جديد علائقي ۾ ڪيترن ئي ثقافتن ۽ نسلي گروهن جي آمد ۽ آبادڪاري شامل آهي. انهي جي ڪري، پاڪستان ۾ هڪ گهڻ ثقافتي، گهڻ لساني ۽ گهڻ نسلي سماج آهي. پاڪستان کي دنيا جي چوٿين نمبر تي سڀ کان وڏي پناهگيرن آبادي پڻ سمجهيو ويندو آهي، جنهن جو اندازو گڏيل قومن جي پناهگيرن لاء هائي ڪميشن (UNHCR) پاران سال 2021ع جي وچ ۾ 14 لک لڳايو ويو آهي.<ref name="RefugeesUNHCR3">{{cite web|url=https://www.unhcr.org/refugee-statistics/|title=Refugee Data Finder|website=UNHCR – Refugee Statistics|publisher=UNHCR|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512205655/https://www.unhcr.org/refugee-statistics/|archive-date=12 May 2022|access-date=12 May 2022|url-status=live}}</ref> ==آبادي== ==اهم انگ اکر== ==انساني ترقي== ==قوميتون، نسلون ۽ ٻوليون== ==مذهب== ==سڄي دنيا ۾ پاڪستانين جا انگ== {| class="wikitable" | {{flag|Saudi Arabia}} | | 4,000,000 |- | {{flag|United Arab Emirates}} | |1,600,000 |- | {{flag|United Kingdom}} | | 1,200,000 |- | {{flag|United States}} | |687,942<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/library/stories/2023/09/2020-census-dhc-a-asian-population.html|title=U.S. Census website|author=Data Access and Dissemination Systems (DADS)|access-date=14 January 2024}}</ref></tr> |- | {{flag|Canada}} | | 215,000<ref name="www12.statcan.gc.ca">{{cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=110528&PRID=10&PTYPE=109445&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2017&THEME=120&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF=|title=Immigration and Ethnocultural Diversity Highlight Tables – Ethnic Origin, both sexes, age (total), Canada, 2016 Census – 25% Sample data|first=Government of Canada, Statistics|last=Canada|website=www12.statcan.gc.ca|date=25 October 2017 }} </ref> |- | {{flag|Kuwait}} | | 190,000 |- | {{flag|South Africa}} | | 180,000<ref>{{cite web|url=http://psaa.org.za|title=About PSAA |access-date=29 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921093651/http://psaa.org.za/ |archive-date=21 September 2019|url-status=dead}}</ref> |- | {{flag|Oman}} | | 385,000 |- | {{flag|Australia}} | | 61,913<ref>{{cite web|url=http://www.sbs.com.au/yourlanguage/urdu/en/article/2017/06/28/most-pakistanis-and-urdu-speakers-live-australian-state|title=Most Pakistanis and Urdu speakers live in this Australian state|website=sbs.com.au|access-date=27 March 2018}}</ref> |- | {{flag|Germany}} | | 179,668 |- | {{flag|Qatar}} | | 52,500 |- | {{flag|France}} | | 50,000 |- | {{flag|Norway}} | |39,257<ref>{{Cite web|title=05183: Innvandrere og norskfødte med innvandrerforeldre, etter kjønn og landbakgrunn 1970–2021-PX-Web SSB|url=https://www.ssb.no/system/|access-date=2021-09-27|website=SSB|language=no}} </ref> |- | {{flag|Denmark}} | |21,000 |- | {{flag|New Zealand}} | | 10,000 |- | {{flag|Ireland}} | |9,501 |- | {{flag|Japan}} | | 22,118<ref>{{cite web | url=https://www.e-stat.go.jp/stat-search/files?page=1&layout=datalist&toukei=00250012&tstat=000001018034&cycle=1&year=20220&month=24101212&tclass1=000001060399 | title=在留外国人統計（旧登録外国人統計） 在留外国人統計 月次 2022年12月 &#124; ファイル &#124; 統計データを探す |language=ja}}</ref></tr> |} ==پڻ ڏسو== * [[پاڪستان جي ثقافت]] ** [[پنجابي ثقافت|پنجاب جي ثقافت]] ** [[سنڌ جي ثقافت]] *** [[سنڌ جا لوڪ ناچ]] *** [[سنڌ ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[پاڪستان ۾ مذھب|پاڪستان ۾ مذهب]] ** [[پاڪستان ۾ اسلام]] ** [[پاڪستان ۾ عيسائيت]] ** [[پاڪستان ۾ هندو ڌرم]] ** [[پاڪستان ۾ سک مذهب]] ** [[پاڪستان ۾ سياحت]] * [[پاڪستان ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست|پاڪستان ۾ ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي فهرست]] * [[پاڪستان ۾ آدمشماري|پاڪستان جي مردم شماري]] * [[پاڪستان جي شھرن جي فھرست]] ** [[پاڪستان جا صوبا]] ** [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[پاڪستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جون ٻوليون]] ** [[اردو]] ** [[پشتو]] ** [[سنڌي ٻولي]] ** [[پنجابي ٻولي]] ** [[بلوچي ٻولي]] * [[فھرست سنڌ جون ذاتيون|سنڌ جي ذاتين جي فهرست]] * [[پنجابي لوڪ رقص]] * [[سنڌي ماڻھو]] * [[بلوچ ماڻھو]] * [[پنجابي ماڻھو]] * [[بلوچستان ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[پختون ماڻھو]] * [[آزاد ڪشمير ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[گلگت بلتستان ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] == تفصيل == '''پاڪستان جي آبادي جي جوڙجڪ''' (Demographics of Pakistan)، پاڪستان مختلف قومن ۽ نسلن جو گهر آهي. ڪجهه هتان جا قديم رهواسي آهن، جهڙوڪ سنڌي، پنجابي، بلوچ، پشتون، سرائيڪي، هزارا، ڪشميري وغيره، جڏهن تي ڪجهه پاڪستان جي قيام کان پوء لڏ پلاڻ ڪري پاڪستان آيا، جنهن کي مهاجر سڏبو آهي. اها مهاجر هندستان جي مختلف علائقن سان تعلق رکڻ ٿا ۽ مادري ٻولي جي لحاظ کان اتر هندستان جي اردو ڳالهائيندڙ، گجراتي، مدراسي، راجسٿاني، ميمڻ ۽ هندستان سان تعلق رکندڙ ٻيون ڪيتريون ٻوليون پنهنجي مادري بولي طور ڳالهائيندا آهن، پڻ هنن کي مشترڪ طور تي اردو ڳالهائيندڙ سڏبو آهي، جنهن ۾ اردو ڳالهائيندڙ بهاري به شامل آهن، جيڪا سال 1971ع کانپوء پاڪستان لڏ پلاڻ ڪري آيا. 1980ع کان پوء پناهگيرن جي هڪ ڊگهي فھرست آهي، جيڪا پاڪستان ۾ قانوني ۽ غير قانوني مقيم آهن، جنهن ۾ افغاني (پشتو ۽ فارسي ڳالهائيندڙ)، روهنگيا، بنگالي ۽ ٻيا ڪيترائي ننڍا گروپ شامل آهن. 2023 جي مردم شماري جي آخري نتيجن موجب پاڪستان جي آبادي 24,14,99,431 هئي. هن انگ ۾ ملڪ جا چار صوبا شامل آهن. مثال طور پنجاب، سنڌ، خيبر پختونخوا، بلوچستان ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري. آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان جي مردم شماري جي ڊيٽا کي اڃا تائين سي سي آءِ ڪائونسل آف پاڪستان پاران منظور نه ڪيو ويو آهي. پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. * 1951 ۽ 2023 جي وچ ۾، پاڪستان جي آبادي ست ڀيرا وڌي وئي، جيڪا 3 ڪروڙ 37 لک کان 24 ڪروڙ 15 لک ٿي وئي. ملڪ ۾ نسبتاً وڌيڪ، جيتوڻيڪ گهٽجندڙ، واڌ جي شرح آهي جيڪا بلند پيدائش جي شرح ۽ گهٽ موت جي شرح جي حمايت ڪري ٿي. 1998 ۽ 2017 جي وچ ۾، سراسري سالياني آبادي جي واڌ جي شرح +2.40٪ تي رهي. * ڊرامائي سماجي تبديلين شهري آبادڪاري ۽ ٻن وڏن شهرن جي ظهور جو سبب بڻي آهي: ڪراچي ۽ لاهور. ملڪ جي شهري آبادي 1981 ۽ 2017 جي وچ ۾ ٽي ڀيرا کان وڌيڪ وڌي وئي (23.8 ملين کان 75.7 ملين تائين)، ڇاڪاڻ ته پاڪستان جي شهري آبادي جي شرح 28.2٪ کان وڌي 36.4٪ ٿي وئي. ان جي باوجود، ملڪ جي شهري آبادي جي شرح دنيا ۾ سڀ کان گهٽ رهي ٿي، ۽ 2017 ۾، 130 ملين کان وڌيڪ پاڪستاني (آبادي جو تقريبن 65٪ ٺاهيندا آهن) ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهندا هئا. * زيادتي جي شرح جي ڪري، جيڪو 2022 ۾ 3.5 تي اندازو لڳايو ويو هو، پاڪستان دنيا جي سڀ کان ننڍي آبادي مان هڪ آهي. 2017 جي مردم شماري ۾ رڪارڊ ڪيو ويو ته ملڪ جي آبادي جو 40.3٪ 15 سالن کان گهٽ عمر وارو هو، جڏهن ته صرف 3.7٪ پاڪستاني 65 سالن يا ان کان وڌيڪ عمر وارا هئا. ملڪ جي وچين عمر 19 هئي، جڏهن ته ان جو جنس تناسب 100 عورتن لاءِ 105 مرد رڪارڊ ڪيو ويو. Due to a high [[Total fertility rate|fertility rate]], which was estimated at 3.5 in 2022, Pakistan has one of the world's [[List of countries by median age|youngest populations]]. The 2017 census recorded that 40.3% of the country's population was under the age of 15, while only 3.7% of Pakistanis were aged 65 or more.<ref name="2017CensusAge">{{cite web |title=Table 4 – Population by Single Year Age, Sex and Rural/Urban |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/pakistan/Table04n.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211224053856/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/pakistan/Table04n.pdf |archive-date=24 December 2021 |date=2021 |url-status=dead}}</ref> The [[median age]] of the country was 19,<ref name="2017CensusAge" /> while its [[sex ratio]] was recorded to be 105 males per 100 females.<ref name="2017CensusPopulation">{{cite web |title=Table – 1 Area, Population By Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Proportion, Household Size and Annual Growth Rate |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/National.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=17 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927171509/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/National.pdf |archive-date=27 September 2021 |date=19 May 2021 |url-status=dead}}</ref> قديم سنڌو ماٿري جي تهذيب کان وٺي جديد دور تائين پاڪستان جي آبادي جي تاريخ ۾ يوريشيا ۽ ويجهي وچ اوڀر کان پاڪستان جي جديد علائقي ۾ ڪيترن ئي ثقافتن ۽ نسلي گروهن جي آمد ۽ آبادڪاري شامل آهي، جنهن جي ڪري، پاڪستان ۾ هڪ گهڻ ثقافتي، گهڻ لساني ۽ گهڻ نسلي سماج آهي. پاڪستان کي دنيا جي چوٿين نمبر تي سڀ کان وڏي پناهگيرن آبادي پڻ سمجهيو ويندو آهي، جنهن جو اندازو گڏيل قومن جي هائي ڪميشن برائي پناهگير (UNHCR) پاران سال 2021ع جي وچ ۾ 14 لک لڳايو ويو آهي.<ref name="RefugeesUNHCR2">{{cite web|url=https://www.unhcr.org/refugee-statistics/|title=Refugee Data Finder|website=UNHCR – Refugee Statistics|publisher=UNHCR|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512205655/https://www.unhcr.org/refugee-statistics/|archive-date=12 May 2022|access-date=12 May 2022|url-status=live}}</ref> e [[demographic history of Pakistan]] from the ancient [[Indus Valley civilization]] to the modern era includes the arrival and settlement of many cultures and ethnic groups in the modern region of [[Pakistan]] from [[Eurasia]] and the nearby [[Middle East]]. Because of this, Pakistan has a multicultural, multilinguistic, and multiethnic society. Pakistan is also thought to have the world's fourth-largest [[List of countries by refugee population|refugee population]], estimated at 1.4&nbsp;million in mid-2021 by the [[United Nations High Commissioner for Refugees|UNHCR]].<ref name="RefugeesUNHCR">{{cite web |title=Refugee Data Finder |url=https://www.unhcr.org/refugee-statistics/ |website=UNHCR – Refugee Statistics |publisher=UNHCR |access-date=12 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512205655/https://www.unhcr.org/refugee-statistics/ |archive-date=12 May 2022 |url-status=live}}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20171015113737/http://www.pbscensus.gov.pk/ Pakistan Bureau of Statistics] * [https://web.archive.org/web/20050720001200/http://www.infopak.gov.pk/ infopak.gov.pk] – Ministry of Information and Broadcasting * [http://www.prb.org/ Population Reference Bureau] * [https://web.archive.org/web/20060217220529/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_mother_tongue.pdf statpak.gov.pk] – Population by mother tongue * [https://www.census.gov/ipc/www/idb/summaries.html US Census: International Data Base (IDB)] {{Asia topic|Demographics of}} {{Asia topic|Ethnic groups in}} {{Authority control}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جي آباديات]] [[زمرو:آباديات بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي آباديات]] ==حوالا== {{حوالا}} j834lqkqgkfk81t60mqlasrjlrjzjyk 828 94268 425708 419078 2026-10-27T22:22:56Z Grufo 22405 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 425708 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- PRIVATE ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest` local function copy_table_maxn (dest, src, len) local idx = 1 for key, val in pairs(src) do dest[key], idx = val, idx + 1 if idx > len then break end end return dest end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_sorted_key_list (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 1, 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nums[nn], nn = key, nn + 1 else words[nw], nw = key, nw + 1 end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn - 1, nw - 1 end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_param_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_param_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Possible modes for the `reassigning` modifier local a_modes = { transfer = 0, clone = 1, rename = 2, copy = 3, sacrifice = 4, provide = 5, spare = 7 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`, -- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue` -- `without_sorting` --[[ Private constants ]]-- --------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, keeping_at_most = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, shifting = true, splicing = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} --[[ Private functions ]]-- --------------------------- -- Create a new context local function context_new (child_frame, first_fn_name) local main_frame, tpipe = child_frame:getParent(), { first_fn_name } for key, val in pairs(child_frame.args) do if type(key) == 'number' and key > 0 then tpipe[key + 1] = val else tpipe[key] = val end end return { frame = main_frame, pipe = tpipe, oparams = main_frame.args, firstposonly = static_iface, iterfunc = pairs, fnpos = 1, sorttype = 0, n_parents = 0, n_children = 0, n_available = maxfill } end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, next_fn_pos, trimmed_fname) local fname = trimmed_fname or ctx.pipe[next_fn_pos] and ctx.pipe[next_fn_pos]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[fname] == nil then if ctx.firstposonly[fname] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. fname .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end ctx.fnpos = next_fn_pos return library[fname] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings_from_opts (dest, opts, offs) local cmd if opts[offs] == nil then return offs - 1 end cmd = opts[offs]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/'):match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return offs end local vname, chr local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), offs + 1 for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val], amap[key] = opts[argc], nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function new_substack (ctx) local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {} if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end ctx.n_children = currsnap return newparams end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) local trarg if raw_arg ~= nil then trarg = raw_arg:match'^%s*(.*%S)' end if trarg == nil then return nil, 1, false, nil end if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, nil end local tmp = sortfunctions[trarg] if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end return tmp or nil, 2, true, nil end -- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]| -- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params) local tnamed, tmp1, tmp2 local pin, tbl, mem = start_from, {}, {} while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)' if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_param_name(src[pin + 1]) tbl[tmp1], pin = src[pin + 2], pin + 3 --[[ elseif tmp1 == 'expose' then tmp1 = get_param_name(src[pin + 1]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2 ]]-- elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_param_name(src[pin + 2]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[get_param_name(src[pin + 1])], pin = tmp2, tmp2, pin + 3 else break end end local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil) for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end tmp1 = tonumber(src[pin]) if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then if tmp1 < 0 then tmp1 = -1 end tmp2 = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end pin = pin + tmp1 + 1 end if tnamed ~= nil then for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end end return tbl, pin, tnew, mem end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, start_from, default_style, params) local style, shf local tmp = src[start_from + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, start_from - 1 else shf = start_from end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end tmp = style[1] local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist, params) if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, offs, whoami) if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local tn, flg local ptn, repl, nmax, argc = opts[offs + 1], opts[offs + 2], tonumber(opts[offs + 3]), 3 if nmax ~= nil then argc = 4 elseif opts[offs + 3] ~= nil then tn = opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)' if tn == nil then argc = 4 end end if tn == nil and opts[offs + argc] ~= nil then tn = opts[offs + argc]:match'^%s*(.*%S)' end if tn ~= nil then flg = mkeywords[tn] if flg ~= nil then tn = nil end end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, offs + argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl), tn end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, offs, whoami) local tn, kwid local ptns, arg, state, nptns, idx = {}, opts[offs + 1], 0, 0, offs + 2 while arg ~= nil do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { arg, false, false } else tn = arg:match'^%s*(.*%S)' kwid = tn and mkeywords[tn] if kwid == nil or (state > 0 and kwid > 0) then break else state = kwid if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end arg, idx = opts[idx], idx + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, idx - 1, kwid == nil and tn or nil end -- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and -- `evaluating` modifiers local function load_parse_opts (opts, offs, isp, psp) local tn, tmp local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain = { true, true, true }, 3, offs, true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] tn = tmp and tmp:match'^%s*(.*%S)' if tn == nil then break end if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tn] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tn] trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tn] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tn], opts[argc], nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tn] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tn], opts[argc], nil else break end argc, tn = argc + 1, nil until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc, tn end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg], margs[varg] = key, val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg], rargs[varg] = key, val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix, gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix, gid = '', key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local skel, canvas, idx, s_pos, e_pos = {}, {}, 1, 1, string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx], skel[idx + 1] = target:sub(s_pos, e_pos - 1), target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx, s_pos = idx + 2, e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`, -- `reinterpreting` and `evaluating`) local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2 local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end else key = get_param_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx], idx = val, idx + 1 until pos2 == nil return end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_param_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return end -- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering` local function make_child (ctx, src, whoami) local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len == 0 then local stack = new_substack(ctx) for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end return len == nil and 1 or 2 end if len < 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len) return 2 end -- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values` local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end local currsnap = ctx.n_children local stack = ctx.children[currsnap] for key, val in pairs(memoryslots) do if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local argc local tbl, vars = ctx.params, {} local sortfn, ivar0, dosort, tmp = load_sort_opt(opts[offs + 2]) if ivar0 == 2 then tmp = opts[offs + 3] ~= nil and opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)' end ivar0 = ivar0 + offs if tmp == 'with_flushed_glue' then ivar0 = ivar0 + 1 argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1) set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami) else if tmp == 'without_flushed_glue' then ivar0 = ivar0 + 1 end argc = set_strings_from_opts(vars, opts, ivar0 + 1) end if argc < ivar0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end if next(tbl) == nil then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc + 1 end local cache, len if dosort then local words cache, words, len, tmp = get_sorted_key_list(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else cache, len = {}, 1 for key in pairs(tbl) do cache[len], len = key, len + 1 end len = len - 1 end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 1])] = table.concat(pmap) } return argc + 1 end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx, offs) local tbl, retval, cache, nmax = ctx.params, {}, {}, 0 for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then if key < 1 then cache[key] = val elseif key > offs then cache[key - offs] = val end if key > nmax then nmax = key end else cache[key] = val end end nmax = nmax - offs if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(cache) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tmp local tbl = ctx.params if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end elseif ctx.subset == 1 then if ctx.pins == nil then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end tmp = {} for key, val in ipairs(tbl) do tmp[key] = val end tbl = tmp end if ctx.pins ~= nil then local marker = ctx.sorttype < 1 and ctx.subset ~= -1 or nil for idx = 1, #ctx.pins do tmp = ctx.pins[idx] if tbl[tmp] ~= nil then fn(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp] = marker end end if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end end return end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_sorted_key_list(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset == -1 or ctx.pins == nil then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end return end for key, val in ipairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do if val ~= true then fn(key, val) end end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then flush_params(ctx, fn_seq) return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.pins == nil and ctx.sorttype < 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end return end local tseq = {} for key, val in ipairs(tbl) do tseq[key] = val end if ctx.pins ~= nil then local tmp local marker = ctx.sorttype < 1 or nil for idx = 1, #ctx.pins do tmp = ctx.pins[idx] if tseq[tmp] ~= nil then fn_seq(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp], tseq[tmp] = nil, marker elseif tbl[tmp] ~= nil then fn_oth(tmp, tbl[tmp]) tbl[tmp] = nil end end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_sorted_key_list(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if tseq[nums[idx]] ~= nil then fn_seq(nums[idx], tseq[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tseq) do if val ~= true then fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Modifiers ]]-- ------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|pinned_until|sentinel|[parameter name 1]|[parameter -- name 2]|...|parameter name N|sentinel|pipe to library.pinned_until = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: No sentinel was provided', 0) end local tmp, bucket, curr, ncurr local sntl, idx = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', 2 if ctx.pin_bucket == nil then bucket, curr, ncurr = {}, {}, 0 ctx.pin_bucket, ctx.pins = bucket, curr else bucket, curr, ncurr = ctx.pin_bucket, ctx.pins, ctx.npins end while opts[offs + idx] ~= nil do tmp = opts[offs + idx]:match'^%s*(.-)%s*$' if tmp == sntl then if idx == 2 then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: No parameters to pin were provided', 0) end ctx.npins = ncurr + idx - 2 return context_iterate(ctx, offs + idx + 1) end if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end if bucket[tmp] then error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Duplicate pinned parameter ‘' .. tostring(tmp) .. '’', 0) end curr[ncurr + idx - 1], bucket[tmp], idx = tmp, true, idx + 1 end error(modulename .. ', ‘pinned_until’: Missing sentinel in position #' .. tostring(idx), 0) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local new_offs = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, ctx.fnpos + 1) if new_offs - ctx.fnpos < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, new_offs + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to library.scoring = function (ctx) local opts, offs, retval = ctx.pipe, ctx.fnpos, 0 if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end local tn = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if tn == 'in_substack' then new_substack(ctx)[get_param_name(opts[offs + 1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, offs + 3) end ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = tostring(retval) return tn == 'here' and context_iterate(ctx, offs + 3) or context_iterate(ctx, offs + 2, tn) end -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.pipe[ctx.fnpos + 1], ctx.params, {}, 1, nil, -1 if newval == nil then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end tmp[key], nnums = val, nnums + 1 end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax do tbl[idx] = newval end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local lcut = tonumber(opts[offs + 1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(opts[offs + 2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local lcut = tonumber(opts[offs + 1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(opts[offs + 2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin, nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax do tbl[idx - lshift], tbl[idx] = tbl[idx], nil end end end end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local idx = tonumber(opts[offs + 1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, offs + 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local last = tonumber(opts[offs + 1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, offs + 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, offs + 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local tmp = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tmp[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in pairs(tmp) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local nmax, nmin local tbl, tmp = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tmp[key], tbl[key] = val, nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(tmp) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tmp local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 1 for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then cache[nsize], nsize = key, nsize + 1 end end table.sort(cache) for idx = math.floor((nsize - 1) / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx] ] tbl[cache[nsize - idx] ] = tmp end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tn = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tn ~= nil then sortfn = sortfunctions[tn] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, offs + 1, tn) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp2, argc, pos, refp local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local tmp1 = opts[offs + 1] if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, offs + 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[offs + 2]), offs + 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end local insn = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (insn == nil or insn < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to write cannot be zero', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl if insn == nil or insn < 0 or math.floor(insn) ~= insn then return context_iterate(ctx, argc) end tmp1 = argc - offs - pos + 1 for key = pos, pos + insn - 1 do tbl[key] = opts[offs + key + tmp1] end return context_iterate(ctx, argc + insn + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = opts[offs + 2] return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_param_name(opts[offs + 1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = opts[offs + 2] end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to library.reassigning = function (ctx) local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end local mode, argc local src, tn = get_param_name(opts[offs + 1]), opts[offs + 3] ~= nil and opts[offs + 3]:match'^%s*(.*%S)' local val = tbl[src] if tn ~= nil then mode = a_modes[tn] end if mode == nil then mode, argc = 0, offs + 3 else argc, tn = offs + 4, nil end if val == nil and mode > 1 then return context_iterate(ctx, argc, tn) end local dest = get_param_name(opts[offs + 2]) local tmp = tbl[dest] == nil if mode % 2 == 0 or (mode == 7 and tmp) then tbl[src] = nil end if tmp or mode < 4 then tbl[dest] = val end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(opts[offs + 2]) if len == nil then ctx.params[get_param_name(opts[offs + 1])] = nil return context_iterate(ctx, offs + 2) end local key = tonumber(opts[offs + 1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]| -- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, ptn local tbl, newparams, opts, offs = ctx.params, {}, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs, 'with_name_matching') for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1]| -- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs, 'with_name_not_matching') if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc, tn) end local yesmatch, ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or]| -- [target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local nomatch, ptn local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs, 'with_value_matching') for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1]| -- [and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local yesmatch, ptn local tbl, opts, offs = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos local targets, nptns, argc, tn = load_pattern_args(opts, offs, 'with_value_not_matching') for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to library.keeping_at_most = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die, tn = load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc, tn) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local tbl, mix = ctx.params, opts[offs + 1] if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, offs + 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache, len local tbl = ctx.params local sortfn, argc, dosort, tn = load_sort_opt(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if dosort then local words, wl cache, words, len, wl = get_sorted_key_list(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else cache, len = {}, 1 for _, val in pairs(tbl) do cache[len], len = val, len + 1 end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of -- additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument -- N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 2, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, offs + 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die, tn = load_replace_args(ctx.pipe, ctx.fnpos, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc, tn) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_param_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn], tbl[get_param_name(repl)] = nil, val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mix = ctx.pipe[ctx.fnpos + 1] if mix == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local cache = {} mix = mix:match'^%s*(.-)%s*$' if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_param_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tmp, argc, tbl, mem = load_child_opts(opts, offs + 2, 0, ctx.params) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end tmp = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local groups = make_groups(tbl) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0], model.args = gid, group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc, tn = load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[offs + 1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc, tn = load_parse_opts(opts, offs + 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_param_name(opts[offs + 1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc, tn) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, repos, tn = load_parse_opts(opts, offs + 2, '!', ':') if opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then remove_numeric_keys(opts, offs, repos - offs) return context_iterate(ctx, offs, tn) end local new_opts, cache = {}, {} parse_parameter_string(cache, opts[offs + 1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) local shift = #cache + offs - repos + 1 for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < offs then new_opts[key] = val elseif key >= repos then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val else new_opts[key + offs] = val end end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, offs + 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local tmp local cache, mix_k, mix_v = {}, opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$', opts[offs + 2] if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_param_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_param_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' )) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' )) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if opts[offs + 3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, offs + 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if opts[offs + 2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_param_name(opts[offs + 2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, offs + 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to library.snapshotting = function (ctx) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting')) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to library.remembering = function (ctx) return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering')) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl, opts, offs, ncurrparent = ctx.params, ctx.pipe, ctx.fnpos, ctx.n_parents + 1 local tn = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if tn == 'new' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, offs + 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children = ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, offs + 1, tn) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local tmp = ctx.n_parents local parent = tmp < 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp] tmp = get_param_name(opts[offs + 1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to library.recalling = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end local arg = get_param_name(opts[offs + 1]) if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end -- Syntax: #invoke:params|finding|parameter name|pipe to --[[ library.finding = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end local arg = get_param_name(opts[offs + 1]) local parent for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do parent = ctx.parents[idx] if parent[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = parent[arg] return context_iterate(ctx, offs + 2) end end if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, offs + 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to --[[ library.picking = function (ctx) local len = tonumber(ctx.pipe[ctx.fnpos + 1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end if ctx.n_parents < 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len) else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substacks have been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substacks have been created', 0) end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substacks have been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil, ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to library.setting_by_flushing = function (ctx) set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing') return context_iterate(ctx, ctx.fnpos + 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2]| -- [...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx, offs + 1) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx, offs + 2) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx, offs + 1)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos if opts[offs + 1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[offs + 1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in -- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable) if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[ctx.fnpos + 1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params(ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2 ret[nss] = table.concat(cnv) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2]| -- [...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local cargs = copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1) local model, ret, nss, ccs = { title = tname, args = cargs }, {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]| -- [named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs } local mfunc, ret, nss, ccs = require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or '' if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end flush_params(ctx, function (key, val) iargs[1], iargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs, cargs = {}, 0, ctx.itersep or '', copy_table_reduced(opts, 1, offs - 1) flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], cargs[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local cargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs) local model = { title = tname, args = cargs } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local mname = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end local fname = opts[offs + 2] and opts[offs + 2]:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local iargs = copy_table_reduced(ctx.pipe, 1, offs + 1) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = iargs } local mfunc, ret, nss, ccs = require(model.title)[fname], {}, 0, ctx.itersep or '' if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end flush_params(ctx, function (key, val) iargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1]| -- [append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local magic = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local cargs, ret, nss, ccs = copy_table_reduced(opts, 1, offs), {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) cargs[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, cargs) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts, offs = ctx.pipe, ctx.fnpos local tmp = opts[offs + 1] and opts[offs + 1]:match'^%s*(.*%S)' if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local bargs, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' then bargs[key] = val elseif key > offs then bargs[key - offs - 1] = val elseif key < 1 then bargs[key - 1] = val end end ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params(ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(bargs) do group[key] = val end group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame, 'new') ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 2)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (child_frame) return child_frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame, fname) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) ed6uj3jkl9sb18ckis1vsieht07yb7c 0 99138 425755 425444 2026-10-28T07:45:43Z Ibne maryam 17680 /* */ 425755 wikitext text/x-wiki {{short description|Portion of plant-derived food that cannot be completely digested}} [[File:Fruit, Vegetables and Grain NCI Visuals Online.jpg|thumb|ريشي سان ڀرپور کاڌا: ميوا، اناج ۽ ڀاڄيون]] [[File:WheatBran.jpg|thumb|ڪڻڪ جو ڀوسو غذائي ريشي جي وڏي مقدار رکي ٿو جيڪا هاضمي ۽ انساني صحت لاء مفيد آهي.]] '''غذائي ريشا''' (<small>Dietary Fibre</small>) يا فائبر ٻوٽن مان نڪتل کاڌي جو اهو حصو آهي جيڪو انساني هاضمي جي خمير (Enzymes) ذريعي مڪمل طور تي ٽوڙي نه ٿو سگهجي ٿو.<ref name="lpi">{{cite web|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/other-nutrients/fiber|title=Fiber|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University|date=March 2019|access-date=20 March 2025}}</ref> غذائي فائبر ڪيميائي ساخت ۾ متنوع آهن ۽ عام طور تي انهن کي حل پذيري، وسڪوسٽي ۽ خمير جي لحاظ کان گروپ ڪري سگهجو ٿا جيڪي جسم ۾ فائبر جي پروسيسنگ کي متاثر ڪن ٿا.<ref name="bnf">{{cite web |title=Dietary fibre |url=https://www.nutrition.org.uk/nutritionscience/nutrients-food-and-ingredients/dietary-fibre.html?limitstart=0 |publisher=British Nutrition Foundation |access-date=26 July 2018 |date=2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726203523/https://www.nutrition.org.uk/nutritionscience/nutrients-food-and-ingredients/dietary-fibre.html?limitstart=0 |archive-date=26 July 2018 }}</ref> غذائي فائبر جا ٻه مکيه ذيلي قسم آهن: حل پذير فائبر ۽ غير حل پذير فائبر جيڪي ٻوٽن تي ٻڌل کاڌي جا جزا جهڙوڪ ڀاڄيون، سڄو اناج، ميوا ۽ ٻج آهن. <ref name="USDA-IOM">{{cite book| title = Dietary reference intakes for energy, carbohydrate, fiber, fat, fatty acids, cholesterol, protein, and amino acids (2005), Chapter 7: Dietary, Functional and Total Fiber| publisher = US Department of Agriculture, National Agricultural Library and National Academy of Sciences, Institute of Medicine, Food and Nutrition Board| url = https://archive.org/details/isbn_9780309085250| doi = 10.17226/10490| year = 2005| isbn = 978-0-309-08525-0| url-access = registration}}</ref> فائبر جو باقاعده استعمال ۽ وڌيڪ ريشي واري غذا عام طور تي صحت جي حمايت ڪندڙ ۽ ڪيترن ئي بيمارين جي خطري کي گهٽائڻ سان لاڳاپيل آهي. <ref name="veronese">{{cite journal | vauthors = Veronese N, Solmi M, Caruso MG, Giannelli G, Osella AR, Evangelou E, Maggi S, Fontana L, Stubbs B, Tzoulaki I | title = Dietary fiber and health outcomes: an umbrella review of systematic reviews and meta-analyses | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 107 | issue = 3 | pages = 436–444 | date = March 2018 | pmid = 29566200 | doi = 10.1093/ajcn/nqx082 | doi-access = free }}</ref> غذائي فائبر ۾ غير نشاستي دار پوليسڪرائڊ ۽ ٻيا ٻوٽي وارا جزا، جهڙوڪ سيلولوز، هضم جي مزاحمت ڪندڙ نشاستو ۽ ڊيڪسٽرن، انولن، لگنن، چٽن، پيڪٽن، بيٽا گلوڪين ۽ اوليگوسيڪرائڊ شامل آهن. <ref name="USDA-IOM" /> کاڌي ۾ موجود فائبر کي روايتي طور تي ان بنياد تي ورهايو ويندو آهي ته ڇا اهو پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ (soluble) آهي يا نه حل ٿيندڙ (insoluble). ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪن ۾ ٻنهي قسمن جا فائبر مختلف مقدارن ۾ موجود هوندا آهن، جنهن جو دارومدار انهن جي خاصيتن، جهڙوڪ ”گاڙهو ٿيڻ“ (viscosity) ۽ ”خمير ٿيڻ“ (fermentability) تي هوندو آهي. فائبر کائڻ جا فائدا ان ڳالهه تي منحصر آهن ته توهان ڪهڙي قسم جو فائبر استعمال ڪري رهيا آهيو. ڪجهه فائبر، جهڙوڪ سيلولوز (cellulose) ۽ هيمي سيلولوز (hemicellulose) - جن ۾ اسپاغول (psyllium) به شامل آهي - پاڻي جذب ڪري پاڻ وٽ روڪي رکن ٿا، جنهن سان آنڊن جي حرڪت باقاعده رهندي آهي. ڪجهه فائبر، جهڙوڪ بيٽا-گلوڪن (beta-glucan) ۽ اسپاغول، فضلي کي وڌيڪ ٺوس يا گاڙهو بڻائين ٿا. اهي فائبر جيڪي خمير ٿي سگهن ٿا (fermentable fibers) - جهڙوڪ ريزسٽنٽ اسٽارچ (resistant starch)، زانتھن گم (xanthan gum) ۽ انولين (inulin) - اهي وڏي آنڊي ۾ موجود بيڪٽيريا ۽ مائڪرو بائيوٽا (microbiota) لاءِ خوراڪ جو ڪم ڪن ٿا. اهي اتي ٽوڙيا (metabolize) وڃن ٿا، جنهن مان ”شارٽ چين فيٽي ايسڊز“ (short-chain fatty acids) پيدا ٿين ٿا؛ اهي مادا هاضمي جي نظام جي صحت لاءِ مختلف اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. * پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ فائبر (Soluble fiber) - جنهن کي خمير ٿيندڙ فائبر يا پري بايوٽڪ فائبر به چيو ويندو آهي - عام طور تي وڏي آنڊي (colon) ۾ خمير ٿي گيسن ۽ ڪجهه اهڙن مادن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي جيڪي جسماني عملن تي اثرانداز ٿين ٿا. مثال طور، ”شارٽ چين فيٽي ايسڊز“، جيڪي وڏي آنڊي ۾ موجود بيڪٽيريا ذريعي ٺهندا آهن. ان جا مثال بيٽا-گلوڪنز (جيڪي جَوَ، ٻاجهري/اوٽس ۽ مشروم ۾ هوندا آهن) ۽ ڪچو گوار گم (guar gum) آهن. اسپاغول (Psyllium) - جيڪو حل ٿيندڙ، گاڙهو ٿيندڙ ۽ نه خمير ٿيندڙ فائبر آهي - هڪ اهڙو فائبر آهي جيڪو هاضمي جي نظام مان گذرڻ دوران پاڻي کي پاڻ وٽ روڪي رکي ٿو، جنهن سان فضلي جي نيڪال (defecation) ۾ آساني ٿئي ٿي. حل ٿيندڙ فائبر اڪثر ڪري گاڙهو (viscous) هوندو آهي ۽ معدي مان خوراڪ کي اڳتي وڌڻ (gastric emptying) ۾ دير ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي دير تائين پيٽ ڀريل هجڻ جو احساس ٿيندو آهي. انولين (جيڪو چڪوري جي پاڙ ۾ هوندو آهي)، ويٽ ڊيڪسٽرين (wheat dextrin)، اوليگو سيڪرائيڊس (oligosaccharides) ۽ ريزسٽنٽ اسٽارچ (جيڪي ڀاڄين/دالن ۽ ڪيلن ۾ هوندا آهن) اهي حل ٿيندڙ پر گاڙها نه ٿيندڙ فائبر آهن. اهو ثابت ٿي چڪو آهي ته حل ٿيندڙ فائبرن جو باقاعده استعمال، جهڙوڪ جَوَ يا ٻاجهري (oats) مان حاصل ٿيندڙ بيٽا-گلوڪنز، رت ۾ ايل ڊي ايل (LDL) ڪ غير حل ٿيندڙ فائبر جون ڪجهه قسمون، جهڙوڪ ”ريزسٽنٽ اسٽارچ“ (resistant starches)، وڏي آنڊي (colon) ۾ خمير ٿي سگهن ٿيون. Food sources of dietary fiber have traditionally been divided according to whether they provide soluble or insoluble fiber. Plant foods contain both types of fiber in varying amounts according to the fiber characteristics of viscosity and fermentability.<ref name="bnf" /><ref>{{cite book|url=http://www.nap.edu/catalog/10161/dietary-reference-intakes-proposed-definition-of-dietary-fiber|title=Dietary Reference Intakes, Proposed Definition of Dietary Fiber|date=2001|publisher=Institute of Medicine Press|isbn=978-0-309-07564-0|location=Washington, D.C.|page=25|doi=10.17226/10161 |pmid=25057569 }}</ref> Advantages of consuming fiber depend upon which type is consumed.<ref>{{cite book|title=Present Knowledge in Nutrition|vauthors=Gallaher DD|date=2006|publisher=ILSI Press|isbn=978-1-57881-199-1|edition=9th|location=Washington, D.C.|pages=102–110|chapter=8}}</ref> Bulking fibers &ndash; such as cellulose and [[hemicellulose]] (including [[psyllium]]) &ndash; absorb and hold water, promoting bowel movement regularity.<ref name="IOM">{{cite book|last1=Institute of Medicine|url=https://www.nap.edu/catalog/10161/dietary-reference-intakes-proposed-definition-of-dietary-fiber|title=Dietary Reference Intakes: Proposed Definition of Dietary Fiber|date=2001|publisher=National Academy Press|isbn=978-0-309-07564-0|location=Washington, D.C.|page=19}}</ref> Viscous fibers &ndash; such as beta-glucan and psyllium &ndash; thicken the fecal mass.<ref name="IOM" /> Fermentable fibers &ndash; such as resistant starch, [[xanthan gum]], and inulin &ndash; feed the bacteria and [[Gut microbiota|microbiota]] of the [[large intestine]] and are [[metabolized]] to yield short-chain fatty acids, which have diverse roles in gastrointestinal health.<ref>{{cite journal|vauthors=Bedford A, Gong J|date=June 2018|title=Implications of butyrate and its derivatives for gut health and animal production|journal=Animal Nutrition|volume=4|issue=2|pages=151–9|doi=10.1016/j.aninu.2017.08.010|pmc=6104520|pmid=30140754}}</ref><ref name="Cummings">{{cite book|url=https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874|title=The Effect of Dietary Fiber on Fecal Weight and Composition|vauthors=Cummings JH|date=2001|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-2387-4|edition=3rd|page=184}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ostrowski |first1=Matthew P. |last2=La Rosa |first2=Sabina Leanti |last3=Kunath |first3=Benoit J. |last4=Robertson |first4=Andrew |last5=Pereira |first5=Gabriel |last6=Hagen |first6=Live H. |last7=Varghese |first7=Neha J. |last8=Qiu |first8=Ling |last9=Yao |first9=Tianming |last10=Flint |first10=Gabrielle |last11=Li |first11=James |last12=McDonald |first12=Sean P. |last13=Buttner |first13=Duna |last14=Pudlo |first14=Nicholas A. |last15=Schnizlein |first15=Matthew K. |last16=Young |first16=Vincent B. |last17=Brumer |first17=Harry |last18=Schmidt |first18=Thomas M. |last19=Terrapon |first19=Nicolas |last20=Lombard |first20=Vincent |last21=Henrissat |first21=Bernard |last22=Hamaker |first22=Bruce |last23=Eloe-Fadrosh |first23=Emiley A. |last24=Tripathi |first24=Ashootosh |last25=Pope |first25=Phillip B. |last26=Martens |first26=Eric C. |title=Mechanistic insights into consumption of the food additive xanthan gum by the human gut microbiota |journal=Nature Microbiology |date=April 2022 |volume=7 |issue=4 |pages=556–569 |doi=10.1038/s41564-022-01093-0|pmid=35365790 |pmc=11537241 |s2cid=247866305 |hdl=11250/3003739 |hdl-access=free }}</ref> Soluble fiber (''fermentable fiber'' or ''prebiotic fiber'') &ndash; which dissolves in water &ndash; is generally fermented in the [[colon (anatomy)|colon]] into gases and physiologically active [[by-product]]s such as [[short-chain fatty acid]]s produced in the colon by gut bacteria. Examples are beta glucans (in oats, barley, and mushrooms) and raw [[guar gum]]. Psyllium {{ndash}} soluble, viscous, and non-fermented fiber {{ndash}} is a bulking fiber that retains water as it moves through the [[digestive system]], easing [[defecation]]. Soluble fiber is generally viscous and delays [[Stomach#Function|gastric emptying]] which in humans can result in an extended feeling of fullness.<ref name=lpi/> Inulin (in [[chicory]] root), [[wheat dextrin]], oligosaccharides, and resistant starches<ref name=keenan>{{cite journal | vauthors = Keenan MJ, Zhou J, Hegsted M, Pelkman C, Durham HA, Coulon DB, Martin RJ | title = Role of resistant starch in improving gut health, adiposity, and insulin resistance | journal = Advances in Nutrition | volume = 6 | issue = 2 | pages = 198–205 | date = March 2015 | pmid = 25770258 | pmc = 4352178 | doi = 10.3945/an.114.007419 }}</ref> (in legumes and bananas) are soluble non-viscous fibers.<ref name=lpi/> Regular intake of soluble fibers such as beta-glucans from oats or [[barley]] has been established to lower blood levels of [[low-density lipoprotein|LDL]] [[cholesterol]].<ref name=lpi/><ref name=veronese/><ref name=FDAc/> Soluble fiber supplements also significantly lower [[Low-density lipoprotein|LDL cholesterol]].<ref>{{cite journal |last1=Jovanovski |first1=Elena |last2=Yashpal |first2=Shahen |last3=Komishon |first3=Allison |last4=Zurbau |first4=Andreea |last5=Blanco Mejia |first5=Sonia |last6=Ho |first6=Hoang Vi Thanh |last7=Li |first7=Dandan |last8=Sievenpiper |first8=John |last9=Duvnjak |first9=Lea |last10=Vuksan |first10=Vladimir |title=Effect of psyllium (Plantago ovata) fiber on LDL cholesterol and alternative lipid targets, non-HDL cholesterol and apolipoprotein B: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |date=1 November 2018 |volume=108 |issue=5 |pages=922–932 |doi=10.1093/ajcn/nqy115 |pmid=30239559 |issn=1938-3207|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ho |first1=Hoang Vi Thanh |last2=Jovanovski |first2=Elena |last3=Zurbau |first3=Andreea |last4=Blanco Mejia |first4=Sonia |last5=Sievenpiper |first5=John L. |last6=Au-Yeung |first6=Fei |last7=Jenkins |first7=Alexandra L. |last8=Duvnjak |first8=Lea |last9=Leiter |first9=Lawrence |last10=Vuksan |first10=Vladimir |title=A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials of the effect of konjac glucomannan, a viscous soluble fiber, on LDL cholesterol and the new lipid targets non-HDL cholesterol and apolipoprotein B |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |date=May 2017 |volume=105 |issue=5 |pages=1239–47 |doi=10.3945/ajcn.116.142158 |pmid=28356275 |issn=1938-3207|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ghavami |first1=Abed |last2=Ziaei |first2=Rahele |last3=Talebi |first3=Sepide |last4=Barghchi |first4=Hanieh |last5=Nattagh-Eshtivani |first5=Elyas |last6=Moradi |first6=Sajjad |last7=Rahbarinejad |first7=Pegah |last8=Mohammadi |first8=Hamed |last9=Ghasemi-Tehrani |first9=Hatav |last10=Marx |first10=Wolfgang |last11=Askari |first11=Gholamreza |title=Soluble Fiber Supplementation and Serum Lipid Profile: A Systematic Review and Dose-Response Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials |journal=Advances in Nutrition |date=1 May 2023 |volume=14 |issue=3 |pages=465–474 |doi=10.1016/j.advnut.2023.01.005 |pmid=36796439 |pmc=10201678 |issn=2161-8313|doi-access=free }}</ref> Insoluble fiber &ndash; which does not dissolve in water &ndash; is inert to digestive enzymes in the upper [[gastrointestinal tract]]. Examples are wheat bran, cellulose, and lignin. Coarsely ground insoluble fiber triggers the secretion of mucus in the large intestine providing bulking. However, finely ground insoluble fiber does not have this effect and instead can cause constipation.<ref name=lpi/> Some forms of insoluble fiber, such as resistant starches, can be fermented in the colon.<ref name=lockyer>{{cite journal|doi=10.1111/nbu.12244|title=Health effects of resistant starch|journal=Nutrition Bulletin|volume=42|pages=10–41|year=2017| vauthors = Lockyer S, Nugent AP |doi-access=free}}</ref> {{TOC limit}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:غذائي ريشا]] [[زمرو:صحت]] [[زمرو:غذائي جزا]] [[زمرو:ريشا]] 95368llbrmu4f777g69xii5q7j9gadm 425759 425755 2026-10-28T08:10:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 425759 wikitext text/x-wiki {{short description|Portion of plant-derived food that cannot be completely digested}} [[File:Fruit, Vegetables and Grain NCI Visuals Online.jpg|thumb|ريشي سان ڀرپور کاڌا: ميوا، اناج ۽ ڀاڄيون]] [[File:WheatBran.jpg|thumb|ڪڻڪ جو ڀوسو غذائي ريشي جي وڏي مقدار رکي ٿو جيڪا هاضمي ۽ انساني صحت لاء مفيد آهي.]] '''غذائي ريشا''' (<small>Dietary Fibre</small>) يا فائبر ٻوٽن مان نڪتل کاڌي جو اهو حصو آهي جيڪو انساني هاضمي جي خمير (<small>Enzymes</small>) ذريعي مڪمل طور تي ٽوڙي نه ٿو سگهجي ٿو.<ref name="lpi">{{cite web|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/other-nutrients/fiber|title=Fiber|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University|date=March 2019|access-date=20 March 2025}}</ref> غذائي فائبر ڪيميائي ساخت ۾ متنوع آهن ۽ عام طور تي انهن کي حل پذيري، وسڪوسٽي ۽ خمير جي لحاظ کان گروپ ڪري سگهجو ٿا جيڪي جسم ۾ فائبر جي پروسيسنگ کي متاثر ڪن ٿا.<ref name="bnf">{{cite web |title=Dietary fibre |url=https://www.nutrition.org.uk/nutritionscience/nutrients-food-and-ingredients/dietary-fibre.html?limitstart=0 |publisher=British Nutrition Foundation |access-date=26 July 2018 |date=2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726203523/https://www.nutrition.org.uk/nutritionscience/nutrients-food-and-ingredients/dietary-fibre.html?limitstart=0 |archive-date=26 July 2018 }}</ref> غذائي فائبر جا ٻه مکيه ذيلي قسم آهن: حل پذير فائبر ۽ غير حل پذير فائبر جيڪي ٻوٽن تي ٻڌل کاڌي جا جزا جهڙوڪ ڀاڄيون، سڄو اناج، ميوا ۽ ٻج آهن. <ref name="USDA-IOM">{{cite book| title = Dietary reference intakes for energy, carbohydrate, fiber, fat, fatty acids, cholesterol, protein, and amino acids (2005), Chapter 7: Dietary, Functional and Total Fiber| publisher = US Department of Agriculture, National Agricultural Library and National Academy of Sciences, Institute of Medicine, Food and Nutrition Board| url = https://archive.org/details/isbn_9780309085250| doi = 10.17226/10490| year = 2005| isbn = 978-0-309-08525-0| url-access = registration}}</ref> فائبر جو باقاعده استعمال ۽ وڌيڪ ريشي واري غذا عام طور تي صحت جي حمايت ڪندڙ ۽ ڪيترن ئي بيمارين جي خطري کي گهٽائڻ سان لاڳاپيل آهي. <ref name="veronese">{{cite journal | vauthors = Veronese N, Solmi M, Caruso MG, Giannelli G, Osella AR, Evangelou E, Maggi S, Fontana L, Stubbs B, Tzoulaki I | title = Dietary fiber and health outcomes: an umbrella review of systematic reviews and meta-analyses | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 107 | issue = 3 | pages = 436–444 | date = March 2018 | pmid = 29566200 | doi = 10.1093/ajcn/nqx082 | doi-access = free }}</ref> غذائي فائبر ۾ غير نشاستي دار پوليسڪرائڊ ۽ ٻيا ٻوٽي وارا جزا، جهڙوڪ سيلولوز، هضم جي مزاحمت ڪندڙ نشاستو ۽ ڊيڪسٽرن، انولن، لگنن، چٽن، پيڪٽن، بيٽا گلوڪين ۽ اوليگوسيڪرائڊ شامل آهن. <ref name="USDA-IOM" /> کاڌي ۾ موجود فائبر کي روايتي طور تي ان بنياد تي ورهايو ويندو آهي ته ڇا اهو پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ (<small>soluble</small>) آهي يا نه حل ٿيندڙ (<small>insoluble</small>). ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪن ۾ ٻنهي قسمن جا فائبر مختلف مقدارن ۾ موجود هوندا آهن، جنهن جو دارومدار انهن جي خاصيتن، جهڙوڪ ”گاڙهو ٿيڻ“ (<small>viscosity</small>) ۽ ”خمير ٿيڻ“ (<small>fermentability</small>) تي هوندو آهي.<ref>{{cite book|url=http://www.nap.edu/catalog/10161/dietary-reference-intakes-proposed-definition-of-dietary-fiber|title=Dietary Reference Intakes, Proposed Definition of Dietary Fiber|date=2001|publisher=Institute of Medicine Press|isbn=978-0-309-07564-0|location=Washington, D.C.|page=25|doi=10.17226/10161 |pmid=25057569 }}</ref> فائبر کائڻ جا فائدا ان ڳالهه تي منحصر آهن ته توهان ڪهڙي قسم جو فائبر استعمال ڪري رهيا آهيو. <ref>{{cite book|title=Present Knowledge in Nutrition|vauthors=Gallaher DD|date=2006|publisher=ILSI Press|isbn=978-1-57881-199-1|edition=9th|location=Washington, D.C.|pages=102–110|chapter=8}}</ref> ڪجهه فائبر، جهڙوڪ سيلولوز (<small>cellulose</small>) ۽ هيمي سيلولوز (<small>hemicellulose</small>) - جن ۾ اسپغول (<small>psyllium</small>) به شامل آهي - پاڻي جذب ڪري پاڻ وٽ روڪي رکن ٿا، جنهن سان آنڊن جي حرڪت باقاعده رهندي آهي. ڪجهه فائبر، جهڙوڪ بيٽا-گلوڪن (<small>beta</small>-<small>glucan</small>) ۽ اسپغول، فضلي کي وڌيڪ ٺوس يا گاڙهو بڻائين ٿا.<ref name="IOM">{{cite book|last1=Institute of Medicine|url=https://www.nap.edu/catalog/10161/dietary-reference-intakes-proposed-definition-of-dietary-fiber|title=Dietary Reference Intakes: Proposed Definition of Dietary Fiber|date=2001|publisher=National Academy Press|isbn=978-0-309-07564-0|location=Washington, D.C.|page=19}}</ref> اهي فائبر جيڪي خمير ٿي سگهن ٿا (<small>fermentable</small> <small>fibers</small>) - جهڙوڪ ريزسٽنٽ اسٽارچ (<small>resistant</small> <small>starch</small>)، زنٿئن گم (<small>xanthan</small> <small>gum</small>) ۽ انولين (<small>inulin</small>) - اهي وڏي آنڊي ۾ موجود بيڪٽيريا ۽ مائڪرو بائيوٽا (<small>microbiota</small>) لاءِ خوراڪ جو ڪم ڪن ٿا. اهي اتي ٽوڙيا (<small>metabolize</small>) وڃن ٿا، جنهن مان ”شارٽ چين فيٽي ايسڊز“ (<small>short</small>-<small>chain fatty acids</small>) پيدا ٿين ٿا؛ اهي مادا هاضمي جي نظام جي صحت لاءِ مختلف اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|vauthors=Bedford A, Gong J|date=June 2018|title=Implications of butyrate and its derivatives for gut health and animal production|journal=Animal Nutrition|volume=4|issue=2|pages=151–9|doi=10.1016/j.aninu.2017.08.010|pmc=6104520|pmid=30140754}}</ref><ref name="Cummings">{{cite book|url=https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874|title=The Effect of Dietary Fiber on Fecal Weight and Composition|vauthors=Cummings JH|date=2001|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-2387-4|edition=3rd|page=184}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ostrowski |first1=Matthew P. |last2=La Rosa |first2=Sabina Leanti |last3=Kunath |first3=Benoit J. |last4=Robertson |first4=Andrew |last5=Pereira |first5=Gabriel |last6=Hagen |first6=Live H. |last7=Varghese |first7=Neha J. |last8=Qiu |first8=Ling |last9=Yao |first9=Tianming |last10=Flint |first10=Gabrielle |last11=Li |first11=James |last12=McDonald |first12=Sean P. |last13=Buttner |first13=Duna |last14=Pudlo |first14=Nicholas A. |last15=Schnizlein |first15=Matthew K. |last16=Young |first16=Vincent B. |last17=Brumer |first17=Harry |last18=Schmidt |first18=Thomas M. |last19=Terrapon |first19=Nicolas |last20=Lombard |first20=Vincent |last21=Henrissat |first21=Bernard |last22=Hamaker |first22=Bruce |last23=Eloe-Fadrosh |first23=Emiley A. |last24=Tripathi |first24=Ashootosh |last25=Pope |first25=Phillip B. |last26=Martens |first26=Eric C. |title=Mechanistic insights into consumption of the food additive xanthan gum by the human gut microbiota |journal=Nature Microbiology |date=April 2022 |volume=7 |issue=4 |pages=556–569 |doi=10.1038/s41564-022-01093-0|pmid=35365790 |pmc=11537241 |s2cid=247866305 |hdl=11250/3003739 |hdl-access=free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ فائبر (<small>Soluble</small> <small>fiber</small>) - جنهن کي خمير ٿيندڙ فائبر يا پري بايوٽڪ فائبر به چيو ويندو آهي - عام طور تي وڏي آنڊي (<small>colon</small>) ۾ خمير ٿي گيسن ۽ ڪجهه اهڙن مادن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي جيڪي جسماني عملن تي اثرانداز ٿين ٿا. مثال طور، ”شارٽ چين فيٽي ايسڊز“، جيڪي وڏي آنڊي ۾ موجود بيڪٽيريا ذريعي ٺهندا آهن. ان جا مثال بيٽا-گلوڪنز (جيڪي جَوَ، ٻاجهري/اوٽس ۽ مشروم ۾ هوندا آهن) ۽ ڪچو گوار گم (<small>guar</small> <small>gum</small>) آهن. اسپغول (<small>Psyllium</small>) - جيڪو حل ٿيندڙ، گاڙهو ٿيندڙ ۽ نه خمير ٿيندڙ فائبر آهي - هڪ اهڙو فائبر آهي جيڪو هاضمي جي نظام مان گذرڻ دوران پاڻي کي پاڻ وٽ روڪي رکي ٿو، جنهن سان فضلي جي نيڪال (<small>defecation</small>) ۾ آساني ٿئي ٿي. حل ٿيندڙ فائبر اڪثر ڪري گاڙهو (<small>viscous</small>) هوندو آهي ۽ معدي مان خوراڪ کي اڳتي وڌڻ (<small>gastric</small> <small>emptying</small>) ۾ دير ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي دير تائين پيٽ ڀريل هجڻ جو احساس ٿيندو آهي. انولين (جيڪو چڪوري جي پاڙ ۾ هوندو آهي)، ويٽ ڊيڪسٽرين (<small>wheat</small> <small>dextrin</small>)، اوليگو سيڪرائيڊس (<small>oligosaccharides</small>) ۽ ريزسٽنٽ اسٽارچ (جيڪي ڀاڄين/دالن ۽ ڪيلن ۾ هوندا آهن) اهي حل ٿيندڙ پر گاڙها نه ٿيندڙ فائبر آهن. اهو ثابت ٿي چڪو آهي ته حل ٿيندڙ فائبرن جو باقاعده استعمال، جهڙوڪ جَوَ يا ٻاجهري (oats) مان حاصل ٿيندڙ بيٽا-گلوڪنز، رت ۾ ايل ڊي ايل (<small>LDL</small>) هڪ غير حل ٿيندڙ فائبر جون ڪجهه قسمون، جهڙوڪ ”ريزسٽنٽ اسٽارچ“ (<small>resistant</small> <small>starches</small>)، وڏي آنڊي (<small>colon</small>) ۾ خمير ٿي سگهن ٿيون. Soluble fiber (''fermentable fiber'' or ''prebiotic fiber'') &ndash; which dissolves in water &ndash; is generally fermented in the [[colon (anatomy)|colon]] into gases and physiologically active [[by-product]]s such as [[short-chain fatty acid]]s produced in the colon by gut bacteria. Examples are beta glucans (in oats, barley, and mushrooms) and raw [[guar gum]]. Psyllium {{ndash}} soluble, viscous, and non-fermented fiber {{ndash}} is a bulking fiber that retains water as it moves through the [[digestive system]], easing [[defecation]]. Soluble fiber is generally viscous and delays [[Stomach#Function|gastric emptying]] which in humans can result in an extended feeling of fullness.<ref name=lpi/> Inulin (in [[chicory]] root), [[wheat dextrin]], oligosaccharides, and resistant starches<ref name=keenan>{{cite journal | vauthors = Keenan MJ, Zhou J, Hegsted M, Pelkman C, Durham HA, Coulon DB, Martin RJ | title = Role of resistant starch in improving gut health, adiposity, and insulin resistance | journal = Advances in Nutrition | volume = 6 | issue = 2 | pages = 198–205 | date = March 2015 | pmid = 25770258 | pmc = 4352178 | doi = 10.3945/an.114.007419 }}</ref> (in legumes and bananas) are soluble non-viscous fibers.<ref name=lpi/> Regular intake of soluble fibers such as beta-glucans from oats or [[barley]] has been established to lower blood levels of [[low-density lipoprotein|LDL]] [[cholesterol]].<ref name=lpi/><ref name=veronese/><ref name=FDAc/> Soluble fiber supplements also significantly lower [[Low-density lipoprotein|LDL cholesterol]].<ref>{{cite journal |last1=Jovanovski |first1=Elena |last2=Yashpal |first2=Shahen |last3=Komishon |first3=Allison |last4=Zurbau |first4=Andreea |last5=Blanco Mejia |first5=Sonia |last6=Ho |first6=Hoang Vi Thanh |last7=Li |first7=Dandan |last8=Sievenpiper |first8=John |last9=Duvnjak |first9=Lea |last10=Vuksan |first10=Vladimir |title=Effect of psyllium (Plantago ovata) fiber on LDL cholesterol and alternative lipid targets, non-HDL cholesterol and apolipoprotein B: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |date=1 November 2018 |volume=108 |issue=5 |pages=922–932 |doi=10.1093/ajcn/nqy115 |pmid=30239559 |issn=1938-3207|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ho |first1=Hoang Vi Thanh |last2=Jovanovski |first2=Elena |last3=Zurbau |first3=Andreea |last4=Blanco Mejia |first4=Sonia |last5=Sievenpiper |first5=John L. |last6=Au-Yeung |first6=Fei |last7=Jenkins |first7=Alexandra L. |last8=Duvnjak |first8=Lea |last9=Leiter |first9=Lawrence |last10=Vuksan |first10=Vladimir |title=A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials of the effect of konjac glucomannan, a viscous soluble fiber, on LDL cholesterol and the new lipid targets non-HDL cholesterol and apolipoprotein B |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |date=May 2017 |volume=105 |issue=5 |pages=1239–47 |doi=10.3945/ajcn.116.142158 |pmid=28356275 |issn=1938-3207|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ghavami |first1=Abed |last2=Ziaei |first2=Rahele |last3=Talebi |first3=Sepide |last4=Barghchi |first4=Hanieh |last5=Nattagh-Eshtivani |first5=Elyas |last6=Moradi |first6=Sajjad |last7=Rahbarinejad |first7=Pegah |last8=Mohammadi |first8=Hamed |last9=Ghasemi-Tehrani |first9=Hatav |last10=Marx |first10=Wolfgang |last11=Askari |first11=Gholamreza |title=Soluble Fiber Supplementation and Serum Lipid Profile: A Systematic Review and Dose-Response Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials |journal=Advances in Nutrition |date=1 May 2023 |volume=14 |issue=3 |pages=465–474 |doi=10.1016/j.advnut.2023.01.005 |pmid=36796439 |pmc=10201678 |issn=2161-8313|doi-access=free }}</ref> Insoluble fiber &ndash; which does not dissolve in water &ndash; is inert to digestive enzymes in the upper [[gastrointestinal tract]]. Examples are wheat bran, cellulose, and lignin. Coarsely ground insoluble fiber triggers the secretion of mucus in the large intestine providing bulking. However, finely ground insoluble fiber does not have this effect and instead can cause constipation.<ref name=lpi/> Some forms of insoluble fiber, such as resistant starches, can be fermented in the colon.<ref name=lockyer>{{cite journal|doi=10.1111/nbu.12244|title=Health effects of resistant starch|journal=Nutrition Bulletin|volume=42|pages=10–41|year=2017| vauthors = Lockyer S, Nugent AP |doi-access=free}}</ref> {{TOC limit}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:غذائي ريشا]] [[زمرو:صحت]] [[زمرو:غذائي جزا]] [[زمرو:ريشا]] f3987d7hhznp8hojxa1pztaw7e7igni 425760 425759 2026-10-28T08:18:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 425760 wikitext text/x-wiki {{short description|Portion of plant-derived food that cannot be completely digested}} [[File:Fruit, Vegetables and Grain NCI Visuals Online.jpg|thumb|ريشي سان ڀرپور کاڌا: ميوا، اناج ۽ ڀاڄيون]] [[File:WheatBran.jpg|thumb|ڪڻڪ جو ڀوسو غذائي ريشي جي وڏي مقدار رکي ٿو جيڪا هاضمي ۽ انساني صحت لاء مفيد آهي.]] '''غذائي ريشا''' (<small>Dietary Fibre</small>) يا فائبر ٻوٽن مان نڪتل کاڌي جو اهو حصو آهي جيڪو انساني هاضمي جي خمير (<small>Enzymes</small>) ذريعي مڪمل طور تي ٽوڙي نه ٿو سگهجي ٿو.<ref name="lpi">{{cite web|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/other-nutrients/fiber|title=Fiber|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University|date=March 2019|access-date=20 March 2025}}</ref> غذائي فائبر ڪيميائي ساخت ۾ متنوع آهن ۽ عام طور تي انهن کي حل پذيري، وسڪوسٽي ۽ خمير جي لحاظ کان گروپ ڪري سگهجو ٿا جيڪي جسم ۾ فائبر جي پروسيسنگ کي متاثر ڪن ٿا.<ref name="bnf">{{cite web |title=Dietary fibre |url=https://www.nutrition.org.uk/nutritionscience/nutrients-food-and-ingredients/dietary-fibre.html?limitstart=0 |publisher=British Nutrition Foundation |access-date=26 July 2018 |date=2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726203523/https://www.nutrition.org.uk/nutritionscience/nutrients-food-and-ingredients/dietary-fibre.html?limitstart=0 |archive-date=26 July 2018 }}</ref> غذائي فائبر جا ٻه مکيه ذيلي قسم آهن: حل پذير فائبر ۽ غير حل پذير فائبر جيڪي ٻوٽن تي ٻڌل کاڌي جا جزا جهڙوڪ ڀاڄيون، سڄو اناج، ميوا ۽ ٻج آهن. <ref name="USDA-IOM">{{cite book| title = Dietary reference intakes for energy, carbohydrate, fiber, fat, fatty acids, cholesterol, protein, and amino acids (2005), Chapter 7: Dietary, Functional and Total Fiber| publisher = US Department of Agriculture, National Agricultural Library and National Academy of Sciences, Institute of Medicine, Food and Nutrition Board| url = https://archive.org/details/isbn_9780309085250| doi = 10.17226/10490| year = 2005| isbn = 978-0-309-08525-0| url-access = registration}}</ref> فائبر جو باقاعده استعمال ۽ وڌيڪ ريشي واري غذا عام طور تي صحت جي حمايت ڪندڙ ۽ ڪيترن ئي بيمارين جي خطري کي گهٽائڻ سان لاڳاپيل آهي. <ref name="veronese">{{cite journal | vauthors = Veronese N, Solmi M, Caruso MG, Giannelli G, Osella AR, Evangelou E, Maggi S, Fontana L, Stubbs B, Tzoulaki I | title = Dietary fiber and health outcomes: an umbrella review of systematic reviews and meta-analyses | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 107 | issue = 3 | pages = 436–444 | date = March 2018 | pmid = 29566200 | doi = 10.1093/ajcn/nqx082 | doi-access = free }}</ref> غذائي فائبر ۾ غير نشاستي دار پوليسڪرائڊ ۽ ٻيا ٻوٽي وارا جزا، جهڙوڪ سيلولوز، هضم جي مزاحمت ڪندڙ نشاستو ۽ ڊيڪسٽرن، انولن، لگنن، چٽن، پيڪٽن، بيٽا گلوڪين ۽ اوليگوسيڪرائڊ شامل آهن. <ref name="USDA-IOM" /> کاڌي ۾ موجود فائبر کي روايتي طور تي ان بنياد تي ورهايو ويندو آهي ته ڇا اهو پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ (<small>soluble</small>) آهي يا نه حل ٿيندڙ (<small>insoluble</small>). ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪن ۾ ٻنهي قسمن جا فائبر مختلف مقدارن ۾ موجود هوندا آهن، جنهن جو دارومدار انهن جي خاصيتن، جهڙوڪ ”گاڙهو ٿيڻ“ (<small>viscosity</small>) ۽ ”خمير ٿيڻ“ (<small>fermentability</small>) تي هوندو آهي.<ref>{{cite book|url=http://www.nap.edu/catalog/10161/dietary-reference-intakes-proposed-definition-of-dietary-fiber|title=Dietary Reference Intakes, Proposed Definition of Dietary Fiber|date=2001|publisher=Institute of Medicine Press|isbn=978-0-309-07564-0|location=Washington, D.C.|page=25|doi=10.17226/10161 |pmid=25057569 }}</ref> فائبر کائڻ جا فائدا ان ڳالهه تي منحصر آهن ته توهان ڪهڙي قسم جو فائبر استعمال ڪري رهيا آهيو. <ref>{{cite book|title=Present Knowledge in Nutrition|vauthors=Gallaher DD|date=2006|publisher=ILSI Press|isbn=978-1-57881-199-1|edition=9th|location=Washington, D.C.|pages=102–110|chapter=8}}</ref> ڪجهه فائبر، جهڙوڪ سيلولوز (<small>cellulose</small>) ۽ هيمي سيلولوز (<small>hemicellulose</small>) - جن ۾ اسپغول (<small>psyllium</small>) به شامل آهي - پاڻي جذب ڪري پاڻ وٽ روڪي رکن ٿا، جنهن سان آنڊن جي حرڪت باقاعده رهندي آهي. ڪجهه فائبر، جهڙوڪ بيٽا-گلوڪن (<small>beta</small>-<small>glucan</small>) ۽ اسپغول، فضلي کي وڌيڪ ٺوس يا گاڙهو بڻائين ٿا.<ref name="IOM">{{cite book|last1=Institute of Medicine|url=https://www.nap.edu/catalog/10161/dietary-reference-intakes-proposed-definition-of-dietary-fiber|title=Dietary Reference Intakes: Proposed Definition of Dietary Fiber|date=2001|publisher=National Academy Press|isbn=978-0-309-07564-0|location=Washington, D.C.|page=19}}</ref> اهي فائبر جيڪي خمير ٿي سگهن ٿا (<small>fermentable</small> <small>fibers</small>) - جهڙوڪ ريزسٽنٽ اسٽارچ (<small>resistant</small> <small>starch</small>)، زنٿئن گم (<small>xanthan</small> <small>gum</small>) ۽ انولين (<small>inulin</small>) - اهي وڏي آنڊي ۾ موجود بيڪٽيريا ۽ مائڪرو بائيوٽا (<small>microbiota</small>) لاءِ خوراڪ جو ڪم ڪن ٿا. اهي اتي ٽوڙيا (<small>metabolize</small>) وڃن ٿا، جنهن مان ”شارٽ چين فيٽي ايسڊز“ (<small>short</small>-<small>chain fatty acids</small>) پيدا ٿين ٿا؛ اهي مادا هاضمي جي نظام جي صحت لاءِ مختلف اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|vauthors=Bedford A, Gong J|date=June 2018|title=Implications of butyrate and its derivatives for gut health and animal production|journal=Animal Nutrition|volume=4|issue=2|pages=151–9|doi=10.1016/j.aninu.2017.08.010|pmc=6104520|pmid=30140754}}</ref><ref name="Cummings">{{cite book|url=https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874|title=The Effect of Dietary Fiber on Fecal Weight and Composition|vauthors=Cummings JH|date=2001|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-2387-4|edition=3rd|page=184}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ostrowski |first1=Matthew P. |last2=La Rosa |first2=Sabina Leanti |last3=Kunath |first3=Benoit J. |last4=Robertson |first4=Andrew |last5=Pereira |first5=Gabriel |last6=Hagen |first6=Live H. |last7=Varghese |first7=Neha J. |last8=Qiu |first8=Ling |last9=Yao |first9=Tianming |last10=Flint |first10=Gabrielle |last11=Li |first11=James |last12=McDonald |first12=Sean P. |last13=Buttner |first13=Duna |last14=Pudlo |first14=Nicholas A. |last15=Schnizlein |first15=Matthew K. |last16=Young |first16=Vincent B. |last17=Brumer |first17=Harry |last18=Schmidt |first18=Thomas M. |last19=Terrapon |first19=Nicolas |last20=Lombard |first20=Vincent |last21=Henrissat |first21=Bernard |last22=Hamaker |first22=Bruce |last23=Eloe-Fadrosh |first23=Emiley A. |last24=Tripathi |first24=Ashootosh |last25=Pope |first25=Phillip B. |last26=Martens |first26=Eric C. |title=Mechanistic insights into consumption of the food additive xanthan gum by the human gut microbiota |journal=Nature Microbiology |date=April 2022 |volume=7 |issue=4 |pages=556–569 |doi=10.1038/s41564-022-01093-0|pmid=35365790 |pmc=11537241 |s2cid=247866305 |hdl=11250/3003739 |hdl-access=free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ فائبر (<small>Soluble</small> <small>fiber</small>) - جنهن کي خمير ٿيندڙ فائبر يا پري بايوٽڪ فائبر به چيو ويندو آهي - عام طور تي وڏي آنڊي (<small>colon</small>) ۾ خمير ٿي گيسن ۽ ڪجهه اهڙن مادن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي جيڪي جسماني عملن تي اثرانداز ٿين ٿا. مثال طور، ”شارٽ چين فيٽي ايسڊز“، جيڪي وڏي آنڊي ۾ موجود بيڪٽيريا ذريعي ٺهندا آهن. ان جا مثال بيٽا-گلوڪنز (جيڪي جَوَ، ٻاجهري/اوٽس ۽ مشروم ۾ هوندا آهن) ۽ ڪچو گوار گم (<small>guar</small> <small>gum</small>) آهن. اسپغول (<small>Psyllium</small>) - جيڪو حل ٿيندڙ، گاڙهو ٿيندڙ ۽ نه خمير ٿيندڙ فائبر آهي - هڪ اهڙو فائبر آهي جيڪو هاضمي جي نظام مان گذرڻ دوران پاڻي کي پاڻ وٽ روڪي رکي ٿو، جنهن سان فضلي جي نيڪال (<small>defecation</small>) ۾ آساني ٿئي ٿي. حل ٿيندڙ فائبر اڪثر ڪري گاڙهو (<small>viscous</small>) هوندو آهي ۽ معدي مان خوراڪ کي اڳتي وڌڻ (<small>gastric</small> <small>emptying</small>) ۾ دير ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي دير تائين پيٽ ڀريل هجڻ جو احساس ٿيندو آهي. انولين (جيڪو چڪوري جي پاڙ ۾ هوندو آهي)، ويٽ ڊيڪسٽرين (<small>wheat</small> <small>dextrin</small>)، اوليگو سيڪرائيڊس (<small>oligosaccharides</small>) ۽ ريزسٽنٽ اسٽارچ (جيڪي ڀاڄين/دالن ۽ ڪيلن ۾ هوندا آهن) اهي حل ٿيندڙ پر گاڙها نه ٿيندڙ فائبر آهن. اهو ثابت ٿي چڪو آهي ته حل ٿيندڙ فائبرن جو باقاعده استعمال، جهڙوڪ جَوَ يا ٻاجهري (oats) مان حاصل ٿيندڙ بيٽا-گلوڪنز، رت ۾ ايل ڊي ايل (<small>LDL</small>) هڪ غير حل ٿيندڙ فائبر جون ڪجهه قسمون، جهڙوڪ ”ريزسٽنٽ اسٽارچ“ (<small>resistant</small> <small>starches</small>)، وڏي آنڊي (<small>colon</small>) ۾ خمير ٿي سگهن ٿيون. Soluble fiber (''fermentable fiber'' or ''prebiotic fiber'') &ndash; which dissolves in water &ndash; is generally fermented in the [[colon (anatomy)|colon]] into gases and physiologically active [[by-product]]s such as [[short-chain fatty acid]]s produced in the colon by gut bacteria. Examples are beta glucans (in oats, barley, and mushrooms) and raw [[guar gum]]. Psyllium {{ndash}} soluble, viscous, and non-fermented fiber {{ndash}} is a bulking fiber that retains water as it moves through the [[digestive system]], easing [[defecation]]. Soluble fiber is generally viscous and delays [[Stomach#Function|gastric emptying]] which in humans can result in an extended feeling of fullness. Inulin (in [[chicory]] root), [[wheat dextrin]], oligosaccharides, and resistant starches<ref name=keenan>{{cite journal | vauthors = Keenan MJ, Zhou J, Hegsted M, Pelkman C, Durham HA, Coulon DB, Martin RJ | title = Role of resistant starch in improving gut health, adiposity, and insulin resistance | journal = Advances in Nutrition | volume = 6 | issue = 2 | pages = 198–205 | date = March 2015 | pmid = 25770258 | pmc = 4352178 | doi = 10.3945/an.114.007419 }}</ref> (in legumes and bananas) are soluble non-viscous fibers. Regular intake of soluble fibers such as beta-glucans from oats or [[barley]] has been established to lower blood levels of [[low-density lipoprotein|LDL]] [[cholesterol]].<ref name=veronese/><ref name=FDAc/> Soluble fiber supplements also significantly lower [[Low-density lipoprotein|LDL cholesterol]].<ref>{{cite journal |last1=Jovanovski |first1=Elena |last2=Yashpal |first2=Shahen |last3=Komishon |first3=Allison |last4=Zurbau |first4=Andreea |last5=Blanco Mejia |first5=Sonia |last6=Ho |first6=Hoang Vi Thanh |last7=Li |first7=Dandan |last8=Sievenpiper |first8=John |last9=Duvnjak |first9=Lea |last10=Vuksan |first10=Vladimir |title=Effect of psyllium (Plantago ovata) fiber on LDL cholesterol and alternative lipid targets, non-HDL cholesterol and apolipoprotein B: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |date=1 November 2018 |volume=108 |issue=5 |pages=922–932 |doi=10.1093/ajcn/nqy115 |pmid=30239559 |issn=1938-3207|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ho |first1=Hoang Vi Thanh |last2=Jovanovski |first2=Elena |last3=Zurbau |first3=Andreea |last4=Blanco Mejia |first4=Sonia |last5=Sievenpiper |first5=John L. |last6=Au-Yeung |first6=Fei |last7=Jenkins |first7=Alexandra L. |last8=Duvnjak |first8=Lea |last9=Leiter |first9=Lawrence |last10=Vuksan |first10=Vladimir |title=A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials of the effect of konjac glucomannan, a viscous soluble fiber, on LDL cholesterol and the new lipid targets non-HDL cholesterol and apolipoprotein B |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |date=May 2017 |volume=105 |issue=5 |pages=1239–47 |doi=10.3945/ajcn.116.142158 |pmid=28356275 |issn=1938-3207|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ghavami |first1=Abed |last2=Ziaei |first2=Rahele |last3=Talebi |first3=Sepide |last4=Barghchi |first4=Hanieh |last5=Nattagh-Eshtivani |first5=Elyas |last6=Moradi |first6=Sajjad |last7=Rahbarinejad |first7=Pegah |last8=Mohammadi |first8=Hamed |last9=Ghasemi-Tehrani |first9=Hatav |last10=Marx |first10=Wolfgang |last11=Askari |first11=Gholamreza |title=Soluble Fiber Supplementation and Serum Lipid Profile: A Systematic Review and Dose-Response Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials |journal=Advances in Nutrition |date=1 May 2023 |volume=14 |issue=3 |pages=465–474 |doi=10.1016/j.advnut.2023.01.005 |pmid=36796439 |pmc=10201678 |issn=2161-8313|doi-access=free }}</ref> (ڀنگ ۽ ڪيلي ۾) حل ٿيندڙ غير ويسڪ فائبر آهن. جئي يا جَوَ مان بيٽا گلوڪين جهڙن حل ٿيندڙ فائبرن جو باقاعده استعمال رت ۾ LDL ڪوليسٽرول جي سطح کي گهٽائڻ لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. حل ٿيندڙ فائبر سپليمينٽس پڻ LDL ڪوليسٽرول کي خاص طور تي گهٽ ڪن ٿا. غير حل ٿيندڙ فائبر - جيڪو پاڻيءَ ۾ نه ٿو حل ٿئي - مٿئين معدي جي رستي ۾ هاضمي جي اينزائمز لاءِ غير فعال آهي. مثال طور ڪڻڪ جو چوڪرو، سيلولوز ۽ ليگنين آهن. ٿلهي پيس ٿيل غير حل ٿيندڙ فائبر وڏي آنت ۾ بلغم جي رطوبت کي شروع ڪري ٿو جيڪو بلڪنگ فراهم ڪري ٿو. جڏهن ته، باریک پيس ٿيل غير حل ٿيندڙ فائبر جو اهو اثر نه هوندو آهي ۽ ان جي بدران قبض جو سبب بڻجي سگهي ٿو. غير حل ٿيندڙ فائبر جا ڪجهه روپ، جهڙوڪ مزاحمتي نشاستي، ڪولن ۾ خمير ٿي سگهن ٿا.<ref name="lockyer">{{cite journal|doi=10.1111/nbu.12244|title=Health effects of resistant starch|journal=Nutrition Bulletin|volume=42|pages=10–41|year=2017| vauthors = Lockyer S, Nugent AP |doi-access=free}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:غذائي ريشا]] [[زمرو:صحت]] [[زمرو:غذائي جزا]] [[زمرو:ريشا]] dl7jjbd74nkxk3ole53at64bph2y5r1 425764 425760 2026-10-28T10:28:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 425764 wikitext text/x-wiki {{short description|Portion of plant-derived food that cannot be completely digested}} [[File:Fruit, Vegetables and Grain NCI Visuals Online.jpg|thumb|ريشي سان ڀرپور کاڌا: ميوا، اناج ۽ ڀاڄيون]] [[File:WheatBran.jpg|thumb|ڪڻڪ جو ڀوسو غذائي ريشي جي وڏي مقدار رکي ٿو جيڪا هاضمي ۽ انساني صحت لاء مفيد آهي.]] '''غذائي ريشا''' (<small>Dietary Fibre</small>) يا فائبر ٻوٽن مان نڪتل کاڌي جو اهو حصو آهي جيڪو انساني هاضمي جي خمير (<small>Enzymes</small>) ذريعي مڪمل طور تي ٽوڙي نه ٿو سگهجي ٿو.<ref name="lpi">{{cite web|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/other-nutrients/fiber|title=Fiber|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University|date=March 2019|access-date=20 March 2025}}</ref> غذائي فائبر ڪيميائي ساخت ۾ متنوع آهن ۽ عام طور تي انهن کي حل پذيري، وسڪوسٽي ۽ خمير جي لحاظ کان گروپ ڪري سگهجو ٿا جيڪي جسم ۾ فائبر جي پروسيسنگ کي متاثر ڪن ٿا.<ref name="bnf">{{cite web |title=Dietary fibre |url=https://www.nutrition.org.uk/nutritionscience/nutrients-food-and-ingredients/dietary-fibre.html?limitstart=0 |publisher=British Nutrition Foundation |access-date=26 July 2018 |date=2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726203523/https://www.nutrition.org.uk/nutritionscience/nutrients-food-and-ingredients/dietary-fibre.html?limitstart=0 |archive-date=26 July 2018 }}</ref> غذائي فائبر جا ٻه مکيه ذيلي قسم آهن: حل پذير فائبر ۽ غير حل پذير فائبر جيڪي ٻوٽن تي ٻڌل کاڌي جا جزا جهڙوڪ ڀاڄيون، سڄو اناج، ميوا ۽ ٻج آهن. <ref name="USDA-IOM">{{cite book| title = Dietary reference intakes for energy, carbohydrate, fiber, fat, fatty acids, cholesterol, protein, and amino acids (2005), Chapter 7: Dietary, Functional and Total Fiber| publisher = US Department of Agriculture, National Agricultural Library and National Academy of Sciences, Institute of Medicine, Food and Nutrition Board| url = https://archive.org/details/isbn_9780309085250| doi = 10.17226/10490| year = 2005| isbn = 978-0-309-08525-0| url-access = registration}}</ref> فائبر جو باقاعده استعمال ۽ وڌيڪ ريشي واري غذا عام طور تي صحت جي حمايت ڪندڙ ۽ ڪيترن ئي بيمارين جي خطري کي گهٽائڻ سان لاڳاپيل آهي. <ref name="veronese">{{cite journal | vauthors = Veronese N, Solmi M, Caruso MG, Giannelli G, Osella AR, Evangelou E, Maggi S, Fontana L, Stubbs B, Tzoulaki I | title = Dietary fiber and health outcomes: an umbrella review of systematic reviews and meta-analyses | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 107 | issue = 3 | pages = 436–444 | date = March 2018 | pmid = 29566200 | doi = 10.1093/ajcn/nqx082 | doi-access = free }}</ref> غذائي فائبر ۾ غير نشاستي دار پوليسڪرائڊ ۽ ٻيا ٻوٽي وارا جزا، جهڙوڪ سيلولوز، هضم جي مزاحمت ڪندڙ نشاستو ۽ ڊيڪسٽرن، انولن، لگنن، چٽن، پيڪٽن، بيٽا گلوڪين ۽ اوليگوسيڪرائڊ شامل آهن. <ref name="USDA-IOM" /> کاڌي ۾ موجود فائبر کي روايتي طور تي ان بنياد تي ورهايو ويندو آهي ته ڇا اهو پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ (<small>soluble</small>) آهي يا نه حل ٿيندڙ (<small>insoluble</small>). ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪن ۾ ٻنهي قسمن جا فائبر مختلف مقدارن ۾ موجود هوندا آهن، جنهن جو دارومدار انهن جي خاصيتن، جهڙوڪ ”گاڙهو ٿيڻ“ (<small>viscosity</small>) ۽ ”خمير ٿيڻ“ (<small>fermentability</small>) تي هوندو آهي.<ref>{{cite book|url=http://www.nap.edu/catalog/10161/dietary-reference-intakes-proposed-definition-of-dietary-fiber|title=Dietary Reference Intakes, Proposed Definition of Dietary Fiber|date=2001|publisher=Institute of Medicine Press|isbn=978-0-309-07564-0|location=Washington, D.C.|page=25|doi=10.17226/10161 |pmid=25057569 }}</ref> فائبر کائڻ جا فائدا ان ڳالهه تي منحصر آهن ته توهان ڪهڙي قسم جو فائبر استعمال ڪري رهيا آهيو. <ref>{{cite book|title=Present Knowledge in Nutrition|vauthors=Gallaher DD|date=2006|publisher=ILSI Press|isbn=978-1-57881-199-1|edition=9th|location=Washington, D.C.|pages=102–110|chapter=8}}</ref> ڪجهه فائبر، جهڙوڪ سيلولوز (<small>cellulose</small>) ۽ هيمي سيلولوز (<small>hemicellulose</small>) - جن ۾ اسپغول (<small>psyllium</small>) به شامل آهي - پاڻي جذب ڪري پاڻ وٽ روڪي رکن ٿا، جنهن سان آنڊن جي حرڪت باقاعده رهندي آهي. ڪجهه فائبر، جهڙوڪ بيٽا-گلوڪن (<small>beta</small>-<small>glucan</small>) ۽ اسپغول، فضلي کي وڌيڪ ٺوس يا گاڙهو بڻائين ٿا.<ref name="IOM">{{cite book|last1=Institute of Medicine|url=https://www.nap.edu/catalog/10161/dietary-reference-intakes-proposed-definition-of-dietary-fiber|title=Dietary Reference Intakes: Proposed Definition of Dietary Fiber|date=2001|publisher=National Academy Press|isbn=978-0-309-07564-0|location=Washington, D.C.|page=19}}</ref> اهي فائبر جيڪي خمير ٿي سگهن ٿا (<small>fermentable</small> <small>fibers</small>) - جهڙوڪ ريزسٽنٽ اسٽارچ (<small>resistant</small> <small>starch</small>)، زنٿئن گم (<small>xanthan</small> <small>gum</small>) ۽ انولين (<small>inulin</small>) - اهي وڏي آنڊي ۾ موجود بيڪٽيريا ۽ مائڪرو بائيوٽا (<small>microbiota</small>) لاءِ خوراڪ جو ڪم ڪن ٿا. اهي اتي ٽوڙيا (<small>metabolize</small>) وڃن ٿا، جنهن مان ”شارٽ چين فيٽي ايسڊز“ (<small>short</small>-<small>chain fatty acids</small>) پيدا ٿين ٿا؛ اهي مادا هاضمي جي نظام جي صحت لاءِ مختلف اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal|vauthors=Bedford A, Gong J|date=June 2018|title=Implications of butyrate and its derivatives for gut health and animal production|journal=Animal Nutrition|volume=4|issue=2|pages=151–9|doi=10.1016/j.aninu.2017.08.010|pmc=6104520|pmid=30140754}}</ref><ref name="Cummings">{{cite book|url=https://www.crcpress.com/CRC-Handbook-of-Dietary-Fiber-in-Human-Nutrition-Third-Edition/Spiller/p/book/9780849323874|title=The Effect of Dietary Fiber on Fecal Weight and Composition|vauthors=Cummings JH|date=2001|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-2387-4|edition=3rd|page=184}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ostrowski |first1=Matthew P. |last2=La Rosa |first2=Sabina Leanti |last3=Kunath |first3=Benoit J. |last4=Robertson |first4=Andrew |last5=Pereira |first5=Gabriel |last6=Hagen |first6=Live H. |last7=Varghese |first7=Neha J. |last8=Qiu |first8=Ling |last9=Yao |first9=Tianming |last10=Flint |first10=Gabrielle |last11=Li |first11=James |last12=McDonald |first12=Sean P. |last13=Buttner |first13=Duna |last14=Pudlo |first14=Nicholas A. |last15=Schnizlein |first15=Matthew K. |last16=Young |first16=Vincent B. |last17=Brumer |first17=Harry |last18=Schmidt |first18=Thomas M. |last19=Terrapon |first19=Nicolas |last20=Lombard |first20=Vincent |last21=Henrissat |first21=Bernard |last22=Hamaker |first22=Bruce |last23=Eloe-Fadrosh |first23=Emiley A. |last24=Tripathi |first24=Ashootosh |last25=Pope |first25=Phillip B. |last26=Martens |first26=Eric C. |title=Mechanistic insights into consumption of the food additive xanthan gum by the human gut microbiota |journal=Nature Microbiology |date=April 2022 |volume=7 |issue=4 |pages=556–569 |doi=10.1038/s41564-022-01093-0|pmid=35365790 |pmc=11537241 |s2cid=247866305 |hdl=11250/3003739 |hdl-access=free }}</ref> پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ فائبر (<small>Soluble</small> <small>fiber</small>) - جنهن کي خمير ٿيندڙ فائبر يا پري بايوٽڪ فائبر به چيو ويندو آهي - عام طور تي وڏي آنڊي (<small>colon</small>) ۾ خمير ٿي گيسن ۽ ڪجهه اهڙن مادن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي جيڪي جسماني عملن تي اثرانداز ٿين ٿا. مثال طور، شارٽ چين [[فيٽي ايسڊ|فيٽي ايسڊز]]، جيڪي وڏي آنڊي ۾ موجود [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] ذريعي ٺهندا آهن. ان جا مثال بيٽا-گلوڪنز، جيڪي [[جوئر|جَوَ]]، [[ٻاجهر|ٻاجهري]] ۽ [[مشروم]] ۾ هوندا آهن ۽ ڪچو گوار گم (<small>guar</small> <small>gum</small>) آهن. [[اسپغول جو ٻوٽو (پلانٽئگو اوواٽا)|اسپغول]] (<small>Psyllium</small>)، جيڪو حل ٿيندڙ، گاڙهو ۽ نه خمير ٿيندڙ ريشو آهي، هڪ اهڙو فائبر آهي جيڪو هاضمي جي نظام مان گذرڻ دوران پاڻي کي پاڻ وٽ روڪي رکي ٿو، جنهن سان فضلي جي نيڪال (<small>defecation</small>) ۾ آساني ٿئي ٿي. حل ٿيندڙ فائبر اڪثر ڪري گاڙهو (<small>viscous</small>) هوندو آهي ۽ معدي مان خوراڪ کي اڳتي وڌڻ ۾ دير ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ انسان کي گهڻي دير تائين پيٽ ڀريل هجڻ جو احساس ٿيندو آهي. انولن، ڪڻڪ ۾ موجود ڊڪسٽرن، اوليگو سيڪرائيڊز ۽ ريزسٽنٽ اسٽارچ (جيڪا ڀاڄين، دالن ۽ ڪيلن ۾ هوندا آهن) اهي حل ٿيندڙ پر گاڙها نه ٿيندڙ فائبر آهن. اهو ثابت ٿي چڪو آهي ته حل ٿيندڙ فائبرن جو باقاعده استعمال، جهڙوڪ جَوَ يا ٻاجهري مان حاصل ٿيندڙ بيٽا-گلوڪنز، رت ۾ ايل ڊي ايل (<small>LDL</small>) هڪ غير حل ٿيندڙ فائبر جون ڪجهه قسمون، جهڙوڪ ”ريزسٽنٽ اسٽارچ“ (<small>resistant</small> <small>starches</small>)، وڏي آنڊي (<small>colon</small>) ۾ خمير ٿي سگهن ٿيون.<ref name="keenan">{{cite journal | vauthors = Keenan MJ, Zhou J, Hegsted M, Pelkman C, Durham HA, Coulon DB, Martin RJ | title = Role of resistant starch in improving gut health, adiposity, and insulin resistance | journal = Advances in Nutrition | volume = 6 | issue = 2 | pages = 198–205 | date = March 2015 | pmid = 25770258 | pmc = 4352178 | doi = 10.3945/an.114.007419 }}</ref> ڦلي ۽ ڪيلي ۾ حل ٿيندڙ غير ويسڪ فائبر آهن. جئي يا جَوَ مان بيٽا گلوڪين جهڙن حل ٿيندڙ فائبرن جو باقاعده استعمال رت ۾ <small>LDL</small> ڪوليسٽرول جي سطح کي گهٽائڻ لاءِ قائم ڪيو ويو آهي. حل ٿيندڙ فائبر سپليمينٽس پڻ LDL ڪوليسٽرول کي خاص طور تي گهٽ ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Jovanovski |first1=Elena |last2=Yashpal |first2=Shahen |last3=Komishon |first3=Allison |last4=Zurbau |first4=Andreea |last5=Blanco Mejia |first5=Sonia |last6=Ho |first6=Hoang Vi Thanh |last7=Li |first7=Dandan |last8=Sievenpiper |first8=John |last9=Duvnjak |first9=Lea |last10=Vuksan |first10=Vladimir |title=Effect of psyllium (Plantago ovata) fiber on LDL cholesterol and alternative lipid targets, non-HDL cholesterol and apolipoprotein B: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |date=1 November 2018 |volume=108 |issue=5 |pages=922–932 |doi=10.1093/ajcn/nqy115 |pmid=30239559 |issn=1938-3207|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ho |first1=Hoang Vi Thanh |last2=Jovanovski |first2=Elena |last3=Zurbau |first3=Andreea |last4=Blanco Mejia |first4=Sonia |last5=Sievenpiper |first5=John L. |last6=Au-Yeung |first6=Fei |last7=Jenkins |first7=Alexandra L. |last8=Duvnjak |first8=Lea |last9=Leiter |first9=Lawrence |last10=Vuksan |first10=Vladimir |title=A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials of the effect of konjac glucomannan, a viscous soluble fiber, on LDL cholesterol and the new lipid targets non-HDL cholesterol and apolipoprotein B |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |date=May 2017 |volume=105 |issue=5 |pages=1239–47 |doi=10.3945/ajcn.116.142158 |pmid=28356275 |issn=1938-3207|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ghavami |first1=Abed |last2=Ziaei |first2=Rahele |last3=Talebi |first3=Sepide |last4=Barghchi |first4=Hanieh |last5=Nattagh-Eshtivani |first5=Elyas |last6=Moradi |first6=Sajjad |last7=Rahbarinejad |first7=Pegah |last8=Mohammadi |first8=Hamed |last9=Ghasemi-Tehrani |first9=Hatav |last10=Marx |first10=Wolfgang |last11=Askari |first11=Gholamreza |title=Soluble Fiber Supplementation and Serum Lipid Profile: A Systematic Review and Dose-Response Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials |journal=Advances in Nutrition |date=1 May 2023 |volume=14 |issue=3 |pages=465–474 |doi=10.1016/j.advnut.2023.01.005 |pmid=36796439 |pmc=10201678 |issn=2161-8313|doi-access=free }}</ref> غير حل ٿيندڙ فائبر - جيڪو پاڻيءَ ۾ نه ٿو حل ٿئي - مٿئين معدي جي رستي ۾ هاضمي جي اينزائمز لاءِ غير فعال آهي. مثال طور ڪڻڪ جو چوڪرو، سيلولوز ۽ ليگنين آهن. ٿلهي پيس ٿيل غير حل ٿيندڙ فائبر وڏي آنت ۾ بلغم جي رطوبت کي شروع ڪري ٿو جيڪو بلڪنگ فراهم ڪري ٿو. جڏهن ته، باریک پيس ٿيل غير حل ٿيندڙ فائبر جو اهو اثر نه هوندو آهي ۽ ان جي بدران قبض جو سبب بڻجي سگهي ٿو. غير حل ٿيندڙ فائبر جا ڪجهه روپ، جهڙوڪ مزاحمتي نشاستي، ڪولن ۾ خمير ٿي سگهن ٿا.<ref name="lockyer">{{cite journal|doi=10.1111/nbu.12244|title=Health effects of resistant starch|journal=Nutrition Bulletin|volume=42|pages=10–41|year=2017| vauthors = Lockyer S, Nugent AP |doi-access=free}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:غذائي ريشا]] [[زمرو:صحت]] [[زمرو:غذائي جزا]] [[زمرو:ريشا]] heqe5peravsgyllz22ff5vh6j0ah1yu 0 104350 425703 425117 2026-10-27T19:18:33Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 425703 wikitext text/x-wiki {{Short description|هوندراج بلواڻيءَ جو 1982ع ۾ شايع ٿيل ٻن ايڪٽن وارو سنڌي ٻاراڻو ناٽڪ}} {{Infobox book | name = انمول موتي | title_orig = انمول موتي | author = [[هوندراج بلواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ٻاراڻو ادب]]، [[ناٽڪ]] | pub_date = 1982ع | subject = اسڪولي ٻارن جي تربيت ۽ رويي ۾ سڌارو }} '''انمول موتي''' (رومن سنڌي: ''Anmol Motee'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ '''ٻن ايڪٽن تي مشتمل ٻاراڻو ناٽڪ''' آهي، جنهن جو ليکڪ [[هوندراج بلواڻي]] آهي. هي ناٽڪ 1982ع ۾ شايع ٿيو. ان جي ڪهاڻي هڪ اسڪول جي استاد ۽ ڪجهه شرارتي شاگردن جي چوڌاري ڦري ٿي. استاد انهن شاگردن جي رويي ۾ سڌارو آڻي ٿو. ناٽڪ ۾ ٻارن جي تربيت ۽ وندر کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf |access-date=2026-10-17 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ليکڪ هوندراج بلواڻيءَ جي تصنيفن جي هڪ ٻي فهرست ۾ پڻ ''انمول موتي'' جو نالو موجود آهي.<ref name="SindhuWorldBalwani">{{cite web |title=Dr Hundraj Balwani |url=https://thesindhuworld.com/hundraj-balwani-saa/ |website=The Sindhu World |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ليکڪ == {{Main|هوندراج بلواڻي}} '''هوندراج بلواڻي''' سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ، مترجم، ٻاراڻي ادب جو محقق ۽ ناٽڪ نويس آهي. هن سنڌي ٻارن لاءِ ڪهاڻيون، ناٽڪ ۽ ٻيو تعليمي ادب لکيو آهي. سندس ادبي سرگرمين ۾ ٻارن لاءِ لکڻ، سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري ۽ ٻاراڻي ادب جي اشاعت کي اهميت حاصل رهي آهي.<ref name="SindhuWorldBalwani"/> بلواڻيءَ ٻاراڻي ادب بابت ''Bal Sahitya ke Vividh Aayam'' نالي تحقيقي ڪتاب پڻ لکيو، جيڪو دهلي يونيورسٽيءَ جي سنڌي ٻاراڻي ادب واري نصاب جي لازمي مطالعي ۾ شامل آهي.<ref name="DelhiUniversity">{{cite web |title=Sindhi Syllabus for Undergraduate Courses |url=https://www.du.ac.in/uploads/executive_council/30082019/21072019/annexures/Annexure-151.%20%28Sindhi%20Syllabus%20for%20UG%20Courses%29.pdf |publisher=University of Delhi |year=2019 |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ڪهاڻيءَ جو احوال == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب ''انمول موتي'' جي ڪهاڻي هڪ اسڪول جي استاد ۽ ڪجهه شرارتي ڇوڪرن بابت آهي. ناٽڪ ۾ استاد انهن شاگردن جي غلط روين کي سڌارڻ ۾ ڪامياب ٿئي ٿو. ڪهاڻيءَ جي بيان ۾ اخلاقي تربيت کي دلچسپ ڊرامائي انداز سان گڏايو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ جي مختصر بيان ۾ شاگردن جا نالا، شرارتن جي نوعيت، استاد جي استعمال ڪيل طريقن يا ٻنهي ايڪٽن جي واقعن جو تفصيل موجود ناهي. انهيءَ ڪري انهن بابت وڌيڪ دعوائون ڪرڻ لاءِ اصل ناٽڪ جي متن جو مطالعو ضروري آهي. == ناٽڪ جي بناوت == ''انمول موتي'' ٻن ايڪٽن تي مشتمل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ٻن ايڪٽن واري بناوت سبب هن کي هڪ مختصر ڊرامائي تصنيف طور سڃاڻي سگهجي ٿو. البت هر ايڪٽ جي منظرن، ڪردارن جي داخلا، مڪالمن ۽ ڊرامائي عروج بابت تفصيلي ڄاڻ دستياب ناهي. == موضوعاتي جائزو == جوتواڻيءَ جي بيان موجب ناٽڪ ۾ تعليم ۽ وندر جو ميلاپ آهي. ڪهاڻيءَ جي تصديق ٿيل احوال جي بنياد تي هيٺيان موضوع نمايان ٿين ٿا: {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#284E7D;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:110%;" | '''انمول موتي — اهم موضوع''' ! style="background:#E2EDFA;color:#244A70;" | موضوع ! style="background:#E2EDFA;color:#244A70;" | ڪهاڻيءَ سان تعلق |- | style="background:#EDF5FC;font-weight:bold;" | ٻارن جي تربيت | استاد شاگردن جي رويي ۾ سڌارو آڻي ٿو. |- | style="background:#F3EBFA;font-weight:bold;" | اسڪولي ماحول | ڪهاڻيءَ جو مرڪز استاد ۽ سندس اسڪول جا شاگرد آهن. |- | style="background:#EAF6F0;font-weight:bold;" | شرارت ۽ سڌارو | ناٽڪ ۾ شرارتي شاگردن جي رويي ۾ تبديلي ڏيکاري وئي آهي. |- | style="background:#FFF0D9;font-weight:bold;" | تعليم سان گڏ وندر | اخلاقي پيغام کي ڊرامائي دلچسپيءَ سان پيش ڪيو ويو آهي. |- | style="background:#EDF5FC;font-weight:bold;" | استاد جو ڪردار | استاد شاگردن جي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. |} هي جدول جوتواڻيءَ جي ڏنل ڪهاڻيءَ جي احوال مان اخذ ڪيل موضوعاتي تشريح آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ پسمنظر == سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ ڪهاڻين، نظمن ۽ ناٽڪن وسيلي ٻارن جي ذهني، لساني ۽ اخلاقي تربيت جي روايت موجود آهي. هوندراج بلواڻي سنڌي ٻاراڻي ادب جي ليکڪن مان هڪ آهي. سندس ادبي سرگرمين ۾ ٻارن لاءِ ناٽڪ لکڻ ۽ انهن جي اسٽيج تي پيشڪش پڻ شامل رهي آهي. انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي 2013ع واري بليٽن ۾ بلواڻيءَ جي لکيل ٻن ٻين ٻاراڻن ناٽڪن، ''سزا يا انعام'' ۽ ''انصاف جو فيصلو''، جي پيشڪش جو ذڪر موجود آهي.<ref name="SindhologyBulletin">{{cite journal |title=Sindhology |journal=Sindhology |publisher=Indian Institute of Sindhology |volume=12 |issue=44–45 |date=January–June 2013 |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf |language=en |access-date=2026-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240718162444/https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf |date=2024-07-18 }}</ref> هي حوالو بلواڻيءَ جي ناٽڪ نويسيءَ بابت آهي؛ ان مان ''انمول موتي'' جي اسٽيج تي پيش ٿيڻ جي تصديق نٿي ٿئي. == اشاعت ۽ ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#315B80;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;" | '''انمول موتي — ڪتابياتي ڄاڻ''' ! style="background:#E3EFFB;color:#244A70;" | تفصيل ! style="background:#E3EFFB;color:#244A70;" | ڄاڻ |- | style="background:#EDF5FC;" | عنوان | انمول موتي |- | style="background:#F3EBFA;" | رومن عنوان | ''Anmol Motee'' |- | style="background:#EAF6F0;" | ليکڪ | هوندراج بلواڻي |- | style="background:#FFF0D9;" | اشاعت جو سال | 1982ع |- | style="background:#EDF5FC;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#F3EBFA;" | صنف | ٻاراڻو ناٽڪ |- | style="background:#EAF6F0;" | ايڪٽن جو تعداد | ٻه |- | style="background:#FFF0D9;" | مرڪزي موضوع | استاد ۽ شرارتي شاگردن جي تربيت |- | style="background:#EDF5FC;" | ناشر | غير تصديق ٿيل |- | style="background:#F3EBFA;" | اشاعت جو هنڌ | غير تصديق ٿيل |- | style="background:#EAF6F0;" | صفحن جو تعداد | غير تصديق ٿيل |} == ادبي اهميت == ''انمول موتي'' جي ادبي اهميت بابت جوتواڻيءَ جو بنيادي مشاهدو اهو آهي ته ناٽڪ ٻارن کي تفريح فراهم ڪرڻ سان گڏ تربيت جو مقصد پڻ پورو ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جو موضوع استاد ۽ شاگردن جي لاڳاپي سان تعلق رکي ٿو. انهيءَ ڪري هن تصنيف کي سنڌي ٻاراڻي ناٽڪ ۽ تعليمي ادب جي مطالعي ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، ناٽڪ جي اصل متن ۽ آزاد ادبي تنقيد جي غيرموجودگيءَ ۾ ان جي ٻولي، مڪالمن، ڪردار نگاري ۽ ڊرامائي فني معيار بابت قطعي نتيجا ڏيڻ مناسب ناهي. == پڻ ڏسو == * [[هوندراج بلواڻي]] * [[سنڌي ٻاراڻو ادب]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[سنڌي ادب]] * [[ٻارن جي تعليم]] * [[سنڌي ٻولي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://thesindhuworld.com/hundraj-balwani-saa/ The Sindhu World — هوندراج بلواڻي] * [https://web.archive.org/web/20240718162444/https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf Indian Institute of Sindhology — بليٽن، 2013ع] * [https://www.du.ac.in/uploads/executive_council/30082019/21072019/annexures/Annexure-151.%20%28Sindhi%20Syllabus%20for%20UG%20Courses%29.pdf دهلي يونيورسٽي — سنڌي نصاب] [[زمرو:1982ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ]] [[زمرو:سنڌي ادب]] ei8lztvbj6u3pkz4foi84yawvthefyx 0 104377 425707 425145 2026-10-27T20:42:49Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 425707 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيٺو لالواڻيءَ جو 1992ع ۾ ڇپيل بني، ڪڇ جي سنڌي لوڪ ادب بابت ڪتاب}} {{Infobox book | name = بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب | title = بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب | author = [[جيٺو لالواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | subject = [[سنڌي لوڪ ادب]]، [[بني (ڪڇ)|بني]] جون لوڪ روايتون | genre = لوڪ ادب بابت تحقيقي ڪتاب | publisher = جيٺو لالواڻي | pub_date = 1992ع | pub_place = [[احمد آباد]]، [[گجرات]] }} '''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب''' (انگريزي: ''B'anee-a jo Sindhi Lok Adab''؛ متبادل رومن صورت: ''Bania Jo Sindhi Lok Adab'') سنڌي اديب، محقق ۽ لوڪ ادب جي ماهر [[جيٺو لالواڻي]] جو ڪتاب آهي، جيڪو 1992ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب جو موضوع ڀارت جي رياست [[گجرات]] جي [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] ۾ واقع [[بني (ڪڇ)|بني]] علائقي جو [[سنڌي لوڪ ادب]] آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf |access-date=2026-10-17 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ليکڪ جي پنهنجي ويب سائيٽ تي شايع ٿيل ڪتابن جي فهرست ۾ هيءُ ڪتاب 1992ع جي تصنيف طور درج آهي ۽ ان جي صنف ''Folklore'' ڄاڻايل آهي.<ref name="LalwaniBooks">{{cite web |title=Books |website=Dr. Jetho Lalwani |url=https://jetholalwani.com/books |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> هڪ علمي مقالي جي ببليوگرافيءَ موجب ڪتاب احمد آباد مان ليکڪ جي نالي سان شايع ٿيو.<ref name="SindhiBhagatBibliography">{{cite journal |title=Sindhi bhaṅat songs associated with Kanvar Ram |url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?doi=b68b03050b2e216164ff45219e44d42163a93628&repid=rep1&type=pdf |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> [[File:Banni Grasslands Day.jpg|thumb|260px|ڪڇ جي بني علائقي جو چراگاهي منظر؛ ڪتاب جو موضوع هن علائقي جون سنڌي لوڪ روايتون آهن.]] == ڪتاب جو تعارف == ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' جي موضوع جو مرڪز بني علائقو ۽ اتي موجود سنڌي لوڪ ادبي روايتون آهن. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڪتاب جو مختصر تعارف ڏيندي ان کي بني، ڪڇ، گجرات جي سنڌي لوڪ ادب بابت تصنيف قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جيٺو لالواڻيءَ جي ڪتابن جي فهرست مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته بنيءَ جي لوڪ ادب بابت هيءَ سندس 1992ع جي تصنيف آهي.<ref name="LalwaniBooks"/> ڪتاب جي مڪمل متن جي آزادانه دستيابي جي تصديق نه ٿيڻ سبب ان جي بابن، صفحن، مواد جي تفصيلي ترتيب ۽ مخصوص لوڪ روايتن بابت قطعي بيان ڪرڻ ممڪن نه آهي. == ڪتاب جا ببليوگرافيائي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A6BCD0;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:11px;font-size:115%;" | '''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب: تصديق ٿيل تفصيل''' ! style="background:#E4EFFA;color:#244A70;width:32%;" | تفصيل ! style="background:#E4EFFA;color:#244A70;" | ڄاڻ |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | ڪتاب جو نالو | بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | رومن نالو | ''B'anee-a jo Sindhi Lok Adab'' / ''Bania Jo Sindhi Lok Adab'' |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | ليکڪ | [[جيٺو لالواڻي]] |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | اشاعت | 1992ع |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | اشاعت جو هنڌ | [[احمد آباد]]، [[گجرات]] |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | ببليوگرافيءَ ۾ ڄاڻايل ناشر | جيٺو لالواڻي |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | موضوع | بني، ڪڇ جو سنڌي لوڪ ادب |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | صنف | لوڪ ادب بابت ڪتاب |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | صفحن جو تعداد | تصديق نه ٿيل |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | ISBN | تصديق نه ٿيل |} اشاعت جو هنڌ ۽ ناشر هڪ علمي ببليوگرافيءَ ۾ ڏنل آهن؛ ڪتاب جي اصل عنواني صفحي سان انهن جي ڀيٽ اڃا گهربل آهي.<ref name="SindhiBhagatBibliography"/> == ليکڪ == {{Main|جيٺو لالواڻي}} '''جيٺو لالواڻي''' سنڌي اديب، ڊراما نگار، نقاد ۽ لوڪ ادب جو محقق آهي. هن سنڌيءَ سان گڏ هندي ۽ گجراتي ٻولين ۾ پڻ ادبي ۽ تحقيقي ڪم ڪيو آهي. سندس تحقيقي دلچسپين ۾ سنڌي لوڪ ادب، لوڪ گيت، لوڪ ناٽڪ، ڳجهارتون ۽ ڪڇ جي سنڌي ثقافتي روايتون شامل آهن.<ref name="SindhiKhazanaLalwani">{{cite web |title=Meet the Sindhi Litterateur-Dr. Jetho Lalwani |website=Sindhi Khazana |url=https://sindhikhazana.com/meet-the-sindhi-litterateur-shri-jetho-lalwani/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> جيٺو لالواڻيءَ بني علائقي جي سنڌي لوڪ گيتن تي پڻ تحقيق ڪئي. سندس تحقيقي موضوع ''Banniye ja Sindhi Lok Geet'' هو، جنهن بابت هن بمبئي يونيورسٽيءَ مان ڊاڪٽريٽ حاصل ڪئي.<ref name="SindhiKhazanaLalwani"/> === لوڪ ادب بابت ٻيون تصنيفون === جيٺو لالواڻيءَ جي ڪتابن جي فهرست ۾ ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' کان علاوه لوڪ ادب ۽ ثقافت بابت ٻيون تصنيفون پڻ شامل آهن.<ref name="LalwaniBooks"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A6BCD0;" |+ style="background:#285B78;color:white;padding:10px;" | '''جيٺو لالواڻيءَ جون چونڊ لوڪ ادبي تصنيفون''' ! style="background:#DDECF7;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DDECF7;color:#244A70;" | تصنيف ! style="background:#DDECF7;color:#244A70;" | موضوع |- | style="background:#EAF6F0;" | 1992ع | '''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب''' | بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب |- | style="background:#F1F6FB;" | 1995ع | ''Sindhi Lok Natak'' | سنڌي لوڪ ناٽڪ |- | style="background:#EAF6F0;" | 1995ع | ''Sindhi Piroleun'' | سنڌي پروليون |- | style="background:#F1F6FB;" | 1998ع | ''Sindhi Folk Lore'' | سنڌي لوڪ ادب بابت تحقيق |- | style="background:#EAF6F0;" | 2001ع | ''Asan Jo Varso'' | سنڌي لوڪ ورثو |- | style="background:#F1F6FB;" | 2002ع | ''Bania Ja Sindhi Lok Geet'' | بنيءَ جا سنڌي لوڪ گيت |- | style="background:#EAF6F0;" | 2004ع | ''Sindhi Lok Rang'' | سنڌي لوڪ ثقافت ۽ ادب |} == بني علائقي جو پسمنظر == {{Main|بني (ڪڇ)}} [[بني (ڪڇ)|بني]] ڀارت جي رياست [[گجرات]] جي [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جو چراگاهي علائقو آهي. اهو [[رن آف ڪڇ]] جي ڀرسان واقع آهي ۽ مالوند برادرين جي آبادڪاريءَ ۽ ثقافتي روايتن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. بنيءَ جي ٻوليائي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ سنڌي ۽ ڪڇي ٻولين جو اثر موجود آهي. علائقي جي لوڪ روايتن ۾ زباني شاعري، قصا، پروليون ۽ مالوند زندگيءَ سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="ICHMehta">{{cite web |title=Oral Tradition of Maldharis of Banni Grasslands, India |author=Mehta, Aanchal |website=ICH Links |year=2022 |url=https://ichlinks.com/archive/materials/publicationsV.do?ichDataUid=13888625476480876958 |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> [[File:Maldhari with cattle, Kutch, Gujarat.jpg|thumb|260px|ڪڇ ۾ مال سان گڏ مالوند؛ مالوند برادريون بني ۽ ڪڇ جي زباني ثقافتي روايتن جي پسمنظر جو اهم حصو آهن.]] === سنڌ ۽ ڪڇ جا ثقافتي لاڳاپا === سنڌ ۽ ڪڇ جا جاگرافيائي، لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا پراڻا آهن. ٻنهي علائقن جي لوڪ روايتن ۾ قصن، ڪردارن، ٻوليائي صورتن ۽ زباني ادب جون مشابهتون ملن ٿيون. ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] سنڌ ۽ ڪڇ جي لوڪ روايتن بابت پنهنجي تحقيقي ڪم ۾ [[لاکو ڦلاڻي|لاکي ڦلاڻي]] جي قصن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس مطالعي ۾ ڪڇ جي مختلف علائقن، جن ۾ بني پڻ شامل آهي، جي لوڪ روايتن کي گڏ ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref name="BalochFolklore">{{cite book |last=Baloch |first=Nabi Bakhsh |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |year=2014 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Folklore_of_Sindh-Dr_N_A_Baloch-2014-cs.pdf |access-date=2026-10-17 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == بنيءَ جي زباني لوڪ روايت == بنيءَ جي ثقافتي ورثي ۾ زباني روايتن کي اهم حيثيت حاصل آهي. علائقي جي مالوند برادرين ۾ قصا، ڳجهارتون ۽ لوڪ ادبي اظهار نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن. انهن روايتن مان هڪ '''گجهارت''' (''Gujharat'') آهي، جيڪا سنڌي ٻوليءَ ۾ پيش ٿيندڙ لوڪ پرولين ۽ ڳجهارتن جي صورت آهي. ان جو تعلق سنڌي لوڪ داستانن ۽ مقامي زباني روايت سان آهي.<ref name="ICHMehta"/> بنيءَ جي زباني ورثي بابت بين الاقوامي ثقافتي مطالعي ۾ پڻ گجهارت جي روايت جو ذڪر ملي ٿو. ان مطالعي موجب ڪڇ ۽ سنڌ جي برادرين ۾ زباني ادب ۽ ثقافتي روايتن جا لاڳاپا موجود آهن.<ref name="UNESCOICHStudy">{{cite conference |title=Diversity and Distinctiveness: Looking into Shared ICH in the Asia-Pacific |url=https://webinar.unesco-ichcap.org/wp-content/uploads/2021/02/session2_2-Aanchal-Mehta-et-al..pdf |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> اهي تفصيل بني علائقي جي لوڪ ادب جو پسمنظر واضح ڪن ٿا؛ انهن مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته هر بيان ڪيل روايت لازمي طور جيٺو لالواڻيءَ جي 1992ع واري ڪتاب ۾ شامل آهي. == بنيءَ بابت جيٺو لالواڻيءَ جي تحقيق == جيٺو لالواڻيءَ جي تصنيفن مان معلوم ٿئي ٿو ته بنيءَ جو لوڪ ادب سندس تحقيقي دلچسپين جو هڪ مستقل موضوع رهيو آهي. هن 1992ع ۾ ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' شايع ڪيو ۽ 2002ع ۾ ''بنيءَ جا سنڌي لوڪ گيت'' جي عنوان سان پڻ تحقيقي ڪم پيش ڪيو.<ref name="LalwaniBooks"/> سندس لوڪ ادبي تحقيق بابت هڪ ٻئي ڪتاب جي تعارف ۾ بني، ڪڇ، گجرات ۽ راجستان جي علائقن ۾ ڪيل ڊگهي تحقيقي ڪم جو ذڪر موجود آهي.<ref name="LalwaniFolklore">{{cite web |title=Types and Classification of Folklores — A Sindhi Perspective by Jetho Lalwani |website=Anuugya Books |url=https://anuugyabooks.com/shop/types-and-classification-of-folklores-a-sindhi-perspective/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> هن پسمنظر ۾ ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' کي جيٺو لالواڻيءَ جي بنيءَ بابت لوڪ ادبي مطالعي سان لاڳاپيل هڪ تصنيف طور ڏسي سگهجي ٿو. == ادبي ۽ تحقيقي اهميت == ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' جي اهميت ان جي موضوع ۽ جاگرافيائي دائري سان لاڳاپيل آهي. هيءُ ڪتاب سنڌ جي موجوده سرحدن کان ٻاهر، ڪڇ جي بني علائقي ۾ موجود سنڌي لوڪ ادب کي موضوع بڻائي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي لوڪ ادب جي مطالعي ۾ ڪڇ ۽ سنڌ جي گڏيل ثقافتي ورثي کي سمجهڻ هڪ اهم تحقيقي موضوع آهي. بنيءَ جي زباني روايتن بابت ٻين مطالعي مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته علائقي جي لوڪ ادب، ٻولي ۽ مالوند ثقافت ۾ ويجها لاڳاپا موجود آهن.<ref name="ICHMehta"/><ref name="BalochFolklore"/> ڪتاب جي مڪمل متن جو جائزو دستياب ٿيڻ کان پوءِ ان جي مواد، ترتيب، لوڪ ادبي مواد گڏ ڪرڻ جي طريقي ۽ تحقيق جي نتيجن بابت وڌيڪ تفصيلي جائزو ڏئي سگهجي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[جيٺو لالواڻي]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[سنڌي لوڪ گيت]] * [[سنڌي پروليون]] * [[ڳجهارت]] * [[ڪڇ ضلعو]] * [[بني (ڪڇ)]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lalwani |first=Jetho |title=Bania Jo Sindhi Lok Adab |location=Ahmedabad |publisher=Jetho Lalwani |year=1992 |language=sd }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |location=New Delhi |publisher=Sampark Prakashan |year=1996 |language=en }} * {{cite book |last=Baloch |first=Nabi Bakhsh |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |year=2014 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://jetholalwani.com/books جيٺو لالواڻيءَ جي ڪتابن جي فهرست] * [https://jetholalwani.com/ebooks جيٺو لالواڻيءَ جا برقي ڪتاب] * [https://sindhikhazana.com/meet-the-sindhi-litterateur-shri-jetho-lalwani/ جيٺو لالواڻيءَ جو ادبي تعارف] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Banni_Grasslands_Reserve بنيءَ بابت وڪيميڊيا ڪامنز جون تصويرون] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:1992ع جا ڪتاب]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] [[زمرو:ڪڇ]] 4t0s37q8wjjosp7isjsdspf5kirtioz 0 104583 425716 425180 2026-10-27T22:33:39Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 425716 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ديوان صورت بهار | title_orig = Deewaan Soorat Bahaar | author = [[صورت سنگهه چنديراماڻي]] | language = [[هندي ٻولي]]، [[اردو ٻولي]]، [[فارسي ٻولي]] | script = [[گرمکي لپي]] (1886ع)؛ عربي–فارسي رسم الخط (1935ع) | genre = ڀڳتي شاعري، صوفي شاعري، روحاني ڪلام | subject = پريم ڀڳتي، عشقِ الاهي، روحاني وحدت ۽ اخلاقي تعليم | published = 1886ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | publisher = اڻتصديق ٿيل | pages = اڻتصديق ٿيل | notes = 1935ع ۾ عربي–فارسي رسم الخط ۾ نسخو ۽ هڪ مثنويءَ جو سنڌي ترجمو شايع ٿيو. }} '''ديوان صورت بهار''' ({{lang-en|Deewaan Soorat Bahaar}}؛ پڻ '''صورت بهار''') سنڌ جي سنت ۽ ڀڳتي شاعر '''[[صورت سنگهه چنديراماڻي|صورت سنگهه همت سنگهه چنديراماڻي]]''' (1832ع–1877ع) جي شاعريءَ جو گهڻ ٻوليائي مجموعو آهي. هيءُ ڪتاب 1886ع ۾ '''[[گرمکي لپي]]''' ۾ شايع ٿيو. ان ۾ هندي، اردو ۽ فارسي ٻولين ۾ سرجيل پريم ڀڳتيءَ جي روايت سان لاڳاپيل ڪلام شامل هو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ موجب 1935ع ۾ هن مجموعي جو عربي–فارسي رسم الخط وارو نسخو شايع ٿيو. ان سان گڏ مجموعي ۾ شامل هڪ مثنويءَ جو سنڌي ترجمو پڻ ڇپيو.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جو نالو شاعر جي ادبي تخلص '''صورت بهار''' سان لاڳاپيل آهي. سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ تاريخي ڪتاب موجب صورت سنگهه پنهنجي ويجهي دوست بهار سنگهه گدواڻيءَ جي نالي کي پنهنجي نالي سان ملائي شاعريءَ ۾ «صورت بهار» استعمال ڪندو هو.<ref name="SindhiBoardSurat">{{cite web |title=ديوان صورت سنگهه جو ٿلهو |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book54/Book_page5.html |website=سنڌي ادبي بورڊ آن لائين لائبريري |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |access-date=2026-10-19 }}</ref> == شاعر جو تعارف == === جنم ۽ خاندان === '''صورت سنگهه همت سنگهه چنديراماڻي''' ({{lang-en|Suratsingh Himmatsingh Chandiramani}}) سنڌ جو سنت، شاعر ۽ روحاني ڪلام جو ڳائڻو هو. سندس جنم '''1832ع''' ۾ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد، سنڌ]] ۾ ٿيو. هو خدابادي عامل خاندان جي چنديراماڻي آڪهه سان تعلق رکندو هو.<ref name="SindhiBoardSurat"/> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ صورت سنگهه جي حياتيءَ جو عرصو 1832ع کان 1877ع تائين ڄاڻايو آهي ۽ کيس ڪيترين ٻولين ۾ مهارت رکندڙ شاعر قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === روحاني زندگي === سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي ڪتاب موجب صورت سنگهه جي زندگيءَ ۾ روحاني محبت ۽ ڀڳتيءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هو پنهنجي ساٿين سان گڏ ڀڄن، ڪافيون ۽ روحاني ڪلام ڳائيندو هو. هن حيدرآباد ۾ هڪ هنڌ پنهنجي رهائش ۽ ستسنگ لاءِ ڪٽيا ٺهرائي، جتي سندس پوئلڳ گڏ ٿيندا هئا.<ref name="SindhiBoardSurat"/> === صورت بهار جو تخلص === صورت سنگهه جو ويجهو دوست '''بهار سنگهه گدواڻي''' هو. تاريخي روايت موجب ٻنهي جي دوستيءَ سبب صورت سنگهه پنهنجي ڪلام ۾ «صورت بهار» جو گڏيل نالو اختيار ڪيو. اهو ئي نالو سندس شاعريءَ جي مجموعي جي عنوان ۾ پڻ استعمال ٿيو.<ref name="SindhiBoardSurat"/> ''Sindhological Studies'' جي 1993ع واري شماري ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته شاعر پنهنجي نالي سان گڏ پنهنجي دوست بهار سنگهه جو نالو استعمال ڪندو هو.<ref name="Sindhological1993">{{cite journal |title=Sindhological Studies |journal=Sindhological Studies |volume=17 |issue=1–2 |year=1993 |publisher=Institute of Sindhology |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%281993_Vol_17%29-Rafia_Ahmed_Shaikh-1993-cs.pdf }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === وفات === صورت سنگهه 1877ع ۾ وفات ڪئي. سندس سماڌ حيدرآباد ۾ '''ديوان صورت سنگهه جي ٿلهي''' تي قائم هئي، جتي سندس چيلي گيان سروپ جي سماڌ پڻ موجود هئي.<ref name="SindhiBoardSurat"/> == ڪتاب جي ترتيب ۽ اشاعت == === شاعر جي وفات کان پوءِ ڪلام گڏ ڪرڻ === صورت سنگهه پنهنجي زندگيءَ ۾ هندي، اردو، فارسي ۽ سنڌيءَ ۾ روحاني شاعري ڪئي. سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي بيان موجب سندس وفات کان پوءِ '''ليکراج مختيارڪار''' شاعر جي ڪلام جا منتشر لکيل ورق گڏ ڪيا ۽ انهن کي ڇپرائڻ جو انتظام ڪيو. انهيءَ مجموعي کي '''صورت بهار''' سڏيو ويو.<ref name="SindhiBoardSurat"/> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته مجموعي جي اشاعت شاعر جي وفات کان پوءِ ٿي. === 1886ع وارو ڇاپو === موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''ديوان صورت بهار'' جو پهريون ڇاپو '''1886ع''' ۾ شايع ٿيو. هيءُ ڇاپو گرمکي لپيءَ ۾ هو ۽ ان ۾ هندي، اردو ۽ فارسي ٻولين جو ڪلام شامل هو.<ref name="Jotwani1996"/> ''Sindhological Studies'' جي 1993ع واري شماري ۾ پڻ ڪتاب جي پهرين اشاعت جو سال 1886ع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sindhological1993"/> انهيءَ لحاظ کان 1886ع واري ڇاپي جي اشاعت شاعر جي وفات کان لڳ ڀڳ نَو سال پوءِ ٿي. === 1935ع وارو نسخو === جوتواڻيءَ جي لغت موجب '''1935ع''' ۾ ''ديوان صورت بهار'' جو عربي–فارسي رسم الخط وارو نسخو شايع ٿيو. هن اشاعت سان گڏ ڪتاب ۾ شامل هڪ مثنويءَ جو سنڌي ترجمو پڻ ڏنو ويو.<ref name="Jotwani1996"/> هن نسخي جي اصل مرتب، مترجم، ناشر، ڇپائيءَ جي هنڌ ۽ صفحن جي تعداد بابت وڌيڪ ببليوگرافڪ تصديق گهربل آهي. == ٻوليون ۽ رسم الخط == ''ديوان صورت بهار'' سنڌ جي گهڻ ٻوليائي ادبي روايت جو هڪ مثال آهي. شاعر جي ڪلام ۾ هندي، اردو، فارسي ۽ سنڌي ٻولين جو استعمال ملي ٿو، جڏهن ته ڪتاب جي 1886ع ۽ 1935ع وارن ڇاپن ۾ رسم الخط جو فرق موجود هو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiBoardSurat"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #9CB9D2;" |+ style="background:#174B70;color:white;padding:9px;font-weight:bold;" | ديوان صورت بهار جا معلوم اشاعتي مرحلا ! style="background:#DDECF7;color:#173D5A;" | سال ! style="background:#DDECF7;color:#173D5A;" | رسم الخط ! style="background:#DDECF7;color:#173D5A;" | خصوصيت |- | style="background:#EAF3FA;" | '''1886ع''' | [[گرمکي لپي]] | هندي، اردو ۽ فارسيءَ جي پريم ڀڳتيءَ واري شاعريءَ جو مجموعو |- | style="background:#F6F9FC;" | '''1935ع''' | عربي–فارسي رسم الخط | مجموعي جو ٻيو معلوم نسخو؛ هڪ مثنويءَ جو سنڌي ترجمو پڻ شامل |} ''ذريعو: موتي لال جوتواڻي، A Dictionary of Sindhi Literature، 1996ع.''<ref name="Jotwani1996"/> === گرمکي لپيءَ جي اهميت === [[گرمکي لپي]] ڏکڻ ايشيا جي اهم لکتي نظامن مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور پنجابي ٻوليءَ جي ادبي ۽ مذهبي روايت سان لاڳاپيل رهي آهي. ''ديوان صورت بهار'' جو گرمکيءَ ۾ شايع ٿيڻ اهو ظاهر ڪري ٿو ته سنڌ جي ڪجهه روحاني ۽ ادبي حلقن ۾ هڪ ئي رسم الخط وسيلي مختلف ٻولين جو ڪلام پڙهيو ويندو هو. === عربي–فارسي رسم الخط ۾ اشاعت === 1935ع واري نسخي ۾ عربي–فارسي رسم الخط جو استعمال ڪتاب جي لکتي تاريخ جو ٻيو مرحلو هو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب جي ڪلام کي مختلف رسم الخطن جي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جون ڪوششون ٿيون. البت هن اشاعت جي مقصد بابت مرتب يا ناشر جو اصل بيان دستياب نه هجڻ سبب ان جي مخصوص اداري يا پڙهندڙ طبقي بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. == ادبي ۽ فڪري موضوع == === پريم ڀڳتي === ''ديوان صورت بهار'' جو تعلق '''پريم ڀڳتي''' جي ادبي ۽ روحاني روايت سان آهي. پريم ڀڳتيءَ ۾ محبت کي روحاني سڃاڻپ ۽ عبادت جو اهم ذريعو سمجهيو ويندو آهي. صورت سنگهه جي شاعريءَ ۾ الاهي محبت، عقيدت ۽ اندروني روحاني تجربي جا موضوع نمايان آهن.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiBoardSurat"/> === عشق ۽ روحاني وحدت === صورت سنگهه جي شاعريءَ ۾ عشق جو اظهار رڳو انساني محبت تائين محدود نه هو، پر ان ۾ روحاني ۽ مذهبي مفهوم پڻ شامل هئا. سنڌي ادبي بورڊ جي تاريخي بيان موجب هو الاهي محبت جي جذبي هيٺ غزل، ڪافيون ۽ شبد تخليق ڪندو هو.<ref name="SindhiBoardSurat"/> === ڪافيون، غزل ۽ شبد === صورت سنگهه جي ڪلام ۾ مختلف ادبي ۽ موسيقيائي صنفون ملن ٿيون. انهن ۾: * '''ڪافي:''' سنڌي ۽ صوفي شاعريءَ جي هڪ اهم ڳائڻي صنف؛ * '''غزل:''' عشق ۽ روحاني تجربن جي اظهار جي شاعراڻي صنف؛ * '''شبد:''' ڀڳتي ۽ روحاني ڪلام سان لاڳاپيل صنف. شاعر پنهنجي ڪلام کي راڳ سان ڳائڻ ۾ پڻ مهارت رکندو هو.<ref name="SindhiBoardSurat"/> == مثنوي ۽ سنڌي ترجمو == 1935ع واري اشاعت جي هڪ اهم خصوصيت مجموعي ۾ شامل هڪ '''مثنويءَ''' جو سنڌي ترجمو هو. مثنوي شاعريءَ جي اهڙي صنف آهي، جنهن ۾ هر شعر جا ٻه مصرعا پاڻ ۾ هم قافيه هوندا آهن ۽ ڊگهن قصن، اخلاقي نصيحتن ۽ روحاني موضوعن جي اظهار لاءِ استعمال ٿيندي آهي. جوتواڻيءَ جي بيان موجب ''ديوان صورت بهار'' جي هڪ مثنويءَ جو سنڌي ترجمو 1935ع واري نسخي سان گڏ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> مثنويءَ جو اصل عنوان، ٻولي، ترجمي ڪندڙ شخص ۽ مڪمل متن جي تصديق لاءِ 1935ع واري ڇاپي جو مطالعو ضروري آهي. == صورت سنگهه جي ٿلهي سان لاڳاپو == حيدرآباد جي ڦليلي واري علائقي ۾ '''ديوان صورت سنگهه جو ٿلهو''' شاعر جي ياد سان لاڳاپيل هڪ تاريخي مذهبي ماڳ هو. سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتاب موجب اهو ماڳ ڊومڻ واهه جي ڀرسان واقع هو. هتي شاعر ستسنگ، ڀڄن ۽ روحاني گڏجاڻيون ڪندو هو. سندس وفات کان پوءِ هن هنڌ سندس سماڌ قائم ڪئي وئي. تاريخي بيان ۾ اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته شاعر جي ورسيءَ تي سندس عقيدتمند گڏ ٿيندا هئا ۽ روحاني ڪلام ڳائيندا هئا.<ref name="SindhiBoardSurat"/> اهو ماڳ ''صورت بهار'' جي شاعريءَ جي زباني ۽ موسيقيائي روايت کي سمجهڻ لاءِ اهم تاريخي پسمنظر فراهم ڪري ٿو. == ادبي تاريخ ۾ اهميت == ''ديوان صورت بهار'' سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي گهڻ ٻوليائي روحاني ادب جو هڪ اهم مجموعو آهي. هن ڪتاب جي اهميت جا ٽي پهلو آهن: شاعر جي وفات کان پوءِ ڪلام جي حفاظت، هندي–اردو–فارسي شاعريءَ جي گڏيل اشاعت، ۽ هڪ ئي ادبي مجموعي جي مختلف رسم الخطن ۾ منتقلي. 1886ع ۽ 1935ع وارا ڇاپا سنڌ جي ڀڳتي ۽ صوفي ادب جي لکتي ۽ اشاعتي تاريخ کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sindhological1993"/> == لاڳاپيل تاريخي ڪتاب == سنڌي ادب جي تاريخ بابت ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي جي ڪتاب ۾ '''''شاهه عبداللطيف ۽ ديوان صورت بهار جا جيون چرتر''''' نالي هڪ ڪتاب جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو ديوان تاراچند شوقيرام 1958ع ۾ لکيو هو. ان ۾ صورت سنگهه، بهار سنگهه ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي حياتين جا احوال شامل هئا.<ref name="JunejoHistory">{{cite book |last=جوڻيجو |first=عبدالجبار |author-link=عبدالجبار جوڻيجو |title=سنڌي ادب جي تاريخ |volume=1 |language=sd }}</ref> هيءُ 1958ع وارو سوانحي ڪتاب ''ديوان صورت بهار'' جي 1886ع واري شعري مجموعي کان الڳ تصنيف آهي. == ببليوگرافڪ ڄاڻ == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #9CB9D2;" |+ style="background:#245C68;color:white;padding:9px;font-weight:bold;" | ديوان صورت بهار بابت بنيادي معلومات ! style="background:#D9ECE9;color:#164B52;" | خصوصيت ! style="background:#D9ECE9;color:#164B52;" | تفصيل |- | style="background:#EAF6F3;" | عنوان | ديوان صورت بهار |- | style="background:#F4FAF8;" | انگريزي صورت | Deewaan Soorat Bahaar |- | style="background:#EAF6F3;" | شاعر | صورت سنگهه همت سنگهه چنديراماڻي |- | style="background:#F4FAF8;" | ادبي تخلص | صورت بهار |- | style="background:#EAF6F3;" | پهرين اشاعت | 1886ع |- | style="background:#F4FAF8;" | پهرين ڇاپي جو رسم الخط | گرمکي |- | style="background:#EAF6F3;" | ٻيون معلوم ڇاپو | 1935ع |- | style="background:#F4FAF8;" | ٻئي ڇاپي جو رسم الخط | عربي–فارسي |- | style="background:#EAF6F3;" | ادبي روايت | پريم ڀڳتي ۽ روحاني شاعري |- | style="background:#F4FAF8;" | ناشر | اڻتصديق ٿيل |- | style="background:#EAF6F3;" | صفحن جو تعداد | اڻتصديق ٿيل |} == وڌيڪ ڏسو == * [[صورت سنگهه چنديراماڻي]] * [[ڀڳتي تحريڪ]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] * [[گرمکي لپي]] * [[مثنوي]] * [[حيدرآباد، سنڌ]] * [[موتي لال جوتواڻي]] ==حوالا== {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book54/Book_page5.html سنڌي ادبي بورڊ: ديوان صورت سنگهه جو ٿلهو] * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — مڪمل ڊجيٽل نسخو] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%281993_Vol_17%29-Rafia_Ahmed_Shaikh-1993-cs.pdf Sindhological Studies، جلد 17، 1993ع] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڀڳتي ادب]] [[زمرو:سنڌي صوفي ادب]] [[زمرو:1886ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌ جي ادبي تاريخ]] 9xcwmzpdhflx3slmco1ttbj8nx1h4eq 0 104819 425702 425258 2026-10-27T19:09:01Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 425702 wikitext text/x-wiki {{Short description|عوامي قانون جي شاخ جيڪا انتظامي ادارن جي اختيارن ۽ فيصلن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي}} '''انتظامي قانون''' ({{lang-en|Administrative law}}) [[عوامي قانون]] جي هڪ شاخ آهي، جيڪا [[حڪومت]]، سرڪاري ادارن، انتظامي اختيارين ۽ عوامي عهديدارن جي قانوني اختيارن، ذميوارين، فيصلن ۽ عملن کي ضابطي هيٺ آڻي ٿي. ان جو بنيادي مقصد اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظامي اختيار قانون مطابق، مقرر ڪيل حدن اندر، منصفاڻي طريقي سان ۽ عوامي مفاد لاءِ استعمال ڪيا وڃن.<ref name="RobertsonAdministrative2004">{{cite book |last=Robertson |first=David |title=A Dictionary of Human Rights |trans-title=انساني حقن جي لغت |edition=2nd |editor-last=Kelly |editor-first=Paul |publisher=Europa Publications |location=London |year=2004 |orig-year=1997 |isbn=9781857432077 |chapter=Administrative law |language=en }}</ref><ref name="UKJudicialReview">{{cite web |title=Judicial review |url=https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/ |website=Courts and Tribunals Judiciary |publisher=Judiciary of England and Wales |language=en }}</ref> انتظامي قانون جو واسطو [[آئيني قانون]]، [[قانون جي حڪمراني]]، [[انساني حق]]، [[قدرتي انصاف]] ۽ [[عدالتي نظرثاني]] سان ويجهو آهي. اهو خاص طور تي انهن تڪرارن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي شهرين ۽ رياستي اختيارين جي وچ ۾ پيدا ٿين ٿا، مثال طور سرڪاري ملازمت، لائسنس، محصول، اميگريشن، انتظامي سزائن ۽ سرڪاري سهولتن بابت فيصلا.<ref name="UKAdministrativeCourt">{{cite web |title=Overview of the Administrative Court |url=https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/overview-of-the-administrative-court/ |publisher=Judiciary of England and Wales |language=en }}</ref> [[فائل:Conseil d'Etat, Paris.JPG|thumb|فرانس جي گاديءَ واري شهر [[پيرس]] ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) جي عمارت، جيڪا فرانس جي انتظامي عدالتي نظام جو هڪ اهم ادارو آهي.]] == تعريف ۽ دائرو == انتظامي قانون انهن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو آهي، جيڪي انتظامي ادارن جي قيام، اختيارن جي استعمال، فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۽ انهن فيصلن جي قانوني جاچ سان لاڳاپيل آهن. ان ۾ سرڪاري ادارن جي قانوني اختيارن کان علاوه انتظامي صوابديد، عوامي فرضن، انتظامي طريقيڪار، شڪايتن جي ٻڌڻي ۽ قانوني داد رسيءَ جا طريقا پڻ شامل آهن.<ref name="RobertsonAdministrative2004"/> انتظامي قانون جو بنيادي سوال اهو هوندو آهي ته ڪنهن سرڪاري اداري يا عهديدار کي ڪنهن مخصوص قدم کڻڻ جو قانوني اختيار حاصل آهي يا نه، ۽ جيڪڏهن اختيار حاصل آهي ته ڇا اهو اختيار قانوني ۽ منصفاڻي نموني استعمال ڪيو ويو آهي. == تاريخي ارتقا == === برطانيا === [[برطانيا]] ۾ انتظامي قانون جي ارتقا [[عام قانون]] (Common law) جي روايت سان لاڳاپيل رهي آهي. اوڻويهين صديءَ جي مشهور برطانوي قانوندان [[البرٽ وين ڊائسي]] (A. V. Dicey) جو خيال هو ته سرڪاري عملدارن کي به عام شهرين وانگر ساڳين عدالتن ۽ ساڳين قانوني ضابطن جي تابع هجڻ گهرجي. ڊائسي جي نظر ۾ انتظامي قانون لاءِ الڳ عدالتي نظام قائم ڪرڻ سان انتظامي عملدار عام عدالتن جي نگرانيءَ کان پري ٿي سگهن ٿا، جنهن سان انتظاميا تي قانوني ضابطو ڪمزور ٿيڻ جو انديشو پيدا ٿئي ٿو.<ref name="RobertsonAdministrative2004"/> وقت گذرڻ سان برطانيا ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني جاچ لاءِ مخصوص عدالتي طريقيڪار، ماهر جج ۽ ٽربيونل وجود ۾ آيا. هاڻوڪي انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ''Administrative Court''، هاءِ ڪورٽ جي ''King's Bench Division'' جو هڪ خصوصي حصو آهي، جيڪو سرڪاري ادارن ۽ ٻين عوامي اختيار استعمال ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندو آهي.<ref name="UKAdministrativeCourt"/> === براعظمي يورپ === براعظمي يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ انتظامي قانون هڪ نسبتاً الڳ قانوني ۽ عدالتي نظام طور ترقي ڪئي. [[فرانس]] ۾ انتظامي عدالتن جي روايت عام عدالتن کان جدا رهي آهي. [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي انصاف ۽ انتظامي قانون جي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref name="RobertsonAdministrative2004"/> [[جرمني]] ۾ انتظامي عدالتون انتظامي اختيارين کان آزاد عدالتي ادارا آهن. جرمن انتظامي عدالتي طريقيڪار جو قانون ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) انتظامي عدالتن جي جوڙجڪ ۽ ڪارروائيءَ لاءِ بنيادي ضابطا مهيا ڪري ٿو.<ref name="GermanVwGO">{{cite web |title=Code of Administrative Court Procedure (Verwaltungsgerichtsordnung – VwGO) |url=https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/ |publisher=Federal Ministry of Justice, Germany |language=en }}</ref> [[فائل:Bundesverwaltungsgericht, Leipzig.jpg|thumb|جرمنيءَ جي شهر [[لائپزگ]] ۾ وفاقي انتظامي عدالت (Bundesverwaltungsgericht) جي عمارت.]] === وچ ۽ اوڀر يورپ === وچ ۽ اوڀر يورپ جي ڪميونسٽ نظام کان پوءِ قائم ٿيندڙ جمهوريتن ۾ انتظامي قانون ۽ آئيني قانون جي وچ ۾ تعلق هڪ اهم مسئلو رهيو. انهن ملڪن ۾ نون آئيني عدالتن کي بنيادي حقن جي تحفظ لاءِ اهم ڪردار ڏنو ويو، جڏهن ته ڪجهه روايتي عدالتن ۽ انتظامي ادارن کي انتظاميا تي مؤثر قانوني نگراني قائم ڪرڻ لاءِ ادارتي تبديلين جي ضرورت پيش آئي.<ref name="RobertsonAdministrative2004"/> == انتظامي قانون جا بنيادي اصول == === قانون جي حڪمراني === [[قانون جي حڪمراني]] (Rule of law) انتظامي قانون جو بنيادي اصول آهي. ان موجب حڪومت ۽ سرڪاري عهديدارن جا اختيار قانون جي تابع هوندا آهن. ڪنهن سرڪاري اداري جو فيصلو رڳو ان ڪري قانوني نه ٿيندو آهي ته اهو ڪنهن بااختيار عهديدار ڪيو آهي؛ ان فيصلي لاءِ قانوني بنياد ۽ مناسب طريقيڪار جو هجڻ پڻ ضروري آهي.<ref name="UKJudicialReview"/> === اختيار جي قانوني حد === ''Intra vires'' لاطيني اصطلاح آهي، جنهن جي معنيٰ آهي «اختيار جي حدن اندر». ان جي ابتڙ الٽرا وائرس''Ultra vires'' جو مطلب آهي «اختيار جي حدن کان ٻاهر». انتظامي قانون موجب، جيڪڏهن ڪو سرڪاري ادارو اهڙو فيصلو ڪري، جنهن جو اختيار کيس قانون نه ڏنو هجي، ته اهو فيصلو عدالتي نظرثاني هيٺ اچي سگهي ٿو. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن اداري کي قانون رڳو لائسنس جاري ڪرڻ جو اختيار ڏئي، پر اهو بنا قانوني اجازت جي ڏنڊ پڻ لاڳو ڪري، ته ڏنڊ وارو قدم اختيار کان ٻاهر هجڻ سبب چئلينج ٿي سگهي ٿو.<ref name="RobertsonAdministrative2004"/><ref name="UKAdministrativeCourt"/> === اختيارن جو ناجائز استعمال === اختيارن جو ناجائز استعمال (Misuse of power) ان وقت ٿيندو آهي، جڏهن ڪنهن سرڪاري اداري وٽ قانوني اختيار ته موجود هجي، پر اهو اختيار اهڙي مقصد لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جنهن لاءِ قانون اهو اختيار نه ڏنو هجي. فرانسيسي انتظامي قانون ۾ ان تصور کي ''détournement de pouvoir'' چيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن مقامي اداري کي عوامي حفاظت لاءِ ڪنهن عمارت کي بند ڪرڻ جو اختيار هجي، پر اهو اختيار ذاتي دشمنيءَ جي بنياد تي استعمال ڪيو وڃي، ته اهو ناجائز مقصد لاءِ اختيار استعمال ڪرڻ جو مثال ٿي سگهي ٿو.<ref name="RobertsonAdministrative2004"/> === تناسب جو اصول === [[تناسب جو اصول]] (Proportionality) موجب انتظامي قدم پنهنجي جائز مقصد سان مناسب نسبت رکڻ گهرجي. هن اصول تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته انتظامي قدم ڪنهن جائز مقصد لاءِ کنيو ويو آهي يا نه، اهو قدم مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ مناسب آهي يا نه، ۽ ڇا ساڳيو مقصد ڪنهن گهٽ پابنديءَ واري طريقي سان حاصل ٿي سگهي ٿو. انتظامي قانون ۾ تناسب جو اصول خاص طور تي انهن فيصلن ۾ اهميت رکي ٿو، جيڪي فرد جي حقن يا آزادين کي محدود ڪن ٿا.<ref name="RobertsonAdministrative2004"/> === معقوليت === برطانوي انتظامي قانون ۾ ''Wednesbury unreasonableness'' هڪ مشهور عدالتي اصول آهي. ان موجب، انتظامي فيصلي کي ان بنياد تي چئلينج ڪري سگهجي ٿو ته اهو قانوني لحاظ کان ايترو غيرمعقول آهي جو اختيار جو جائز استعمال نه ٿو سمجهي سگهجي. هن اصول جو نالو ''Associated Provincial Picture Houses Ltd v Wednesbury Corporation'' واري ڪيس سان لاڳاپيل آهي. تناسب ۽ ويڊنسبري غيرمعقوليت جي اصولن ۾ ڪجهه هڪجهڙايون موجود آهن، پر انهن جي عدالتي جاچ جا طريقا هڪجهڙا نه آهن.<ref name="RobertsonAdministrative2004"/> === قدرتي انصاف === [[قدرتي انصاف]] (Natural justice) انتظامي فيصلن ۾ انصاف ۽ غيرجانبداريءَ جي گهرج کي ظاهر ڪري ٿو. ان جا ٻه مشهور اصول هي آهن: * ''Audi alteram partem'' — ڪنهن شخص خلاف فيصلو ڪرڻ کان اڳ کيس پنهنجو موقف پيش ڪرڻ جو مناسب موقعو ڏيڻ. * ''Nemo judex in causa sua'' — ڪو شخص پنهنجي ئي معاملي ۾ جج نه ٿي سگهي. انهن اصولن جو مقصد اهو آهي ته انتظامي فيصلا ٻڌڻيءَ جي منصفاڻي موقعي ۽ غيرجانبداريءَ جي تقاضائن مطابق ڪيا وڃن. == عدالتي نظرثاني == [[عدالتي نظرثاني]] (Judicial review) اهو قانوني عمل آهي، جنهن ذريعي عدالت ڪنهن سرڪاري اداري يا عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص جي فيصلي يا قدم جي قانوني حيثيت جو جائزو وٺندي آهي. عدالتي نظرثانيءَ ۾ عدالت عام طور تي اهو نه ڏسندي آهي ته انتظامي اداري جو فيصلو پاليسيءَ جي لحاظ کان بهترين هو يا نه، پر اهو جاچيندي آهي ته فيصلو قانوني اختيار، مناسب طريقيڪار ۽ لاڳو قانوني اصولن مطابق ڪيو ويو هو يا نه.<ref name="UKJudicialReview"/> انگلينڊ ۽ ويلز ۾ عدالتي نظرثاني جا اهم بنياد اختيار کان ٻاهر قدم کڻڻ، صوابديد جو غيرقانوني يا غيرمعقول استعمال، غيرمنصفاڻو طريقيڪار ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙي ٿي سگهن ٿا.<ref name="UKAdministrativeCourt"/> === عدالتي داد رسي === عدالتي نظرثانيءَ جي نتيجي ۾ عدالت لاڳو قانون مطابق مختلف قسم جا حڪم جاري ڪري سگهي ٿي، جن ۾ هي شامل ٿي سگهن ٿا: * غيرقانوني فيصلي کي رد ڪرڻ (ڪئاشنگ آرڊر). * ڪنهن غيرقانوني قدم کان روڪڻ (پروھبٽنگ آرڊر). * قانوني فرض جي ادائيگيءَ جو حڪم ڏيڻ (ميڊيٽري آرڊر). * قانوني حيثيت بابت اعلان جاري ڪرڻ (ڊڪليئريشن). * مناسب حالتن ۾ منع نامو جاري ڪرڻ (انجنڪشن). برطانيا جي ''ٽربيونلز, ڪورٽس اينڊ اينفورسمينٽ ايڪٽ 2007'' ۾ پڻ مخصوص حالتن هيٺ اپر ٽربيونل جي عدالتي نظرثانيءَ واري اختيار ۽ داد رسيءَ جي طريقن جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="UKTribunals2007">{{cite web |title=Tribunals, Courts and Enforcement Act 2007 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2007/15/part/1 |publisher=legislation.gov.uk |year=2007 |language=en }}</ref> == انتظامي قانون ۽ آئيني قانون == [[آئيني قانون]] رياست جي بنيادي جوڙجڪ، حڪومتي ادارن جي اختيارن ۽ بنيادي حقن سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته انتظامي قانون انهن اختيارن جي روزمرهه استعمال ۽ قانوني نگرانيءَ سان واسطو رکي ٿو. ٻنهي شاخن جي وچ ۾ مڪمل حدبندي ڪرڻ هميشه ممڪن نه هوندو آهي. مثال طور، ڪنهن سرڪاري اداري جو غيرقانوني قدم هڪ ئي وقت انتظامي قانون ۽ آئيني بنيادي حقن جو سوال پيدا ڪري سگهي ٿو. جرمني ۽ اٽلي جهڙن ملڪن ۾ انتظامي عدالتن ۽ آئيني عدالتن جا الڳ ڪردار موجود آهن. فرانس ۾ پڻ انتظامي ۽ آئيني جاچ جا جدا ادارتي طريقا موجود آهن، جيتوڻيڪ انهن جي اختيارن جي ورڇ ملڪ جي مخصوص آئيني نظام تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="RobertsonAdministrative2004"/> == مختلف ملڪن ۾ انتظامي قانون == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #9ab7ce;" |+ style="background:#245779;color:white;padding:10px;" | مختلف ملڪن جي انتظامي قانوني نظامن جو تقابلي جائزو ! style="background:#dcecf5;" | ملڪ يا نظام ! style="background:#dcecf5;" | اهم ادارو يا خصوصيت ! style="background:#dcecf5;" | قانوني نگرانيءَ جو طريقو |- | style="background:#f0f6fa;" | [[برطانيا]] | هاءِ ڪورٽ جي انتظامي عدالت ۽ ٽربيونل | عدالتي نظرثاني ۽ قانوني اپيلون |- | style="background:#f8f3e8;" | [[فرانس]] | ڪائونسل آف اسٽيٽ ۽ انتظامي عدالتون | مخصوص انتظامي عدالتي نظام |- | style="background:#f0f6fa;" | [[جرمني]] | وفاقي انتظامي عدالت ۽ رياستي انتظامي عدالتون | انتظامي عدالتن ذريعي قانوني جاچ |- | style="background:#f8f3e8;" | [[يورپي يونين]] | يورپي يونين جي عدالت | يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ادارتي عملن جي قانوني جاچ |- | style="background:#f0f6fa;" | [[پاڪستان]] | هاءِ ڪورٽون، آئيني دائري اختيار ۽ مخصوص ٽربيونل | آئين ۽ لاڳو قانونن تحت انتظامي فيصلن جي جاچ |} == يورپي يونين ۾ انتظامي قانون == [[يورپي يونين]] جي قانوني نظام ۾ انتظامي ۽ عوامي قانون جي اصولن کي خاص اهميت حاصل آهي. [[يورپي يونين جي عدالت]] (ڪورٽ آف جسٽس آف دي يورپين يونين) يورپي يونين جي قانون جي تشريح ۽ ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. يورپي يونين جي ڪارڪردگيءَ بابت معاهدي (ٽريٽي آن دي فنڪڪشننگ آف دي يورپين يونين) جو آرٽيڪل 267 ميمبر ملڪن جي عدالتن کي يورپي يونين جي قانون جي تشريح يا ان جي ادارن جي عملن جي قانوني حيثيت بابت ابتدائي فيصلو (پرليمنري رولنگ) حاصل ڪرڻ جو طريقو مهيا ڪري ٿو. اهو آرٽيڪل اڳ ۾ يورپي اقتصادي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 177 ۽ بعد ۾ يورپي برادريءَ جي معاهدي ۾ آرٽيڪل 234 طور سڃاتو ويندو هو.<ref name="TFEU267">{{cite web |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union — Article 267 |url=https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj |publisher=EUR-Lex |date=2016 |language=en }}</ref> يورپي يونين جي قانوني نظام ۾ انتظامي فيصلن جي قانوني حيثيت، بنيادي حقن، تناسب ۽ مؤثر عدالتي تحفظ جهڙن اصولن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق آهي. == پاڪستان ۾ انتظامي قانون == [[پاڪستان]] ۾ انتظامي قانون جو بنياد [[پاڪستان جو آئين]]، پارليامينٽ ۽ صوبائي اسيمبلين جا قانون، قانون تحت جاري ڪيل ضابطا ۽ عدالتي فيصلا آهن. پاڪستان ۾ انتظامي اختيار وفاقي، صوبائي ۽ مقامي سطح تي مختلف سرڪاري ادارا استعمال ڪن ٿا. انتظامي قانون سان لاڳاپيل معاملن ۾ سرڪاري ملازمت، ٽيڪس، لائسنس، انتظامي پابنديون، ضابطن تي عملدرآمد ۽ عوامي اختيارين جا فيصلا شامل ٿي سگهن ٿا. === آئين جو آرٽيڪل 199 === پاڪستان جي آئين جو [[آرٽيڪل 199]] هاءِ ڪورٽن جي مخصوص آئيني دائري اختيار سان لاڳاپيل آهي. هن آرٽيڪل تحت، آئيني ۽ قانوني شرطن جي تابع، هاءِ ڪورٽ ڪنهن عوامي اختيار استعمال ڪندڙ شخص يا اداري جي غيرقانوني قدم کي روڪڻ، قانوني فرض ادا ڪرائڻ يا اختيار کان سواءِ ڪيل قدم کي بي اثر قرار ڏيڻ بابت حڪم جاري ڪري سگهي ٿي. آرٽيڪل 199 بنيادي حقن جي نفاذ ۽ ڪجهه ٻين آئيني داد رسين سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="PakistanConstitution199">{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan — Article 199 |url=https://statutes.pk/constitution/199 |website=Statutes of Pakistan |language=en }}</ref> آرٽيڪل 199 تحت درخواست جي ٻڌڻيءَ لاءِ، معاملي جي نوعيت مطابق، قانون ۾ موجود متبادل مناسب داد رسيءَ ۽ ٻين آئيني شرطن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. پاڪستان ۾ عدالتي اختيارن جي ورڇ ۽ آئيني عدالتن بابت ضابطا آئيني ترميمن سان تبديل ٿيندا رهيا آهن. تنهنڪري ڪنهن مخصوص ڪيس ۾ لاڳو دائري اختيار جو تعين آئين جي تازي متن ۽ لاڳو قانون مطابق ڪيو ويندو آهي. === انتظامي ٽربيونل === پاڪستان ۾ مخصوص انتظامي معاملن لاءِ خاص ٽربيونل ۽ اپيل جا ادارا پڻ قائم ڪيا ويا آهن. اهڙن ادارن جو مقصد مخصوص قانوني شعبن سان لاڳاپيل تڪرارن جي ٻڌڻي ۽ داد رسيءَ لاءِ خصوصي طريقا مهيا ڪرڻ آهي. انتظامي ٽربيونل جو دائرو عام عدالت کان مختلف ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان جا اختيار لاڳاپيل قانون ۾ مقرر ٿيل هوندا آهن. == انتظامي قانون جي اهميت == انتظامي قانون جديد رياست ۾ حڪومت جي قانوني جوابدهيءَ لاءِ اهم حيثيت رکي ٿو. ان جي ذريعي سرڪاري اختيارن جي حد مقرر ڪرڻ، غيرقانوني فيصلن کي چئلينج ڪرڻ، شهرين جي حقن جو تحفظ ڪرڻ ۽ انتظامي ادارن کي منصفاڻي طريقيڪار جو پابند بڻائڻ ممڪن ٿئي ٿو. انتظامي قانون جو مقصد هر انتظامي فيصلي کي عدالت جي فيصلي سان تبديل ڪرڻ نه، پر اهو يقيني بڻائڻ آهي ته انتظاميا پنهنجي قانوني اختيارن کي قانون مطابق استعمال ڪري.<ref name="UKJudicialReview"/> == سول قانون واري نظام جي ملڪن ۾ == {{See also|انتظامي عدالت|سول قانون (قانوني نظام)}} اڪثر [[عام قانون]] (ڪامن لا) وارن ملڪن جي ابتڙ، [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] (سول لا) واري نظام تي هلندڙ گهڻن ملڪن ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص عدالتون يا عدالتي شعبا موجود آهن. اهي عدالتون عام طور تي اهڙا طريقيڪار وارا ضابطا لاڳو ڪن ٿيون، جيڪي خاص طور انتظامي معاملن لاءِ تيار ڪيا ويا آهن ۽ نجي قانون جي مقدمن، جهڙوڪ [[معاهدو|معاهدن]] يا [[ديواني نقصان|نقصان جي تلافيءَ]] (Tort) بابت دعوائن جي طريقيڪار کان مختلف هوندا آهن. === برازيل === [[فائل:Fernando Henrique Cardoso (1999).jpg|thumb|برازيل جو صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]]، 1999ع ۾.]] [[برازيل]] ۾ انتظامي ڪيسن جي ٻڌڻي عام طور تي وفاقي عدالتن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو وفاقي حڪومت سان لاڳاپيل هجي، يا رياستي عدالتن جي سرڪاري خزاني سان لاڳاپيل شعبن ۾ ٿيندي آهي، جڏهن معاملو ڪنهن رياست سان لاڳاپيل هجي. 1998ع ۾ صدر [[فرنانڊو هينريڪ ڪارڊوسو]] جي حڪومت جي اڳواڻيءَ ۾ آندل آئيني سڌارن جي نتيجي ۾ انتظامي شاخ جي حصي طور ضابطيڪار ادارا (ريگيوليٽري ايجنسيز) متعارف ڪرايا ويا. 1988ع کان وٺي برازيل جي انتظامي قانون تي سرڪاري انتظاميا بابت آئيني اصولن جي عدالتي تشريح جو گهرو اثر رهيو آهي. برازيل جي وفاقي آئين جي آرٽيڪل 37 ۾ سرڪاري انتظاميا جا پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن: * '''قانونيت''' (Legalidade): انتظامي قدم قانون مطابق هجڻ گهرجن. * '''غيرشخصي رويو''' (Impessoalidade): سرڪاري فيصلا ذاتي مفادن يا امتيازي سلوڪ کان آزاد هجن. * '''شفافيت ۽ پڌرائي''' (Publicidade): انتظامي عملن ۽ فيصلن ۾ مناسب پڌرائي هجي. * '''اخلاقيات''' (Moralidade): سرڪاري عملدار انتظامي اخلاقي معيارن جا پابند هجن. * '''ڪارڪردگي''' (Eficiência): سرڪاري وسيلا ۽ اختيار مؤثر نموني استعمال ڪيا وڃن. === چلي === {{Main|چلي جو قانون}} [[چلي]] ۾ [[چلي جو صدر|جمهوريه جو صدر]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو آهي ۽ ان سلسلي ۾ مختلف وزارتون ۽ وزارتي حيثيت رکندڙ ٻيا اختيارين جا ادارا ساڻس سهڪار ڪندا آهن. هر وزارت ۾ هڪ يا وڌيڪ نائب سيڪريٽري هوندا آهن، جيڪي عوامي ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ سرڪاري خدمتن جي ادارن ذريعي ڪم ڪندا آهن. چلي ۾ انتظامي ادارن خلاف سمورن مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ ڪا هڪ گڏيل مخصوص [[انتظامي عدالت]] موجود ناهي، پر مختلف معاملن لاءِ خاص عدالتون ۽ نظرثانيءَ جا طريقيڪار قائم ٿيل آهن. === چين === {{Main|چين ۾ انتظامي قانون}} [[چين]] ۾ جديد مفهوم وارو انتظامي قانون [[ڊينگ شيائوپنگ]] جي شروع ڪيل معاشي سڌارن کان اڳ گهڻي حد تائين غيرترقي يافته هو. 1980ع واري ڏهاڪي کان چين انتظامي قانون لاءِ هڪ نئون قانوني ڍانچو قائم ڪرڻ شروع ڪيو. ان تحت سرڪاري ڪاموراشاهيءَ جي نگرانيءَ لاءِ ضابطي وارا طريقا ۽ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] اندر انضباطي ڪميٽيون قائم ڪيون ويون. 1989ع ۾ چين ''ايڊمنسٽرٽو لٽيگيشن لا''، يعني انتظامي مقدمن بابت قانون، منظور ڪيو. هن قانون شهرين کي سرڪاري قدمن ۽ فيصلن کي قانوني طور چئلينج ڪرڻ جو رستو مهيا ڪيو.<ref name="Zhang2024">{{cite book |last=Zhang |first=Angela Huyue |title=High Wire: How China Regulates Big Tech and Governs Its Economy |publisher=Oxford University Press |year=2024 |isbn=9780197682258 |page=8 |language=en }}</ref> 2014ع ۾ هن قانون ۾ ترميمون ڪيون ويون، جن جو مقصد انتظامي قدمن کي چئلينج ڪندڙ ماڻهن لاءِ قانوني رڪاوٽون گهٽائڻ هو.<ref name="Zhang2024"/> 1990ع ۾ انتظامي نگرانيءَ جا ضابطا (行政监察条例) ۽ انتظامي نظرثانيءَ جا ضابطا (行政复议条例) جاري ڪيا ويا. 1993ع ۾ سرڪاري ملازمن بابت عارضي ضابطن (国家公务员暂行条例) ذريعي سرڪاري عملدارن جي ڀرتي ۽ ترقيءَ جو طريقو تبديل ڪيو ويو. انهن ضابطن تحت مقابلي جا امتحان، سالياني ڪارڪردگيءَ جو جائزو ۽ عملدارن جي بدليءَ جو نظام متعارف ڪرايو ويو. انهن ٽنهي ضابطن کي بعد ۾ ترميم ڪري قانوني حيثيت ڏني وئي. 1994ع ۾ ''اسٽيٽ ڪمپنسيشن لا''، يعني رياستي معاوضي جو قانون، منظور ٿيو، جڏهن ته 1996ع ۾ ''ايڊمنسٽرٽو پينلٽيز لا''، يعني انتظامي سزائن بابت قانون، نافذ ڪيو ويو. 2012ع ۾ ''Administrative Compulsory Law''، يعني انتظامي جبري قدمن بابت قانون، لاڳو ٿيو. عام انتظامي طريقيڪار بابت جامع قانون جي تياري پڻ چيني قانوني سڌارن جي بحث جو حصو رهي آهي. === فرانس === [[فائل:Montesquieu 1.png|thumb|فرانسيسي روشن خياليءَ جو سياسي فلسفي [[مونٽيسڪيو]]، جيڪو اختيارن جي ورهاست واري نظريي سان مشهور آهي.]] [[فرانس]] ۾ ٻٽي عدالتي دائري اختيار جو نظام (Jurisdictional dualism) موجود آهي، جنهن تحت عام عدالتي شاخ ديواني ۽ [[فرانس جو فوجداري قانون|فوجداري قانون]] جي معاملن جي ذميوار آهي، جڏهن ته انتظامي شاخ انهن تڪرارن جي ٻڌڻي ڪندي آهي، جيڪي انتظامي اختيارين جي دائري ۾ اچن ٿا.<ref name="FrenchJustice2021">{{cite web |author=French Ministry of Justice |title=L'organisation de la justice en France |trans-title=فرانس ۾ عدالتي نظام جي تنظيم |date=15 September 2021 |url=http://www.justice.gouv.fr/organisation-de-la-justice-10031/ |publisher=French Ministry of Justice |language=fr }}</ref> قومي يا مقامي حڪومتن خلاف گهڻيون دعوائون، ۽ عوامي خدمتون مهيا ڪندڙ ڪجهه نجي ادارن خلاف دعوائون، [[انتظامي عدالت]]ن ۾ ٻڌيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Conseil d'État, 31 juillet 1912, Société des Granits Porphyroïdes des Vosges |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&idTexte=CETATEXT000007634187 |publisher=Légifrance |language=fr }}</ref><ref>{{cite web |title=Conseil d'État, 19 octobre 1956, Société Le Béton |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636499 |publisher=Légifrance |language=fr }}</ref> فرانس ۾ [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (فرانس)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Conseil d'État) انتظامي عدالتي نظام جو اعليٰ ادارو آهي ۽ ڪيترن ئي انتظامي معاملن ۾ آخري اپيل يا نظرثانيءَ واري عدالت طور ڪم ڪري ٿو. عام انتظامي عدالتن کي ''tribunaux administratifs'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته انتظامي اپيل عدالتن کي ''cours administratives d'appel'' سڏيو ويندو آهي. مخصوص انتظامي عدالتن ۾ پناهه جي حق بابت قومي عدالت (Cour nationale du droit d'asile) ۽ فوجي، طبي ۽ ٻين پيشاورانه انضباطي معاملن سان لاڳاپيل ادارا شامل آهن. فرانسيسي انتظامي قانون کي ''droit administratif'' چيو ويندو آهي.<ref name="Garner1924">{{cite journal |last=Garner |first=James W. |title=French Administrative Law |journal=The Yale Law Journal |date=April 1924 |volume=33 |issue=6 |pages=597–627 |doi=10.2307/787920 |jstor=787920 |url=https://digitalcommons.law.yale.edu/ylj/vol33/iss6/3 |language=en }}</ref> فرانس جي انتظامي عدالتن پنهنجي تاريخ دوران عدالتي فيصلن جي هڪ وسيع ۽ منظم روايت پيدا ڪئي آهي، جنهن کي ''jurisprudence constante'' چيو ويندو آهي. انهن عدالتن عام قانوني اصولن (principes généraux du droit) ۽ جمهوريه جي قانونن ۾ تسليم ٿيل بنيادي اصولن جي تشريح ۽ ترقيءَ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڪيترائي اصول آئيني يا قانوني متنن ۾ واضح طور شامل ٿيڻ کان اڳ انتظامي عدالتي فيصلن ذريعي تسليم ڪيا ويا. انهن ۾ هي اهم اصول شامل آهن: * '''منصفاڻي ٻڌڻي ۽ دفاع جو حق''' (Droit à la défense): ڪنهن شخص خلاف انضباطي يا انتظامي قدم کڻڻ وقت کيس دفاع جو مناسب موقعو ملڻ گهرجي.<ref>{{cite web |title=Conseil d'État, 6 mai 1944, Dame Veuve Trompier-Gravier |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?oldAction=rechJuriAdmin&idTexte=CETATEXT000007636208 |publisher=Légifrance |language=fr }}</ref> * '''انتظامي فيصلي کي عدالت ۾ چئلينج ڪرڻ جو حق''' (Droit au recours): انتظامي فيصلي جي قانوني حيثيت بابت عدالت سان رجوع ڪرڻ جو اصول.<ref>{{cite web |title=Conseil d'État, 17 février 1950, Dame Lamotte |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636577 |publisher=Légifrance |language=fr }}</ref> * '''عوامي خدمتن ۾ برابري''' (Égalité devant le service public): عوامي خدمتن مان فائدو وٺندڙ ماڻهن سان قانون مطابق برابريءَ وارو سلوڪ. * '''سرڪاري ملازمت ۾ برابر موقعا''' (Égalité d'accès à la fonction publique): سياسي خيالن جي بنياد تي ناجائز امتياز کان سواءِ سرڪاري ملازمت تائين رسائي. * '''انجمن سازيءَ جي آزادي''' (Liberté d'association): قانوني طور انجمنون ۽ تنظيمون قائم ڪرڻ جو حق. * '''واپار ۽ صنعت جي آزادي''' (Liberté du commerce et de l'industrie): قانوني حدن اندر ڪاروباري ۽ صنعتي سرگرميون ڪرڻ جي آزادي.<ref>{{cite web |title=Conseil d'État, 22 juin 1951, Daudignac |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636581 |publisher=Légifrance |language=fr }}</ref> * '''قانوني يقينيت جو حق''' (Droit à la sécurité juridique): قانوني قاعدن ۽ انتظامي فيصلن ۾ مناسب استحڪام ۽ اڳڪٿيءَ جي صلاحيت.<ref>{{cite web |title=Conseil d'État, 24 mars 2006, Société KPMG et autres |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000008241143 |publisher=Légifrance |language=fr }}</ref> فرانسيسي انتظامي قانون براعظمي يورپ جي انتظامي قانون جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ [[بيلجيم]]، [[يونان]]، [[ترڪي]] ۽ [[تيونس]] سميت ڪيترن ئي ملڪن جي انتظامي قانونن تي اثر وڌو آهي. === جرمني === [[جرمني]] ۾ انتظامي قانون کي جرمن ٻوليءَ ۾ ''Verwaltungsrecht'' چيو ويندو آهي. اهو انهن قانوني ضابطن تي مشتمل آهي، جيڪي عوامي اختيارين ۽ نجي ماڻهن جي وچ ۾ قانوني لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا ۽ جيڪي وڌيڪ مخصوص طور آئيني قانون جي دائري ۾ نه ٿا اچن. انتظامي قانون سرڪاري ادارن جي ڪمن، مقصدن، اختيارن، تنظيمي ڍانچي ۽ طريقيڪار کي مقرر ڪري ٿو. جرمني ۾ اوڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان انتظامي قانون کي عوامي قانون جي ٻين شاخن کان هڪ الڳ علمي شعبي طور ترقي ڏني وئي.<ref name="BullMehde2022">{{cite book |last1=Bull |first1=Hans Peter |last2=Mehde |first2=Veith |title=Allgemeines Verwaltungsrecht mit Verwaltungslehre |edition=10th |publisher=C. F. Müller |location=Heidelberg |year=2022 |language=de }}</ref> تنهن هوندي به «انتظاميا» جي درست قانوني تعريف ۽ ان جي حدن بابت جرمن قانوني عالمن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="MaurerWaldhoff2024">{{cite book |last1=Maurer |first1=Hartmut |last2=Waldhoff |first2=Christian |title=Allgemeines Verwaltungsrecht |year=2024 |language=de }}</ref> جرمنيءَ جي قانوني ثقافت ۾ فرد جي ذاتي قانوني حقن کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. 1949ع جي [[جرمني جو بنيادي قانون|جرمن بنيادي قانون]] جي آرٽيڪل 19(4) موجب، جڏهن ڪنهن شخص جي حقن کي سرڪاري اختيار ذريعي نقصان پهچايو وڃي، ته کيس عدالت سان رجوع ڪرڻ جو حق حاصل هوندو آهي. انتظامي قانون جي تشريح ۾ آخري فيصلو لاڳاپيل انتظامي عدالتن وٽ هوندو آهي، جيڪي سرڪاري ادارن جي صوابديدي اختيارن جي استعمال جو قانوني جائزو وٺي سگهن ٿيون.<ref>{{cite book |last=Jestaedt |first=Matthias |chapter=Maßstäbe des Verwaltungshandelns |editor-last1=Ehlers |editor-first1=Dirk |editor-last2=Pünder |editor-first2=Hermann |title=Allgemeines Verwaltungsrecht |edition=16th |publisher=C. F. Müller |location=Heidelberg |year=2022 |language=de }}</ref> ==== آئيني پسمنظر ==== جرمنيءَ ۾ قانون جي حڪمرانيءَ واري رياست جي تصور کي ''Rechtsstaat'' چيو ويندو آهي. هي تصور انتظامي قانون تي گهرو اثر رکي ٿو. ان جا ڪيترائي اصول 1949ع جي آئين کان اڳ ترقي ڪري چڪا هئا، پر نئين آئين کان پوءِ انهن کي وڌيڪ مضبوط آئيني بنياد حاصل ٿيو.<ref name="Detterbeck2023">{{cite book |last=Detterbeck |first=Steffen |title=Allgemeines Verwaltungsrecht |edition=21st |publisher=C. H. Beck |location=Munich |year=2023 |language=de }}</ref> انهن ۾ هي بنيادي اصول شامل آهن: * '''انتظاميا جي قانونيت جو اصول''' (Gesetzmäßigkeit der Verwaltung): انتظامي ادارا قانون جا پابند آهن ۽ قانون جي خلاف قدم نه ٿا کڻي سگهن. هي اصول بنيادي قانون جي آرٽيڪلن 1(3) ۽ 20(3) سان لاڳاپيل آهي. * '''قانوني اختيار جي ضرورت''' (Vorbehalt des Gesetzes): جيڪڏهن انتظامي قدم ڪنهن فرد جي بنيادي حقن کي محدود ڪري، ته ان لاءِ مناسب قانوني اختيار هجڻ ضروري آهي. * '''قانوني تحفظ ۽ يقينيت''' (Rechtssicherheit): قانوني قاعدا واضح، مستحڪم ۽ مناسب حد تائين اڳڪٿيءَ جوڳا هجڻ گهرجن. * '''قانون جي پوئتي اثر کان تحفظ''' (Non-retroactivity): قانون جي ماضيءَ تي لاڳو ٿيڻ بابت آئيني ۽ قانوني پابندين جو احترام ڪيو وڃي. * '''تناسب جو اصول''' (Verhältnismäßigkeit): انتظامي قدم پنهنجي مقصد لاءِ مناسب، ضروري ۽ متناسب هجڻ گهرجي.<ref name="Detterbeck2023"/> جرمنيءَ ۾ سرڪاري انتظاميا جو وڏو حصو وفاقي رياستن، يعني ''Länder''، ذريعي هلندو آهي. جرمن بنيادي قانون جي آرٽيڪل 83 ۽ ان کان پوءِ وارن آرٽيڪلن موجب، وفاقي قانونن جي انتظامي عملدرآمد جي عام ذميواري وفاقي رياستن وٽ هوندي آهي، جيستائين آئين ٻي صورت مقرر نه ڪري. ==== انتظامي قانون جو دائرو ==== جرمن قانوني عالمن ۾ عوامي انتظاميا جي هڪ گڏيل ۽ مڪمل طور قبول ٿيل تعريف موجود ناهي. انتظاميا جي تعريف لاءِ ٻه اهم طريقا بيان ڪيا ويندا آهن: ===== مادي تعريف ===== مادي تعريف (Material definition) موجب، انتظاميا کي ان جي سرگرمين جي نوعيت جي بنياد تي سڃاتو ويندو آهي. هن طريقي تحت اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪو سرڪاري عمل پنهنجي اصل نوعيت ۾ انتظامي آهي يا نه، ڀلي اهو عمل ڪنهن اهڙي اداري ڪيو هجي، جنهن کي رسمي طور قانونساز يا عدالتي اداري طور سڃاتو وڃي. مثال طور، پارليامينٽ پنهنجي ڪنهن ميمبر تي انضباطي ڏنڊ لاڳو ڪري سگهي ٿي، يا عدالت جو صدارت ڪندڙ جج عدالتي ڪارروائيءَ ۾ خلل وجهندڙ شخص کي عدالت مان ٻاهر ڪڍڻ جو حڪم ڏئي سگهي ٿو. اهڙن قدمن جي قانوني نوعيت بابت اهو سوال پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهي انتظامي عمل آهن يا قانونسازي ۽ عدالتي اختيارن جو حصو. ===== رسمي تعريف ===== رسمي تعريف (Formal definition) موجب، انتظاميا جي سڃاڻپ ان اداري جي قانوني حيثيت، تنظيمي جوڙجڪ ۽ مقرر ڪيل ڪمن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي. هن طريقي تحت، جن ادارن کي قانوني طور انتظامي ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ قائم ڪيو ويو آهي، انهن جون سرگرميون انتظاميا جو حصو سمجهيون وينديون آهن. هن تعريف تي تنقيد ڪئي ويندي آهي ته ان ۾ دائري واري استدلال (Circular reasoning) جو امڪان موجود آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن اداري کي انتظامي قرار ڏيڻ جو بنياد پاڻ ان جي انتظامي ڪم جي تصور تي بيٺل ٿي سگهي ٿو. هن بحث جي خاص اهميت [[اختيارن جي ورهاست]] واري اصول سان لاڳاپيل آهي. هڪ روايتي نظريي موجب، انتظاميا کي منفي تعريف ذريعي سمجهي سگهجي ٿو؛ يعني رياست جي انهن سرگرمين کي انتظاميا قرار ڏنو وڃي، جيڪي نه قانونسازي هجن ۽ نه عدالتي فيصلا ڪرڻ جو عمل. هن نظريي جي شروعاتي ۽ اثرائتن حامين ۾ [[اوٽو ميئر]] ۽ والٽر يلينيڪ شامل هئا.<ref>{{cite book |last=Mayer |first=Otto |title=Deutsches Verwaltungsrecht |year=1895 |language=de }}</ref><ref>{{cite book |last=Jellinek |first=Walter |title=Verwaltungsrecht |year=1928 |language=de }}</ref> تنهن هوندي به هن منفي تعريف ۾ اهو مسئلو موجود آهي ته قانونسازي ۽ عدالتي عملن جي تعريف اڳواٽ ڪرڻي پوي ٿي. ان کان علاوه، حڪومت جي سياسي قيادت جا ڪجهه فيصلا به هن تعريف موجب انتظاميا ۾ شامل ٿي سگهن ٿا، جيتوڻيڪ انهن جي نوعيت روايتي انتظامي سرگرمين کان مختلف هجي. جرمن قانوني عالمن مختلف مثبت تعريفون پڻ پيش ڪيون آهن، پر ڪنهن هڪ تعريف تي مڪمل اتفاق پيدا نه ٿيو آهي.<ref name="MaurerWaldhoff2024"/> مائورر ۽ والڊهوف موجب، انتظاميا جون ڪجهه اهم خصوصيتون هي آهن: # سماج جي معاملن تي رياستي اثراندازي ۽ انهن کي منظم ڪرڻ. # عوامي مفاد جي تصور مطابق ڪم ڪرڻ. # موجوده وقت ۾ اهڙا قدم کڻڻ، جيڪي مستقبل جي سماجي ۽ انتظامي حالتن تي اثر وجهن. # مخصوص معاملن بابت فيصلا ڪرڻ ۽ عملي منصوبن تي عملدرآمد ڪرڻ.<ref name="MaurerWaldhoff2024"/> ==== عام ۽ مخصوص انتظامي قانون ==== جرمنيءَ ۾ انتظامي قانون جا علمي ڪتاب عام طور تي ٻن حصن ۾ ورهايا ويندا آهن: * '''عام انتظامي قانون''' (Allgemeines Verwaltungsrecht): اهڙا اصول ۽ ضابطا، جيڪي انتظاميا جي مختلف شعبن تي گڏيل طور لاڳو ٿين. * '''مخصوص انتظامي قانون''' (Besonderes Verwaltungsrecht): اهڙا قانون ۽ اصول، جيڪي انتظاميا جي ڪنهن خاص شعبي سان لاڳاپيل هجن، جهڙوڪ پوليس، شهري رٿابندي يا مقامي حڪومت. ==== عام انتظامي قانون ==== جرمنيءَ ۾ انتظامي طريقيڪار بابت بنيادي قانون ''Verwaltungsverfahrensgesetz'' (VwVfG) آهي. هي قانون 1977ع ۾ لاڳو ٿيو. ان کان اڳ انتظامي طريقيڪار جا ڪيترائي عام اصول عدالتي فيصلن ۽ قانوني عالمن جي لکڻين ذريعي ترقي ڪندا رهيا هئا.<ref name="MaurerWaldhoff2024"/> VwVfG جرمنيءَ جي عام انتظامي قانون جي مڪمل ضابطابندي نه ٿو ڪري، ڇاڪاڻ ته ان جو بنيادي مقصد سرڪاري ادارن جي انتظامي ڪمن جي طريقيڪار کي منظم ڪرڻ آهي، نه ڪي انتظاميا جي هر مادي قانوني ذميواري مقرر ڪرڻ. هي وفاقي قانون وفاقي اختيارين جي انتظامي ڪارروائين تي لاڳو ٿئي ٿو. جرمنيءَ جي سڀني 16 وفاقي رياستن پڻ انتظامي طريقيڪار بابت پنهنجا قانون منظور ڪيا آهن، جيڪي گهڻي حد تائين وفاقي قانون سان هڪجهڙائي رکن ٿا. سماجي تحفظ ۽ فلاحي معاملن ۾ سماجي قانون جي ضابطي جو ڏهون حصو (SGB X) خاص اهميت رکي ٿو، جڏهن ته ٽيڪس انتظاميا لاءِ محصولاتي ضابطو (Abgabenordnung) لاڳو ٿئي ٿو. ===== انتظامي فيصلو ===== جرمن انتظامي قانون ۾ ''Verwaltungsakt'' هڪ اهم قانوني اصطلاح آهي، جنهن جو مطلب انتظامي عمل يا انفرادي انتظامي فيصلو آهي. VwVfG جي دفعه 35 موجب، انتظامي عمل جي بنيادي خصوصيتن ۾ هي عنصر شامل آهن: # اهو ڪنهن عوامي اختياريءَ طرفان جاري ڪيو ويو هجي. # اهو حڪم، فيصلو يا ٻيو سرڪاري قدم هجي. # اهو عوامي قانون سان لاڳاپيل معاملي بابت هجي. # ان جا قانوني اثر انتظامي اداري کان ٻاهر پيدا ٿين. # اهو ڪنهن مخصوص معاملي کي قانوني طور منظم ڪرڻ لاءِ هجي. ==== مخصوص انتظامي قانون ==== جرمنيءَ ۾ مخصوص انتظامي قانون جا اهم شعبا هي آهن: * '''پوليس ۽ عوامي حفاظت جو قانون''' (Polizeirecht / Gefahrenabwehrrecht): عوامي سلامتي ۽ نظم کي خطري کان بچائڻ بابت قانون. * '''ماحولياتي تحفظ جو قانون''' (Umweltschutzrecht): آلودگيءَ جي روڪٿام، اخراجن جي ضابطي ۽ قدرتي ماحول جي تحفظ بابت قانون. * '''شهري ۽ زميني استعمال جي رٿابندي''' (Städtebaurecht / Raumordnungsrecht): شهرن جي ترقي ۽ زمين جي استعمال بابت قانون. * '''واپار ۽ پيشاورانه سرگرمين جو قانون''' (Gewerberecht): تجارتي ۽ پيشاورانه سرگرمين جي ضابطي بابت قانون. ==== انتظامي عدالتن ۾ قانون جو اطلاق ==== جرمنيءَ ۾ عام انتظامي عدالتن جي ڪارروائي ''Verwaltungsgerichtsordnung'' (VwGO) تحت هلندي آهي، جيڪو 1960ع ۾ نافذ ڪيو ويو. هي قانون انتظامي عدالتن جي دائري اختيار ۽ عدالتي طريقيڪار کي منظم ڪري ٿو. VwGO جي دفعه 173 موجب، جتي انتظامي عدالتي طريقيڪار ۾ ڪو خاص ضابطو موجود نه هجي، اتي مناسب حد تائين ديواني طريقيڪار واري قانون جا ضابطا لاڳو ٿي سگهن ٿا. ان هوندي به انتظامي عدالتن جون ڪارروائيون عام ديواني عدالتن جي ڪارروائين کان گهڻي حد تائين مختلف هونديون آهن. VwGO عام طور تي مخصوص مالي عدالتن (Finanzgerichte) ۽ سماجي معاملن جي عدالتن (Sozialgerichte) جي طريقيڪار تي لاڳو نه ٿيندو آهي.<ref name="Hufen2024">{{cite book |last=Hufen |first=Friedhelm |title=Verwaltungsprozessrecht |year=2024 |language=de }}</ref> === اٽلي === {{Main|اٽلي جو انتظامي قانون}} [[اٽلي]] ۾ انتظامي قانون کي ''Diritto amministrativo'' چيو ويندو آهي. اهو عوامي قانون جي هڪ شاخ آهي، جنهن جا ضابطا سرڪاري انتظاميا جي تنظيم، عوامي مفاد حاصل ڪرڻ لاءِ انتظامي سرگرمين ۽ سرڪاري ادارن ۽ شهرين جي وچ ۾ لاڳاپن کي منظم ڪن ٿا. اٽليءَ ۾ انتظامي قانون جي تاريخي ارتقا رياستي اختيارن جي ورهاست واري اصول سان لاڳاپيل آهي. انتظامي اختيار، جنهن کي شروعات ۾ انتظامي يا ايگزيڪيوٽو اختيار چيو ويندو هو، انساني ۽ مادي وسيلن کي منظم ڪرڻ ۽ قانون ۾ مقرر ڪيل عوامي مفاد وارن مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last=Galli |first=Rocco |title=Corso di diritto amministrativo |publisher=CEDAM |year=2011 |language=it }}</ref> === نيدرلينڊز === [[نيدرلينڊز]] ۾ انتظامي قانون جا ضابطا مختلف عوامي خدمتن ۽ سرڪاري سرگرمين بابت قانونن ۾ موجود آهن. ان سان گڏ هڪ جامع عام انتظامي قانون، ''Algemene wet bestuursrecht'' (Awb)، پڻ موجود آهي، جيڪو يورپ ۾ انتظامي طريقيڪار جي قانونن جو هڪ اهم مثال آهي. هي قانون انتظامي فيصلا ڪرڻ ۽ انهن فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ تي لاڳو ٿئي ٿو. عدالتي ۽ انتظامي طريقيڪار ۾ وقت جي حدن بابت ''Algemene termijnenwet'' نالي هڪ ٻيو قانون پڻ موجود آهي. Awb موجب، شهري ڪنهن انتظامي اداري (Bestuursorgaan) جي فيصلي (Besluit) خلاف اعتراض داخل ڪري سگهن ٿا. جيڪڏهن اعتراض ذريعي مناسب داد رسي نه ملي، ته لاڳو قانون مطابق عدالت ۾ عدالتي نظرثاني يا اپيل داخل ڪري سگهجي ٿي. عام طور تي عدالت سان رجوع ڪرڻ کان اڳ ساڳئي انتظامي اداري وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ضروري هوندو آهي. هن طريقيڪار کي ''bezwaar'' چيو ويندو آهي. هن عمل ذريعي انتظامي اداري کي پنهنجون ممڪن غلطيون درست ڪرڻ جو موقعو ملندو آهي ۽ عدالتن تائين پهچندڙ مقدمن جو تعداد پڻ گهٽجي سگهي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ ''bezwaar'' بدران ''administratief beroep''، يعني انتظامي اپيل، جو طريقو استعمال ڪيو ويندو آهي. ٻنهي طريقن ۾ بنيادي فرق اهو آهي ته ''bezwaar'' ساڳئي اداري وٽ داخل ٿيندو آهي، جڏهن ته ''administratief beroep'' ڪنهن ٻئي، عام طور وڌيڪ اعليٰ انتظامي اداري وٽ داخل ڪيو ويندو آهي. انتظامي اپيل جو هي ٻيو طريقو رڳو انهن حالتن ۾ موجود هوندو آهي، جن ۾ لاڳاپيل قانون ان جي اجازت ڏئي. مثال طور، ٽريفڪ جي ڏنڊ خلاف مقرر ڪيل اختياريءَ وٽ اعتراض داخل ڪرڻ ۽ پوءِ عدالت ۾ اپيل ڪرڻ جو طريقو اختيار ڪري سگهجي ٿو. فرانس يا جرمنيءَ جي ابتڙ، نيدرلينڊز ۾ عام انتظامي مقدمن لاءِ پهرئين درجي جون مڪمل طور الڳ انتظامي عدالتون نه آهن؛ عام عدالتن اندر انتظامي معاملن لاءِ مخصوص شعبا ڪم ڪن ٿا. تنهن هوندي به اعليٰ سطح تي مختلف انتظامي معاملن لاءِ مخصوص اپيلي ادارا موجود آهن. انهن ۾ سماجي تحفظ جي معاملن لاءِ ''Central Appeals Tribunal'' ۽ معاشي ۽ تجارتي انتظامي قانون لاءِ ''Trade and Industry Appeals Tribunal'' شامل آهن. گهڻن ٻين انتظامي اپيلن جي آخري ٻڌڻي [[ڪائونسل آف اسٽيٽ (نيدرلينڊز)|ڪائونسل آف اسٽيٽ]] (Raad van State) جي انتظامي عدالتي شعبي ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{cite web |title=Specialized Supreme Administrative Courts |url=https://www.rechtspraak.nl/English/Judicial-system-and-legislation/administrative-law/Paginas/Specialized-Supreme-Administrative-Courts.aspx |publisher=Rechtspraak |language=en }}</ref> === سويڊن === [[فائل:Riddarholmen 2009f.jpg|thumb|اسٽينبوڪ محل (Stenbockska Palace)، جيڪو اڳ ۾ [[سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت]] جو مرڪزي دفتر هو.]] [[سويڊن]] ۾ انتظامي قانون جي ڪيسن لاءِ هڪ الڳ انتظامي عدالتي نظام موجود آهي، جيڪو عام عدالتن جي نظام کان جدا آهي.<ref>{{cite web |title=The Swedish Courts |url=http://www.domstol.se/templates/DV_InfoPage____2317.aspx |publisher=Swedish Courts |language=en |access-date=2026-10-25 |archive-date=2009-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227084349/http://www.domstol.se/templates/DV_InfoPage____2317.aspx |url-status=dead }}</ref> هن نظام جا ٽي درجا آهن: # '''انتظامي عدالتون''' (Förvaltningsrätt): پهرئين درجي جون 12 انتظامي عدالتون. # '''انتظامي اپيل عدالتون''' (Kammarrätt): ٻئي درجي جون چار انتظامي اپيل عدالتون. # '''سويڊن جي اعليٰ انتظامي عدالت''' (Högsta förvaltningsdomstolen): انتظامي عدالتي نظام جي اعليٰ عدالت. لڏپلاڻ ۽ اميگريشن جا ڪيس انتظامي عدالتي نظام اندر هڪ مخصوص اپيلي ڍانچي تحت ٻڌا ويندا آهن. ڪجهه انتظامي عدالتون لڏپلاڻ جي عدالتن (Migrationsdomstol) طور ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته اسٽاڪهولم جي انتظامي اپيل عدالت لڏپلاڻ جي اپيل عدالت (Migrationsöverdomstolen) طور ڪم ڪندي آهي. لڏپلاڻ جي اپيل عدالت عام طور تي انهن ڪيسن ۾ آخري عدالتي ادارو هوندي آهي. === تائيوان (جمهوريه چين) === {{Main|تائيوان جو قانون}} [[تائيوان]] ۾ آئيني تشريح ۽ آئيني مقدمن جي ٻڌڻيءَ لاءِ مخصوص قانوني نظام موجود آهي. 2019ع ۾ ''Constitutional Procedure Act'' (憲法訴訟法)، يعني آئيني مقدمن جي طريقيڪار وارو قانون، منظور ڪيو ويو، جنهن اڳوڻي ''Constitutional Interpretation Procedure Act''، 1993ع، جي جاءِ ورتي. تائيوان جي [[عدالتي يوان]] (Judicial Yuan) سان لاڳاپيل آئيني عدالت جا جج آئيني تشريح ۽ آئيني قانوني تڪرارن بابت ذميواريون سرانجام ڏين ٿا. 2019ع تائين آئيني عدالت جي اڳوڻي تشريحي نظام ۾ 757 آئيني تشريحون جاري ٿي چڪيون هيون.<ref>{{cite web |title=Interpretations of the Constitutional Court of ROC |url=https://www.judicial.gov.tw/constitutionalcourt/EN/p03.asp |publisher=Judicial Yuan |language=en |access-date=2026-10-25 |archive-date=2019-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111410/https://www.judicial.gov.tw/constitutionalcourt/EN/p03.asp |url-status=bot: unknown }}</ref> === ترڪي === [[ترڪي]] ۾ قومي يا مقامي حڪومتن ۽ عوامي ادارن جي قدمن ۽ فيصلن خلاف مقدما انتظامي عدالتن ۾ ٻڌا ويندا آهن. انتظامي عدالتون هن نظام ۾ بنيادي عدالتي ادارا آهن. انهن عدالتن جي فيصلن جو جائزو علائقائي انتظامي عدالتون ۽ ڪائونسل آف اسٽيٽ (Danıştay) وٺنديون آهن. ترڪيءَ جي ڪائونسل آف اسٽيٽ انتظامي قانون جي اعليٰ عدالتي اداري طور ڪم ڪري ٿي ۽ پنهنجي تاريخي ۽ ادارتي جوڙجڪ ۾ فرانس جي ''Conseil d'État'' سان هڪجهڙائي رکي ٿي.<ref>{{cite web |title=Administrative Sanctioning System in Turkey |url=http://www.idare.gen.tr/ogurlu-administrative.htm |website=İdare Hukuku |language=en }}</ref> === يوڪرين === {{Main|يوڪرين جو انتظامي قانون}} [[يوڪرين]] ۾ انتظامي قانون هڪ منظم قانوني شعبي طور سڃاتو ويندو آهي. يوڪرين جي قانوني علم ۾ انتظامي قانون کي ٽن بنيادي حيثيتن سان بيان ڪيو ويندو آهي: # '''قانون جي شاخ''': اهڙن قانوني اصولن ۽ ضابطن جو مجموعو، جيڪي عوامي انتظاميا سان لاڳاپيل تعلقات کي منظم ڪن. # '''قانوني علم''': انتظامي قانون جي اصولن، ادارن ۽ عملن جو سائنسي ۽ نظرياتي مطالعو. # '''تعليمي مضمون''': قانوني تعليم ۾ پڙهايو ويندڙ انتظامي قانون جو مستقل شعبو.<ref>{{cite book |editor-last=Galunko |editor-first=Valentyn |title=Administrative Law of Ukraine Nowadays (The Beginning of the 21st Century) |location=Kherson |year=2010 |language=en }}</ref> == عام قانون واري نظام جي ملڪن ۾ == عام طور تي [[عام قانون]] (ڪامن لا) جي اصولن تي هلندڙ گهڻن ملڪن ۾ [[عدالتي نظرثاني]] (جڊيشل رويو) جا اهڙا طريقيڪار ترقي ڪري چڪا آهن، جيڪي انتظامي قانون تحت ڪم ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي عدالتي جاچ جو دائرو مقرر ڪن ٿا. اڪثر اهي طريقيڪار قانونسازي يا عام قانون جي ٻين اصولن سان گڏ لاڳو ٿيندا آهن، جيڪي مناسب ضابطن ٺاهڻ (رول ميڪنگ) جا معيار مقرر ڪن ٿا. انتظامي قانون جو اطلاق نيم سرڪاري ادارن، جهڙوڪ [[غير منافع بخش ادارو|غير منافع بخش تنظيمن]]، انضباطي بورڊن ۽ ٻين فيصلا ڪندڙ ادارن جي فيصلن جي نظرثانيءَ تي پڻ ٿي سگهي ٿو، خاص طور تي جڏهن اهي فيصلا ڪنهن مخصوص گروهه يا اداري جي ميمبرن جي قانوني حقن تي اثرانداز ٿين. جيتوڻيڪ انتظامي فيصلا ڪندڙ ادارا اڪثر وڏن سرڪاري ادارن جي ماتحت هوندا آهن، تنهن هوندي به انهن جي فيصلن جي نظرثاني عام دائري اختيار واري عدالت (ڪورٽ آف جنرل جيورسڊڪشن) ڪري سگهي ٿي. اهڙي نظرثاني آمريڪا ۾ [[قانوني عمل جو حق|منصفاڻي قانوني عمل]] (ڊيو پروسيس) ۽ ڪئناڊا ۾ [[بنيادي انصاف]] (فنڊامينٽل جسٽس) جهڙن اصولن تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي. '''انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثاني، انتظامي اپيل کان مختلف آهي.''' عدالتي نظرثانيءَ دوران عدالت بنيادي طور اهو ڏسندي آهي ته فيصلو ڪهڙي قانوني طريقي سان ڪيو ويو، جڏهن ته انتظامي اپيل ۾ فيصلي جي درستگيءَ جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي. انتظامي اپيل عام طور تي ساڳئي اداري جي ڪنهن اعليٰ اختياريءَ وٽ داخل ڪئي ويندي آهي. هي فرق عام قانون واري نظام جي ملڪن ۾ انتظامي قانون کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو. عدالتي نظرثانيءَ جو دائرو ڪڏهن منصفاڻي طريقيڪار (فيئرنيس) جي سوالن تائين محدود هوندو آهي، ۽ ڪڏهن ان ڳالهه جي جاچ تائين ته انتظامي قدم قانوني اختيار کان ٻاهر (''Ultra vires'') ته نه هو. ''الٽرا وائرس'' جي وسيع مفهوم موجب، نظرثاني ڪندڙ عدالت انتظامي فيصلي کي رد يا ڪالعدم قرار ڏئي سگهي ٿي، جيڪڏهن اهو قانوني معيارن مطابق غيرمعقول هجي. مختلف ملڪن ۾ اهڙي نظرثانيءَ جا معيار مختلف آهن: * '''ڪئناڊا:''' انتظامي فيصلي جي معقوليت (ريزنئبلنيس) جو معيار لاڳو ٿئي ٿو. [[ڊنسميئر بنام نيو برنزوڪ]] (انگريزي: ''Dunsmuir v New Brunswick'') ڪيس ۾ ڪئناڊا جي سپريم ڪورٽ اڳوڻي ''Patently Unreasonable'' معيار کي ختم ڪري عدالتي نظرثانيءَ جي معيارن کي نئين سر منظم ڪيو. * '''برطانيا:''' ''Wednesbury unreasonableness'' جو اصول استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن تحت انتهائي غيرمعقول انتظامي فيصلي کي عدالتي نظرثانيءَ ۾ رد ڪري سگهجي ٿو. * '''آمريڪا:''' وفاقي [[انتظامي طريقيڪار جو قانون (آمريڪا)|ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ]] ۽ نيويارڪ رياست جي قانون تحت من ماني ۽ بي بنياد (آربٽرري اينڊ ڪيپريشس) انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثاني ٿي سگهي ٿي. * '''ڀارت:''' [[ڀارت جي سپريم ڪورٽ]] انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ ۾ [[جائز توقع]] (ليجٽيميٽ ايڪسپيڪٽيشن) ۽ [[تناسب جو اصول]] (پروپورشنلٽي) کي پڻ اهم بنيادن طور تسليم ڪيو آهي. انتظامي فيصلن جي عدالتي نظرثانيءَ جا اختيار عام طور تي قانونن ذريعي مقرر ڪيا ويندا آهن، پر تاريخي طور اهي اختيار [[انگريزي قانون]] جي شاهي خصوصي عدالتي حڪمن (پريراگيٽو رٽس) مان ترقي ڪري نڪتا. انهن حڪمن ۾ خاص طور تي هي شامل هئا: * '''مينڊيمس''' (Mandamus): اهڙو عدالتي حڪم، جنهن ذريعي ڪنهن سرڪاري اختياريءَ کي قانوني فرض ادا ڪرڻ جو حڪم ڏنو وڃي. * '''سرشيوراري''' (Certiorari): اهڙو عدالتي حڪم، جنهن ذريعي اعليٰ عدالت هيٺين عدالت يا قانوني اختيار رکندڙ اداري جي فيصلي يا ڪارروائيءَ جو جائزو وٺي سگهي ٿي. [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] جهڙن ڪجهه عام قانون وارن ملڪن ۾ اهڙا آئيني حڪم جاري ڪرڻ جا اختيار آئين ذريعي محفوظ ڪيا ويا آهن. انهن اختيارن کي عدالتي نظرثانيءَ جي بنيادي جز ۽ [[عدليه جي آزادي]] جي اهم ضمانت طور ڏٺو ويندو آهي. === آسٽريليا === {{Main|آسٽريليا جو انتظامي قانون}} === ڪئناڊا === {{Main|ڪئناڊا جو انتظامي قانون}} === سنگاپور === {{Main|سنگاپور ۾ انتظامي قانون}} === برطانيا === {{Main|برطانيا جو انتظامي قانون}} === آمريڪا === {{Main|آمريڪا جو انتظامي قانون}} [[فائل:FTC headquarters.jpg|thumb|آمريڪي انتظامي قانون ۾ نام نهاد آزاد ضابطيڪار ادارن جون سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. تصوير ۾ [[وفاقي واپاري ڪميشن]] (فيڊرل ٽريڊ ڪميشن) جو مرڪزي دفتر ڏيکاريل آهي.]] [[آمريڪا]] ۾ ڪيترائي [[سرڪاري ادارو|سرڪاري ادارا]] حڪومت جي [[انتظامي شاخ]] (ايگزيڪيوٽو برانچ) تحت منظم ٿيل آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه ادارا [[عدليه]] يا [[قانونساز ادارو|قانونساز شاخ]] جو حصو پڻ آهن. آمريڪا جي وفاقي حڪومت ۾ صدر جي سربراهيءَ هيٺ انتظامي شاخ وفاقي انتظامي کاتن (فيڊرل ايگزيڪيوٽو ڊپارٽمينٽس) جي نگراني ڪندي آهي. انهن کاتن جا سربراهه سيڪريٽري هوندا آهن، جيڪي [[آمريڪي ڪابينا]] جا ميمبر هوندا آهن. [[آمريڪي ڪانگريس]] جي منظور ڪيل قانونن تحت قائم ڪيل ڪيترائي آزاد وفاقي ادارا (انڊپينڊنٽ ايجنسيز) وفاقي انتظامي کاتن کان ٻاهر ڪم ڪندا آهن، پر اهي اڃا به انتظامي شاخ جو حصو هوندا آهن. ڪانگريس انتظامي قانون جي ڪجهه مخصوص شعبن سان لاڳاپيل معاملن جي ٻڌڻيءَ لاءِ خاص عدالتي ادارا پڻ قائم ڪيا آهن، جن کي ''آرٽيڪل I ٽربيونلز'' چيو ويندو آهي. آمريڪي انتظامي قانون جو بنيادي موضوع انتظامي کاتن ۽ آزاد سرڪاري ادارن جون سرگرميون آهن. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن ئي نون آزاد ادارن جي تيزيءَ سان قيام کان پوءِ، ڪانگريس 1946ع ۾ [[انتظامي طريقيڪار جو قانون (آمريڪا)|انتظامي طريقيڪار جو قانون]] (ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ مختصر APA) منظور ڪيو. ڪيترن ئي آزاد ادارن وٽ اهڙا اختيار موجود آهن، جيڪي وفاقي حڪومت جي ٽن بنيادي ڪمن سان مشابهت رکن ٿا: * '''ضابطا ٺاهڻ''' (رول ميڪنگ): ادارا پنهنجي قانوني اختيارن جي حدن اندر عام لاڳو ٿيندڙ ضابطا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙا ضابطا [[وفاقي رجسٽر]] (فيڊرل رجسٽر) ۽ [[وفاقي ضابطن جو مجموعو]] (ڪوڊ آف فيڊرل ريگيوليشنز) ۾ شايع ٿي سگهن ٿا. * '''انتظامي فيصلا ڪرڻ''' (ايڊجڊيڪيشن): ادارا انتظامي ٻڌڻين ذريعي مخصوص قانوني تڪرارن ۽ معاملن بابت فيصلا ڪري سگهن ٿا. * '''قانونن ۽ ضابطن تي عمل ڪرائڻ''' (انفورسمينٽ): ادارا پنهنجي عملدارن ذريعي لاڳو قانونن ۽ ضابطن جي پابندي يقيني بڻائڻ لاءِ قدم کڻي سگهن ٿا. انهن ادارن جي اختيارن کي قانوني حدن ۾ رکڻ ۽ مناسب انتظامي طريقيڪار مهيا ڪرڻ لاءِ ڪانگريس APA منظور ڪيو، جنهن جو مقصد آئيني منصفاڻي قانوني عمل (Due process) جي گهرجن سان مطابقت پيدا ڪرڻ پڻ هو. سرڪاري ادارن جي انتظامي طريقيڪار جا چار اهم قانوني ۽ عملي ذريعا آهن: # انتظامي طريقيڪار جو قانون (APA). # ادارن کي قائم ڪندڙ بنيادي قانون (آرگينڪ اسٽيچوز). # ادارن جا پنهنجا ضابطا (Agency rules). # ادارن جا غيررسمي انتظامي طريقا (انفارمل ايجنسي پريڪٽس). سرڪاري ادارا صرف انهن اختيارن جي حدن اندر ڪم ڪري سگهن ٿا، جيڪي ڪانگريس کين قانون ذريعي ڏنا آهن. انهن لاءِ APA جي لاڳاپيل گهرجن جي پابندي پڻ ضروري آهي. ==== رياستي سطح تي انتظامي قانون ==== آمريڪا جي رياستي سطح تي انتظامي قانون جي طريقيڪار کي منظم ڪرڻ لاءِ 'ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ'' تيار ڪيو ويو. هن نموني قانون جو پهريون نسخو 1946ع ۾ [[يونيفارم لا ڪميشن]] (ULC) جاري ڪيو. هي هڪ ''ماڊل قانون'' هو، نه ڪي سمورين رياستن تي لازمي طور لاڳو ٿيندڙ هڪجهڙو قانون. ان جو مقصد بنيادي اصولن ۽ ضروري انتظامي طريقيڪار جو اهڙو نمونو مهيا ڪرڻ هو، جنهن کي مختلف رياستون پنهنجي قانوني ضرورتن مطابق اختيار ڪري سگهن. اهڙي نموني قانون جي ضرورت ان ڪري پيدا ٿي، جو آمريڪا جي مختلف رياستن جا انتظامي قانون ۽ طريقيڪار هڪجهڙا نه هئا. هن قانون جا نوان نسخا 1961ع ۽ 1981ع ۾ تيار ڪيا ويا. 2010ع ۾ ''[[ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ، 2010|ماڊل اسٽيٽ ايڊمنسٽريٽو پروسيجر ايڪٽ]]'' (MSAPA) جو نئون نسخو جاري ڪيو ويو، جنهن ۾ اڳوڻن نسخن سان تسلسل برقرار رکيو ويو. ان نظرثانيءَ جو هڪ سبب اهو هو ته گذريل ٻن ڏهاڪن دوران ڪيترين رياستي قانونساز اسيمبلين انتظامي ادارن جي ضابطن ٺاهڻ ۽ انتظامي فيصلا ڪرڻ جي طريقيڪار ۾ تبديليون آڻڻ لاءِ نوان قانون منظور ڪيا هئا.<ref name="Vertesy2013">{{cite journal |last=Vértesy |first=László |year=2013 |title=The Public Participation in the Drafting of Administrative Laws |language=en }}</ref> [[آمريڪي بار ايسوسيئيشن]] جو انتظامي قانون بابت سرڪاري علمي رسالو ''[[ايڊمنسٽريٽو لا رويو]]'' آهي. هي رسالو ٽماهي بنيادن تي شايع ٿيندو آهي ۽ [[واشنگٽن ڪاليج آف لا]] جا شاگرد ان جي انتظام ۽ تدوين ۾ حصو وٺندا آهن. ==== تاريخي ارتقا ==== آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جو اڳوڻو جج [[اسٽيفن بريئر]]، جيڪو 1994ع کان 2022ع تائين عدالت جو جج رهيو، پنهنجي ڪتاب ''Administrative Law & Regulatory Policy'' جي ٽئين ڇاپي (1992ع) ۾ آمريڪي انتظامي قانون جي تاريخ کي ڇهن دورن ۾ ورهايو آهي: {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a7bfd0;" |+ style="background:#245b78;color:white;padding:9px;" | آمريڪي انتظامي قانون جي تاريخي ارتقا ! style="background:#dcebf4;" | دور ! style="background:#dcebf4;" | زمانو ! style="background:#dcebf4;" | اهم خصوصيت |- | پهريون دور | 1875ع تائين | انگريزي قانون جا تاريخي بنياد ۽ آمريڪا جو شروعاتي قانوني تجربو. |- | ٻيو دور | 1875ع–1930ع | سرڪاري ضابطيڪاريءَ جو عروج ۽ انتظامي قانون جي روايتي نموني جي ترقي. |- | ٽيون دور | 1930ع–1945ع | [[نيو ڊيل]] (New Deal) جو دور ۽ وفاقي حڪومت جي معاشي ۽ انتظامي ڪردار ۾ واڌ. |- | چوٿون دور | 1945ع–1965ع | انتظامي طريقيڪار جي قانون جو نفاذ ۽ روايتي انتظامي قانون جي نظام جي پختگي. |- | پنجون دور | 1965ع–1985ع | انتظامي طريقيڪار تي تنقيد، نظرثاني ۽ ادارتي تبديليون. |- | ڇهون دور | 1985ع کان اڳتي | ضابطيڪاريءَ جي ڪردار بابت بحث، اڳوڻين پاليسين کان واپسي يا موجوده نظام جي مضبوطي. |} ==== زراعت ==== [[آمريڪا]] جي معيشت ۾ [[زراعت]] جو شعبو انهن شعبن مان هڪ آهي، جن تي وڏي پيماني تي سرڪاري ضابطا لاڳو ٿين ٿا. زرعي سرگرمين کي بين الاقوامي، وفاقي، رياستي ۽ مقامي سطح تي مختلف قانونن ۽ ضابطن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. انهيءَ ڪري انتظامي قانون، [[زرعي قانون]] (ايگريڪلچرل لا) جي علمي ۽ عملي شعبي جو هڪ اهم حصو آهي. [[آمريڪي زراعت کاتو]] (يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڊپارٽمينٽ آف ايگريڪلچر، مختصر USDA) ۽ ان جا مختلف ماتحت ادارا، جهڙوڪ ''ايگريڪلچرل مارڪيٽنگ سروس''، زرعي ضابطيڪاريءَ جا اهم ذريعا آهن. ان کان علاوه ٻيا انتظامي ادارا، خاص طور [[آمريڪي ماحولياتي تحفظ وارو ادارو]] (اينوائرنمينٽل پراجيڪٽ ايجنسي)، پڻ زرعي سرگرمين جي ضابطيڪاريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. == پڻ ڏسو == * [[آئيني قانون]] * [[عوامي قانون]] * [[قانون جي حڪمراني]] * [[عدالتي نظرثاني]] * [[قدرتي انصاف]] * [[انساني حق]] * [[اختيارن جي ورهاست]] * [[انتظامي عدالت]] * [[قانوني جوابدهي]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.judiciary.uk/how-the-law-works/judicial-review/ برطانيا جي عدليه — عدالتي نظرثاني] * [https://www.judiciary.uk/courts-and-tribunals/high-court/administrative-court/ برطانيا جي انتظامي عدالت] * [https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/ جرمنيءَ جو انتظامي عدالتي طريقيڪار وارو قانون] * [https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/tfeu_2016/art_267/oj يورپي يونين جي معاهدي جو آرٽيڪل 267] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Administrative_law وڪيميڊيا ڪامنز تي انتظامي قانون بابت مواد] [[زمرو:انتظامي قانون]] [[زمرو:عوامي قانون]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:حڪومت]] fcbg8h9wk6axa478kwfhbp6zz8bc3ku 0 104824 425655 425638 2026-10-27T12:55:13Z Memon2025 21315 /* Route */ 425655 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا, تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن. '''رستي جو نقشو''' ☆ <small>'''ماسڪو کان فاصلو اسٽيشنون'''</small> * <small>0 ڪلوميٽر 0 ميل ماسڪو ياروسلاوسڪي ٽرمينل</small> * <small>284 ڪلوميٽر 176 ميل Yaroslavl-Glavny</small> * <small>957 ڪلوميٽر 595 ميل ڪيروف</small> * <small>1436 ڪلوميٽر 892 ميل پرم</small> * <small>1816 ڪلوميٽر 1128 ميل يڪاترينبرگ</small> * <small>2144 ڪلوميٽر 1332 ميل ٽيومين</small> * <small>2712 ڪلوميٽر 1685 ميل اومسڪ</small> * <small>3335 ڪلوميٽر 2072 ميل Novosibirsk</small> * <small>4098 ڪلوميٽر 2546 ميل Krasnoyarsk</small> * <small>4516 ڪلوميٽر 2806 ميل طائف</small> * <small>5185 ڪلوميٽر 3222 ميل Irkutsk</small> * <small>5642 ڪلوميٽر 3506 ميل الان-اودي</small> * <small>6199 ڪلوميٽر 3852 ميل چيتا</small> * <small>>>> 6312 ڪلوميٽر 3922 ميل چيني مشرقي ريلوي (هاربن-منزولي ريلوي)</small> * <small>7273 ڪلوميٽر 4519 ميل Amur-Yakutsk مين لائن</small> * <small>7875 ڪلوميٽر 4893 ميل Blagoveshchensk ڏانهن</small> * <small>8351 ڪلوميٽر 5189 ميل بيروبيدزان</small> * <small>8523 ڪلوميٽر 5296 ميل Khabarovsk</small> * <small>9289 ڪلوميٽر 5772 ميل ولاديوستوڪ</small> == رستو == [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|ٽرانس-سائبيرين لائين ڳاڙهي رنگ ۾؛ بائيڪال-آمور مين لائين سائي رنگ ۾؛ آمور-ياڪوتسڪ مين لائين نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي.]] هي ريلوي اڪثر ڪري روس جي ان مکيه بين-براعظمي (transcontinental) لائين سان ڳنڍي ڏٺي ويندي آهي، جيڪا روس جي يورپي ۽ ايشيائي حصن ۾ ڪيترن ئي ننڍن توڙي وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ملائي ٿي. ماسڪو کان ولا ديووستوڪ تائين 9,289 ڪلوميٽر (5,772 ميل) ڊگهي هن رستي تي،<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> اٺ مختلف "ٽائيم زون" اچن ٿا، <ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref>جيڪو هڪ رڪارڊ آهي. هن سفر کي مڪمل ڪرڻ ۾ اٺ ڏينهن لڳن ٿا. اها دنيا جي ٽئين نمبر تي سڀ کان ڊگهي، مسلسل هلندڙ ريل سروس آهي؛ ان کان اڳ [[ماسڪو]]-[[پيانگ يانگ]] سروس (10,267 ڪلوميٽر / 6,380 ميل) ۽ اڳوڻي [[ڪيف]]-[[ولاڊي ووسٽوڪ]] سروس (11,085 ڪلوميٽر / 6,888 ميل) اچن ٿيون. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اهي ٻئي سروسز پڻ پنهنجي رستي جي وڏي حصي تي "ٽرانس-سائبيرين" واري رستي سان گڏوگڏ هلن ٿيون. هن جو مکيه رستو ماسڪو جي ياروسلاوسڪي ووڪزال اسٽيشن کان شروع ٿئي ٿو. اهو رستو ياروسلاول [[چليابنسڪ اوبلاسٽ|چيليابنسڪ]]، [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]، [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نووو سيبيرسڪ]]، [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسک]]، [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارڪوتسڪ]]، الان-اودي، چيتا ۽ خاباروفسک مان ٿيندو، ڏکڻ سائبيريا جي رستي [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين پهچي ٿو. هڪ ٻيو اهم رستو ٽرانس-منچورين آهي، جيڪو چيتا جي اوڀر ۾ ٽارسڪايا تائين ٽرانس-سائبيرين سان گڏ هلي ٿو. ٽارسڪايا، ڪاريمسڪوئي (<small>Karymskoye</small>) کان <small>12</small> ڪلوميٽر (<small>7</small> ميل) اوڀر ۾ چيتا اوبلاسٽ ۾ واقع آهي، جيڪو [[ڍنڍ بيڪال|بائيڪال ڍنڍ]] کان تقريباً <small>1,000</small> ڪلوميٽر (<small>621</small> ميل) اوڀر ۾ آهي. ٽارسڪايا کان، ٽرانس-منچورين رستو ڏکڻ-اوڀر طرف رخ ڪري ٿو ۽ [[چين]] جي اتر-اوڀر وارن صوبن مان گذرندي، "هاربن-منژولي" ۽ ”هاربن-سوئي فين هي“ ريلوي لائينن ذريعي اڳتي وڌي ٿو (جتان [[بيجنگ]] ڏانهن رابطو ملي ٿو، جنهن کي ماسڪو-بيجنگ ٽرينون استعمال ڪن ٿيون). آخرڪار، هي رستو ولادي ووستوڪ جي بلڪل اتر ۾، "اوسوريئسک" (<small>Ussuriysk</small>) جي مقام تي مکيه رستي سان ٻيهر ملي وڃي ٿو. ٽيون مکيه رستو ٽرانس-منگولين ريلوي آهي، جيڪو بئڪال ڍنڍ جي اوڀر ڪناري تي واقع الان-ادي (<small>Ulan-Ude</small>) تائين ٽرانس-سائبيرين ريلوي سان گڏ هلي ٿو. الان-ادي کان، ٽرانس-منگولين رستو ڏکڻ طرف [[الان باتر]] ڏانهن وڃي ٿو ۽ اتان پوءِ ڏکڻ اوڀر طرف رخ ڪري بيجنگ تائين پهچي ٿو. پنجن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين وقفي وقفي سان هلندڙ ڪم کان پوءِ، <small>1991</small>ع ۾ هڪ چوٿون رستو مڪمل ٿيو، جيڪو وڌيڪ اتر طرف کان گذري ٿو. بئڪال-امور مين لائين (<small>BAM</small>) جي نالي سان سڃاتل هي نئون رستو، بائڪال ڍنڍ کان ڪيترائي سؤ ميل اولهه ۾ واقع ٽائيشيٽ (<small>Taishet</small>) جي مقام تي ٽرانس-سائبيرين لائين کان الڳ ٿئي ٿو ۽ ڍنڍ جي بلڪل اترئين ڇيڙي وٽان گذري ٿو. هي رستو ڪومسومولسڪ-نا-اموري (جيڪو خباروفسڪ جي اتر ۾ آهي) وٽ امور نديءَ کي پار ڪري ٿو ۽ آخرڪار سوويتسڪايا گاون (<small>Sovetskaya Gavan</small>) وٽ تاتار اسٽريٽ (<small>Tatar Strait</small>) تائين پهچي ٿو.<ref name="britannica" /> aking eight days to complete the journey, it was the third-longest single continuous service in the world, after the Moscow–[[Pyongyang]] service {{convert|10267|km|0|abbr=out|sp=us}}<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> and the former [[Kyiv]]–Vladivostok service {{convert|11085|km|0|abbr=out|sp=us}},<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> both of which also follow the Trans-Siberian for much of their routes.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] ohkxvjxw578d805p38ud90xnfbewela 425670 425655 2026-10-27T13:59:07Z Memon2025 21315 /* */ 425670 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن. '''رستي جو نقشو''' ☆ <small>'''ماسڪو کان فاصلو اسٽيشنون'''</small> * <small>0 ڪلوميٽر 0 ميل ماسڪو ياروسلاوسڪي ٽرمينل</small> * <small>284 ڪلوميٽر 176 ميل [[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاول]]-گلوني</small> * <small>957 ڪلوميٽر 595 ميل [[ڪيروف اوبلاسٽ|ڪيروف]]</small> * <small>1436 ڪلوميٽر 892 ميل پرم</small> * <small>1816 ڪلوميٽر 1128 ميل يڪاترينبرگ</small> * <small>2144 ڪلوميٽر 1332 ميل [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين]]</small> * <small>2712 ڪلوميٽر 1685 ميل [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]</small> * <small>3335 ڪلوميٽر 2072 ميل [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نوووسبرسڪ]]</small> * <small>4098 ڪلوميٽر 2546 ميل [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسڪ]]</small> * <small>4516 ڪلوميٽر 2806 ميل تاشيٽ</small> * <small>5185 ڪلوميٽر 3222 ميل [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارکوٽسڪ]]</small> * <small>5642 ڪلوميٽر 3506 ميل الان-اودي</small> * <small>6199 ڪلوميٽر 3852 ميل چيتا</small> * <small>>>> 6312 ڪلوميٽر 3922 ميل چيني مشرقي ريلوي ([[هاربن]]-منزولي ريلوي)</small> * <small>7273 ڪلوميٽر 4519 ميل امور-ياڪوٽسڪ مين لائن</small> * <small>7875 ڪلوميٽر 4893 ميل بلاگوشچنسڪ ڏانهن</small> * <small>8351 ڪلوميٽر 5189 ميل بيروبيدزان</small> * <small>8523 ڪلوميٽر 5296 ميل خاباروسڪ</small> * <small>9289 ڪلوميٽر 5772 ميل [[ولاڊي ووسٽوڪ]]</small> == رستو == [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|ٽرانس-سائبيرين لائين ڳاڙهي رنگ ۾؛ بائيڪال-آمور مين لائين سائي رنگ ۾؛ آمور-ياڪوتسڪ مين لائين نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي.]] هي ريلوي اڪثر ڪري روس جي ان مکيه بين-براعظمي (transcontinental) لائين سان ڳنڍي ڏٺي ويندي آهي، جيڪا روس جي يورپي ۽ ايشيائي حصن ۾ ڪيترن ئي ننڍن توڙي وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ملائي ٿي. ماسڪو کان ولا ديووستوڪ تائين 9,289 ڪلوميٽر (5,772 ميل) ڊگهي هن رستي تي،<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> اٺ مختلف "ٽائيم زون" اچن ٿا، <ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref>جيڪو هڪ رڪارڊ آهي. هن سفر کي مڪمل ڪرڻ ۾ اٺ ڏينهن لڳن ٿا. اها دنيا جي ٽئين نمبر تي سڀ کان ڊگهي، مسلسل هلندڙ ريل سروس آهي؛ ان کان اڳ [[ماسڪو]]-[[پيانگ يانگ]] سروس (10,267 ڪلوميٽر / 6,380 ميل) ۽ اڳوڻي [[ڪيف]]-[[ولاڊي ووسٽوڪ]] سروس (11,085 ڪلوميٽر / 6,888 ميل) اچن ٿيون. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اهي ٻئي سروسز پڻ پنهنجي رستي جي وڏي حصي تي "ٽرانس-سائبيرين" واري رستي سان گڏوگڏ هلن ٿيون. هن جو مکيه رستو ماسڪو جي ياروسلاوسڪي ووڪزال اسٽيشن کان شروع ٿئي ٿو. اهو رستو ياروسلاول [[چليابنسڪ اوبلاسٽ|چيليابنسڪ]]، [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]، [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نووو سيبيرسڪ]]، [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسک]]، [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارڪوتسڪ]]، الان-اودي، چيتا ۽ خاباروفسک مان ٿيندو، ڏکڻ سائبيريا جي رستي [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين پهچي ٿو. هڪ ٻيو اهم رستو ٽرانس-منچورين آهي، جيڪو چيتا جي اوڀر ۾ ٽارسڪايا تائين ٽرانس-سائبيرين سان گڏ هلي ٿو. ٽارسڪايا، ڪاريمسڪوئي (<small>Karymskoye</small>) کان <small>12</small> ڪلوميٽر (<small>7</small> ميل) اوڀر ۾ چيتا اوبلاسٽ ۾ واقع آهي، جيڪو [[ڍنڍ بيڪال|بائيڪال ڍنڍ]] کان تقريباً <small>1,000</small> ڪلوميٽر (<small>621</small> ميل) اوڀر ۾ آهي. ٽارسڪايا کان، ٽرانس-منچورين رستو ڏکڻ-اوڀر طرف رخ ڪري ٿو ۽ [[چين]] جي اتر-اوڀر وارن صوبن مان گذرندي، "هاربن-منژولي" ۽ ”هاربن-سوئي فين هي“ ريلوي لائينن ذريعي اڳتي وڌي ٿو (جتان [[بيجنگ]] ڏانهن رابطو ملي ٿو، جنهن کي ماسڪو-بيجنگ ٽرينون استعمال ڪن ٿيون). آخرڪار، هي رستو ولادي ووستوڪ جي بلڪل اتر ۾، "اوسوريئسک" (<small>Ussuriysk</small>) جي مقام تي مکيه رستي سان ٻيهر ملي وڃي ٿو. ٽيون مکيه رستو ٽرانس-منگولين ريلوي آهي، جيڪو بئڪال ڍنڍ جي اوڀر ڪناري تي واقع الان-ادي (<small>Ulan-Ude</small>) تائين ٽرانس-سائبيرين ريلوي سان گڏ هلي ٿو. الان-ادي کان، ٽرانس-منگولين رستو ڏکڻ طرف [[الان باتر]] ڏانهن وڃي ٿو ۽ اتان پوءِ ڏکڻ اوڀر طرف رخ ڪري بيجنگ تائين پهچي ٿو. پنجن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين وقفي وقفي سان هلندڙ ڪم کان پوءِ، <small>1991</small>ع ۾ هڪ چوٿون رستو مڪمل ٿيو، جيڪو وڌيڪ اتر طرف کان گذري ٿو. بئڪال-امور مين لائين (<small>BAM</small>) جي نالي سان سڃاتل هي نئون رستو، بائڪال ڍنڍ کان ڪيترائي سؤ ميل اولهه ۾ واقع ٽائيشيٽ (<small>Taishet</small>) جي مقام تي ٽرانس-سائبيرين لائين کان الڳ ٿئي ٿو ۽ ڍنڍ جي بلڪل اترئين ڇيڙي وٽان گذري ٿو. هي رستو ڪومسومولسڪ-نا-اموري (جيڪو خباروفسڪ جي اتر ۾ آهي) وٽ امور نديءَ کي پار ڪري ٿو ۽ آخرڪار سوويتسڪايا گاون (<small>Sovetskaya Gavan</small>) وٽ تاتار اسٽريٽ (<small>Tatar Strait</small>) تائين پهچي ٿو.<ref name="britannica" /> aking eight days to complete the journey, it was the third-longest single continuous service in the world, after the Moscow–[[Pyongyang]] service {{convert|10267|km|0|abbr=out|sp=us}}<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> and the former [[Kyiv]]–Vladivostok service {{convert|11085|km|0|abbr=out|sp=us}},<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> both of which also follow the Trans-Siberian for much of their routes.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] a492b2cbusmd741rl1df3jeab58a731 425674 425670 2026-10-27T14:03:55Z Memon2025 21315 /* رستو */ 425674 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن. '''رستي جو نقشو''' ☆ <small>'''ماسڪو کان فاصلو اسٽيشنون'''</small> * <small>0 ڪلوميٽر 0 ميل ماسڪو ياروسلاوسڪي ٽرمينل</small> * <small>284 ڪلوميٽر 176 ميل [[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاول]]-گلوني</small> * <small>957 ڪلوميٽر 595 ميل [[ڪيروف اوبلاسٽ|ڪيروف]]</small> * <small>1436 ڪلوميٽر 892 ميل پرم</small> * <small>1816 ڪلوميٽر 1128 ميل يڪاترينبرگ</small> * <small>2144 ڪلوميٽر 1332 ميل [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين]]</small> * <small>2712 ڪلوميٽر 1685 ميل [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]</small> * <small>3335 ڪلوميٽر 2072 ميل [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نوووسبرسڪ]]</small> * <small>4098 ڪلوميٽر 2546 ميل [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسڪ]]</small> * <small>4516 ڪلوميٽر 2806 ميل تاشيٽ</small> * <small>5185 ڪلوميٽر 3222 ميل [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارکوٽسڪ]]</small> * <small>5642 ڪلوميٽر 3506 ميل الان-اودي</small> * <small>6199 ڪلوميٽر 3852 ميل چيتا</small> * <small>>>> 6312 ڪلوميٽر 3922 ميل چيني مشرقي ريلوي ([[هاربن]]-منزولي ريلوي)</small> * <small>7273 ڪلوميٽر 4519 ميل امور-ياڪوٽسڪ مين لائن</small> * <small>7875 ڪلوميٽر 4893 ميل بلاگوشچنسڪ ڏانهن</small> * <small>8351 ڪلوميٽر 5189 ميل بيروبيدزان</small> * <small>8523 ڪلوميٽر 5296 ميل خاباروسڪ</small> * <small>9289 ڪلوميٽر 5772 ميل [[ولاڊي ووسٽوڪ]]</small> == رستو == [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|ٽرانس-سائبيرين لائين ڳاڙهي رنگ ۾؛ بائيڪال-آمور مين لائين سائي رنگ ۾؛ آمور-ياڪوتسڪ مين لائين نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي.]] هي ريلوي اڪثر ڪري روس جي ان مکيه بين-براعظمي لائين سان ڳنڍي ڏٺي ويندي آهي، جيڪا [[روس]] جي يورپي ۽ ايشيائي حصن ۾ ڪيترن ئي ننڍن توڙي وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ملائي ٿي. ماسڪو کان [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين <small>9,289</small> ڪلوميٽر (<small>5,772</small> ميل) ڊگهي هن رستي تي،<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> اٺ مختلف "ٽائيم زون" اچن ٿا، <ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref>جيڪو هڪ رڪارڊ آهي. هن سفر کي مڪمل ڪرڻ ۾ اٺ ڏينهن لڳن ٿا. اها دنيا جي ٽئين نمبر تي سڀ کان ڊگهي، مسلسل هلندڙ ريل سروس آهي؛ ان کان اڳ [[ماسڪو]]-[[پيانگ يانگ]] سروس (<small>10,267</small> ڪلوميٽر / <small>6,380</small> ميل)<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> ۽ اڳوڻي [[ڪيف]]-[[ولاڊي ووسٽوڪ]] سروس (<small>11,085</small> ڪلوميٽر / <small>6,888</small> ميل) اچن ٿيون. <ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اهي ٻئي سروسز پڻ پنهنجي رستي جي وڏي حصي تي "ٽرانس-سائبيرين" واري رستي سان گڏوگڏ هلن ٿيون. هن جو مکيه رستو ماسڪو جي ياروسلاوسڪي ووڪزال اسٽيشن کان شروع ٿئي ٿو. اهو رستو ياروسلاول [[چليابنسڪ اوبلاسٽ|چيليابنسڪ]]، [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]، [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نووو سيبيرسڪ]]، [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسک]]، [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارڪوتسڪ]]، الان-اودي، چيتا ۽ خاباروفسک مان ٿيندو، ڏکڻ سائبيريا جي رستي [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين پهچي ٿو. هڪ ٻيو اهم رستو ٽرانس-منچورين آهي، جيڪو چيتا جي اوڀر ۾ ٽارسڪايا تائين ٽرانس-سائبيرين سان گڏ هلي ٿو. ٽارسڪايا، ڪاريمسڪوئي (<small>Karymskoye</small>) کان <small>12</small> ڪلوميٽر (<small>7</small> ميل) اوڀر ۾ چيتا اوبلاسٽ ۾ واقع آهي، جيڪو [[ڍنڍ بيڪال|بائيڪال ڍنڍ]] کان تقريباً <small>1,000</small> ڪلوميٽر (<small>621</small> ميل) اوڀر ۾ آهي. ٽارسڪايا کان، ٽرانس-منچورين رستو ڏکڻ-اوڀر طرف رخ ڪري ٿو ۽ [[چين]] جي اتر-اوڀر وارن صوبن مان گذرندي، "هاربن-منژولي" ۽ ”هاربن-سوئي فين هي“ ريلوي لائينن ذريعي اڳتي وڌي ٿو (جتان [[بيجنگ]] ڏانهن رابطو ملي ٿو، جنهن کي ماسڪو-بيجنگ ٽرينون استعمال ڪن ٿيون). آخرڪار، هي رستو ولادي ووستوڪ جي بلڪل اتر ۾، "اوسوريئسک" (<small>Ussuriysk</small>) جي مقام تي مکيه رستي سان ٻيهر ملي وڃي ٿو. ٽيون مکيه رستو ٽرانس-منگولين ريلوي آهي، جيڪو بئڪال ڍنڍ جي اوڀر ڪناري تي واقع الان-ادي (<small>Ulan-Ude</small>) تائين ٽرانس-سائبيرين ريلوي سان گڏ هلي ٿو. الان-ادي کان، ٽرانس-منگولين رستو ڏکڻ طرف [[الان باتر]] ڏانهن وڃي ٿو ۽ اتان پوءِ ڏکڻ اوڀر طرف رخ ڪري بيجنگ تائين پهچي ٿو. پنجن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين وقفي وقفي سان هلندڙ ڪم کان پوءِ، <small>1991</small>ع ۾ هڪ چوٿون رستو مڪمل ٿيو، جيڪو وڌيڪ اتر طرف کان گذري ٿو. بئڪال-امور مين لائين (<small>BAM</small>) جي نالي سان سڃاتل هي نئون رستو، بائڪال ڍنڍ کان ڪيترائي سؤ ميل اولهه ۾ واقع ٽائيشيٽ (<small>Taishet</small>) جي مقام تي ٽرانس-سائبيرين لائين کان الڳ ٿئي ٿو ۽ ڍنڍ جي بلڪل اترئين ڇيڙي وٽان گذري ٿو. هي رستو ڪومسومولسڪ-نا-اموري (جيڪو خباروفسڪ جي اتر ۾ آهي) وٽ امور نديءَ کي پار ڪري ٿو ۽ آخرڪار سوويتسڪايا گاون (<small>Sovetskaya Gavan</small>) وٽ تاتار اسٽريٽ (<small>Tatar Strait</small>) تائين پهچي ٿو.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] 9dgpsbqj4prosi19pd2e3bpyp4lf9g4 425680 425674 2026-10-27T14:09:42Z Memon2025 21315 425680 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن. '''رستي جو نقشو''' ☆ <small>'''ماسڪو کان فاصلو اسٽيشنون'''</small> * <small>0 ڪلوميٽر 0 ميل ماسڪو ياروسلاوسڪي ٽرمينل</small> * <small>284 ڪلوميٽر 176 ميل [[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاول]]-گلوني</small> * <small>957 ڪلوميٽر 595 ميل [[ڪيروف اوبلاسٽ|ڪيروف]]</small> * <small>1436 ڪلوميٽر 892 ميل پرم</small> * <small>1816 ڪلوميٽر 1128 ميل يڪاترينبرگ</small> * <small>2144 ڪلوميٽر 1332 ميل [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين]]</small> * <small>2712 ڪلوميٽر 1685 ميل [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]</small> * <small>3335 ڪلوميٽر 2072 ميل [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نوووسبرسڪ]]</small> * <small>4098 ڪلوميٽر 2546 ميل [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسڪ]]</small> * <small>4516 ڪلوميٽر 2806 ميل تاشيٽ</small> * <small>5185 ڪلوميٽر 3222 ميل [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارکوٽسڪ]]</small> * <small>5642 ڪلوميٽر 3506 ميل الان-اودي</small> * <small>6199 ڪلوميٽر 3852 ميل چيتا</small> * <small>>>> 6312 ڪلوميٽر 3922 ميل چيني مشرقي ريلوي ([[هاربن]]-منزولي ريلوي)</small> * <small>7273 ڪلوميٽر 4519 ميل امور-ياڪوٽسڪ مين لائن</small> * <small>7875 ڪلوميٽر 4893 ميل بلاگوشچنسڪ ڏانهن</small> * <small>8351 ڪلوميٽر 5189 ميل بيروبيدزان</small> * <small>8523 ڪلوميٽر 5296 ميل خاباروسڪ</small> * <small>9289 ڪلوميٽر 5772 ميل [[ولاڊي ووسٽوڪ]]</small> == رستو == [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|ٽرانس-سائبيرين لائين ڳاڙهي رنگ ۾؛ بائيڪال-آمور مين لائين سائي رنگ ۾؛ آمور-ياڪوتسڪ مين لائين نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي.]] هي ريلوي اڪثر ڪري روس جي ان مکيه بين-براعظمي لائين سان ڳنڍي ڏٺي ويندي آهي، جيڪا [[روس]] جي يورپي ۽ ايشيائي حصن ۾ ڪيترن ئي ننڍن توڙي وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ملائي ٿي. ماسڪو کان [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين <small>9,289</small> ڪلوميٽر (<small>5,772</small> ميل) ڊگهي هن رستي تي،<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> اٺ مختلف "ٽائيم زون" اچن ٿا، <ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref>جيڪو هڪ رڪارڊ آهي. هن سفر کي مڪمل ڪرڻ ۾ اٺ ڏينهن لڳن ٿا. اها دنيا جي ٽئين نمبر تي سڀ کان ڊگهي، مسلسل هلندڙ ريل سروس آهي؛ ان کان اڳ [[ماسڪو]]-[[پيانگ يانگ]] سروس (<small>10,267</small> ڪلوميٽر / <small>6,380</small> ميل)<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> ۽ اڳوڻي [[ڪيف]]-[[ولاڊي ووسٽوڪ]] سروس (<small>11,085</small> ڪلوميٽر / <small>6,888</small> ميل) اچن ٿيون. <ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اهي ٻئي سروسز پڻ پنهنجي رستي جي وڏي حصي تي "ٽرانس-سائبيرين" واري رستي سان گڏوگڏ هلن ٿيون. هن جو مکيه رستو ماسڪو جي ياروسلاوسڪي ووڪزال اسٽيشن کان شروع ٿئي ٿو. اهو رستو ياروسلاول [[چليابنسڪ اوبلاسٽ|چيليابنسڪ]]، [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]، [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نووو سيبيرسڪ]]، [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسک]]، [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارڪوتسڪ]]، الان-اودي، چيتا ۽ خاباروفسک مان ٿيندو، ڏکڻ سائبيريا جي رستي [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين پهچي ٿو. هڪ ٻيو اهم رستو ٽرانس-منچورين آهي، جيڪو چيتا جي اوڀر ۾ ٽارسڪايا تائين ٽرانس-سائبيرين سان گڏ هلي ٿو. ٽارسڪايا، ڪاريمسڪوئي (<small>Karymskoye</small>) کان <small>12</small> ڪلوميٽر (<small>7</small> ميل) اوڀر ۾ چيتا اوبلاسٽ ۾ واقع آهي، جيڪو [[ڍنڍ بيڪال|بائيڪال ڍنڍ]] کان تقريباً <small>1,000</small> ڪلوميٽر (<small>621</small> ميل) اوڀر ۾ آهي. ٽارسڪايا کان، ٽرانس-منچورين رستو ڏکڻ-اوڀر طرف رخ ڪري ٿو ۽ [[چين]] جي اتر-اوڀر وارن صوبن مان گذرندي، "هاربن-منژولي" ۽ ”هاربن-سوئي فين هي“ ريلوي لائينن ذريعي اڳتي وڌي ٿو (جتان [[بيجنگ]] ڏانهن رابطو ملي ٿو، جنهن کي ماسڪو-بيجنگ ٽرينون استعمال ڪن ٿيون). آخرڪار، هي رستو ولادي ووستوڪ جي بلڪل اتر ۾، "اوسوريئسک" (<small>Ussuriysk</small>) جي مقام تي مکيه رستي سان ٻيهر ملي وڃي ٿو. ٽيون مکيه رستو ٽرانس-منگولين ريلوي آهي، جيڪو بئڪال ڍنڍ جي اوڀر ڪناري تي واقع الان-ادي (<small>Ulan-Ude</small>) تائين ٽرانس-سائبيرين ريلوي سان گڏ هلي ٿو. الان-ادي کان، ٽرانس-منگولين رستو ڏکڻ طرف [[الان باتر]] ڏانهن وڃي ٿو ۽ اتان پوءِ ڏکڻ اوڀر طرف رخ ڪري بيجنگ تائين پهچي ٿو. پنجن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين وقفي وقفي سان هلندڙ ڪم کان پوءِ، <small>1991</small>ع ۾ هڪ چوٿون رستو مڪمل ٿيو، جيڪو وڌيڪ اتر طرف کان گذري ٿو. بئڪال-امور مين لائين (<small>BAM</small>) جي نالي سان سڃاتل هي نئون رستو، بائڪال ڍنڍ کان ڪيترائي سؤ ميل اولهه ۾ واقع ٽائيشيٽ (<small>Taishet</small>) جي مقام تي ٽرانس-سائبيرين لائين کان الڳ ٿئي ٿو ۽ ڍنڍ جي بلڪل اترئين ڇيڙي وٽان گذري ٿو. هي رستو ڪومسومولسڪ-نا-اموري (جيڪو خباروفسڪ جي اتر ۾ آهي) وٽ امور نديءَ کي پار ڪري ٿو ۽ آخرڪار سوويتسڪايا گاون (<small>Sovetskaya Gavan</small>) وٽ تاتار اسٽريٽ (<small>Tatar Strait</small>) تائين پهچي ٿو.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:روس ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] fa791wtqb9btperku2wcbyb34dtxst2 425691 425680 2026-10-27T14:20:47Z Memon2025 21315 /* History */ 425691 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن. '''رستي جو نقشو''' ☆ <small>'''ماسڪو کان فاصلو اسٽيشنون'''</small> * <small>0 ڪلوميٽر 0 ميل ماسڪو ياروسلاوسڪي ٽرمينل</small> * <small>284 ڪلوميٽر 176 ميل [[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاول]]-گلوني</small> * <small>957 ڪلوميٽر 595 ميل [[ڪيروف اوبلاسٽ|ڪيروف]]</small> * <small>1436 ڪلوميٽر 892 ميل پرم</small> * <small>1816 ڪلوميٽر 1128 ميل يڪاترينبرگ</small> * <small>2144 ڪلوميٽر 1332 ميل [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين]]</small> * <small>2712 ڪلوميٽر 1685 ميل [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]</small> * <small>3335 ڪلوميٽر 2072 ميل [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نوووسبرسڪ]]</small> * <small>4098 ڪلوميٽر 2546 ميل [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسڪ]]</small> * <small>4516 ڪلوميٽر 2806 ميل تاشيٽ</small> * <small>5185 ڪلوميٽر 3222 ميل [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارکوٽسڪ]]</small> * <small>5642 ڪلوميٽر 3506 ميل الان-اودي</small> * <small>6199 ڪلوميٽر 3852 ميل چيتا</small> * <small>>>> 6312 ڪلوميٽر 3922 ميل چيني مشرقي ريلوي ([[هاربن]]-منزولي ريلوي)</small> * <small>7273 ڪلوميٽر 4519 ميل امور-ياڪوٽسڪ مين لائن</small> * <small>7875 ڪلوميٽر 4893 ميل بلاگوشچنسڪ ڏانهن</small> * <small>8351 ڪلوميٽر 5189 ميل بيروبيدزان</small> * <small>8523 ڪلوميٽر 5296 ميل خاباروسڪ</small> * <small>9289 ڪلوميٽر 5772 ميل [[ولاڊي ووسٽوڪ]]</small> == رستو == [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|ٽرانس-سائبيرين لائين ڳاڙهي رنگ ۾؛ بائيڪال-آمور مين لائين سائي رنگ ۾؛ آمور-ياڪوتسڪ مين لائين نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي.]] هي ريلوي اڪثر ڪري روس جي ان مکيه بين-براعظمي لائين سان ڳنڍي ڏٺي ويندي آهي، جيڪا [[روس]] جي يورپي ۽ ايشيائي حصن ۾ ڪيترن ئي ننڍن توڙي وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ملائي ٿي. ماسڪو کان [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين <small>9,289</small> ڪلوميٽر (<small>5,772</small> ميل) ڊگهي هن رستي تي،<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> اٺ مختلف "ٽائيم زون" اچن ٿا، <ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref>جيڪو هڪ رڪارڊ آهي. هن سفر کي مڪمل ڪرڻ ۾ اٺ ڏينهن لڳن ٿا. اها دنيا جي ٽئين نمبر تي سڀ کان ڊگهي، مسلسل هلندڙ ريل سروس آهي؛ ان کان اڳ [[ماسڪو]]-[[پيانگ يانگ]] سروس (<small>10,267</small> ڪلوميٽر / <small>6,380</small> ميل)<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> ۽ اڳوڻي [[ڪيف]]-[[ولاڊي ووسٽوڪ]] سروس (<small>11,085</small> ڪلوميٽر / <small>6,888</small> ميل) اچن ٿيون. <ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اهي ٻئي سروسز پڻ پنهنجي رستي جي وڏي حصي تي "ٽرانس-سائبيرين" واري رستي سان گڏوگڏ هلن ٿيون. هن جو مکيه رستو ماسڪو جي ياروسلاوسڪي ووڪزال اسٽيشن کان شروع ٿئي ٿو. اهو رستو ياروسلاول [[چليابنسڪ اوبلاسٽ|چيليابنسڪ]]، [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]، [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نووو سيبيرسڪ]]، [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسک]]، [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارڪوتسڪ]]، الان-اودي، چيتا ۽ خاباروفسک مان ٿيندو، ڏکڻ سائبيريا جي رستي [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين پهچي ٿو. هڪ ٻيو اهم رستو ٽرانس-منچورين آهي، جيڪو چيتا جي اوڀر ۾ ٽارسڪايا تائين ٽرانس-سائبيرين سان گڏ هلي ٿو. ٽارسڪايا، ڪاريمسڪوئي (<small>Karymskoye</small>) کان <small>12</small> ڪلوميٽر (<small>7</small> ميل) اوڀر ۾ چيتا اوبلاسٽ ۾ واقع آهي، جيڪو [[ڍنڍ بيڪال|بائيڪال ڍنڍ]] کان تقريباً <small>1,000</small> ڪلوميٽر (<small>621</small> ميل) اوڀر ۾ آهي. ٽارسڪايا کان، ٽرانس-منچورين رستو ڏکڻ-اوڀر طرف رخ ڪري ٿو ۽ [[چين]] جي اتر-اوڀر وارن صوبن مان گذرندي، "هاربن-منژولي" ۽ ”هاربن-سوئي فين هي“ ريلوي لائينن ذريعي اڳتي وڌي ٿو (جتان [[بيجنگ]] ڏانهن رابطو ملي ٿو، جنهن کي ماسڪو-بيجنگ ٽرينون استعمال ڪن ٿيون). آخرڪار، هي رستو ولادي ووستوڪ جي بلڪل اتر ۾، "اوسوريئسک" (<small>Ussuriysk</small>) جي مقام تي مکيه رستي سان ٻيهر ملي وڃي ٿو. ٽيون مکيه رستو ٽرانس-منگولين ريلوي آهي، جيڪو بئڪال ڍنڍ جي اوڀر ڪناري تي واقع الان-ادي (<small>Ulan-Ude</small>) تائين ٽرانس-سائبيرين ريلوي سان گڏ هلي ٿو. الان-ادي کان، ٽرانس-منگولين رستو ڏکڻ طرف [[الان باتر]] ڏانهن وڃي ٿو ۽ اتان پوءِ ڏکڻ اوڀر طرف رخ ڪري بيجنگ تائين پهچي ٿو. پنجن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين وقفي وقفي سان هلندڙ ڪم کان پوءِ، <small>1991</small>ع ۾ هڪ چوٿون رستو مڪمل ٿيو، جيڪو وڌيڪ اتر طرف کان گذري ٿو. بئڪال-امور مين لائين (<small>BAM</small>) جي نالي سان سڃاتل هي نئون رستو، بائڪال ڍنڍ کان ڪيترائي سؤ ميل اولهه ۾ واقع ٽائيشيٽ (<small>Taishet</small>) جي مقام تي ٽرانس-سائبيرين لائين کان الڳ ٿئي ٿو ۽ ڍنڍ جي بلڪل اترئين ڇيڙي وٽان گذري ٿو. هي رستو ڪومسومولسڪ-نا-اموري (جيڪو خباروفسڪ جي اتر ۾ آهي) وٽ امور نديءَ کي پار ڪري ٿو ۽ آخرڪار سوويتسڪايا گاون (<small>Sovetskaya Gavan</small>) وٽ تاتار اسٽريٽ (<small>Tatar Strait</small>) تائين پهچي ٿو.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> ==History== ==Gallery== <gallery widths="230" heights="180"> File:Yaroslavsky rail terminal front side.jpg|Start of the Trans-Siberian railway in Moscow File:Нулевой километр.JPG|The "Zero Kilometer" kilometer marker at Yaroslavsky Station in Moscow indicates the length of the Trans-Siberian Railway—the distance from Moscow to Vladivostok. File:Prokudin-Gorskii-23.jpg|[[Bashkirs|Bashkir]] switchman near the town [[Ust-Katav|Ust' Katav]] on the [[Yuryuzan River]] between [[Ufa]] and [[Chelyabinsk]] in the [[Ural Mountains]] region, c. 1910 File:Simskaia train station.jpg|View from the rear platform of the Simskaia railway station of the Samara–Zlatoust Railway, c. 1910 File:Транссибирска железница.JPG|Almost every station on Trans-Siberian Railway has food sellers, often local vendors who sell local food such as fish (like [[Omul|Baikal omul]]), [[pirozhki]], and potatoes. Besides food stands, there are also small kiosks. File:Trans Sibir.JPG|Snow in late April at [[Nazyvayevsk]] station, Siberia File:SS Baikal.jpg|The icebreaking train ferry {{SS|Baikal}} in service on Lake Baikal File:Trans-Siberian tunnel.jpg|Train entering a Circum-Baikal tunnel west of [[Kultuk, Slyudyansky District, Irkutsk Oblast|Kultuk]] File:Vladstation.jpg|[[Vladivostok]] terminus of the Trans-Siberian Railway File:Vladivostok distencemonument.JPG|The marker for kilometer 9,288 (mile 5,771.3) at the end of the Trans-Siberian Railway at [[Vladivostok railway station]] File:Prokudin-Gorskii-25.jpg|Bridge over the [[Kama River]], near [[Perm, Russia|Perm]], built in 1912 </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:روس ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] ifnwvsubwoouffpikd93swol8p27lu6 425692 425691 2026-10-27T14:33:27Z Memon2025 21315 /* تاريخ */ 425692 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن. '''رستي جو نقشو''' ☆ <small>'''ماسڪو کان فاصلو اسٽيشنون'''</small> * <small>0 ڪلوميٽر 0 ميل ماسڪو ياروسلاوسڪي ٽرمينل</small> * <small>284 ڪلوميٽر 176 ميل [[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاول]]-گلوني</small> * <small>957 ڪلوميٽر 595 ميل [[ڪيروف اوبلاسٽ|ڪيروف]]</small> * <small>1436 ڪلوميٽر 892 ميل پرم</small> * <small>1816 ڪلوميٽر 1128 ميل يڪاترينبرگ</small> * <small>2144 ڪلوميٽر 1332 ميل [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين]]</small> * <small>2712 ڪلوميٽر 1685 ميل [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]</small> * <small>3335 ڪلوميٽر 2072 ميل [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نوووسبرسڪ]]</small> * <small>4098 ڪلوميٽر 2546 ميل [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسڪ]]</small> * <small>4516 ڪلوميٽر 2806 ميل تاشيٽ</small> * <small>5185 ڪلوميٽر 3222 ميل [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارکوٽسڪ]]</small> * <small>5642 ڪلوميٽر 3506 ميل الان-اودي</small> * <small>6199 ڪلوميٽر 3852 ميل چيتا</small> * <small>>>> 6312 ڪلوميٽر 3922 ميل چيني مشرقي ريلوي ([[هاربن]]-منزولي ريلوي)</small> * <small>7273 ڪلوميٽر 4519 ميل امور-ياڪوٽسڪ مين لائن</small> * <small>7875 ڪلوميٽر 4893 ميل بلاگوشچنسڪ ڏانهن</small> * <small>8351 ڪلوميٽر 5189 ميل بيروبيدزان</small> * <small>8523 ڪلوميٽر 5296 ميل خاباروسڪ</small> * <small>9289 ڪلوميٽر 5772 ميل [[ولاڊي ووسٽوڪ]]</small> == رستو == [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|ٽرانس-سائبيرين لائين ڳاڙهي رنگ ۾؛ بائيڪال-آمور مين لائين سائي رنگ ۾؛ آمور-ياڪوتسڪ مين لائين نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي.]] هي ريلوي اڪثر ڪري روس جي ان مکيه بين-براعظمي لائين سان ڳنڍي ڏٺي ويندي آهي، جيڪا [[روس]] جي يورپي ۽ ايشيائي حصن ۾ ڪيترن ئي ننڍن توڙي وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ملائي ٿي. ماسڪو کان [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين <small>9,289</small> ڪلوميٽر (<small>5,772</small> ميل) ڊگهي هن رستي تي،<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> اٺ مختلف "ٽائيم زون" اچن ٿا، <ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref>جيڪو هڪ رڪارڊ آهي. هن سفر کي مڪمل ڪرڻ ۾ اٺ ڏينهن لڳن ٿا. اها دنيا جي ٽئين نمبر تي سڀ کان ڊگهي، مسلسل هلندڙ ريل سروس آهي؛ ان کان اڳ [[ماسڪو]]-[[پيانگ يانگ]] سروس (<small>10,267</small> ڪلوميٽر / <small>6,380</small> ميل)<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> ۽ اڳوڻي [[ڪيف]]-[[ولاڊي ووسٽوڪ]] سروس (<small>11,085</small> ڪلوميٽر / <small>6,888</small> ميل) اچن ٿيون. <ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اهي ٻئي سروسز پڻ پنهنجي رستي جي وڏي حصي تي "ٽرانس-سائبيرين" واري رستي سان گڏوگڏ هلن ٿيون. هن جو مکيه رستو ماسڪو جي ياروسلاوسڪي ووڪزال اسٽيشن کان شروع ٿئي ٿو. اهو رستو ياروسلاول [[چليابنسڪ اوبلاسٽ|چيليابنسڪ]]، [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]، [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نووو سيبيرسڪ]]، [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسک]]، [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارڪوتسڪ]]، الان-اودي، چيتا ۽ خاباروفسک مان ٿيندو، ڏکڻ سائبيريا جي رستي [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين پهچي ٿو. هڪ ٻيو اهم رستو ٽرانس-منچورين آهي، جيڪو چيتا جي اوڀر ۾ ٽارسڪايا تائين ٽرانس-سائبيرين سان گڏ هلي ٿو. ٽارسڪايا، ڪاريمسڪوئي (<small>Karymskoye</small>) کان <small>12</small> ڪلوميٽر (<small>7</small> ميل) اوڀر ۾ چيتا اوبلاسٽ ۾ واقع آهي، جيڪو [[ڍنڍ بيڪال|بائيڪال ڍنڍ]] کان تقريباً <small>1,000</small> ڪلوميٽر (<small>621</small> ميل) اوڀر ۾ آهي. ٽارسڪايا کان، ٽرانس-منچورين رستو ڏکڻ-اوڀر طرف رخ ڪري ٿو ۽ [[چين]] جي اتر-اوڀر وارن صوبن مان گذرندي، "هاربن-منژولي" ۽ ”هاربن-سوئي فين هي“ ريلوي لائينن ذريعي اڳتي وڌي ٿو (جتان [[بيجنگ]] ڏانهن رابطو ملي ٿو، جنهن کي ماسڪو-بيجنگ ٽرينون استعمال ڪن ٿيون). آخرڪار، هي رستو ولادي ووستوڪ جي بلڪل اتر ۾، "اوسوريئسک" (<small>Ussuriysk</small>) جي مقام تي مکيه رستي سان ٻيهر ملي وڃي ٿو. ٽيون مکيه رستو ٽرانس-منگولين ريلوي آهي، جيڪو بئڪال ڍنڍ جي اوڀر ڪناري تي واقع الان-ادي (<small>Ulan-Ude</small>) تائين ٽرانس-سائبيرين ريلوي سان گڏ هلي ٿو. الان-ادي کان، ٽرانس-منگولين رستو ڏکڻ طرف [[الان باتر]] ڏانهن وڃي ٿو ۽ اتان پوءِ ڏکڻ اوڀر طرف رخ ڪري بيجنگ تائين پهچي ٿو. پنجن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين وقفي وقفي سان هلندڙ ڪم کان پوءِ، <small>1991</small>ع ۾ هڪ چوٿون رستو مڪمل ٿيو، جيڪو وڌيڪ اتر طرف کان گذري ٿو. بئڪال-امور مين لائين (<small>BAM</small>) جي نالي سان سڃاتل هي نئون رستو، بائڪال ڍنڍ کان ڪيترائي سؤ ميل اولهه ۾ واقع ٽائيشيٽ (<small>Taishet</small>) جي مقام تي ٽرانس-سائبيرين لائين کان الڳ ٿئي ٿو ۽ ڍنڍ جي بلڪل اترئين ڇيڙي وٽان گذري ٿو. هي رستو ڪومسومولسڪ-نا-اموري (جيڪو خباروفسڪ جي اتر ۾ آهي) وٽ امور نديءَ کي پار ڪري ٿو ۽ آخرڪار سوويتسڪايا گاون (<small>Sovetskaya Gavan</small>) وٽ تاتار اسٽريٽ (<small>Tatar Strait</small>) تائين پهچي ٿو.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> ==History== ==تاريخ== ==گيلري== * ماسڪو ۾ ٽرانس سائبيرين ريلوي جي شروعات. * ماسڪو جي ياروسلاوسڪي اسٽيشن تي موجود ”زيرو ڪلوميٽر“ (Zero Kilometer) نشان، ٽرانس سائبيرين ريلوي جي ڪل ڊيگهه—يعني ماسڪو کان ولاڊيووسٽوڪ تائين جي فاصلي—کي ظاهر ڪري ٿو. * 1910ع ۾، يورال جبلن واري علائقي ۾، يوفا (Ufa) ۽ چيليابنسڪ (Chelyabinsk) جي وچ ۾، يوريوزان (Yuryuzan) نديءَ جي ڪناري تي واقع اُست ڪاتاو (Ust' Katav) شهر جي ويجهو هڪ باشڪير (Bashkir) نسل جو ريلوي سوئچ مين (پٽڙيون تبديل ڪندڙ). * 1910ع ۾، سامارا-زلاٽوسٽ (Samara–Zlatoust) ريلوي جي سمسڪايا (Simskaia) اسٽيشن جي پوئين پليٽ فارم تان ورتل منظر. * ٽرانس سائبيرين ريلوي جي تقريبن هر اسٽيشن تي کاڌي پيتي جو سامان وڪرو ڪندڙ موجود هوندا آهن. اهي اڪثر مقامي ماڻهو هوندا آهن جيڪي مقامي کاڌا وڪرو ڪندا آهن، جهڙوڪ مڇي (مثال طور بائڪال اومول)، پيروزڪي (pirozhki - هڪ قسم جي پيسٽري) ۽ آلو. کاڌي جي اسٽالن کان علاوه، اتي ننڍا ڪيوسڪ (kiosks) يا دڪان پڻ هوندا آهن. * سائبيريا جي نازيوايفسڪ (Nazyvayevsk) اسٽيشن تي اپريل جي آخر ۾ پيل برف. * بائڪال ڍنڍ (Lake Baikal) تي هلندڙ برف ٽوڙيندڙ (icebreaking) ٽرين فيري، ”ايس ايس بائڪال“ (S.S. Baikal). * ارڪوتسڪ اوبلاسٽ (Irkutsk Oblast) جي سليوڊيانسڪي ضلعي ۾، ڪلٽوڪ (Kultuk) جي اولهه طرف، هڪ ٽرين ”سرڪم-بائڪال“ (Circum-Baikal) ريلوي سرنگ ۾ داخل ٿيندي. * ٽرانس سائبيرين ريلوي جو ولاڊيووسٽوڪ (Vladivostok) وارو آخري اسٽيشن (ٽرمينس). ولاڊيووسٽوڪ ريلوي اسٽيشن تي، ٽرانس سائبيرين ريلوي جي پڄاڻيءَ واري هنڌ تي 9,288هين ڪلوميٽر (5,771.3 ميل) جو نشان. * پرم (Perm) شهر جي ويجهو، ڪاما نديءَ (Kama River) تي ٺهيل پل، جيڪا 1912ع ۾ تعمير ڪئي وئي هئي. <gallery widths="230" heights="180"> File:Yaroslavsky rail terminal front side.jpg|Start of the Trans-Siberian railway in Moscow File:Нулевой километр.JPG|The "Zero Kilometer" kilometer marker at Yaroslavsky Station in Moscow indicates the length of the Trans-Siberian Railway—the distance from Moscow to Vladivostok. File:Prokudin-Gorskii-23.jpg|[[Bashkirs|Bashkir]] switchman near the town [[Ust-Katav|Ust' Katav]] on the [[Yuryuzan River]] between [[Ufa]] and [[Chelyabinsk]] in the [[Ural Mountains]] region, c. 1910 File:Simskaia train station.jpg|View from the rear platform of the Simskaia railway station of the Samara–Zlatoust Railway, c. 1910 File:Транссибирска железница.JPG|Almost every station on Trans-Siberian Railway has food sellers, often local vendors who sell local food such as fish (like [[Omul|Baikal omul]]), [[pirozhki]], and potatoes. Besides food stands, there are also small kiosks. File:Trans Sibir.JPG|Snow in late April at [[Nazyvayevsk]] station, Siberia File:SS Baikal.jpg|The icebreaking train ferry {{SS|Baikal}} in service on Lake Baikal File:Trans-Siberian tunnel.jpg|Train entering a Circum-Baikal tunnel west of [[Kultuk, Slyudyansky District, Irkutsk Oblast|Kultuk]] File:Vladstation.jpg|[[Vladivostok]] terminus of the Trans-Siberian Railway File:Vladivostok distencemonument.JPG|The marker for kilometer 9,288 (mile 5,771.3) at the end of the Trans-Siberian Railway at [[Vladivostok railway station]] File:Prokudin-Gorskii-25.jpg|Bridge over the [[Kama River]], near [[Perm, Russia|Perm]], built in 1912 </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:روس ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] kize8nfyhdsuujonolgv0s56nsfy9op 425693 425692 2026-10-27T14:33:46Z Memon2025 21315 425693 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن. '''رستي جو نقشو''' ☆ <small>'''ماسڪو کان فاصلو اسٽيشنون'''</small> * <small>0 ڪلوميٽر 0 ميل ماسڪو ياروسلاوسڪي ٽرمينل</small> * <small>284 ڪلوميٽر 176 ميل [[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاول]]-گلوني</small> * <small>957 ڪلوميٽر 595 ميل [[ڪيروف اوبلاسٽ|ڪيروف]]</small> * <small>1436 ڪلوميٽر 892 ميل پرم</small> * <small>1816 ڪلوميٽر 1128 ميل يڪاترينبرگ</small> * <small>2144 ڪلوميٽر 1332 ميل [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين]]</small> * <small>2712 ڪلوميٽر 1685 ميل [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]</small> * <small>3335 ڪلوميٽر 2072 ميل [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نوووسبرسڪ]]</small> * <small>4098 ڪلوميٽر 2546 ميل [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسڪ]]</small> * <small>4516 ڪلوميٽر 2806 ميل تاشيٽ</small> * <small>5185 ڪلوميٽر 3222 ميل [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارکوٽسڪ]]</small> * <small>5642 ڪلوميٽر 3506 ميل الان-اودي</small> * <small>6199 ڪلوميٽر 3852 ميل چيتا</small> * <small>>>> 6312 ڪلوميٽر 3922 ميل چيني مشرقي ريلوي ([[هاربن]]-منزولي ريلوي)</small> * <small>7273 ڪلوميٽر 4519 ميل امور-ياڪوٽسڪ مين لائن</small> * <small>7875 ڪلوميٽر 4893 ميل بلاگوشچنسڪ ڏانهن</small> * <small>8351 ڪلوميٽر 5189 ميل بيروبيدزان</small> * <small>8523 ڪلوميٽر 5296 ميل خاباروسڪ</small> * <small>9289 ڪلوميٽر 5772 ميل [[ولاڊي ووسٽوڪ]]</small> == رستو == [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|ٽرانس-سائبيرين لائين ڳاڙهي رنگ ۾؛ بائيڪال-آمور مين لائين سائي رنگ ۾؛ آمور-ياڪوتسڪ مين لائين نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي.]] هي ريلوي اڪثر ڪري روس جي ان مکيه بين-براعظمي لائين سان ڳنڍي ڏٺي ويندي آهي، جيڪا [[روس]] جي يورپي ۽ ايشيائي حصن ۾ ڪيترن ئي ننڍن توڙي وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ملائي ٿي. ماسڪو کان [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين <small>9,289</small> ڪلوميٽر (<small>5,772</small> ميل) ڊگهي هن رستي تي،<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> اٺ مختلف "ٽائيم زون" اچن ٿا، <ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref>جيڪو هڪ رڪارڊ آهي. هن سفر کي مڪمل ڪرڻ ۾ اٺ ڏينهن لڳن ٿا. اها دنيا جي ٽئين نمبر تي سڀ کان ڊگهي، مسلسل هلندڙ ريل سروس آهي؛ ان کان اڳ [[ماسڪو]]-[[پيانگ يانگ]] سروس (<small>10,267</small> ڪلوميٽر / <small>6,380</small> ميل)<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> ۽ اڳوڻي [[ڪيف]]-[[ولاڊي ووسٽوڪ]] سروس (<small>11,085</small> ڪلوميٽر / <small>6,888</small> ميل) اچن ٿيون. <ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اهي ٻئي سروسز پڻ پنهنجي رستي جي وڏي حصي تي "ٽرانس-سائبيرين" واري رستي سان گڏوگڏ هلن ٿيون. هن جو مکيه رستو ماسڪو جي ياروسلاوسڪي ووڪزال اسٽيشن کان شروع ٿئي ٿو. اهو رستو ياروسلاول [[چليابنسڪ اوبلاسٽ|چيليابنسڪ]]، [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]، [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نووو سيبيرسڪ]]، [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسک]]، [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارڪوتسڪ]]، الان-اودي، چيتا ۽ خاباروفسک مان ٿيندو، ڏکڻ سائبيريا جي رستي [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين پهچي ٿو. هڪ ٻيو اهم رستو ٽرانس-منچورين آهي، جيڪو چيتا جي اوڀر ۾ ٽارسڪايا تائين ٽرانس-سائبيرين سان گڏ هلي ٿو. ٽارسڪايا، ڪاريمسڪوئي (<small>Karymskoye</small>) کان <small>12</small> ڪلوميٽر (<small>7</small> ميل) اوڀر ۾ چيتا اوبلاسٽ ۾ واقع آهي، جيڪو [[ڍنڍ بيڪال|بائيڪال ڍنڍ]] کان تقريباً <small>1,000</small> ڪلوميٽر (<small>621</small> ميل) اوڀر ۾ آهي. ٽارسڪايا کان، ٽرانس-منچورين رستو ڏکڻ-اوڀر طرف رخ ڪري ٿو ۽ [[چين]] جي اتر-اوڀر وارن صوبن مان گذرندي، "هاربن-منژولي" ۽ ”هاربن-سوئي فين هي“ ريلوي لائينن ذريعي اڳتي وڌي ٿو (جتان [[بيجنگ]] ڏانهن رابطو ملي ٿو، جنهن کي ماسڪو-بيجنگ ٽرينون استعمال ڪن ٿيون). آخرڪار، هي رستو ولادي ووستوڪ جي بلڪل اتر ۾، "اوسوريئسک" (<small>Ussuriysk</small>) جي مقام تي مکيه رستي سان ٻيهر ملي وڃي ٿو. ٽيون مکيه رستو ٽرانس-منگولين ريلوي آهي، جيڪو بئڪال ڍنڍ جي اوڀر ڪناري تي واقع الان-ادي (<small>Ulan-Ude</small>) تائين ٽرانس-سائبيرين ريلوي سان گڏ هلي ٿو. الان-ادي کان، ٽرانس-منگولين رستو ڏکڻ طرف [[الان باتر]] ڏانهن وڃي ٿو ۽ اتان پوءِ ڏکڻ اوڀر طرف رخ ڪري بيجنگ تائين پهچي ٿو. پنجن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين وقفي وقفي سان هلندڙ ڪم کان پوءِ، <small>1991</small>ع ۾ هڪ چوٿون رستو مڪمل ٿيو، جيڪو وڌيڪ اتر طرف کان گذري ٿو. بئڪال-امور مين لائين (<small>BAM</small>) جي نالي سان سڃاتل هي نئون رستو، بائڪال ڍنڍ کان ڪيترائي سؤ ميل اولهه ۾ واقع ٽائيشيٽ (<small>Taishet</small>) جي مقام تي ٽرانس-سائبيرين لائين کان الڳ ٿئي ٿو ۽ ڍنڍ جي بلڪل اترئين ڇيڙي وٽان گذري ٿو. هي رستو ڪومسومولسڪ-نا-اموري (جيڪو خباروفسڪ جي اتر ۾ آهي) وٽ امور نديءَ کي پار ڪري ٿو ۽ آخرڪار سوويتسڪايا گاون (<small>Sovetskaya Gavan</small>) وٽ تاتار اسٽريٽ (<small>Tatar Strait</small>) تائين پهچي ٿو.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> ==تاريخ== ==گيلري== * ماسڪو ۾ ٽرانس سائبيرين ريلوي جي شروعات. * ماسڪو جي ياروسلاوسڪي اسٽيشن تي موجود ”زيرو ڪلوميٽر“ (Zero Kilometer) نشان، ٽرانس سائبيرين ريلوي جي ڪل ڊيگهه—يعني ماسڪو کان ولاڊيووسٽوڪ تائين جي فاصلي—کي ظاهر ڪري ٿو. * 1910ع ۾، يورال جبلن واري علائقي ۾، يوفا (Ufa) ۽ چيليابنسڪ (Chelyabinsk) جي وچ ۾، يوريوزان (Yuryuzan) نديءَ جي ڪناري تي واقع اُست ڪاتاو (Ust' Katav) شهر جي ويجهو هڪ باشڪير (Bashkir) نسل جو ريلوي سوئچ مين (پٽڙيون تبديل ڪندڙ). * 1910ع ۾، سامارا-زلاٽوسٽ (Samara–Zlatoust) ريلوي جي سمسڪايا (Simskaia) اسٽيشن جي پوئين پليٽ فارم تان ورتل منظر. * ٽرانس سائبيرين ريلوي جي تقريبن هر اسٽيشن تي کاڌي پيتي جو سامان وڪرو ڪندڙ موجود هوندا آهن. اهي اڪثر مقامي ماڻهو هوندا آهن جيڪي مقامي کاڌا وڪرو ڪندا آهن، جهڙوڪ مڇي (مثال طور بائڪال اومول)، پيروزڪي (pirozhki - هڪ قسم جي پيسٽري) ۽ آلو. کاڌي جي اسٽالن کان علاوه، اتي ننڍا ڪيوسڪ (kiosks) يا دڪان پڻ هوندا آهن. * سائبيريا جي نازيوايفسڪ (Nazyvayevsk) اسٽيشن تي اپريل جي آخر ۾ پيل برف. * بائڪال ڍنڍ (Lake Baikal) تي هلندڙ برف ٽوڙيندڙ (icebreaking) ٽرين فيري، ”ايس ايس بائڪال“ (S.S. Baikal). * ارڪوتسڪ اوبلاسٽ (Irkutsk Oblast) جي سليوڊيانسڪي ضلعي ۾، ڪلٽوڪ (Kultuk) جي اولهه طرف، هڪ ٽرين ”سرڪم-بائڪال“ (Circum-Baikal) ريلوي سرنگ ۾ داخل ٿيندي. * ٽرانس سائبيرين ريلوي جو ولاڊيووسٽوڪ (Vladivostok) وارو آخري اسٽيشن (ٽرمينس). ولاڊيووسٽوڪ ريلوي اسٽيشن تي، ٽرانس سائبيرين ريلوي جي پڄاڻيءَ واري هنڌ تي 9,288هين ڪلوميٽر (5,771.3 ميل) جو نشان. * پرم (Perm) شهر جي ويجهو، ڪاما نديءَ (Kama River) تي ٺهيل پل، جيڪا 1912ع ۾ تعمير ڪئي وئي هئي. <gallery widths="230" heights="180"> File:Yaroslavsky rail terminal front side.jpg|Start of the Trans-Siberian railway in Moscow File:Нулевой километр.JPG|The "Zero Kilometer" kilometer marker at Yaroslavsky Station in Moscow indicates the length of the Trans-Siberian Railway—the distance from Moscow to Vladivostok. File:Prokudin-Gorskii-23.jpg|[[Bashkirs|Bashkir]] switchman near the town [[Ust-Katav|Ust' Katav]] on the [[Yuryuzan River]] between [[Ufa]] and [[Chelyabinsk]] in the [[Ural Mountains]] region, c. 1910 File:Simskaia train station.jpg|View from the rear platform of the Simskaia railway station of the Samara–Zlatoust Railway, c. 1910 File:Транссибирска железница.JPG|Almost every station on Trans-Siberian Railway has food sellers, often local vendors who sell local food such as fish (like [[Omul|Baikal omul]]), [[pirozhki]], and potatoes. Besides food stands, there are also small kiosks. File:Trans Sibir.JPG|Snow in late April at [[Nazyvayevsk]] station, Siberia File:SS Baikal.jpg|The icebreaking train ferry {{SS|Baikal}} in service on Lake Baikal File:Trans-Siberian tunnel.jpg|Train entering a Circum-Baikal tunnel west of [[Kultuk, Slyudyansky District, Irkutsk Oblast|Kultuk]] File:Vladstation.jpg|[[Vladivostok]] terminus of the Trans-Siberian Railway File:Vladivostok distencemonument.JPG|The marker for kilometer 9,288 (mile 5,771.3) at the end of the Trans-Siberian Railway at [[Vladivostok railway station]] File:Prokudin-Gorskii-25.jpg|Bridge over the [[Kama River]], near [[Perm, Russia|Perm]], built in 1912 </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:روس ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] h5ykvi3w578ru6w74kz1knvief24bw9 425696 425693 2026-10-27T15:49:00Z Ibne maryam 17680 /* گيلري */ 425696 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن. '''رستي جو نقشو''' ☆ <small>'''ماسڪو کان فاصلو اسٽيشنون'''</small> * <small>0 ڪلوميٽر 0 ميل ماسڪو ياروسلاوسڪي ٽرمينل</small> * <small>284 ڪلوميٽر 176 ميل [[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاول]]-گلوني</small> * <small>957 ڪلوميٽر 595 ميل [[ڪيروف اوبلاسٽ|ڪيروف]]</small> * <small>1436 ڪلوميٽر 892 ميل پرم</small> * <small>1816 ڪلوميٽر 1128 ميل يڪاترينبرگ</small> * <small>2144 ڪلوميٽر 1332 ميل [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين]]</small> * <small>2712 ڪلوميٽر 1685 ميل [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]</small> * <small>3335 ڪلوميٽر 2072 ميل [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نوووسبرسڪ]]</small> * <small>4098 ڪلوميٽر 2546 ميل [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسڪ]]</small> * <small>4516 ڪلوميٽر 2806 ميل تاشيٽ</small> * <small>5185 ڪلوميٽر 3222 ميل [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارکوٽسڪ]]</small> * <small>5642 ڪلوميٽر 3506 ميل الان-اودي</small> * <small>6199 ڪلوميٽر 3852 ميل چيتا</small> * <small>>>> 6312 ڪلوميٽر 3922 ميل چيني مشرقي ريلوي ([[هاربن]]-منزولي ريلوي)</small> * <small>7273 ڪلوميٽر 4519 ميل امور-ياڪوٽسڪ مين لائن</small> * <small>7875 ڪلوميٽر 4893 ميل بلاگوشچنسڪ ڏانهن</small> * <small>8351 ڪلوميٽر 5189 ميل بيروبيدزان</small> * <small>8523 ڪلوميٽر 5296 ميل خاباروسڪ</small> * <small>9289 ڪلوميٽر 5772 ميل [[ولاڊي ووسٽوڪ]]</small> == رستو == [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|ٽرانس-سائبيرين لائين ڳاڙهي رنگ ۾؛ بائيڪال-آمور مين لائين سائي رنگ ۾؛ آمور-ياڪوتسڪ مين لائين نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي.]] هي ريلوي اڪثر ڪري روس جي ان مکيه بين-براعظمي لائين سان ڳنڍي ڏٺي ويندي آهي، جيڪا [[روس]] جي يورپي ۽ ايشيائي حصن ۾ ڪيترن ئي ننڍن توڙي وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ملائي ٿي. ماسڪو کان [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين <small>9,289</small> ڪلوميٽر (<small>5,772</small> ميل) ڊگهي هن رستي تي،<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> اٺ مختلف "ٽائيم زون" اچن ٿا، <ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref>جيڪو هڪ رڪارڊ آهي. هن سفر کي مڪمل ڪرڻ ۾ اٺ ڏينهن لڳن ٿا. اها دنيا جي ٽئين نمبر تي سڀ کان ڊگهي، مسلسل هلندڙ ريل سروس آهي؛ ان کان اڳ [[ماسڪو]]-[[پيانگ يانگ]] سروس (<small>10,267</small> ڪلوميٽر / <small>6,380</small> ميل)<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> ۽ اڳوڻي [[ڪيف]]-[[ولاڊي ووسٽوڪ]] سروس (<small>11,085</small> ڪلوميٽر / <small>6,888</small> ميل) اچن ٿيون. <ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اهي ٻئي سروسز پڻ پنهنجي رستي جي وڏي حصي تي "ٽرانس-سائبيرين" واري رستي سان گڏوگڏ هلن ٿيون. هن جو مکيه رستو ماسڪو جي ياروسلاوسڪي ووڪزال اسٽيشن کان شروع ٿئي ٿو. اهو رستو ياروسلاول [[چليابنسڪ اوبلاسٽ|چيليابنسڪ]]، [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]، [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نووو سيبيرسڪ]]، [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسک]]، [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارڪوتسڪ]]، الان-اودي، چيتا ۽ خاباروفسک مان ٿيندو، ڏکڻ سائبيريا جي رستي [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين پهچي ٿو. هڪ ٻيو اهم رستو ٽرانس-منچورين آهي، جيڪو چيتا جي اوڀر ۾ ٽارسڪايا تائين ٽرانس-سائبيرين سان گڏ هلي ٿو. ٽارسڪايا، ڪاريمسڪوئي (<small>Karymskoye</small>) کان <small>12</small> ڪلوميٽر (<small>7</small> ميل) اوڀر ۾ چيتا اوبلاسٽ ۾ واقع آهي، جيڪو [[ڍنڍ بيڪال|بائيڪال ڍنڍ]] کان تقريباً <small>1,000</small> ڪلوميٽر (<small>621</small> ميل) اوڀر ۾ آهي. ٽارسڪايا کان، ٽرانس-منچورين رستو ڏکڻ-اوڀر طرف رخ ڪري ٿو ۽ [[چين]] جي اتر-اوڀر وارن صوبن مان گذرندي، "هاربن-منژولي" ۽ ”هاربن-سوئي فين هي“ ريلوي لائينن ذريعي اڳتي وڌي ٿو (جتان [[بيجنگ]] ڏانهن رابطو ملي ٿو، جنهن کي ماسڪو-بيجنگ ٽرينون استعمال ڪن ٿيون). آخرڪار، هي رستو ولادي ووستوڪ جي بلڪل اتر ۾، "اوسوريئسک" (<small>Ussuriysk</small>) جي مقام تي مکيه رستي سان ٻيهر ملي وڃي ٿو. ٽيون مکيه رستو ٽرانس-منگولين ريلوي آهي، جيڪو بئڪال ڍنڍ جي اوڀر ڪناري تي واقع الان-ادي (<small>Ulan-Ude</small>) تائين ٽرانس-سائبيرين ريلوي سان گڏ هلي ٿو. الان-ادي کان، ٽرانس-منگولين رستو ڏکڻ طرف [[الان باتر]] ڏانهن وڃي ٿو ۽ اتان پوءِ ڏکڻ اوڀر طرف رخ ڪري بيجنگ تائين پهچي ٿو. پنجن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين وقفي وقفي سان هلندڙ ڪم کان پوءِ، <small>1991</small>ع ۾ هڪ چوٿون رستو مڪمل ٿيو، جيڪو وڌيڪ اتر طرف کان گذري ٿو. بئڪال-امور مين لائين (<small>BAM</small>) جي نالي سان سڃاتل هي نئون رستو، بائڪال ڍنڍ کان ڪيترائي سؤ ميل اولهه ۾ واقع ٽائيشيٽ (<small>Taishet</small>) جي مقام تي ٽرانس-سائبيرين لائين کان الڳ ٿئي ٿو ۽ ڍنڍ جي بلڪل اترئين ڇيڙي وٽان گذري ٿو. هي رستو ڪومسومولسڪ-نا-اموري (جيڪو خباروفسڪ جي اتر ۾ آهي) وٽ امور نديءَ کي پار ڪري ٿو ۽ آخرڪار سوويتسڪايا گاون (<small>Sovetskaya Gavan</small>) وٽ تاتار اسٽريٽ (<small>Tatar Strait</small>) تائين پهچي ٿو.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> ==تاريخ== ==گيلري== * ماسڪو ۾ ٽرانس سائبيرين ريلوي جي شروعات. * ماسڪو جي ياروسلاوسڪي اسٽيشن تي موجود ”زيرو ڪلوميٽر“ (Zero Kilometer) نشان، ٽرانس سائبيرين ريلوي جي ڪل ڊيگهه—يعني ماسڪو کان ولاڊيووسٽوڪ تائين جي فاصلي—کي ظاهر ڪري ٿو. * 1910ع ۾، يورال جبلن واري علائقي ۾، يوفا (Ufa) ۽ چيليابنسڪ (Chelyabinsk) جي وچ ۾، يوريوزان (Yuryuzan) نديءَ جي ڪناري تي واقع اُست ڪاتاو (Ust' Katav) شهر جي ويجهو هڪ باشڪير (Bashkir) نسل جو ريلوي سوئچ مين (پٽڙيون تبديل ڪندڙ). * 1910ع ۾، سامارا-زلاٽوسٽ (Samara–Zlatoust) ريلوي جي سمسڪايا (Simskaia) اسٽيشن جي پوئين پليٽ فارم تان ورتل منظر. <gallery widths="230" heights="180"> File:Yaroslavsky rail terminal front side.jpg|Start of the Trans-Siberian railway in Moscow File:Нулевой километр.JPG|The "Zero Kilometer" kilometer marker at Yaroslavsky Station in Moscow indicates the length of the Trans-Siberian Railway—the distance from Moscow to Vladivostok. File:Prokudin-Gorskii-23.jpg|[[Bashkirs|Bashkir]] switchman near the town [[Ust-Katav|Ust' Katav]] on the [[Yuryuzan River]] between [[Ufa]] and [[Chelyabinsk]] in the [[Ural Mountains]] region, c. 1910 File:Simskaia train station.jpg|View from the rear platform of the Simskaia railway station of the Samara–Zlatoust Railway, c. 1910 File:Транссибирска железница.JPG|ٽرانس سائبيرين ريلوي جي تقريبن هر اسٽيشن تي کاڌي پيتي جو سامان وڪرو ڪندڙ موجود هوندا آهن. اهي اڪثر مقامي ماڻهو هوندا آهن جيڪي مقامي کاڌا وڪرو ڪندا آهن، جهڙوڪ مڇي (مثال طور بائڪال اومول)، پيروزڪي (pirozhki - هڪ قسم جي پيسٽري) ۽ آلو. کاڌي جي اسٽالن کان علاوه، اتي ننڍا ڪيوسڪ (kiosks) يا دڪان پڻ هوندا آهن. * سائبيريا جي نازيوايفسڪ (Nazyvayevsk) اسٽيشن تي اپريل جي آخر ۾ پيل برف. File:Trans Sibir.JPG|Snow in late April at [[Nazyvayevsk]] station, Siberia File:SS Baikal.jpg|بائڪال ڍنڍ (Lake Baikal) تي هلندڙ برف ٽوڙيندڙ (icebreaking) ٽرين فيري، ”ايس ايس بائڪال“ (S.S. Baikal). File:Trans-Siberian tunnel.jpg|[[ارکوتسڪ اوبلاسٽ]] جي سليوڊيانسڪي ضلعي ۾، ڪلٽوڪ جي اولهه طرف، هڪ ٽرين ”سرڪم-بائڪال" ريلوي سرنگ ۾ داخل ٿيندي. File:Vladstation.jpg|ٽرانس سائبيرين ريلوي جو [[ولاڊي ووسٽوڪ]] وارو آخري اسٽيشن (ٽرمينس) File:Vladivostok distencemonument.JPG|ولاڊي ووسٽوڪ ريلوي اسٽيشن تي، ٽرانس سائبيرين ريلوي جي پڄاڻيءَ واري هنڌ تي <small>9,288</small>هين ڪلوميٽر (<small>5,771.3</small> ميل) جو نشان. File:Prokudin-Gorskii-25.jpg|پرم شهر جي ويجهو، ڪاما نديءَ تي ٺهيل پل، جيڪا 1912ع ۾ تعمير ڪيو ويو هو. </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:روس ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] 3b9mlw78idnlb3f53kb229dmimowldr 425697 425696 2026-10-27T17:11:43Z Ibne maryam 17680 /* گيلري */ 425697 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن. '''رستي جو نقشو''' ☆ <small>'''ماسڪو کان فاصلو اسٽيشنون'''</small> * <small>0 ڪلوميٽر 0 ميل ماسڪو ياروسلاوسڪي ٽرمينل</small> * <small>284 ڪلوميٽر 176 ميل [[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاول]]-گلوني</small> * <small>957 ڪلوميٽر 595 ميل [[ڪيروف اوبلاسٽ|ڪيروف]]</small> * <small>1436 ڪلوميٽر 892 ميل پرم</small> * <small>1816 ڪلوميٽر 1128 ميل يڪاترينبرگ</small> * <small>2144 ڪلوميٽر 1332 ميل [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين]]</small> * <small>2712 ڪلوميٽر 1685 ميل [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]</small> * <small>3335 ڪلوميٽر 2072 ميل [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نوووسبرسڪ]]</small> * <small>4098 ڪلوميٽر 2546 ميل [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسڪ]]</small> * <small>4516 ڪلوميٽر 2806 ميل تاشيٽ</small> * <small>5185 ڪلوميٽر 3222 ميل [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارکوٽسڪ]]</small> * <small>5642 ڪلوميٽر 3506 ميل الان-اودي</small> * <small>6199 ڪلوميٽر 3852 ميل چيتا</small> * <small>>>> 6312 ڪلوميٽر 3922 ميل چيني مشرقي ريلوي ([[هاربن]]-منزولي ريلوي)</small> * <small>7273 ڪلوميٽر 4519 ميل امور-ياڪوٽسڪ مين لائن</small> * <small>7875 ڪلوميٽر 4893 ميل بلاگوشچنسڪ ڏانهن</small> * <small>8351 ڪلوميٽر 5189 ميل بيروبيدزان</small> * <small>8523 ڪلوميٽر 5296 ميل خاباروسڪ</small> * <small>9289 ڪلوميٽر 5772 ميل [[ولاڊي ووسٽوڪ]]</small> == رستو == [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|ٽرانس-سائبيرين لائين ڳاڙهي رنگ ۾؛ بائيڪال-آمور مين لائين سائي رنگ ۾؛ آمور-ياڪوتسڪ مين لائين نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي.]] هي ريلوي اڪثر ڪري روس جي ان مکيه بين-براعظمي لائين سان ڳنڍي ڏٺي ويندي آهي، جيڪا [[روس]] جي يورپي ۽ ايشيائي حصن ۾ ڪيترن ئي ننڍن توڙي وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ملائي ٿي. ماسڪو کان [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين <small>9,289</small> ڪلوميٽر (<small>5,772</small> ميل) ڊگهي هن رستي تي،<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> اٺ مختلف "ٽائيم زون" اچن ٿا، <ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref>جيڪو هڪ رڪارڊ آهي. هن سفر کي مڪمل ڪرڻ ۾ اٺ ڏينهن لڳن ٿا. اها دنيا جي ٽئين نمبر تي سڀ کان ڊگهي، مسلسل هلندڙ ريل سروس آهي؛ ان کان اڳ [[ماسڪو]]-[[پيانگ يانگ]] سروس (<small>10,267</small> ڪلوميٽر / <small>6,380</small> ميل)<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> ۽ اڳوڻي [[ڪيف]]-[[ولاڊي ووسٽوڪ]] سروس (<small>11,085</small> ڪلوميٽر / <small>6,888</small> ميل) اچن ٿيون. <ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اهي ٻئي سروسز پڻ پنهنجي رستي جي وڏي حصي تي "ٽرانس-سائبيرين" واري رستي سان گڏوگڏ هلن ٿيون. هن جو مکيه رستو ماسڪو جي ياروسلاوسڪي ووڪزال اسٽيشن کان شروع ٿئي ٿو. اهو رستو ياروسلاول [[چليابنسڪ اوبلاسٽ|چيليابنسڪ]]، [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]، [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نووو سيبيرسڪ]]، [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسک]]، [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارڪوتسڪ]]، الان-اودي، چيتا ۽ خاباروفسک مان ٿيندو، ڏکڻ سائبيريا جي رستي [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين پهچي ٿو. هڪ ٻيو اهم رستو ٽرانس-منچورين آهي، جيڪو چيتا جي اوڀر ۾ ٽارسڪايا تائين ٽرانس-سائبيرين سان گڏ هلي ٿو. ٽارسڪايا، ڪاريمسڪوئي (<small>Karymskoye</small>) کان <small>12</small> ڪلوميٽر (<small>7</small> ميل) اوڀر ۾ چيتا اوبلاسٽ ۾ واقع آهي، جيڪو [[ڍنڍ بيڪال|بائيڪال ڍنڍ]] کان تقريباً <small>1,000</small> ڪلوميٽر (<small>621</small> ميل) اوڀر ۾ آهي. ٽارسڪايا کان، ٽرانس-منچورين رستو ڏکڻ-اوڀر طرف رخ ڪري ٿو ۽ [[چين]] جي اتر-اوڀر وارن صوبن مان گذرندي، "هاربن-منژولي" ۽ ”هاربن-سوئي فين هي“ ريلوي لائينن ذريعي اڳتي وڌي ٿو (جتان [[بيجنگ]] ڏانهن رابطو ملي ٿو، جنهن کي ماسڪو-بيجنگ ٽرينون استعمال ڪن ٿيون). آخرڪار، هي رستو ولادي ووستوڪ جي بلڪل اتر ۾، "اوسوريئسک" (<small>Ussuriysk</small>) جي مقام تي مکيه رستي سان ٻيهر ملي وڃي ٿو. ٽيون مکيه رستو ٽرانس-منگولين ريلوي آهي، جيڪو بئڪال ڍنڍ جي اوڀر ڪناري تي واقع الان-ادي (<small>Ulan-Ude</small>) تائين ٽرانس-سائبيرين ريلوي سان گڏ هلي ٿو. الان-ادي کان، ٽرانس-منگولين رستو ڏکڻ طرف [[الان باتر]] ڏانهن وڃي ٿو ۽ اتان پوءِ ڏکڻ اوڀر طرف رخ ڪري بيجنگ تائين پهچي ٿو. پنجن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين وقفي وقفي سان هلندڙ ڪم کان پوءِ، <small>1991</small>ع ۾ هڪ چوٿون رستو مڪمل ٿيو، جيڪو وڌيڪ اتر طرف کان گذري ٿو. بئڪال-امور مين لائين (<small>BAM</small>) جي نالي سان سڃاتل هي نئون رستو، بائڪال ڍنڍ کان ڪيترائي سؤ ميل اولهه ۾ واقع ٽائيشيٽ (<small>Taishet</small>) جي مقام تي ٽرانس-سائبيرين لائين کان الڳ ٿئي ٿو ۽ ڍنڍ جي بلڪل اترئين ڇيڙي وٽان گذري ٿو. هي رستو ڪومسومولسڪ-نا-اموري (جيڪو خباروفسڪ جي اتر ۾ آهي) وٽ امور نديءَ کي پار ڪري ٿو ۽ آخرڪار سوويتسڪايا گاون (<small>Sovetskaya Gavan</small>) وٽ تاتار اسٽريٽ (<small>Tatar Strait</small>) تائين پهچي ٿو.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> ==تاريخ== ==گيلري== <gallery widths="230" heights="180"> File:Yaroslavsky rail terminal front side.jpg|Start of the Trans-Siberian railway in Moscow File:Нулевой километр.JPG|The "Zero Kilometer" kilometer marker at Yaroslavsky Station in Moscow indicates the length of the Trans-Siberian Railway—the distance from Moscow to Vladivostok. File:Prokudin-Gorskii-23.jpg|[[Bashkirs|Bashkir]] switchman near the town [[Ust-Katav|Ust' Katav]] on the [[Yuryuzan River]] between [[Ufa]] and [[Chelyabinsk]] in the [[Ural Mountains]] region, c. 1910 File:Simskaia train station.jpg|View from the rear platform of the Simskaia railway station of the Samara–Zlatoust Railway, c. 1910 File:Транссибирска железница.JPG|ٽرانس سائبيرين ريلوي جي تقريبن هر اسٽيشن تي کاڌي پيتي جو سامان وڪرو ڪندڙ موجود هوندا آهن. اهي اڪثر مقامي ماڻهو هوندا آهن جيڪي مقامي کاڌا وڪرو ڪندا آهن، جهڙوڪ مڇي (مثال طور بائڪال اومول)، پيروزڪي (pirozhki - هڪ قسم جي پيسٽري) ۽ آلو. کاڌي جي اسٽالن کان علاوه، اتي ننڍا ڪيوسڪ (kiosks) يا دڪان پڻ هوندا آهن. * سائبيريا جي نازيوايفسڪ (Nazyvayevsk) اسٽيشن تي اپريل جي آخر ۾ پيل برف. File:Trans Sibir.JPG|Snow in late April at [[Nazyvayevsk]] station, Siberia File:SS Baikal.jpg|بائڪال ڍنڍ (Lake Baikal) تي هلندڙ برف ٽوڙيندڙ (icebreaking) ٽرين فيري، ”ايس ايس بائڪال“ (S.S. Baikal). File:Trans-Siberian tunnel.jpg|[[ارکوتسڪ اوبلاسٽ]] جي سليوڊيانسڪي ضلعي ۾، ڪلٽوڪ جي اولهه طرف، هڪ ٽرين ”سرڪم-بائڪال" ريلوي سرنگ ۾ داخل ٿيندي. File:Vladstation.jpg|ٽرانس سائبيرين ريلوي جو [[ولاڊي ووسٽوڪ]] وارو آخري اسٽيشن (ٽرمينس) File:Vladivostok distencemonument.JPG|ولاڊي ووسٽوڪ ريلوي اسٽيشن تي، ٽرانس سائبيرين ريلوي جي پڄاڻيءَ واري هنڌ تي <small>9,288</small>هين ڪلوميٽر (<small>5,771.3</small> ميل) جو نشان. File:Prokudin-Gorskii-25.jpg|پرم شهر جي ويجهو، ڪاما نديءَ تي ٺهيل پل، جيڪا 1912ع ۾ تعمير ڪيو ويو هو. </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:روس ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] iydgtkn98pjs4hk6lzoesbq4hsxmvcv 425698 425697 2026-10-27T17:13:32Z Ibne maryam 17680 425698 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن. '''رستي جو نقشو''' ☆ <small>'''ماسڪو کان فاصلو اسٽيشنون'''</small> * <small>0 ڪلوميٽر 0 ميل ماسڪو ياروسلاوسڪي ٽرمينل</small> * <small>284 ڪلوميٽر 176 ميل [[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاول]]-گلوني</small> * <small>957 ڪلوميٽر 595 ميل [[ڪيروف اوبلاسٽ|ڪيروف]]</small> * <small>1436 ڪلوميٽر 892 ميل پرم</small> * <small>1816 ڪلوميٽر 1128 ميل يڪاترينبرگ</small> * <small>2144 ڪلوميٽر 1332 ميل [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين]]</small> * <small>2712 ڪلوميٽر 1685 ميل [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]</small> * <small>3335 ڪلوميٽر 2072 ميل [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نوووسبرسڪ]]</small> * <small>4098 ڪلوميٽر 2546 ميل [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسڪ]]</small> * <small>4516 ڪلوميٽر 2806 ميل تاشيٽ</small> * <small>5185 ڪلوميٽر 3222 ميل [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارکوٽسڪ]]</small> * <small>5642 ڪلوميٽر 3506 ميل الان-اودي</small> * <small>6199 ڪلوميٽر 3852 ميل چيتا</small> * <small>>>> 6312 ڪلوميٽر 3922 ميل چيني مشرقي ريلوي ([[هاربن]]-منزولي ريلوي)</small> * <small>7273 ڪلوميٽر 4519 ميل امور-ياڪوٽسڪ مين لائن</small> * <small>7875 ڪلوميٽر 4893 ميل بلاگوشچنسڪ ڏانهن</small> * <small>8351 ڪلوميٽر 5189 ميل بيروبيدزان</small> * <small>8523 ڪلوميٽر 5296 ميل خاباروسڪ</small> * <small>9289 ڪلوميٽر 5772 ميل [[ولاڊي ووسٽوڪ]]</small> == رستو == [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|ٽرانس-سائبيرين لائين ڳاڙهي رنگ ۾؛ بائيڪال-آمور مين لائين سائي رنگ ۾؛ آمور-ياڪوتسڪ مين لائين نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي.]] هي ريلوي اڪثر ڪري روس جي ان مکيه بين-براعظمي لائين سان ڳنڍي ڏٺي ويندي آهي، جيڪا [[روس]] جي يورپي ۽ ايشيائي حصن ۾ ڪيترن ئي ننڍن توڙي وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ملائي ٿي. ماسڪو کان [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين <small>9,289</small> ڪلوميٽر (<small>5,772</small> ميل) ڊگهي هن رستي تي،<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> اٺ مختلف "ٽائيم زون" اچن ٿا، <ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref>جيڪو هڪ رڪارڊ آهي. هن سفر کي مڪمل ڪرڻ ۾ اٺ ڏينهن لڳن ٿا. اها دنيا جي ٽئين نمبر تي سڀ کان ڊگهي، مسلسل هلندڙ ريل سروس آهي؛ ان کان اڳ [[ماسڪو]]-[[پيانگ يانگ]] سروس (<small>10,267</small> ڪلوميٽر / <small>6,380</small> ميل)<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> ۽ اڳوڻي [[ڪيف]]-[[ولاڊي ووسٽوڪ]] سروس (<small>11,085</small> ڪلوميٽر / <small>6,888</small> ميل) اچن ٿيون. <ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اهي ٻئي سروسز پڻ پنهنجي رستي جي وڏي حصي تي "ٽرانس-سائبيرين" واري رستي سان گڏوگڏ هلن ٿيون. هن جو مکيه رستو ماسڪو جي ياروسلاوسڪي ووڪزال اسٽيشن کان شروع ٿئي ٿو. اهو رستو ياروسلاول [[چليابنسڪ اوبلاسٽ|چيليابنسڪ]]، [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]، [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نووو سيبيرسڪ]]، [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسک]]، [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارڪوتسڪ]]، الان-اودي، چيتا ۽ خاباروفسک مان ٿيندو، ڏکڻ سائبيريا جي رستي [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين پهچي ٿو. هڪ ٻيو اهم رستو ٽرانس-منچورين آهي، جيڪو چيتا جي اوڀر ۾ ٽارسڪايا تائين ٽرانس-سائبيرين سان گڏ هلي ٿو. ٽارسڪايا، ڪاريمسڪوئي (<small>Karymskoye</small>) کان <small>12</small> ڪلوميٽر (<small>7</small> ميل) اوڀر ۾ چيتا اوبلاسٽ ۾ واقع آهي، جيڪو [[ڍنڍ بيڪال|بائيڪال ڍنڍ]] کان تقريباً <small>1,000</small> ڪلوميٽر (<small>621</small> ميل) اوڀر ۾ آهي. ٽارسڪايا کان، ٽرانس-منچورين رستو ڏکڻ-اوڀر طرف رخ ڪري ٿو ۽ [[چين]] جي اتر-اوڀر وارن صوبن مان گذرندي، "هاربن-منژولي" ۽ ”هاربن-سوئي فين هي“ ريلوي لائينن ذريعي اڳتي وڌي ٿو (جتان [[بيجنگ]] ڏانهن رابطو ملي ٿو، جنهن کي ماسڪو-بيجنگ ٽرينون استعمال ڪن ٿيون). آخرڪار، هي رستو ولادي ووستوڪ جي بلڪل اتر ۾، "اوسوريئسک" (<small>Ussuriysk</small>) جي مقام تي مکيه رستي سان ٻيهر ملي وڃي ٿو. ٽيون مکيه رستو ٽرانس-منگولين ريلوي آهي، جيڪو بئڪال ڍنڍ جي اوڀر ڪناري تي واقع الان-ادي (<small>Ulan-Ude</small>) تائين ٽرانس-سائبيرين ريلوي سان گڏ هلي ٿو. الان-ادي کان، ٽرانس-منگولين رستو ڏکڻ طرف [[الان باتر]] ڏانهن وڃي ٿو ۽ اتان پوءِ ڏکڻ اوڀر طرف رخ ڪري بيجنگ تائين پهچي ٿو. پنجن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين وقفي وقفي سان هلندڙ ڪم کان پوءِ، <small>1991</small>ع ۾ هڪ چوٿون رستو مڪمل ٿيو، جيڪو وڌيڪ اتر طرف کان گذري ٿو. بئڪال-امور مين لائين (<small>BAM</small>) جي نالي سان سڃاتل هي نئون رستو، بائڪال ڍنڍ کان ڪيترائي سؤ ميل اولهه ۾ واقع ٽائيشيٽ (<small>Taishet</small>) جي مقام تي ٽرانس-سائبيرين لائين کان الڳ ٿئي ٿو ۽ ڍنڍ جي بلڪل اترئين ڇيڙي وٽان گذري ٿو. هي رستو ڪومسومولسڪ-نا-اموري (جيڪو خباروفسڪ جي اتر ۾ آهي) وٽ امور نديءَ کي پار ڪري ٿو ۽ آخرڪار سوويتسڪايا گاون (<small>Sovetskaya Gavan</small>) وٽ تاتار اسٽريٽ (<small>Tatar Strait</small>) تائين پهچي ٿو.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> ==تاريخ== ===Demand and design=== In the late 19th century, the development of Siberia was hampered by poor transport links within the region and with the rest of the country. Aside from the [[Siberian Route|Great Siberian Route]], roads suitable for wheeled transport were rare. For about five months of the year, rivers were the main means of transport. During winter, cargo and passengers traveled by horse-drawn sledges over the [[winter road]]s, many of which were the same rivers but frozen.<ref>P. E. Garbutt, "The Trans-Siberian Railway." ''Journal of Transport History'' 4 (1954): 238–249.</ref> The first steamboat on the [[Ob River|River Ob]], Nikita Myasnikov's ''Osnova'', was launched in 1844. However, early innovation had proven to be difficult, and it was not until 1857 that steamboat shipping had begun major development on the Ob system. Steamboats began operation on the [[Yenisei]] in 1863, and on the [[Lena River|Lena]] and [[Amur River|Amur]] in the 1870s. While the comparative flatness of [[West Siberian Plain|Western Siberia]] was served by good river systems, the major river systems [[Ob River|Ob]]–[[Irtysh]]–[[Tobol]]–[[Chulym River (Ob River)|Chulym]] of [[East Siberian economic region|Eastern Siberia]] had difficulties. The Yenisei, the upper course of the [[Angara River]] below [[Bratsk]] which was not easily navigable because of the rapids, and the Lena, were mostly navigable only in the north–south direction, making west–east transportation difficult. An attempt to partially remedy the situation by building the [[Ob–Yenisei Canal]] had not yielded great success. These issues in the region created the need for a railway to be constructed.<ref name="britannica" /> The first railway projects in Siberia emerged after the completion of the [[Saint Petersburg–Moscow Railway]] in 1851.<ref name="problemregions">{{Cite book |title=Problem Regions of Resource Type: Economical Integration of European North-East, Ural and Siberia |publisher=IEIE |year=2002 |isbn=5-89665-060-4 |editor-last=Alexeev |editor-first=V.V. |editor-last2=Bandman |editor-first2=M.K. |editor-last3=Kuleshov–Novosibirsk |editor-first3=V. V.}}</ref> One of the first was the [[Irkutsk]]–[[Chita, Zabaykalsky Krai|Chita]] project, proposed by the American entrepreneur [[Perry Collins]] and supported by Transport Minister [[Constantine Possiet]] with a view toward connecting Moscow to the [[Amur River]], and consequently the Pacific Ocean. Siberia's governor, [[Nikolay Muravyov-Amursky]], was anxious to advance [[Russian imperialism#Russian colonial expansion|Russian colonization]] of the now [[Russian Far East]], but his plans were unfeasible due to colonists importing grain and food from China and Korea.<ref>{{Cite book |last=March |first=G. Patrick |title=Eastern Destiny: Russia in Asia and the North Pacific |publisher=Praeger/Greenwood |year=1996 |isbn=0-275-95648-2 |pages=152–53}}</ref> It was on Muravyov's initiative that surveys for a railway in the [[Khabarovsk]] region were conducted. Before 1880, the central government had virtually ignored these projects, due to weaknesses in Siberian enterprises, an inefficient bureaucracy, and financial risk. By 1880, there was a large number of rejected and upcoming applications for permission to construct railways in order to connect Siberia with the Pacific, but not Eastern Russia. This worried the government and made connecting Siberia with Central Russia a pressing concern. The design process lasted 10 years. Along with the actual route constructed, alternative projects were proposed: * Southern route: via [[Kazakhstan]], [[Barnaul]], [[Abakan]] and Mongolia. * Northern route: via [[Tyumen]], [[Tobolsk]], [[Tomsk]], [[Yeniseysk]] and the modern [[Baikal Amur Mainline]] or even through [[Yakutsk]]. The line was divided into seven sections, most or all of which was simultaneously worked on by 62,000 workers. With financial support provided by leading European financier, [[Baron Henri Hottinguer]] of the Parisian bankers [[Hottinger & Cie]], the total cost estimated at £35 million was raised with the first section (Chelyabinsk to the River Ob) and finished at a cost £900,000 lower than anticipated.<ref>"The Great Siberian Iron Road", ''The Daily News'' (London), 30 December 1896, p. 7.</ref> Railwaymen argued against suggestions to save funds, such as installing ferryboats instead of bridges over the rivers until traffic increased. Unlike the rejected private projects that intended to connect the existing cities that required transport, the Trans-Siberian did not have such a priority. Thus, to save money and avoid clashes with land owners, it was decided to lay the railway outside the existing cities. However, due to the swampy banks of the Ob River near [[Tomsk]] (the largest settlement at the time), the idea to construct a bridge was rejected. The railway was laid {{convert|70|km|0|abbr=on}} to the south (instead crossing the Ob at Novonikolaevsk, later renamed [[Novosibirsk]]); a dead-end branch line connected with Tomsk, depriving the city of the prospective transit railway traffic and trade.<ref name="britannica" /> ===Construction=== [[File:Clearing on the right-of-way of the Eastern Siberian Railway, A LCCN2004708023 (cropped).jpg|thumb|right|Clearing on the right-of-way of the Eastern Siberian Railway, 1895]] [[File:Construction work on the Eastern Siberian Railway near Khabarovsk LCCN2004708079.jpg|thumb|right|Construction work being performed by convicts on the Eastern Siberian Railway near [[Khabarovsk]], 1895]] On 9 March 1891, the Russian government issued an [[imperial rescript]] in which it announced its intention to construct a railway across Siberia.<ref>{{Cite book |last1=Davis |first1=Clarence B. |url=https://www.questia.com/read/71900198/railway-imperialism |title=Railway Imperialism |last2=Wilburn |first2=Kenneth E. Jr |last3=Robinson |first3=Ronald E. |publisher=Greenwood Press |year=1991 |isbn=978-0-313-25966-1 |location=Westport, Connecticut |page=140 |chapter=Russia, the Soviet Union, and the Chinese Eastern Railway |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164345/https://www.questia.com/read/71900198/railway-imperialism |archive-date=2020-04-06 |via=[[Questia]] |url-access=subscription |url-status=dead}}</ref> Tsarevich Nicholas (later Tsar Nicholas II) inaugurated the construction of the railway in Vladivostok on 19 May that year.<ref>{{Cite book |last=Pleshakov |first=Constantine |url=https://www.questia.com/read/100959210/the-tsar-s-last-armada-the-epic-journey-to-the-battle |title=The Tsar's Last Armada: The Epic Journey to the Battle of Tsushima |publisher=Basic Books |year=2002 |isbn=0-465-05792-6 |location=New York |page=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603130123/https://www.questia.com/read/100959210/the-tsar-s-last-armada-the-epic-journey-to-the-battle |archive-date=2019-06-03 |via=Questia |url-access=subscription |url-status=dead}}</ref> Lake Baikal is more than {{convert|640|km|abbr=off|sp=us}} long and more than {{convert|1600|m|abbr=off|sp=us}} deep. Until the [[Circum–Baikal railway]] was built the line ended on either side of the lake, the [[Icebreaker|ice-breaking]] [[train ferry]] {{SS|Baikal}} built in 1897 and smaller ferry ''SS Angara'' built in about 1900 made the four-hour crossing to link the two railheads.<ref name="BaikalTravel">{{Cite web|title=Irkutsk: Ice-Breaker "Angara" |url=http://www.lakebaikaltravel.com/baikal-travel-guide/landmarks-baikal/83-irkutsk-ice-breaker-angara.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924190950/http://www.lakebaikaltravel.com/baikal-travel-guide/landmarks-baikal/83-irkutsk-ice-breaker-angara.html |archive-date=24 September 2011 |access-date=15 September 2011 |website=Lake Baikal Travel Company}}</ref><ref name="BaikalHomepage">{{Cite web |last=Babanine |first=Fedor |year=2003 |title=Circumbaikal Railway |url=http://www.irkutsk.org/baikal/railway.htm |access-date=15 September 2011 |website=Lake Baikal Homepage |publisher=Fedor Babanine}}</ref> The Russian admiral and explorer [[Stepan Makarov]] (1849–1904) designed ''Baikal'' and ''Angara'' but they were built in [[Newcastle upon Tyne]], by [[Armstrong Whitworth]]. They were "knock down" vessels; that is, each ship was bolted together in the United Kingdom, every part of the ship was marked with a number, the ship was disassembled into many hundreds of parts and transported in kit form to [[Listvyanka, Irkutsky District, Irkutsk Oblast|Listvyanka]] where a shipyard was built especially to reassemble them.<ref name=BaikalHomepage /> Their boilers, engines and some other components were built in [[Saint Petersburg]]<ref name=BaikalHomepage /> and transported to Listvyanka to be installed. ''Baikal'' had 15 boilers, four funnels, and was {{convert|64|m|sp=us}} long. it could carry 24 railway coaches and one locomotive on the middle deck. ''Angara'' was smaller, with two funnels.<ref name=BaikalTravel /><ref name=BaikalHomepage /> Completion of the Circum-Baikal Railway in 1904 bypassed the ferries, but from time to time the Circum–Baikal railway suffered from derailments or rockfalls so both ships were held in reserve until 1916. ''Baikal'' was burnt out and destroyed in the [[Russian Civil War]]<ref name=BaikalTravel /><ref name=BaikalHomepage /> but ''Angara'' survives. It has been restored and is permanently moored at Irkutsk where it serves as an office and a museum.<ref name=BaikalTravel /> In winter, sleighs were used to move passengers and cargo from one side of the lake to the other until the completion of the Lake Baikal spur along the southern edge of the lake. With the Amur River Line north of the Chinese border being completed in 1916, there was a continuous railway from [[Petrograd]] to Vladivostok that, to this day, is the world's second longest railway line. Electrification of the line, begun in 1929 and completed in 2002, allowed a doubling of train weights to {{convert|6000|t|sp=us}}. There were expectations upon electrification that it would increase rail traffic on the line by 40 percent.<ref>{{Cite news |date=25 December 2002 |title=Russia's legendary Trans-Siberian railroad line completely electrified |agency=Associated Press |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70603200.html |url-status=usurped |url-access=subscription |access-date=14 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904061530/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70603200.html |archive-date=4 September 2015 |work=AP Worldstream |via=[[HighBeam Research]]}}</ref> The entire length of the Trans-Siberian Railway was double tracked by 1939.<ref>{{cite book |last=Manley |first=Deborah |author-link= |date=2011 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |url= |location= |publisher=Andrews UK Limited |page=xviii |isbn=}}</ref> ===Effects=== [[File:Siberian peasants watching a train at a station, (1902).jpg|thumb|Siberian peasants watching a train at a station, 1902]] Siberian agriculture began to send cheap grain westwards beginning around 1869.{{citation needed|date=April 2015}} Agriculture in Central Russia was still under economic pressure after the end of [[serfdom]], which was [[Emancipation reform of 1861 in Russia|formally abolished]] in 1861. To defend the central territory and prevent possible social destabilization, the Tsarist government introduced the [[Chelyabinsk]] [[tariff]]-break ({{lang|ru|Челябинский тарифный перелом}}) in 1896, a tariff barrier for grain passing through Chelyabinsk, and a similar barrier in [[Manchuria]]. This measure changed the nature of export: mills emerged to produce bread from grain in [[Altai Krai]], [[Novosibirsk]] and [[Tomsk]], and many farms switched to [[Maize|corn]] (maize) production. The railway immediately filled to capacity with local traffic, mostly wheat. From 1896 until 1913 Siberia exported on average {{convert|501932|t|sp=us}} (30,643,000 [[pood]]) of grain and flour annually.<ref name="hramkov">{{Cite book |last=Храмков |first=А. А. |url=http://new.hist.asu.ru/biblio/predpri3/index.html |title=Предприниматели и предпринимательство в Сибири. Вып.3 |publisher=Изд-во АГУ |year=2001 |isbn=5-7904-0195-3 |location=Barnaul |trans-title=Entrepreneurs and business undertakings in Siberia. 3rd issue |chapter=Железнодорожные перевозки хлеба из Сибири в западном направлении в конце XIX – начале XX вв |trans-chapter=Railroad transportation of bread from Siberia westwards in the late 19th–early 20th centuries |access-date=2006-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930184610/http://new.hist.asu.ru/biblio/predpri3/index.html |archive-date=2007-09-30 |url-status=dead}}</ref> During the [[Russo-Japanese War]] of 1904–1905, military traffic to the east disrupted the flow of civil freight. The Trans-Siberian Railway brought with it millions of peasant-migrants from the Western regions of Russia and Ukraine.<ref>{{Cite book |last=Subtelny |first=Orest |url=https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0 |title=Ukraine: a history |publisher=University of Toronto Press |year=2000 |isbn=0-8020-8390-0 |page=[https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0/page/262 262] |url-access=registration}}</ref> Between 1906 and 1914, the peak migration years, about four million peasants arrived in Siberia.<ref>{{Cite book |last1=Dronin |first1=N. M. |url=https://books.google.com/books?id=9a5j_JL6cqIC&pg=PA38 |title=Climate dependence and food problems in Russia, 1900–1990: the interaction of climate and agricultural policy and their effect on food problems |last2=Bellinger |first2=E. G. |publisher=Central European University Press |year=2005 |isbn=963-7326-10-3 |page=38}}</ref> Historian [[Christian Wolmar]] argues that the railroad was a failure, because it was built for narrow political reasons, with poor supervision and planning. The costs were vastly exaggerated to enrich greedy bureaucrats. The planners hoped it would stimulate settlement, but the Siberian lands were too infertile and cold and distant. There was little settlement beyond {{convert|30|mi|km}} from the line. The fragile system could not handle the heavy traffic demanded in wartime, so the Japanese in 1904 knew they were safe in [[Russo-Japanese War|their war with Russia]]. Wolmar concludes: {{blockquote|The railway, which was single track throughout, with the occasional passing loop, had, unsurprisingly, been built to a deficient standard in virtually every way. The permanent way was flimsy, with lightweight rails that broke easily, insufficient [[Track ballast|ballast]], and railroad ties often carved from green wood that rotted in the first year of use. The small bridges were made of soft pine and rotted easily. The embankments were too shallow and narrow, often just {{convert|10|ft|m}} wide instead of the {{convert|16|ft|m}} prescribed in the design, and easily washed away. There were vicious gradients and narrow curves that wore out the fringe flanges on the wheels of the rolling stock after as little as six weeks use.<ref>Christian Wolmar, ''Blood, iron, and gold: How the railroads transformed the world'' (Public Affairs, 2011), pp 169–70.</ref>}}However, some historians argue that the Manchurian section of the Trans-Siberian network, the [[Chinese Eastern Railway]], was both commercially and politically significant, stimulating trade and economic development across the region.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Суржко |first=Антон Валерьевич |date=2026-06-16 |title=Экономическая политика на КВЖД как уникальный эксперимент России на Дальнем Востоке в первой четверти XX в.: |url=https://izvestiya.asu.ru/article/view/%282026%292-03 |journal=Известия Алтайского государственного университета |language=ru |issue=2(148) |pages=25–33 |doi=10.14258/izvasu(2026)2-03 |issn=1561-9451}}</ref> Its annual freight traffic grew roughly sixfold between the early 1900s and early 1920s.<ref>{{Cite journal |last=Chou |first=Shun-Hsin |date=1971 |title=Railway Development and Economic Growth in Manchuria |url=https://www.cambridge.org/core/journals/china-quarterly/article/abs/railway-development-and-economic-growth-in-manchuria/6E83CF8C1FD7F50CBE2F1541EE296027 |journal=The China Quarterly |volume=45 |pages=75-80 |doi=10.1017/S0305741000010420 |via=JSTOR}}</ref> Furthermore, the concession, the agreement under which Russia built and administered the railroad, gave it extraterritorial control in part of Manchuria until the 1920s, extending Russian and later Soviet imperial and political influence in the region.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=Hsu |first=Chia Yin |date=2011 |title=Railroad Technocracy, Extraterritoriality, and Imperial Lieux de Mémoire in Russian Émigrés’ Manchuria, 1920–1930s |url=https://dx.doi.org/10.1353/imp.2011.0029 |journal=Ab Imperio |issue=4 |pages=63-66 |via=Project MUSE}}</ref> ===War and revolution=== [[File:War. Russian National Dance.jpg|thumb|Trans-Siberian Railway, c. 1904]] In the [[Russo-Japanese War]] (1904–1905), the strategic importance and limitations of the Trans-Siberian Railway contributed to Russia's defeat in the war. As the line was single-track, transit was slower as trains had to wait in crossing sidings for opposing trains to cross. This limited the capacity of the line and increased transit times. A troop train or a train carrying injured personnel traveling from east to west would delay the arrival of troops or supplies and ammunition in a train traveling from west to east. The supply difficulties meant the Russian forces had limited troops and supplies while Japanese forces with shorter lines of communication were able to attack and advance. After the [[Russian Revolution]] of 1917, the railway served as the vital line of communication for the [[Czechoslovak Legions|Czechoslovak Legion]] and the allied armies that landed troops at Vladivostok during the [[Siberian Intervention]] of the [[Russian Civil War]]. These forces supported the [[White movement|White Russian]] government of Admiral [[Alexander Kolchak]], based in [[Omsk]], and White Russian soldiers fighting the Bolsheviks on the [[Ural Mountains|Ural]] front. The intervention was weakened, and ultimately defeated, by partisan fighters who blew up bridges and sections of track, particularly in the volatile region between [[Krasnoyarsk]] and [[Chita, Zabaykalsky Krai|Chita]].<ref name="Isitt">{{Cite journal |last=Isitt |first=Benjamin |year=2006 |title=Mutiny from Victoria to Vladivostok, December 1918 |url=http://www.utpjournals.press/doi/abs/10.3138/CHR/87.2.223 |journal=Canadian Historical Review |volume=87 |issue=2 |pages=223–64 |doi=10.3138/chr/87.2.223 |access-date=3 October 2016|url-access=subscription }}</ref> The leader of legions politician [[Milan Rastislav Štefánik|Milan Rastislav Stefanik]]<ref>{{Cite book |last=Kšiňan |first=Michal |title=Milan Rastislav Štefánik – Muž, ktorý sa rozprával s hviezdami |publisher=Slovart |year=2021 |isbn=9788055639048}}</ref> traveled from Moscow to Vladivostok in March to August 1918, on his journey to Japan and the United States of America.<ref>Preclík, Vratislav. Masaryk a legie (Masaryk and legions), váz. kniha, 219 str., vydalo nakladatelství Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karviná) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (Masaryk Democratic Movement, Prague), 2019, {{ISBN|978-80-87173-47-3}}, pp. 38–50, 52–102, 104–22, 124–28, 140–48, 184–90</ref> The Trans-Siberian Railway also played a very direct role during parts of Russia's history, with the [[Czechoslovak Legions|Czechoslovak Legion]] using heavily armed and [[armored train]]s to control large amounts of the railway (and of Russia itself) during the [[Russian Civil War]] at the end of World War I.<ref name="WILLMOTT251">{{Cite book |last=Willmott |first=H.P. |title=First World War |publisher=Dorling Kindersley |year=2003 |page=251}}{{ISBN?}}</ref> As one of the few fighting forces left in the aftermath of the imperial collapse, and before the [[Red Army]] took control, the Czechoslovak Legions were able to use their organization and the resources of the railway to establish a temporary zone of control before eventually continuing onwards towards Vladivostok, from where they emigrated back to [[Czechoslovakia]]. ===World War II=== {{main|Pacific Route}} During World War II, the Trans-Siberian Railway played an important role in the supply of the powers fighting in Europe. In 1939–1941 it was a source of rubber for Germany thanks to the [[Molotov–Ribbentrop Pact|USSR-Germany pact]]. While Germany's merchant shipping was shut down, the Trans-Siberian Railway (along with its [[Chinese Eastern Railway|Trans-Manchurian branch]]) served as the essential link between Germany and Japan, especially for rubber. By March 1941, {{convert|300|t|sp=us}} of this material would, on average, traverse the Trans-Siberian Railway every day on its way to Germany.<ref>{{Citation |last=Martin |first=Bernd |title=Deutschland und Japan Im Zweiten Weltkrieg |page=155 |year=1969 |publisher=Musterschmidt Verlag}}</ref> At the same time, a number of Jews and anti-Nazis used the Trans-Siberian Railway to escape Europe, including the mathematician [[Kurt Gödel]] and Betty Ehrlich Löwenstein, mother of British actor, director and producer [[Heinz Bernard]].<ref>{{Cite journal |last=Lowenstein |first=Jonathan |date=26 April 2010 |title=The Journey of a Lifetime: my grandmother's escape on the Trans-Siberian railway |url=http://jonathanlowenstein.blogspot.co.il/2010/04/journey-of-lifetime-my-grandmother.html |journal=Telaviv1}}</ref> Several thousand Jewish refugees were able to make this trip thanks to the Curaçao visas issued by the Dutch consul [[Jan Zwartendijk]]<ref>{{Cite web |title=Jan Zwartendijk. – Collections Search – United States Holocaust Memorial Museum |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/pa1072299}}</ref> and the Japanese visas issued by the Japanese consul, [[Chiune Sugihara]], in [[Kaunas]], Lithuania. Typically, they took the TSR to [[Vladivostok]], then by ship to US. Until June 1941, pro-Nazi ethnic Germans from the Americas used the TSR to go to Germany.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20170123092603/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/GERMAN%20INTELLIGENCE%20ACTIVITIES_0001.pdf "German Intelligence Activities in China during WW I."]}} United States War Department Strategic Services Unit, March 1, 1946</ref> The situation reversed after 22 June 1941. By [[Operation Barbarossa|invading the Soviet Union]], Germany cut off its only reliable trade route to Japan. Instead, it had to use fast merchant ships and later large oceanic submarines to evade the Allied blockade. On the other hand, the USSR received [[Lend-Lease]] supplies from the US. Even after Japan went to war with the US, despite German complaints, Japan usually allowed Soviet ships to sail between the US and Vladivostok unmolested.<ref>{{harvnb|Martin|1969|p=174}}</ref> As a result, the [[Pacific Route]] – via northern Pacific Ocean and the TSR – became the safest connection between the US and the USSR.{{citation needed|date=April 2017}} Accordingly, it accounted for as much freight as the [[Arctic convoys of World War II|North Atlantic–Arctic]] and [[Persian Corridor|Iranian]] routes combined, though cargoes were limited to raw materials and non-military goods. From 1941 to 1942 the TSR also played an important role in relocating Soviet industries from European Russia to Siberia in the face of the German invasion. The TSR also transported Soviet troops west from the Far East to take part in [[Battle of Moscow|the Soviet counter-offensive in December 1941]]. In 1944–45 the TSR was used to prepare for the [[Soviet–Japanese War]] of August 1945; see [[Pacific Route]]. When an Anglo-American delegation visited Moscow in October 1944 to discuss the Soviet Union joining the war against Japan, [[Alanbrooke]] was told by General Antonov and Stalin himself that the line capacity was 36 pairs of trains per day, but only 26 could be counted on for military traffic; see [[Pacific Route]]. The capacity of each train was from 600 to 700 tons.<ref>{{cite book | last = Alanbrooke | first = Field Marshal Lord | authorlink = Alan Brooke | title = War Diaries 1939–1945 | publisher = Phoenix Press | date = 2001 | location = | pages = 607, 608| url = | doi = | id = | isbn = 1-84212-526-5 }}</ref> Although the Japanese estimated that an attack was not likely before Spring 1946, ''Stavka'' had planned for a mid-August 1945 offensive, and had concealed the buildup of a force of 90 divisions; many had crossed Siberia in their vehicles to avoid straining the rail link.<ref>{{Cite book |last=Glantz |first=David M. |url=https://archive.org/details/whentitansclashe00glan_0/page/278 |title=When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler |date=1995 |publisher=University Press of Kansas |isbn=0-7006-0899-0 |location=Kansas |page=[https://archive.org/details/whentitansclashe00glan_0/page/278 278] |author-link=David M. Glantz}}</ref> ===Post World War II=== [[File:Gare de Omsk (4871704288).jpg|thumb|The Trans-Siberian is a vital link to the [[Russian Far East]].]] During the 1969 [[Sino-Soviet border conflict]], the Soviet government saw the Trans-Siberian Railway's proximity to the [[China-Russia border]] as a vulnerability during wartime.<ref name="roberts19690828">{{Cite news |last=Roberts |first=Chalmers M. |date=28 August 1969 |title=Russia Reported Eying Strikes at China A-Sites |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80R01284A001800110052-9.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111060458/https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80R01284A001800110052-9.pdf |archive-date=11 January 2025 |website=[[The Washington Post]] |via=CIA}}</ref> A trainload of containers can be taken from Beijing to [[Hamburg]], via the Trans-Mongolian and Trans-Siberian lines in as little as 15 days, but typical cargo transit times are usually significantly longer<ref>{{Cite news |last=Donahue |first=Patrick |date=24 January 2008 |title=China-to-Germany Cargo Train Completes Trial Run in 15 Days |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601100&sid=aqUyRa4wf95g&refer=germany}}</ref> and typical cargo transit time from Japan to major destinations in European Russia was reported as around 25 days.<ref>{{Cite news |last=Kachi |first=Hiroyuki |date=20 July 2007 |title=Mitsui talking to Russian railway operator on trans-Siberian freight service |work=MarketWatch.com |url=http://www.marketwatch.com/story/mitsui-talking-to-russian-railway-operator-on-trans-siberian-freight-service}}</ref> According to a 2009 report, the best travel times for cargo [[block train]]s from Russia's Pacific ports to the western border (of Russia, or perhaps of [[Belarus]]) were around 12 days, with trains making around {{convert|900|km|-2|abbr=on}} per day, at a maximum operating speed of {{convert|80|km/h|0|abbr=on}}. In early 2009; however, Russian Railways announced an ambitious "Trans-Siberian in Seven Days" plan. According to this plan, $11 billion will be invested over the next five years to make it possible for goods traffic to cover the same {{convert|9000|km|-3|abbr=on}} distance in just seven days. The plan will involve increasing the cargo trains' speed to {{convert|90|km/h|-1|abbr=on}} in 2010–2012, and, at least on some sections, to {{convert|100|km/h|-1|abbr=on}} by 2015. At these speeds, goods trains will be able to cover {{convert|1500|km|-2|abbr=on}} per day.<ref>{{Cite web |date=5 May 2009 |title=Trans-Siberian in seven days |url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/trans-siberian-in-seven-days.html |website=[[Railway Gazette International]] |access-date=April 9, 2010 |archive-date=November 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126211935/https://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/trans-siberian-in-seven-days.html |url-status=dead }}</ref> ==== Crime ==== From February to May 1993, a number of [[Beijing]]-based gangs routinely robbed, beat, and raped railway passengers.<ref>{{cite news |date=20 October 1993 |title=Chinese, Russian police nab Trans-Siberian 'great train robbers' |url=https://www.upi.com/Archives/1993/10/20/Chinese-Russian-police-nab-Trans-Siberian-great-train-robbers/4361751089600/}}</ref> The criminals took advantage of the fact that Chinese police disembarked the train before the border crossing into Mongolia, but no Mongolian police ever boarded to replace them, and Russian authorities did not board until the train had been in Siberia for an entire day. During the interim, there was no effective security on the trains, and no practical resistance to criminals armed with knives, sticks, and cattle prods.<ref>{{cite news |date=12 December 2021 |title=In 1993, when a Chinese-Russian train was looted and raped by bandits for several days, the central authorities issued an instruction: cross-border pursuit |url=https://www.laitimes.com/en/article/18tbu_1a33c.html}}</ref> ===Developments in shipping=== {{Main article|Trans-Eurasia Logistics}} On January 11, 2008, China, Mongolia, Russia, Belarus, Poland, and Germany agreed to collaborate on a cargo train service between Beijing and Hamburg.<ref>{{Cite news |date=11 January 2008 |title=Beijing to Hamburg fast cargo rail link planned |work=The China Post |url=http://www.chinapost.com.tw/business/2008/01/11/138592/Beijing-to.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081030144503/http://www.chinapost.com.tw/business/2008/01/11/138592/Beijing-to.htm |url-status=dead |archive-date=October 30, 2008 |access-date=23 April 2012}}</ref> The railway can typically deliver containers in {{frac|1|3}} to {{frac|1|2}} of the time of a sea voyage, and in late 2009 announced a 20% reduction in its container shipping rates.{{citation needed|date=May 2022}} With its 2009 rate schedule, the Trans-Siberian Railway will transport a forty-foot container to Poland from [[Yokohama]] for $2,820, or from [[Busan]] for $2,154.<ref>{{Cite journal |year=2010 |title=Chapter 4: Freight Rates |url=http://www.unctad.org/en/docs/rmt2010_en.pdf |journal=Review of Maritime Transport |publisher=United Nations Conference on Trade and Development |page=89 |issn=0566-7682 |access-date=31 December 2011}}</ref> ==گيلري== <gallery widths="230" heights="180"> File:Yaroslavsky rail terminal front side.jpg|Start of the Trans-Siberian railway in Moscow File:Нулевой километр.JPG|The "Zero Kilometer" kilometer marker at Yaroslavsky Station in Moscow indicates the length of the Trans-Siberian Railway—the distance from Moscow to Vladivostok. File:Prokudin-Gorskii-23.jpg|[[Bashkirs|Bashkir]] switchman near the town [[Ust-Katav|Ust' Katav]] on the [[Yuryuzan River]] between [[Ufa]] and [[Chelyabinsk]] in the [[Ural Mountains]] region, c. 1910 File:Simskaia train station.jpg|View from the rear platform of the Simskaia railway station of the Samara–Zlatoust Railway, c. 1910 File:Транссибирска железница.JPG|ٽرانس سائبيرين ريلوي جي تقريبن هر اسٽيشن تي کاڌي پيتي جو سامان وڪرو ڪندڙ موجود هوندا آهن. اهي اڪثر مقامي ماڻهو هوندا آهن جيڪي مقامي کاڌا وڪرو ڪندا آهن، جهڙوڪ مڇي (مثال طور بائڪال اومول)، پيروزڪي (pirozhki - هڪ قسم جي پيسٽري) ۽ آلو. کاڌي جي اسٽالن کان علاوه، اتي ننڍا ڪيوسڪ (kiosks) يا دڪان پڻ هوندا آهن. * سائبيريا جي نازيوايفسڪ (Nazyvayevsk) اسٽيشن تي اپريل جي آخر ۾ پيل برف. File:Trans Sibir.JPG|Snow in late April at [[Nazyvayevsk]] station, Siberia File:SS Baikal.jpg|بائڪال ڍنڍ (Lake Baikal) تي هلندڙ برف ٽوڙيندڙ (icebreaking) ٽرين فيري، ”ايس ايس بائڪال“ (S.S. Baikal). File:Trans-Siberian tunnel.jpg|[[ارکوتسڪ اوبلاسٽ]] جي سليوڊيانسڪي ضلعي ۾، ڪلٽوڪ جي اولهه طرف، هڪ ٽرين ”سرڪم-بائڪال" ريلوي سرنگ ۾ داخل ٿيندي. File:Vladstation.jpg|ٽرانس سائبيرين ريلوي جو [[ولاڊي ووسٽوڪ]] وارو آخري اسٽيشن (ٽرمينس) File:Vladivostok distencemonument.JPG|ولاڊي ووسٽوڪ ريلوي اسٽيشن تي، ٽرانس سائبيرين ريلوي جي پڄاڻيءَ واري هنڌ تي <small>9,288</small>هين ڪلوميٽر (<small>5,771.3</small> ميل) جو نشان. File:Prokudin-Gorskii-25.jpg|پرم شهر جي ويجهو، ڪاما نديءَ تي ٺهيل پل، جيڪا 1912ع ۾ تعمير ڪيو ويو هو. </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:روس ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] r5ap3wn12k5vncednke0e7wqn8vqhml 425765 425698 2026-10-28T11:00:54Z Ibne maryam 17680 /* Demand and design */ 425765 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن. '''رستي جو نقشو''' ☆ <small>'''ماسڪو کان فاصلو اسٽيشنون'''</small> * <small>0 ڪلوميٽر 0 ميل ماسڪو ياروسلاوسڪي ٽرمينل</small> * <small>284 ڪلوميٽر 176 ميل [[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاول]]-گلوني</small> * <small>957 ڪلوميٽر 595 ميل [[ڪيروف اوبلاسٽ|ڪيروف]]</small> * <small>1436 ڪلوميٽر 892 ميل پرم</small> * <small>1816 ڪلوميٽر 1128 ميل يڪاترينبرگ</small> * <small>2144 ڪلوميٽر 1332 ميل [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين]]</small> * <small>2712 ڪلوميٽر 1685 ميل [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]</small> * <small>3335 ڪلوميٽر 2072 ميل [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نوووسبرسڪ]]</small> * <small>4098 ڪلوميٽر 2546 ميل [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسڪ]]</small> * <small>4516 ڪلوميٽر 2806 ميل تاشيٽ</small> * <small>5185 ڪلوميٽر 3222 ميل [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارکوٽسڪ]]</small> * <small>5642 ڪلوميٽر 3506 ميل الان-اودي</small> * <small>6199 ڪلوميٽر 3852 ميل چيتا</small> * <small>>>> 6312 ڪلوميٽر 3922 ميل چيني مشرقي ريلوي ([[هاربن]]-منزولي ريلوي)</small> * <small>7273 ڪلوميٽر 4519 ميل امور-ياڪوٽسڪ مين لائن</small> * <small>7875 ڪلوميٽر 4893 ميل بلاگوشچنسڪ ڏانهن</small> * <small>8351 ڪلوميٽر 5189 ميل بيروبيدزان</small> * <small>8523 ڪلوميٽر 5296 ميل خاباروسڪ</small> * <small>9289 ڪلوميٽر 5772 ميل [[ولاڊي ووسٽوڪ]]</small> == رستو == [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|ٽرانس-سائبيرين لائين ڳاڙهي رنگ ۾؛ بائيڪال-آمور مين لائين سائي رنگ ۾؛ آمور-ياڪوتسڪ مين لائين نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي.]] هي ريلوي اڪثر ڪري روس جي ان مکيه بين-براعظمي لائين سان ڳنڍي ڏٺي ويندي آهي، جيڪا [[روس]] جي يورپي ۽ ايشيائي حصن ۾ ڪيترن ئي ننڍن توڙي وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ملائي ٿي. ماسڪو کان [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين <small>9,289</small> ڪلوميٽر (<small>5,772</small> ميل) ڊگهي هن رستي تي،<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> اٺ مختلف "ٽائيم زون" اچن ٿا، <ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref>جيڪو هڪ رڪارڊ آهي. هن سفر کي مڪمل ڪرڻ ۾ اٺ ڏينهن لڳن ٿا. اها دنيا جي ٽئين نمبر تي سڀ کان ڊگهي، مسلسل هلندڙ ريل سروس آهي؛ ان کان اڳ [[ماسڪو]]-[[پيانگ يانگ]] سروس (<small>10,267</small> ڪلوميٽر / <small>6,380</small> ميل)<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> ۽ اڳوڻي [[ڪيف]]-[[ولاڊي ووسٽوڪ]] سروس (<small>11,085</small> ڪلوميٽر / <small>6,888</small> ميل) اچن ٿيون. <ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اهي ٻئي سروسز پڻ پنهنجي رستي جي وڏي حصي تي "ٽرانس-سائبيرين" واري رستي سان گڏوگڏ هلن ٿيون. هن جو مکيه رستو ماسڪو جي ياروسلاوسڪي ووڪزال اسٽيشن کان شروع ٿئي ٿو. اهو رستو ياروسلاول [[چليابنسڪ اوبلاسٽ|چيليابنسڪ]]، [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]، [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نووو سيبيرسڪ]]، [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسک]]، [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارڪوتسڪ]]، الان-اودي، چيتا ۽ خاباروفسک مان ٿيندو، ڏکڻ سائبيريا جي رستي [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين پهچي ٿو. هڪ ٻيو اهم رستو ٽرانس-منچورين آهي، جيڪو چيتا جي اوڀر ۾ ٽارسڪايا تائين ٽرانس-سائبيرين سان گڏ هلي ٿو. ٽارسڪايا، ڪاريمسڪوئي (<small>Karymskoye</small>) کان <small>12</small> ڪلوميٽر (<small>7</small> ميل) اوڀر ۾ چيتا اوبلاسٽ ۾ واقع آهي، جيڪو [[ڍنڍ بيڪال|بائيڪال ڍنڍ]] کان تقريباً <small>1,000</small> ڪلوميٽر (<small>621</small> ميل) اوڀر ۾ آهي. ٽارسڪايا کان، ٽرانس-منچورين رستو ڏکڻ-اوڀر طرف رخ ڪري ٿو ۽ [[چين]] جي اتر-اوڀر وارن صوبن مان گذرندي، "هاربن-منژولي" ۽ ”هاربن-سوئي فين هي“ ريلوي لائينن ذريعي اڳتي وڌي ٿو (جتان [[بيجنگ]] ڏانهن رابطو ملي ٿو، جنهن کي ماسڪو-بيجنگ ٽرينون استعمال ڪن ٿيون). آخرڪار، هي رستو ولادي ووستوڪ جي بلڪل اتر ۾، "اوسوريئسک" (<small>Ussuriysk</small>) جي مقام تي مکيه رستي سان ٻيهر ملي وڃي ٿو. ٽيون مکيه رستو ٽرانس-منگولين ريلوي آهي، جيڪو بئڪال ڍنڍ جي اوڀر ڪناري تي واقع الان-ادي (<small>Ulan-Ude</small>) تائين ٽرانس-سائبيرين ريلوي سان گڏ هلي ٿو. الان-ادي کان، ٽرانس-منگولين رستو ڏکڻ طرف [[الان باتر]] ڏانهن وڃي ٿو ۽ اتان پوءِ ڏکڻ اوڀر طرف رخ ڪري بيجنگ تائين پهچي ٿو. پنجن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين وقفي وقفي سان هلندڙ ڪم کان پوءِ، <small>1991</small>ع ۾ هڪ چوٿون رستو مڪمل ٿيو، جيڪو وڌيڪ اتر طرف کان گذري ٿو. بئڪال-امور مين لائين (<small>BAM</small>) جي نالي سان سڃاتل هي نئون رستو، بائڪال ڍنڍ کان ڪيترائي سؤ ميل اولهه ۾ واقع ٽائيشيٽ (<small>Taishet</small>) جي مقام تي ٽرانس-سائبيرين لائين کان الڳ ٿئي ٿو ۽ ڍنڍ جي بلڪل اترئين ڇيڙي وٽان گذري ٿو. هي رستو ڪومسومولسڪ-نا-اموري (جيڪو خباروفسڪ جي اتر ۾ آهي) وٽ امور نديءَ کي پار ڪري ٿو ۽ آخرڪار سوويتسڪايا گاون (<small>Sovetskaya Gavan</small>) وٽ تاتار اسٽريٽ (<small>Tatar Strait</small>) تائين پهچي ٿو.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> ==تاريخ== === گهرج ۽ رٿا بندي === <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾، [[سائبيريا]] جي ترقي ۾ رڪاوٽ جو سبب علائقي جي اندر ۽ ملڪ جي ٻين حصن سان ٽرانسپورٽ جي رابطن جو ڪمزور هجڻ هو. "گريٽ سائبيرين روٽ" (<small>Great</small> <small>Siberian</small> <small>Route</small>) کان سواءِ، اهڙا رستا تمام گهٽ هئا جيڪي ڦيٿن واري سواريءَ يا گاڏين لاءِ موزون هجن. سال جي لڳ ڀڳ پنج مهينن تائين، درياهه ئي آمد رفت جو مکيه ذريعو هوندا هئا. سياري جي موسم ۾، سامان ۽ مسافر گهوڙن سان ڇڪجندڙ "سليجز" (برف تي هلندڙ گاڏيون) ذريعي سفر ڪندا هئا؛ اهي رستا اڪثر ڪري اهي ئي [[درياھ|درياهه]] هوندا هئا جيڪي ڄمي برف بڻجي ويندا هئا. <ref>P. E. Garbutt, "The Trans-Siberian Railway." ''Journal of Transport History'' 4 (1954): 238–249.</ref> "اوب ندي" تي پهريون [[اسٽيم بوٽ]] (ٻاڦ تي هلندڙ ٻيڙي)، جنهن جو نالو "اوسنووا" هو ۽ ان جو مالڪ نڪيتا مياسنيڪوف هو، <small>1844</small>ع ۾ هلايو ويو. تنهن هوندي به، شروعاتي دور ۾ اهڙي نئين ٽيڪنالاجي متعارف ڪرائڻ مشڪل ثابت ٿيو ۽ <small>1857</small>ع تائين "اوب واري علائقي" ۾ اسٽيم بوٽن ذريعي آمد رفت ۾ ڪا نمايان ترقي نه ٿي سگهي. <small>1863</small>ع ۾ [[ينيسي دریاھہ|ينيسي درياهه]] تي، ۽ <small>1870</small>ع واري ڏهاڪي ۾ [[لئنا ندي|لينا]] ۽ امور دريائن تي اسٽيم بوٽن جو سلسلو شروع ٿيو. جڏهن ته اولهه سائبيريا جي نسبتاً هموار زمين تي دريائن جو سٺو نظام موجود هو، پر اوڀر سائبيريا ۾ "اوب-ارتش-توبول-چولم<small>" (Ob–Irtysh–Tobol–Chulym)</small> جهڙن وڏن دريائن جي نظامن ۾ ڪافي مشڪلاتون هيون. ينيسي درياهه، انگارا ندي جو اهو حصو جيڪو "براٽسڪ" کان هيٺ آهي (جتي پاڻيءَ جي تيز وهڪري ۽ پٿرن سبب ٻيڙيون هلائڻ ڏکيو هو)، ۽ لينا درياهه—اهي سڀ گهڻو ڪري صرف اتر کان ڏکڻ طرف ئي سفر جي قابل هئا، جنهن ڪري اولهه کان اوڀر طرف اچ وڃ ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو. هن صورتحال کي ڪجهه حد تائين بهتر بڻائڻ لاءِ اوب-ينيسي ڪينال ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر ان مان ڪا خاص ڪاميابي نه ملي. علائقي ۾ موجود انهن مسئلن جي ڪري هڪ ريلوي لائين تعمير ڪرڻ جي ضرورت پيدا ٿي.<ref name="britannica" /> سائبيريا ۾ ريلوي جا پهريون منصوبا <small>1851</small>ع ۾ "سينٽ پيٽرسبرگ-ماسڪو ريلوي" جي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ سامهون آيا.<ref name="problemregions">{{Cite book |title=Problem Regions of Resource Type: Economical Integration of European North-East, Ural and Siberia |publisher=IEIE |year=2002 |isbn=5-89665-060-4 |editor-last=Alexeev |editor-first=V.V. |editor-last2=Bandman |editor-first2=M.K. |editor-last3=Kuleshov–Novosibirsk |editor-first3=V. V.}}</ref> انهن مان هڪ اهم منصوبو "ارکوتسڪ -چيتا ريلوي" جو هو، جنهن جي تجويز آمريڪا جي هڪ ڪاروباري شخصيت، پيري ڪولنز ڏني هئي. ان منصوبي کي ٽرانسپورٽ واري وزير "ڪونسٽنٽين پوسيت" جي حمايت حاصل هئي، جنهن جو مقصد [[ماسڪو]] کي امور درياهه ۽ نتيجي طور [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] سان ڳنڍڻ هو. سائبيريا جو گورنر، نڪولائي موراويوف امورسڪي، روسي سلطنت جي توسيع اهو موراويوف جي شروعات تي هو ته خاباروفسڪ علائقي ۾ ريلوي لاءِ سروي ڪئي وئي. Siberia's governor, [[Nikolay Muravyov-Amursky]], was anxious to advance [[Russian imperialism#Russian colonial expansion|Russian colonization]] of the now [[Russian Far East]], but his plans were unfeasible due to colonists importing grain and food from China and Korea.<ref>{{Cite book |last=March |first=G. Patrick |title=Eastern Destiny: Russia in Asia and the North Pacific |publisher=Praeger/Greenwood |year=1996 |isbn=0-275-95648-2 |pages=152–53}}</ref> It was on Muravyov's initiative that surveys for a railway in the [[Khabarovsk]] region were conducted. سال <small>1880</small>ع کان اڳ، مرڪزي حڪومت انهن منصوبن کي عملي طور تي نظرانداز ڪيو هو، سائبيريا جي ادارن ۾ ڪمزورين، هڪ غير موثر بيوروڪريسي، ۽ مالي خطري جي ڪري. سال <small>1880</small>ع تائين، سائبيريا، پر اوڀر روس نه، کي پئسفڪ سان ڳنڍڻ لاءِ ريلوي جي تعمير جي اجازت لاءِ رد ٿيل ۽ ايندڙ درخواستن جو هڪ وڏو تعداد هو. هن حڪومت کي پريشان ڪيو ۽ سائبيريا کي وچ روس سان ڳنڍڻ کي هڪ اهم پريشاني بڻائي ڇڏيو. ڊيزائن جو عمل 10 سال هليو. تعمير ٿيل اصل رستي سان گڏ، متبادل منصوبا تجويز ڪيا ويا: * ڏاکڻي رستو: قازقستان، برنول، اباڪان ۽ منگوليا ذريعي. * اترين رستو: تيومين، ٽوبولسڪ، ٽامسک، ينيسيسڪ ۽ جديد بائيڪل امور مين لائن ذريعي يا ياڪوتسڪ ذريعي به. * Northern route: via [[Tyumen]], [[Tobolsk]], [[Tomsk]], [[Yeniseysk]] and the modern [[Baikal Amur Mainline]] or even through [[Yakutsk]]. The line was divided into seven sections, most or all of which was simultaneously worked on by 62,000 workers. With financial support provided by leading European financier, [[Baron Henri Hottinguer]] of the Parisian bankers [[Hottinger & Cie]], the total cost estimated at £35 million was raised with the first section (Chelyabinsk to the River Ob) and finished at a cost £900,000 lower than anticipated.<ref>"The Great Siberian Iron Road", ''The Daily News'' (London), 30 December 1896, p. 7.</ref> Railwaymen argued against suggestions to save funds, such as installing ferryboats instead of bridges over the rivers until traffic increased. Unlike the rejected private projects that intended to connect the existing cities that required transport, the Trans-Siberian did not have such a priority. Thus, to save money and avoid clashes with land owners, it was decided to lay the railway outside the existing cities. However, due to the swampy banks of the Ob River near [[Tomsk]] (the largest settlement at the time), the idea to construct a bridge was rejected. The railway was laid {{convert|70|km|0|abbr=on}} to the south (instead crossing the Ob at Novonikolaevsk, later renamed [[Novosibirsk]]); a dead-end branch line connected with Tomsk, depriving the city of the prospective transit railway traffic and trade.<ref name="britannica" /> ===Construction=== [[File:Clearing on the right-of-way of the Eastern Siberian Railway, A LCCN2004708023 (cropped).jpg|thumb|right|Clearing on the right-of-way of the Eastern Siberian Railway, 1895]] [[File:Construction work on the Eastern Siberian Railway near Khabarovsk LCCN2004708079.jpg|thumb|right|Construction work being performed by convicts on the Eastern Siberian Railway near [[Khabarovsk]], 1895]] On 9 March 1891, the Russian government issued an [[imperial rescript]] in which it announced its intention to construct a railway across Siberia.<ref>{{Cite book |last1=Davis |first1=Clarence B. |url=https://www.questia.com/read/71900198/railway-imperialism |title=Railway Imperialism |last2=Wilburn |first2=Kenneth E. Jr |last3=Robinson |first3=Ronald E. |publisher=Greenwood Press |year=1991 |isbn=978-0-313-25966-1 |location=Westport, Connecticut |page=140 |chapter=Russia, the Soviet Union, and the Chinese Eastern Railway |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164345/https://www.questia.com/read/71900198/railway-imperialism |archive-date=2020-04-06 |via=[[Questia]] |url-access=subscription |url-status=dead}}</ref> Tsarevich Nicholas (later Tsar Nicholas II) inaugurated the construction of the railway in Vladivostok on 19 May that year.<ref>{{Cite book |last=Pleshakov |first=Constantine |url=https://www.questia.com/read/100959210/the-tsar-s-last-armada-the-epic-journey-to-the-battle |title=The Tsar's Last Armada: The Epic Journey to the Battle of Tsushima |publisher=Basic Books |year=2002 |isbn=0-465-05792-6 |location=New York |page=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603130123/https://www.questia.com/read/100959210/the-tsar-s-last-armada-the-epic-journey-to-the-battle |archive-date=2019-06-03 |via=Questia |url-access=subscription |url-status=dead}}</ref> Lake Baikal is more than {{convert|640|km|abbr=off|sp=us}} long and more than {{convert|1600|m|abbr=off|sp=us}} deep. Until the [[Circum–Baikal railway]] was built the line ended on either side of the lake, the [[Icebreaker|ice-breaking]] [[train ferry]] {{SS|Baikal}} built in 1897 and smaller ferry ''SS Angara'' built in about 1900 made the four-hour crossing to link the two railheads.<ref name="BaikalTravel">{{Cite web|title=Irkutsk: Ice-Breaker "Angara" |url=http://www.lakebaikaltravel.com/baikal-travel-guide/landmarks-baikal/83-irkutsk-ice-breaker-angara.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924190950/http://www.lakebaikaltravel.com/baikal-travel-guide/landmarks-baikal/83-irkutsk-ice-breaker-angara.html |archive-date=24 September 2011 |access-date=15 September 2011 |website=Lake Baikal Travel Company}}</ref><ref name="BaikalHomepage">{{Cite web |last=Babanine |first=Fedor |year=2003 |title=Circumbaikal Railway |url=http://www.irkutsk.org/baikal/railway.htm |access-date=15 September 2011 |website=Lake Baikal Homepage |publisher=Fedor Babanine}}</ref> The Russian admiral and explorer [[Stepan Makarov]] (1849–1904) designed ''Baikal'' and ''Angara'' but they were built in [[Newcastle upon Tyne]], by [[Armstrong Whitworth]]. They were "knock down" vessels; that is, each ship was bolted together in the United Kingdom, every part of the ship was marked with a number, the ship was disassembled into many hundreds of parts and transported in kit form to [[Listvyanka, Irkutsky District, Irkutsk Oblast|Listvyanka]] where a shipyard was built especially to reassemble them.<ref name=BaikalHomepage /> Their boilers, engines and some other components were built in [[Saint Petersburg]]<ref name=BaikalHomepage /> and transported to Listvyanka to be installed. ''Baikal'' had 15 boilers, four funnels, and was {{convert|64|m|sp=us}} long. it could carry 24 railway coaches and one locomotive on the middle deck. ''Angara'' was smaller, with two funnels.<ref name=BaikalTravel /><ref name=BaikalHomepage /> Completion of the Circum-Baikal Railway in 1904 bypassed the ferries, but from time to time the Circum–Baikal railway suffered from derailments or rockfalls so both ships were held in reserve until 1916. ''Baikal'' was burnt out and destroyed in the [[Russian Civil War]]<ref name=BaikalTravel /><ref name=BaikalHomepage /> but ''Angara'' survives. It has been restored and is permanently moored at Irkutsk where it serves as an office and a museum.<ref name=BaikalTravel /> In winter, sleighs were used to move passengers and cargo from one side of the lake to the other until the completion of the Lake Baikal spur along the southern edge of the lake. With the Amur River Line north of the Chinese border being completed in 1916, there was a continuous railway from [[Petrograd]] to Vladivostok that, to this day, is the world's second longest railway line. Electrification of the line, begun in 1929 and completed in 2002, allowed a doubling of train weights to {{convert|6000|t|sp=us}}. There were expectations upon electrification that it would increase rail traffic on the line by 40 percent.<ref>{{Cite news |date=25 December 2002 |title=Russia's legendary Trans-Siberian railroad line completely electrified |agency=Associated Press |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70603200.html |url-status=usurped |url-access=subscription |access-date=14 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904061530/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70603200.html |archive-date=4 September 2015 |work=AP Worldstream |via=[[HighBeam Research]]}}</ref> The entire length of the Trans-Siberian Railway was double tracked by 1939.<ref>{{cite book |last=Manley |first=Deborah |author-link= |date=2011 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |url= |location= |publisher=Andrews UK Limited |page=xviii |isbn=}}</ref> ===Effects=== [[File:Siberian peasants watching a train at a station, (1902).jpg|thumb|Siberian peasants watching a train at a station, 1902]] Siberian agriculture began to send cheap grain westwards beginning around 1869.{{citation needed|date=April 2015}} Agriculture in Central Russia was still under economic pressure after the end of [[serfdom]], which was [[Emancipation reform of 1861 in Russia|formally abolished]] in 1861. To defend the central territory and prevent possible social destabilization, the Tsarist government introduced the [[Chelyabinsk]] [[tariff]]-break ({{lang|ru|Челябинский тарифный перелом}}) in 1896, a tariff barrier for grain passing through Chelyabinsk, and a similar barrier in [[Manchuria]]. This measure changed the nature of export: mills emerged to produce bread from grain in [[Altai Krai]], [[Novosibirsk]] and [[Tomsk]], and many farms switched to [[Maize|corn]] (maize) production. The railway immediately filled to capacity with local traffic, mostly wheat. From 1896 until 1913 Siberia exported on average {{convert|501932|t|sp=us}} (30,643,000 [[pood]]) of grain and flour annually.<ref name="hramkov">{{Cite book |last=Храмков |first=А. А. |url=http://new.hist.asu.ru/biblio/predpri3/index.html |title=Предприниматели и предпринимательство в Сибири. Вып.3 |publisher=Изд-во АГУ |year=2001 |isbn=5-7904-0195-3 |location=Barnaul |trans-title=Entrepreneurs and business undertakings in Siberia. 3rd issue |chapter=Железнодорожные перевозки хлеба из Сибири в западном направлении в конце XIX – начале XX вв |trans-chapter=Railroad transportation of bread from Siberia westwards in the late 19th–early 20th centuries |access-date=2006-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930184610/http://new.hist.asu.ru/biblio/predpri3/index.html |archive-date=2007-09-30 |url-status=dead}}</ref> During the [[Russo-Japanese War]] of 1904–1905, military traffic to the east disrupted the flow of civil freight. The Trans-Siberian Railway brought with it millions of peasant-migrants from the Western regions of Russia and Ukraine.<ref>{{Cite book |last=Subtelny |first=Orest |url=https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0 |title=Ukraine: a history |publisher=University of Toronto Press |year=2000 |isbn=0-8020-8390-0 |page=[https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0/page/262 262] |url-access=registration}}</ref> Between 1906 and 1914, the peak migration years, about four million peasants arrived in Siberia.<ref>{{Cite book |last1=Dronin |first1=N. M. |url=https://books.google.com/books?id=9a5j_JL6cqIC&pg=PA38 |title=Climate dependence and food problems in Russia, 1900–1990: the interaction of climate and agricultural policy and their effect on food problems |last2=Bellinger |first2=E. G. |publisher=Central European University Press |year=2005 |isbn=963-7326-10-3 |page=38}}</ref> Historian [[Christian Wolmar]] argues that the railroad was a failure, because it was built for narrow political reasons, with poor supervision and planning. The costs were vastly exaggerated to enrich greedy bureaucrats. The planners hoped it would stimulate settlement, but the Siberian lands were too infertile and cold and distant. There was little settlement beyond {{convert|30|mi|km}} from the line. The fragile system could not handle the heavy traffic demanded in wartime, so the Japanese in 1904 knew they were safe in [[Russo-Japanese War|their war with Russia]]. Wolmar concludes: {{blockquote|The railway, which was single track throughout, with the occasional passing loop, had, unsurprisingly, been built to a deficient standard in virtually every way. The permanent way was flimsy, with lightweight rails that broke easily, insufficient [[Track ballast|ballast]], and railroad ties often carved from green wood that rotted in the first year of use. The small bridges were made of soft pine and rotted easily. The embankments were too shallow and narrow, often just {{convert|10|ft|m}} wide instead of the {{convert|16|ft|m}} prescribed in the design, and easily washed away. There were vicious gradients and narrow curves that wore out the fringe flanges on the wheels of the rolling stock after as little as six weeks use.<ref>Christian Wolmar, ''Blood, iron, and gold: How the railroads transformed the world'' (Public Affairs, 2011), pp 169–70.</ref>}}However, some historians argue that the Manchurian section of the Trans-Siberian network, the [[Chinese Eastern Railway]], was both commercially and politically significant, stimulating trade and economic development across the region.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Суржко |first=Антон Валерьевич |date=2026-06-16 |title=Экономическая политика на КВЖД как уникальный эксперимент России на Дальнем Востоке в первой четверти XX в.: |url=https://izvestiya.asu.ru/article/view/%282026%292-03 |journal=Известия Алтайского государственного университета |language=ru |issue=2(148) |pages=25–33 |doi=10.14258/izvasu(2026)2-03 |issn=1561-9451}}</ref> Its annual freight traffic grew roughly sixfold between the early 1900s and early 1920s.<ref>{{Cite journal |last=Chou |first=Shun-Hsin |date=1971 |title=Railway Development and Economic Growth in Manchuria |url=https://www.cambridge.org/core/journals/china-quarterly/article/abs/railway-development-and-economic-growth-in-manchuria/6E83CF8C1FD7F50CBE2F1541EE296027 |journal=The China Quarterly |volume=45 |pages=75-80 |doi=10.1017/S0305741000010420 |via=JSTOR}}</ref> Furthermore, the concession, the agreement under which Russia built and administered the railroad, gave it extraterritorial control in part of Manchuria until the 1920s, extending Russian and later Soviet imperial and political influence in the region.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=Hsu |first=Chia Yin |date=2011 |title=Railroad Technocracy, Extraterritoriality, and Imperial Lieux de Mémoire in Russian Émigrés’ Manchuria, 1920–1930s |url=https://dx.doi.org/10.1353/imp.2011.0029 |journal=Ab Imperio |issue=4 |pages=63-66 |via=Project MUSE}}</ref> ===War and revolution=== [[File:War. Russian National Dance.jpg|thumb|Trans-Siberian Railway, c. 1904]] In the [[Russo-Japanese War]] (1904–1905), the strategic importance and limitations of the Trans-Siberian Railway contributed to Russia's defeat in the war. As the line was single-track, transit was slower as trains had to wait in crossing sidings for opposing trains to cross. This limited the capacity of the line and increased transit times. A troop train or a train carrying injured personnel traveling from east to west would delay the arrival of troops or supplies and ammunition in a train traveling from west to east. The supply difficulties meant the Russian forces had limited troops and supplies while Japanese forces with shorter lines of communication were able to attack and advance. After the [[Russian Revolution]] of 1917, the railway served as the vital line of communication for the [[Czechoslovak Legions|Czechoslovak Legion]] and the allied armies that landed troops at Vladivostok during the [[Siberian Intervention]] of the [[Russian Civil War]]. These forces supported the [[White movement|White Russian]] government of Admiral [[Alexander Kolchak]], based in [[Omsk]], and White Russian soldiers fighting the Bolsheviks on the [[Ural Mountains|Ural]] front. The intervention was weakened, and ultimately defeated, by partisan fighters who blew up bridges and sections of track, particularly in the volatile region between [[Krasnoyarsk]] and [[Chita, Zabaykalsky Krai|Chita]].<ref name="Isitt">{{Cite journal |last=Isitt |first=Benjamin |year=2006 |title=Mutiny from Victoria to Vladivostok, December 1918 |url=http://www.utpjournals.press/doi/abs/10.3138/CHR/87.2.223 |journal=Canadian Historical Review |volume=87 |issue=2 |pages=223–64 |doi=10.3138/chr/87.2.223 |access-date=3 October 2016|url-access=subscription }}</ref> The leader of legions politician [[Milan Rastislav Štefánik|Milan Rastislav Stefanik]]<ref>{{Cite book |last=Kšiňan |first=Michal |title=Milan Rastislav Štefánik – Muž, ktorý sa rozprával s hviezdami |publisher=Slovart |year=2021 |isbn=9788055639048}}</ref> traveled from Moscow to Vladivostok in March to August 1918, on his journey to Japan and the United States of America.<ref>Preclík, Vratislav. Masaryk a legie (Masaryk and legions), váz. kniha, 219 str., vydalo nakladatelství Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karviná) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (Masaryk Democratic Movement, Prague), 2019, {{ISBN|978-80-87173-47-3}}, pp. 38–50, 52–102, 104–22, 124–28, 140–48, 184–90</ref> The Trans-Siberian Railway also played a very direct role during parts of Russia's history, with the [[Czechoslovak Legions|Czechoslovak Legion]] using heavily armed and [[armored train]]s to control large amounts of the railway (and of Russia itself) during the [[Russian Civil War]] at the end of World War I.<ref name="WILLMOTT251">{{Cite book |last=Willmott |first=H.P. |title=First World War |publisher=Dorling Kindersley |year=2003 |page=251}}{{ISBN?}}</ref> As one of the few fighting forces left in the aftermath of the imperial collapse, and before the [[Red Army]] took control, the Czechoslovak Legions were able to use their organization and the resources of the railway to establish a temporary zone of control before eventually continuing onwards towards Vladivostok, from where they emigrated back to [[Czechoslovakia]]. ===World War II=== {{main|Pacific Route}} During World War II, the Trans-Siberian Railway played an important role in the supply of the powers fighting in Europe. In 1939–1941 it was a source of rubber for Germany thanks to the [[Molotov–Ribbentrop Pact|USSR-Germany pact]]. While Germany's merchant shipping was shut down, the Trans-Siberian Railway (along with its [[Chinese Eastern Railway|Trans-Manchurian branch]]) served as the essential link between Germany and Japan, especially for rubber. By March 1941, {{convert|300|t|sp=us}} of this material would, on average, traverse the Trans-Siberian Railway every day on its way to Germany.<ref>{{Citation |last=Martin |first=Bernd |title=Deutschland und Japan Im Zweiten Weltkrieg |page=155 |year=1969 |publisher=Musterschmidt Verlag}}</ref> At the same time, a number of Jews and anti-Nazis used the Trans-Siberian Railway to escape Europe, including the mathematician [[Kurt Gödel]] and Betty Ehrlich Löwenstein, mother of British actor, director and producer [[Heinz Bernard]].<ref>{{Cite journal |last=Lowenstein |first=Jonathan |date=26 April 2010 |title=The Journey of a Lifetime: my grandmother's escape on the Trans-Siberian railway |url=http://jonathanlowenstein.blogspot.co.il/2010/04/journey-of-lifetime-my-grandmother.html |journal=Telaviv1}}</ref> Several thousand Jewish refugees were able to make this trip thanks to the Curaçao visas issued by the Dutch consul [[Jan Zwartendijk]]<ref>{{Cite web |title=Jan Zwartendijk. – Collections Search – United States Holocaust Memorial Museum |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/pa1072299}}</ref> and the Japanese visas issued by the Japanese consul, [[Chiune Sugihara]], in [[Kaunas]], Lithuania. Typically, they took the TSR to [[Vladivostok]], then by ship to US. Until June 1941, pro-Nazi ethnic Germans from the Americas used the TSR to go to Germany.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20170123092603/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/GERMAN%20INTELLIGENCE%20ACTIVITIES_0001.pdf "German Intelligence Activities in China during WW I."]}} United States War Department Strategic Services Unit, March 1, 1946</ref> The situation reversed after 22 June 1941. By [[Operation Barbarossa|invading the Soviet Union]], Germany cut off its only reliable trade route to Japan. Instead, it had to use fast merchant ships and later large oceanic submarines to evade the Allied blockade. On the other hand, the USSR received [[Lend-Lease]] supplies from the US. Even after Japan went to war with the US, despite German complaints, Japan usually allowed Soviet ships to sail between the US and Vladivostok unmolested.<ref>{{harvnb|Martin|1969|p=174}}</ref> As a result, the [[Pacific Route]] – via northern Pacific Ocean and the TSR – became the safest connection between the US and the USSR.{{citation needed|date=April 2017}} Accordingly, it accounted for as much freight as the [[Arctic convoys of World War II|North Atlantic–Arctic]] and [[Persian Corridor|Iranian]] routes combined, though cargoes were limited to raw materials and non-military goods. From 1941 to 1942 the TSR also played an important role in relocating Soviet industries from European Russia to Siberia in the face of the German invasion. The TSR also transported Soviet troops west from the Far East to take part in [[Battle of Moscow|the Soviet counter-offensive in December 1941]]. In 1944–45 the TSR was used to prepare for the [[Soviet–Japanese War]] of August 1945; see [[Pacific Route]]. When an Anglo-American delegation visited Moscow in October 1944 to discuss the Soviet Union joining the war against Japan, [[Alanbrooke]] was told by General Antonov and Stalin himself that the line capacity was 36 pairs of trains per day, but only 26 could be counted on for military traffic; see [[Pacific Route]]. The capacity of each train was from 600 to 700 tons.<ref>{{cite book | last = Alanbrooke | first = Field Marshal Lord | authorlink = Alan Brooke | title = War Diaries 1939–1945 | publisher = Phoenix Press | date = 2001 | location = | pages = 607, 608| url = | doi = | id = | isbn = 1-84212-526-5 }}</ref> Although the Japanese estimated that an attack was not likely before Spring 1946, ''Stavka'' had planned for a mid-August 1945 offensive, and had concealed the buildup of a force of 90 divisions; many had crossed Siberia in their vehicles to avoid straining the rail link.<ref>{{Cite book |last=Glantz |first=David M. |url=https://archive.org/details/whentitansclashe00glan_0/page/278 |title=When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler |date=1995 |publisher=University Press of Kansas |isbn=0-7006-0899-0 |location=Kansas |page=[https://archive.org/details/whentitansclashe00glan_0/page/278 278] |author-link=David M. Glantz}}</ref> ===Post World War II=== [[File:Gare de Omsk (4871704288).jpg|thumb|The Trans-Siberian is a vital link to the [[Russian Far East]].]] During the 1969 [[Sino-Soviet border conflict]], the Soviet government saw the Trans-Siberian Railway's proximity to the [[China-Russia border]] as a vulnerability during wartime.<ref name="roberts19690828">{{Cite news |last=Roberts |first=Chalmers M. |date=28 August 1969 |title=Russia Reported Eying Strikes at China A-Sites |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80R01284A001800110052-9.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111060458/https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80R01284A001800110052-9.pdf |archive-date=11 January 2025 |website=[[The Washington Post]] |via=CIA}}</ref> A trainload of containers can be taken from Beijing to [[Hamburg]], via the Trans-Mongolian and Trans-Siberian lines in as little as 15 days, but typical cargo transit times are usually significantly longer<ref>{{Cite news |last=Donahue |first=Patrick |date=24 January 2008 |title=China-to-Germany Cargo Train Completes Trial Run in 15 Days |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601100&sid=aqUyRa4wf95g&refer=germany}}</ref> and typical cargo transit time from Japan to major destinations in European Russia was reported as around 25 days.<ref>{{Cite news |last=Kachi |first=Hiroyuki |date=20 July 2007 |title=Mitsui talking to Russian railway operator on trans-Siberian freight service |work=MarketWatch.com |url=http://www.marketwatch.com/story/mitsui-talking-to-russian-railway-operator-on-trans-siberian-freight-service}}</ref> According to a 2009 report, the best travel times for cargo [[block train]]s from Russia's Pacific ports to the western border (of Russia, or perhaps of [[Belarus]]) were around 12 days, with trains making around {{convert|900|km|-2|abbr=on}} per day, at a maximum operating speed of {{convert|80|km/h|0|abbr=on}}. In early 2009; however, Russian Railways announced an ambitious "Trans-Siberian in Seven Days" plan. According to this plan, $11 billion will be invested over the next five years to make it possible for goods traffic to cover the same {{convert|9000|km|-3|abbr=on}} distance in just seven days. The plan will involve increasing the cargo trains' speed to {{convert|90|km/h|-1|abbr=on}} in 2010–2012, and, at least on some sections, to {{convert|100|km/h|-1|abbr=on}} by 2015. At these speeds, goods trains will be able to cover {{convert|1500|km|-2|abbr=on}} per day.<ref>{{Cite web |date=5 May 2009 |title=Trans-Siberian in seven days |url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/trans-siberian-in-seven-days.html |website=[[Railway Gazette International]] |access-date=April 9, 2010 |archive-date=November 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126211935/https://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/trans-siberian-in-seven-days.html |url-status=dead }}</ref> ==== Crime ==== From February to May 1993, a number of [[Beijing]]-based gangs routinely robbed, beat, and raped railway passengers.<ref>{{cite news |date=20 October 1993 |title=Chinese, Russian police nab Trans-Siberian 'great train robbers' |url=https://www.upi.com/Archives/1993/10/20/Chinese-Russian-police-nab-Trans-Siberian-great-train-robbers/4361751089600/}}</ref> The criminals took advantage of the fact that Chinese police disembarked the train before the border crossing into Mongolia, but no Mongolian police ever boarded to replace them, and Russian authorities did not board until the train had been in Siberia for an entire day. During the interim, there was no effective security on the trains, and no practical resistance to criminals armed with knives, sticks, and cattle prods.<ref>{{cite news |date=12 December 2021 |title=In 1993, when a Chinese-Russian train was looted and raped by bandits for several days, the central authorities issued an instruction: cross-border pursuit |url=https://www.laitimes.com/en/article/18tbu_1a33c.html}}</ref> ===Developments in shipping=== {{Main article|Trans-Eurasia Logistics}} On January 11, 2008, China, Mongolia, Russia, Belarus, Poland, and Germany agreed to collaborate on a cargo train service between Beijing and Hamburg.<ref>{{Cite news |date=11 January 2008 |title=Beijing to Hamburg fast cargo rail link planned |work=The China Post |url=http://www.chinapost.com.tw/business/2008/01/11/138592/Beijing-to.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081030144503/http://www.chinapost.com.tw/business/2008/01/11/138592/Beijing-to.htm |url-status=dead |archive-date=October 30, 2008 |access-date=23 April 2012}}</ref> The railway can typically deliver containers in {{frac|1|3}} to {{frac|1|2}} of the time of a sea voyage, and in late 2009 announced a 20% reduction in its container shipping rates.{{citation needed|date=May 2022}} With its 2009 rate schedule, the Trans-Siberian Railway will transport a forty-foot container to Poland from [[Yokohama]] for $2,820, or from [[Busan]] for $2,154.<ref>{{Cite journal |year=2010 |title=Chapter 4: Freight Rates |url=http://www.unctad.org/en/docs/rmt2010_en.pdf |journal=Review of Maritime Transport |publisher=United Nations Conference on Trade and Development |page=89 |issn=0566-7682 |access-date=31 December 2011}}</ref> ==گيلري== <gallery widths="230" heights="180"> File:Yaroslavsky rail terminal front side.jpg|Start of the Trans-Siberian railway in Moscow File:Нулевой километр.JPG|The "Zero Kilometer" kilometer marker at Yaroslavsky Station in Moscow indicates the length of the Trans-Siberian Railway—the distance from Moscow to Vladivostok. File:Prokudin-Gorskii-23.jpg|[[Bashkirs|Bashkir]] switchman near the town [[Ust-Katav|Ust' Katav]] on the [[Yuryuzan River]] between [[Ufa]] and [[Chelyabinsk]] in the [[Ural Mountains]] region, c. 1910 File:Simskaia train station.jpg|View from the rear platform of the Simskaia railway station of the Samara–Zlatoust Railway, c. 1910 File:Транссибирска железница.JPG|ٽرانس سائبيرين ريلوي جي تقريبن هر اسٽيشن تي کاڌي پيتي جو سامان وڪرو ڪندڙ موجود هوندا آهن. اهي اڪثر مقامي ماڻهو هوندا آهن جيڪي مقامي کاڌا وڪرو ڪندا آهن، جهڙوڪ مڇي (مثال طور بائڪال اومول)، پيروزڪي (pirozhki - هڪ قسم جي پيسٽري) ۽ آلو. کاڌي جي اسٽالن کان علاوه، اتي ننڍا ڪيوسڪ (kiosks) يا دڪان پڻ هوندا آهن. * سائبيريا جي نازيوايفسڪ (Nazyvayevsk) اسٽيشن تي اپريل جي آخر ۾ پيل برف. File:Trans Sibir.JPG|Snow in late April at [[Nazyvayevsk]] station, Siberia File:SS Baikal.jpg|بائڪال ڍنڍ (Lake Baikal) تي هلندڙ برف ٽوڙيندڙ (icebreaking) ٽرين فيري، ”ايس ايس بائڪال“ (S.S. Baikal). File:Trans-Siberian tunnel.jpg|[[ارکوتسڪ اوبلاسٽ]] جي سليوڊيانسڪي ضلعي ۾، ڪلٽوڪ جي اولهه طرف، هڪ ٽرين ”سرڪم-بائڪال" ريلوي سرنگ ۾ داخل ٿيندي. File:Vladstation.jpg|ٽرانس سائبيرين ريلوي جو [[ولاڊي ووسٽوڪ]] وارو آخري اسٽيشن (ٽرمينس) File:Vladivostok distencemonument.JPG|ولاڊي ووسٽوڪ ريلوي اسٽيشن تي، ٽرانس سائبيرين ريلوي جي پڄاڻيءَ واري هنڌ تي <small>9,288</small>هين ڪلوميٽر (<small>5,771.3</small> ميل) جو نشان. File:Prokudin-Gorskii-25.jpg|پرم شهر جي ويجهو، ڪاما نديءَ تي ٺهيل پل، جيڪا 1912ع ۾ تعمير ڪيو ويو هو. </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:روس ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] g1f9y29k742zvek4ntzdikc6r99vvjx 425774 425765 2026-10-28T11:46:11Z Ibne maryam 17680 /* گهرج ۽ رٿا بندي */ 425774 wikitext text/x-wiki {{Short description|Railway network spanning Russia}} {{Other uses|ٽرانس-سائبيرين (disambiguation)}} {{Infobox settlement | box_width = 300px | name = ٽرانس-سائبيرين ريلوي<br> Trans-Siberian Railway | other_name = | native_name = Транссибирская магистраль | native_name_lang = ru | color = FF0000 | logo = | logo_width = | logo_alt = | image = File:VL 85-022 container train.jpg | image_width = 300px | image_alt = | caption = [[VL85]] container haul along the coast of [[Lake Baikal]] (2008) | type = {{ubl|[[Transcontinental railroad]]|[[Regional rail]]|[[Commuter rail]]|[[Rail freight transport|Freight rail]]}} | system = {{hlist|[[Far Eastern Railway|FER]]|[[Northern Railway (Russia)|SZhD]]|[[East Siberian Railway|V-SibZhD]]|[[West Siberian Railway|Z-SibZhD]]|[[Krasnoyarsk Railway|KrasZhD]]|[[Sverdlovsk Railway|SvZhD]]|[[Trans–Baikal Railway|ZabZhD]]}} | status = <!-- Only use when line is non-operational --> | locale = [[Russia]] | start = {{stnlnk|Moscow Yaroslavsky}} | end = {{stnlnk|Vladivostok}} | stations = | routes = | daily_ridership = | ridership2 = | planopen = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | open = {{Start date and age|1904|6|21}} | yearcommenced = {{Start date and age|1891|3|9}} | yearcompleted = <!--{{Start date and age|YYYY|MM|DD}}--> | close = <!--{{End date and age|YYYY|MM|DD}}--> | event1label = | event1 = | event2label = | event2 = | event3label = | event3 = | owner = [[Government of Russia]] | operator = [[Russian Railways]] | character = Long-haul route | depot = | stock = | linelength_km = 9289 | linelength_mi = | linelength = | tracklength_km = | tracklength_mi = | tracklength = | tracks = 3 | gauge = {{track gauge|1520mm|lk=on|al=on}} | old_gauge = | load_gauge = | minradius = | racksystem = | routenumber = | linenumber = | electrification = {{nowrap|[[3 kV DC]]}}/{{nowrap|[[25 kV 50 Hz AC]]}} [[overhead line]] | speed_km/h = 60-140 | speed_mph = 37-86 | speed = | signalling = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation = | website = | map = {{Trans-Siberian Railway|inline=yes}} | map_name = | map_state = collapsed | embedded = }} '''ٽرانس-سائبيرين ريلوي''' <small>Tran-Siberian Railway)(|{{langx|ru|Транссибирская магистраль|Transsibírskaya magistrál}}, {{IPA|ru|trənsːʲɪˈbʲirskəjə məɡʲɪˈstralʲ|pron}})، تاريخي طور تي '''گريٽ سائبيرين روٽ''' (Great Siberian Route) ({{langx|ru|label=none|Великий Сибирский Путь|Velíkiy Sibírskiy Put}}, {{IPA|ru|vʲɪˈlʲikʲɪj sʲɪˈbʲirʲsʲkʲɪj putʲ|pron}}) جي</small> نالي سان مشهور آهي ۽ اڪثر ڪري '''ٽرانسب''' (<small>Transib</small>) ۾ مختصر ڪئي ويندي آهي، هڪ وڏو ريلوي سسٽم آهي جيڪو يورپي روس کي روسي ڏور اوڀر سان ڳنڍيندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lonely Planet Guide to the Trans-Siberian Railway |url=http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905151439/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/free_chapters/trans-sib-rail-3-getting-started.pdf |archive-date=5 September 2012 |publisher=Lonely Planet Publications}}</ref> <small>9,289</small> ڪ (<small>5,772</small>) کان وڌيڪ ڊيگهه تي پکڙيل، اها دنيا جي سڀ کان ڊگهي ريلوي لائين آهي.<ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Thomas |first1=Bryn |url=https://books.google.com/books?id=PMPPzQEACAAJ |title=Trans-Siberian Handbook: The Guide to the World's Longest Railway Journey with 90 Maps and Guides to the Route, Cities and Towns in Russia, Mongolia and China |last2=McCrohan |first2=Daniel |date=2019 |publisher=Trailblazer Publications |isbn=978-1912716081 |edition=10 |author-link2=Daniel McCrohan |access-date=15 October 2020}}</ref> اها اولهه ۾ [[ماسڪو]] شهر کان اوڀر ۾ [[ولاڊي ووسٽوڪ]] شهر تائين هلندي آهي. [[روسي سلطنت]] جي دور ۾، اليگزينڊر III ۽ سندس پٽ [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس II]] پاران مقرر ڪيل سرڪاري وزير ذاتي طور تي سال <small>1891</small>ع ۽ <small>1916</small>ع جي وچ ۾ ريلوي نيٽ ورڪ جي تعمير جي نگراني ڪندا هئا. مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي، لائين مسافرن کي متوجه ڪيو جن پنهنجن تجربن کي دستاويز ڪيو.<ref>Meakin, Annette, ''A Ribbon of Iron'' (1901), reprinted in 1970 as part of the Russia Observed series (Arno Press/New York Times)({{oclc|118166}}).</ref> سال <small>1916</small>ع کان وٺي، ٽرانس-سائبيرين ريلوي سڌو سنئون ماسڪو کي ولادي ووسٽوڪ سان ڳنڍيو آهي. سال 2021، توسيع جا منصوبا جاري آهن، روس جي پاڙيسري [[منگوليا]]، [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] سان رابطا ٺاهيا پيا وڃن. <ref>{{Cite web |date=2017-09-08 |title=New 8,400 mile train journey will connect London to Tokyo |url=https://www.independent.co.uk/travel/london-tokyo-train-link-8400-mile-route-new-railway-trans-siberian-uk-japan-a7935961.html |access-date=2020-11-11 |website=[[The Independent]] }}</ref> ان کان علاوه، نيٽ ورڪ کي [[ٽوڪيو]]، جاپان تائين وڌائڻ لاءِ، نوان پل يا سرنگون ٺاهڻ سان جيڪي روسي ٻيٽ سخالين ۽ جاپاني ٻيٽ [[هوڪائيڊو]] ذريعي مين لينڊ ريلوي کي ڳنڍيندا تجويزون ۽ ڳالهيون ڪيون ويون آهن. '''رستي جو نقشو''' ☆ <small>'''ماسڪو کان فاصلو اسٽيشنون'''</small> * <small>0 ڪلوميٽر 0 ميل ماسڪو ياروسلاوسڪي ٽرمينل</small> * <small>284 ڪلوميٽر 176 ميل [[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاول]]-گلوني</small> * <small>957 ڪلوميٽر 595 ميل [[ڪيروف اوبلاسٽ|ڪيروف]]</small> * <small>1436 ڪلوميٽر 892 ميل پرم</small> * <small>1816 ڪلوميٽر 1128 ميل يڪاترينبرگ</small> * <small>2144 ڪلوميٽر 1332 ميل [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين]]</small> * <small>2712 ڪلوميٽر 1685 ميل [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]</small> * <small>3335 ڪلوميٽر 2072 ميل [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نوووسبرسڪ]]</small> * <small>4098 ڪلوميٽر 2546 ميل [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسڪ]]</small> * <small>4516 ڪلوميٽر 2806 ميل تاشيٽ</small> * <small>5185 ڪلوميٽر 3222 ميل [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارکوٽسڪ]]</small> * <small>5642 ڪلوميٽر 3506 ميل الان-اودي</small> * <small>6199 ڪلوميٽر 3852 ميل چيتا</small> * <small>>>> 6312 ڪلوميٽر 3922 ميل چيني مشرقي ريلوي ([[هاربن]]-منزولي ريلوي)</small> * <small>7273 ڪلوميٽر 4519 ميل امور-ياڪوٽسڪ مين لائن</small> * <small>7875 ڪلوميٽر 4893 ميل بلاگوشچنسڪ ڏانهن</small> * <small>8351 ڪلوميٽر 5189 ميل بيروبيدزان</small> * <small>8523 ڪلوميٽر 5296 ميل خاباروسڪ</small> * <small>9289 ڪلوميٽر 5772 ميل [[ولاڊي ووسٽوڪ]]</small> == رستو == [[File:Transsib international.svg|300px|thumb|ٽرانس-سائبيرين لائين ڳاڙهي رنگ ۾؛ بائيڪال-آمور مين لائين سائي رنگ ۾؛ آمور-ياڪوتسڪ مين لائين نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آهي.]] هي ريلوي اڪثر ڪري روس جي ان مکيه بين-براعظمي لائين سان ڳنڍي ڏٺي ويندي آهي، جيڪا [[روس]] جي يورپي ۽ ايشيائي حصن ۾ ڪيترن ئي ننڍن توڙي وڏن شهرن کي پاڻ ۾ ملائي ٿي. ماسڪو کان [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين <small>9,289</small> ڪلوميٽر (<small>5,772</small> ميل) ڊگهي هن رستي تي،<ref name="MoscowVlad">{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/5lkUp91UV?url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=898975%3A%C0 |archive-date=3 December 2009}}</ref> اٺ مختلف "ٽائيم زون" اچن ٿا، <ref>Moscow is at UTC+3, Vladivostok is at UTC+10; therefore the line passes through 8 time zones; see [[Time Zone Map|map]]</ref>جيڪو هڪ رڪارڊ آهي. هن سفر کي مڪمل ڪرڻ ۾ اٺ ڏينهن لڳن ٿا. اها دنيا جي ٽئين نمبر تي سڀ کان ڊگهي، مسلسل هلندڙ ريل سروس آهي؛ ان کان اڳ [[ماسڪو]]-[[پيانگ يانگ]] سروس (<small>10,267</small> ڪلوميٽر / <small>6,380</small> ميل)<ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 002, Moscow-Pyongyang |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%C1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164323/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=881437%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> ۽ اڳوڻي [[ڪيف]]-[[ولاڊي ووسٽوڪ]] سروس (<small>11,085</small> ڪلوميٽر / <small>6,888</small> ميل) اچن ٿيون. <ref>{{Cite web |title=CIS railway timetable, route No. 350, Kiev-Vladivostok |url=http://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%D4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164332/https://www.poezda.net/en/train_timetable?tr_code=907081%3A%EF%BF%BD |archive-date=6 April 2020}}</ref> دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اهي ٻئي سروسز پڻ پنهنجي رستي جي وڏي حصي تي "ٽرانس-سائبيرين" واري رستي سان گڏوگڏ هلن ٿيون. هن جو مکيه رستو ماسڪو جي ياروسلاوسڪي ووڪزال اسٽيشن کان شروع ٿئي ٿو. اهو رستو ياروسلاول [[چليابنسڪ اوبلاسٽ|چيليابنسڪ]]، [[اومسڪ اوبلاسٽ|اومسڪ]]، [[نوووسبرسڪ اوبلاسٽ|نووو سيبيرسڪ]]، [[ڪراسنويارسڪ ڪرائي|ڪراسنويارسک]]، [[ارکوتسڪ اوبلاسٽ|ارڪوتسڪ]]، الان-اودي، چيتا ۽ خاباروفسک مان ٿيندو، ڏکڻ سائبيريا جي رستي [[ولاڊي ووسٽوڪ]] تائين پهچي ٿو. هڪ ٻيو اهم رستو ٽرانس-منچورين آهي، جيڪو چيتا جي اوڀر ۾ ٽارسڪايا تائين ٽرانس-سائبيرين سان گڏ هلي ٿو. ٽارسڪايا، ڪاريمسڪوئي (<small>Karymskoye</small>) کان <small>12</small> ڪلوميٽر (<small>7</small> ميل) اوڀر ۾ چيتا اوبلاسٽ ۾ واقع آهي، جيڪو [[ڍنڍ بيڪال|بائيڪال ڍنڍ]] کان تقريباً <small>1,000</small> ڪلوميٽر (<small>621</small> ميل) اوڀر ۾ آهي. ٽارسڪايا کان، ٽرانس-منچورين رستو ڏکڻ-اوڀر طرف رخ ڪري ٿو ۽ [[چين]] جي اتر-اوڀر وارن صوبن مان گذرندي، "هاربن-منژولي" ۽ ”هاربن-سوئي فين هي“ ريلوي لائينن ذريعي اڳتي وڌي ٿو (جتان [[بيجنگ]] ڏانهن رابطو ملي ٿو، جنهن کي ماسڪو-بيجنگ ٽرينون استعمال ڪن ٿيون). آخرڪار، هي رستو ولادي ووستوڪ جي بلڪل اتر ۾، "اوسوريئسک" (<small>Ussuriysk</small>) جي مقام تي مکيه رستي سان ٻيهر ملي وڃي ٿو. ٽيون مکيه رستو ٽرانس-منگولين ريلوي آهي، جيڪو بئڪال ڍنڍ جي اوڀر ڪناري تي واقع الان-ادي (<small>Ulan-Ude</small>) تائين ٽرانس-سائبيرين ريلوي سان گڏ هلي ٿو. الان-ادي کان، ٽرانس-منگولين رستو ڏکڻ طرف [[الان باتر]] ڏانهن وڃي ٿو ۽ اتان پوءِ ڏکڻ اوڀر طرف رخ ڪري بيجنگ تائين پهچي ٿو. پنجن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين وقفي وقفي سان هلندڙ ڪم کان پوءِ، <small>1991</small>ع ۾ هڪ چوٿون رستو مڪمل ٿيو، جيڪو وڌيڪ اتر طرف کان گذري ٿو. بئڪال-امور مين لائين (<small>BAM</small>) جي نالي سان سڃاتل هي نئون رستو، بائڪال ڍنڍ کان ڪيترائي سؤ ميل اولهه ۾ واقع ٽائيشيٽ (<small>Taishet</small>) جي مقام تي ٽرانس-سائبيرين لائين کان الڳ ٿئي ٿو ۽ ڍنڍ جي بلڪل اترئين ڇيڙي وٽان گذري ٿو. هي رستو ڪومسومولسڪ-نا-اموري (جيڪو خباروفسڪ جي اتر ۾ آهي) وٽ امور نديءَ کي پار ڪري ٿو ۽ آخرڪار سوويتسڪايا گاون (<small>Sovetskaya Gavan</small>) وٽ تاتار اسٽريٽ (<small>Tatar Strait</small>) تائين پهچي ٿو.<ref name="britannica">{{Cite web |title=Trans-Siberian Railroad |date=December 7, 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Trans-Siberian-Railroad}}</ref> ==تاريخ== === گهرج ۽ رٿا بندي === <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾، [[سائبيريا]] جي ترقي ۾ رڪاوٽ جو سبب علائقي جي اندر ۽ ملڪ جي ٻين حصن سان ٽرانسپورٽ جي رابطن جو ڪمزور هجڻ هو. "گريٽ سائبيرين روٽ" (<small>Great</small> <small>Siberian</small> <small>Route</small>) کان سواءِ، اهڙا رستا تمام گهٽ هئا جيڪي ڦيٿن واري سواريءَ يا گاڏين لاءِ موزون هجن. سال جي لڳ ڀڳ پنج مهينن تائين، درياهه ئي آمد رفت جو مکيه ذريعو هوندا هئا. سياري جي موسم ۾، سامان ۽ مسافر گهوڙن سان ڇڪجندڙ "سليجز" (برف تي هلندڙ گاڏيون) ذريعي سفر ڪندا هئا؛ اهي رستا اڪثر ڪري اهي ئي [[درياھ|درياهه]] هوندا هئا جيڪي ڄمي برف بڻجي ويندا هئا. <ref>P. E. Garbutt, "The Trans-Siberian Railway." ''Journal of Transport History'' 4 (1954): 238–249.</ref> "اوب ندي" تي پهريون [[اسٽيم بوٽ]] (ٻاڦ تي هلندڙ ٻيڙي)، جنهن جو نالو "اوسنووا" هو ۽ ان جو مالڪ نڪيتا مياسنيڪوف هو، <small>1844</small>ع ۾ هلايو ويو. تنهن هوندي به، شروعاتي دور ۾ اهڙي نئين ٽيڪنالاجي متعارف ڪرائڻ مشڪل ثابت ٿيو ۽ <small>1857</small>ع تائين "اوب واري علائقي" ۾ اسٽيم بوٽن ذريعي آمد رفت ۾ ڪا نمايان ترقي نه ٿي سگهي. <small>1863</small>ع ۾ [[ينيسي دریاھہ|ينيسي درياهه]] تي، ۽ <small>1870</small>ع واري ڏهاڪي ۾ [[لئنا ندي|لينا]] ۽ امور دريائن تي اسٽيم بوٽن جو سلسلو شروع ٿيو. جڏهن ته اولهه سائبيريا جي نسبتاً هموار زمين تي دريائن جو سٺو نظام موجود هو، پر اوڀر سائبيريا ۾ "اوب-ارتش-توبول-چولم<small>" (Ob–Irtysh–Tobol–Chulym)</small> جهڙن وڏن دريائن جي نظامن ۾ ڪافي مشڪلاتون هيون. ينيسي درياهه، انگارا ندي جو اهو حصو جيڪو "براٽسڪ" کان هيٺ آهي (جتي پاڻيءَ جي تيز وهڪري ۽ پٿرن سبب ٻيڙيون هلائڻ ڏکيو هو)، ۽ لينا درياهه—اهي سڀ گهڻو ڪري صرف اتر کان ڏکڻ طرف ئي سفر جي قابل هئا، جنهن ڪري اولهه کان اوڀر طرف اچ وڃ ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو. هن صورتحال کي ڪجهه حد تائين بهتر بڻائڻ لاءِ اوب-ينيسي ڪينال ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر ان مان ڪا خاص ڪاميابي نه ملي. علائقي ۾ موجود انهن مسئلن جي ڪري هڪ ريلوي لائين تعمير ڪرڻ جي ضرورت پيدا ٿي.<ref name="britannica" /> سائبيريا ۾ ريلوي جا پهريون منصوبا <small>1851</small>ع ۾ "سينٽ پيٽرسبرگ-ماسڪو ريلوي" جي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ سامهون آيا.<ref name="problemregions">{{Cite book |title=Problem Regions of Resource Type: Economical Integration of European North-East, Ural and Siberia |publisher=IEIE |year=2002 |isbn=5-89665-060-4 |editor-last=Alexeev |editor-first=V.V. |editor-last2=Bandman |editor-first2=M.K. |editor-last3=Kuleshov–Novosibirsk |editor-first3=V. V.}}</ref> انهن مان هڪ اهم منصوبو "ارکوتسڪ -چيتا ريلوي" جو هو، جنهن جي تجويز آمريڪا جي هڪ ڪاروباري شخصيت، پيري ڪولنز ڏني هئي. ان منصوبي کي ٽرانسپورٽ واري وزير "ڪونسٽنٽين پوسيت" جي حمايت حاصل هئي، جنهن جو مقصد [[ماسڪو]] کي امور درياهه ۽ نتيجي طور [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] سان ڳنڍڻ هو. سائبيريا جو گورنر، نڪولائي موراويوف -امورسڪي علائقي ۾، جيڪو هاڻي روس جو ”ڏور اوڀر“ (<small>Russian Far East</small>) سڏجي ٿو، روسي نوآباديات جي واڌاري لاءِ بيتاب هو. پر سندس منصوبا ان ڪري عمل جوڳا نه هئا، ڇاڪاڻ ته اتي آباد ٿيندڙ ماڻهو اناج ۽ خوراڪ چين ۽ ڪوريا مان گهرائيندا هئا. <ref>{{Cite book |last=March |first=G. Patrick |title=Eastern Destiny: Russia in Asia and the North Pacific |publisher=Praeger/Greenwood |year=1996 |isbn=0-275-95648-2 |pages=152–53}}</ref> مورايوف جي ئي ڪوششن جي نتيجي ۾، خابارووسڪ علائقي ۾ ريلوي لائين لاءِ سروي ڪرايو ويو. سائبيريا جو گورنر، نڪولائي موراويوف امورسڪي، روسي سلطنت جي توسيع اهو موراويوف جي شروعات تي هو ته خاباروفسڪ علائقي ۾ ريلوي لاءِ سروي ڪئي وئي. سال <small>1880</small>ع کان اڳ، مرڪزي حڪومت انهن منصوبن کي عملي طور تي نظرانداز ڪيو هو، سائبيريا جي ادارن ۾ ڪمزورين، هڪ غير موثر بيوروڪريسي، ۽ مالي خطري جي ڪري. سال <small>1880</small>ع تائين، سائبيريا، پر اوڀر روس نه، کي پئسفڪ سان ڳنڍڻ لاءِ ريلوي جي تعمير جي اجازت لاءِ رد ٿيل ۽ ايندڙ درخواستن جو هڪ وڏو تعداد هو. هن حڪومت کي پريشان ڪيو ۽ سائبيريا کي وچ روس سان ڳنڍڻ کي هڪ اهم پريشاني بڻائي ڇڏيو. ڊيزائن جو عمل 10 سال هليو. تعمير ٿيل اصل رستي سان گڏ، متبادل منصوبا تجويز ڪيا ويا: * ڏاکڻي رستو: قازقستان، برنول، اباڪان ۽ منگوليا ذريعي. * اترين رستو: تيومين، ٽوبولسڪ، ٽامسک، ينيسيسڪ ۽ جديد بائيڪل امور مين لائن ذريعي يا ياڪوتسڪ ذريعي به. * Northern route: via [[Tyumen]], [[Tobolsk]], [[Tomsk]], [[Yeniseysk]] and the modern [[Baikal Amur Mainline]] or even through [[Yakutsk]]. The line was divided into seven sections, most or all of which was simultaneously worked on by 62,000 workers. With financial support provided by leading European financier, [[Baron Henri Hottinguer]] of the Parisian bankers [[Hottinger & Cie]], the total cost estimated at £35 million was raised with the first section (Chelyabinsk to the River Ob) and finished at a cost £900,000 lower than anticipated.<ref>"The Great Siberian Iron Road", ''The Daily News'' (London), 30 December 1896, p. 7.</ref> Railwaymen argued against suggestions to save funds, such as installing ferryboats instead of bridges over the rivers until traffic increased. Unlike the rejected private projects that intended to connect the existing cities that required transport, the Trans-Siberian did not have such a priority. Thus, to save money and avoid clashes with land owners, it was decided to lay the railway outside the existing cities. However, due to the swampy banks of the Ob River near [[Tomsk]] (the largest settlement at the time), the idea to construct a bridge was rejected. The railway was laid {{convert|70|km|0|abbr=on}} to the south (instead crossing the Ob at Novonikolaevsk, later renamed [[Novosibirsk]]); a dead-end branch line connected with Tomsk, depriving the city of the prospective transit railway traffic and trade.<ref name="britannica" /> ===Construction=== [[File:Clearing on the right-of-way of the Eastern Siberian Railway, A LCCN2004708023 (cropped).jpg|thumb|right|Clearing on the right-of-way of the Eastern Siberian Railway, 1895]] [[File:Construction work on the Eastern Siberian Railway near Khabarovsk LCCN2004708079.jpg|thumb|right|Construction work being performed by convicts on the Eastern Siberian Railway near [[Khabarovsk]], 1895]] On 9 March 1891, the Russian government issued an [[imperial rescript]] in which it announced its intention to construct a railway across Siberia.<ref>{{Cite book |last1=Davis |first1=Clarence B. |url=https://www.questia.com/read/71900198/railway-imperialism |title=Railway Imperialism |last2=Wilburn |first2=Kenneth E. Jr |last3=Robinson |first3=Ronald E. |publisher=Greenwood Press |year=1991 |isbn=978-0-313-25966-1 |location=Westport, Connecticut |page=140 |chapter=Russia, the Soviet Union, and the Chinese Eastern Railway |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406164345/https://www.questia.com/read/71900198/railway-imperialism |archive-date=2020-04-06 |via=[[Questia]] |url-access=subscription |url-status=dead}}</ref> Tsarevich Nicholas (later Tsar Nicholas II) inaugurated the construction of the railway in Vladivostok on 19 May that year.<ref>{{Cite book |last=Pleshakov |first=Constantine |url=https://www.questia.com/read/100959210/the-tsar-s-last-armada-the-epic-journey-to-the-battle |title=The Tsar's Last Armada: The Epic Journey to the Battle of Tsushima |publisher=Basic Books |year=2002 |isbn=0-465-05792-6 |location=New York |page=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603130123/https://www.questia.com/read/100959210/the-tsar-s-last-armada-the-epic-journey-to-the-battle |archive-date=2019-06-03 |via=Questia |url-access=subscription |url-status=dead}}</ref> Lake Baikal is more than {{convert|640|km|abbr=off|sp=us}} long and more than {{convert|1600|m|abbr=off|sp=us}} deep. Until the [[Circum–Baikal railway]] was built the line ended on either side of the lake, the [[Icebreaker|ice-breaking]] [[train ferry]] {{SS|Baikal}} built in 1897 and smaller ferry ''SS Angara'' built in about 1900 made the four-hour crossing to link the two railheads.<ref name="BaikalTravel">{{Cite web|title=Irkutsk: Ice-Breaker "Angara" |url=http://www.lakebaikaltravel.com/baikal-travel-guide/landmarks-baikal/83-irkutsk-ice-breaker-angara.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924190950/http://www.lakebaikaltravel.com/baikal-travel-guide/landmarks-baikal/83-irkutsk-ice-breaker-angara.html |archive-date=24 September 2011 |access-date=15 September 2011 |website=Lake Baikal Travel Company}}</ref><ref name="BaikalHomepage">{{Cite web |last=Babanine |first=Fedor |year=2003 |title=Circumbaikal Railway |url=http://www.irkutsk.org/baikal/railway.htm |access-date=15 September 2011 |website=Lake Baikal Homepage |publisher=Fedor Babanine}}</ref> The Russian admiral and explorer [[Stepan Makarov]] (1849–1904) designed ''Baikal'' and ''Angara'' but they were built in [[Newcastle upon Tyne]], by [[Armstrong Whitworth]]. They were "knock down" vessels; that is, each ship was bolted together in the United Kingdom, every part of the ship was marked with a number, the ship was disassembled into many hundreds of parts and transported in kit form to [[Listvyanka, Irkutsky District, Irkutsk Oblast|Listvyanka]] where a shipyard was built especially to reassemble them.<ref name=BaikalHomepage /> Their boilers, engines and some other components were built in [[Saint Petersburg]]<ref name=BaikalHomepage /> and transported to Listvyanka to be installed. ''Baikal'' had 15 boilers, four funnels, and was {{convert|64|m|sp=us}} long. it could carry 24 railway coaches and one locomotive on the middle deck. ''Angara'' was smaller, with two funnels.<ref name=BaikalTravel /><ref name=BaikalHomepage /> Completion of the Circum-Baikal Railway in 1904 bypassed the ferries, but from time to time the Circum–Baikal railway suffered from derailments or rockfalls so both ships were held in reserve until 1916. ''Baikal'' was burnt out and destroyed in the [[Russian Civil War]]<ref name=BaikalTravel /><ref name=BaikalHomepage /> but ''Angara'' survives. It has been restored and is permanently moored at Irkutsk where it serves as an office and a museum.<ref name=BaikalTravel /> In winter, sleighs were used to move passengers and cargo from one side of the lake to the other until the completion of the Lake Baikal spur along the southern edge of the lake. With the Amur River Line north of the Chinese border being completed in 1916, there was a continuous railway from [[Petrograd]] to Vladivostok that, to this day, is the world's second longest railway line. Electrification of the line, begun in 1929 and completed in 2002, allowed a doubling of train weights to {{convert|6000|t|sp=us}}. There were expectations upon electrification that it would increase rail traffic on the line by 40 percent.<ref>{{Cite news |date=25 December 2002 |title=Russia's legendary Trans-Siberian railroad line completely electrified |agency=Associated Press |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-70603200.html |url-status=usurped |url-access=subscription |access-date=14 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904061530/http://www.highbeam.com/doc/1P1-70603200.html |archive-date=4 September 2015 |work=AP Worldstream |via=[[HighBeam Research]]}}</ref> The entire length of the Trans-Siberian Railway was double tracked by 1939.<ref>{{cite book |last=Manley |first=Deborah |author-link= |date=2011 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |url= |location= |publisher=Andrews UK Limited |page=xviii |isbn=}}</ref> ===Effects=== [[File:Siberian peasants watching a train at a station, (1902).jpg|thumb|Siberian peasants watching a train at a station, 1902]] Siberian agriculture began to send cheap grain westwards beginning around 1869.{{citation needed|date=April 2015}} Agriculture in Central Russia was still under economic pressure after the end of [[serfdom]], which was [[Emancipation reform of 1861 in Russia|formally abolished]] in 1861. To defend the central territory and prevent possible social destabilization, the Tsarist government introduced the [[Chelyabinsk]] [[tariff]]-break ({{lang|ru|Челябинский тарифный перелом}}) in 1896, a tariff barrier for grain passing through Chelyabinsk, and a similar barrier in [[Manchuria]]. This measure changed the nature of export: mills emerged to produce bread from grain in [[Altai Krai]], [[Novosibirsk]] and [[Tomsk]], and many farms switched to [[Maize|corn]] (maize) production. The railway immediately filled to capacity with local traffic, mostly wheat. From 1896 until 1913 Siberia exported on average {{convert|501932|t|sp=us}} (30,643,000 [[pood]]) of grain and flour annually.<ref name="hramkov">{{Cite book |last=Храмков |first=А. А. |url=http://new.hist.asu.ru/biblio/predpri3/index.html |title=Предприниматели и предпринимательство в Сибири. Вып.3 |publisher=Изд-во АГУ |year=2001 |isbn=5-7904-0195-3 |location=Barnaul |trans-title=Entrepreneurs and business undertakings in Siberia. 3rd issue |chapter=Железнодорожные перевозки хлеба из Сибири в западном направлении в конце XIX – начале XX вв |trans-chapter=Railroad transportation of bread from Siberia westwards in the late 19th–early 20th centuries |access-date=2006-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930184610/http://new.hist.asu.ru/biblio/predpri3/index.html |archive-date=2007-09-30 |url-status=dead}}</ref> During the [[Russo-Japanese War]] of 1904–1905, military traffic to the east disrupted the flow of civil freight. The Trans-Siberian Railway brought with it millions of peasant-migrants from the Western regions of Russia and Ukraine.<ref>{{Cite book |last=Subtelny |first=Orest |url=https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0 |title=Ukraine: a history |publisher=University of Toronto Press |year=2000 |isbn=0-8020-8390-0 |page=[https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0/page/262 262] |url-access=registration}}</ref> Between 1906 and 1914, the peak migration years, about four million peasants arrived in Siberia.<ref>{{Cite book |last1=Dronin |first1=N. M. |url=https://books.google.com/books?id=9a5j_JL6cqIC&pg=PA38 |title=Climate dependence and food problems in Russia, 1900–1990: the interaction of climate and agricultural policy and their effect on food problems |last2=Bellinger |first2=E. G. |publisher=Central European University Press |year=2005 |isbn=963-7326-10-3 |page=38}}</ref> Historian [[Christian Wolmar]] argues that the railroad was a failure, because it was built for narrow political reasons, with poor supervision and planning. The costs were vastly exaggerated to enrich greedy bureaucrats. The planners hoped it would stimulate settlement, but the Siberian lands were too infertile and cold and distant. There was little settlement beyond {{convert|30|mi|km}} from the line. The fragile system could not handle the heavy traffic demanded in wartime, so the Japanese in 1904 knew they were safe in [[Russo-Japanese War|their war with Russia]]. Wolmar concludes: {{blockquote|The railway, which was single track throughout, with the occasional passing loop, had, unsurprisingly, been built to a deficient standard in virtually every way. The permanent way was flimsy, with lightweight rails that broke easily, insufficient [[Track ballast|ballast]], and railroad ties often carved from green wood that rotted in the first year of use. The small bridges were made of soft pine and rotted easily. The embankments were too shallow and narrow, often just {{convert|10|ft|m}} wide instead of the {{convert|16|ft|m}} prescribed in the design, and easily washed away. There were vicious gradients and narrow curves that wore out the fringe flanges on the wheels of the rolling stock after as little as six weeks use.<ref>Christian Wolmar, ''Blood, iron, and gold: How the railroads transformed the world'' (Public Affairs, 2011), pp 169–70.</ref>}}However, some historians argue that the Manchurian section of the Trans-Siberian network, the [[Chinese Eastern Railway]], was both commercially and politically significant, stimulating trade and economic development across the region.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Суржко |first=Антон Валерьевич |date=2026-06-16 |title=Экономическая политика на КВЖД как уникальный эксперимент России на Дальнем Востоке в первой четверти XX в.: |url=https://izvestiya.asu.ru/article/view/%282026%292-03 |journal=Известия Алтайского государственного университета |language=ru |issue=2(148) |pages=25–33 |doi=10.14258/izvasu(2026)2-03 |issn=1561-9451}}</ref> Its annual freight traffic grew roughly sixfold between the early 1900s and early 1920s.<ref>{{Cite journal |last=Chou |first=Shun-Hsin |date=1971 |title=Railway Development and Economic Growth in Manchuria |url=https://www.cambridge.org/core/journals/china-quarterly/article/abs/railway-development-and-economic-growth-in-manchuria/6E83CF8C1FD7F50CBE2F1541EE296027 |journal=The China Quarterly |volume=45 |pages=75-80 |doi=10.1017/S0305741000010420 |via=JSTOR}}</ref> Furthermore, the concession, the agreement under which Russia built and administered the railroad, gave it extraterritorial control in part of Manchuria until the 1920s, extending Russian and later Soviet imperial and political influence in the region.<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=Hsu |first=Chia Yin |date=2011 |title=Railroad Technocracy, Extraterritoriality, and Imperial Lieux de Mémoire in Russian Émigrés’ Manchuria, 1920–1930s |url=https://dx.doi.org/10.1353/imp.2011.0029 |journal=Ab Imperio |issue=4 |pages=63-66 |via=Project MUSE}}</ref> ===War and revolution=== [[File:War. Russian National Dance.jpg|thumb|Trans-Siberian Railway, c. 1904]] In the [[Russo-Japanese War]] (1904–1905), the strategic importance and limitations of the Trans-Siberian Railway contributed to Russia's defeat in the war. As the line was single-track, transit was slower as trains had to wait in crossing sidings for opposing trains to cross. This limited the capacity of the line and increased transit times. A troop train or a train carrying injured personnel traveling from east to west would delay the arrival of troops or supplies and ammunition in a train traveling from west to east. The supply difficulties meant the Russian forces had limited troops and supplies while Japanese forces with shorter lines of communication were able to attack and advance. After the [[Russian Revolution]] of 1917, the railway served as the vital line of communication for the [[Czechoslovak Legions|Czechoslovak Legion]] and the allied armies that landed troops at Vladivostok during the [[Siberian Intervention]] of the [[Russian Civil War]]. These forces supported the [[White movement|White Russian]] government of Admiral [[Alexander Kolchak]], based in [[Omsk]], and White Russian soldiers fighting the Bolsheviks on the [[Ural Mountains|Ural]] front. The intervention was weakened, and ultimately defeated, by partisan fighters who blew up bridges and sections of track, particularly in the volatile region between [[Krasnoyarsk]] and [[Chita, Zabaykalsky Krai|Chita]].<ref name="Isitt">{{Cite journal |last=Isitt |first=Benjamin |year=2006 |title=Mutiny from Victoria to Vladivostok, December 1918 |url=http://www.utpjournals.press/doi/abs/10.3138/CHR/87.2.223 |journal=Canadian Historical Review |volume=87 |issue=2 |pages=223–64 |doi=10.3138/chr/87.2.223 |access-date=3 October 2016|url-access=subscription }}</ref> The leader of legions politician [[Milan Rastislav Štefánik|Milan Rastislav Stefanik]]<ref>{{Cite book |last=Kšiňan |first=Michal |title=Milan Rastislav Štefánik – Muž, ktorý sa rozprával s hviezdami |publisher=Slovart |year=2021 |isbn=9788055639048}}</ref> traveled from Moscow to Vladivostok in March to August 1918, on his journey to Japan and the United States of America.<ref>Preclík, Vratislav. Masaryk a legie (Masaryk and legions), váz. kniha, 219 str., vydalo nakladatelství Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karviná) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (Masaryk Democratic Movement, Prague), 2019, {{ISBN|978-80-87173-47-3}}, pp. 38–50, 52–102, 104–22, 124–28, 140–48, 184–90</ref> The Trans-Siberian Railway also played a very direct role during parts of Russia's history, with the [[Czechoslovak Legions|Czechoslovak Legion]] using heavily armed and [[armored train]]s to control large amounts of the railway (and of Russia itself) during the [[Russian Civil War]] at the end of World War I.<ref name="WILLMOTT251">{{Cite book |last=Willmott |first=H.P. |title=First World War |publisher=Dorling Kindersley |year=2003 |page=251}}{{ISBN?}}</ref> As one of the few fighting forces left in the aftermath of the imperial collapse, and before the [[Red Army]] took control, the Czechoslovak Legions were able to use their organization and the resources of the railway to establish a temporary zone of control before eventually continuing onwards towards Vladivostok, from where they emigrated back to [[Czechoslovakia]]. ===World War II=== {{main|Pacific Route}} During World War II, the Trans-Siberian Railway played an important role in the supply of the powers fighting in Europe. In 1939–1941 it was a source of rubber for Germany thanks to the [[Molotov–Ribbentrop Pact|USSR-Germany pact]]. While Germany's merchant shipping was shut down, the Trans-Siberian Railway (along with its [[Chinese Eastern Railway|Trans-Manchurian branch]]) served as the essential link between Germany and Japan, especially for rubber. By March 1941, {{convert|300|t|sp=us}} of this material would, on average, traverse the Trans-Siberian Railway every day on its way to Germany.<ref>{{Citation |last=Martin |first=Bernd |title=Deutschland und Japan Im Zweiten Weltkrieg |page=155 |year=1969 |publisher=Musterschmidt Verlag}}</ref> At the same time, a number of Jews and anti-Nazis used the Trans-Siberian Railway to escape Europe, including the mathematician [[Kurt Gödel]] and Betty Ehrlich Löwenstein, mother of British actor, director and producer [[Heinz Bernard]].<ref>{{Cite journal |last=Lowenstein |first=Jonathan |date=26 April 2010 |title=The Journey of a Lifetime: my grandmother's escape on the Trans-Siberian railway |url=http://jonathanlowenstein.blogspot.co.il/2010/04/journey-of-lifetime-my-grandmother.html |journal=Telaviv1}}</ref> Several thousand Jewish refugees were able to make this trip thanks to the Curaçao visas issued by the Dutch consul [[Jan Zwartendijk]]<ref>{{Cite web |title=Jan Zwartendijk. – Collections Search – United States Holocaust Memorial Museum |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/pa1072299}}</ref> and the Japanese visas issued by the Japanese consul, [[Chiune Sugihara]], in [[Kaunas]], Lithuania. Typically, they took the TSR to [[Vladivostok]], then by ship to US. Until June 1941, pro-Nazi ethnic Germans from the Americas used the TSR to go to Germany.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20170123092603/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/GERMAN%20INTELLIGENCE%20ACTIVITIES_0001.pdf "German Intelligence Activities in China during WW I."]}} United States War Department Strategic Services Unit, March 1, 1946</ref> The situation reversed after 22 June 1941. By [[Operation Barbarossa|invading the Soviet Union]], Germany cut off its only reliable trade route to Japan. Instead, it had to use fast merchant ships and later large oceanic submarines to evade the Allied blockade. On the other hand, the USSR received [[Lend-Lease]] supplies from the US. Even after Japan went to war with the US, despite German complaints, Japan usually allowed Soviet ships to sail between the US and Vladivostok unmolested.<ref>{{harvnb|Martin|1969|p=174}}</ref> As a result, the [[Pacific Route]] – via northern Pacific Ocean and the TSR – became the safest connection between the US and the USSR.{{citation needed|date=April 2017}} Accordingly, it accounted for as much freight as the [[Arctic convoys of World War II|North Atlantic–Arctic]] and [[Persian Corridor|Iranian]] routes combined, though cargoes were limited to raw materials and non-military goods. From 1941 to 1942 the TSR also played an important role in relocating Soviet industries from European Russia to Siberia in the face of the German invasion. The TSR also transported Soviet troops west from the Far East to take part in [[Battle of Moscow|the Soviet counter-offensive in December 1941]]. In 1944–45 the TSR was used to prepare for the [[Soviet–Japanese War]] of August 1945; see [[Pacific Route]]. When an Anglo-American delegation visited Moscow in October 1944 to discuss the Soviet Union joining the war against Japan, [[Alanbrooke]] was told by General Antonov and Stalin himself that the line capacity was 36 pairs of trains per day, but only 26 could be counted on for military traffic; see [[Pacific Route]]. The capacity of each train was from 600 to 700 tons.<ref>{{cite book | last = Alanbrooke | first = Field Marshal Lord | authorlink = Alan Brooke | title = War Diaries 1939–1945 | publisher = Phoenix Press | date = 2001 | location = | pages = 607, 608| url = | doi = | id = | isbn = 1-84212-526-5 }}</ref> Although the Japanese estimated that an attack was not likely before Spring 1946, ''Stavka'' had planned for a mid-August 1945 offensive, and had concealed the buildup of a force of 90 divisions; many had crossed Siberia in their vehicles to avoid straining the rail link.<ref>{{Cite book |last=Glantz |first=David M. |url=https://archive.org/details/whentitansclashe00glan_0/page/278 |title=When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler |date=1995 |publisher=University Press of Kansas |isbn=0-7006-0899-0 |location=Kansas |page=[https://archive.org/details/whentitansclashe00glan_0/page/278 278] |author-link=David M. Glantz}}</ref> ===Post World War II=== [[File:Gare de Omsk (4871704288).jpg|thumb|The Trans-Siberian is a vital link to the [[Russian Far East]].]] During the 1969 [[Sino-Soviet border conflict]], the Soviet government saw the Trans-Siberian Railway's proximity to the [[China-Russia border]] as a vulnerability during wartime.<ref name="roberts19690828">{{Cite news |last=Roberts |first=Chalmers M. |date=28 August 1969 |title=Russia Reported Eying Strikes at China A-Sites |url=https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80R01284A001800110052-9.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111060458/https://www.cia.gov/readingroom/docs/CIA-RDP80R01284A001800110052-9.pdf |archive-date=11 January 2025 |website=[[The Washington Post]] |via=CIA}}</ref> A trainload of containers can be taken from Beijing to [[Hamburg]], via the Trans-Mongolian and Trans-Siberian lines in as little as 15 days, but typical cargo transit times are usually significantly longer<ref>{{Cite news |last=Donahue |first=Patrick |date=24 January 2008 |title=China-to-Germany Cargo Train Completes Trial Run in 15 Days |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601100&sid=aqUyRa4wf95g&refer=germany}}</ref> and typical cargo transit time from Japan to major destinations in European Russia was reported as around 25 days.<ref>{{Cite news |last=Kachi |first=Hiroyuki |date=20 July 2007 |title=Mitsui talking to Russian railway operator on trans-Siberian freight service |work=MarketWatch.com |url=http://www.marketwatch.com/story/mitsui-talking-to-russian-railway-operator-on-trans-siberian-freight-service}}</ref> According to a 2009 report, the best travel times for cargo [[block train]]s from Russia's Pacific ports to the western border (of Russia, or perhaps of [[Belarus]]) were around 12 days, with trains making around {{convert|900|km|-2|abbr=on}} per day, at a maximum operating speed of {{convert|80|km/h|0|abbr=on}}. In early 2009; however, Russian Railways announced an ambitious "Trans-Siberian in Seven Days" plan. According to this plan, $11 billion will be invested over the next five years to make it possible for goods traffic to cover the same {{convert|9000|km|-3|abbr=on}} distance in just seven days. The plan will involve increasing the cargo trains' speed to {{convert|90|km/h|-1|abbr=on}} in 2010–2012, and, at least on some sections, to {{convert|100|km/h|-1|abbr=on}} by 2015. At these speeds, goods trains will be able to cover {{convert|1500|km|-2|abbr=on}} per day.<ref>{{Cite web |date=5 May 2009 |title=Trans-Siberian in seven days |url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/trans-siberian-in-seven-days.html |website=[[Railway Gazette International]] |access-date=April 9, 2010 |archive-date=November 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126211935/https://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/trans-siberian-in-seven-days.html |url-status=dead }}</ref> ==== Crime ==== From February to May 1993, a number of [[Beijing]]-based gangs routinely robbed, beat, and raped railway passengers.<ref>{{cite news |date=20 October 1993 |title=Chinese, Russian police nab Trans-Siberian 'great train robbers' |url=https://www.upi.com/Archives/1993/10/20/Chinese-Russian-police-nab-Trans-Siberian-great-train-robbers/4361751089600/}}</ref> The criminals took advantage of the fact that Chinese police disembarked the train before the border crossing into Mongolia, but no Mongolian police ever boarded to replace them, and Russian authorities did not board until the train had been in Siberia for an entire day. During the interim, there was no effective security on the trains, and no practical resistance to criminals armed with knives, sticks, and cattle prods.<ref>{{cite news |date=12 December 2021 |title=In 1993, when a Chinese-Russian train was looted and raped by bandits for several days, the central authorities issued an instruction: cross-border pursuit |url=https://www.laitimes.com/en/article/18tbu_1a33c.html}}</ref> ===Developments in shipping=== {{Main article|Trans-Eurasia Logistics}} On January 11, 2008, China, Mongolia, Russia, Belarus, Poland, and Germany agreed to collaborate on a cargo train service between Beijing and Hamburg.<ref>{{Cite news |date=11 January 2008 |title=Beijing to Hamburg fast cargo rail link planned |work=The China Post |url=http://www.chinapost.com.tw/business/2008/01/11/138592/Beijing-to.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081030144503/http://www.chinapost.com.tw/business/2008/01/11/138592/Beijing-to.htm |url-status=dead |archive-date=October 30, 2008 |access-date=23 April 2012}}</ref> The railway can typically deliver containers in {{frac|1|3}} to {{frac|1|2}} of the time of a sea voyage, and in late 2009 announced a 20% reduction in its container shipping rates.{{citation needed|date=May 2022}} With its 2009 rate schedule, the Trans-Siberian Railway will transport a forty-foot container to Poland from [[Yokohama]] for $2,820, or from [[Busan]] for $2,154.<ref>{{Cite journal |year=2010 |title=Chapter 4: Freight Rates |url=http://www.unctad.org/en/docs/rmt2010_en.pdf |journal=Review of Maritime Transport |publisher=United Nations Conference on Trade and Development |page=89 |issn=0566-7682 |access-date=31 December 2011}}</ref> ==گيلري== <gallery widths="230" heights="180"> File:Yaroslavsky rail terminal front side.jpg|Start of the Trans-Siberian railway in Moscow File:Нулевой километр.JPG|The "Zero Kilometer" kilometer marker at Yaroslavsky Station in Moscow indicates the length of the Trans-Siberian Railway—the distance from Moscow to Vladivostok. File:Prokudin-Gorskii-23.jpg|[[Bashkirs|Bashkir]] switchman near the town [[Ust-Katav|Ust' Katav]] on the [[Yuryuzan River]] between [[Ufa]] and [[Chelyabinsk]] in the [[Ural Mountains]] region, c. 1910 File:Simskaia train station.jpg|View from the rear platform of the Simskaia railway station of the Samara–Zlatoust Railway, c. 1910 File:Транссибирска железница.JPG|ٽرانس سائبيرين ريلوي جي تقريبن هر اسٽيشن تي کاڌي پيتي جو سامان وڪرو ڪندڙ موجود هوندا آهن. اهي اڪثر مقامي ماڻهو هوندا آهن جيڪي مقامي کاڌا وڪرو ڪندا آهن، جهڙوڪ مڇي (مثال طور بائڪال اومول)، پيروزڪي (pirozhki - هڪ قسم جي پيسٽري) ۽ آلو. کاڌي جي اسٽالن کان علاوه، اتي ننڍا ڪيوسڪ (kiosks) يا دڪان پڻ هوندا آهن. * سائبيريا جي نازيوايفسڪ (Nazyvayevsk) اسٽيشن تي اپريل جي آخر ۾ پيل برف. File:Trans Sibir.JPG|Snow in late April at [[Nazyvayevsk]] station, Siberia File:SS Baikal.jpg|بائڪال ڍنڍ (Lake Baikal) تي هلندڙ برف ٽوڙيندڙ (icebreaking) ٽرين فيري، ”ايس ايس بائڪال“ (S.S. Baikal). File:Trans-Siberian tunnel.jpg|[[ارکوتسڪ اوبلاسٽ]] جي سليوڊيانسڪي ضلعي ۾، ڪلٽوڪ جي اولهه طرف، هڪ ٽرين ”سرڪم-بائڪال" ريلوي سرنگ ۾ داخل ٿيندي. File:Vladstation.jpg|ٽرانس سائبيرين ريلوي جو [[ولاڊي ووسٽوڪ]] وارو آخري اسٽيشن (ٽرمينس) File:Vladivostok distencemonument.JPG|ولاڊي ووسٽوڪ ريلوي اسٽيشن تي، ٽرانس سائبيرين ريلوي جي پڄاڻيءَ واري هنڌ تي <small>9,288</small>هين ڪلوميٽر (<small>5,771.3</small> ميل) جو نشان. File:Prokudin-Gorskii-25.jpg|پرم شهر جي ويجهو، ڪاما نديءَ تي ٺهيل پل، جيڪا 1912ع ۾ تعمير ڪيو ويو هو. </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Trans-Siberian railway}} {{Wikivoyage}} {{external media |topic = on [[RT Documentary]] Official YouTube Channel{{in lang|en}} |video1 = {{YouTube|z_GHi9RLKOo|Trans-Siberian Odyssey (Trailer)|}} |video2 = {{YouTube|HTE04hyCRBw|Sad holiday parting & bumpy start – Trans-Siberian Odyssey (E1)|}} |video3 = {{YouTube|AljqjyfJNO4|Irate passengers, strange guests & holiday cheer – Trans-Siberian Odyssey (E2)|}} |video4 = {{YouTube|k-9zsaLElPU|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E3)|}} |video5 = {{YouTube|xCumpYibZFw|Father Frost and a Snowmaiden pay the train a visit – Trans-Siberian Odyssey (E4)|}} |video6 = {{YouTube|o1obeBSpMQ0|Cabin fever, Christmas carols, and a concerning call – Trans-Siberian Odyssey (E5)|}} |video7 = {{YouTube|KGhBPJyoKmY|Bargains in Russia's Far East & short circuit in a freight car – Trans-Siberian Odyssey (E6)|}} |video8 = {{YouTube|0dadeIu3xN8|Food poisoning on board & a tough decision – Trans-Siberian Odyssey (E7)|}} |video9 = {{YouTube|jRyJiL41Umg|Raw nerves, ruined rendezvous, and a tragedy dodged – Trans-Siberian Odyssey (E8)|}} |video10 = {{YouTube|aXnrm5wVfeg|A joyous arrival & nervous reunion – Trans-Siberian Odyssey (E9)|}} }} * [http://www.nationalgeographicexpeditions.com/expeditions/trans-siberian-train/detail Trans-Siberian Railway], National Geographic Expeditions website * [https://www.theguardian.com/travel/ng-interactive/2016/dec/27/trans-siberian-railway-moscow-vladivostok-in-pictures Trans-Siberian Railway: a view from Moscow to Vladivostok – a photo essay] (27 December 2016), ''[[The Guardian (UK)|The Guardian]]''. <small> Photographs of "life on board the Trans-Siberian Railway, and beyond the carriage window". </small> * [http://eng.rzd.ru/ Russian Railways official website] * [http://www.seat61.com/Trans-Siberian.htm Overview of passenger travel today] * {{Cite web |title=A 1903 map of Trans-Siberian railway |url=http://www.parovoz.com/maps/transsib.jpg}} * [http://hdl.loc.gov/loc.ndlpcoop/mtfxtx.nb0004 ''Guide to the Great Siberian Railway''] (1900) * {{Cite journal |last=Mikhailoff |first=M. |date=May 1900 |title=[[s:The North American Review/Volume 170/Issue 522/The Great Siberian Railway|The Great Siberian Railway]] |journal=[[the North American Review]] |volume=170 |issue=522}} * {{Cite book |url=http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |title=The Trans-Siberian Railway: A Traveller's Anthology |date=2009 |publisher=Signal Books |isbn=978-1-904955-49-8 |editor-last=Manley |editor-first=Deborah |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305094919/http://www.signalbooks.co.uk/book.php?a=1904955495 |archive-date=5 March 2012 |url-status=dead}} * {{Citation |title=Railway Wonders of the World |pages=451–57 |year=1936 |editor-last=Winchester |editor-first=Clarence |chapter=The Trans-Siberian Express |chapter-url=http://www.railwaywondersoftheworld.com/trans-siberian-express.html}} illustrated description of the route and the train * {{YouTube|W4lzuYFZs3E|Trans-Siberian Train № 1 "Russia". Depart Fast Train}} * [https://altai-touristic.ru/eng/trans-siberian-tours.html#trans_siberian_cities_list List of cities (with photos) most visited by tourists traveling along the Trans-Siberian Railway] {{Authority control}} [[زمرو:ٽرانس سائبيرين ريلوي| ]] [[زمرو:روس ۾ ريلوي لائينون]] [[زمرو:روس ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:سائبيريا ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:1916ع ۾ ٽرين سان لاڳاپيل شروعاتون]] 47nw3awt6g726v8ygbn57rlqxkl54nh 0 104869 425699 425503 2026-10-27T17:39:26Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 425699 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = {{Wiki favicon}} Azerbaijani Wikipedia | screenshot = | logo = {{Image array |perrow = 1 |width = 100 |height = 110 |image1 = Wikipedia-logo-v2-az (alt).svg }} | caption = | website = [http://az.wikipedia.org/ az.wikipedia.org] | commercial = نه | headquarters = ميامي، فلوريڊا | website_type = [[Internet encyclopedia project]] | language = [[آذربائيجاني ٻولي|اُتر آذربائيجاني]] | registration = آپشنل | owner = [[وڪيميڊيا فائونڊيشن]] | content_license = {{nobr|[[ڪريئيٽو ڪامنز لائسنسز|ڪريئيٽو ڪامنز ڳنڍاپو/<br/>هڪجهڙو-ونڊيو]] 4.0}} (گھڻا متن پڻ ٻٽي لائسنس وارا آهن [[GFDL]])<br/>ميڊيا لائسنسنگ مختلف آهي }} '''آذربائيجاني وڪيپيڊيا''' آذربائيجاني ٻوليءَ جو وڪيپيڊيا انسائيڪلوپيڊيا آهي، جنهن جي شروعات جنوري 2004ع ۾ ٿي، ان جي مواد ۾ {{formatnum:{{NUMBEROF|articles|az}}}} مضمون ۽ {{formatnum:{{NUMBEROF|files|az}}}} اپلوڊ ٿيل فائلون آهن، انهي سان گڏ {{formatnum:{{NUMBEROF|users|az}}}} رجسٽرڊ استعمال ڪندڙ ({{formatnum:{{NUMBEROF|admins|az}}}} منتظمين سميت) آهن.<ref>[[:meta:List of Wikipedias|List of Wikipedias]]</ref> ايڊوٽوريل ڪم کي ارڙهن بوٽس جي واهر مليل آهي. پنهنجي رچنا جي پهرين ٻن ورهين اندر آذربائيجاني وڪيپيڊيا 3,000 مضمونن تائين پهچي ويو. <ref>{{cite web|url=http://code.az/wikipedia-indi-de-azerbaycanca/|title=Wikipedia – İndi də Azərbaycanca|publisher=Code.az|access-date=30 November 2010|language=az}}</ref> نومبر 2010 تائين، درخواست ڪيل مضمونن جي ڏيهي فهرست ۾ ڏهه (ست جيون خاڪا، ٻه سائنسي ۽ هڪ اَڻ چٽي) داخلائون شامل هيون. نومبر 2010 تائين ترجمي جي درخواستن ۾ ٽي انگريزي ۽ ٽي ترڪي داخلائون شامل هيون. هي درجه بندي نو موضوعي درجن وسيلي برقرار رکي وئي آهي، جنهن ۾ ثقافت، جاگرافي، تاريخ، زندگي، رياضي، پرڪرتي، سائنس، سماج ۽ ٽيڪنالاجي سميت لڪيل زمرن ۾ 111 داخلائون شامل آهن. بيڪ لاگ زمري ۾ 14 ذيلي زمرا شامل آهن. فن تعمير، حياتيات، ڪيمسٽري، تاريخ، اسلام، جاگرافي، ادب، طب، فلسفي، آذربائيجاني سينيما، آذربائيجاني فوج، ۽ گڏوگڏ جارجيا، ترڪي ۽ آذربائيجان بابت ملڪ جي مخصوص پورٽل بابت چوڏهن پورٽل پڻ آهن. آذربائيجاني وڪيپيڊيا لڳاتار پنهنجي مضمونن جو اَنگُ وڌائي رهيو آهي، پر 2015 ۾ ڪنهن موقعي تي هي انگ ڪجهه گهٽجي ويو، 100,000 کان ننڍي انگ ڏانهن موٽي آيو. == اِتهاس == 2010 ۾، آذربائيجاني وڪيپيڊيا پروفيسر راسيم عليگوليوف ۽ سينئر سائنسدان ايرادا الاڪباروا جي ڪتابن مان ڪم ڇاپيو.<ref name="azwiki">{{cite web|script-title=ru:В Баку выпустили книгу «Википедия. Виртуальная энциклопедия»|url=http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/39543/?sphrase_id=15480847|access-date=14 November 2014|language=ru|archive-date=8 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150608031655/http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/39543/?sphrase_id=15480847|url-status=dead}}</ref> ڪتاب کي الوسٽ عليئيف ايڊٽ ڪيو هو.<ref name="azwiki" />[[فائل:Azerbaijani_book_about_Wikipedia.jpg|thumb|آذربائيجاني وڪيپيڊيا ڪتاب]] == حوالا == {{حوالا|2}} 3tiaim9fg7jbyh66li2mt0ingg8w8hj 0 104912 425643 2026-10-27T12:02:04Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|18 ذوالحج تي ملهايو ويندڙ شيعه اسلامي مذهبي ڏينهن}} {{About|شيعه مذهبي عيد|تاريخي هنڌ|غدير خم|حديث|حديث غدير}} {{Infobox holiday | holiday_name = عيد غدير | type = مذهبي | image = Eid al-Ghadeer in Shah-Abdol-Azim shrine- Iran 2016 by tasnimnews.com 04.jpg | imagesize = 280px | caption = 2016ع ۾ ايران جي شهر ري ۾ شاهه عبدالعظيم جي... 425643 wikitext text/x-wiki {{Short description|18 ذوالحج تي ملهايو ويندڙ شيعه اسلامي مذهبي ڏينهن}} {{About|شيعه مذهبي عيد|تاريخي هنڌ|غدير خم|حديث|حديث غدير}} {{Infobox holiday | holiday_name = عيد غدير | type = مذهبي | image = Eid al-Ghadeer in Shah-Abdol-Azim shrine- Iran 2016 by tasnimnews.com 04.jpg | imagesize = 280px | caption = 2016ع ۾ ايران جي شهر ري ۾ شاهه عبدالعظيم جي مزار تي عيد غدير جون تقريبون | official_name = عيد غدير | nickname = عيد ولايت، عيد امامت | observedby = شيعه مسلمان؛ مختلف شيعه جماعتن ۾ ريتون مختلف | significance = شيعه عقيدي موجب حضرت علي بن ابي طالب جي ولايت ۽ امامت جي اعلان جي ياد | date = 18 ذوالحج | scheduling = هر سال ساڳئي هجري تاريخ | duration = هڪ ڏينهن؛ ڪجهه هنڌن تي وڌيڪ ڏينهن جون تقريبون | frequency = ساليانو | celebrations = مذهبي مجلسون، دعائون، مبارڪبادون، خيرات، اجتماعا ۽ زيارتون | relatedto = [[غدير خم]]، [[حديث غدير]]، [[حجة الوداع]] }} '''عيد غدير''' ({{Lang-ar|عيد الغدير}}؛ {{Lang-en|Eid al-Ghadir}}؛ فارسي: عيد غدير) شيعه مسلمانن جو هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي، جيڪو هر سال [[هجري ڪئلينڊر]] موجب 18 [[ذوالحج]] تي ملهايو ويندو آهي. هي ڏينهن [[غدير خم]] جي تاريخي واقعي جي ياد سان لاڳاپيل آهي، جتي اسلامي روايتن موجب حضرت [[محمد]] ﷺ، [[حجة الوداع]] کان واپسيءَ دوران حضرت [[علي بن ابي طالب]] بابت خطاب ڪيو هو.<ref name="IranicaFestival">{{cite encyclopedia |last=Kazemi-Moussavi |first=Ahmad |title=Ḡadīr Ḵomm ii. Ḡadīr Festival (ʿĪd-e Ḡadīr) |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=10 |issue=3 |pages=246–249 |year=2000 |date=2000-12-15 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/gadir-komm-ii-gadir-festival-id-e-gadir/ |language=en }}</ref><ref name="IISGhadir">{{cite web |title=Ghadīr Khumm |url=https://www.iis.ac.uk/glossary/ghadir-khumm/ |publisher=The Institute of Ismaili Studies |language=en }}</ref> [[اثنا عشري شيعه]] عقيدي موجب حضرت محمد ﷺ غدير خم ۾ حضرت عليءَ کي پنهنجي جانشين ۽ مسلمانن جو امام مقرر ڪيو. انهيءَ ڪري عيد غدير کي '''عيد ولايت''' ۽ '''عيد امامت''' پڻ چيو ويندو آهي. مختلف شيعه جماعتون هن واقعي کي ياد ڪن ٿيون، پر ان جي عقيدتي تشريح ۽ جشن جون رسمون سڀني جماعتن ۾ هڪجهڙيون ناهن.<ref name="IISGhadir"/> [[اهل سنت]] جي غالب تشريح موجب حديث غدير حضرت عليءَ جي فضيلت، محبت ۽ احترام جي اهميت بيان ڪري ٿي، پر ان مان حضرت عليءَ جي سياسي خلافت جي صريح مقرري لازمي طور ثابت نٿي ٿئي. انهيءَ ڪري عيد غدير عام سني مذهبي ڪئلينڊر ۾ [[عيدالفطر]] ۽ [[عيدالاضحيٰ]] وانگر مذهبي عيد طور شامل ناهي. عيد غدير جو عوامي جشن اسلامي تاريخ ۾ خاص طور [[بويهي خاندان]]، [[فاطمي خلافت]]، [[صفوي سلطنت]] ۽ پوءِ ايران جي ٻين تاريخي دورن سان لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="IranicaFestival"/> == نالو ۽ مفهوم == لفظ '''عيد''' عربي ٻوليءَ ۾ اهڙي ڏينهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪو مقرر وقفي سان موٽي اچي ۽ خوشي يا مذهبي ياد سان لاڳاپيل هجي. '''غدير''' عربيءَ ۾ اهڙي هنڌ کي چيو ويندو آهي، جتي پاڻي گڏ ٿي بيهي. عيد غدير جو نالو انهيءَ تاريخي هنڌ [[غدير خم]] تان ورتل آهي، جيڪو [[جحفه]] جي ڀرسان [[حجاز]] ۾ واقع هو. === عيد ولايت === شيعه مذهبي روايت ۾ هن ڏينهن کي '''عيد ولايت''' چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته شيعه عقيدي موجب حضرت عليءَ جي ولايت جو اعلان هن ڏينهن ٿيو. === عيد امامت === عيد امامت جو نالو شيعه عقيدي ۾ حضرت عليءَ جي امامت سان لاڳاپيل آهي. === ٻيا مذهبي نالا === ڪجهه شيعه دعائن ۽ مذهبي ڪتابن ۾ هن ڏينهن لاءِ '''يوم العهد المعهود''' ۽ '''يوم الميثاق المأخوذ''' جهڙا نالا پڻ استعمال ٿيا آهن. اهي نالا مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهن ۽ عيد جا عام تاريخي يا انتظامي نالا نه آهن.<ref name="Mafatih">{{cite book |last=القمي |first=عباس |title=مفاتيح الجنان |chapter=أعمال يوم الغدير |language=ar }}</ref> == تاريخي پسمنظر == {{Main|غدير خم|حديث غدير}} 10 هجريءَ ۾ حضرت محمد ﷺ مڪي ۾ حج ادا ڪيو، جيڪو [[حجة الوداع]] جي نالي سان مشهور آهي. حج کان پوءِ مديني ڏانهن واپسيءَ دوران، روايتن موجب، پاڻ ﷺ غدير خم وٽ ماڻهن کي خطاب ڪيو. هي واقعو روايتي طور 18 ذوالحج 10 هجريءَ سان منسوب آهي، جنهن کي ڪجهه تاريخي حسابن ۾ 16 مارچ 632ع جي برابر ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="IranicaFestival"/> === حديث غدير === غدير خم جي واقعي سان لاڳاپيل مشهور قول هي آهي: :'''«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»''' سنڌي ترجمو: :'''جنهن جو مان مولا آهيان، علي به ان جو مولا آهي.''' هي قول [[جامع ترمذي]] جي حديث نمبر 3713 ۾ موجود آهي.<ref name="Tirmidhi3713">{{cite web |title=Jami at-Tirmidhi 3713 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3713 |website=Sunnah.com |at=ڪتاب المناقب، حديث 3713 |language=ar }}</ref> [[صحيح مسلم]] جي حديث 2408 ۾ غدير خم تي حضرت محمد ﷺ جي خطاب، قرآن مجيد ۽ اهلِ بيت بابت وصيت جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Muslim2408">{{cite web |title=Sahih Muslim 2408a |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |website=Sunnah.com |at=ڪتاب فضائل الصحابة، حديث 2408a |language=ar }}</ref> انهن ٻنهي روايتن جا لفظ ۽ تفصيل هڪجهڙا ناهن. حديث غدير جي ڊگهي خطبي ۽ اضافي دعائن جون ٻيون روايتون پڻ مختلف ڪتابن ۾ موجود آهن. == شيعه عقيدي ۾ اهميت == شيعه مذهبي فڪر ۾ عيد غدير حضرت عليءَ جي امامت ۽ ولايت جي ياد سان لاڳاپيل آهي. اثنا عشري شيعه عالمن موجب حضرت محمد ﷺ هن ڏينهن حضرت عليءَ کي پنهنجي جانشين طور متعارف ڪرايو. انهيءَ عقيدي ۾ امامت صرف سياسي قيادت نه، پر مذهبي ۽ روحاني رهنمائيءَ جو پڻ اهم منصب آهي. [[اسماعيلي شيعه]] روايتن ۾ پڻ غدير خم ۽ حضرت عليءَ جي ولايت کي اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="IISGhadir"/> === آيت تبليغ === {{Main|آيت تبليغ}} شيعه تفسيرن ۾ [[سورت المائده]] جي آيت 67 کي غدير خم جي واقعي سان ڳنڍيو ويندو آهي. هن تفسير موجب آيت ۾ پيغمبر کي هڪ اهم پيغام پهچائڻ جو حڪم ڏنو ويو، جنهن کي حضرت عليءَ جي ولايت جي اعلان سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. ٻين اسلامي تفسيري روايتن ۾ هن آيت جي شانِ نزول بابت مختلف بيان موجود آهن. === آيت اڪمال === {{Main|آيت اڪمال}} سورت المائده جي آيت 3 ۾ دين جي تڪميل ۽ نعمت جي اتمام جو ذڪر آهي. شيعه مذهبي روايتن جي هڪ حصي موجب هن آيت جو نزول غدير خم جي اعلان سان لاڳاپيل هو. اهل سنت جي مشهور حديثي روايت موجب اها آيت حجة الوداع دوران عرفات ۾ نازل ٿي. انهيءَ ڪري آيت جي نزول جو هنڌ ۽ ان جي غدير سان تعلق بابت مذهبي ۽ تفسيري اختلاف موجود آهي. == اهل سنت جي تشريح == اهل سنت جي غالب مذهبي روايت ۾ غدير خم جي حديث حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ محبت جي اهميت بيان ڪري ٿي. ڪيترن سني عالمن حديث جي مشهور جملي کي قبول ڪيو آهي، پر ان کي سياسي خلافت جي صريح مقرريءَ جو دليل نٿا سمجهن. [[ابن ڪثير]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن عالمن هن موضوع تي بحث ڪيو آهي. ابن ڪثير پنهنجي ڪتاب ''البداية والنهاية'' ۾ غدير جي روايتن ۽ انهن جي تفسير تي بحث ڪيو، جڏهن ته ابن تيميه ''منهاج السنة النبوية'' ۾ جانشينيءَ واري استدلال تي اعتراض ڪيو.<ref name="IbnKathir">{{cite book |last=ابن كثير |title=البداية والنهاية |language=ar }}</ref><ref name="IbnTaymiyya">{{cite book |last=ابن تيمية |title=منهاج السنة النبوية |language=ar }}</ref> == عيد غدير جي تاريخ == === ابتدائي اسلامي دور === غدير خم جي واقعي جو ذڪر اسلامي حديثي، تاريخي ۽ مذهبي ادب ۾ موجود رهيو. شيعه مذهبي روايتن ۾ هن ڏينهن کي خاص اهميت حاصل هئي، پر شروعاتي دور جي عوامي ۽ سرڪاري جشن بابت تاريخي ثبوت محدود آهن. === مسعودي جو بيان === [[مسعودي]] (وفات 346هه/956ع) پنهنجي تاريخي ڪتاب ''التنبيه والإشراف'' ۾ حضرت عليءَ جي اولاد ۽ سندس پيروڪارن طرفان غدير جي ڏينهن جي تعظيم جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Masudi">{{cite book |last=المسعودي |title=التنبيه والإشراف |page=221 |language=ar }}</ref> هي بيان غدير جي يادگيريءَ جي قدامت بابت اهم آهي، پر ان مان هر دور ۾ باقاعدي سرڪاري عيد ملهائجڻ ثابت نٿو ٿئي. === بويهي دور: 352هه / 963ع === [[بويهي خاندان]] جي حڪمران [[معزالدوله]] 352 هجري، مطابق 963ع، ۾ [[بغداد]] اندر عيد غدير جي عوامي جشن جو حڪم ڏنو. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب هن واقعي کان اڳ انهيءَ نوعيت جي سرڪاري عوامي جشن جو معلوم تاريخي رڪارڊ موجود ناهي.<ref name="IranicaFestival"/> [[ابن اثير]] جي بيان موجب بغداد ۾ عيد غدير جي موقعي تي شهر سينگاريو ويو، رات جو بازارون کليل رکيون ويون ۽ عوامي خوشيون ملهايون ويون.<ref name="IbnAthir">{{cite book |last=ابن الأثير |title=الكامل في التاريخ |volume=8 |pages=549–550 |location=بيروت |language=ar }}</ref> === بويهي دور جون رسمون === بويهي دور ۾ عيد غدير جي موقعي تي مختلف اجتماعي سرگرميون ٿينديون هيون. تاريخي بيانن ۾ رات جي روشني، بازارن جي سينگار، اجتماعن ۽ ڪجهه هنڌن تي خاص نماز جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه موقعن تي مذهبي اختلافن سبب بغداد ۾ تڪرار پڻ ٿيا. 371هه/981ع ۾ مذهبي ٽڪراءَ جو ذڪر ملي ٿو. 382هه/992ع ۽ 392هه/1001ع ۾ ڪجهه مذهبي عوامي تقريبن تي پابنديون پڻ لڳايون ويون.<ref name="IranicaFestival"/> === فاطمي مصر === [[فاطمي خلافت]] جي دور ۾ [[مصر]] ۾ عيد غدير کي مذهبي ۽ درٻاري اهميت حاصل هئي. تاريخدان [[مقريزي]] فاطمي دور جي عيد غدير بابت لکيو آهي ته ان موقعي تي معزز ماڻهن کي تحفا ۽ ڪپڙا ڏنا ويندا هئا. ڪجهه بيانن ۾ جانورن جي قرباني، محتاجن ۾ خوراڪ ورهائڻ ۽ غلامن جي آزاديءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="Maqrizi">{{cite book |last=المقريزي |title=المواعظ والاعتبار بذكر الخطط والآثار |volume=2 |page=389 |language=ar }}</ref><ref name="IranicaFestival"/> === ابو ريحان بيروني === [[ابو ريحان بيروني]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''الآثار الباقية عن القرون الخالية'' ۾ غدير خم جي ڏينهن کي مذهبي ڪئلينڊر جي اهم ڏينهن ۾ شمار ڪيو. بيرونيءَ جو بيان ڏيکاري ٿو ته يارهين عيسوي صديءَ تائين غدير جي ڏينهن جي سڃاڻپ مذهبي ۽ تقويمي ادب ۾ موجود هئي.<ref name="Biruni">{{cite book |last=البيروني |first=أبو الريحان |title=الآثار الباقية عن القرون الخالية |page=334 |location=دمشق |year=1923 |language=ar }}</ref> === سلجوقي دور === [[سلجوقي سلطنت]] جي دور ۾ عيد غدير جي وڏي پيماني تي سرڪاري جشن بابت تاريخي رڪارڊ محدود آهي. ڪجهه حڪمرانن شيعه مقدس هنڌن جي زيارت ڪئي، پر ان مان عيد غدير جي مستقل سرڪاري جشن جو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي.<ref name="IranicaFestival"/> === صفوي دور === [[صفوي سلطنت]] جي قيام کان پوءِ ايران ۾ شيعه مذهبي تقريبن کي نئين سر سرڪاري ۽ سماجي اهميت ملي. عيد غدير به انهن مذهبي ڏينهن مان هڪ هو. [[شاهه اسماعيل اول]] جي دور سان عيد غدير جي ٻيهر فروغ کي ڳنڍيو ويندو آهي، پر جشن جي باقاعدي تجديد جي صحيح تاريخ معلوم ناهي. [[شاهه طهماسب اول]] جي دور تائين عيد غدير هڪ قائم ٿيل مذهبي جشن طور موجود هو. [[شاهه سليمان صفوي]] جي دور ۾ يورپي مسافرن جي بيانن موجب هن ڏينهن تي وڏيون دعوتون ٿينديون هيون.<ref name="IranicaFestival"/><ref name="Calmard1996">{{cite book |last=Calmard |first=Jean |chapter=Shiʿa Rituals and Power II: The Consolidation of Safavid Shiʿism |title=Safavid Persia |editor-last=Melville |editor-first=Charles |publisher=I.B. Tauris |year=1996 |pages=139–190 |language=en }}</ref> === قاجار دور === [[قاجار خاندان]] جي دور ۾ عيد غدير جي موقعي تي درٻاري تقريبون، مذهبي خطاب ۽ عوامي خوشيون ٿينديون هيون. 1833ع ۾ عيد غدير کي شاهي شادين سان گڏ ملائي هڪ هفتي تائين تقريبون منعقد ڪيون ويون. بعد واري قاجار دور ۾ بازارن جي سينگار، روشنين ۽ شاهي زيارتن جو رواج پڻ موجود هو.<ref name="IranicaFestival"/> === پهلوي دور === [[پهلوي خاندان]] جي دور ۾ عيد غدير جون سرڪاري تقريبون اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ محدود ٿي ويون. تنهن هوندي به عوامي سطح تي بازارن جي سينگار، مذهبي مجلسن ۽ ٻين تقريبن جو سلسلو جاري رهيو.<ref name="IranicaFestival"/> == تاريخي ارتقا جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7cdd8;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''عيد غدير جي تاريخي ارتقا''' ! style="background:#dcecf5;" | دور ! style="background:#dcecf5;" | تاريخ ! style="background:#dcecf5;" | اهم صورتحال ! style="background:#dcecf5;" | ماخذ |- | ابتدائي اسلامي دور | پهرين ٽن هجري صدين ۾ | واقعي جي مذهبي ياد ۽ روايتي نقل | حديثي ۽ تاريخي ادب |- | مسعودي جو زمانو | چوٿين هجري صدي | حضرت عليءَ جي پيروڪارن ۾ ڏينهن جي تعظيم جو ذڪر | التنبيه والإشراف |- | بويهي دور | 352هه / 963ع | بغداد ۾ عوامي جشن جو حڪم | ابن اثير |- | فاطمي دور | ڏهين کان ٻارهين عيسوي صدي | مصر ۾ درٻاري ۽ مذهبي تقريبون | مقريزي |- | بيروني جو زمانو | يارهين عيسوي صدي | تقويمي ۽ مذهبي ڪتابن ۾ ڏينهن جو ذڪر | الآثار الباقية |- | صفوي دور | سورهين ۽ سترهين عيسوي صدي | ايران ۾ مذهبي جشن جو فروغ | صفوي تاريخي ماخذ |- | قاجار دور | ارڙهين ۽ اوڻيهين عيسوي صدي | عوامي ۽ شاهي تقريبون | قاجار تاريخي ماخذ |- | پهلوي دور | 1925ع–1979ع | محدود سرڪاري ۽ جاري عوامي تقريبون | جديد تاريخي تحقيق |} <ref name="IranicaFestival"/> == عيد غدير جا مذهبي اعمال == اثنا عشري شيعه مذهبي روايت ۾ عيد غدير جي موقعي تي مختلف عبادتون ۽ اجتماعي سرگرميون مستحب سمجهيون وڃن ٿيون. انهن عملن جا تفصيل ''مفاتيح الجنان''، ''تهذيب الأحكام''، ''وسائل الشيعة'' ۽ ٻين مذهبي ڪتابن ۾ بيان ٿيل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7cdd8;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''عيد غدير جا مشهور مذهبي ۽ سماجي اعمال''' ! style="background:#dcecf5;" | عمل ! style="background:#dcecf5;" | وضاحت ! style="background:#dcecf5;" | مذهبي حيثيت |- | روزو | 18 ذوالحج تي روزو رکڻ | اثنا عشري شيعه روايت ۾ مستحب |- | غسل | عيد جي موقعي تي مذهبي غسل | مستحب |- | نماز | مخصوص يا عام نفلي نمازون | مذهبي روايت موجب |- | دعا | مخصوص دعائون ۽ ذڪر | مستحب |- | زيارت | حضرت عليءَ جي مزار جي زيارت يا زيارت نامي جي تلاوت | مذهبي عقيدت |- | مبارڪباد | هڪ ٻئي کي عيد جون مبارڪون ڏيڻ | سماجي ۽ مذهبي رواج |- | خيرات | ضرورت مندن جي مدد | سماجي ۽ مذهبي عمل |- | کاڌو ورهائڻ | اجتماعي دعوتون ۽ خوراڪ جي ورڇ | سماجي رواج |- | مؤاخات | مذهبي ڀائيچاري ۽ وفاداريءَ جي تجديد | مخصوص شيعه روايت |} <ref name="Mafatih"/><ref name="IranicaFestival"/> === روزو === اثنا عشري شيعه فقهي روايت موجب عيد غدير جي ڏينهن روزو رکڻ مستحب آهي. اهو عمل [[عيدالفطر]] ۽ [[عيدالاضحيٰ]] جي ڏينهن روزي جي ممانعت کان مختلف فقهي حيثيت رکي ٿو. شيعه روايتن ۾ هن روزي لاءِ خاص ثواب بيان ٿيل آهي، پر انهن روايتن جي سندي حيثيت جو جائزو الڳ علمي موضوع آهي. === غسل === عيد غدير جي ڏينهن غسل ڪرڻ کي ڪجهه شيعه فقهي ڪتابن ۾ مستحب قرار ڏنو ويو آهي. === دعائون === عيد غدير جي موقعي تي مخصوص دعائون پڙهيون وينديون آهن. انهن ۾ [[دعاءِ ندبه]] ۽ غدير سان لاڳاپيل ٻين دعائن کي اهميت حاصل آهي. === زيارت اميرالمؤمنين === حضرت عليءَ جي مزار، [[نجف]]، جي زيارت کي عيد غدير جي موقعي تي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. جيڪي ماڻهو نجف نٿا وڃي سگهن، اهي مذهبي روايت موجب زيارت ناما پڙهي سگهن ٿا. === مبارڪباد === عيد غدير جي موقعي تي شيعه مسلمان هڪ ٻئي کي مبارڪباد ڏيندا آهن. مشهور مذهبي عبارت آهي: :«الحمد لله الذي جعلنا من المتمسكين بولاية أمير المؤمنين والأئمة عليهم السلام» هي عبارت مخصوص شيعه مذهبي عقيدي ۽ روايت جي اظهار طور استعمال ٿيندي آهي. === مؤاخات === ڪجهه شيعه روايتن ۾ عيد غدير جي موقعي تي مؤمنن جي وچ ۾ مذهبي ڀائيچاري ۽ وفاداريءَ جي تجديد جو عمل بيان ٿيل آهي. هن عمل کي '''عقد مؤاخات''' چيو ويندو آهي. == شيعه حديثي ادب ۾ عيد غدير == شيعه حديثي ڪتابن ۾ عيد غدير جي فضيلت بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن ۾ [[جعفر صادق]] ۽ ٻين امامن سان منسوب روايتون شامل آهن. === امام جعفر صادق سان منسوب روايتون === ''الڪافي'' ۾ حسن بن راشد سان منسوب روايت ۾ عيد غدير جي اهميت، روزي ۽ عبادت بابت بيان موجود آهي. ٻين روايتن ۾ 18 ذوالحج کي خاص مذهبي ڏينهن طور ياد ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Kafi">{{cite book |last=الكليني |first=محمد بن يعقوب |title=الكافي |volume=4 |chapter=كتاب الصيام، باب صيام الترغيب |language=ar }}</ref> انهن روايتن کي اثنا عشري شيعه مذهبي ادب جي حصي طور پيش ڪيو وڃي ٿو؛ هر روايت جي سندي حيثيت لاءِ الڳ تخريج ضروري آهي. === شيخ طوسي جو بيان === [[شيخ طوسي]] پنهنجي ڪتاب ''تهذيب الأحكام'' ۾ عيد غدير جي عبادتن ۽ مذهبي اهميت بابت روايتون نقل ڪيون آهن.<ref name="TusiTahdhib">{{cite book |last=الطوسي |first=محمد بن الحسن |title=تهذيب الأحكام |volume=6 |page=24 |language=ar }}</ref> == مختلف علائقن ۾ عيد غدير == === ايران === [[ايران]] ۾ عيد غدير شيعه مذهبي ڪئلينڊر جو اهم ڏينهن آهي. مختلف شهرن ۾ مسجدن، امام بارگاهن، مزارن ۽ عوامي هنڌن تي تقريبون منعقد ٿينديون آهن. [[تهران]]، [[قم]]، [[مشهد]] ۽ ٻين شهرن ۾ مذهبي اجتماع، خيرات ۽ عوامي جشن جون روايتون موجود آهن. [[File:Eid al-Ghadeer in Shah-Abdol-Azim shrine- Iran 2016 by tasnimnews.com 04.jpg|thumb|right|280px|20 سيپٽمبر 2016ع تي ايران جي شهر ري ۾ شاهه عبدالعظيم جي مزار تي عيد غدير جي تقريب.]] === عراق === [[عراق]] ۾، خاص طور [[نجف]] ۾، عيد غدير جي موقعي تي مذهبي اجتماعا ٿيندا آهن. حضرت عليءَ جي مزار عيد غدير جي موقعي تي زيارت ۽ مذهبي تقريبن جو اهم مرڪز آهي. === پاڪستان === [[پاڪستان]] جي شيعه برادرين ۾ عيد غدير مذهبي مجلسن، دعائن، مبارڪبادن ۽ اجتماعن سان ملهايو ويندو آهي. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ ٻين شهرن ۾ مختلف شيعه مذهبي تنظيمن ۽ جماعتن طرفان تقريبون منعقد ٿينديون آهن. === سنڌ === [[سنڌ]] ۾ شيعه مسلمانن جي مذهبي روايتن ۾ عيد غدير کي اهميت حاصل آهي. سنڌ جي مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ شيعه مذهبي اجتماعن، مجلسن ۽ مبارڪبادن جي صورت ۾ هي ڏينهن ملهايو ويندو آهي. سنڌ جي مقامي مذهبي ۽ ثقافتي روايتن ۾ عيد غدير بابت وڌيڪ تفصيلي تاريخي تحقيق لاءِ سنڌي مذهبي رسالن، اخبارن ۽ مقامي تاريخي ڪتابن جو مطالعو ضروري آهي. === هندستان === [[هندستان]] جي شيعه برادرين ۾ عيد غدير جون تقريبون منعقد ٿينديون آهن. [[لکنؤ]] ۽ ٻين شيعه آباديءَ وارن شهرن ۾ مذهبي مجلسون ۽ اجتماعا هن ڏينهن سان لاڳاپيل آهن. === يمن === [[يمن]] جي ڪجهه [[زيديه]] برادرين ۾ غدير خم جي واقعي کي مذهبي ۽ تاريخي اهميت ڏني ويندي آهي. بهرحال، زيدي روايتن ۽ اثنا عشري شيعه رسمُن کي مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي. === ٻيا ملڪ === عيد غدير جون تقريبون مختلف شيعه برادرين طرفان [[لبنان]]، [[بحرين]]، [[آذربائيجان]] ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ منعقد ٿينديون آهن. جشن جي نوعيت مقامي سماجي حالتن ۽ مذهبي روايتن موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. == غدير بابت شاعري == غدير خم جو واقعو اسلامي مذهبي شاعريءَ جو هڪ اهم موضوع رهيو آهي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ [[حسان بن ثابت]] سان منسوب غدير بابت شعر موجود آهن. انهن شعرن ۾ حضرت محمد ﷺ جي خطاب ۽ حضرت عليءَ جي مرتبي جو ذڪر ڪيو ويو آهي. مشهور منسوب شعرن مان هڪ آهي: :«يناديهم يوم الغدير نبيهم» :«بخم فاسمع بالرسول مناديا» انهن شعرن جي تاريخي نسبت ۽ اصل متن بابت اختلاف موجود آهن، تنهنڪري انهن کي قطعي ثابت ٿيل همعصر شاعريءَ طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.<ref name="Amini">{{cite book |last=الأميني |first=عبد الحسين |title=الغدير في الكتاب والسنة والأدب |volume=1 |language=ar }}</ref> === غديريات === شيعه مذهبي ادب ۾ غدير خم بابت لکيل قصيدن ۽ نظمن کي '''غديريات''' چيو ويندو آهي. عربي ۽ فارسي شاعريءَ ۾ غدير بابت ڪيترائي نظم لکيا ويا آهن. جديد فارسي ادب ۾ غديريات جي تاريخ بابت تحقيق پڻ موجود آهي.<ref name="Sajjadi1973">{{cite book |last=سجادي |first=ضياء الدين |chapter=غديريه‌های فارسی |title=يادنامه علامه اميني |volume=1 |year=1973 |pages=413–430 |language=fa }}</ref> == مذهبي ۽ ثقافتي اهميت == عيد غدير شيعه مسلمانن لاءِ مذهبي سڃاڻپ، امامت ۽ اهلِ بيت سان عقيدت جو اهم اظهار آهي. هن ڏينهن جون تقريبون مختلف تاريخي دورن ۾ مذهبي، سماجي ۽ ڪڏهن سياسي اهميت رکنديون رهيون آهن. بويهي، فاطمي، صفوي ۽ قاجار دورن ۾ عيد غدير جي عوامي اظهار جي صورت مختلف هئي. انهيءَ تاريخي تبديليءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته عيد غدير جو مذهبي تصور ۽ ان جي عوامي جشن جون رسمون هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هئڻ باوجود الڳ تاريخي ترقي رکن ٿيون.<ref name="IranicaFestival"/> == عيد غدير ۽ ٻين اسلامي عيدن جو فرق == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7cdd8;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''عيد غدير ۽ ٻين اسلامي عيدن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#dcecf5;" | عيد ! style="background:#dcecf5;" | هجري تاريخ ! style="background:#dcecf5;" | مذهبي پسمنظر ! style="background:#dcecf5;" | عام حيثيت |- | [[عيدالفطر]] | 1 شوال | رمضان جي پڄاڻي | سني ۽ شيعه مسلمانن جي عيد |- | [[عيدالاضحيٰ]] | 10 ذوالحج | حج ۽ قرباني | سني ۽ شيعه مسلمانن جي عيد |- | عيد غدير | 18 ذوالحج | غدير خم ۽ حضرت عليءَ جي ولايت جي ياد | خاص طور شيعه مذهبي عيد |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="180" caption="2016ع ۾ ايران اندر عيد غدير جون تقريبون"> File:Eid al-Ghadeer in Shah-Abdol-Azim shrine- Iran 2016 by tasnimnews.com 02.jpg|شاهه عبدالعظيم جي مزار تي عيد غدير File:Eid al-Ghadeer in Shah-Abdol-Azim shrine- Iran 2016 by tasnimnews.com 05.jpg|ري شهر ۾ عيد غدير جون تقريبون File:Eid al-Ghadeer in Fatima Masumeh Shrine- Iran 2016 by tasnimnews.com 01.jpg|قم ۾ حضرت معصومه جي مزار File:Eid al-Ghadeer in Fatima Masumeh Shrine- Iran 2016 by tasnimnews.com 03.jpg|قم ۾ عيد غدير جي تقريب File:Eid al-Ghadeer in Fatima Masumeh Shrine- Iran 2016 by tasnimnews.com 05.jpg|حضرت معصومه جي مزار تي مذهبي اجتماع </gallery> == پڻ ڏسو == * [[غدير خم]] * [[حديث غدير]] * [[حجة الوداع]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[حديث ثقلين]] * [[آيت تبليغ]] * [[آيت اڪمال]] * [[امامت]] * [[ولايت]] * [[شيعه اسلام]] * [[اثنا عشري شيعه]] * [[اسماعيلي شيعه]] * [[زيديه]] * [[عيدالفطر]] * [[عيدالاضحيٰ]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite encyclopedia |last=Kazemi-Moussavi |first=Ahmad |title=Ḡadīr Ḵomm ii. Ḡadīr Festival |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=10 |issue=3 |pages=246–249 |year=2000 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/gadir-komm-ii-gadir-festival-id-e-gadir/ |language=en }} * {{cite book |last=Jafri |first=S. Husain M. |title=The Origins and Early Development of Shiʿa Islam |publisher=Longman |year=1979 |pages=19–23 |language=en }} * {{cite book |last=Calmard |first=Jean |chapter=Shiʿa Rituals and Power II |title=Safavid Persia |editor-last=Melville |editor-first=Charles |year=1996 |pages=139–190 |language=en }} * {{cite book |last=الأميني |first=عبد الحسين |title=الغدير في الكتاب والسنة والأدب |volumes=11 |year=1952 |location=طهران |language=ar }} * {{cite book |last=المسعودي |title=التنبيه والإشراف |language=ar }} * {{cite book |last=البيروني |title=الآثار الباقية عن القرون الخالية |year=1923 |location=دمشق |language=ar }} * {{cite book |last=ابن الأثير |title=الكامل في التاريخ |language=ar }} * {{cite book |last=ابن الجوزي |title=المنتظم في تاريخ الملوك والأمم |year=1992 |location=بيروت |language=ar }} * {{cite book |last=ابن كثير |title=البداية والنهاية |year=1992 |location=القاهرة |language=ar }} * {{cite book |last=المقريزي |title=المواعظ والاعتبار بذكر الخطط والآثار |language=ar }} * {{cite book |last=الكليني |title=الكافي |language=ar }} * {{cite book |last=الطوسي |title=تهذيب الأحكام |language=ar }} * {{cite book |last=الصدوق |title=الخصال |language=ar }} * {{cite book |last=الحر العاملي |title=وسائل الشيعة |year=1976 |location=طهران |language=ar }} * {{cite book |last=المجلسي |title=بحار الأنوار |year=1983 |location=بيروت |language=ar }} * {{cite book |last=القمي |first=عباس |title=مفاتيح الجنان |language=ar }} * {{cite book |last=ابن طاووس |title=فرحة الغري |location=النجف |language=ar }} * {{cite book |last=عبد الجليل القزويني |title=كتاب النقض |year=1952 |location=طهران |language=fa }} * {{cite book |last=عبدي بيگ شيرازي |title=تكملة الأخبار |year=1990 |location=طهران |language=fa }} * {{cite book |last=فقيهي |title=آل بويه و اوضاع زمان ايشان |year=1984 |location=طهران |language=fa }} * {{cite book |last=راوندي |title=تاريخ اجتماعي ايران |year=1992 |location=طهران |language=fa }} * {{cite book |last=شريف كاشاني |title=واقعات اتفاقيه در روزگار |year=1983 |location=طهران |language=fa }} * {{cite book |last=سجادي |title=غديريه‌های فارسی |year=1973 |language=fa }} * {{cite book |last=شکری |title=عالم‌آرای صفوی |year=1984 |location=طهران |language=fa }} * {{cite book |last=Mazzaoui |chapter=Shiʿism and Ashura in South Lebanon |title=Taʿziyeh: Ritual and Drama in Iran |editor-last=Chelkowski |year=1979 |pages=228–237 |language=en }} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/gadir-komm/gadir-komm-ii-gadir-festival-id-e-gadir/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا: عيد غدير جي تاريخ] * [https://www.iis.ac.uk/glossary/ghadir-khumm/ انسٽيٽيوٽ آف اسماعيلي اسٽڊيز: غدير خم] * [https://sunnah.com/tirmidhi:3713 جامع ترمذي: حديث غدير] * [https://sunnah.com/muslim:2408a صحيح مسلم: غدير خم تي خطاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Eid_al-Ghadir_in_Iran وڪيميڊيا ڪامنز: ايران ۾ عيد غدير] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ghadir_Khumm وڪيميڊيا ڪامنز: غدير خم] {{Authority control}} [[زمرو:اسلامي عيدون]] [[زمرو:شيعه اسلام]] [[زمرو:شيعه مذهبي تقريبون]] [[زمرو:اسلامي تاريخ]] [[زمرو:ذوالحج]] [[زمرو:علي بن ابي طالب]] [[زمرو:امامت]] [[زمرو:اهل بيت]] [[زمرو:اسلامي ثقافت]] jyoiftrfhg41xowkmwhppk986ogpk0k 0 104913 425644 2026-10-27T12:04:30Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|قرآن مجيد ۽ اهل بيت بابت حضرت محمد ﷺ سان منسوب نبوي حديث}} {{About|نبوي حديث|غدير خم جو واقعو|غدير خم|غدير جي حديث|حديث غدير}} '''حديث ثقلين''' ({{Lang-ar|حديث الثقلين}}؛ {{Lang-en|Hadith al-Thaqalayn}}) حضرت [[محمد]] ﷺ سان منسوب هڪ مشهور [[حديث نبوي]] آهي، جنهن ۾ [[قرآن مجيد]] ۽ رسول ا... 425644 wikitext text/x-wiki {{Short description|قرآن مجيد ۽ اهل بيت بابت حضرت محمد ﷺ سان منسوب نبوي حديث}} {{About|نبوي حديث|غدير خم جو واقعو|غدير خم|غدير جي حديث|حديث غدير}} '''حديث ثقلين''' ({{Lang-ar|حديث الثقلين}}؛ {{Lang-en|Hadith al-Thaqalayn}}) حضرت [[محمد]] ﷺ سان منسوب هڪ مشهور [[حديث نبوي]] آهي، جنهن ۾ [[قرآن مجيد]] ۽ رسول الله ﷺ جي [[اهل بيت]] جو ذڪر ڪيو ويو آهي. هي حديث [[اهل سنت]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] ٻنهي جي حديثي ڪتابن ۾ مختلف لفظن ۽ سندن سان روايت ٿيل آهي.<ref name="Muslim2408">{{cite web |title=Sahih Muslim 2408a |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |website=Sunnah.com |at=كتاب فضائل الصحابة، حديث 2408a |language=ar }}</ref><ref name="Tirmidhi3788">{{cite web |title=Jami at-Tirmidhi 3788 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3788 |website=Sunnah.com |at=كتاب المناقب، حديث 3788 |language=ar }}</ref> حديث جي هڪ مشهور روايت ۾ حضرت محمد ﷺ فرمائي ٿو ته پاڻ مسلمانن ۾ ٻه اهم شيون ڇڏي وڃي رهيو آهي: الله جو ڪتاب ۽ پنهنجي عترت، يعني اهل بيت. هڪ ٻي روايت ۾ قرآن سان وابستگيءَ جي تلقين ۽ اهل بيت جي حقن جي ياد ڏيارڻ جو ذڪر آهي.<ref name="Muslim2408"/><ref name="Tirmidhi3788"/> [[صحيح مسلم]] ۾ حضرت [[زيد بن ارقم]] کان روايت ٿيل حديث موجب رسول الله ﷺ [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جي وچ ۾ [[غدير خم]] نالي هنڌ تي خطاب ڪيو. هن روايت ۾ قرآن مجيد کي هدايت ۽ نور جو ذريعو قرار ڏيڻ کان پوءِ اهل بيت بابت ٽي ڀيرا ياد ڏيارڻ جو ذڪر آهي.<ref name="Muslim2408"/> [[جامع ترمذي]] جي حديث نمبر 3788 ۾ «كتاب الله» ۽ «عترتي أهل بيتي» جا لفظ گڏ موجود آهن. حديث جي انهيءَ روايت ۾ ٻنهي جي حوض تي پهچڻ تائين جدا نه ٿيڻ جو ذڪر پڻ آهي.<ref name="Tirmidhi3788"/> [[اثنا عشري شيعه]] عالمن جي تشريح موجب حديث ثقلين قرآن ۽ اهل بيت جي گڏيل مذهبي رهنمائي، اهل بيت جي امامت ۽ سندن علمي مرجعيت جو دليل آهي. اهل سنت جي غالب تشريح موجب حديث قرآن سان وابستگي، اهل بيت جي محبت، احترام ۽ سندن حقن جي حفاظت جي اهميت بيان ڪري ٿي، پر ڪنهن خاص شخص جي سياسي خلافت يا سڀني اهل بيت جي عصمت کي لازمي طور ثابت نٿي ڪري.<ref name="DorarThaqalayn">{{cite web |last=السقاف |first=علوي بن عبد القادر |title=حديث الثقلين: كتاب الله وعترتي، كتاب الله وسنتي |url=https://dorar.net/article/1716/ |website=الدرر السنية |language=ar }}</ref> [[File:Ghadir Al-Khumm, Johfa.JPG|thumb|right|280px|[[جحفه]] ڀرسان غدير خم سان لاڳاپيل علائقي جي تصوير. حديث ثقلين جي صحيح مسلم واري روايت ۾ خم نالي هنڌ تي خطاب جو ذڪر موجود آهي.]] == نالو ۽ لغوي مفهوم == عربي لفظ '''ثقلين'''، لفظ '''ثَقَل''' جو تثنيه آهي. لغوي طور ثقل اهڙي قيمتي، وزندار يا اهم شيءِ کي چيو ويندو آهي، جنهن جي حفاظت ۽ سنڀال وڏي اهميت رکي. حديث ۾ قرآن ۽ اهل بيت لاءِ ثقلين جو لفظ استعمال ٿيڻ بابت حديث جي شارحن مختلف وضاحتون ڪيون آهن. [[قاضي عياض]] موجب ٻنهي کي ثقلين چوڻ جو هڪ سبب انهن جي وڏي قدر ۽ اهميت آهي. [[امام نووي]] پڻ انهن جي عظمت ۽ وڏي مرتبي کي هن نالي جو سبب قرار ڏنو آهي.<ref name="Nawawi">{{cite book |last=النووي |first=يحيى بن شرف |title=المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج |chapter=كتاب فضائل الصحابة |language=ar }}</ref><ref name="DorarThaqalayn"/> === قرآن مجيد === حديث جي مختلف روايتن ۾ قرآن مجيد کي هدايت، نور ۽ الله جي رسي سان تشبيهه ڏني وئي آهي. === عترت === لفظ '''عترت''' عام طور خاندان ۽ ويجهن نسبي مائٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. حديث ثقلين جي ڪجهه روايتن ۾ عترت سان گڏ '''اهل بيتي''' جا لفظ پڻ موجود آهن. اهل بيت جي دائري بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. ڪجهه روايتن ۾ حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين کي خاص اهميت ڏني وئي آهي، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ رسول الله ﷺ جي خاندان جو دائرو وڌيڪ وسيع بيان ٿيل آهي. == تاريخي پسمنظر == {{Main|غدير خم|حجة الوداع}} حديث ثقلين جي صحيح مسلم واري روايت ۾ حضرت محمد ﷺ جي غدير خم وٽ خطاب جو ذڪر موجود آهي. هي هنڌ مڪي ۽ مديني جي وچ ۾ واقع هو. غدير خم جو واقعو عام طور 10 هجريءَ ۾ حجة الوداع کان واپسيءَ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. بهرحال حديث ثقلين جون سڀ روايتون هڪ ئي هنڌ يا هڪ ئي موقعي سان منسوب ناهن. مثال طور جامع ترمذي جي حديث نمبر 3786 ۾ حضرت [[جابر بن عبدالله انصاري]] کان عرفات ۾ حجة الوداع دوران خطاب جي روايت موجود آهي، جنهن ۾ قرآن ۽ عترت جو ذڪر آهي.<ref name="Tirmidhi3786">{{cite web |title=Jami at-Tirmidhi 3786 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3786 |website=Sunnah.com |at=كتاب المناقب، حديث 3786 |language=ar }}</ref> انهيءَ ڪري حديث ثقلين جي سمورن لفظن کي صرف 18 ذوالحج 10 هجريءَ جي هڪ ئي خطاب جو قطعي متن قرار ڏيڻ ۾ احتياط ضروري آهي. == حديث ثقلين جا مختلف متن == حديث ثقلين ڪيترن حديثي مجموعن ۾ مختلف لفظن سان نقل ٿيل آهي. انهن روايتن ۾ ڪڏهن قرآن ۽ اهل بيت جي ياد ڏيارڻ، ڪڏهن قرآن ۽ عترت سان وابستگي ۽ ڪڏهن قرآن ۽ سنت جي پيرويءَ جا لفظ موجود آهن. انهن سڀني متنن جي سندي حيثيت هڪجهڙي ناهي. === صحيح مسلم جي روايت === [[صحيح مسلم]] جي حديث نمبر 2408a ۾ حضرت زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ خم نالي پاڻيءَ واري هنڌ تي خطاب ڪيو. حديث جا اهم عربي لفظ هي آهن: :«وَأَنَا تَارِكٌ فِيكُمْ ثَقَلَيْنِ أَوَّلُهُمَا كِتَابُ اللَّهِ فِيهِ الْهُدَى وَالنُّورُ» سنڌي ترجمو: :۽ مان توهان ۾ ٻه اهم شيون ڇڏي رهيو آهيان؛ انهن مان پهرين الله جو ڪتاب آهي، جنهن ۾ هدايت ۽ نور آهي. ان کان پوءِ حديث ۾ قرآن سان وابستگيءَ جي تلقين ڪئي وئي آهي. اهل بيت بابت مشهور الفاظ هي آهن: :«وَأَهْلُ بَيْتِي أُذَكِّرُكُمُ اللَّهَ فِي أَهْلِ بَيْتِي» سنڌي ترجمو: :۽ منهنجا اهل بيت؛ مان توهان کي پنهنجي اهل بيت جي باري ۾ الله ياد ڏياريان ٿو. اهل بيت بابت هي جملو روايت ۾ ٽي ڀيرا آيل آهي.<ref name="Muslim2408"/> === صحيح مسلم جي ٻي روايت === صحيح مسلم جي حديث نمبر 2408d ۾ قرآن مجيد کي الله جي رسي قرار ڏنو ويو آهي. هن روايت ۾ قرآن سان وابستگيءَ کي هدايت ۽ ان کي ڇڏڻ کي گمراهيءَ سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Muslim2408d">{{cite web |title=Sahih Muslim 2408d |url=https://sunnah.com/muslim:2408d |website=Sunnah.com |at=حديث 2408d |language=ar }}</ref> === جامع ترمذي جي روايت === جامع ترمذي جي حديث نمبر 3788 ۾ حضرت زيد بن ارقم ۽ حضرت ابو سعيد خدري سان منسوب روايت موجود آهي. ان ۾ قرآن ۽ عترت بابت هي مشهور الفاظ آهن: :«كِتَابُ اللَّهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ وَعِتْرَتِي أَهْلُ بَيْتِي» سنڌي ترجمو: :الله جو ڪتاب آسمان کان زمين تائين پکڙيل هڪ رسي آهي، ۽ منهنجي عترت، يعني منهنجا اهل بيت. هن روايت ۾ ٻنهي جي حوض تي پهچڻ تائين جدا نه ٿيڻ جا لفظ پڻ آهن. ترمذي هن روايت کي '''حسن غريب''' چيو آهي. بعد جي حديثي محققن جي درجه بندي ۾ ان جي صحت بابت مختلف رايا موجود آهن.<ref name="Tirmidhi3788"/> === عرفات واري روايت === جامع ترمذي جي حديث نمبر 3786 ۾ حضرت جابر بن عبدالله کان روايت آهي ته پاڻ رسول الله ﷺ کي عرفات ۾ حجة الوداع دوران خطاب ڪندي ٻڌو. انهيءَ روايت ۾ قرآن ۽ عترت سان وابستگيءَ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Tirmidhi3786"/> === ڪتاب الله ۽ سنت واري روايت === حديثي ادب ۾ هي مشهور لفظ پڻ موجود آهن: :«كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ نَبِيِّهِ» سنڌي ترجمو: :الله جو ڪتاب ۽ سندس نبيءَ جي سنت. هي لفظ [[موطا امام مالڪ]] ۾ بلاغ جي صورت ۾ نقل ٿيل آهن؛ يعني امام مالڪ تائين پهتل خبر طور، بغير مڪمل متصل سند جي. ٻين ڪتابن ۾ هن مضمون جون مسند روايتون پڻ موجود آهن، جن جي سندن بابت حديثي عالمن جا مختلف رايا آهن.<ref name="Muwatta">{{cite book |last=مالك بن أنس |title=الموطأ |chapter=كتاب القدر |language=ar }}</ref><ref name="DorarThaqalayn"/> == مختلف روايتن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b8ccd8;text-align:right;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''حديث ثقلين جي اهم لفظي روايتن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#dcecf5;" | حديثي ماخذ ! style="background:#dcecf5;" | اهم لفظ ! style="background:#dcecf5;" | بنيادي مضمون ! style="background:#dcecf5;" | سندي صورتحال |- | [[صحيح مسلم]] 2408a | قرآن ۽ اهل بيت | قرآن سان وابستگي ۽ اهل بيت بابت ياد ڏيارڻ | صحيح مسلم ۾ موجود |- | صحيح مسلم 2408d | قرآن، الله جي رسي | قرآن جي پيرويءَ جي اهميت | صحيح مسلم ۾ موجود |- | [[جامع ترمذي]] 3788 | ڪتاب الله ۽ عترتي اهل بيتي | قرآن ۽ عترت سان وابستگي؛ جدا نه ٿيڻ جو ذڪر | ترمذي: حسن غريب؛ بعد ۾ مختلف درجه بنديون |- | جامع ترمذي 3786 | ڪتاب الله ۽ عترتي اهل بيتي | عرفات ۾ خطاب جي روايت | ترمذي: حسن غريب |- | [[موطا امام مالڪ]] | ڪتاب الله ۽ سنت نبيه | قرآن ۽ سنت سان وابستگي | بلاغ؛ مڪمل متصل سند نه ڏنل |- | ٻين حديثي مجموعن جون روايتون | ڪتاب الله، عترت يا سنت | مختلف لفظ ۽ تفصيل | هر سند جو الڳ جائزو ضروري |} <ref name="Muslim2408"/><ref name="Muslim2408d"/><ref name="Tirmidhi3788"/><ref name="Tirmidhi3786"/><ref name="DorarThaqalayn"/> == حديث جا راوي == حديث ثقلين مختلف صحابين سان منسوب سندن ذريعي حديثي ڪتابن ۾ نقل ٿيل آهي. === عترت واري روايت جا راوي === حديثي مجموعن ۽ تخريجي مطالعي ۾ هي نالا ملن ٿا: # [[علي بن ابي طالب]] # [[ابو سعيد خدري]] # [[جابر بن عبدالله انصاري]] # [[جبير بن مطعم]] # [[حذيفه بن اسيد غفاري]] # [[زيد بن ارقم]] # [[زيد بن ثابت]] # [[عبدالله بن حنطب]] # [[نبيط بن شريط]] انهن راوين سان منسوب سمورين روايتن جي صحت هڪجهڙي ناهي. حديثي محقق علوي بن عبدالقادر السقاف پنهنجي مطالعي ۾ انهن روايتن جون مختلف سندون گڏ ڪيون آهن.<ref name="DorarThaqalayn"/> === سنت واري روايت جا راوي === قرآن ۽ سنت واري مضمون جون روايتون هيٺين شخصيتن سان منسوب ملن ٿيون: # [[عمر بن خطاب]] # [[عبدالله بن عمر]] # [[عبدالله بن عباس]] # [[انس بن مالڪ]] # [[ابو هريره]] # [[ابو سعيد خدري]] # [[عروه بن زبير]] # [[عبدالله بن ابي نجيح]] # [[عمرو بن عوف مزني]] # [[موسيٰ بن عقبه]] # [[ناجيه بن جندب]] # [[مالك بن انس]] انهن مان ڪجهه روايتون مرسل يا بلاغ آهن، جڏهن ته ڪجهه سندن ۾ ضعيف راوي موجود آهن. ڪجهه عالمن مختلف سندن جي مجموعي تائيد جي بنياد تي انهن جي مضمون کي قبول ڪيو آهي.<ref name="DorarThaqalayn"/> == اهل سنت جي حديثي ماخذن ۾ حديث == حديث ثقلين جو ذڪر ڪيترن سني حديثي مجموعن ۾ موجود آهي. انهن مان اهم ڪتاب هي آهن: * [[صحيح مسلم]] * [[جامع ترمذي]] * [[مسند احمد بن حنبل]] * [[السنن الكبرى للنسائي]] * [[المعجم الكبير للطبراني]] * [[مسند ابي يعلى]] * [[حلية الأولياء]] * [[شرح مشكل الآثار]] * [[المستدرك على الصحيحين]] * [[الطبقات الكبرى لابن سعد]] * [[الشريعة للآجري]] * [[موطا امام مالڪ]] هر ڪتاب ۾ حديث جا لفظ، سند ۽ روايت جي تفصيل مختلف ٿي سگهن ٿا. === صحيح مسلم === صحيح مسلم جي روايت هن موضوع جو هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي. هن روايت ۾ حضرت زيد بن ارقم غدير خم جي خطاب جو ذڪر ڪري ٿو. === جامع ترمذي === جامع ترمذي جي روايتن ۾ قرآن ۽ عترت سان وابستگيءَ جو ذڪر وڌيڪ واضح لفظن ۾ موجود آهي. === مسند احمد === [[احمد بن حنبل]] جي مسند ۾ اهل بيت، غدير خم ۽ قرآن بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن روايتن جي سندي حيثيت جو جائزو هر حديث جي مخصوص سند مطابق ڪيو وڃي ٿو. === سنن نسائي === [[نسائي]] جي حديثي مجموعن ۾ پڻ اهل بيت ۽ غدير سان لاڳاپيل روايتون موجود آهن. === طبراني === [[طبراني]] جي ''المعجم الكبير'' ۾ حديث ثقلين جي مختلف روايتن جو ذڪر ملي ٿو. == شيعه حديثي ماخذن ۾ حديث == شيعه حديثي ادب ۾ حديث ثقلين کي خاص اهميت حاصل آهي. هي حديث امامت، اهل بيت جي علمي حيثيت ۽ قرآن سان سندن تعلق بابت مذهبي بحثن ۾ استعمال ٿيندي آهي. === الڪافي === [[محمد بن يعقوب ڪليني]] جي ڪتاب ''الڪافي'' ۾ قرآن، اهل بيت ۽ امامت سان لاڳاپيل روايتون موجود آهن. === ڪمال الدين وتمام النعمة === [[شيخ صدوق]] جي ڪتاب ''ڪمال الدين وتمام النعمة'' ۾ امامت ۽ ديني رهنمائيءَ بابت روايتون شامل آهن. === امالي مفيد === [[شيخ مفيد]] جي ''الأمالي'' ۾ اهل بيت سان لاڳاپيل روايتون نقل ٿيل آهن. === امالي طوسي === [[شيخ طوسي]] جي ''الأمالي'' ۾ پڻ حديث ثقلين ۽ اهل بيت بابت روايتي مواد موجود آهي. === عيون اخبار الرضا === شيخ صدوق جي ''عيون أخبار الرضا'' ۾ [[علي رضا]] سان منسوب حديثون ۽ مذهبي بيان موجود آهن. === غيبت نعماني === [[محمد بن ابراهيم نعماني]] جي ڪتاب ''الغيبة'' ۾ امامت ۽ غيبت سان لاڳاپيل حديثي مواد موجود آهي. === بصائر الدرجات === [[محمد بن حسن صفار]] جي ڪتاب ''بصائر الدرجات'' ۾ اهل بيت جي علمي ۽ مذهبي حيثيت بابت روايتون شامل آهن. === غاية المرام === [[هاشم بحراني]] پنهنجي ڪتاب ''غاية المرام وحجة الخصام'' ۾ حديث ثقلين سان لاڳاپيل مختلف روايتون گڏ ڪيون آهن. عربي مسودي موجب هن ڪتاب جي ٻئي جلد جي صفحن 320 کان 367 ۾ 82 روايتن جو ذڪر آهي. هن انگ جي مڪمل تصديق لاءِ مخصوص ڇاپي جي اصل متن سان مقابلو ضروري آهي.<ref name="Ghayat">{{cite book |last=البحراني |first=هاشم |title=غاية المرام وحجة الخصام |volume=2 |pages=320–367 |language=ar }}</ref> == حديث جي سندي حيثيت == حديث ثقلين بابت بحث ۾ ٻن ڳالهين کي ڌار رکڻ ضروري آهي: * ڪنهن خاص لفظي روايت جي سند جي صحت؛ * مختلف روايتن جي مجموعي مضمون جي قبوليت. صحيح مسلم جي روايت پنهنجي مخصوص متن ۽ سند سان صحيح مسلم ۾ موجود آهي. جامع ترمذي جي روايتن ۾ اضافي لفظ موجود آهن، جن بابت ترمذي ۽ بعد جي محققن جا رايا ڏسڻ گهرجن. «كتاب الله وسنتي» واري روايت جو مضمون اسلامي علمي ادب ۾ مشهور آهي، پر ان جي هر سند کي صحيح مسلم جي روايت جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي. حديث جي تواتر، شهرت ۽ مختلف طريقن جي مجموعي قوت بابت پڻ سني ۽ شيعه حديثي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="DorarThaqalayn"/> == اهل بيت جو مفهوم == {{Main|اهل بيت}} حديث ثقلين جي تشريح ۾ اهل بيت جي تعريف هڪ بنيادي سوال آهي. صحيح مسلم جي حديث نمبر 2408a ۾ حضرت زيد بن ارقم کان اهل بيت بابت سوال ڪيو ويو. هن روايت ۾ رسول الله ﷺ جي ازواج ۽ انهن نسبي خاندانن بابت بحث آهي، جن لاءِ زڪوات قبول ڪرڻ منع هئي. انهن خاندانن ۾ آل علي، آل عقيل، آل جعفر ۽ آل عباس جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Muslim2408"/> === اهل ڪسا === {{Main|حديث ڪسا}} حديث ڪسا جي روايتن ۾ حضرت محمد ﷺ سان گڏ حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين جو ذڪر آهي. انهن شخصيتن کي '''اهل ڪسا''' پڻ چيو ويندو آهي. === شيعه تشريح === اثنا عشري شيعه عقيدي موجب حديث ثقلين ۾ عترت مان مراد اهي معصوم امام آهن، جيڪي حضرت علي ۽ حضرت فاطمه جي نسل سان تعلق رکن ٿا. === اهل سنت جي تشريح === اهل سنت جي مختلف عالمن موجب اهل بيت جو دائرو رسول الله ﷺ جي خاندان جي مختلف شخصيتن ۽ شاخن تي مشتمل آهي. انهيءَ ڪري اهل بيت جي دائري بابت تفسير، حديث ۽ فقه جي ڪتابن ۾ مختلف تفصيل موجود آهن. == شيعه عقيدي ۾ حديث ثقلين == اثنا عشري شيعه عالمن حديث ثقلين کي امامت جي اهم دليلن مان شمار ڪن ٿا. === قرآن ۽ اهل بيت جي گڏيل رهنمائي === شيعه تشريح موجب حديث ۾ قرآن ۽ عترت کي گڏ ذڪر ڪرڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديني رهنمائيءَ لاءِ ٻنهي سان وابستگي ضروري آهي. === اهل بيت جي عصمت === اثنا عشري شيعه عالمن موجب قرآن ۽ اهل بيت جي جدا نه ٿيڻ جو مضمون اهل بيت جي معصوم امامن جي عصمت جو دليل آهي. هي هڪ مذهبي ۽ ڪلامي استدلال آهي؛ حديث جي متن مان اهو نتيجو ڪڍڻ بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. === امامت جو تسلسل === شيعه مذهبي تشريح موجب ٻنهي جي حوض تائين جدا نه ٿيڻ مان اهل بيت جي ديني رهنمائيءَ جي تسلسل تي استدلال ڪيو ويندو آهي. === علمي مرجعيت === شيعه عالمن جي نظر ۾ اهل بيت قرآن جي تفسير، ديني احڪامن ۽ اسلامي تعليمات جي سمجهه لاءِ اهم علمي مرجع آهن. === حديث ثقلين ۽ حديث غدير === {{Main|حديث غدير}} شيعه مذهبي استدلال ۾ حديث ثقلين ۽ حديث غدير کي گڏ پڙهيو ويندو آهي. حديث غدير حضرت عليءَ جي ولايت سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته حديث ثقلين قرآن ۽ اهل بيت جي رهنمائيءَ بابت آهي. انهن ٻنهي حديثن مان امامت بابت ڪڍيل نتيجن تي سني ۽ شيعه عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. == اهل سنت جي تشريح == اهل سنت جي غالب تشريح موجب حديث ثقلين قرآن سان وابستگي ۽ رسول الله ﷺ جي اهل بيت جي حقن جي حفاظت جو اهم پيغام ڏئي ٿي. === قرآن سان وابستگي === صحيح مسلم جي روايت ۾ قرآن کي هدايت ۽ نور قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ ڪري قرآن سان وابستگي حديث جو بنيادي ۽ واضح مضمون آهي. === اهل بيت جي محبت === اهل سنت جي تشريح موجب حديث اهل بيت سان محبت، احترام ۽ انصاف جي اهميت بيان ڪري ٿي. === خلافت بابت موقف === اهل سنت جا اڪثر عالم حديث ثقلين کي ڪنهن خاص شخص جي سياسي خلافت جي صريح مقرريءَ جو دليل نٿا سمجهن. === ابن قدامه جو موقف === [[ابن قدامه مقدسي]] پنهنجي ڪتاب ''روضة الناظر'' ۾ قرآن ۽ سنت سان وابستگيءَ بابت روايتن کي دليل طور پيش ڪيو آهي.<ref name="IbnQudama">{{cite book |last=ابن قدامة |title=روضة الناظر وجنة المناظر |volume=1 |page=470 |language=ar }}</ref> === آمدي جو موقف === [[سيف الدين آمدي]] پنهنجي ڪتاب ''الإحكام في أصول الأحكام'' ۾ حديث ثقلين جي مختلف تشريحن تي بحث ڪيو آهي.<ref name="Amidi">{{cite book |last=الآمدي |first=علي بن محمد |title=الإحكام في أصول الأحكام |volume=1 |page=308 |language=ar }}</ref> === ابن تيميه جو موقف === [[ابن تيميه]] پنهنجي ڪتاب ''منهاج السنة النبوية'' ۾ عترت جي مفهوم ۽ اهل بيت جي اجتماعي علمي حيثيت بابت بحث ڪيو آهي. هن جي تشريح ۾ عترت جو دائرو حضرت عليءَ تائين محدود ناهي.<ref name="IbnTaymiyya">{{cite book |last=ابن تيمية |title=منهاج السنة النبوية |volume=7 |pages=393–397 |language=ar }}</ref> === ابن حجر هيتمي جو موقف === [[ابن حجر هيتمي]] ''الصواعق المحرقة'' ۾ قرآن، سنت ۽ اهل بيت جي علمي حيثيت کي گڏ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Haytami">{{cite book |last=ابن حجر الهيتمي |title=الصواعق المحرقة |volume=2 |page=439 |language=ar }}</ref> === ملا علي قاري جو موقف === [[ملا علي قاري]] ''مرقاة المفاتيح'' ۾ اهل بيت جي علمي ڄاڻ ۽ رسول الله ﷺ جي تعليمات سان سندن قربت جي اهميت بيان ڪئي آهي.<ref name="AliQari">{{cite book |last=الملا علي القاري |title=مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح |volume=9 |page=3975 |language=ar }}</ref> === الباني جو موقف === [[محمد ناصر الدين الباني]] حديث ثقلين جي مختلف روايتن ۽ سندن تي بحث ڪيو آهي. هن جي حديثي تحقيق ۾ عترت مان اهل بيت مراد هجڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Albani">{{cite book |last=الألباني |first=محمد ناصر الدين |title=سلسلة الأحاديث الصحيحة |volume=4 |language=ar }}</ref> == حديث ثقلين ۽ اسلامي علمي اختلاف == حديث ثقلين بابت سني ۽ شيعه اختلاف جو مرڪزي سوال صرف حديث جي موجودگي ناهي، پر ان جي لفظن ۽ انهن مان نڪرندڙ مذهبي نتيجن جو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b8ccd8;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''حديث ثقلين بابت اهم مذهبي تشريحن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#dcecf5;" | موضوع ! style="background:#dcecf5;" | اثنا عشري شيعه تشريح ! style="background:#dcecf5;" | اهل سنت جي غالب تشريح |- | قرآن مجيد | ديني رهنمائيءَ جو بنيادي ماخذ | ديني رهنمائيءَ جو بنيادي ماخذ |- | اهل بيت | معصوم امامن جي خاص رهنمائي | رسول الله ﷺ جو خاندان؛ محبت ۽ حقن جي حفاظت |- | عترت سان وابستگي | ديني اطاعت ۽ امامت سان لاڳاپيل | محبت، احترام ۽ اهل بيت جي علمي حيثيت سان لاڳاپيل |- | عصمت | مخصوص امامن جي عصمت تي استدلال | سمورن اهل بيت جي عصمت حديث مان لازمي ثابت نه سمجهي ويندي |- | خلافت | امامت جي دليلن مان هڪ | سياسي خلافت جي صريح مقرري نه |- | حديث غدير سان تعلق | ٻنهي حديثن کي امامت جي استدلال ۾ گڏ پڙهيو ويندو | ٻنهي حديثن جي تفسير کي الڳ تاريخي ۽ حديثي بحث طور ڏٺو ويندو |} <ref name="DorarThaqalayn"/><ref name="IbnTaymiyya"/> == حديث ثقلين ۽ قرآن مجيد == [[File:Birmingham Quran manuscript full.jpg|thumb|right|300px|ستين عيسوي صديءَ جو برمنگهم قرآني مخطوطو. هي تصوير قرآن جي قديم ڪتابت جو مثال آهي؛ حديث ثقلين جي ڪنهن مخصوص روايت جو دستاويزي ثبوت ناهي.]] حديث ثقلين ۾ قرآن مجيد کي مرڪزي اهميت حاصل آهي. صحيح مسلم جي روايت ۾ قرآن کي هدايت ۽ نور جو ذريعو قرار ڏنو ويو آهي. ٻين روايتن ۾ قرآن کي آسمان کان زمين تائين پکڙيل رسي سان تشبيهه ڏني وئي آهي. اسلامي فڪر ۾ قرآن جي تفسير، سنت جي حيثيت ۽ اهل بيت جي علمي رهنمائيءَ بابت بحث حديث ثقلين جي مختلف تشريحن سان لاڳاپيل رهيو آهي. == حديث ثقلين ۽ حديث غدير ۾ فرق == حديث ثقلين ۽ حديث غدير ٻه الڳ حديثي عنوان آهن. حديث ثقلين جو مرڪزي موضوع قرآن ۽ اهل بيت آهي. حديث غدير جو مشهور متن حضرت عليءَ جي مولا هجڻ سان لاڳاپيل آهي. ٻنهي حديثن جون روايتون غدير خم جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون، پر انهن جا سڀ لفظ ۽ سندون هڪجهڙيون ناهن. == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="180" caption="حديث ثقلين جي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل تصويرون"> File:Ghadir Al-Khumm, Johfa.JPG|جحفه ڀرسان غدير خم سان لاڳاپيل علائقو File:Ghadir Khumm.jpg|غدير خم جي واقعي جي جديد علامتي تصوير File:Birmingham Quran manuscript full.jpg|ستين صديءَ جو قرآني مخطوطو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[حديث غدير]] * [[غدير خم]] * [[عيد غدير]] * [[حديث ڪسا]] * [[اهل بيت]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[فاطمه زهرا]] * [[حسن بن علي]] * [[حسين بن علي]] * [[حديث سفينه]] * [[حديث منزلت]] * [[حديث ٻارهن خليفا]] * [[امامت]] * [[عصمت]] * [[حجة الوداع]] * [[قرآن مجيد]] * [[سنت نبوي]] * [[علم الحديث]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة، حديث 2408 |language=ar}} * {{cite book |last=الترمذي |title=الجامع الكبير |chapter=كتاب المناقب، حديث 3786 ۽ 3788 |language=ar}} * {{cite book |last=أحمد بن حنبل |title=المسند |language=ar}} * {{cite book |last=النسائي |title=السنن الكبرى |language=ar}} * {{cite book |last=الطبراني |title=المعجم الكبير |language=ar}} * {{cite book |last=أبو يعلى الموصلي |title=المسند |language=ar}} * {{cite book |last=أبو نعيم الأصبهاني |title=حلية الأولياء |language=ar}} * {{cite book |last=الطحاوي |title=شرح مشكل الآثار |language=ar}} * {{cite book |last=الحاكم النيسابوري |title=المستدرك على الصحيحين |language=ar}} * {{cite book |last=ابن سعد |title=الطبقات الكبرى |language=ar}} * {{cite book |last=الآجري |title=الشريعة |language=ar}} * {{cite book |last=مالك بن أنس |title=الموطأ |language=ar}} * {{cite book |last=البيهقي |title=دلائل النبوة |language=ar}} * {{cite book |last=البيهقي |title=شعب الإيمان |language=ar}} * {{cite book |last=البزار |title=المسند |language=ar}} * {{cite book |last=ابن أبي عاصم |title=السنة |language=ar}} * {{cite book |last=الكليني |title=الكافي |language=ar}} * {{cite book |last=الصدوق |title=كمال الدين وتمام النعمة |language=ar}} * {{cite book |last=المفيد |title=الأمالي |language=ar}} * {{cite book |last=الطوسي |title=الأمالي |language=ar}} * {{cite book |last=الصدوق |title=عيون أخبار الرضا |language=ar}} * {{cite book |last=النعماني |title=الغيبة |language=ar}} * {{cite book |last=الصفار |title=بصائر الدرجات |language=ar}} * {{cite book |last=البحراني |title=غاية المرام وحجة الخصام |volume=2 |pages=320–367 |language=ar}} * {{cite book |last=النووي |title=المنهاج شرح صحيح مسلم |language=ar}} * {{cite book |last=ابن قدامة |title=روضة الناظر وجنة المناظر |language=ar}} * {{cite book |last=الآمدي |title=الإحكام في أصول الأحكام |language=ar}} * {{cite book |last=ابن تيمية |title=منهاج السنة النبوية |language=ar}} * {{cite book |last=ابن حجر الهيتمي |title=الصواعق المحرقة |language=ar}} * {{cite book |last=الملا علي القاري |title=مرقاة المفاتيح |language=ar}} * {{cite book |last=الألباني |title=سلسلة الأحاديث الصحيحة |language=ar}} * {{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=فتح الباري شرح صحيح البخاري |language=ar}} * {{cite book |last=الذهبي |title=سير أعلام النبلاء |language=ar}} * {{cite book |last=ابن كثير |title=البداية والنهاية |language=ar}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://sunnah.com/muslim:2408a صحيح مسلم، حديث 2408a] * [https://sunnah.com/muslim:2408d صحيح مسلم، حديث 2408d] * [https://sunnah.com/tirmidhi:3788 جامع ترمذي، حديث 3788] * [https://sunnah.com/tirmidhi:3786 جامع ترمذي، حديث 3786] * [https://dorar.net/article/1716/ الدرر السنية: حديث ثقلين بابت تحقيقي مطالعو] * [https://islamqa.info/ar/answers/291006/ قرآن، عترت ۽ سنت واري روايت بابت سني تشريح] * [https://www.islam4u.com/ar/maghalat/دلالات-حديث-الثقلين-0 حديث ثقلين جي شيعه تشريح] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ghadir_Khumm وڪيميڊيا ڪامنز: غدير خم] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Birmingham_Quran_manuscript وڪيميڊيا ڪامنز: برمنگهم قرآني مخطوطو] [[زمرو:نبوي حديثون]] [[زمرو:اهل بيت]] [[زمرو:شيعه اسلام]] [[زمرو:اهل سنت]] [[زمرو:اسلامي عقيدا]] [[زمرو:امامت]] [[زمرو:سني شيعه اختلاف]] [[زمرو:اسلامي تاريخ]] [[زمرو:علم الحديث]] [[زمرو:قرآن]] jm2e2k37qebud208wm8fqo9l0ny1xbp 0 104914 425646 2026-10-27T12:17:48Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|حضرت محمد ﷺ ۽ سندس گهراڻي جي چئن شخصيتن لاءِ استعمال ٿيندڙ اسلامي اصطلاح}} {{ٻيا استعمال|حديث ڪسا}} {{Infobox religious group | name = اصحاب ڪسا | native_name = أصحاب الكساء | image = کتیبه پنج تن.jpg | caption = پنجتن پاڪ جي نالن وارو خطاطيءَ جو ڪتبو | religion = [[اسلام]] | scripture = [[قرآن مجيد]] |... 425646 wikitext text/x-wiki {{Short description|حضرت محمد ﷺ ۽ سندس گهراڻي جي چئن شخصيتن لاءِ استعمال ٿيندڙ اسلامي اصطلاح}} {{ٻيا استعمال|حديث ڪسا}} {{Infobox religious group | name = اصحاب ڪسا | native_name = أصحاب الكساء | image = کتیبه پنج تن.jpg | caption = پنجتن پاڪ جي نالن وارو خطاطيءَ جو ڪتبو | religion = [[اسلام]] | scripture = [[قرآن مجيد]] | related = [[اهل بيت]]، [[آيت تطهير]]، [[حديث ڪسا]] }} '''اصحاب ڪسا''' ({{lang-ar|أصحاب الكساء}})، جن کي '''اهل ڪسا'''، '''آل عبا''' ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ '''پنجتن پاڪ''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ [[محمد|حضرت محمد]] ﷺ ۽ سندس گهراڻي جي چئن شخصيتن، [[علي بن ابي طالب]]، [[فاطمه زهرا]]، [[حسن بن علي]] ۽ [[حسين بن علي]]، لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي. انهن پنجن شخصيتن جو تعلق '''[[حديث ڪسا]]''' سان آهي، جنهن ۾ بيان ٿيل آهي ته رسول الله ﷺ حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين کي پنهنجي چادر هيٺ گڏ ڪيو ۽ [[قرآن مجيد]] جي [[سورت الاحزاب]] جي آيت 33، يعني [[آيت تطهير]]، جا الفاظ پڙهيا.<ref name="Muslim2424">{{cite web |title=Sahih Muslim 2424 — The Virtues of the Household of the Prophet |url=https://sunnah.com/muslim:2424 |website=Sunnah.com |language=ar,en}}</ref> اصحاب ڪسا جي انهن پنجن شخصيتن جي سڃاڻپ بابت [[اهل سنت]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ بنيادي اتفاق موجود آهي. البت [[اهل بيت]] جي مجموعي دائري، آيت تطهير جي تشريح، [[عصمت]] ۽ [[امامت]] بابت ٻنهي مذهبي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Tirmidhi3787">{{cite web |title=Jami at-Tirmidhi 3787 — Virtues of the Household |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3787 |website=Sunnah.com |language=ar,en}}</ref> [[File:Panjtan.jpg|thumb|right|300px|پنجتن پاڪ سان لاڳاپيل خطاطيءَ ۽ مصوريءَ جو فن پارو. هيءَ هڪ مذهبي فنڪارانه پيشڪش آهي، نه واقعي جي همعصر تصوير.]] [[File:کتیبه پنج تن.jpg|thumb|right|250px|حضرت محمد ﷺ، حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين جي نالن وارو ڪتبو.]] == اصطلاح ۽ لغوي معنيٰ == عربي لفظ '''ڪسا''' (كساء) جو مطلب چادر، اوڍڻ يا اهڙو ڪپڙو آهي، جيڪو جسم تي ڍڪ طور استعمال ٿئي. '''اصحاب ڪسا''' جي لفظي معنيٰ چادر وارا ماڻهو آهي. اهو اصطلاح انهيءَ حديثي واقعي سان منسوب آهي، جنهن ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي گهراڻي جي چئن فردن کي چادر هيٺ گڏ ڪيو. '''اهل عبا''' پڻ ساڳئي مفهوم سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. === چادر جي نوعيت === حديث ڪسا جي مختلف روايتن ۾ چادر جي نوعيت بابت جدا لفظ استعمال ٿيا آهن. [[صحيح مسلم]] ۾ حضرت عائشه جي روايت موجب رسول الله ﷺ ڪاري وارن مان ٺهيل هڪ نقشدار چادر اوڍي هئي، جنهن لاءِ عربي عبارت ۾ '''مرط مرحل من شعر أسود''' جا لفظ آيا آهن.<ref name="Muslim2424"/> ٻين روايتن ۾ چادر لاءِ '''كساء''' جو لفظ استعمال ٿيل آهي. ڪجهه روايتن ۾ خيبري يا يماني چادر جو ذڪر ملي ٿو. انهن بيانن کي صحيح مسلم جي مخصوص عبارت سان ملائي هڪ ئي لفظي روايت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == اصحاب ڪسا جون پنج شخصيتون == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad6;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''اصحاب ڪسا يا پنجتن پاڪ''' ! style="background:#dcecf5;" | شخصيت ! style="background:#dcecf5;" | رسول الله ﷺ سان تعلق ! style="background:#dcecf5;" | حديث ڪسا ۾ حيثيت |- | '''[[محمد|حضرت محمد ﷺ]]''' | اسلام جو پيغمبر | چادر ۾ گڏ ڪندڙ ۽ آيت تطهير پڙهندڙ |- | '''[[علي بن ابي طالب|حضرت علي]]''' | سؤٽ ۽ نياڻو | چادر هيٺ شامل |- | '''[[فاطمه زهرا|حضرت فاطمه]]''' | ڌيءَ | چادر هيٺ شامل |- | '''[[حسن بن علي|حضرت حسن]]''' | ڏوهٽو | چادر هيٺ شامل |- | '''[[حسين بن علي|حضرت حسين]]''' | ڏوهٽو | چادر هيٺ شامل |} <ref name="Muslim2424"/><ref name="Tirmidhi3787"/> == حديث ڪسا == {{Main|حديث ڪسا}} حديث ڪسا اسلامي حديثي ادب ۾ اهل بيت جي فضيلت بابت مشهور روايتن مان هڪ آهي. هن حديث جون مختلف روايتون [[صحيح مسلم]]، [[جامع ترمذي]]، [[مسند احمد بن حنبل]] ۽ ٻين حديثي مجموعن ۾ موجود آهن. انهن روايتن جي لفظن، راوين ۽ ڪجهه تفصيلن ۾ فرق ملي ٿو. === حضرت عائشه جي روايت === [[عائشه بنت ابي بڪر|حضرت عائشه]] کان روايت ٿيل حديث [[صحيح مسلم]] جي حديث نمبر 2424 ۾ موجود آهي. روايت موجب رسول الله ﷺ هڪ صبح ڪاري نقشدار چادر اوڍي ٻاهر آيو. پهرين حضرت حسن آيو، جنهن کي چادر اندر ورتائين. پوءِ حضرت حسين آيو ۽ کيس پڻ اندر ورتائين. ان کان پوءِ حضرت فاطمه آئي ۽ کيس شامل ڪيائين. آخر ۾ حضرت علي آيو ۽ کيس پڻ چادر هيٺ ورتائين. ان کان پوءِ رسول الله ﷺ هي قرآني الفاظ پڙهيا: :'''إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا''' هيءَ روايت صحيح مسلم جي ''فضائل الصحابة'' واري حصي ۾ اهل بيت جي فضيلت بابت باب هيٺ درج آهي.<ref name="Muslim2424"/> === حضرت ام سلمه سان لاڳاپيل روايت === [[ام سلمه]] جي گهر سان لاڳاپيل روايت [[جامع ترمذي]] جي حديث نمبر 3787 ۾ موجود آهي. هن روايت جو راوي حضرت عمر بن ابي سلمه آهي، جيڪو رسول الله ﷺ جو ربيبي پٽ هو. روايت موجب جڏهن آيت تطهير جو ذڪر ٿيو ته رسول الله ﷺ حضرت فاطمه، حسن، حسين ۽ علي کي چادر ۾ گڏ ڪيو. پوءِ دعا ڪئي: :'''اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا''' سنڌي ترجمو: :اي الله، هي منهنجا اهل بيت آهن؛ تنهنڪري انهن کان ناپاڪي دور ڪر ۽ کين مڪمل پاڪيزگي عطا ڪر. روايت ۾ ام سلمه جي سوال ۽ رسول الله ﷺ جي جواب جو ذڪر پڻ آهي. جامع ترمذي جي هن متن ۾ جواب جا الفاظ آهن ته هوءَ پنهنجي جاءِ تي آهي ۽ خير تي آهي.<ref name="Tirmidhi3787"/> === روايتن ۾ لفظي فرق === صحيح مسلم جي روايت ۾ حضرت عائشه جي بيان مطابق چادر ۾ گڏ ڪرڻ کان پوءِ آيت تطهير پڙهڻ جو ذڪر آهي. جامع ترمذي جي روايت ۾ چادر ۾ گڏ ڪرڻ، دعا ڪرڻ ۽ ام سلمه سان گفتگو جا اضافي تفصيل موجود آهن. اهي فرق حديثي روايتن جي مطالعي ۾ اهم آهن. == آيت تطهير == {{Main|آيت تطهير}} [[سورت الاحزاب]] جي آيت 33 جي هڪ حصي کي '''آيت تطهير''' چيو ويندو آهي. آيت جا مشهور الفاظ هي آهن: :'''إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا''' سنڌي ترجمو: :الله اهو ارادو رکي ٿو ته اي اهل بيت، توهان کان ناپاڪي دور ڪري ۽ توهان کي مڪمل پاڪيزگي عطا ڪري.<ref name="Quran3333">{{cite web |title=Surah Al-Ahzab 33:33 |url=https://quran.com/33/33 |website=Quran.com |language=ar,en}}</ref> === آيت جو سياق === آيت تطهير سورت الاحزاب جي انهن آيتن ۾ واقع آهي، جن ۾ رسول الله ﷺ جي گهروارين کي خطاب ٿيل آهي. آيت جي اڳئين حصي ۾ مؤنث جمع جا صيغہ استعمال ٿيل آهن، جڏهن ته تطهير واري حصي ۾ مذڪر جمع جا صيغہ '''عنكم''' ۽ '''يطهركم''' موجود آهن. مفسرن انهن لفظن ۽ حديث ڪسا جي روايتن کي اهل بيت جي تعريف بابت پنهنجي تفسيرن ۾ استعمال ڪيو آهي. === اهل سنت جي تفسير === اهل سنت جي مختلف مفسرن ۾ آيت تطهير جي دائري بابت جدا رايا موجود آهن. ڪجهه مفسر آيت جي سياق جي بنياد تي ازواج مطهرات جي شموليت تي زور ڏين ٿا، جڏهن ته حديث ڪسا کي حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي خاص فضيلت جو دليل سمجهن ٿا. اهل سنت جي تفسيرن ۾ اهو موقف پڻ ملي ٿو ته آيت جي خطاب ۽ حديث ڪسا ۾ بيان ڪيل مخصوص شخصيتن جي شموليت هڪٻئي جي لازمي نفي نٿي ڪري. === اثنا عشري شيعه جي تفسير === [[اثنا عشري شيعه]] جي مشهور تفسير موجب آيت تطهير ۾ اهل بيت جو خاص مفهوم اصحاب ڪسا سان لاڳاپيل آهي. هن موقف موجب حديث ڪسا آيت جي مخصوص مخاطبن جي وضاحت ڪري ٿي. شيعه عالمن آيت ۾ مذڪر جمع جي صيغي ۽ حديثي روايتن کي پنهنجي تشريح جي حق ۾ دليل طور پيش ڪيو آهي. انهيءَ تفسير مان مخصوص اهل بيت جي عصمت بابت پڻ ڪلامي استدلال ڪيو ويندو آهي. == اهل بيت جي دائري بابت اختلاف == {{Main|اهل بيت}} اصحاب ڪسا جي پنجن شخصيتن ۽ '''اهل بيت''' جي وسيع اصطلاح ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. اصحاب ڪسا هڪ مخصوص حديثي واقعي سان لاڳاپيل پنج شخصيتون آهن. اهل بيت جو اصطلاح، ان جي استعمال جي نوعيت مطابق، رسول الله ﷺ جي گهروارين، اولاد ۽ ٻين نسبي مائٽن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. === ازواج مطهرات جي شموليت === [[امهات المؤمنين]] جي آيت تطهير ۾ شموليت بابت اسلامي مفسرن جا مختلف موقف آهن. حديث ڪسا ۾ پنجن شخصيتن جي خاص سڃاڻپ مان اهو سوال پيدا ٿئي ٿو ته ڇا هي خاص شموليت اهل بيت جي وسيع مفهوم کي محدود ڪري ٿي يا رڳو انهن شخصيتن جي مخصوص فضيلت بيان ڪري ٿي. اهو اختلاف سني ۽ شيعه تفسيرن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. == حديث ڪسا جا اهم راوي == حديث ڪسا سان لاڳاپيل روايتون ڪيترن صحابه کان منقول آهن. انهن ۾ حضرت عائشه، ام سلمه، عمر بن ابي سلمه، سعد بن ابي وقاص، ابن عباس ۽ انس بن مالڪ سان منسوب روايتون شامل آهن. هر روايت جي سند، متن ۽ حديثي درجه بندي الڳ تحقيق جو موضوع آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad6;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''حديث ڪسا سان لاڳاپيل روايتن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#dcecf5;" | راوي ! style="background:#dcecf5;" | ماخذ ! style="background:#dcecf5;" | بنيادي مضمون ! style="background:#dcecf5;" | تحقيقي نوٽ |- | حضرت عائشه | صحيح مسلم، 2424 | چادر ۾ چار شخصيتون گڏ ڪرڻ ۽ آيت پڙهڻ | صحيح مسلم ۾ موجود روايت |- | عمر بن ابي سلمه | جامع ترمذي، 3787 | ام سلمه جي گهر ۾ چادر، دعا ۽ سوال | ترمذي ان کي هن سند سان غريب چيو؛ جديد درجه بنديءَ ۾ صحيح پڻ قرار ڏنل |- | حضرت ام سلمه | مسند احمد ۽ ٻيا مجموعا | اهل بيت لاءِ دعا ۽ ام سلمه جو سوال | مختلف طريقن جي جدا سندي جانچ ضروري |- | حضرت ابن عباس | مسند احمد ۽ فضائل الصحابة سان منسوب روايتون | علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي فضيلت | متن ۽ سند جو جدا جائزو ضروري |- | حضرت انس بن مالڪ | جامع ترمذي ۽ ٻيا مجموعا | فاطمه جي گهر وٽ آيت تطهير پڙهڻ | چادر واري بنيادي واقعي کان جدا روايتي مضمون |} <ref name="Muslim2424"/><ref name="Tirmidhi3787"/> == حضرت انس بن مالڪ جي روايت == حضرت انس بن مالڪ سان منسوب روايتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته رسول الله ﷺ هڪ عرصي تائين صبح جي نماز لاءِ ويندي حضرت فاطمه جي گهر وٽ اهل بيت کي نماز لاءِ سڏيندو هو ۽ آيت تطهير پڙهندو هو. ڪجهه روايتن ۾ اهو عرصو ڇهه مهينا بيان ٿيل آهي. هن مضمون جون روايتون جامع ترمذي ۽ ٻين حديثي ڪتابن ۾ موجود آهن، پر انهن جي سندي حيثيت بابت حديثي تحقيق ۾ اختلاف ملي ٿو. انهيءَ ڪري هن روايت کي صحيح مسلم 2424 جي متن جو حصو سمجهڻ مناسب ناهي. == حضرت سعد بن ابي وقاص ۽ آيت مباهله == {{Main|آيت مباهله}} حضرت سعد بن ابي وقاص کان منقول روايت ۾ حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جو ذڪر [[آيت مباهله]] سان لاڳاپيل واقعي ۾ اچي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ هن واقعي جو بيان موجود آهي. آيت مباهله جو تعلق [[سورت آل عمران]] جي آيت 61 سان آهي. هيءَ روايت اهل بيت جي انهن چئن شخصيتن جي خاص حيثيت بابت اهم ماخذ آهي، پر آيت مباهله ۽ حديث ڪسا ٻه الڳ موضوع آهن.<ref name="Muslim2404">{{cite web |title=Sahih Muslim 2404d |url=https://sunnah.com/muslim:2404d |website=Sunnah.com}}</ref> == حديث ڪسا جو ڊگهو دعائي متن == === مشهور شيعه روايت === شيعه مذهبي ادب ۾ حديث ڪسا جو هڪ ڊگهو دعائي متن پڻ مشهور آهي. هن متن جي ابتدا حضرت فاطمه جي گهر ۾ رسول الله ﷺ جي اچڻ، ٿڪاوٽ محسوس ڪرڻ ۽ يماني چادر گهرڻ سان ٿئي ٿي. ان کان پوءِ حضرت حسن، حسين، علي ۽ فاطمه جي ترتيبوار چادر هيٺ اچڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. هن روايت ۾ حضرت جبرائيل جي آمد، پنجتن پاڪ جي فضيلت، آيت تطهير ۽ مجلس ۾ هن حديث جي تلاوت جي روحاني ثواب بابت تفصيلي بيان شامل آهي. === متن جو مذهبي استعمال === هي ڊگهو متن خاص طور اثنا عشري شيعه مذهبي مجالسن، دعائي گڏجاڻين ۽ گهريلو عبادتي روايتن ۾ پڙهيو ويندو آهي. هن جي تلاوت کي مذهبي عقيدت ۽ اهل بيت سان محبت جي اظهار طور ڏٺو ويندو آهي. === سندي حيثيت === ڊگهي دعائي متن کي صحيح مسلم جي مختصر حديث ڪسا سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. صحيح مسلم ۾ موجود روايت ۾ چادر، چار شخصيتن جي شموليت ۽ آيت تطهير جو ذڪر آهي. ان جي مقابلي ۾ ڊگهي دعائي متن ۾ حضرت جبرائيل سان گفتگو، ڪائنات جي تخليق بابت بيان ۽ مجلس ۾ پڙهڻ جي مخصوص فضيلتن جا اضافي تفصيل موجود آهن. انهن اضافي تفصيلن جي سندي حيثيت الڳ تحقيق جو موضوع آهي. وڪيپيڊيا جي غيرجانبدار انداز موجب ڊگهي متن کي مذهبي روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته صحيح مسلم جي حديث جو لفظي حصو قرار ڏيڻ گهرجي. == اصحاب ڪسا جي مذهبي اهميت == === اهل سنت وٽ === اهل سنت جي حديثي ادب ۾ اصحاب ڪسا جي روايت کي رسول الله ﷺ جي خاندان جي فضيلت بابت اهم شاهد سمجهيو ويندو آهي. حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي فضيلت بابت ٻيون حديثون پڻ سني مجموعن ۾ موجود آهن. پر اهل سنت جا عالم عام طور حديث ڪسا مان مخصوص سياسي جانشيني يا ٻارهن امامن جي عصمت جو عقيدو اخذ نٿا ڪن. === اثنا عشري شيعه وٽ === اثنا عشري شيعه عقيدي ۾ اصحاب ڪسا کي خاص روحاني ۽ مذهبي حيثيت حاصل آهي. هن تشريح موجب آيت تطهير ۽ حديث ڪسا مخصوص اهل بيت جي پاڪيزگي ۽ عصمت جا دليل آهن. اصحاب ڪسا جو تصور شيعه امامت جي نظريي سان پڻ لاڳاپيل آهي. === پنجتن پاڪ جو تصور === ڏکڻ ايشيا ۾ حضرت محمد ﷺ، علي، فاطمه، حسن ۽ حسين کي گڏيل طور '''پنجتن پاڪ''' چيو ويندو آهي. هي اصطلاح مذهبي شاعري، خطاطي، مرثيي، منقبت ۽ عوامي مذهبي ثقافت ۾ استعمال ٿئي ٿو. == حديث ڪسا ۽ حديث غدير == {{Main|حديث غدير}} [[حديث غدير]] ۽ حديث ڪسا ٻئي حضرت علي ۽ اهل بيت جي فضيلت بابت مذهبي بحثن ۾ اهميت رکن ٿا. شيعه مذهبي استدلال ۾ ٻنهي حديثن کي امامت ۽ حضرت عليءَ جي مخصوص حيثيت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. اهل سنت جي تفسير ۾ ٻنهي روايتن جي فضيلت واري مفهوم ۽ سياسي جانشيني جي دعويٰ جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. == حديث ڪسا ۽ حديث ثقلين == {{Main|حديث ثقلين}} [[حديث ثقلين]] ۾ قرآن مجيد ۽ اهل بيت جو ذڪر موجود آهي. حديث ڪسا مخصوص شخصيتن کي چادر ۾ گڏ ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته حديث ثقلين ۾ اهل بيت بابت رسول الله ﷺ جي وصيت ۽ ياد ڏيارڻ جو مضمون موجود آهي. ٻنهي روايتن کي اهل بيت جي مذهبي حيثيت بابت تفسيرن ۾ گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. == اسلامي فن ۽ ثقافت ۾ اصحاب ڪسا == اصحاب ڪسا جو تصور اسلامي خطاطي، مذهبي شاعري، منقبت، مرثيي ۽ مذهبي فن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو. ڪجهه فن پارن ۾ پنجتن پاڪ جا نالا گڏ لکيا ويندا آهن. ٻين ۾ علامتي شڪلين، گلن، خطاطي يا چادر جي تصور ذريعي انهن جي نسبت ظاهر ڪئي ويندي آهي. اهڙا فن پارا تاريخي واقعي جي همعصر تصويرن بدران مذهبي عقيدت ۽ فنڪارانه روايتن جي نمائندگي ڪن ٿا. == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="190"> File:Panjtan.jpg|پنجتن پاڪ جي نالن سان لاڳاپيل فنڪارانه پيشڪش File:کتیبه پنج تن.jpg|پنجتن پاڪ جي نالن وارو ڪتبو File:Khalili Collection Islamic Art laq 0043 inside.jpg|اسلامي خطاطيءَ جو فن پارو، ڪامنز جي اصحاب ڪسا زمري مان File:Signed Mahmud Celaleddin - Levha (calligraphic inscription) - Google Art Project (591903).jpg|محمود جلال الدين جي خطاطي، اصحاب ڪسا جي ڪامنز زمري ۾ شامل </gallery> == پڻ ڏسو == * [[اهل بيت]] * [[حديث ڪسا]] * [[آيت تطهير]] * [[آيت مباهله]] * [[حديث ثقلين]] * [[حديث غدير]] * [[حديث منزلت]] * [[حديث رايت]] * [[حديث سفينه]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[فاطمه زهرا]] * [[حسن بن علي]] * [[حسين بن علي]] * [[پنجتن پاڪ]] * [[امامت]] * [[عصمت]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=فضائل أهل بيت النبي |language=ar}} * {{cite book |last=الترمذي |title=الجامع الكبير |chapter=مناقب أهل بيت النبي |language=ar}} * {{cite book |last=أحمد بن حنبل |title=المسند |language=ar}} * {{cite book |last=النسائي |title=السنن الكبرى |language=ar}} * {{cite book |last=النسائي |title=خصائص أمير المؤمنين علي بن أبي طالب |language=ar}} * {{cite book |last=ابن أبي شيبة |title=المصنف |language=ar}} * {{cite book |last=ابن أبي عاصم |title=السنة |language=ar}} * {{cite book |last=الطبري |title=جامع البيان عن تأويل آي القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=ابن أبي حاتم |title=تفسير القرآن العظيم |language=ar}} * {{cite book |last=الطبراني |title=المعجم الكبير |language=ar}} * {{cite book |last=الطحاوي |title=شرح مشكل الآثار |language=ar}} * {{cite book |last=الحاكم النيسابوري |title=المستدرك على الصحيحين |language=ar}} * {{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |language=ar}} * {{cite book |last=أبو يعلى الموصلي |title=المسند |language=ar}} * {{cite book |last=البيهقي |title=السنن الكبرى |language=ar}} * {{cite book |last=ابن كثير |title=تفسير القرآن العظيم |language=ar}} * {{cite book |last=القرطبي |title=الجامع لأحكام القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=الفخر الرازي |title=مفاتيح الغيب |language=ar}} * {{cite book |last=الزمخشري |title=الكشاف |language=ar}} * {{cite book |last=السيوطي |title=الدر المنثور |language=ar}} * {{cite book |last=الطبرسي |title=مجمع البيان في تفسير القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=الطباطبائي |title=الميزان في تفسير القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=الكليني |title=الكافي |language=ar}} * {{cite book |last=الصدوق |title=الأمالي |language=ar}} * {{cite book |last=الطوسي |title=الأمالي |language=ar}} * {{cite book |last=المفيد |title=الإرشاد |language=ar}} * {{cite book |last=الشريف المرتضى |title=الفصول المختارة من العيون والمحاسن |language=ar}} * {{cite book |last=المجلسي |title=بحار الأنوار |language=ar}} * {{cite book |last=القمي |first=عباس |title=مفاتيح الجنان |language=ar}} * {{cite book |last=ابن تيمية |title=منهاج السنة النبوية |language=ar}} * {{cite book |last=ابن حجر الهيتمي |title=الصواعق المحرقة |language=ar}} * {{cite book |last=النووي |title=المنهاج شرح صحيح مسلم |language=ar}} * {{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=فتح الباري |language=ar}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://sunnah.com/muslim:2424 صحيح مسلم: حديث ڪسا، حديث 2424] * [https://sunnah.com/tirmidhi:3787 جامع ترمذي: اهل بيت جي فضيلت، حديث 3787] * [https://sunnah.com/muslim:2404d صحيح مسلم: آيت مباهله سان لاڳاپيل روايت] * [https://quran.com/33/33 قرآن مجيد: سورت الاحزاب، آيت 33] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ahl_al-Kisa وڪيميڊيا ڪامنز: اصحاب ڪسا جون تصويرون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Panjtan.jpg پنجتن پاڪ جو فن پارو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:کتیبه_پنج_تن.jpg پنجتن پاڪ جي نالن وارو ڪتبو] {{Authority control}} [[زمرو:اصحاب ڪسا| ]] [[زمرو:اهل بيت]] [[زمرو:حديث]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي تاريخ]] [[زمرو:سيرت نبوي]] [[زمرو:فاطمه زهرا]] [[زمرو:علي بن ابي طالب]] [[زمرو:شيعه عقيدا]] 5evksgu3ij52auv1y1es21cxyu0p6cf 425647 425646 2026-10-27T12:18:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 425647 wikitext text/x-wiki {{Short description|حضرت محمد ﷺ ۽ سندس گهراڻي جي چئن شخصيتن لاءِ استعمال ٿيندڙ اسلامي اصطلاح}} {{Infobox religious group | name = اصحاب ڪسا | native_name = أصحاب الكساء | image = کتیبه پنج تن.jpg | caption = پنجتن پاڪ جي نالن وارو خطاطيءَ جو ڪتبو | religion = [[اسلام]] | scripture = [[قرآن مجيد]] | related = [[اهل بيت]]، [[آيت تطهير]]، [[حديث ڪسا]] }} '''اصحاب ڪسا''' ({{lang-ar|أصحاب الكساء}})، جن کي '''اهل ڪسا'''، '''آل عبا''' ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ '''پنجتن پاڪ''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ [[محمد|حضرت محمد]] ﷺ ۽ سندس گهراڻي جي چئن شخصيتن، [[علي بن ابي طالب]]، [[فاطمه زهرا]]، [[حسن بن علي]] ۽ [[حسين بن علي]]، لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي. انهن پنجن شخصيتن جو تعلق '''[[حديث ڪسا]]''' سان آهي، جنهن ۾ بيان ٿيل آهي ته رسول الله ﷺ حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين کي پنهنجي چادر هيٺ گڏ ڪيو ۽ [[قرآن مجيد]] جي [[سورت الاحزاب]] جي آيت 33، يعني [[آيت تطهير]]، جا الفاظ پڙهيا.<ref name="Muslim2424">{{cite web |title=Sahih Muslim 2424 — The Virtues of the Household of the Prophet |url=https://sunnah.com/muslim:2424 |website=Sunnah.com |language=ar,en}}</ref> اصحاب ڪسا جي انهن پنجن شخصيتن جي سڃاڻپ بابت [[اهل سنت]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ بنيادي اتفاق موجود آهي. البت [[اهل بيت]] جي مجموعي دائري، آيت تطهير جي تشريح، [[عصمت]] ۽ [[امامت]] بابت ٻنهي مذهبي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Tirmidhi3787">{{cite web |title=Jami at-Tirmidhi 3787 — Virtues of the Household |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3787 |website=Sunnah.com |language=ar,en}}</ref> [[File:Panjtan.jpg|thumb|right|300px|پنجتن پاڪ سان لاڳاپيل خطاطيءَ ۽ مصوريءَ جو فن پارو. هيءَ هڪ مذهبي فنڪارانه پيشڪش آهي، نه واقعي جي همعصر تصوير.]] [[File:کتیبه پنج تن.jpg|thumb|right|250px|حضرت محمد ﷺ، حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين جي نالن وارو ڪتبو.]] == اصطلاح ۽ لغوي معنيٰ == عربي لفظ '''ڪسا''' (كساء) جو مطلب چادر، اوڍڻ يا اهڙو ڪپڙو آهي، جيڪو جسم تي ڍڪ طور استعمال ٿئي. '''اصحاب ڪسا''' جي لفظي معنيٰ چادر وارا ماڻهو آهي. اهو اصطلاح انهيءَ حديثي واقعي سان منسوب آهي، جنهن ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي گهراڻي جي چئن فردن کي چادر هيٺ گڏ ڪيو. '''اهل عبا''' پڻ ساڳئي مفهوم سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. === چادر جي نوعيت === حديث ڪسا جي مختلف روايتن ۾ چادر جي نوعيت بابت جدا لفظ استعمال ٿيا آهن. [[صحيح مسلم]] ۾ حضرت عائشه جي روايت موجب رسول الله ﷺ ڪاري وارن مان ٺهيل هڪ نقشدار چادر اوڍي هئي، جنهن لاءِ عربي عبارت ۾ '''مرط مرحل من شعر أسود''' جا لفظ آيا آهن.<ref name="Muslim2424"/> ٻين روايتن ۾ چادر لاءِ '''كساء''' جو لفظ استعمال ٿيل آهي. ڪجهه روايتن ۾ خيبري يا يماني چادر جو ذڪر ملي ٿو. انهن بيانن کي صحيح مسلم جي مخصوص عبارت سان ملائي هڪ ئي لفظي روايت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == اصحاب ڪسا جون پنج شخصيتون == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad6;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''اصحاب ڪسا يا پنجتن پاڪ''' ! style="background:#dcecf5;" | شخصيت ! style="background:#dcecf5;" | رسول الله ﷺ سان تعلق ! style="background:#dcecf5;" | حديث ڪسا ۾ حيثيت |- | '''[[محمد|حضرت محمد ﷺ]]''' | اسلام جو پيغمبر | چادر ۾ گڏ ڪندڙ ۽ آيت تطهير پڙهندڙ |- | '''[[علي بن ابي طالب|حضرت علي]]''' | سؤٽ ۽ نياڻو | چادر هيٺ شامل |- | '''[[فاطمه زهرا|حضرت فاطمه]]''' | ڌيءَ | چادر هيٺ شامل |- | '''[[حسن بن علي|حضرت حسن]]''' | ڏوهٽو | چادر هيٺ شامل |- | '''[[حسين بن علي|حضرت حسين]]''' | ڏوهٽو | چادر هيٺ شامل |} <ref name="Muslim2424"/><ref name="Tirmidhi3787"/> == حديث ڪسا == {{Main|حديث ڪسا}} حديث ڪسا اسلامي حديثي ادب ۾ اهل بيت جي فضيلت بابت مشهور روايتن مان هڪ آهي. هن حديث جون مختلف روايتون [[صحيح مسلم]]، [[جامع ترمذي]]، [[مسند احمد بن حنبل]] ۽ ٻين حديثي مجموعن ۾ موجود آهن. انهن روايتن جي لفظن، راوين ۽ ڪجهه تفصيلن ۾ فرق ملي ٿو. === حضرت عائشه جي روايت === [[عائشه بنت ابي بڪر|حضرت عائشه]] کان روايت ٿيل حديث [[صحيح مسلم]] جي حديث نمبر 2424 ۾ موجود آهي. روايت موجب رسول الله ﷺ هڪ صبح ڪاري نقشدار چادر اوڍي ٻاهر آيو. پهرين حضرت حسن آيو، جنهن کي چادر اندر ورتائين. پوءِ حضرت حسين آيو ۽ کيس پڻ اندر ورتائين. ان کان پوءِ حضرت فاطمه آئي ۽ کيس شامل ڪيائين. آخر ۾ حضرت علي آيو ۽ کيس پڻ چادر هيٺ ورتائين. ان کان پوءِ رسول الله ﷺ هي قرآني الفاظ پڙهيا: :'''إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا''' هيءَ روايت صحيح مسلم جي ''فضائل الصحابة'' واري حصي ۾ اهل بيت جي فضيلت بابت باب هيٺ درج آهي.<ref name="Muslim2424"/> === حضرت ام سلمه سان لاڳاپيل روايت === [[ام سلمه]] جي گهر سان لاڳاپيل روايت [[جامع ترمذي]] جي حديث نمبر 3787 ۾ موجود آهي. هن روايت جو راوي حضرت عمر بن ابي سلمه آهي، جيڪو رسول الله ﷺ جو ربيبي پٽ هو. روايت موجب جڏهن آيت تطهير جو ذڪر ٿيو ته رسول الله ﷺ حضرت فاطمه، حسن، حسين ۽ علي کي چادر ۾ گڏ ڪيو. پوءِ دعا ڪئي: :'''اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا''' سنڌي ترجمو: :اي الله، هي منهنجا اهل بيت آهن؛ تنهنڪري انهن کان ناپاڪي دور ڪر ۽ کين مڪمل پاڪيزگي عطا ڪر. روايت ۾ ام سلمه جي سوال ۽ رسول الله ﷺ جي جواب جو ذڪر پڻ آهي. جامع ترمذي جي هن متن ۾ جواب جا الفاظ آهن ته هوءَ پنهنجي جاءِ تي آهي ۽ خير تي آهي.<ref name="Tirmidhi3787"/> === روايتن ۾ لفظي فرق === صحيح مسلم جي روايت ۾ حضرت عائشه جي بيان مطابق چادر ۾ گڏ ڪرڻ کان پوءِ آيت تطهير پڙهڻ جو ذڪر آهي. جامع ترمذي جي روايت ۾ چادر ۾ گڏ ڪرڻ، دعا ڪرڻ ۽ ام سلمه سان گفتگو جا اضافي تفصيل موجود آهن. اهي فرق حديثي روايتن جي مطالعي ۾ اهم آهن. == آيت تطهير == {{Main|آيت تطهير}} [[سورت الاحزاب]] جي آيت 33 جي هڪ حصي کي '''آيت تطهير''' چيو ويندو آهي. آيت جا مشهور الفاظ هي آهن: :'''إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا''' سنڌي ترجمو: :الله اهو ارادو رکي ٿو ته اي اهل بيت، توهان کان ناپاڪي دور ڪري ۽ توهان کي مڪمل پاڪيزگي عطا ڪري.<ref name="Quran3333">{{cite web |title=Surah Al-Ahzab 33:33 |url=https://quran.com/33/33 |website=Quran.com |language=ar,en}}</ref> === آيت جو سياق === آيت تطهير سورت الاحزاب جي انهن آيتن ۾ واقع آهي، جن ۾ رسول الله ﷺ جي گهروارين کي خطاب ٿيل آهي. آيت جي اڳئين حصي ۾ مؤنث جمع جا صيغہ استعمال ٿيل آهن، جڏهن ته تطهير واري حصي ۾ مذڪر جمع جا صيغہ '''عنكم''' ۽ '''يطهركم''' موجود آهن. مفسرن انهن لفظن ۽ حديث ڪسا جي روايتن کي اهل بيت جي تعريف بابت پنهنجي تفسيرن ۾ استعمال ڪيو آهي. === اهل سنت جي تفسير === اهل سنت جي مختلف مفسرن ۾ آيت تطهير جي دائري بابت جدا رايا موجود آهن. ڪجهه مفسر آيت جي سياق جي بنياد تي ازواج مطهرات جي شموليت تي زور ڏين ٿا، جڏهن ته حديث ڪسا کي حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي خاص فضيلت جو دليل سمجهن ٿا. اهل سنت جي تفسيرن ۾ اهو موقف پڻ ملي ٿو ته آيت جي خطاب ۽ حديث ڪسا ۾ بيان ڪيل مخصوص شخصيتن جي شموليت هڪٻئي جي لازمي نفي نٿي ڪري. === اثنا عشري شيعه جي تفسير === [[اثنا عشري شيعه]] جي مشهور تفسير موجب آيت تطهير ۾ اهل بيت جو خاص مفهوم اصحاب ڪسا سان لاڳاپيل آهي. هن موقف موجب حديث ڪسا آيت جي مخصوص مخاطبن جي وضاحت ڪري ٿي. شيعه عالمن آيت ۾ مذڪر جمع جي صيغي ۽ حديثي روايتن کي پنهنجي تشريح جي حق ۾ دليل طور پيش ڪيو آهي. انهيءَ تفسير مان مخصوص اهل بيت جي عصمت بابت پڻ ڪلامي استدلال ڪيو ويندو آهي. == اهل بيت جي دائري بابت اختلاف == {{Main|اهل بيت}} اصحاب ڪسا جي پنجن شخصيتن ۽ '''اهل بيت''' جي وسيع اصطلاح ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. اصحاب ڪسا هڪ مخصوص حديثي واقعي سان لاڳاپيل پنج شخصيتون آهن. اهل بيت جو اصطلاح، ان جي استعمال جي نوعيت مطابق، رسول الله ﷺ جي گهروارين، اولاد ۽ ٻين نسبي مائٽن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. === ازواج مطهرات جي شموليت === [[امهات المؤمنين]] جي آيت تطهير ۾ شموليت بابت اسلامي مفسرن جا مختلف موقف آهن. حديث ڪسا ۾ پنجن شخصيتن جي خاص سڃاڻپ مان اهو سوال پيدا ٿئي ٿو ته ڇا هي خاص شموليت اهل بيت جي وسيع مفهوم کي محدود ڪري ٿي يا رڳو انهن شخصيتن جي مخصوص فضيلت بيان ڪري ٿي. اهو اختلاف سني ۽ شيعه تفسيرن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. == حديث ڪسا جا اهم راوي == حديث ڪسا سان لاڳاپيل روايتون ڪيترن صحابه کان منقول آهن. انهن ۾ حضرت عائشه، ام سلمه، عمر بن ابي سلمه، سعد بن ابي وقاص، ابن عباس ۽ انس بن مالڪ سان منسوب روايتون شامل آهن. هر روايت جي سند، متن ۽ حديثي درجه بندي الڳ تحقيق جو موضوع آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad6;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''حديث ڪسا سان لاڳاپيل روايتن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#dcecf5;" | راوي ! style="background:#dcecf5;" | ماخذ ! style="background:#dcecf5;" | بنيادي مضمون ! style="background:#dcecf5;" | تحقيقي نوٽ |- | حضرت عائشه | صحيح مسلم، 2424 | چادر ۾ چار شخصيتون گڏ ڪرڻ ۽ آيت پڙهڻ | صحيح مسلم ۾ موجود روايت |- | عمر بن ابي سلمه | جامع ترمذي، 3787 | ام سلمه جي گهر ۾ چادر، دعا ۽ سوال | ترمذي ان کي هن سند سان غريب چيو؛ جديد درجه بنديءَ ۾ صحيح پڻ قرار ڏنل |- | حضرت ام سلمه | مسند احمد ۽ ٻيا مجموعا | اهل بيت لاءِ دعا ۽ ام سلمه جو سوال | مختلف طريقن جي جدا سندي جانچ ضروري |- | حضرت ابن عباس | مسند احمد ۽ فضائل الصحابة سان منسوب روايتون | علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي فضيلت | متن ۽ سند جو جدا جائزو ضروري |- | حضرت انس بن مالڪ | جامع ترمذي ۽ ٻيا مجموعا | فاطمه جي گهر وٽ آيت تطهير پڙهڻ | چادر واري بنيادي واقعي کان جدا روايتي مضمون |} <ref name="Muslim2424"/><ref name="Tirmidhi3787"/> == حضرت انس بن مالڪ جي روايت == حضرت انس بن مالڪ سان منسوب روايتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته رسول الله ﷺ هڪ عرصي تائين صبح جي نماز لاءِ ويندي حضرت فاطمه جي گهر وٽ اهل بيت کي نماز لاءِ سڏيندو هو ۽ آيت تطهير پڙهندو هو. ڪجهه روايتن ۾ اهو عرصو ڇهه مهينا بيان ٿيل آهي. هن مضمون جون روايتون جامع ترمذي ۽ ٻين حديثي ڪتابن ۾ موجود آهن، پر انهن جي سندي حيثيت بابت حديثي تحقيق ۾ اختلاف ملي ٿو. انهيءَ ڪري هن روايت کي صحيح مسلم 2424 جي متن جو حصو سمجهڻ مناسب ناهي. == حضرت سعد بن ابي وقاص ۽ آيت مباهله == {{Main|آيت مباهله}} حضرت سعد بن ابي وقاص کان منقول روايت ۾ حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جو ذڪر [[آيت مباهله]] سان لاڳاپيل واقعي ۾ اچي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ هن واقعي جو بيان موجود آهي. آيت مباهله جو تعلق [[سورت آل عمران]] جي آيت 61 سان آهي. هيءَ روايت اهل بيت جي انهن چئن شخصيتن جي خاص حيثيت بابت اهم ماخذ آهي، پر آيت مباهله ۽ حديث ڪسا ٻه الڳ موضوع آهن.<ref name="Muslim2404">{{cite web |title=Sahih Muslim 2404d |url=https://sunnah.com/muslim:2404d |website=Sunnah.com}}</ref> == حديث ڪسا جو ڊگهو دعائي متن == === مشهور شيعه روايت === شيعه مذهبي ادب ۾ حديث ڪسا جو هڪ ڊگهو دعائي متن پڻ مشهور آهي. هن متن جي ابتدا حضرت فاطمه جي گهر ۾ رسول الله ﷺ جي اچڻ، ٿڪاوٽ محسوس ڪرڻ ۽ يماني چادر گهرڻ سان ٿئي ٿي. ان کان پوءِ حضرت حسن، حسين، علي ۽ فاطمه جي ترتيبوار چادر هيٺ اچڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. هن روايت ۾ حضرت جبرائيل جي آمد، پنجتن پاڪ جي فضيلت، آيت تطهير ۽ مجلس ۾ هن حديث جي تلاوت جي روحاني ثواب بابت تفصيلي بيان شامل آهي. === متن جو مذهبي استعمال === هي ڊگهو متن خاص طور اثنا عشري شيعه مذهبي مجالسن، دعائي گڏجاڻين ۽ گهريلو عبادتي روايتن ۾ پڙهيو ويندو آهي. هن جي تلاوت کي مذهبي عقيدت ۽ اهل بيت سان محبت جي اظهار طور ڏٺو ويندو آهي. === سندي حيثيت === ڊگهي دعائي متن کي صحيح مسلم جي مختصر حديث ڪسا سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. صحيح مسلم ۾ موجود روايت ۾ چادر، چار شخصيتن جي شموليت ۽ آيت تطهير جو ذڪر آهي. ان جي مقابلي ۾ ڊگهي دعائي متن ۾ حضرت جبرائيل سان گفتگو، ڪائنات جي تخليق بابت بيان ۽ مجلس ۾ پڙهڻ جي مخصوص فضيلتن جا اضافي تفصيل موجود آهن. انهن اضافي تفصيلن جي سندي حيثيت الڳ تحقيق جو موضوع آهي. وڪيپيڊيا جي غيرجانبدار انداز موجب ڊگهي متن کي مذهبي روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته صحيح مسلم جي حديث جو لفظي حصو قرار ڏيڻ گهرجي. == اصحاب ڪسا جي مذهبي اهميت == === اهل سنت وٽ === اهل سنت جي حديثي ادب ۾ اصحاب ڪسا جي روايت کي رسول الله ﷺ جي خاندان جي فضيلت بابت اهم شاهد سمجهيو ويندو آهي. حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي فضيلت بابت ٻيون حديثون پڻ سني مجموعن ۾ موجود آهن. پر اهل سنت جا عالم عام طور حديث ڪسا مان مخصوص سياسي جانشيني يا ٻارهن امامن جي عصمت جو عقيدو اخذ نٿا ڪن. === اثنا عشري شيعه وٽ === اثنا عشري شيعه عقيدي ۾ اصحاب ڪسا کي خاص روحاني ۽ مذهبي حيثيت حاصل آهي. هن تشريح موجب آيت تطهير ۽ حديث ڪسا مخصوص اهل بيت جي پاڪيزگي ۽ عصمت جا دليل آهن. اصحاب ڪسا جو تصور شيعه امامت جي نظريي سان پڻ لاڳاپيل آهي. === پنجتن پاڪ جو تصور === ڏکڻ ايشيا ۾ حضرت محمد ﷺ، علي، فاطمه، حسن ۽ حسين کي گڏيل طور '''پنجتن پاڪ''' چيو ويندو آهي. هي اصطلاح مذهبي شاعري، خطاطي، مرثيي، منقبت ۽ عوامي مذهبي ثقافت ۾ استعمال ٿئي ٿو. == حديث ڪسا ۽ حديث غدير == {{Main|حديث غدير}} [[حديث غدير]] ۽ حديث ڪسا ٻئي حضرت علي ۽ اهل بيت جي فضيلت بابت مذهبي بحثن ۾ اهميت رکن ٿا. شيعه مذهبي استدلال ۾ ٻنهي حديثن کي امامت ۽ حضرت عليءَ جي مخصوص حيثيت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. اهل سنت جي تفسير ۾ ٻنهي روايتن جي فضيلت واري مفهوم ۽ سياسي جانشيني جي دعويٰ جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. == حديث ڪسا ۽ حديث ثقلين == {{Main|حديث ثقلين}} [[حديث ثقلين]] ۾ قرآن مجيد ۽ اهل بيت جو ذڪر موجود آهي. حديث ڪسا مخصوص شخصيتن کي چادر ۾ گڏ ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته حديث ثقلين ۾ اهل بيت بابت رسول الله ﷺ جي وصيت ۽ ياد ڏيارڻ جو مضمون موجود آهي. ٻنهي روايتن کي اهل بيت جي مذهبي حيثيت بابت تفسيرن ۾ گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. == اسلامي فن ۽ ثقافت ۾ اصحاب ڪسا == اصحاب ڪسا جو تصور اسلامي خطاطي، مذهبي شاعري، منقبت، مرثيي ۽ مذهبي فن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو. ڪجهه فن پارن ۾ پنجتن پاڪ جا نالا گڏ لکيا ويندا آهن. ٻين ۾ علامتي شڪلين، گلن، خطاطي يا چادر جي تصور ذريعي انهن جي نسبت ظاهر ڪئي ويندي آهي. اهڙا فن پارا تاريخي واقعي جي همعصر تصويرن بدران مذهبي عقيدت ۽ فنڪارانه روايتن جي نمائندگي ڪن ٿا. == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="190"> File:Panjtan.jpg|پنجتن پاڪ جي نالن سان لاڳاپيل فنڪارانه پيشڪش File:کتیبه پنج تن.jpg|پنجتن پاڪ جي نالن وارو ڪتبو File:Khalili Collection Islamic Art laq 0043 inside.jpg|اسلامي خطاطيءَ جو فن پارو، ڪامنز جي اصحاب ڪسا زمري مان File:Signed Mahmud Celaleddin - Levha (calligraphic inscription) - Google Art Project (591903).jpg|محمود جلال الدين جي خطاطي، اصحاب ڪسا جي ڪامنز زمري ۾ شامل </gallery> == پڻ ڏسو == * [[اهل بيت]] * [[حديث ڪسا]] * [[آيت تطهير]] * [[آيت مباهله]] * [[حديث ثقلين]] * [[حديث غدير]] * [[حديث منزلت]] * [[حديث رايت]] * [[حديث سفينه]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[فاطمه زهرا]] * [[حسن بن علي]] * [[حسين بن علي]] * [[پنجتن پاڪ]] * [[امامت]] * [[عصمت]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=فضائل أهل بيت النبي |language=ar}} * {{cite book |last=الترمذي |title=الجامع الكبير |chapter=مناقب أهل بيت النبي |language=ar}} * {{cite book |last=أحمد بن حنبل |title=المسند |language=ar}} * {{cite book |last=النسائي |title=السنن الكبرى |language=ar}} * {{cite book |last=النسائي |title=خصائص أمير المؤمنين علي بن أبي طالب |language=ar}} * {{cite book |last=ابن أبي شيبة |title=المصنف |language=ar}} * {{cite book |last=ابن أبي عاصم |title=السنة |language=ar}} * {{cite book |last=الطبري |title=جامع البيان عن تأويل آي القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=ابن أبي حاتم |title=تفسير القرآن العظيم |language=ar}} * {{cite book |last=الطبراني |title=المعجم الكبير |language=ar}} * {{cite book |last=الطحاوي |title=شرح مشكل الآثار |language=ar}} * {{cite book |last=الحاكم النيسابوري |title=المستدرك على الصحيحين |language=ar}} * {{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |language=ar}} * {{cite book |last=أبو يعلى الموصلي |title=المسند |language=ar}} * {{cite book |last=البيهقي |title=السنن الكبرى |language=ar}} * {{cite book |last=ابن كثير |title=تفسير القرآن العظيم |language=ar}} * {{cite book |last=القرطبي |title=الجامع لأحكام القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=الفخر الرازي |title=مفاتيح الغيب |language=ar}} * {{cite book |last=الزمخشري |title=الكشاف |language=ar}} * {{cite book |last=السيوطي |title=الدر المنثور |language=ar}} * {{cite book |last=الطبرسي |title=مجمع البيان في تفسير القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=الطباطبائي |title=الميزان في تفسير القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=الكليني |title=الكافي |language=ar}} * {{cite book |last=الصدوق |title=الأمالي |language=ar}} * {{cite book |last=الطوسي |title=الأمالي |language=ar}} * {{cite book |last=المفيد |title=الإرشاد |language=ar}} * {{cite book |last=الشريف المرتضى |title=الفصول المختارة من العيون والمحاسن |language=ar}} * {{cite book |last=المجلسي |title=بحار الأنوار |language=ar}} * {{cite book |last=القمي |first=عباس |title=مفاتيح الجنان |language=ar}} * {{cite book |last=ابن تيمية |title=منهاج السنة النبوية |language=ar}} * {{cite book |last=ابن حجر الهيتمي |title=الصواعق المحرقة |language=ar}} * {{cite book |last=النووي |title=المنهاج شرح صحيح مسلم |language=ar}} * {{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=فتح الباري |language=ar}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://sunnah.com/muslim:2424 صحيح مسلم: حديث ڪسا، حديث 2424] * [https://sunnah.com/tirmidhi:3787 جامع ترمذي: اهل بيت جي فضيلت، حديث 3787] * [https://sunnah.com/muslim:2404d صحيح مسلم: آيت مباهله سان لاڳاپيل روايت] * [https://quran.com/33/33 قرآن مجيد: سورت الاحزاب، آيت 33] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ahl_al-Kisa وڪيميڊيا ڪامنز: اصحاب ڪسا جون تصويرون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Panjtan.jpg پنجتن پاڪ جو فن پارو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:کتیبه_پنج_تن.jpg پنجتن پاڪ جي نالن وارو ڪتبو] {{Authority control}} [[زمرو:اصحاب ڪسا| ]] [[زمرو:اهل بيت]] [[زمرو:حديث]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي تاريخ]] [[زمرو:سيرت نبوي]] [[زمرو:فاطمه زهرا]] [[زمرو:علي بن ابي طالب]] [[زمرو:شيعه عقيدا]] nzi3satq8rh5r0blha4x7ya99m0e911 425648 425647 2026-10-27T12:20:15Z Intisar Ali 8681 /* */ 425648 wikitext text/x-wiki {{Short description|حضرت محمد ﷺ ۽ سندس گهراڻي جي چئن شخصيتن لاءِ استعمال ٿيندڙ اسلامي اصطلاح}} {| class="infobox" style="width:300px; font-size:90%; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;" |+ style="background:#245d76; color:white; font-size:125%; padding:9px;" | '''اصحاب ڪسا''' |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:8px;" | [[File:کتیبه پنج تن.jpg|280px|پنجتن پاڪ جي نالن وارو ڪتبو]] <div style="font-size:90%; padding-top:5px;">پنجتن پاڪ جي نالن وارو خطاطيءَ جو ڪتبو</div> |- ! style="background:#dcecf5; text-align:right; width:35%;" | عربي نالو | أصحاب الكساء |- ! style="background:#dcecf5; text-align:right;" | ٻيا نالا | اهل ڪسا، آل عبا، پنجتن پاڪ |- ! style="background:#dcecf5; text-align:right;" | مذهب | [[اسلام]] |- ! style="background:#dcecf5; text-align:right;" | شخصيتون | [[محمد|حضرت محمد ﷺ]]، [[علي بن ابي طالب]]، [[فاطمه زهرا]]، [[حسن بن علي]]، [[حسين بن علي]] |- ! style="background:#dcecf5; text-align:right;" | قرآني حوالو | [[سورت الاحزاب]]، آيت 33 |- ! style="background:#dcecf5; text-align:right;" | لاڳاپيل موضوع | [[اهل بيت]]، [[آيت تطهير]]، [[حديث ڪسا]] |} '''اصحاب ڪسا''' ({{lang-ar|أصحاب الكساء}})، جن کي '''اهل ڪسا'''، '''آل عبا''' ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ '''پنجتن پاڪ''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ [[محمد|حضرت محمد]] ﷺ ۽ سندس گهراڻي جي چئن شخصيتن، [[علي بن ابي طالب]]، [[فاطمه زهرا]]، [[حسن بن علي]] ۽ [[حسين بن علي]]، لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي. انهن پنجن شخصيتن جو تعلق '''[[حديث ڪسا]]''' سان آهي، جنهن ۾ بيان ٿيل آهي ته رسول الله ﷺ حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين کي پنهنجي چادر هيٺ گڏ ڪيو ۽ [[قرآن مجيد]] جي [[سورت الاحزاب]] جي آيت 33، يعني [[آيت تطهير]]، جا الفاظ پڙهيا.<ref name="Muslim2424">{{cite web |title=Sahih Muslim 2424 — The Virtues of the Household of the Prophet |url=https://sunnah.com/muslim:2424 |website=Sunnah.com |language=ar,en}}</ref> اصحاب ڪسا جي انهن پنجن شخصيتن جي سڃاڻپ بابت [[اهل سنت]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ بنيادي اتفاق موجود آهي. البت [[اهل بيت]] جي مجموعي دائري، آيت تطهير جي تشريح، [[عصمت]] ۽ [[امامت]] بابت ٻنهي مذهبي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Tirmidhi3787">{{cite web |title=Jami at-Tirmidhi 3787 — Virtues of the Household |url=https://sunnah.com/tirmidhi:3787 |website=Sunnah.com |language=ar,en}}</ref> [[File:Panjtan.jpg|thumb|right|300px|پنجتن پاڪ سان لاڳاپيل خطاطيءَ ۽ مصوريءَ جو فن پارو. هيءَ هڪ مذهبي فنڪارانه پيشڪش آهي، نه واقعي جي همعصر تصوير.]] [[File:کتیبه پنج تن.jpg|thumb|right|250px|حضرت محمد ﷺ، حضرت علي، حضرت فاطمه، حضرت حسن ۽ حضرت حسين جي نالن وارو ڪتبو.]] == اصطلاح ۽ لغوي معنيٰ == عربي لفظ '''ڪسا''' (كساء) جو مطلب چادر، اوڍڻ يا اهڙو ڪپڙو آهي، جيڪو جسم تي ڍڪ طور استعمال ٿئي. '''اصحاب ڪسا''' جي لفظي معنيٰ چادر وارا ماڻهو آهي. اهو اصطلاح انهيءَ حديثي واقعي سان منسوب آهي، جنهن ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي گهراڻي جي چئن فردن کي چادر هيٺ گڏ ڪيو. '''اهل عبا''' پڻ ساڳئي مفهوم سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. === چادر جي نوعيت === حديث ڪسا جي مختلف روايتن ۾ چادر جي نوعيت بابت جدا لفظ استعمال ٿيا آهن. [[صحيح مسلم]] ۾ حضرت عائشه جي روايت موجب رسول الله ﷺ ڪاري وارن مان ٺهيل هڪ نقشدار چادر اوڍي هئي، جنهن لاءِ عربي عبارت ۾ '''مرط مرحل من شعر أسود''' جا لفظ آيا آهن.<ref name="Muslim2424"/> ٻين روايتن ۾ چادر لاءِ '''كساء''' جو لفظ استعمال ٿيل آهي. ڪجهه روايتن ۾ خيبري يا يماني چادر جو ذڪر ملي ٿو. انهن بيانن کي صحيح مسلم جي مخصوص عبارت سان ملائي هڪ ئي لفظي روايت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == اصحاب ڪسا جون پنج شخصيتون == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad6;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''اصحاب ڪسا يا پنجتن پاڪ''' ! style="background:#dcecf5;" | شخصيت ! style="background:#dcecf5;" | رسول الله ﷺ سان تعلق ! style="background:#dcecf5;" | حديث ڪسا ۾ حيثيت |- | '''[[محمد|حضرت محمد ﷺ]]''' | اسلام جو پيغمبر | چادر ۾ گڏ ڪندڙ ۽ آيت تطهير پڙهندڙ |- | '''[[علي بن ابي طالب|حضرت علي]]''' | سؤٽ ۽ نياڻو | چادر هيٺ شامل |- | '''[[فاطمه زهرا|حضرت فاطمه]]''' | ڌيءَ | چادر هيٺ شامل |- | '''[[حسن بن علي|حضرت حسن]]''' | ڏوهٽو | چادر هيٺ شامل |- | '''[[حسين بن علي|حضرت حسين]]''' | ڏوهٽو | چادر هيٺ شامل |} <ref name="Muslim2424"/><ref name="Tirmidhi3787"/> == حديث ڪسا == {{Main|حديث ڪسا}} حديث ڪسا اسلامي حديثي ادب ۾ اهل بيت جي فضيلت بابت مشهور روايتن مان هڪ آهي. هن حديث جون مختلف روايتون [[صحيح مسلم]]، [[جامع ترمذي]]، [[مسند احمد بن حنبل]] ۽ ٻين حديثي مجموعن ۾ موجود آهن. انهن روايتن جي لفظن، راوين ۽ ڪجهه تفصيلن ۾ فرق ملي ٿو. === حضرت عائشه جي روايت === [[عائشه بنت ابي بڪر|حضرت عائشه]] کان روايت ٿيل حديث [[صحيح مسلم]] جي حديث نمبر 2424 ۾ موجود آهي. روايت موجب رسول الله ﷺ هڪ صبح ڪاري نقشدار چادر اوڍي ٻاهر آيو. پهرين حضرت حسن آيو، جنهن کي چادر اندر ورتائين. پوءِ حضرت حسين آيو ۽ کيس پڻ اندر ورتائين. ان کان پوءِ حضرت فاطمه آئي ۽ کيس شامل ڪيائين. آخر ۾ حضرت علي آيو ۽ کيس پڻ چادر هيٺ ورتائين. ان کان پوءِ رسول الله ﷺ هي قرآني الفاظ پڙهيا: :'''إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا''' هيءَ روايت صحيح مسلم جي ''فضائل الصحابة'' واري حصي ۾ اهل بيت جي فضيلت بابت باب هيٺ درج آهي.<ref name="Muslim2424"/> === حضرت ام سلمه سان لاڳاپيل روايت === [[ام سلمه]] جي گهر سان لاڳاپيل روايت [[جامع ترمذي]] جي حديث نمبر 3787 ۾ موجود آهي. هن روايت جو راوي حضرت عمر بن ابي سلمه آهي، جيڪو رسول الله ﷺ جو ربيبي پٽ هو. روايت موجب جڏهن آيت تطهير جو ذڪر ٿيو ته رسول الله ﷺ حضرت فاطمه، حسن، حسين ۽ علي کي چادر ۾ گڏ ڪيو. پوءِ دعا ڪئي: :'''اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا''' سنڌي ترجمو: :اي الله، هي منهنجا اهل بيت آهن؛ تنهنڪري انهن کان ناپاڪي دور ڪر ۽ کين مڪمل پاڪيزگي عطا ڪر. روايت ۾ ام سلمه جي سوال ۽ رسول الله ﷺ جي جواب جو ذڪر پڻ آهي. جامع ترمذي جي هن متن ۾ جواب جا الفاظ آهن ته هوءَ پنهنجي جاءِ تي آهي ۽ خير تي آهي.<ref name="Tirmidhi3787"/> === روايتن ۾ لفظي فرق === صحيح مسلم جي روايت ۾ حضرت عائشه جي بيان مطابق چادر ۾ گڏ ڪرڻ کان پوءِ آيت تطهير پڙهڻ جو ذڪر آهي. جامع ترمذي جي روايت ۾ چادر ۾ گڏ ڪرڻ، دعا ڪرڻ ۽ ام سلمه سان گفتگو جا اضافي تفصيل موجود آهن. اهي فرق حديثي روايتن جي مطالعي ۾ اهم آهن. == آيت تطهير == {{Main|آيت تطهير}} [[سورت الاحزاب]] جي آيت 33 جي هڪ حصي کي '''آيت تطهير''' چيو ويندو آهي. آيت جا مشهور الفاظ هي آهن: :'''إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا''' سنڌي ترجمو: :الله اهو ارادو رکي ٿو ته اي اهل بيت، توهان کان ناپاڪي دور ڪري ۽ توهان کي مڪمل پاڪيزگي عطا ڪري.<ref name="Quran3333">{{cite web |title=Surah Al-Ahzab 33:33 |url=https://quran.com/33/33 |website=Quran.com |language=ar,en}}</ref> === آيت جو سياق === آيت تطهير سورت الاحزاب جي انهن آيتن ۾ واقع آهي، جن ۾ رسول الله ﷺ جي گهروارين کي خطاب ٿيل آهي. آيت جي اڳئين حصي ۾ مؤنث جمع جا صيغہ استعمال ٿيل آهن، جڏهن ته تطهير واري حصي ۾ مذڪر جمع جا صيغہ '''عنكم''' ۽ '''يطهركم''' موجود آهن. مفسرن انهن لفظن ۽ حديث ڪسا جي روايتن کي اهل بيت جي تعريف بابت پنهنجي تفسيرن ۾ استعمال ڪيو آهي. === اهل سنت جي تفسير === اهل سنت جي مختلف مفسرن ۾ آيت تطهير جي دائري بابت جدا رايا موجود آهن. ڪجهه مفسر آيت جي سياق جي بنياد تي ازواج مطهرات جي شموليت تي زور ڏين ٿا، جڏهن ته حديث ڪسا کي حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي خاص فضيلت جو دليل سمجهن ٿا. اهل سنت جي تفسيرن ۾ اهو موقف پڻ ملي ٿو ته آيت جي خطاب ۽ حديث ڪسا ۾ بيان ڪيل مخصوص شخصيتن جي شموليت هڪٻئي جي لازمي نفي نٿي ڪري. === اثنا عشري شيعه جي تفسير === [[اثنا عشري شيعه]] جي مشهور تفسير موجب آيت تطهير ۾ اهل بيت جو خاص مفهوم اصحاب ڪسا سان لاڳاپيل آهي. هن موقف موجب حديث ڪسا آيت جي مخصوص مخاطبن جي وضاحت ڪري ٿي. شيعه عالمن آيت ۾ مذڪر جمع جي صيغي ۽ حديثي روايتن کي پنهنجي تشريح جي حق ۾ دليل طور پيش ڪيو آهي. انهيءَ تفسير مان مخصوص اهل بيت جي عصمت بابت پڻ ڪلامي استدلال ڪيو ويندو آهي. == اهل بيت جي دائري بابت اختلاف == {{Main|اهل بيت}} اصحاب ڪسا جي پنجن شخصيتن ۽ '''اهل بيت''' جي وسيع اصطلاح ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. اصحاب ڪسا هڪ مخصوص حديثي واقعي سان لاڳاپيل پنج شخصيتون آهن. اهل بيت جو اصطلاح، ان جي استعمال جي نوعيت مطابق، رسول الله ﷺ جي گهروارين، اولاد ۽ ٻين نسبي مائٽن لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو. === ازواج مطهرات جي شموليت === [[امهات المؤمنين]] جي آيت تطهير ۾ شموليت بابت اسلامي مفسرن جا مختلف موقف آهن. حديث ڪسا ۾ پنجن شخصيتن جي خاص سڃاڻپ مان اهو سوال پيدا ٿئي ٿو ته ڇا هي خاص شموليت اهل بيت جي وسيع مفهوم کي محدود ڪري ٿي يا رڳو انهن شخصيتن جي مخصوص فضيلت بيان ڪري ٿي. اهو اختلاف سني ۽ شيعه تفسيرن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. == حديث ڪسا جا اهم راوي == حديث ڪسا سان لاڳاپيل روايتون ڪيترن صحابه کان منقول آهن. انهن ۾ حضرت عائشه، ام سلمه، عمر بن ابي سلمه، سعد بن ابي وقاص، ابن عباس ۽ انس بن مالڪ سان منسوب روايتون شامل آهن. هر روايت جي سند، متن ۽ حديثي درجه بندي الڳ تحقيق جو موضوع آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cad6;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:10px;" | '''حديث ڪسا سان لاڳاپيل روايتن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#dcecf5;" | راوي ! style="background:#dcecf5;" | ماخذ ! style="background:#dcecf5;" | بنيادي مضمون ! style="background:#dcecf5;" | تحقيقي نوٽ |- | حضرت عائشه | صحيح مسلم، 2424 | چادر ۾ چار شخصيتون گڏ ڪرڻ ۽ آيت پڙهڻ | صحيح مسلم ۾ موجود روايت |- | عمر بن ابي سلمه | جامع ترمذي، 3787 | ام سلمه جي گهر ۾ چادر، دعا ۽ سوال | ترمذي ان کي هن سند سان غريب چيو؛ جديد درجه بنديءَ ۾ صحيح پڻ قرار ڏنل |- | حضرت ام سلمه | مسند احمد ۽ ٻيا مجموعا | اهل بيت لاءِ دعا ۽ ام سلمه جو سوال | مختلف طريقن جي جدا سندي جانچ ضروري |- | حضرت ابن عباس | مسند احمد ۽ فضائل الصحابة سان منسوب روايتون | علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي فضيلت | متن ۽ سند جو جدا جائزو ضروري |- | حضرت انس بن مالڪ | جامع ترمذي ۽ ٻيا مجموعا | فاطمه جي گهر وٽ آيت تطهير پڙهڻ | چادر واري بنيادي واقعي کان جدا روايتي مضمون |} <ref name="Muslim2424"/><ref name="Tirmidhi3787"/> == حضرت انس بن مالڪ جي روايت == حضرت انس بن مالڪ سان منسوب روايتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته رسول الله ﷺ هڪ عرصي تائين صبح جي نماز لاءِ ويندي حضرت فاطمه جي گهر وٽ اهل بيت کي نماز لاءِ سڏيندو هو ۽ آيت تطهير پڙهندو هو. ڪجهه روايتن ۾ اهو عرصو ڇهه مهينا بيان ٿيل آهي. هن مضمون جون روايتون جامع ترمذي ۽ ٻين حديثي ڪتابن ۾ موجود آهن، پر انهن جي سندي حيثيت بابت حديثي تحقيق ۾ اختلاف ملي ٿو. انهيءَ ڪري هن روايت کي صحيح مسلم 2424 جي متن جو حصو سمجهڻ مناسب ناهي. == حضرت سعد بن ابي وقاص ۽ آيت مباهله == {{Main|آيت مباهله}} حضرت سعد بن ابي وقاص کان منقول روايت ۾ حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جو ذڪر [[آيت مباهله]] سان لاڳاپيل واقعي ۾ اچي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ هن واقعي جو بيان موجود آهي. آيت مباهله جو تعلق [[سورت آل عمران]] جي آيت 61 سان آهي. هيءَ روايت اهل بيت جي انهن چئن شخصيتن جي خاص حيثيت بابت اهم ماخذ آهي، پر آيت مباهله ۽ حديث ڪسا ٻه الڳ موضوع آهن.<ref name="Muslim2404">{{cite web |title=Sahih Muslim 2404d |url=https://sunnah.com/muslim:2404d |website=Sunnah.com}}</ref> == حديث ڪسا جو ڊگهو دعائي متن == === مشهور شيعه روايت === شيعه مذهبي ادب ۾ حديث ڪسا جو هڪ ڊگهو دعائي متن پڻ مشهور آهي. هن متن جي ابتدا حضرت فاطمه جي گهر ۾ رسول الله ﷺ جي اچڻ، ٿڪاوٽ محسوس ڪرڻ ۽ يماني چادر گهرڻ سان ٿئي ٿي. ان کان پوءِ حضرت حسن، حسين، علي ۽ فاطمه جي ترتيبوار چادر هيٺ اچڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. هن روايت ۾ حضرت جبرائيل جي آمد، پنجتن پاڪ جي فضيلت، آيت تطهير ۽ مجلس ۾ هن حديث جي تلاوت جي روحاني ثواب بابت تفصيلي بيان شامل آهي. === متن جو مذهبي استعمال === هي ڊگهو متن خاص طور اثنا عشري شيعه مذهبي مجالسن، دعائي گڏجاڻين ۽ گهريلو عبادتي روايتن ۾ پڙهيو ويندو آهي. هن جي تلاوت کي مذهبي عقيدت ۽ اهل بيت سان محبت جي اظهار طور ڏٺو ويندو آهي. === سندي حيثيت === ڊگهي دعائي متن کي صحيح مسلم جي مختصر حديث ڪسا سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. صحيح مسلم ۾ موجود روايت ۾ چادر، چار شخصيتن جي شموليت ۽ آيت تطهير جو ذڪر آهي. ان جي مقابلي ۾ ڊگهي دعائي متن ۾ حضرت جبرائيل سان گفتگو، ڪائنات جي تخليق بابت بيان ۽ مجلس ۾ پڙهڻ جي مخصوص فضيلتن جا اضافي تفصيل موجود آهن. انهن اضافي تفصيلن جي سندي حيثيت الڳ تحقيق جو موضوع آهي. وڪيپيڊيا جي غيرجانبدار انداز موجب ڊگهي متن کي مذهبي روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته صحيح مسلم جي حديث جو لفظي حصو قرار ڏيڻ گهرجي. == اصحاب ڪسا جي مذهبي اهميت == === اهل سنت وٽ === اهل سنت جي حديثي ادب ۾ اصحاب ڪسا جي روايت کي رسول الله ﷺ جي خاندان جي فضيلت بابت اهم شاهد سمجهيو ويندو آهي. حضرت علي، فاطمه، حسن ۽ حسين جي فضيلت بابت ٻيون حديثون پڻ سني مجموعن ۾ موجود آهن. پر اهل سنت جا عالم عام طور حديث ڪسا مان مخصوص سياسي جانشيني يا ٻارهن امامن جي عصمت جو عقيدو اخذ نٿا ڪن. === اثنا عشري شيعه وٽ === اثنا عشري شيعه عقيدي ۾ اصحاب ڪسا کي خاص روحاني ۽ مذهبي حيثيت حاصل آهي. هن تشريح موجب آيت تطهير ۽ حديث ڪسا مخصوص اهل بيت جي پاڪيزگي ۽ عصمت جا دليل آهن. اصحاب ڪسا جو تصور شيعه امامت جي نظريي سان پڻ لاڳاپيل آهي. === پنجتن پاڪ جو تصور === ڏکڻ ايشيا ۾ حضرت محمد ﷺ، علي، فاطمه، حسن ۽ حسين کي گڏيل طور '''پنجتن پاڪ''' چيو ويندو آهي. هي اصطلاح مذهبي شاعري، خطاطي، مرثيي، منقبت ۽ عوامي مذهبي ثقافت ۾ استعمال ٿئي ٿو. == حديث ڪسا ۽ حديث غدير == {{Main|حديث غدير}} [[حديث غدير]] ۽ حديث ڪسا ٻئي حضرت علي ۽ اهل بيت جي فضيلت بابت مذهبي بحثن ۾ اهميت رکن ٿا. شيعه مذهبي استدلال ۾ ٻنهي حديثن کي امامت ۽ حضرت عليءَ جي مخصوص حيثيت سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. اهل سنت جي تفسير ۾ ٻنهي روايتن جي فضيلت واري مفهوم ۽ سياسي جانشيني جي دعويٰ جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. == حديث ڪسا ۽ حديث ثقلين == {{Main|حديث ثقلين}} [[حديث ثقلين]] ۾ قرآن مجيد ۽ اهل بيت جو ذڪر موجود آهي. حديث ڪسا مخصوص شخصيتن کي چادر ۾ گڏ ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته حديث ثقلين ۾ اهل بيت بابت رسول الله ﷺ جي وصيت ۽ ياد ڏيارڻ جو مضمون موجود آهي. ٻنهي روايتن کي اهل بيت جي مذهبي حيثيت بابت تفسيرن ۾ گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. == اسلامي فن ۽ ثقافت ۾ اصحاب ڪسا == اصحاب ڪسا جو تصور اسلامي خطاطي، مذهبي شاعري، منقبت، مرثيي ۽ مذهبي فن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو. ڪجهه فن پارن ۾ پنجتن پاڪ جا نالا گڏ لکيا ويندا آهن. ٻين ۾ علامتي شڪلين، گلن، خطاطي يا چادر جي تصور ذريعي انهن جي نسبت ظاهر ڪئي ويندي آهي. اهڙا فن پارا تاريخي واقعي جي همعصر تصويرن بدران مذهبي عقيدت ۽ فنڪارانه روايتن جي نمائندگي ڪن ٿا. == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="190"> File:Panjtan.jpg|پنجتن پاڪ جي نالن سان لاڳاپيل فنڪارانه پيشڪش File:کتیبه پنج تن.jpg|پنجتن پاڪ جي نالن وارو ڪتبو File:Khalili Collection Islamic Art laq 0043 inside.jpg|اسلامي خطاطيءَ جو فن پارو، ڪامنز جي اصحاب ڪسا زمري مان File:Signed Mahmud Celaleddin - Levha (calligraphic inscription) - Google Art Project (591903).jpg|محمود جلال الدين جي خطاطي، اصحاب ڪسا جي ڪامنز زمري ۾ شامل </gallery> == پڻ ڏسو == * [[اهل بيت]] * [[حديث ڪسا]] * [[آيت تطهير]] * [[آيت مباهله]] * [[حديث ثقلين]] * [[حديث غدير]] * [[حديث منزلت]] * [[حديث رايت]] * [[حديث سفينه]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[فاطمه زهرا]] * [[حسن بن علي]] * [[حسين بن علي]] * [[پنجتن پاڪ]] * [[امامت]] * [[عصمت]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=فضائل أهل بيت النبي |language=ar}} * {{cite book |last=الترمذي |title=الجامع الكبير |chapter=مناقب أهل بيت النبي |language=ar}} * {{cite book |last=أحمد بن حنبل |title=المسند |language=ar}} * {{cite book |last=النسائي |title=السنن الكبرى |language=ar}} * {{cite book |last=النسائي |title=خصائص أمير المؤمنين علي بن أبي طالب |language=ar}} * {{cite book |last=ابن أبي شيبة |title=المصنف |language=ar}} * {{cite book |last=ابن أبي عاصم |title=السنة |language=ar}} * {{cite book |last=الطبري |title=جامع البيان عن تأويل آي القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=ابن أبي حاتم |title=تفسير القرآن العظيم |language=ar}} * {{cite book |last=الطبراني |title=المعجم الكبير |language=ar}} * {{cite book |last=الطحاوي |title=شرح مشكل الآثار |language=ar}} * {{cite book |last=الحاكم النيسابوري |title=المستدرك على الصحيحين |language=ar}} * {{cite book |last=ابن عساكر |title=تاريخ دمشق |language=ar}} * {{cite book |last=أبو يعلى الموصلي |title=المسند |language=ar}} * {{cite book |last=البيهقي |title=السنن الكبرى |language=ar}} * {{cite book |last=ابن كثير |title=تفسير القرآن العظيم |language=ar}} * {{cite book |last=القرطبي |title=الجامع لأحكام القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=الفخر الرازي |title=مفاتيح الغيب |language=ar}} * {{cite book |last=الزمخشري |title=الكشاف |language=ar}} * {{cite book |last=السيوطي |title=الدر المنثور |language=ar}} * {{cite book |last=الطبرسي |title=مجمع البيان في تفسير القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=الطباطبائي |title=الميزان في تفسير القرآن |language=ar}} * {{cite book |last=الكليني |title=الكافي |language=ar}} * {{cite book |last=الصدوق |title=الأمالي |language=ar}} * {{cite book |last=الطوسي |title=الأمالي |language=ar}} * {{cite book |last=المفيد |title=الإرشاد |language=ar}} * {{cite book |last=الشريف المرتضى |title=الفصول المختارة من العيون والمحاسن |language=ar}} * {{cite book |last=المجلسي |title=بحار الأنوار |language=ar}} * {{cite book |last=القمي |first=عباس |title=مفاتيح الجنان |language=ar}} * {{cite book |last=ابن تيمية |title=منهاج السنة النبوية |language=ar}} * {{cite book |last=ابن حجر الهيتمي |title=الصواعق المحرقة |language=ar}} * {{cite book |last=النووي |title=المنهاج شرح صحيح مسلم |language=ar}} * {{cite book |last=ابن حجر العسقلاني |title=فتح الباري |language=ar}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://sunnah.com/muslim:2424 صحيح مسلم: حديث ڪسا، حديث 2424] * [https://sunnah.com/tirmidhi:3787 جامع ترمذي: اهل بيت جي فضيلت، حديث 3787] * [https://sunnah.com/muslim:2404d صحيح مسلم: آيت مباهله سان لاڳاپيل روايت] * [https://quran.com/33/33 قرآن مجيد: سورت الاحزاب، آيت 33] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ahl_al-Kisa وڪيميڊيا ڪامنز: اصحاب ڪسا جون تصويرون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Panjtan.jpg پنجتن پاڪ جو فن پارو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:کتیبه_پنج_تن.jpg پنجتن پاڪ جي نالن وارو ڪتبو] {{Authority control}} [[زمرو:اصحاب ڪسا| ]] [[زمرو:اهل بيت]] [[زمرو:حديث]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي تاريخ]] [[زمرو:سيرت نبوي]] [[زمرو:فاطمه زهرا]] [[زمرو:علي بن ابي طالب]] [[زمرو:شيعه عقيدا]] kup94zn9sb26yb1xknmblyvbyexhgqd 0 104915 425649 2026-10-27T12:21:54Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[عائشہ بنت ابوبڪر]] ڏانھن چوريو 425649 wikitext text/x-wiki #چوريو[[عائشہ بنت ابوبڪر]] 9jstohsk0t83en5crtpvvey0omlo6yp 0 104916 425650 2026-10-27T12:23:37Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[علي]] ڏانھن چوريو 425650 wikitext text/x-wiki #چوريو[[علي]] 695ov6zig1s73x6hv9fle10i10x8q5j 0 104917 425663 2026-10-27T13:29:02Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|نائين صديءَ جي اسلامي طبي روايت سان لاڳاپيل، امام علي رضا ڏانهن منسوب عربي رسالو}} {{Infobox book | name = رسالا الذهبيه | title_orig = الرسالة الذهبية في الطب | image = Al-Risalah al-Dhahabiah.JPG | caption = الرسالة الذهبية سان لاڳاپيل تصوير | author = [[علي بن موسيٰ الرضا]] ڏانهن منسوب | original_ti... 425663 wikitext text/x-wiki {{Short description|نائين صديءَ جي اسلامي طبي روايت سان لاڳاپيل، امام علي رضا ڏانهن منسوب عربي رسالو}} {{Infobox book | name = رسالا الذهبيه | title_orig = الرسالة الذهبية في الطب | image = Al-Risalah al-Dhahabiah.JPG | caption = الرسالة الذهبية سان لاڳاپيل تصوير | author = [[علي بن موسيٰ الرضا]] ڏانهن منسوب | original_title = الرسالة الذهبية | language = [[عربي ٻولي|عربي]] | subject = [[طب]]، [[غذائيت]]، صحت جي حفاظت | genre = طبي رسالو | country = [[عباسي خلافت]] | release_date = نائين صدي عيسويءَ سان منسوب؛ اصل تدوين جي تاريخ غيريقيني }} '''رسالا الذهبيه''' (عربي: ''الرسالة الذهبية''؛ سنڌي: '''سونهري رسالو''')، جنهن کي '''طب الرضا''' ۽ '''الرسالة المذهبة في الطب''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[عربي ٻولي]]ءَ ۾ لکيل هڪ قديم طبي رسالو آهي، جيڪو [[علي بن موسيٰ الرضا]] (وفات 203هه/818ع)، ٻارهين امامي شيعن جي اٺين امام، ڏانهن منسوب آهي.<ref name="Madelung1985">{{cite encyclopedia |last=Madelung |first=Wilferd |title=ʿAlī al-Reżā |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |issue=8 |pages=877–880 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-al-reza/ |language=en }}</ref> رسالي ۾ انساني صحت جي حفاظت، غذا ۽ مشروبات، موسمن مطابق خوراڪ، جسماني مزاج، ننڊ، صفائي، حمام، ڏندن جي سنڀال، حجامت ۽ فصد جهڙن موضوعن تي هدايتون ڏنل آهن. ان جو فڪري پسمنظر قديم اسلامي ۽ يوناني-جالينوسي طبي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="GoldenText">{{cite web |title=Text of the Golden Treatise |website=Al-Islam.org |url=https://al-islam.org/golden-treatise-tibb-al-rida-imam-ali-al-rida/text-golden-treatise |language=en }}</ref> روايتي بيان موجب، هي رسالو [[عباسي خلافت|عباسي خليفي]] [[عبدالله مامون|المأمون]] جي درخواست تي تيار ڪيو ويو. ان کي ''ذهبية''، يعني سونهري، سڏڻ جو سبب اها روايت آهي ته مأمون ان کي سون جي مس سان لکائڻ جو حڪم ڏنو هو.<ref name="Madelung1985"/> رسالي جي اصل مصنفيت ۽ موجود متن جي سند بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه محقق ان جي امام رضا ڏانهن نسبت جي حمايت ڪن ٿا، جڏهن ته ٻين محققن موجود متن جي نسبت کي غيرثابت قرار ڏنو آهي.<ref name="TabatabaiNasiri2012">{{cite journal |last1=Tabatabaei |first1=Sayyed Mohammad Kazem |last2=Nasiri |first2=Hadi |title=پژوهشی در اعتبار رسالۀ ذهبیّه |journal=علوم حدیث |volume=17 |issue=63 |year=2012 |url=https://www.virascience.com/article/12507/ |language=fa }}</ref> == تاريخي پسمنظر == === عباسي دور ۾ طب === اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ عباسي خلافت جي علمي مرڪزن ۾ طب، فلسفي، رياضي، فلڪيات ۽ ٻين علمن جو مطالعو وڌيو. هن دور ۾ يوناني، سرياني، فارسي ۽ هندستاني طبي روايتن جي ترجمي ۽ مطالعي کي اهميت حاصل هئي. طبي علمن جي تاريخ ۾ [[جالينوس]] ۽ [[بقراط]] جي نظرين، خاص طور اخلاط ۽ مزاجن جي تصورن، کي نمايان مقام حاصل هو. ''الرسالة الذهبية'' ۾ پڻ مزاج، موسمي اثرن ۽ غذا بابت اهڙا تصور ملن ٿا، جيڪي انهيءَ قديم طبي فڪري ماحول سان لاڳاپيل آهن.<ref name="GoldenText"/> === امام علي رضا ۽ مأمون === امام علي رضا عباسي خليفي مأمون جي دور ۾ [[خراسان]] آيو. ولفريڊ ميڊلونگ موجب، مأمون 201هه/817ع ۾ امام رضا کي پنهنجي ولي عهد طور نامزد ڪيو. ان کان پوءِ خراسان ۾ امام رضا جي سياسي ۽ مذهبي حيثيت نمايان ٿي.<ref name="Madelung1985"/> رسالي جي روايتي تاريخ انهيءَ عباسي درٻار جي ماحول سان ڳنڍيل آهي. === رسالي جي تاريخ === رسالي جي اصل تصنيف جي تاريخ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهي. روايتي بيانن موجب، اهو امام رضا جي خراسان ۾ رهائش واري دور، لڳ ڀڳ 201هه کان 203هه، سان لاڳاپيل آهي. تنهن هوندي به موجود متن جي اصل تدوين، بعد واري نقل ۽ مصنفيت جي تاريخ کي هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="TabatabaiNasiri2012"/> == تصنيف جو روايتي سبب == ''الرسالة الذهبية'' جي تمهيدي روايت موجب، مأمون جي درٻار ۾ انساني جسم، غذا ۽ علاج بابت علمي گفتگو ٿي. هن مجلس ۾ مختلف طبيبن ۽ عالمن جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، جن ۾ [[يوحنا بن ماسويه]]، [[جبريل بن بختيشوع]] ۽ هندستاني طبي روايت سان لاڳاپيل هڪ عالم جو نالو پڻ اچي ٿو.<ref name="GoldenText"/> روايت موجب، مجلس دوران امام رضا خاموش رهيو. مأمون کانئس انساني صحت، فائديمند ۽ نقصانڪار خوراڪ ۽ جسم جي سنڀال بابت راءِ گهري. امام رضا ڏانهن منسوب جواب ۾ بيان ٿيل آهي ته هن وٽ اهڙي ڄاڻ موجود هئي، جيڪا تجربي، مشاهدي ۽ اڳين نسلن کان منتقل ٿيل تعليم تي ٻڌل هئي. بعد ۾ مأمون ان موضوع بابت هڪ تحرير گهري، جنهن جي جواب ۾ رسالو موڪلڻ جي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي. === سون جي مس سان لکائڻ جي روايت === روايتي بيان موجب، مأمون رسالي مان متاثر ٿي ان کي سون جي مس سان لکائڻ جو حڪم ڏنو. انهيءَ سبب ڪتاب کي ''الرسالة الذهبية'' جو نالو مليو. هن روايت جو ذڪر بعد جي امامي ماخذن ۽ رسالي جي تعارفن ۾ موجود آهي. البت ان کي معاصر عباسي سرڪاري دستاويزن مان قطعي ثابت ٿيل واقعو سمجهڻ مناسب نه آهي.<ref name="Madelung1985"/> == رسالي جي نسبت ۽ تاريخي اعتبار == === قديم ڪتابياتي حوالا === رسالي جو ذڪر شيعا ڪتابيات ۽ رجالي ادب ۾ ملي ٿو. [[شيخ طوسي]] (وفات 460هه/1067ع) پنهنجي ''الفهرست'' ۾ محمد بن حسن بن جمهور سان لاڳاپيل تصنيفن جي ضمن ۾ ''الرسالة الذهبية'' جو ذڪر ڪري ٿو. [[ابن شهر آشوب]] (وفات 588هه/1192ع) جي ''معالم العلماء'' ۾ پڻ هن رسالي سان لاڳاپيل ڪتابياتي ڄاڻ موجود آهي. [[محمد باقر مجلسي]] (وفات 1110هه/1699ع) ''بحار الأنوار'' ۾ ان جو متن نقل ڪيو آهي.<ref name="Madelung1985"/> === محمد بن حسن بن جمهور === رسالي جي ابتدائي روايت سان [[محمد بن حسن بن جمهور]] جو نالو لاڳاپيل آهي. ولفريڊ ميڊلونگ جي تحقيق موجب، هو بصري امامي راوي هو، جنهن کي بعض رجالي عالمن غيرمعتبر ۽ غلو سان لاڳاپيل سمجهيو. ان ڪري رسالي جي ابتدائي سند بابت علمي تحفظات پيدا ٿين ٿا.<ref name="Madelung1985"/> روايت ڪندڙ جي اعتبار بابت اختلاف کي رسالي جي مڪمل ادبي يا تاريخي اهميت کان الڳ ڏسڻ گهرجي. === جديد تنقيدي تحقيق === 2012ع ۾ سيد محمد ڪاظم طباطبائي ۽ هادي نصيريءَ رسالي جي تاريخي شاهدين، نسخن، سندن ۽ متن جو مطالعو ڪيو. سندن نتيجي موجب، موجود ''الرسالة الذهبية'' جي امام رضا ڏانهن نسبت ثابت نه ٿي ٿئي؛ تنهنڪري ان کي يقيني طور امام جي سنت قرار ڏئي عملي ديني حجت طور استعمال نٿو ڪري سگهجي.<ref name="TabatabaiNasiri2012"/> 2024ع ۾ بصره سان لاڳاپيل هڪ حديثي تحقيقي مقالي ۾ پڻ رسالي جي سند ۽ متن تي تنقيد ڪئي وئي. ان مطالعي ۾ ابتدائي راوي جي اعتبار، موجود نسخن تائين سند جي کوٽ ۽ ڪجهه طبي بيانن بابت مسئلا ڄاڻايا ويا.<ref name="Basra2024">{{cite journal |title=A Critical Hadith Study of Medical Narrations (The Treatise Attributed to Imam al-Ridha as a Model) |journal=Journal of Basra Researches for Human Sciences |year=2024 |issue=3 |pages=378–401 |doi=10.59750/jobrhs.49.3.22 |language=en }}</ref> ٻئي طرف 2026ع ۾ حسين علي حسين حاجيءَ جي هڪ تحقيقي مقالي ۾ رسالي جي نسبت بابت روايتي ۽ ڪتابياتي شاهدين جو دفاع ڪيو ويو. ان مقالي ۾ پڻ سند ۽ نسبت بابت اختلاف جي موجودگي تسليم ڪئي وئي آهي.<ref name="Haji2026">{{cite journal |last=Haji |first=Hussein Ali Hussein |title=Correcting the Attribution of the Golden Treatise (al-Risala al-Dhahabiyya) to Imam al-Ridha |journal=Ahl al-Bayt Journal |volume=20 |issue=1 |pages=649–675 |year=2026 |url=https://mail.abu.edu.iq/en/research/articles/116844 |language=ar }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc6d3;" |+ style="background:#245b74;color:white;padding:10px;" | '''رسالي جي نسبت بابت اهم تحقيقي موقف''' ! style="background:#dcebf4;" | محقق يا ماخذ ! style="background:#dcebf4;" | سال ! style="background:#dcebf4;" | بنيادي نتيجو |- | ولفريڊ ميڊلونگ، ''Encyclopaedia Iranica'' | 1985ع | رسالي جي نسبت جو ذڪر؛ ابتدائي راوي جي اعتبار بابت تحفظات |- | طباطبائي ۽ نصيري | 2012ع | موجود متن جي امام رضا ڏانهن نسبت غيرثابت |- | ''Journal of Basra Researches for Human Sciences'' | 2024ع | سند ۽ متن بابت تنقيدي نتيجا |- | حسين علي حسين حاجي | 2026ع | نسبت جي حق ۾ ڪتابياتي ۽ روايتي دليل |} == رسالي جا موضوع == ''الرسالة الذهبية'' جو بنيادي موضوع انساني صحت جي حفاظت آهي. رسالي ۾ قديم طبي تصور موجب جسم جي توازن، غذا جي مقدار، موسم جي اثرن، جسماني صفائي ۽ روزاني زندگيءَ جي عادتن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="GoldenText"/> === انساني جسم جي تشبيهه === رسالي جي شروعاتي حصي ۾ انساني جسم کي هڪ ننڍڙي بادشاهت سان تشبيهه ڏني وئي آهي. هن تمثيل ۾ دل کي حڪمران، جسم جي مختلف عضون کي ڪارڪن ۽ معدي کي خوراڪ جي ذخيري سان تشبيهه ڏني وئي آهي. هي بيان بنيادي طور قديم طبي ۽ ادبي تمثيل آهي، جديد علم تشريح يا فزيالاجيءَ جو سائنسي بيان نه آهي. === غذا ۽ مشروبات === رسالي ۾ غذا جي مقدار، کائڻ پيئڻ جي ترتيب، مختلف کاڌن جي خاصيتن ۽ موسمن مطابق خوراڪ جي چونڊ بابت هدايتون آهن. ان ۾ اعتدال کي صحت جي حفاظت جو اهم اصول سمجهيو ويو آهي. === چار اخلاط ۽ مزاج === رسالي ۾ قديم طبي روايت جا چار اخلاط بيان ٿيل آهن: * دم، يعني رت؛ * صفرا، يعني پيلو پِت؛ * سودا، يعني ڪارو پِت؛ * بلغم. انهن اخلاط جي توازن کي قديم طب ۾ صحت ۽ بيماريءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. جديد طب ۾ چار اخلاط وارو نظريو بيمارين جي تشخيص يا علاج جو سائنسي بنياد نٿو سمجهيو وڃي. === موسم ۽ مهينن مطابق هدايتون === رسالي ۾ مختلف موسمن جي تبديليءَ سان خوراڪ ۽ روزاني عادتن جي ترتيب بابت هدايتون ڏنل آهن. ان ۾ شمسي سال جي مهينن جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن ۾ آذار (مارچ) کان شباط (فيبروري) تائين ترتيب بيان ڪئي وئي آهي. === حمام ۽ صفائي === رسالي ۾ حمام، گرم ۽ ٿڌي پاڻيءَ جي استعمال، جسماني صفائي ۽ غسل سان لاڳاپيل قديم طبي هدايتون موجود آهن. انهن مان ڪجهه طريقا مخصوص تاريخي ۽ ثقافتي ماحول سان لاڳاپيل آهن. === ننڊ ۽ جسماني آرام === رسالي ۾ ننڊ، آرام ۽ مختلف عمرن ۾ جسماني حالتن جي تبديليءَ بابت بحث موجود آهي. ان ۾ عمر جي مرحلن کي اخلاط ۽ مزاج جي غلبي سان ڳنڍيو ويو آهي. === ڏندن جي سنڀال === رسالي ۾ [[مسواڪ]] ۽ وات جي صفائيءَ بابت پڻ هدايتون ملن ٿيون. ڏندن جي صفائيءَ جو تصور قديم اسلامي صحت ۽ روزمره جي مذهبي روايتن ۾ اهم رهيو آهي. === حجامت ۽ فصد === رسالي ۾ [[حجامت]] ۽ [[فصد]]، يعني رڳ مان رت ڪڍڻ، بابت قديم طبي هدايتون موجود آهن. اهي طريقا تاريخي طبي عملن جي حيثيت سان بيان ڪيا وڃن ٿا. انهن جي استعمال بابت رسالي جا دعويدار فائدا جديد طبي علاج جي تصديق ٿيل سفارش ناهن. == رسالي جي موضوعاتي ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a9c6d5;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:11px;" | '''الرسالة الذهبية جا چوڏهن موضوعاتي حصا''' ! style="background:#deedf5;" | نمبر ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | مختصر وضاحت |- | 1 | انساني جسم | جسم کي ننڍڙي بادشاهت سان تشبيهه |- | 2 | غذا ۽ مشروبات | خوراڪ ۽ پيئڻ جي ترتيب |- | 3 | مخصوص مشروب | هڪ روايتي مشروب جي تياري |- | 4 | خوراڪ ۾ زيادتي | وڌيڪ کائڻ جي اثرن بابت قديم تصور |- | 5 | حمام | غسل ۽ جسماني صفائي |- | 6 | اندروني عضوا | صحت جي حفاظت بابت هدايتون |- | 7 | سفر | مسافرن لاءِ احتياطي صلاحون |- | 8 | نفس ۽ مزاج | چار اخلاط ۽ جسماني طبيعت |- | 9 | ننڊ | آرام ۽ ننڊ جون عادتون |- | 10 | ڏندن جي صحت | مسواڪ ۽ وات جي صفائي |- | 11 | عمر جا مرحلا | زندگيءَ جي مختلف دورن بابت قديم تصور |- | 12 | حجامت | رت ڪڍڻ جا روايتي طريقا |- | 13 | غذائي ميلاپ | ڪجهه کاڌن جي گڏ استعمال بابت خيال |- | 14 | ازدواجي زندگي | جنسي ۽ جسماني صحت بابت روايتي هدايتون |} مٿين چوڏهن حصن واري ترتيب رسالي جي موضوعاتي تشريح آهي؛ ان کي سڀني قديم مخطوطن جي هڪجهڙي اصل باب بندي نه سمجهڻ گهرجي. == عمر جا چار مرحلا == رسالي ۾ قديم طبي نظريي موجب انساني عمر کي چئن مرحلن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c9bddc;" |+ style="background:#58467c;color:white;padding:10px;" | '''رسالي ۾ عمر ۽ مزاج جي روايتي درجابندي''' ! style="background:#ece5f5;" | عمر ! style="background:#ece5f5;" | مرحلو ! style="background:#ece5f5;" | قديم طبي تصور |- | ڄمڻ کان 15 سال | واڌ ويجهه | جسم جي تعمير ۽ ترقي |- | 15 کان 35 سال | جواني ۽ قوت | صفرا جي غلبي سان منسوب |- | 35 کان 60 سال | پختگي | سودا جي غلبي سان منسوب |- | 60 سالن کان پوءِ | پوڙهائپ | بلغم جي غلبي سان منسوب |} هي درجابندي قديم اخلاطي طب جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جديد حياتيات ۾ انساني عمر جي سائنسي درجابندي نه آهي. == طبي تاريخ ۾ اهميت == ''الرسالة الذهبية'' اسلامي طبي ادب جي مطالعي لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ صحت جي حفاظت، خوراڪ، موسم ۽ جسماني مزاج بابت اهڙا خيال گڏ ٿيل آهن، جيڪي قديم طبي روايتن ۾ موجود هئا. ان جو مطالعو ابتدائي اسلامي معاشري جي صحت بابت تصورن، طبي ادب جي منتقلي ۽ مذهبي شخصيتن ڏانهن طبي تحريرن جي نسبت جي تاريخ سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. رسالي کي عربي زبان ۾ صحت جي حفاظت بابت پهريون ڪتاب قرار ڏيڻ جي دعويٰ احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته ابتدائي اسلامي دور ۾ ٻيا طبي متن ۽ ترجما پڻ موجود هئا. === جديد طب جي روشنيءَ ۾ جائزو === رسالي ۾ موجود ڪجهه عام تصورن، جهڙوڪ خوراڪ ۾ اعتدال ۽ صفائي، کي جديد صحت جي تعليم سان موضوعاتي مشابهت حاصل آهي. پر چار اخلاط، مزاجن جي غلبي، موسمن مطابق مخصوص علاج ۽ رت ڪڍڻ جي ڪيترن روايتي طريقن جا طبي بنياد جديد سائنسي معيارن مطابق ثابت ٿيل ناهن. انهيءَ ڪري رسالي کي تاريخي طبي دستاويز طور پڙهڻ گهرجي، نه ته موجوده بيمارين جي تشخيص يا علاج لاءِ مستند طبي هدايت نامي طور.<ref name="Basra2024"/> == مخطوطا ۽ ڇاپا == [[File:Al-Risalah al-Dhahabiah.JPG|thumb|left|220px|الرسالة الذهبية سان لاڳاپيل تصوير؛ وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود.]] رسالي جا مختلف مخطوطا ۽ ڇاپا اسلامي دنيا جي ڪتابخانن ۽ مجموعن ۾ محفوظ رهيا آهن. رسالي جي مخطوطن، شرحن ۽ ترجمن بابت معلومات جديد ڪتابياتي مطالعي ۽ مرتب ٿيل متنن ۾ ملي ٿي.<ref name="GoldenManuscripts">{{cite web |title=Appendix 3: Manuscripts and Commentaries on the Treatise |website=Al-Islam.org |url=https://al-islam.org/golden-treatise-tibb-al-rida-imam-ali-al-rida/appendix-3-manuscripts-and-commentaries-treatise |language=en }}</ref> === محمد مهدي نجف جو مرتب ڪيل متن === محمد مهدي نجف جي تحقيق ۽ ترتيب سان رسالي جو عربي ڇاپو شايع ٿيو. انهيءَ ڇاپي جو هڪ ڊجيٽل نسخو نيويارڪ يونيورسٽيءَ جي ''Arabic Collections Online'' ۾، پرنسٽن يونيورسٽي لائبريرين جي مهيا ڪيل مجموعي ذريعي موجود آهي.<ref name="NYUGolden">{{cite web |title=Risālat al-Imām al-Riḍā al-dhahabīyah fī al-ṭibb wa-al-wiqāyah |website=Arabic Collections Online |publisher=New York University |url=https://sites.dlib.nyu.edu/viewer/books/princeton_aco001248/display?lang=en |language=ar }}</ref> === بحار الأنوار ۾ متن === [[محمد باقر مجلسي]] جي ''بحار الأنوار'' ۾ رسالي جو متن نقل ٿيل آهي. مختلف ڇاپن ۾ جلدن جي ترتيب مختلف هجڻ ڪري متن جي جلد ۽ صفحي جو حوالو ڇاپي جي نشاندهيءَ سان ڏيڻ ضروري آهي. هڪ استعمال ٿيل ڇاپي ۾ رسالي جو متن جلد 59، صفحا 306–328 تي ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ٻين ڇاپن ۾ ان جي ترتيب مختلف ملي ٿي.<ref name="GoldenText"/> == شرحون ۽ ترجما == ''الرسالة الذهبية'' تي عربي ۽ فارسي ۾ شرحون لکيون ويون آهن. ان جا اردو ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما پڻ موجود آهن. مختلف ڪتابياتي ماخذن ۾ رسالي جي شرح ۽ ترجمي سان لاڳاپيل ڪيترن عالمن جا نالا ملن ٿا.<ref name="GoldenManuscripts"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5c9d4;" |+ style="background:#28665e;color:white;padding:10px;" | '''رسالي سان لاڳاپيل چونڊ ڪتاب ۽ مطالعا''' ! style="background:#e1f0e9;" | ڪتاب يا مطالعو ! style="background:#e1f0e9;" | مصنف يا مرتب ! style="background:#e1f0e9;" | نوعيت |- | ''الرسالة الذهبية'' | امام رضا ڏانهن منسوب | اصل عربي طبي متن |- | ''بحار الأنوار'' | محمد باقر مجلسي | رسالي جي متن جو نقل |- | ''رسالة الإمام الرضا الذهبية في الطب والوقاية'' | محمد مهدي نجف | عربي متن جي تحقيق ۽ اشاعت |- | ''The Golden Treatise (Tibb Al-Rida)'' | برگيت لاڪومب فاخر | انگريزي ترجمو |- | ''پژوهشی در اعتبار رسالۀ ذهبیّه'' | طباطبائي ۽ نصيري | نسبت ۽ سند جي تنقيدي تحقيق |- | ''A Critical Hadith Study of Medical Narrations'' | بصره جا محقق | حديثي ۽ متني تنقيد |} == تصويرون == [[File:Imam Reza shrine.jpg|thumb|250px|[[مشهد]] ۾ امام علي رضا جو روضو؛ رسالي جي منسوب مصنف سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ.]] رسالي سان لاڳاپيل تصويرن جي چونڊ ۾ قديم مخطوطي، جديد ڇاپي ۽ ثقافتي تصوير جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود ''Al-Risalah al-Dhahabiah.JPG'' کي رسالي سان لاڳاپيل تصوير طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. ان جي فائل صفحي تي ان کي قديم اصل مخطوطي جي تصديق ٿيل تصوير قرار نه ڏنو ويو آهي.<ref name="CommonsGolden">{{cite web |title=File:Al-Risalah al-Dhahabiah.JPG |website=Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Al-Risalah_al-Dhahabiah.JPG |language=en }}</ref> == تاريخي ورثو == ''الرسالة الذهبية'' اسلامي طبي ادب ۽ امامي مذهبي روايتن جي تاريخ ۾ هڪ مشهور رسالو آهي. ان جي اهميت رڳو ان جي منسوب مصنف تائين محدود نه آهي، پر قديم طبي تصورن، صحت جي حفاظت بابت هدايتن، ڪتابياتي روايتن ۽ اسلامي علمي ثقافت جي مطالعي سان پڻ لاڳاپيل آهي. موجود متن جي امام رضا ڏانهن نسبت بابت اختلاف هجڻ باوجود، رسالو اسلامي طبي تاريخ ۽ مذهبي ادب جي تحقيق لاءِ هڪ اهم ماخذ طور پڙهيو وڃي ٿو. == ڏسو پڻ == * [[علي بن موسيٰ الرضا]] * [[اسلامي طب]] * [[عباسي خلافت]] * [[عبدالله مامون]] * [[طب نبوي]] * [[يوناني طب]] * [[جالينوس]] * [[اخلاط اربعہ]] * [[نهج البلاغه]] * [[الصحيفة السجادية]] * [[رسالة الحقوق]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/ali-al-reza/ امام علي رضا بابت Encyclopaedia Iranica جو تحقيقي مقالو] * [https://sites.dlib.nyu.edu/viewer/books/princeton_aco001248/display?lang=en الرسالة الذهبية جو ڊجيٽل عربي نسخو — Arabic Collections Online] * [https://al-islam.org/golden-treatise-tibb-al-rida-imam-ali-al-rida رسالي جو انگريزي ترجمو ۽ تعارف] * [https://www.virascience.com/article/12507/ رسالي جي نسبت بابت فارسي تحقيقي مقالو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Al-Risalah_al-Dhahabiah.JPG رسالي سان لاڳاپيل تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Imam_Reza_shrine.jpg مشهد ۾ امام رضا جي روضي جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:اسلامي طب]] [[زمرو:طبي ڪتاب]] [[زمرو:عربي ڪتاب]] [[زمرو:عباسي دور]] [[زمرو:شيعا ڪتاب]] [[زمرو:نائين صديءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:اسلامي سائنس جي تاريخ]] lwgenpw5hnr9wdejl6l6jf9r6nn40bq 425664 425663 2026-10-27T13:30:02Z Intisar Ali 8681 /* */ 425664 wikitext text/x-wiki {{Short description|نائين صديءَ جي اسلامي طبي روايت سان لاڳاپيل، امام علي رضا ڏانهن منسوب عربي رسالو}} {{Infobox book | name = رسالا الذهبيه | title_orig = الرسالة الذهبية في الطب | image = Al-Risalah al-Dhahabiah.JPG | caption = الرسالة الذهبية سان لاڳاپيل تصوير | author = [[علي بن موسيٰ الرضا]] ڏانهن منسوب | original_title = الرسالة الذهبية | language = [[عربي ٻولي|عربي]] | subject = [[طب]]، [[غذائيت]]، صحت جي حفاظت | genre = طبي رسالو | country = [[عباسي خلافت]] | release_date = نائين صدي عيسويءَ سان منسوب؛ اصل تدوين جي تاريخ غيريقيني }} '''رسالا الذهبيه''' (عربي: ''الرسالة الذهبية''؛ سنڌي: '''[[سونھري رسالو]]''')، جنهن کي '''[[طب الرضا]]''' ۽ '''الرسالة المذهبة في الطب''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[عربي ٻولي]]ءَ ۾ لکيل هڪ قديم طبي رسالو آهي، جيڪو [[علي بن موسيٰ الرضا]] (وفات 203هه/818ع)، ٻارهين امامي شيعن جي اٺين امام، ڏانهن منسوب آهي.<ref name="Madelung1985">{{cite encyclopedia |last=Madelung |first=Wilferd |title=ʿAlī al-Reżā |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |issue=8 |pages=877–880 |year=1985 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ali-al-reza/ |language=en }}</ref> رسالي ۾ انساني صحت جي حفاظت، غذا ۽ مشروبات، موسمن مطابق خوراڪ، جسماني مزاج، ننڊ، صفائي، حمام، ڏندن جي سنڀال، حجامت ۽ فصد جهڙن موضوعن تي هدايتون ڏنل آهن. ان جو فڪري پسمنظر قديم اسلامي ۽ يوناني-جالينوسي طبي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="GoldenText">{{cite web |title=Text of the Golden Treatise |website=Al-Islam.org |url=https://al-islam.org/golden-treatise-tibb-al-rida-imam-ali-al-rida/text-golden-treatise |language=en }}</ref> روايتي بيان موجب، هي رسالو [[عباسي خلافت|عباسي خليفي]] [[عبدالله مامون|المأمون]] جي درخواست تي تيار ڪيو ويو. ان کي ''ذهبية''، يعني سونهري، سڏڻ جو سبب اها روايت آهي ته مأمون ان کي سون جي مس سان لکائڻ جو حڪم ڏنو هو.<ref name="Madelung1985"/> رسالي جي اصل مصنفيت ۽ موجود متن جي سند بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه محقق ان جي امام رضا ڏانهن نسبت جي حمايت ڪن ٿا، جڏهن ته ٻين محققن موجود متن جي نسبت کي غيرثابت قرار ڏنو آهي.<ref name="TabatabaiNasiri2012">{{cite journal |last1=Tabatabaei |first1=Sayyed Mohammad Kazem |last2=Nasiri |first2=Hadi |title=پژوهشی در اعتبار رسالۀ ذهبیّه |journal=علوم حدیث |volume=17 |issue=63 |year=2012 |url=https://www.virascience.com/article/12507/ |language=fa }}</ref> == تاريخي پسمنظر == === عباسي دور ۾ طب === اٺين ۽ نائين صدي عيسويءَ ۾ عباسي خلافت جي علمي مرڪزن ۾ طب، فلسفي، رياضي، فلڪيات ۽ ٻين علمن جو مطالعو وڌيو. هن دور ۾ يوناني، سرياني، فارسي ۽ هندستاني طبي روايتن جي ترجمي ۽ مطالعي کي اهميت حاصل هئي. طبي علمن جي تاريخ ۾ [[جالينوس]] ۽ [[بقراط]] جي نظرين، خاص طور اخلاط ۽ مزاجن جي تصورن، کي نمايان مقام حاصل هو. ''الرسالة الذهبية'' ۾ پڻ مزاج، موسمي اثرن ۽ غذا بابت اهڙا تصور ملن ٿا، جيڪي انهيءَ قديم طبي فڪري ماحول سان لاڳاپيل آهن.<ref name="GoldenText"/> === امام علي رضا ۽ مأمون === امام علي رضا عباسي خليفي مأمون جي دور ۾ [[خراسان]] آيو. ولفريڊ ميڊلونگ موجب، مأمون 201هه/817ع ۾ امام رضا کي پنهنجي ولي عهد طور نامزد ڪيو. ان کان پوءِ خراسان ۾ امام رضا جي سياسي ۽ مذهبي حيثيت نمايان ٿي.<ref name="Madelung1985"/> رسالي جي روايتي تاريخ انهيءَ عباسي درٻار جي ماحول سان ڳنڍيل آهي. === رسالي جي تاريخ === رسالي جي اصل تصنيف جي تاريخ بابت قطعي ثبوت موجود نه آهي. روايتي بيانن موجب، اهو امام رضا جي خراسان ۾ رهائش واري دور، لڳ ڀڳ 201هه کان 203هه، سان لاڳاپيل آهي. تنهن هوندي به موجود متن جي اصل تدوين، بعد واري نقل ۽ مصنفيت جي تاريخ کي هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="TabatabaiNasiri2012"/> == تصنيف جو روايتي سبب == ''الرسالة الذهبية'' جي تمهيدي روايت موجب، مأمون جي درٻار ۾ انساني جسم، غذا ۽ علاج بابت علمي گفتگو ٿي. هن مجلس ۾ مختلف طبيبن ۽ عالمن جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو وڃي ٿو، جن ۾ [[يوحنا بن ماسويه]]، [[جبريل بن بختيشوع]] ۽ هندستاني طبي روايت سان لاڳاپيل هڪ عالم جو نالو پڻ اچي ٿو.<ref name="GoldenText"/> روايت موجب، مجلس دوران امام رضا خاموش رهيو. مأمون کانئس انساني صحت، فائديمند ۽ نقصانڪار خوراڪ ۽ جسم جي سنڀال بابت راءِ گهري. امام رضا ڏانهن منسوب جواب ۾ بيان ٿيل آهي ته هن وٽ اهڙي ڄاڻ موجود هئي، جيڪا تجربي، مشاهدي ۽ اڳين نسلن کان منتقل ٿيل تعليم تي ٻڌل هئي. بعد ۾ مأمون ان موضوع بابت هڪ تحرير گهري، جنهن جي جواب ۾ رسالو موڪلڻ جي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي. === سون جي مس سان لکائڻ جي روايت === روايتي بيان موجب، مأمون رسالي مان متاثر ٿي ان کي سون جي مس سان لکائڻ جو حڪم ڏنو. انهيءَ سبب ڪتاب کي ''الرسالة الذهبية'' جو نالو مليو. هن روايت جو ذڪر بعد جي امامي ماخذن ۽ رسالي جي تعارفن ۾ موجود آهي. البت ان کي معاصر عباسي سرڪاري دستاويزن مان قطعي ثابت ٿيل واقعو سمجهڻ مناسب نه آهي.<ref name="Madelung1985"/> == رسالي جي نسبت ۽ تاريخي اعتبار == === قديم ڪتابياتي حوالا === رسالي جو ذڪر شيعا ڪتابيات ۽ رجالي ادب ۾ ملي ٿو. [[شيخ طوسي]] (وفات 460هه/1067ع) پنهنجي ''الفهرست'' ۾ محمد بن حسن بن جمهور سان لاڳاپيل تصنيفن جي ضمن ۾ ''الرسالة الذهبية'' جو ذڪر ڪري ٿو. [[ابن شهر آشوب]] (وفات 588هه/1192ع) جي ''معالم العلماء'' ۾ پڻ هن رسالي سان لاڳاپيل ڪتابياتي ڄاڻ موجود آهي. [[محمد باقر مجلسي]] (وفات 1110هه/1699ع) ''بحار الأنوار'' ۾ ان جو متن نقل ڪيو آهي.<ref name="Madelung1985"/> === محمد بن حسن بن جمهور === رسالي جي ابتدائي روايت سان [[محمد بن حسن بن جمهور]] جو نالو لاڳاپيل آهي. ولفريڊ ميڊلونگ جي تحقيق موجب، هو بصري امامي راوي هو، جنهن کي بعض رجالي عالمن غيرمعتبر ۽ غلو سان لاڳاپيل سمجهيو. ان ڪري رسالي جي ابتدائي سند بابت علمي تحفظات پيدا ٿين ٿا.<ref name="Madelung1985"/> روايت ڪندڙ جي اعتبار بابت اختلاف کي رسالي جي مڪمل ادبي يا تاريخي اهميت کان الڳ ڏسڻ گهرجي. === جديد تنقيدي تحقيق === 2012ع ۾ سيد محمد ڪاظم طباطبائي ۽ هادي نصيريءَ رسالي جي تاريخي شاهدين، نسخن، سندن ۽ متن جو مطالعو ڪيو. سندن نتيجي موجب، موجود ''الرسالة الذهبية'' جي امام رضا ڏانهن نسبت ثابت نه ٿي ٿئي؛ تنهنڪري ان کي يقيني طور امام جي سنت قرار ڏئي عملي ديني حجت طور استعمال نٿو ڪري سگهجي.<ref name="TabatabaiNasiri2012"/> 2024ع ۾ بصره سان لاڳاپيل هڪ حديثي تحقيقي مقالي ۾ پڻ رسالي جي سند ۽ متن تي تنقيد ڪئي وئي. ان مطالعي ۾ ابتدائي راوي جي اعتبار، موجود نسخن تائين سند جي کوٽ ۽ ڪجهه طبي بيانن بابت مسئلا ڄاڻايا ويا.<ref name="Basra2024">{{cite journal |title=A Critical Hadith Study of Medical Narrations (The Treatise Attributed to Imam al-Ridha as a Model) |journal=Journal of Basra Researches for Human Sciences |year=2024 |issue=3 |pages=378–401 |doi=10.59750/jobrhs.49.3.22 |language=en }}</ref> ٻئي طرف 2026ع ۾ حسين علي حسين حاجيءَ جي هڪ تحقيقي مقالي ۾ رسالي جي نسبت بابت روايتي ۽ ڪتابياتي شاهدين جو دفاع ڪيو ويو. ان مقالي ۾ پڻ سند ۽ نسبت بابت اختلاف جي موجودگي تسليم ڪئي وئي آهي.<ref name="Haji2026">{{cite journal |last=Haji |first=Hussein Ali Hussein |title=Correcting the Attribution of the Golden Treatise (al-Risala al-Dhahabiyya) to Imam al-Ridha |journal=Ahl al-Bayt Journal |volume=20 |issue=1 |pages=649–675 |year=2026 |url=https://mail.abu.edu.iq/en/research/articles/116844 |language=ar }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc6d3;" |+ style="background:#245b74;color:white;padding:10px;" | '''رسالي جي نسبت بابت اهم تحقيقي موقف''' ! style="background:#dcebf4;" | محقق يا ماخذ ! style="background:#dcebf4;" | سال ! style="background:#dcebf4;" | بنيادي نتيجو |- | ولفريڊ ميڊلونگ، ''Encyclopaedia Iranica'' | 1985ع | رسالي جي نسبت جو ذڪر؛ ابتدائي راوي جي اعتبار بابت تحفظات |- | طباطبائي ۽ نصيري | 2012ع | موجود متن جي امام رضا ڏانهن نسبت غيرثابت |- | ''Journal of Basra Researches for Human Sciences'' | 2024ع | سند ۽ متن بابت تنقيدي نتيجا |- | حسين علي حسين حاجي | 2026ع | نسبت جي حق ۾ ڪتابياتي ۽ روايتي دليل |} == رسالي جا موضوع == ''الرسالة الذهبية'' جو بنيادي موضوع انساني صحت جي حفاظت آهي. رسالي ۾ قديم طبي تصور موجب جسم جي توازن، غذا جي مقدار، موسم جي اثرن، جسماني صفائي ۽ روزاني زندگيءَ جي عادتن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="GoldenText"/> === انساني جسم جي تشبيهه === رسالي جي شروعاتي حصي ۾ انساني جسم کي هڪ ننڍڙي بادشاهت سان تشبيهه ڏني وئي آهي. هن تمثيل ۾ دل کي حڪمران، جسم جي مختلف عضون کي ڪارڪن ۽ معدي کي خوراڪ جي ذخيري سان تشبيهه ڏني وئي آهي. هي بيان بنيادي طور قديم طبي ۽ ادبي تمثيل آهي، جديد علم تشريح يا فزيالاجيءَ جو سائنسي بيان نه آهي. === غذا ۽ مشروبات === رسالي ۾ غذا جي مقدار، کائڻ پيئڻ جي ترتيب، مختلف کاڌن جي خاصيتن ۽ موسمن مطابق خوراڪ جي چونڊ بابت هدايتون آهن. ان ۾ اعتدال کي صحت جي حفاظت جو اهم اصول سمجهيو ويو آهي. === چار اخلاط ۽ مزاج === رسالي ۾ قديم طبي روايت جا چار اخلاط بيان ٿيل آهن: * دم، يعني رت؛ * صفرا، يعني پيلو پِت؛ * سودا، يعني ڪارو پِت؛ * بلغم. انهن اخلاط جي توازن کي قديم طب ۾ صحت ۽ بيماريءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. جديد طب ۾ چار اخلاط وارو نظريو بيمارين جي تشخيص يا علاج جو سائنسي بنياد نٿو سمجهيو وڃي. === موسم ۽ مهينن مطابق هدايتون === رسالي ۾ مختلف موسمن جي تبديليءَ سان خوراڪ ۽ روزاني عادتن جي ترتيب بابت هدايتون ڏنل آهن. ان ۾ شمسي سال جي مهينن جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن ۾ آذار (مارچ) کان شباط (فيبروري) تائين ترتيب بيان ڪئي وئي آهي. === حمام ۽ صفائي === رسالي ۾ حمام، گرم ۽ ٿڌي پاڻيءَ جي استعمال، جسماني صفائي ۽ غسل سان لاڳاپيل قديم طبي هدايتون موجود آهن. انهن مان ڪجهه طريقا مخصوص تاريخي ۽ ثقافتي ماحول سان لاڳاپيل آهن. === ننڊ ۽ جسماني آرام === رسالي ۾ ننڊ، آرام ۽ مختلف عمرن ۾ جسماني حالتن جي تبديليءَ بابت بحث موجود آهي. ان ۾ عمر جي مرحلن کي اخلاط ۽ مزاج جي غلبي سان ڳنڍيو ويو آهي. === ڏندن جي سنڀال === رسالي ۾ [[مسواڪ]] ۽ وات جي صفائيءَ بابت پڻ هدايتون ملن ٿيون. ڏندن جي صفائيءَ جو تصور قديم اسلامي صحت ۽ روزمره جي مذهبي روايتن ۾ اهم رهيو آهي. === حجامت ۽ فصد === رسالي ۾ [[حجامت]] ۽ [[فصد]]، يعني رڳ مان رت ڪڍڻ، بابت قديم طبي هدايتون موجود آهن. اهي طريقا تاريخي طبي عملن جي حيثيت سان بيان ڪيا وڃن ٿا. انهن جي استعمال بابت رسالي جا دعويدار فائدا جديد طبي علاج جي تصديق ٿيل سفارش ناهن. == رسالي جي موضوعاتي ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a9c6d5;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:11px;" | '''الرسالة الذهبية جا چوڏهن موضوعاتي حصا''' ! style="background:#deedf5;" | نمبر ! style="background:#deedf5;" | موضوع ! style="background:#deedf5;" | مختصر وضاحت |- | 1 | انساني جسم | جسم کي ننڍڙي بادشاهت سان تشبيهه |- | 2 | غذا ۽ مشروبات | خوراڪ ۽ پيئڻ جي ترتيب |- | 3 | مخصوص مشروب | هڪ روايتي مشروب جي تياري |- | 4 | خوراڪ ۾ زيادتي | وڌيڪ کائڻ جي اثرن بابت قديم تصور |- | 5 | حمام | غسل ۽ جسماني صفائي |- | 6 | اندروني عضوا | صحت جي حفاظت بابت هدايتون |- | 7 | سفر | مسافرن لاءِ احتياطي صلاحون |- | 8 | نفس ۽ مزاج | چار اخلاط ۽ جسماني طبيعت |- | 9 | ننڊ | آرام ۽ ننڊ جون عادتون |- | 10 | ڏندن جي صحت | مسواڪ ۽ وات جي صفائي |- | 11 | عمر جا مرحلا | زندگيءَ جي مختلف دورن بابت قديم تصور |- | 12 | حجامت | رت ڪڍڻ جا روايتي طريقا |- | 13 | غذائي ميلاپ | ڪجهه کاڌن جي گڏ استعمال بابت خيال |- | 14 | ازدواجي زندگي | جنسي ۽ جسماني صحت بابت روايتي هدايتون |} مٿين چوڏهن حصن واري ترتيب رسالي جي موضوعاتي تشريح آهي؛ ان کي سڀني قديم مخطوطن جي هڪجهڙي اصل باب بندي نه سمجهڻ گهرجي. == عمر جا چار مرحلا == رسالي ۾ قديم طبي نظريي موجب انساني عمر کي چئن مرحلن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c9bddc;" |+ style="background:#58467c;color:white;padding:10px;" | '''رسالي ۾ عمر ۽ مزاج جي روايتي درجابندي''' ! style="background:#ece5f5;" | عمر ! style="background:#ece5f5;" | مرحلو ! style="background:#ece5f5;" | قديم طبي تصور |- | ڄمڻ کان 15 سال | واڌ ويجهه | جسم جي تعمير ۽ ترقي |- | 15 کان 35 سال | جواني ۽ قوت | صفرا جي غلبي سان منسوب |- | 35 کان 60 سال | پختگي | سودا جي غلبي سان منسوب |- | 60 سالن کان پوءِ | پوڙهائپ | بلغم جي غلبي سان منسوب |} هي درجابندي قديم اخلاطي طب جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جديد حياتيات ۾ انساني عمر جي سائنسي درجابندي نه آهي. == طبي تاريخ ۾ اهميت == ''الرسالة الذهبية'' اسلامي طبي ادب جي مطالعي لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ صحت جي حفاظت، خوراڪ، موسم ۽ جسماني مزاج بابت اهڙا خيال گڏ ٿيل آهن، جيڪي قديم طبي روايتن ۾ موجود هئا. ان جو مطالعو ابتدائي اسلامي معاشري جي صحت بابت تصورن، طبي ادب جي منتقلي ۽ مذهبي شخصيتن ڏانهن طبي تحريرن جي نسبت جي تاريخ سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. رسالي کي عربي زبان ۾ صحت جي حفاظت بابت پهريون ڪتاب قرار ڏيڻ جي دعويٰ احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته ابتدائي اسلامي دور ۾ ٻيا طبي متن ۽ ترجما پڻ موجود هئا. === جديد طب جي روشنيءَ ۾ جائزو === رسالي ۾ موجود ڪجهه عام تصورن، جهڙوڪ خوراڪ ۾ اعتدال ۽ صفائي، کي جديد صحت جي تعليم سان موضوعاتي مشابهت حاصل آهي. پر چار اخلاط، مزاجن جي غلبي، موسمن مطابق مخصوص علاج ۽ رت ڪڍڻ جي ڪيترن روايتي طريقن جا طبي بنياد جديد سائنسي معيارن مطابق ثابت ٿيل ناهن. انهيءَ ڪري رسالي کي تاريخي طبي دستاويز طور پڙهڻ گهرجي، نه ته موجوده بيمارين جي تشخيص يا علاج لاءِ مستند طبي هدايت نامي طور.<ref name="Basra2024"/> == مخطوطا ۽ ڇاپا == [[File:Al-Risalah al-Dhahabiah.JPG|thumb|left|220px|الرسالة الذهبية سان لاڳاپيل تصوير؛ وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود.]] رسالي جا مختلف مخطوطا ۽ ڇاپا اسلامي دنيا جي ڪتابخانن ۽ مجموعن ۾ محفوظ رهيا آهن. رسالي جي مخطوطن، شرحن ۽ ترجمن بابت معلومات جديد ڪتابياتي مطالعي ۽ مرتب ٿيل متنن ۾ ملي ٿي.<ref name="GoldenManuscripts">{{cite web |title=Appendix 3: Manuscripts and Commentaries on the Treatise |website=Al-Islam.org |url=https://al-islam.org/golden-treatise-tibb-al-rida-imam-ali-al-rida/appendix-3-manuscripts-and-commentaries-treatise |language=en }}</ref> === محمد مهدي نجف جو مرتب ڪيل متن === محمد مهدي نجف جي تحقيق ۽ ترتيب سان رسالي جو عربي ڇاپو شايع ٿيو. انهيءَ ڇاپي جو هڪ ڊجيٽل نسخو نيويارڪ يونيورسٽيءَ جي ''Arabic Collections Online'' ۾، پرنسٽن يونيورسٽي لائبريرين جي مهيا ڪيل مجموعي ذريعي موجود آهي.<ref name="NYUGolden">{{cite web |title=Risālat al-Imām al-Riḍā al-dhahabīyah fī al-ṭibb wa-al-wiqāyah |website=Arabic Collections Online |publisher=New York University |url=https://sites.dlib.nyu.edu/viewer/books/princeton_aco001248/display?lang=en |language=ar }}</ref> === بحار الأنوار ۾ متن === [[محمد باقر مجلسي]] جي ''بحار الأنوار'' ۾ رسالي جو متن نقل ٿيل آهي. مختلف ڇاپن ۾ جلدن جي ترتيب مختلف هجڻ ڪري متن جي جلد ۽ صفحي جو حوالو ڇاپي جي نشاندهيءَ سان ڏيڻ ضروري آهي. هڪ استعمال ٿيل ڇاپي ۾ رسالي جو متن جلد 59، صفحا 306–328 تي ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ٻين ڇاپن ۾ ان جي ترتيب مختلف ملي ٿي.<ref name="GoldenText"/> == شرحون ۽ ترجما == ''الرسالة الذهبية'' تي عربي ۽ فارسي ۾ شرحون لکيون ويون آهن. ان جا اردو ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجما پڻ موجود آهن. مختلف ڪتابياتي ماخذن ۾ رسالي جي شرح ۽ ترجمي سان لاڳاپيل ڪيترن عالمن جا نالا ملن ٿا.<ref name="GoldenManuscripts"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5c9d4;" |+ style="background:#28665e;color:white;padding:10px;" | '''رسالي سان لاڳاپيل چونڊ ڪتاب ۽ مطالعا''' ! style="background:#e1f0e9;" | ڪتاب يا مطالعو ! style="background:#e1f0e9;" | مصنف يا مرتب ! style="background:#e1f0e9;" | نوعيت |- | ''الرسالة الذهبية'' | امام رضا ڏانهن منسوب | اصل عربي طبي متن |- | ''بحار الأنوار'' | محمد باقر مجلسي | رسالي جي متن جو نقل |- | ''رسالة الإمام الرضا الذهبية في الطب والوقاية'' | محمد مهدي نجف | عربي متن جي تحقيق ۽ اشاعت |- | ''The Golden Treatise (Tibb Al-Rida)'' | برگيت لاڪومب فاخر | انگريزي ترجمو |- | ''پژوهشی در اعتبار رسالۀ ذهبیّه'' | طباطبائي ۽ نصيري | نسبت ۽ سند جي تنقيدي تحقيق |- | ''A Critical Hadith Study of Medical Narrations'' | بصره جا محقق | حديثي ۽ متني تنقيد |} == تصويرون == [[File:Imam Reza shrine.jpg|thumb|250px|[[مشهد]] ۾ امام علي رضا جو روضو؛ رسالي جي منسوب مصنف سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ.]] رسالي سان لاڳاپيل تصويرن جي چونڊ ۾ قديم مخطوطي، جديد ڇاپي ۽ ثقافتي تصوير جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود ''Al-Risalah al-Dhahabiah.JPG'' کي رسالي سان لاڳاپيل تصوير طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. ان جي فائل صفحي تي ان کي قديم اصل مخطوطي جي تصديق ٿيل تصوير قرار نه ڏنو ويو آهي.<ref name="CommonsGolden">{{cite web |title=File:Al-Risalah al-Dhahabiah.JPG |website=Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Al-Risalah_al-Dhahabiah.JPG |language=en }}</ref> == تاريخي ورثو == ''الرسالة الذهبية'' اسلامي طبي ادب ۽ امامي مذهبي روايتن جي تاريخ ۾ هڪ مشهور رسالو آهي. ان جي اهميت رڳو ان جي منسوب مصنف تائين محدود نه آهي، پر قديم طبي تصورن، صحت جي حفاظت بابت هدايتن، ڪتابياتي روايتن ۽ اسلامي علمي ثقافت جي مطالعي سان پڻ لاڳاپيل آهي. موجود متن جي امام رضا ڏانهن نسبت بابت اختلاف هجڻ باوجود، رسالو اسلامي طبي تاريخ ۽ مذهبي ادب جي تحقيق لاءِ هڪ اهم ماخذ طور پڙهيو وڃي ٿو. == ڏسو پڻ == * [[علي بن موسيٰ الرضا]] * [[اسلامي طب]] * [[عباسي خلافت]] * [[عبدالله مامون]] * [[طب نبوي]] * [[يوناني طب]] * [[جالينوس]] * [[اخلاط اربعہ]] * [[نهج البلاغه]] * [[الصحيفة السجادية]] * [[رسالة الحقوق]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/ali-al-reza/ امام علي رضا بابت Encyclopaedia Iranica جو تحقيقي مقالو] * [https://sites.dlib.nyu.edu/viewer/books/princeton_aco001248/display?lang=en الرسالة الذهبية جو ڊجيٽل عربي نسخو — Arabic Collections Online] * [https://al-islam.org/golden-treatise-tibb-al-rida-imam-ali-al-rida رسالي جو انگريزي ترجمو ۽ تعارف] * [https://www.virascience.com/article/12507/ رسالي جي نسبت بابت فارسي تحقيقي مقالو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Al-Risalah_al-Dhahabiah.JPG رسالي سان لاڳاپيل تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Imam_Reza_shrine.jpg مشهد ۾ امام رضا جي روضي جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:اسلامي طب]] [[زمرو:طبي ڪتاب]] [[زمرو:عربي ڪتاب]] [[زمرو:عباسي دور]] [[زمرو:شيعا ڪتاب]] [[زمرو:نائين صديءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:اسلامي سائنس جي تاريخ]] 7f29drfq8lgprs41h0gvwd9cgncftdj 0 104918 425665 2026-10-27T13:30:32Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[رسالا الذهبيه]] ڏانھن چوريو 425665 wikitext text/x-wiki #چوريو[[رسالا الذهبيه]] 9i4y6mvl5ermup1ktzt565ngvvj3va0 0 104919 425666 2026-10-27T13:30:58Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[رسالا الذهبيه]] ڏانھن چوريو 425666 wikitext text/x-wiki #چوريو[[رسالا الذهبيه]] 9i4y6mvl5ermup1ktzt565ngvvj3va0 0 104920 425668 2026-10-27T13:45:00Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|632ع ۾ مديني ۾ اسلامي پيغمبر حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين}} {{Infobox historical event | name = حضرت محمد ﷺ جي وفات | native_name = وفاة النبي محمد | image = Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg | image_size = 280px | caption = [[مسجد نبوي]] جو سائو گنبذ، جنهن جي هيٺان حضرت محمد ﷺ جي قبر واقع آهي؛... 425668 wikitext text/x-wiki {{Short description|632ع ۾ مديني ۾ اسلامي پيغمبر حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين}} {{Infobox historical event | name = حضرت محمد ﷺ جي وفات | native_name = وفاة النبي محمد | image = Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg | image_size = 280px | caption = [[مسجد نبوي]] جو سائو گنبذ، جنهن جي هيٺان حضرت محمد ﷺ جي قبر واقع آهي؛ موجوده گنبذ نبوي دور جي تعمير ناهي. | date = سومر، ربيع الاول 11هه؛ مشهور روايت موجب 12 ربيع الاول | time = 632ع | location = [[مدينو]]، [[حجاز]] | type = وفات ۽ تدفين | cause = آخري بيماري؛ طبي تشخيص غيريقيني | outcome = حضرت محمد ﷺ جي حياتيءَ جو خاتمو؛ خلافت جي جانشينيءَ جو سوال }} '''حضرت محمد ﷺ جي وفات''' (عربي: '''وفاة النبي محمد''') [[اسلام]] جي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي زندگيءَ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين سان لاڳاپيل تاريخي واقعو آهي. حضرت محمد ﷺ جي وفات 11هه/632ع ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ ٿي. مشهور سني تاريخي روايت موجب وفات سومر، 12 ربيع الاول تي ٿي، جنهن کي عام طور 8 جون 632ع سان ملائيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به هجري ۽ عيسوي تاريخن جي مطابقت ۽ ربيع الاول جي مخصوص ڏينهن بابت تاريخي اختلاف موجود آهن.<ref name="BritannicaMuhammad">{{cite encyclopedia |title=Muhammad |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |language=en }}</ref> حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ بابت بنيادي معلومات [[صحيح بخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابي دائود]]، [[سنن ترمذي]]، قديم سيرت نگارن ۽ تاريخ نويسن جي ڪتابن مان ملي ٿي. انهن ماخذن ۾ بخار، جسماني تڪليف، ڪمزوري، نماز جي امامت، آخري نصيحتن ۽ وفات وقت جي حالتن بابت تفصيل محفوظ آهن.<ref name="BukhariIllness">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب مرض النبي صلى الله عليه وسلم ووفاته |at=حديث 4428–4468 |url=https://sunnah.com/bukhari/64 |language=ar }}</ref> وفات وقت حضرت محمد ﷺ جي عمر بابت مشهور روايت 63 سال آهي. ان عمر کي هجري قمري سالن جي حساب سان سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته قديم ماخذن ۾ ڄمڻ جي عيسوي تاريخ ۽ عمر بابت مختلف بيان پڻ ملن ٿا. == تاريخي پسمنظر == === حجة الوداع === {{Main|حجة الوداع}} 10هه/632ع ۾ حضرت محمد ﷺ [[مڪو|مڪي]] ڏانهن حج لاءِ ويو. اسلامي روايت ۾ هن حج کي ''حجة الوداع'' سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هي سندس زندگيءَ جو آخري حج هو. هن حج دوران عرفات ۽ ٻين هنڌن تي ڏنل خطابن ۾ انساني جان ۽ مال جي حرمت، سود جي خاتمي، خانداني ذميوارين، عورتن سان سلوڪ ۽ مسلمانن جي باهمي حقن بابت تعليمات بيان ٿيل آهن.<ref name="Muslim1218">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب الحج، باب حجة النبي صلى الله عليه وسلم |at=حديث 1218 |url=https://sunnah.com/muslim:1218a |language=ar }}</ref> حجة الوداع سان لاڳاپيل خطابن جا مختلف متن حديثي ۽ تاريخي ڪتابن ۾ موجود آهن. انهن کي هڪ ئي لفظ بلفظ محفوظ ٿيل خطاب سمجهڻ بدران، مختلف روايتن جي بنياد تي پڙهڻ گهرجي. === آخري قرآني تعليمات === حجة الوداع جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت المائده جي آيت 3 کي خاص اهميت حاصل آهي: {{Quote|اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا}} سنڌي مفهوم: ''اڄ مون اوهان لاءِ اوهان جو دين مڪمل ڪيو، اوهان تي پنهنجي نعمت پوري ڪئي ۽ اسلام کي اوهان لاءِ دين طور پسند ڪيو.'' [[صحيح بخاري]] جي روايت موجب، حضرت عمر بن خطاب هن آيت جي نزول کي عرفات جي ڏينهن سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Bukhari45">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الإيمان |at=حديث 45 |url=https://sunnah.com/bukhari:45 |language=ar }}</ref> هن آيت کي قرآن جي آخري نازل ٿيل آيت قرار ڏيڻ بابت مختلف روايتون آهن. تنهنڪري ان کي بنا اختلاف جي آخري وحي قرار ڏيڻ درست نه آهي. === غدير خم === {{Main|غدير خم}} حجة الوداع کان واپسيءَ دوران [[غدير خم]] ۾ حضرت محمد ﷺ جو خطاب اسلامي مذهبي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ اهل بيت بابت ياد ڏياريو. ٻين حديثي مجموعن ۾ حضرت عليءَ جي ولايت سان لاڳاپيل مشهور قول پڻ موجود آهي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> سني ۽ شيعا عالمن ۾ غدير خم جي سياسي ۽ مذهبي مفهوم بابت اختلاف آهي. شيعا روايت ان کي حضرت عليءَ جي جانشينيءَ سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته عام سني تشريح ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ احترام کي نمايان ڪيو وڃي ٿو. == آخري فوجي ۽ سياسي سرگرميون == === اسامه بن زيد جو لشڪر === {{Main|اسامه بن زيد}} حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ جي آخري مرحلي ۾ شام جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي مهم جي تياري ڪئي وئي، جنهن جي اڳواڻي نوجوان صحابي [[اسامه بن زيد]] کي ڏني وئي. روايتن موجب، لشڪر جي اڳواڻيءَ بابت ڪجهه ماڻهن سوال اٿاريا، پر حضرت محمد ﷺ اسامه جي صلاحيت ۽ سندس مقرريءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Bukhari4469">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4469 |url=https://sunnah.com/bukhari:4469 |language=ar }}</ref> آخري بيماريءَ سبب مهم جي روانگيءَ ۾ دير ٿي. حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ حضرت ابو بڪر جي خلافت ۾ هي مهم رواني ڪئي وئي. اسامه جي لشڪر جي ٺهڻ، روانگيءَ ۾ دير ۽ مختلف صحابين جي شرڪت بابت قديم سيرت ۽ تاريخي ماخذن ۾ تفصيلي، پر ڪڏهن ڪڏهن مختلف بيان موجود آهن. == آخري بيماري == === بيماريءَ جي شروعات === حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري مديني ۾ شروع ٿي. حديثي روايتن ۾ شديد بخار، مٿي جي تڪليف، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائيءَ جو ذڪر ملي ٿو. آخري بيماريءَ جي مجموعي مدت بابت سيرت نگارن ۾ اختلاف آهي. مختلف روايتن ۾ لڳ ڀڳ ڏهن ڏينهن کان ٻن هفتن تائين جو عرصو بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ اختلاف سبب بيماريءَ جي هر واقعي لاءِ قطعي ڏينهن مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي. === بخار ۽ جسماني تڪليف === [[صحيح بخاري]] ۾ عبدالله بن مسعود کان روايت آهي ته هن بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ کي شديد بخار ۾ ڏٺو. روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي تڪليف جي شدت بابت گفتگو ڪئي.<ref name="Bukhari5648">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5648 |url=https://sunnah.com/bukhari:5648 |language=ar }}</ref> روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته بيماريءَ ۾ بخار ۽ ڪمزوري اهم علامتون هيون. البت انهن علامتن مان جديد طب جي ڪنهن مخصوص بيماريءَ، جهڙوڪ نمونيا، مليريا يا ڪنهن ٻئي انفيڪشن، جي قطعي تشخيص ڪرڻ ممڪن نه آهي. === خيبر جي زهر بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4428 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري بيماريءَ دوران خيبر ۾ کاڌل خوراڪ جي تڪليف جو ذڪر ڪيو ۽ ان کي اڳوڻي زهر سان ڳنڍيو.<ref name="Bukhari4428">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4428 |url=https://sunnah.com/bukhari:4428 |language=ar }}</ref> هي روايت وفات جي سبب بابت مذهبي ۽ تاريخي بحثن ۾ اهم آهي. تنهن هوندي به خيبر جي واقعي ۽ ڪيترن سالن کان پوءِ وفات وچ ۾ طبي سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق جديد طبي شاهديءَ سان ثابت ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري حضرت محمد ﷺ جي وفات جو سبب ''زهر'' قطعي طبي تشخيص طور درج ڪرڻ بدران، زهر سان لاڳاپيل روايت کي جدا بيان ڪرڻ گهرجي. === حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهائش === آخري بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پنهنجي گهروارين کان اجازت گهري ته بيماريءَ جا باقي ڏينهن حضرت عائشه جي حجرِي ۾ گذاري. [[صحيح بخاري]] جي حديث 4450 موجب، گهروارين اجازت ڏني ۽ رسول الله ﷺ حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهيو، جتي سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari4450">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4450 |url=https://sunnah.com/bukhari:4450 |language=ar }}</ref> === بيماريءَ سبب جسماني ڪمزوري === حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ڪجهه موقعن تي ٻين ماڻهن جي مدد سان مسجد ڏانهن ويو. هڪ روايت ۾ حضرت عباس ۽ هڪ ٻئي شخص جي سهاري هلڻ جو ذڪر آهي. ٻئي شخص جي سڃاڻپ بابت حديثي تشريحن ۾ حضرت عليءَ جو نالو اچي ٿو. اهي تفصيل ظاهر ڪن ٿا ته بيماريءَ آخري ڏينهن ۾ رسول الله ﷺ جي جسماني حرڪت ۽ عوامي سرگرمين کي متاثر ڪيو. == بيماري دوران نماز جي امامت == === حضرت ابو بڪر کي امامت جو حڪم === [[صحيح بخاري]] جي حديث 678 موجب، جڏهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد ٿي، تڏهن هن حضرت [[ابو بڪر صديق|ابو بڪر]] کي ماڻهن جي نماز پڙهائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Bukhari678">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 678 |url=https://sunnah.com/bukhari:678 |language=ar }}</ref> حضرت عائشه ابو بڪر جي نرم طبيعت جو ذڪر ڪيو، پر روايت موجب رسول الله ﷺ پنهنجي هدايت برقرار رکي. === رسول الله ﷺ جو مسجد ۾ اچڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 683 ۾ بيان ٿيل آهي ته بيماريءَ دوران هڪ موقعي تي حضرت محمد ﷺ مسجد ۾ آيو، جڏهن ابو بڪر نماز پڙهائي رهيو هو. روايت موجب، رسول الله ﷺ ويهي نماز پڙهي ۽ ابو بڪر سندس نماز جي پيروي ڪئي، جڏهن ته ماڻهو ابو بڪر جي پيروي ڪندا رهيا.<ref name="Bukhari683">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 683 |url=https://sunnah.com/bukhari:683 |language=ar }}</ref> === سياسي مفهوم بابت اختلاف === سني مذهبي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي نماز جي امامت کي سندس فضيلت ۽ بعد واري خلافت جي حق ۾ اهم دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. شيعا عالمن ۾ هن واقعي جي روايتن، ترتيب ۽ سياسي مفهوم بابت مختلف تشريحون موجود آهن. شيعا موقف موجب، نماز جي امامت پاڻمرادو سياسي جانشينيءَ جي قطعي نامزدگي ثابت نٿي ڪري. تاريخي طور نماز پڙهائڻ جو حڪم ۽ خلافت جي سياسي جانشيني ٻه جدا سوال آهن؛ انهن کي ماخذن جي بنياد تي الڳ سمجهڻ گهرجي. == خميس جو واقعو == {{Main|قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو}} حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل اهم واقعن مان هڪ ''خميس جو واقعو'' آهي، جنهن کي عربي تاريخي روايت ۾ ''رزية يوم الخميس'' پڻ چيو وڃي ٿو. === لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ عبدالله بن عباس کان روايت آهي ته خميس ڏينهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد هئي. هن لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ جو چيو ته جيئن اهڙي تحرير لکرائي سگهجي، جنهن کان پوءِ مسلمان گمراهه نه ٿين.<ref name="Bukhari4431">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4431 |url=https://sunnah.com/bukhari:4431 |language=ar }}</ref> === مجلس ۾ اختلاف === روايت موجب، موجود ماڻهن ۾ اختلاف پيدا ٿيو ته لکڻ جو سامان آندو وڃي يا نه. [[صحيح بخاري]] جي حديث 5669 ۾ حضرت عمر بن خطاب جي موقف جو ذڪر آهي ته رسول الله ﷺ شديد بيمار آهي ۽ قرآن موجود آهي.<ref name="Bukhari5669">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5669 |url=https://sunnah.com/bukhari:5669 |language=ar }}</ref> گفتگو ۽ اختلاف وڌڻ کان پوءِ حضرت محمد ﷺ موجود ماڻهن کي وڃڻ لاءِ چيو. عبدالله بن عباس هن واقعي کي افسوسناڪ قرار ڏنو، ڇاڪاڻ ته اختلاف سبب اها تحرير مڪمل نه ٿي سگهي. === سني ۽ شيعا تشريحون === سني شارحن ۾ هن واقعي بابت مختلف توجيهون ملن ٿيون، جن ۾ رسول الله ﷺ جي شديد بيماري، مجلس جي اختلاف ۽ قرآن جي موجودگيءَ بابت بحث شامل آهن. شيعا تشريح ۾ هي واقعو جانشينيءَ جي مسئلي سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي ۽ اهو موقف پيش ڪيو ويندو آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت تحرير لکرائڻ چاهيو ٿي. بنيادي حديث ۾ مجوزه تحرير جو مڪمل متن موجود نه آهي؛ تنهنڪري ان جو اصل مضمون قطعي طور معلوم هجڻ جي دعويٰ احتياط کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي. == آخري مذهبي ۽ اخلاقي هدايتون == === نماز بابت تاڪيد === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل روايتن ۾ نماز جي پابنديءَ بابت حضرت محمد ﷺ جي تاڪيد بيان ٿيل آهي. ڪجهه روايتن ۾ نماز سان گڏ انهن ماڻهن جي حقن جي حفاظت جو پڻ ذڪر آهي، جيڪي ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام ۾ غلام يا ماتحت حيثيت رکندا هئا. انهن روايتن جي لفظن ۽ سندن کي الڳ جانچڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته سڀني حديثي ڪتابن ۾ هڪجهڙو متن موجود نه آهي. === عربستان مان غيرمسلم مشرڪ گروهن بابت هدايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ آخري بيماريءَ دوران ڏنل هدايتن مان هڪ ۾ جزيرة العرب مان مشرڪن کي ڪڍڻ جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Bukhari4431"/> انهيءَ هدايت جي تاريخي نفاذ، جغرافيائي دائري ۽ فقهي تشريح بابت مسلمان فقيهن ۽ مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي. === وفدن جي عزت ڪرڻ === ساڳي حديث ۾ رسول الله ﷺ جي هدايت آهي ته ٻاهرين وفدن سان اهڙي عزت ۽ مهمان نوازي ڪئي وڃي، جهڙي پاڻ ڪندو هو. هيءَ روايت آخري بيماريءَ دوران سفارتي ۽ سياسي آداب بابت هدايتن مان هڪ آهي.<ref name="Bukhari4431"/> === قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل ڪجهه صحيح حديثن ۾ نبين جي قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه ملي ٿي. انهن روايتن کي بعد جي اسلامي فقهي ۽ مذهبي ادب ۾ قبرن، زيارت ۽ عبادتگاهن جي تعمير بابت بحثن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي عملي ۽ فقهي مفهوم بابت مختلف اسلامي روايتن ۾ تشريحي اختلاف موجود آهن. == حضرت فاطمه سان آخري ملاقات == [[صحيح بخاري]] جي حديث 4433–4434 موجب، حضرت محمد ﷺ آخري بيماريءَ دوران پنهنجي نياڻي [[فاطمه زهرا]] کي پاڻ وٽ گهرايو ۽ ساڻس ڳجهي گفتگو ڪئي. پهريون ڀيرو گفتگو کان پوءِ حضرت فاطمه روئي ۽ ٻئي ڀيري مسڪرائي. روايت موجب، بعد ۾ هن ٻڌايو ته پهرين ڳالهه ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي وفات جو اشارو ڏنو هو ۽ ٻي ڳالهه ۾ کيس ٻڌايو ته هوءَ سندس خاندان مان پهرين فرد هوندي جيڪا وفات کان پوءِ ساڻس ملندي.<ref name="Bukhari4433">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4433–4434 |url=https://sunnah.com/bukhari:4433 |language=ar }}</ref> == آخري سومر جو ڏينهن == === مسجد ڏانهن آخري نظر === [[صحيح بخاري]] جي حديث 680 ۾ انس بن مالڪ کان روايت آهي ته وفات واري سومر ڏينهن، جڏهن مسلمان صبح جي نماز پڙهي رهيا هئا، حضرت محمد ﷺ پنهنجي حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏٺو. روايت موجب، رسول الله ﷺ مسڪرايو ۽ ماڻهن کي نماز جاري رکڻ جو اشارو ڪيو. انهيءَ ڏينهن سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari680">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 680 |url=https://sunnah.com/bukhari:680 |language=ar }}</ref> === آخري وقت ۾ مسواڪ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4449 موجب، حضرت عائشه پنهنجي ڀاءُ عبدالرحمان بن ابي بڪر جي هٿ ۾ مسواڪ ڏٺو، جنهن ڏانهن رسول الله ﷺ ڏسي رهيو هو. حضرت عائشه مسواڪ تيار ڪري رسول الله ﷺ کي ڏنو ۽ هن آخري وقت ۾ ان جو استعمال ڪيو.<ref name="Bukhari4449">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4449 |url=https://sunnah.com/bukhari:4449 |language=ar }}</ref> === آخري لفظ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4463 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري وقت ۾ چيو: {{Quote|اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الأَعْلَى}} سنڌي مفهوم: ''اي الله، اعليٰ ساٿين سان گڏ.'' روايت موجب، اهي سندس آخري لفظ هئا.<ref name="Bukhari4463">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4463 |url=https://sunnah.com/bukhari:4463 |language=ar }}</ref> == وفات == حضرت محمد ﷺ جي وفات مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر ٿي. حضرت عائشه جي روايت موجب، وفات وقت رسول الله ﷺ جو مٿو سندس سيني سان لڳل هو.<ref name="Bukhari4450"/> وفات جي مشهور تاريخ سومر، 12 ربيع الاول 11هه بيان ڪئي ويندي آهي. عيسوي تاريخ عام طور 8 جون 632ع درج ڪئي ويندي آهي، پر تاريخي ۽ تقويمي حسابن بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="BritannicaMuhammad"/> === وفات وقت عمر === مشهور حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي عمر وفات وقت 63 سال هئي. هيءَ عمر عام طور قمري سالن جي حساب سان بيان ڪئي وڃي ٿي. == وفات جي خبر ۽ صحابه جو ردعمل == === حضرت عمر جو ردعمل === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1241–1242 موجب، وفات جي خبر کان پوءِ حضرت عمر بن خطاب ماڻهن سان گفتگو ڪئي ۽ شروعات ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو.<ref name="Bukhari1241">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1241–1242 |url=https://sunnah.com/bukhari:1241 |language=ar }}</ref> === حضرت ابو بڪر جو خطاب === حضرت ابو بڪر وفات جي خبر کان پوءِ حضرت محمد ﷺ جي جسد کي ڏٺو ۽ پوءِ ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 144 پڙهي: {{Quote|وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ}} سنڌي مفهوم: ''محمد رڳو هڪ رسول آهي؛ ان کان اڳ به رسول گذري چڪا آهن.'' حضرت ابو بڪر ماڻهن کي ياد ڏياريو ته رسول الله ﷺ وفات ڪري چڪو آهي، جڏهن ته الله هميشه زنده آهي.<ref name="Bukhari1241"/> هي خطاب اسلامي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ جماعت کي سنڀالڻ واري اهم واقعي طور بيان ڪيو ويندو آهي. == سياسي جانشينيءَ جو سوال == {{Main|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[سقيفه بني ساعده]] ۾ انصار جا ڪجهه اڳواڻ گڏ ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ شرڪت ڪئي. گفتگو کان پوءِ موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> === اهل بيت جي غيرموجودگي === روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ بنو هاشم جا ڪجهه فرد رسول الله ﷺ جي تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا ۽ سقيفه جي ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ خلافت جي چونڊ ۽ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت مختلف موقف ملن ٿا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> سقيفه جو سياسي واقعو ۽ رسول الله ﷺ جي غسل، ڪفن ۽ تدفين جا عمل هڪ ئي تاريخي مرحلي ۾ پيش آيا، پر انهن جي ترتيب بابت ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. == غسل ۽ ڪفن == === غسل ڏيڻ === قديم سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي جسد کي غسل ڏيڻ ۾ حضرت علي بن ابي طالب ۽ بنو هاشم جي ڪجهه ٻين فردن حصو ورتو. ڪجهه روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب، فضل بن عباس، قثم بن عباس، اسامه بن زيد ۽ شقران جا نالا پڻ ملن ٿا. غسل جي تفصيلي طريقي ۽ سڀني شرڪت ڪندڙن جي نالن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ تنهنڪري هڪ ئي فهرست کي قطعي ۽ متفقه قرار نه ڏيڻ گهرجي. === ڪفن === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1264 موجب، حضرت محمد ﷺ کي يمن جي ٽن سفيد ڪپهه جي ڪپڙن ۾ ڪفن ڏنو ويو، جن ۾ قميص ۽ پڳ شامل نه هئا.<ref name="Bukhari1264">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1264 |url=https://sunnah.com/bukhari:1264 |language=ar }}</ref> == جنازي نماز == حضرت محمد ﷺ جي جنازي نماز بابت قديم تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته ماڻهن ننڍن گروهن ۾ داخل ٿي نماز پڙهي. انهن روايتن موجب، ڪنهن هڪ شخص سڀني مسلمانن جي گڏيل جنازي نماز جي امامت نه ڪئي. البت هن واقعي جي مڪمل ترتيب، گروهن جي تعداد ۽ جنازي نماز جي طريقي بابت تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. == تدفين == === قبر جو هنڌ === حضرت محمد ﷺ کي مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر دفن ڪيو ويو، جتي سندس وفات ٿي هئي. بعد ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع دوران اهو حجرُو مسجد جي عمارت جي احاطي ۾ اچي ويو. اڄ انهيءَ هنڌ جي مٿان سائو گنبذ موجود آهي، جيڪو رسول الله ﷺ جي دور کان پوءِ تعمير ٿيو. === تدفين جو وقت === مشهور سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي تدفين وفات کان پوءِ اڱاري جي رات يا اربع جي شروعاتي وقت ۾ ٿي. تدفين جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي. === قبر ۾ لهڻ وارا ماڻهو === تاريخي روايتن ۾ حضرت علي، فضل بن عباس، قثم بن عباس ۽ شقران جا نالا تدفين جي عمل سان لاڳاپيل ملن ٿا. ڪجهه روايتن ۾ ٻين ماڻهن جو ذڪر پڻ آهي. انهن نالن جي مڪمل فهرست بابت قديم ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == مسجد نبوي ۽ موجوده روضو == {{Main|مسجد نبوي|حجره نبوي}} [[File:Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg|thumb|280px|مديني ۾ مسجد نبوي جو سائو گنبذ. موجوده تعمير حضرت محمد ﷺ جي وفات کان گهڻو پوءِ جي آهي.]] حضرت محمد ﷺ جي قبر حضرت عائشه جي اڳوڻي حجرِي ۾ واقع آهي. بعد ۾ حضرت ابو بڪر ۽ حضرت عمر کي پڻ انهيءَ حجرِي ۾ دفن ڪيو ويو. مختلف اسلامي دورن ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع ۽ تعمير ٿيندي رهي. موجوده سائو گنبذ انهيءَ ڊگهي تعميراتي تاريخ جو حصو آهي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc9d5;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''حضرت محمد ﷺ جي آخري زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#dcebf4;" | وقت ! style="background:#dcebf4;" | واقعو ! style="background:#dcebf4;" | تاريخي اهميت |- | 10هه | حجة الوداع | آخري حج ۽ اهم مذهبي ۽ سماجي هدايتون |- | 10هه | غدير خم | اهل بيت ۽ حضرت عليءَ بابت اهم روايتون |- | 11هه | اسامه جي لشڪر جي تياري | آخري فوجي ۽ سياسي سرگرمي |- | 11هه | آخري بيماري | بخار، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائي |- | آخري بيماري | ابو بڪر جي نماز جي امامت | مذهبي ۽ بعد واري سياسي تشريح ۾ اهم واقعو |- | خميس | قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو | آخري تحرير بابت مجلس ۾ اختلاف |- | آخري سومر | حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏسڻ | وفات واري ڏينهن جو مشهور حديثي بيان |- | 11هه/632ع | وفات | نبوي زندگيءَ جو خاتمو |- | وفات کان پوءِ | سقيفه بني ساعده | سياسي جانشينيءَ بابت فيصلو |- | وفات کان پوءِ | غسل، ڪفن ۽ تدفين | حضرت عائشه جي حجرِي ۾ تدفين |} == تاريخي اختلافن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c3b8da;" |+ style="background:#584779;color:white;padding:10px;" | '''وفات بابت اهم تاريخي ۽ مذهبي اختلاف''' ! style="background:#ece5f5;" | موضوع ! style="background:#ece5f5;" | مشهور بيان ! style="background:#ece5f5;" | تحقيقي احتياط |- | وفات جي تاريخ | 12 ربيع الاول 11هه | مخصوص هجري تاريخ ۽ عيسوي مطابقت بابت اختلاف |- | آخري بيماريءَ جي مدت | لڳ ڀڳ ٻه هفتا | مختلف ماخذن ۾ ڏينهن جو تعداد مختلف |- | بيماريءَ جو سبب | بخار ۽ شديد ڪمزوري | جديد طبي تشخيص قطعي طور معلوم نه آهي |- | خيبر جو زهر | اڳوڻي زهر جي تڪليف بابت روايت | وفات جو طبي سبب قطعي ثابت نه آهي |- | نماز جي امامت | ابو بڪر کي امامت جو حڪم | سياسي جانشينيءَ بابت مختلف تشريحون |- | خميس جو واقعو | لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ | مجوزه تحرير جو مڪمل متن معلوم نه آهي |- | آخري لفظ | «اللهم الرفيق الأعلى» | صحيح بخاري ۾ حضرت عائشه جي روايت |- | غسل ۽ تدفين | اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي شرڪت | شرڪت ڪندڙن ۽ وقت بابت مختلف روايتون |} == تاريخي اهميت == حضرت محمد ﷺ جي وفات اسلامي تاريخ جو بنيادي موڙ هو. سندس حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت کي مذهبي، سياسي ۽ سماجي قيادت هڪ ئي شخصيت مان حاصل هئي. وفات کان پوءِ مذهبي تعليمات جي حفاظت، سياسي جانشيني، اسلامي رياست جي انتظام ۽ مختلف علائقن سان لاڳاپن جا سوال سامهون آيا. حضرت ابو بڪر جي خلافت، اهل بيت جي سياسي حيثيت ۽ بعد ۾ پيدا ٿيل سني ۽ شيعا اختلافن جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ ۽ وفات سان لاڳاپيل واقعن جو مطالعو اهم آهي.<ref name="Madelung1997"/> == ڏسو پڻ == * [[محمد ﷺ]] * [[حجة الوداع]] * [[غدير خم]] * [[اسامه بن زيد]] * [[قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو]] * [[فاطمه زهرا]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[ابو بڪر صديق]] * [[سقيفه بني ساعده]] * [[محمد ﷺ جي جانشيني]] * [[مسجد نبوي]] * [[حجره نبوي]] 7tgppmqgnllgvklph5q5jwt6ziyl6fu 425669 425668 2026-10-27T13:57:43Z Intisar Ali 8681 /* حضرت فاطمه سان آخري ملاقات */ 425669 wikitext text/x-wiki {{Short description|632ع ۾ مديني ۾ اسلامي پيغمبر حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين}} {{Infobox historical event | name = حضرت محمد ﷺ جي وفات | native_name = وفاة النبي محمد | image = Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg | image_size = 280px | caption = [[مسجد نبوي]] جو سائو گنبذ، جنهن جي هيٺان حضرت محمد ﷺ جي قبر واقع آهي؛ موجوده گنبذ نبوي دور جي تعمير ناهي. | date = سومر، ربيع الاول 11هه؛ مشهور روايت موجب 12 ربيع الاول | time = 632ع | location = [[مدينو]]، [[حجاز]] | type = وفات ۽ تدفين | cause = آخري بيماري؛ طبي تشخيص غيريقيني | outcome = حضرت محمد ﷺ جي حياتيءَ جو خاتمو؛ خلافت جي جانشينيءَ جو سوال }} '''حضرت محمد ﷺ جي وفات''' (عربي: '''وفاة النبي محمد''') [[اسلام]] جي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي زندگيءَ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين سان لاڳاپيل تاريخي واقعو آهي. حضرت محمد ﷺ جي وفات 11هه/632ع ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ ٿي. مشهور سني تاريخي روايت موجب وفات سومر، 12 ربيع الاول تي ٿي، جنهن کي عام طور 8 جون 632ع سان ملائيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به هجري ۽ عيسوي تاريخن جي مطابقت ۽ ربيع الاول جي مخصوص ڏينهن بابت تاريخي اختلاف موجود آهن.<ref name="BritannicaMuhammad">{{cite encyclopedia |title=Muhammad |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |language=en }}</ref> حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ بابت بنيادي معلومات [[صحيح بخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابي دائود]]، [[سنن ترمذي]]، قديم سيرت نگارن ۽ تاريخ نويسن جي ڪتابن مان ملي ٿي. انهن ماخذن ۾ بخار، جسماني تڪليف، ڪمزوري، نماز جي امامت، آخري نصيحتن ۽ وفات وقت جي حالتن بابت تفصيل محفوظ آهن.<ref name="BukhariIllness">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب مرض النبي صلى الله عليه وسلم ووفاته |at=حديث 4428–4468 |url=https://sunnah.com/bukhari/64 |language=ar }}</ref> وفات وقت حضرت محمد ﷺ جي عمر بابت مشهور روايت 63 سال آهي. ان عمر کي هجري قمري سالن جي حساب سان سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته قديم ماخذن ۾ ڄمڻ جي عيسوي تاريخ ۽ عمر بابت مختلف بيان پڻ ملن ٿا. == تاريخي پسمنظر == === حجة الوداع === {{Main|حجة الوداع}} 10هه/632ع ۾ حضرت محمد ﷺ [[مڪو|مڪي]] ڏانهن حج لاءِ ويو. اسلامي روايت ۾ هن حج کي ''حجة الوداع'' سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هي سندس زندگيءَ جو آخري حج هو. هن حج دوران عرفات ۽ ٻين هنڌن تي ڏنل خطابن ۾ انساني جان ۽ مال جي حرمت، سود جي خاتمي، خانداني ذميوارين، عورتن سان سلوڪ ۽ مسلمانن جي باهمي حقن بابت تعليمات بيان ٿيل آهن.<ref name="Muslim1218">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب الحج، باب حجة النبي صلى الله عليه وسلم |at=حديث 1218 |url=https://sunnah.com/muslim:1218a |language=ar }}</ref> حجة الوداع سان لاڳاپيل خطابن جا مختلف متن حديثي ۽ تاريخي ڪتابن ۾ موجود آهن. انهن کي هڪ ئي لفظ بلفظ محفوظ ٿيل خطاب سمجهڻ بدران، مختلف روايتن جي بنياد تي پڙهڻ گهرجي. === آخري قرآني تعليمات === حجة الوداع جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت المائده جي آيت 3 کي خاص اهميت حاصل آهي: {{Quote|اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا}} سنڌي مفهوم: ''اڄ مون اوهان لاءِ اوهان جو دين مڪمل ڪيو، اوهان تي پنهنجي نعمت پوري ڪئي ۽ اسلام کي اوهان لاءِ دين طور پسند ڪيو.'' [[صحيح بخاري]] جي روايت موجب، حضرت عمر بن خطاب هن آيت جي نزول کي عرفات جي ڏينهن سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Bukhari45">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الإيمان |at=حديث 45 |url=https://sunnah.com/bukhari:45 |language=ar }}</ref> هن آيت کي قرآن جي آخري نازل ٿيل آيت قرار ڏيڻ بابت مختلف روايتون آهن. تنهنڪري ان کي بنا اختلاف جي آخري وحي قرار ڏيڻ درست نه آهي. === غدير خم === {{Main|غدير خم}} حجة الوداع کان واپسيءَ دوران [[غدير خم]] ۾ حضرت محمد ﷺ جو خطاب اسلامي مذهبي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ اهل بيت بابت ياد ڏياريو. ٻين حديثي مجموعن ۾ حضرت عليءَ جي ولايت سان لاڳاپيل مشهور قول پڻ موجود آهي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> سني ۽ شيعا عالمن ۾ غدير خم جي سياسي ۽ مذهبي مفهوم بابت اختلاف آهي. شيعا روايت ان کي حضرت عليءَ جي جانشينيءَ سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته عام سني تشريح ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ احترام کي نمايان ڪيو وڃي ٿو. == آخري فوجي ۽ سياسي سرگرميون == === اسامه بن زيد جو لشڪر === {{Main|اسامه بن زيد}} حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ جي آخري مرحلي ۾ شام جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي مهم جي تياري ڪئي وئي، جنهن جي اڳواڻي نوجوان صحابي [[اسامه بن زيد]] کي ڏني وئي. روايتن موجب، لشڪر جي اڳواڻيءَ بابت ڪجهه ماڻهن سوال اٿاريا، پر حضرت محمد ﷺ اسامه جي صلاحيت ۽ سندس مقرريءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Bukhari4469">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4469 |url=https://sunnah.com/bukhari:4469 |language=ar }}</ref> آخري بيماريءَ سبب مهم جي روانگيءَ ۾ دير ٿي. حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ حضرت ابو بڪر جي خلافت ۾ هي مهم رواني ڪئي وئي. اسامه جي لشڪر جي ٺهڻ، روانگيءَ ۾ دير ۽ مختلف صحابين جي شرڪت بابت قديم سيرت ۽ تاريخي ماخذن ۾ تفصيلي، پر ڪڏهن ڪڏهن مختلف بيان موجود آهن. == آخري بيماري == === بيماريءَ جي شروعات === حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري مديني ۾ شروع ٿي. حديثي روايتن ۾ شديد بخار، مٿي جي تڪليف، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائيءَ جو ذڪر ملي ٿو. آخري بيماريءَ جي مجموعي مدت بابت سيرت نگارن ۾ اختلاف آهي. مختلف روايتن ۾ لڳ ڀڳ ڏهن ڏينهن کان ٻن هفتن تائين جو عرصو بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ اختلاف سبب بيماريءَ جي هر واقعي لاءِ قطعي ڏينهن مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي. === بخار ۽ جسماني تڪليف === [[صحيح بخاري]] ۾ عبدالله بن مسعود کان روايت آهي ته هن بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ کي شديد بخار ۾ ڏٺو. روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي تڪليف جي شدت بابت گفتگو ڪئي.<ref name="Bukhari5648">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5648 |url=https://sunnah.com/bukhari:5648 |language=ar }}</ref> روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته بيماريءَ ۾ بخار ۽ ڪمزوري اهم علامتون هيون. البت انهن علامتن مان جديد طب جي ڪنهن مخصوص بيماريءَ، جهڙوڪ نمونيا، مليريا يا ڪنهن ٻئي انفيڪشن، جي قطعي تشخيص ڪرڻ ممڪن نه آهي. === خيبر جي زهر بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4428 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري بيماريءَ دوران خيبر ۾ کاڌل خوراڪ جي تڪليف جو ذڪر ڪيو ۽ ان کي اڳوڻي زهر سان ڳنڍيو.<ref name="Bukhari4428">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4428 |url=https://sunnah.com/bukhari:4428 |language=ar }}</ref> هي روايت وفات جي سبب بابت مذهبي ۽ تاريخي بحثن ۾ اهم آهي. تنهن هوندي به خيبر جي واقعي ۽ ڪيترن سالن کان پوءِ وفات وچ ۾ طبي سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق جديد طبي شاهديءَ سان ثابت ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري حضرت محمد ﷺ جي وفات جو سبب ''زهر'' قطعي طبي تشخيص طور درج ڪرڻ بدران، زهر سان لاڳاپيل روايت کي جدا بيان ڪرڻ گهرجي. === حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهائش === آخري بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پنهنجي گهروارين کان اجازت گهري ته بيماريءَ جا باقي ڏينهن حضرت عائشه جي حجرِي ۾ گذاري. [[صحيح بخاري]] جي حديث 4450 موجب، گهروارين اجازت ڏني ۽ رسول الله ﷺ حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهيو، جتي سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari4450">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4450 |url=https://sunnah.com/bukhari:4450 |language=ar }}</ref> === بيماريءَ سبب جسماني ڪمزوري === حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ڪجهه موقعن تي ٻين ماڻهن جي مدد سان مسجد ڏانهن ويو. هڪ روايت ۾ حضرت عباس ۽ هڪ ٻئي شخص جي سهاري هلڻ جو ذڪر آهي. ٻئي شخص جي سڃاڻپ بابت حديثي تشريحن ۾ حضرت عليءَ جو نالو اچي ٿو. اهي تفصيل ظاهر ڪن ٿا ته بيماريءَ آخري ڏينهن ۾ رسول الله ﷺ جي جسماني حرڪت ۽ عوامي سرگرمين کي متاثر ڪيو. == بيماري دوران نماز جي امامت == === حضرت ابو بڪر کي امامت جو حڪم === [[صحيح بخاري]] جي حديث 678 موجب، جڏهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد ٿي، تڏهن هن حضرت [[ابو بڪر صديق|ابو بڪر]] کي ماڻهن جي نماز پڙهائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Bukhari678">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 678 |url=https://sunnah.com/bukhari:678 |language=ar }}</ref> حضرت عائشه ابو بڪر جي نرم طبيعت جو ذڪر ڪيو، پر روايت موجب رسول الله ﷺ پنهنجي هدايت برقرار رکي. === رسول الله ﷺ جو مسجد ۾ اچڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 683 ۾ بيان ٿيل آهي ته بيماريءَ دوران هڪ موقعي تي حضرت محمد ﷺ مسجد ۾ آيو، جڏهن ابو بڪر نماز پڙهائي رهيو هو. روايت موجب، رسول الله ﷺ ويهي نماز پڙهي ۽ ابو بڪر سندس نماز جي پيروي ڪئي، جڏهن ته ماڻهو ابو بڪر جي پيروي ڪندا رهيا.<ref name="Bukhari683">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 683 |url=https://sunnah.com/bukhari:683 |language=ar }}</ref> === سياسي مفهوم بابت اختلاف === سني مذهبي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي نماز جي امامت کي سندس فضيلت ۽ بعد واري خلافت جي حق ۾ اهم دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. شيعا عالمن ۾ هن واقعي جي روايتن، ترتيب ۽ سياسي مفهوم بابت مختلف تشريحون موجود آهن. شيعا موقف موجب، نماز جي امامت پاڻمرادو سياسي جانشينيءَ جي قطعي نامزدگي ثابت نٿي ڪري. تاريخي طور نماز پڙهائڻ جو حڪم ۽ خلافت جي سياسي جانشيني ٻه جدا سوال آهن؛ انهن کي ماخذن جي بنياد تي الڳ سمجهڻ گهرجي. == خميس جو واقعو == {{Main|قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو}} حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل اهم واقعن مان هڪ ''خميس جو واقعو'' آهي، جنهن کي عربي تاريخي روايت ۾ ''رزية يوم الخميس'' پڻ چيو وڃي ٿو. === لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ عبدالله بن عباس کان روايت آهي ته خميس ڏينهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد هئي. هن لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ جو چيو ته جيئن اهڙي تحرير لکرائي سگهجي، جنهن کان پوءِ مسلمان گمراهه نه ٿين.<ref name="Bukhari4431">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4431 |url=https://sunnah.com/bukhari:4431 |language=ar }}</ref> === مجلس ۾ اختلاف === روايت موجب، موجود ماڻهن ۾ اختلاف پيدا ٿيو ته لکڻ جو سامان آندو وڃي يا نه. [[صحيح بخاري]] جي حديث 5669 ۾ حضرت عمر بن خطاب جي موقف جو ذڪر آهي ته رسول الله ﷺ شديد بيمار آهي ۽ قرآن موجود آهي.<ref name="Bukhari5669">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5669 |url=https://sunnah.com/bukhari:5669 |language=ar }}</ref> گفتگو ۽ اختلاف وڌڻ کان پوءِ حضرت محمد ﷺ موجود ماڻهن کي وڃڻ لاءِ چيو. عبدالله بن عباس هن واقعي کي افسوسناڪ قرار ڏنو، ڇاڪاڻ ته اختلاف سبب اها تحرير مڪمل نه ٿي سگهي. === سني ۽ شيعا تشريحون === سني شارحن ۾ هن واقعي بابت مختلف توجيهون ملن ٿيون، جن ۾ رسول الله ﷺ جي شديد بيماري، مجلس جي اختلاف ۽ قرآن جي موجودگيءَ بابت بحث شامل آهن. شيعا تشريح ۾ هي واقعو جانشينيءَ جي مسئلي سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي ۽ اهو موقف پيش ڪيو ويندو آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت تحرير لکرائڻ چاهيو ٿي. بنيادي حديث ۾ مجوزه تحرير جو مڪمل متن موجود نه آهي؛ تنهنڪري ان جو اصل مضمون قطعي طور معلوم هجڻ جي دعويٰ احتياط کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي. == آخري مذهبي ۽ اخلاقي هدايتون == === نماز بابت تاڪيد === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل روايتن ۾ نماز جي پابنديءَ بابت حضرت محمد ﷺ جي تاڪيد بيان ٿيل آهي. ڪجهه روايتن ۾ نماز سان گڏ انهن ماڻهن جي حقن جي حفاظت جو پڻ ذڪر آهي، جيڪي ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام ۾ غلام يا ماتحت حيثيت رکندا هئا. انهن روايتن جي لفظن ۽ سندن کي الڳ جانچڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته سڀني حديثي ڪتابن ۾ هڪجهڙو متن موجود نه آهي. === عربستان مان غيرمسلم مشرڪ گروهن بابت هدايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ آخري بيماريءَ دوران ڏنل هدايتن مان هڪ ۾ جزيرة العرب مان مشرڪن کي ڪڍڻ جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Bukhari4431"/> انهيءَ هدايت جي تاريخي نفاذ، جغرافيائي دائري ۽ فقهي تشريح بابت مسلمان فقيهن ۽ مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي. === وفدن جي عزت ڪرڻ === ساڳي حديث ۾ رسول الله ﷺ جي هدايت آهي ته ٻاهرين وفدن سان اهڙي عزت ۽ مهمان نوازي ڪئي وڃي، جهڙي پاڻ ڪندو هو. هيءَ روايت آخري بيماريءَ دوران سفارتي ۽ سياسي آداب بابت هدايتن مان هڪ آهي.<ref name="Bukhari4431"/> === قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل ڪجهه صحيح حديثن ۾ نبين جي قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه ملي ٿي. انهن روايتن کي بعد جي اسلامي فقهي ۽ مذهبي ادب ۾ قبرن، زيارت ۽ عبادتگاهن جي تعمير بابت بحثن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي عملي ۽ فقهي مفهوم بابت مختلف اسلامي روايتن ۾ تشريحي اختلاف موجود آهن. == حضرت فاطمه سان آخري ملاقات == [[صحيح بخاري]] جي حديث 4433–4434 موجب، حضرت محمد ﷺ آخري بيماريءَ دوران پنهنجي نياڻي [[فاطمه زهرا]] کي پاڻ وٽ گهرايو ۽ ساڻس ڳجهي گفتگو ڪئي. پهريون ڀيرو گفتگو کان پوءِ حضرت فاطمه روئي ۽ ٻئي ڀيري مسڪرائي. روايت موجب، بعد ۾ هن ٻڌايو ته پهرين ڳالهه ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي وفات جو اشارو ڏنو هو ۽ ٻي ڳالهه ۾ کيس ٻڌايو ته هوءَ سندس خاندان مان پهرين فرد هوندي جيڪا وفات کان پوءِ ساڻس ملندي.<ref name="Bukhari4433">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4433–4434 |url=https://sunnah.com/bukhari:4433 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ قرآن جي تلاوت ۽ دعائون === حضرت عائشه کان مروي حديثن ۾ بيان ٿيل آهي ته رسول الله ﷺ بيماريءَ دوران قرآن جون پناهه گهرڻ واريون سورتون پڙهندو هو. شديد بيماريءَ وقت حضرت عائشه پڻ اهي سورتون پڙهي سندس جسم تي هٿ ڦيريندي هئي. اهي روايتون آخري بيماريءَ جي مذهبي ۽ گهريلو ماحول بابت اهم معلومات مهيا ڪن ٿيون.<ref name="Bukhari5016">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب فضائل القرآن |at=حديث 5016 |url=https://sunnah.com/bukhari:5016 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ پاڻيءَ سان آرام پهچائڻ === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته شديد بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پاڻيءَ سان پنهنجي جسم کي آرام پهچائڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. روايت ۾ ست مشڪن مان پاڻي آڻڻ ۽ جسم تي وهائڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ کان پوءِ رسول الله ﷺ ماڻهن کي خطاب ڪرڻ لاءِ ٻاهر نڪتو.<ref name="Bukhari4442">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4442 |url=https://sunnah.com/bukhari:4442 |language=ar }}</ref> هي بيان بيماريءَ دوران روايتي جسماني آرام جي هڪ طريقي جو تاريخي ذڪر آهي؛ ان مان ڪنهن مخصوص بيماريءَ جي تشخيص نٿي ڪري سگهجي. === آخري بيماريءَ ۾ دوا ڏيڻ بابت روايت === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان هڪ روايت ملي ٿي ته بيماريءَ دوران رسول الله ﷺ کي سندس مرضيءَ جي برخلاف دوا ڏني وئي. روايت موجب، هو ان عمل تي ناراض ٿيو ۽ واضح ڪيو ته هن دوا ڏيڻ کان منع ڪئي هئي.<ref name="Bukhari4458">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4458 |url=https://sunnah.com/bukhari:4458 |language=ar }}</ref> هي روايت علاج جي تاريخ ۽ بيمار شخص جي مرضيءَ بابت بحثن ۾ اهميت رکي ٿي. البته دوا جي صحيح ترڪيب ۽ ان جي طبي اثرن بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. === قبر جي هنڌ بابت مشاورت === [[جامع ترمذي]] جي حديث 1018 موجب، حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ تدفين جي هنڌ بابت اختلاف پيدا ٿيو. روايت ۾ حضرت ابو بڪر ڏانهن اهو قول منسوب آهي ته نبيءَ کي انهيءَ هنڌ دفن ڪيو ويندو آهي جتي سندس وفات ٿئي. انهيءَ بنياد تي حضرت محمد ﷺ کي سندس وفات واري هنڌ دفن ڪيو ويو.<ref name="Tirmidhi1018">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1018 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:1018 |language=ar }}</ref> امام ترمذي هن روايت کي ''غريب'' قرار ڏنو ۽ هڪ راويءَ جي حافظي بابت تحفظ پڻ بيان ڪيو آهي؛ تنهنڪري روايت جي سند بابت اهو اختلاف به درج ڪرڻ ضروري آهي. === غسل ۽ تدفين بابت سنن ابي دائود جي روايت === [[سنن ابي دائود]] جي حديث 3209 ۾ عامر شعبي کان روايت آهي ته حضرت علي، فضل بن عباس ۽ اسامه بن زيد رسول الله ﷺ جي غسل ۽ تدفين جي عمل ۾ شامل هئا. ان روايت ۾ عبدالرحمان بن عوف جي شرڪت جو هڪ اضافي بيان پڻ اچي ٿو.<ref name="AbuDawud3209">{{cite book |author=أبو داود سليمان بن الأشعث |title=سنن أبي داود |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 3209 |url=https://sunnah.com/abudawud:3209 |language=ar }}</ref> هي روايت اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي تدفين واري ڪردار بابت اهم ماخذ آهي. == آخري سومر جو ڏينهن == === مسجد ڏانهن آخري نظر === [[صحيح بخاري]] جي حديث 680 ۾ انس بن مالڪ کان روايت آهي ته وفات واري سومر ڏينهن، جڏهن مسلمان صبح جي نماز پڙهي رهيا هئا، حضرت محمد ﷺ پنهنجي حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏٺو. روايت موجب، رسول الله ﷺ مسڪرايو ۽ ماڻهن کي نماز جاري رکڻ جو اشارو ڪيو. انهيءَ ڏينهن سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari680">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 680 |url=https://sunnah.com/bukhari:680 |language=ar }}</ref> === آخري وقت ۾ مسواڪ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4449 موجب، حضرت عائشه پنهنجي ڀاءُ عبدالرحمان بن ابي بڪر جي هٿ ۾ مسواڪ ڏٺو، جنهن ڏانهن رسول الله ﷺ ڏسي رهيو هو. حضرت عائشه مسواڪ تيار ڪري رسول الله ﷺ کي ڏنو ۽ هن آخري وقت ۾ ان جو استعمال ڪيو.<ref name="Bukhari4449">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4449 |url=https://sunnah.com/bukhari:4449 |language=ar }}</ref> === آخري لفظ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4463 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري وقت ۾ چيو: {{Quote|اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الأَعْلَى}} سنڌي مفهوم: ''اي الله، اعليٰ ساٿين سان گڏ.'' روايت موجب، اهي سندس آخري لفظ هئا.<ref name="Bukhari4463">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4463 |url=https://sunnah.com/bukhari:4463 |language=ar }}</ref> == وفات == حضرت محمد ﷺ جي وفات مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر ٿي. حضرت عائشه جي روايت موجب، وفات وقت رسول الله ﷺ جو مٿو سندس سيني سان لڳل هو.<ref name="Bukhari4450"/> وفات جي مشهور تاريخ سومر، 12 ربيع الاول 11هه بيان ڪئي ويندي آهي. عيسوي تاريخ عام طور 8 جون 632ع درج ڪئي ويندي آهي، پر تاريخي ۽ تقويمي حسابن بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="BritannicaMuhammad"/> === وفات وقت عمر === مشهور حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي عمر وفات وقت 63 سال هئي. هيءَ عمر عام طور قمري سالن جي حساب سان بيان ڪئي وڃي ٿي. == وفات جي خبر ۽ صحابه جو ردعمل == === حضرت عمر جو ردعمل === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1241–1242 موجب، وفات جي خبر کان پوءِ حضرت عمر بن خطاب ماڻهن سان گفتگو ڪئي ۽ شروعات ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو.<ref name="Bukhari1241">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1241–1242 |url=https://sunnah.com/bukhari:1241 |language=ar }}</ref> === حضرت ابو بڪر جو خطاب === حضرت ابو بڪر وفات جي خبر کان پوءِ حضرت محمد ﷺ جي جسد کي ڏٺو ۽ پوءِ ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 144 پڙهي: {{Quote|وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ}} سنڌي مفهوم: ''محمد رڳو هڪ رسول آهي؛ ان کان اڳ به رسول گذري چڪا آهن.'' حضرت ابو بڪر ماڻهن کي ياد ڏياريو ته رسول الله ﷺ وفات ڪري چڪو آهي، جڏهن ته الله هميشه زنده آهي.<ref name="Bukhari1241"/> هي خطاب اسلامي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ جماعت کي سنڀالڻ واري اهم واقعي طور بيان ڪيو ويندو آهي. == سياسي جانشينيءَ جو سوال == {{Main|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[سقيفه بني ساعده]] ۾ انصار جا ڪجهه اڳواڻ گڏ ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ شرڪت ڪئي. گفتگو کان پوءِ موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> === اهل بيت جي غيرموجودگي === روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ بنو هاشم جا ڪجهه فرد رسول الله ﷺ جي تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا ۽ سقيفه جي ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ خلافت جي چونڊ ۽ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت مختلف موقف ملن ٿا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> سقيفه جو سياسي واقعو ۽ رسول الله ﷺ جي غسل، ڪفن ۽ تدفين جا عمل هڪ ئي تاريخي مرحلي ۾ پيش آيا، پر انهن جي ترتيب بابت ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. == غسل ۽ ڪفن == === غسل ڏيڻ === قديم سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي جسد کي غسل ڏيڻ ۾ حضرت علي بن ابي طالب ۽ بنو هاشم جي ڪجهه ٻين فردن حصو ورتو. ڪجهه روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب، فضل بن عباس، قثم بن عباس، اسامه بن زيد ۽ شقران جا نالا پڻ ملن ٿا. غسل جي تفصيلي طريقي ۽ سڀني شرڪت ڪندڙن جي نالن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ تنهنڪري هڪ ئي فهرست کي قطعي ۽ متفقه قرار نه ڏيڻ گهرجي. === ڪفن === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1264 موجب، حضرت محمد ﷺ کي يمن جي ٽن سفيد ڪپهه جي ڪپڙن ۾ ڪفن ڏنو ويو، جن ۾ قميص ۽ پڳ شامل نه هئا.<ref name="Bukhari1264">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1264 |url=https://sunnah.com/bukhari:1264 |language=ar }}</ref> == جنازي نماز == حضرت محمد ﷺ جي جنازي نماز بابت قديم تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته ماڻهن ننڍن گروهن ۾ داخل ٿي نماز پڙهي. انهن روايتن موجب، ڪنهن هڪ شخص سڀني مسلمانن جي گڏيل جنازي نماز جي امامت نه ڪئي. البت هن واقعي جي مڪمل ترتيب، گروهن جي تعداد ۽ جنازي نماز جي طريقي بابت تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. == تدفين == === قبر جو هنڌ === حضرت محمد ﷺ کي مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر دفن ڪيو ويو، جتي سندس وفات ٿي هئي. بعد ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع دوران اهو حجرُو مسجد جي عمارت جي احاطي ۾ اچي ويو. اڄ انهيءَ هنڌ جي مٿان سائو گنبذ موجود آهي، جيڪو رسول الله ﷺ جي دور کان پوءِ تعمير ٿيو. === تدفين جو وقت === مشهور سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي تدفين وفات کان پوءِ اڱاري جي رات يا اربع جي شروعاتي وقت ۾ ٿي. تدفين جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي. === قبر ۾ لهڻ وارا ماڻهو === تاريخي روايتن ۾ حضرت علي، فضل بن عباس، قثم بن عباس ۽ شقران جا نالا تدفين جي عمل سان لاڳاپيل ملن ٿا. ڪجهه روايتن ۾ ٻين ماڻهن جو ذڪر پڻ آهي. انهن نالن جي مڪمل فهرست بابت قديم ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == مسجد نبوي ۽ موجوده روضو == {{Main|مسجد نبوي|حجره نبوي}} [[File:Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg|thumb|280px|مديني ۾ مسجد نبوي جو سائو گنبذ. موجوده تعمير حضرت محمد ﷺ جي وفات کان گهڻو پوءِ جي آهي.]] حضرت محمد ﷺ جي قبر حضرت عائشه جي اڳوڻي حجرِي ۾ واقع آهي. بعد ۾ حضرت ابو بڪر ۽ حضرت عمر کي پڻ انهيءَ حجرِي ۾ دفن ڪيو ويو. مختلف اسلامي دورن ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع ۽ تعمير ٿيندي رهي. موجوده سائو گنبذ انهيءَ ڊگهي تعميراتي تاريخ جو حصو آهي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc9d5;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''حضرت محمد ﷺ جي آخري زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#dcebf4;" | وقت ! style="background:#dcebf4;" | واقعو ! style="background:#dcebf4;" | تاريخي اهميت |- | 10هه | حجة الوداع | آخري حج ۽ اهم مذهبي ۽ سماجي هدايتون |- | 10هه | غدير خم | اهل بيت ۽ حضرت عليءَ بابت اهم روايتون |- | 11هه | اسامه جي لشڪر جي تياري | آخري فوجي ۽ سياسي سرگرمي |- | 11هه | آخري بيماري | بخار، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائي |- | آخري بيماري | ابو بڪر جي نماز جي امامت | مذهبي ۽ بعد واري سياسي تشريح ۾ اهم واقعو |- | خميس | قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو | آخري تحرير بابت مجلس ۾ اختلاف |- | آخري سومر | حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏسڻ | وفات واري ڏينهن جو مشهور حديثي بيان |- | 11هه/632ع | وفات | نبوي زندگيءَ جو خاتمو |- | وفات کان پوءِ | سقيفه بني ساعده | سياسي جانشينيءَ بابت فيصلو |- | وفات کان پوءِ | غسل، ڪفن ۽ تدفين | حضرت عائشه جي حجرِي ۾ تدفين |} == تاريخي اختلافن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c3b8da;" |+ style="background:#584779;color:white;padding:10px;" | '''وفات بابت اهم تاريخي ۽ مذهبي اختلاف''' ! style="background:#ece5f5;" | موضوع ! style="background:#ece5f5;" | مشهور بيان ! style="background:#ece5f5;" | تحقيقي احتياط |- | وفات جي تاريخ | 12 ربيع الاول 11هه | مخصوص هجري تاريخ ۽ عيسوي مطابقت بابت اختلاف |- | آخري بيماريءَ جي مدت | لڳ ڀڳ ٻه هفتا | مختلف ماخذن ۾ ڏينهن جو تعداد مختلف |- | بيماريءَ جو سبب | بخار ۽ شديد ڪمزوري | جديد طبي تشخيص قطعي طور معلوم نه آهي |- | خيبر جو زهر | اڳوڻي زهر جي تڪليف بابت روايت | وفات جو طبي سبب قطعي ثابت نه آهي |- | نماز جي امامت | ابو بڪر کي امامت جو حڪم | سياسي جانشينيءَ بابت مختلف تشريحون |- | خميس جو واقعو | لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ | مجوزه تحرير جو مڪمل متن معلوم نه آهي |- | آخري لفظ | «اللهم الرفيق الأعلى» | صحيح بخاري ۾ حضرت عائشه جي روايت |- | غسل ۽ تدفين | اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي شرڪت | شرڪت ڪندڙن ۽ وقت بابت مختلف روايتون |} == تاريخي اهميت == حضرت محمد ﷺ جي وفات اسلامي تاريخ جو بنيادي موڙ هو. سندس حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت کي مذهبي، سياسي ۽ سماجي قيادت هڪ ئي شخصيت مان حاصل هئي. وفات کان پوءِ مذهبي تعليمات جي حفاظت، سياسي جانشيني، اسلامي رياست جي انتظام ۽ مختلف علائقن سان لاڳاپن جا سوال سامهون آيا. حضرت ابو بڪر جي خلافت، اهل بيت جي سياسي حيثيت ۽ بعد ۾ پيدا ٿيل سني ۽ شيعا اختلافن جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ ۽ وفات سان لاڳاپيل واقعن جو مطالعو اهم آهي.<ref name="Madelung1997"/> == ڏسو پڻ == * [[محمد ﷺ]] * [[حجة الوداع]] * [[غدير خم]] * [[اسامه بن زيد]] * [[قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو]] * [[فاطمه زهرا]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[ابو بڪر صديق]] * [[سقيفه بني ساعده]] * [[محمد ﷺ جي جانشيني]] * [[مسجد نبوي]] * [[حجره نبوي]] mkm7976xgm9v217h0niwxlnrnyfzly6 425671 425669 2026-10-27T13:59:38Z Intisar Ali 8681 425671 wikitext text/x-wiki {{Short description|632ع ۾ مديني ۾ اسلامي پيغمبر حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين}} {{Infobox historical event | name = حضرت محمد ﷺ جي وفات | native_name = وفاة النبي محمد | image = Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg | image_size = 280px | caption = [[مسجد نبوي]] جو سائو گنبذ، جنهن جي هيٺان حضرت محمد ﷺ جي قبر واقع آهي؛ موجوده گنبذ نبوي دور جي تعمير ناهي. | date = سومر، ربيع الاول 11هه؛ مشهور روايت موجب 12 ربيع الاول | time = 632ع | location = [[مدينو]]، [[حجاز]] | type = وفات ۽ تدفين | cause = آخري بيماري؛ طبي تشخيص غيريقيني | outcome = حضرت محمد ﷺ جي حياتيءَ جو خاتمو؛ خلافت جي جانشينيءَ جو سوال }} '''حضرت محمد ﷺ جي وفات''' (عربي: '''وفاة النبي محمد''') [[اسلام]] جي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي زندگيءَ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين سان لاڳاپيل تاريخي واقعو آهي. حضرت محمد ﷺ جي وفات 11هه/632ع ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ ٿي. مشهور سني تاريخي روايت موجب وفات سومر، 12 ربيع الاول تي ٿي، جنهن کي عام طور 8 جون 632ع سان ملائيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به هجري ۽ عيسوي تاريخن جي مطابقت ۽ ربيع الاول جي مخصوص ڏينهن بابت تاريخي اختلاف موجود آهن.<ref name="BritannicaMuhammad">{{cite encyclopedia |title=Muhammad |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |language=en }}</ref> حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ بابت بنيادي معلومات [[صحيح بخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابي دائود]]، [[سنن ترمذي]]، قديم سيرت نگارن ۽ تاريخ نويسن جي ڪتابن مان ملي ٿي. انهن ماخذن ۾ بخار، جسماني تڪليف، ڪمزوري، نماز جي امامت، آخري نصيحتن ۽ وفات وقت جي حالتن بابت تفصيل محفوظ آهن.<ref name="BukhariIllness">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب مرض النبي صلى الله عليه وسلم ووفاته |at=حديث 4428–4468 |url=https://sunnah.com/bukhari/64 |language=ar }}</ref> وفات وقت حضرت محمد ﷺ جي عمر بابت مشهور روايت 63 سال آهي. ان عمر کي هجري قمري سالن جي حساب سان سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته قديم ماخذن ۾ ڄمڻ جي عيسوي تاريخ ۽ عمر بابت مختلف بيان پڻ ملن ٿا. == تاريخي پسمنظر == === حجة الوداع === {{Main|حجة الوداع}} 10هه/632ع ۾ حضرت محمد ﷺ [[مڪو|مڪي]] ڏانهن حج لاءِ ويو. اسلامي روايت ۾ هن حج کي ''حجة الوداع'' سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هي سندس زندگيءَ جو آخري حج هو. هن حج دوران عرفات ۽ ٻين هنڌن تي ڏنل خطابن ۾ انساني جان ۽ مال جي حرمت، سود جي خاتمي، خانداني ذميوارين، عورتن سان سلوڪ ۽ مسلمانن جي باهمي حقن بابت تعليمات بيان ٿيل آهن.<ref name="Muslim1218">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب الحج، باب حجة النبي صلى الله عليه وسلم |at=حديث 1218 |url=https://sunnah.com/muslim:1218a |language=ar }}</ref> حجة الوداع سان لاڳاپيل خطابن جا مختلف متن حديثي ۽ تاريخي ڪتابن ۾ موجود آهن. انهن کي هڪ ئي لفظ بلفظ محفوظ ٿيل خطاب سمجهڻ بدران، مختلف روايتن جي بنياد تي پڙهڻ گهرجي. === آخري قرآني تعليمات === حجة الوداع جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت المائده جي آيت 3 کي خاص اهميت حاصل آهي: {{Quote|اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا}} سنڌي مفهوم: ''اڄ مون اوهان لاءِ اوهان جو دين مڪمل ڪيو، اوهان تي پنهنجي نعمت پوري ڪئي ۽ اسلام کي اوهان لاءِ دين طور پسند ڪيو.'' [[صحيح بخاري]] جي روايت موجب، حضرت عمر بن خطاب هن آيت جي نزول کي عرفات جي ڏينهن سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Bukhari45">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الإيمان |at=حديث 45 |url=https://sunnah.com/bukhari:45 |language=ar }}</ref> هن آيت کي قرآن جي آخري نازل ٿيل آيت قرار ڏيڻ بابت مختلف روايتون آهن. تنهنڪري ان کي بنا اختلاف جي آخري وحي قرار ڏيڻ درست نه آهي. === غدير خم === {{Main|غدير خم}} حجة الوداع کان واپسيءَ دوران [[غدير خم]] ۾ حضرت محمد ﷺ جو خطاب اسلامي مذهبي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ اهل بيت بابت ياد ڏياريو. ٻين حديثي مجموعن ۾ حضرت عليءَ جي ولايت سان لاڳاپيل مشهور قول پڻ موجود آهي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> سني ۽ شيعا عالمن ۾ غدير خم جي سياسي ۽ مذهبي مفهوم بابت اختلاف آهي. شيعا روايت ان کي حضرت عليءَ جي جانشينيءَ سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته عام سني تشريح ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ احترام کي نمايان ڪيو وڃي ٿو. == آخري فوجي ۽ سياسي سرگرميون == === اسامه بن زيد جو لشڪر === {{Main|اسامه بن زيد}} حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ جي آخري مرحلي ۾ شام جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي مهم جي تياري ڪئي وئي، جنهن جي اڳواڻي نوجوان صحابي [[اسامه بن زيد]] کي ڏني وئي. روايتن موجب، لشڪر جي اڳواڻيءَ بابت ڪجهه ماڻهن سوال اٿاريا، پر حضرت محمد ﷺ اسامه جي صلاحيت ۽ سندس مقرريءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Bukhari4469">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4469 |url=https://sunnah.com/bukhari:4469 |language=ar }}</ref> آخري بيماريءَ سبب مهم جي روانگيءَ ۾ دير ٿي. حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ حضرت ابو بڪر جي خلافت ۾ هي مهم رواني ڪئي وئي. اسامه جي لشڪر جي ٺهڻ، روانگيءَ ۾ دير ۽ مختلف صحابين جي شرڪت بابت قديم سيرت ۽ تاريخي ماخذن ۾ تفصيلي، پر ڪڏهن ڪڏهن مختلف بيان موجود آهن. == آخري بيماري == === بيماريءَ جي شروعات === حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري مديني ۾ شروع ٿي. حديثي روايتن ۾ شديد بخار، مٿي جي تڪليف، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائيءَ جو ذڪر ملي ٿو. آخري بيماريءَ جي مجموعي مدت بابت سيرت نگارن ۾ اختلاف آهي. مختلف روايتن ۾ لڳ ڀڳ ڏهن ڏينهن کان ٻن هفتن تائين جو عرصو بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ اختلاف سبب بيماريءَ جي هر واقعي لاءِ قطعي ڏينهن مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي. === بخار ۽ جسماني تڪليف === [[صحيح بخاري]] ۾ عبدالله بن مسعود کان روايت آهي ته هن بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ کي شديد بخار ۾ ڏٺو. روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي تڪليف جي شدت بابت گفتگو ڪئي.<ref name="Bukhari5648">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5648 |url=https://sunnah.com/bukhari:5648 |language=ar }}</ref> روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته بيماريءَ ۾ بخار ۽ ڪمزوري اهم علامتون هيون. البت انهن علامتن مان جديد طب جي ڪنهن مخصوص بيماريءَ، جهڙوڪ نمونيا، مليريا يا ڪنهن ٻئي انفيڪشن، جي قطعي تشخيص ڪرڻ ممڪن نه آهي. === خيبر جي زهر بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4428 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري بيماريءَ دوران خيبر ۾ کاڌل خوراڪ جي تڪليف جو ذڪر ڪيو ۽ ان کي اڳوڻي زهر سان ڳنڍيو.<ref name="Bukhari4428">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4428 |url=https://sunnah.com/bukhari:4428 |language=ar }}</ref> هي روايت وفات جي سبب بابت مذهبي ۽ تاريخي بحثن ۾ اهم آهي. تنهن هوندي به خيبر جي واقعي ۽ ڪيترن سالن کان پوءِ وفات وچ ۾ طبي سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق جديد طبي شاهديءَ سان ثابت ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري حضرت محمد ﷺ جي وفات جو سبب ''زهر'' قطعي طبي تشخيص طور درج ڪرڻ بدران، زهر سان لاڳاپيل روايت کي جدا بيان ڪرڻ گهرجي. === حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهائش === آخري بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پنهنجي گهروارين کان اجازت گهري ته بيماريءَ جا باقي ڏينهن حضرت عائشه جي حجرِي ۾ گذاري. [[صحيح بخاري]] جي حديث 4450 موجب، گهروارين اجازت ڏني ۽ رسول الله ﷺ حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهيو، جتي سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari4450">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4450 |url=https://sunnah.com/bukhari:4450 |language=ar }}</ref> === بيماريءَ سبب جسماني ڪمزوري === حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ڪجهه موقعن تي ٻين ماڻهن جي مدد سان مسجد ڏانهن ويو. هڪ روايت ۾ حضرت عباس ۽ هڪ ٻئي شخص جي سهاري هلڻ جو ذڪر آهي. ٻئي شخص جي سڃاڻپ بابت حديثي تشريحن ۾ حضرت عليءَ جو نالو اچي ٿو. اهي تفصيل ظاهر ڪن ٿا ته بيماريءَ آخري ڏينهن ۾ رسول الله ﷺ جي جسماني حرڪت ۽ عوامي سرگرمين کي متاثر ڪيو. == بيماري دوران نماز جي امامت == === حضرت ابو بڪر کي امامت جو حڪم === [[صحيح بخاري]] جي حديث 678 موجب، جڏهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد ٿي، تڏهن هن حضرت [[ابو بڪر صديق|ابو بڪر]] کي ماڻهن جي نماز پڙهائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Bukhari678">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 678 |url=https://sunnah.com/bukhari:678 |language=ar }}</ref> حضرت عائشه ابو بڪر جي نرم طبيعت جو ذڪر ڪيو، پر روايت موجب رسول الله ﷺ پنهنجي هدايت برقرار رکي. === رسول الله ﷺ جو مسجد ۾ اچڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 683 ۾ بيان ٿيل آهي ته بيماريءَ دوران هڪ موقعي تي حضرت محمد ﷺ مسجد ۾ آيو، جڏهن ابو بڪر نماز پڙهائي رهيو هو. روايت موجب، رسول الله ﷺ ويهي نماز پڙهي ۽ ابو بڪر سندس نماز جي پيروي ڪئي، جڏهن ته ماڻهو ابو بڪر جي پيروي ڪندا رهيا.<ref name="Bukhari683">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 683 |url=https://sunnah.com/bukhari:683 |language=ar }}</ref> === سياسي مفهوم بابت اختلاف === سني مذهبي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي نماز جي امامت کي سندس فضيلت ۽ بعد واري خلافت جي حق ۾ اهم دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. شيعا عالمن ۾ هن واقعي جي روايتن، ترتيب ۽ سياسي مفهوم بابت مختلف تشريحون موجود آهن. شيعا موقف موجب، نماز جي امامت پاڻمرادو سياسي جانشينيءَ جي قطعي نامزدگي ثابت نٿي ڪري. تاريخي طور نماز پڙهائڻ جو حڪم ۽ خلافت جي سياسي جانشيني ٻه جدا سوال آهن؛ انهن کي ماخذن جي بنياد تي الڳ سمجهڻ گهرجي. == خميس جو واقعو == {{Main|قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو}} حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل اهم واقعن مان هڪ ''خميس جو واقعو'' آهي، جنهن کي عربي تاريخي روايت ۾ ''رزية يوم الخميس'' پڻ چيو وڃي ٿو. === لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ عبدالله بن عباس کان روايت آهي ته خميس ڏينهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد هئي. هن لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ جو چيو ته جيئن اهڙي تحرير لکرائي سگهجي، جنهن کان پوءِ مسلمان گمراهه نه ٿين.<ref name="Bukhari4431">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4431 |url=https://sunnah.com/bukhari:4431 |language=ar }}</ref> === مجلس ۾ اختلاف === روايت موجب، موجود ماڻهن ۾ اختلاف پيدا ٿيو ته لکڻ جو سامان آندو وڃي يا نه. [[صحيح بخاري]] جي حديث 5669 ۾ حضرت عمر بن خطاب جي موقف جو ذڪر آهي ته رسول الله ﷺ شديد بيمار آهي ۽ قرآن موجود آهي.<ref name="Bukhari5669">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5669 |url=https://sunnah.com/bukhari:5669 |language=ar }}</ref> گفتگو ۽ اختلاف وڌڻ کان پوءِ حضرت محمد ﷺ موجود ماڻهن کي وڃڻ لاءِ چيو. عبدالله بن عباس هن واقعي کي افسوسناڪ قرار ڏنو، ڇاڪاڻ ته اختلاف سبب اها تحرير مڪمل نه ٿي سگهي. === سني ۽ شيعا تشريحون === سني شارحن ۾ هن واقعي بابت مختلف توجيهون ملن ٿيون، جن ۾ رسول الله ﷺ جي شديد بيماري، مجلس جي اختلاف ۽ قرآن جي موجودگيءَ بابت بحث شامل آهن. شيعا تشريح ۾ هي واقعو جانشينيءَ جي مسئلي سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي ۽ اهو موقف پيش ڪيو ويندو آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت تحرير لکرائڻ چاهيو ٿي. بنيادي حديث ۾ مجوزه تحرير جو مڪمل متن موجود نه آهي؛ تنهنڪري ان جو اصل مضمون قطعي طور معلوم هجڻ جي دعويٰ احتياط کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي. == آخري مذهبي ۽ اخلاقي هدايتون == === نماز بابت تاڪيد === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل روايتن ۾ نماز جي پابنديءَ بابت حضرت محمد ﷺ جي تاڪيد بيان ٿيل آهي. ڪجهه روايتن ۾ نماز سان گڏ انهن ماڻهن جي حقن جي حفاظت جو پڻ ذڪر آهي، جيڪي ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام ۾ غلام يا ماتحت حيثيت رکندا هئا. انهن روايتن جي لفظن ۽ سندن کي الڳ جانچڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته سڀني حديثي ڪتابن ۾ هڪجهڙو متن موجود نه آهي. === عربستان مان غيرمسلم مشرڪ گروهن بابت هدايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ آخري بيماريءَ دوران ڏنل هدايتن مان هڪ ۾ جزيرة العرب مان مشرڪن کي ڪڍڻ جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Bukhari4431"/> انهيءَ هدايت جي تاريخي نفاذ، جغرافيائي دائري ۽ فقهي تشريح بابت مسلمان فقيهن ۽ مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي. === وفدن جي عزت ڪرڻ === ساڳي حديث ۾ رسول الله ﷺ جي هدايت آهي ته ٻاهرين وفدن سان اهڙي عزت ۽ مهمان نوازي ڪئي وڃي، جهڙي پاڻ ڪندو هو. هيءَ روايت آخري بيماريءَ دوران سفارتي ۽ سياسي آداب بابت هدايتن مان هڪ آهي.<ref name="Bukhari4431"/> === قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل ڪجهه صحيح حديثن ۾ نبين جي قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه ملي ٿي. انهن روايتن کي بعد جي اسلامي فقهي ۽ مذهبي ادب ۾ قبرن، زيارت ۽ عبادتگاهن جي تعمير بابت بحثن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي عملي ۽ فقهي مفهوم بابت مختلف اسلامي روايتن ۾ تشريحي اختلاف موجود آهن. == حضرت فاطمه سان آخري ملاقات == [[صحيح بخاري]] جي حديث 4433–4434 موجب، حضرت محمد ﷺ آخري بيماريءَ دوران پنهنجي نياڻي [[فاطمه زهرا]] کي پاڻ وٽ گهرايو ۽ ساڻس ڳجهي گفتگو ڪئي. پهريون ڀيرو گفتگو کان پوءِ حضرت فاطمه روئي ۽ ٻئي ڀيري مسڪرائي. روايت موجب، بعد ۾ هن ٻڌايو ته پهرين ڳالهه ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي وفات جو اشارو ڏنو هو ۽ ٻي ڳالهه ۾ کيس ٻڌايو ته هوءَ سندس خاندان مان پهرين فرد هوندي جيڪا وفات کان پوءِ ساڻس ملندي.<ref name="Bukhari4433">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4433–4434 |url=https://sunnah.com/bukhari:4433 |language=ar }}</ref> == آخري سومر جو ڏينهن == === مسجد ڏانهن آخري نظر === [[صحيح بخاري]] جي حديث 680 ۾ انس بن مالڪ کان روايت آهي ته وفات واري سومر ڏينهن، جڏهن مسلمان صبح جي نماز پڙهي رهيا هئا، حضرت محمد ﷺ پنهنجي حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏٺو. روايت موجب، رسول الله ﷺ مسڪرايو ۽ ماڻهن کي نماز جاري رکڻ جو اشارو ڪيو. انهيءَ ڏينهن سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari680">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 680 |url=https://sunnah.com/bukhari:680 |language=ar }}</ref> === آخري وقت ۾ مسواڪ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4449 موجب، حضرت عائشه پنهنجي ڀاءُ عبدالرحمان بن ابي بڪر جي هٿ ۾ مسواڪ ڏٺو، جنهن ڏانهن رسول الله ﷺ ڏسي رهيو هو. حضرت عائشه مسواڪ تيار ڪري رسول الله ﷺ کي ڏنو ۽ هن آخري وقت ۾ ان جو استعمال ڪيو.<ref name="Bukhari4449">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4449 |url=https://sunnah.com/bukhari:4449 |language=ar }}</ref> === آخري لفظ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4463 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري وقت ۾ چيو: {{Quote|اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الأَعْلَى}} سنڌي مفهوم: ''اي الله، اعليٰ ساٿين سان گڏ.'' روايت موجب، اهي سندس آخري لفظ هئا.<ref name="Bukhari4463">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4463 |url=https://sunnah.com/bukhari:4463 |language=ar }}</ref> == وفات == حضرت محمد ﷺ جي وفات مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر ٿي. حضرت عائشه جي روايت موجب، وفات وقت رسول الله ﷺ جو مٿو سندس سيني سان لڳل هو.<ref name="Bukhari4450"/> وفات جي مشهور تاريخ سومر، 12 ربيع الاول 11هه بيان ڪئي ويندي آهي. عيسوي تاريخ عام طور 8 جون 632ع درج ڪئي ويندي آهي، پر تاريخي ۽ تقويمي حسابن بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="BritannicaMuhammad"/> === وفات وقت عمر === مشهور حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي عمر وفات وقت 63 سال هئي. هيءَ عمر عام طور قمري سالن جي حساب سان بيان ڪئي وڃي ٿي. == وفات جي خبر ۽ صحابه جو ردعمل == === حضرت عمر جو ردعمل === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1241–1242 موجب، وفات جي خبر کان پوءِ حضرت عمر بن خطاب ماڻهن سان گفتگو ڪئي ۽ شروعات ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو.<ref name="Bukhari1241">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1241–1242 |url=https://sunnah.com/bukhari:1241 |language=ar }}</ref> === حضرت ابو بڪر جو خطاب === حضرت ابو بڪر وفات جي خبر کان پوءِ حضرت محمد ﷺ جي جسد کي ڏٺو ۽ پوءِ ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 144 پڙهي: {{Quote|وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ}} سنڌي مفهوم: ''محمد رڳو هڪ رسول آهي؛ ان کان اڳ به رسول گذري چڪا آهن.'' حضرت ابو بڪر ماڻهن کي ياد ڏياريو ته رسول الله ﷺ وفات ڪري چڪو آهي، جڏهن ته الله هميشه زنده آهي.<ref name="Bukhari1241"/> هي خطاب اسلامي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ جماعت کي سنڀالڻ واري اهم واقعي طور بيان ڪيو ويندو آهي. == سياسي جانشينيءَ جو سوال == {{Main|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[سقيفه بني ساعده]] ۾ انصار جا ڪجهه اڳواڻ گڏ ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ شرڪت ڪئي. گفتگو کان پوءِ موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> === اهل بيت جي غيرموجودگي === روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ بنو هاشم جا ڪجهه فرد رسول الله ﷺ جي تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا ۽ سقيفه جي ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ خلافت جي چونڊ ۽ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت مختلف موقف ملن ٿا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> سقيفه جو سياسي واقعو ۽ رسول الله ﷺ جي غسل، ڪفن ۽ تدفين جا عمل هڪ ئي تاريخي مرحلي ۾ پيش آيا، پر انهن جي ترتيب بابت ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. == غسل ۽ ڪفن == === غسل ڏيڻ === قديم سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي جسد کي غسل ڏيڻ ۾ حضرت علي بن ابي طالب ۽ بنو هاشم جي ڪجهه ٻين فردن حصو ورتو. ڪجهه روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب، فضل بن عباس، قثم بن عباس، اسامه بن زيد ۽ شقران جا نالا پڻ ملن ٿا. غسل جي تفصيلي طريقي ۽ سڀني شرڪت ڪندڙن جي نالن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ تنهنڪري هڪ ئي فهرست کي قطعي ۽ متفقه قرار نه ڏيڻ گهرجي. === ڪفن === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1264 موجب، حضرت محمد ﷺ کي يمن جي ٽن سفيد ڪپهه جي ڪپڙن ۾ ڪفن ڏنو ويو، جن ۾ قميص ۽ پڳ شامل نه هئا.<ref name="Bukhari1264">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1264 |url=https://sunnah.com/bukhari:1264 |language=ar }}</ref> == جنازي نماز == حضرت محمد ﷺ جي جنازي نماز بابت قديم تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته ماڻهن ننڍن گروهن ۾ داخل ٿي نماز پڙهي. انهن روايتن موجب، ڪنهن هڪ شخص سڀني مسلمانن جي گڏيل جنازي نماز جي امامت نه ڪئي. البت هن واقعي جي مڪمل ترتيب، گروهن جي تعداد ۽ جنازي نماز جي طريقي بابت تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. == تدفين == === قبر جو هنڌ === حضرت محمد ﷺ کي مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر دفن ڪيو ويو، جتي سندس وفات ٿي هئي. بعد ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع دوران اهو حجرُو مسجد جي عمارت جي احاطي ۾ اچي ويو. اڄ انهيءَ هنڌ جي مٿان سائو گنبذ موجود آهي، جيڪو رسول الله ﷺ جي دور کان پوءِ تعمير ٿيو. === تدفين جو وقت === مشهور سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي تدفين وفات کان پوءِ اڱاري جي رات يا اربع جي شروعاتي وقت ۾ ٿي. تدفين جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي. === قبر ۾ لهڻ وارا ماڻهو === تاريخي روايتن ۾ حضرت علي، فضل بن عباس، قثم بن عباس ۽ شقران جا نالا تدفين جي عمل سان لاڳاپيل ملن ٿا. ڪجهه روايتن ۾ ٻين ماڻهن جو ذڪر پڻ آهي. انهن نالن جي مڪمل فهرست بابت قديم ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == مسجد نبوي ۽ موجوده روضو == {{Main|مسجد نبوي|حجره نبوي}} [[File:Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg|thumb|280px|مديني ۾ مسجد نبوي جو سائو گنبذ. موجوده تعمير حضرت محمد ﷺ جي وفات کان گهڻو پوءِ جي آهي.]] حضرت محمد ﷺ جي قبر حضرت عائشه جي اڳوڻي حجرِي ۾ واقع آهي. بعد ۾ حضرت ابو بڪر ۽ حضرت عمر کي پڻ انهيءَ حجرِي ۾ دفن ڪيو ويو. مختلف اسلامي دورن ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع ۽ تعمير ٿيندي رهي. موجوده سائو گنبذ انهيءَ ڊگهي تعميراتي تاريخ جو حصو آهي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc9d5;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''حضرت محمد ﷺ جي آخري زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#dcebf4;" | وقت ! style="background:#dcebf4;" | واقعو ! style="background:#dcebf4;" | تاريخي اهميت |- | 10هه | حجة الوداع | آخري حج ۽ اهم مذهبي ۽ سماجي هدايتون |- | 10هه | غدير خم | اهل بيت ۽ حضرت عليءَ بابت اهم روايتون |- | 11هه | اسامه جي لشڪر جي تياري | آخري فوجي ۽ سياسي سرگرمي |- | 11هه | آخري بيماري | بخار، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائي |- | آخري بيماري | ابو بڪر جي نماز جي امامت | مذهبي ۽ بعد واري سياسي تشريح ۾ اهم واقعو |- | خميس | قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو | آخري تحرير بابت مجلس ۾ اختلاف |- | آخري سومر | حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏسڻ | وفات واري ڏينهن جو مشهور حديثي بيان |- | 11هه/632ع | وفات | نبوي زندگيءَ جو خاتمو |- | وفات کان پوءِ | سقيفه بني ساعده | سياسي جانشينيءَ بابت فيصلو |- | وفات کان پوءِ | غسل، ڪفن ۽ تدفين | حضرت عائشه جي حجرِي ۾ تدفين |} == تاريخي اختلافن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c3b8da;" |+ style="background:#584779;color:white;padding:10px;" | '''وفات بابت اهم تاريخي ۽ مذهبي اختلاف''' ! style="background:#ece5f5;" | موضوع ! style="background:#ece5f5;" | مشهور بيان ! style="background:#ece5f5;" | تحقيقي احتياط |- | وفات جي تاريخ | 12 ربيع الاول 11هه | مخصوص هجري تاريخ ۽ عيسوي مطابقت بابت اختلاف |- | آخري بيماريءَ جي مدت | لڳ ڀڳ ٻه هفتا | مختلف ماخذن ۾ ڏينهن جو تعداد مختلف |- | بيماريءَ جو سبب | بخار ۽ شديد ڪمزوري | جديد طبي تشخيص قطعي طور معلوم نه آهي |- | خيبر جو زهر | اڳوڻي زهر جي تڪليف بابت روايت | وفات جو طبي سبب قطعي ثابت نه آهي |- | نماز جي امامت | ابو بڪر کي امامت جو حڪم | سياسي جانشينيءَ بابت مختلف تشريحون |- | خميس جو واقعو | لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ | مجوزه تحرير جو مڪمل متن معلوم نه آهي |- | آخري لفظ | «اللهم الرفيق الأعلى» | صحيح بخاري ۾ حضرت عائشه جي روايت |- | غسل ۽ تدفين | اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي شرڪت | شرڪت ڪندڙن ۽ وقت بابت مختلف روايتون |} == تاريخي اهميت == حضرت محمد ﷺ جي وفات اسلامي تاريخ جو بنيادي موڙ هو. سندس حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت کي مذهبي، سياسي ۽ سماجي قيادت هڪ ئي شخصيت مان حاصل هئي. وفات کان پوءِ مذهبي تعليمات جي حفاظت، سياسي جانشيني، اسلامي رياست جي انتظام ۽ مختلف علائقن سان لاڳاپن جا سوال سامهون آيا. حضرت ابو بڪر جي خلافت، اهل بيت جي سياسي حيثيت ۽ بعد ۾ پيدا ٿيل سني ۽ شيعا اختلافن جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ ۽ وفات سان لاڳاپيل واقعن جو مطالعو اهم آهي.<ref name="Madelung1997"/> == ڏسو پڻ == * [[محمد ﷺ]] * [[حجة الوداع]] * [[غدير خم]] * [[اسامه بن زيد]] * [[قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو]] * [[فاطمه زهرا]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[ابو بڪر صديق]] * [[سقيفه بني ساعده]] * [[محمد ﷺ جي جانشيني]] * [[مسجد نبوي]] * [[حجره نبوي]] 7tgppmqgnllgvklph5q5jwt6ziyl6fu 425672 425671 2026-10-27T14:03:02Z Intisar Ali 8681 425672 wikitext text/x-wiki {{Short description|632ع ۾ مديني ۾ اسلامي پيغمبر حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين}} {{Infobox historical event | name = حضرت محمد ﷺ جي وفات | native_name = وفاة النبي محمد | image = Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg | image_size = 280px | caption = [[مسجد نبوي]] جو سائو گنبذ، جنهن جي هيٺان حضرت محمد ﷺ جي قبر واقع آهي؛ موجوده گنبذ نبوي دور جي تعمير ناهي. | date = سومر، ربيع الاول 11هه؛ مشهور روايت موجب 12 ربيع الاول | time = 632ع | location = [[مدينو]]، [[حجاز]] | type = وفات ۽ تدفين | cause = آخري بيماري؛ طبي تشخيص غيريقيني | outcome = حضرت محمد ﷺ جي حياتيءَ جو خاتمو؛ خلافت جي جانشينيءَ جو سوال }} '''حضرت محمد ﷺ جي وفات''' (عربي: '''وفاة النبي محمد''') [[اسلام]] جي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي زندگيءَ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين سان لاڳاپيل تاريخي واقعو آهي. حضرت محمد ﷺ جي وفات 11هه/632ع ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ ٿي. مشهور سني تاريخي روايت موجب وفات سومر، 12 ربيع الاول تي ٿي، جنهن کي عام طور 8 جون 632ع سان ملائيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به هجري ۽ عيسوي تاريخن جي مطابقت ۽ ربيع الاول جي مخصوص ڏينهن بابت تاريخي اختلاف موجود آهن.<ref name="BritannicaMuhammad">{{cite encyclopedia |title=Muhammad |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |language=en }}</ref> حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ بابت بنيادي معلومات [[صحيح بخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابي دائود]]، [[سنن ترمذي]]، قديم سيرت نگارن ۽ تاريخ نويسن جي ڪتابن مان ملي ٿي. انهن ماخذن ۾ بخار، جسماني تڪليف، ڪمزوري، نماز جي امامت، آخري نصيحتن ۽ وفات وقت جي حالتن بابت تفصيل محفوظ آهن.<ref name="BukhariIllness">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب مرض النبي صلى الله عليه وسلم ووفاته |at=حديث 4428–4468 |url=https://sunnah.com/bukhari/64 |language=ar }}</ref> وفات وقت حضرت محمد ﷺ جي عمر بابت مشهور روايت 63 سال آهي. ان عمر کي هجري قمري سالن جي حساب سان سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته قديم ماخذن ۾ ڄمڻ جي عيسوي تاريخ ۽ عمر بابت مختلف بيان پڻ ملن ٿا. == تاريخي پسمنظر == === حجة الوداع === {{Main|حجة الوداع}} 10هه/632ع ۾ حضرت محمد ﷺ [[مڪو|مڪي]] ڏانهن حج لاءِ ويو. اسلامي روايت ۾ هن حج کي ''حجة الوداع'' سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هي سندس زندگيءَ جو آخري حج هو. هن حج دوران عرفات ۽ ٻين هنڌن تي ڏنل خطابن ۾ انساني جان ۽ مال جي حرمت، سود جي خاتمي، خانداني ذميوارين، عورتن سان سلوڪ ۽ مسلمانن جي باهمي حقن بابت تعليمات بيان ٿيل آهن.<ref name="Muslim1218">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب الحج، باب حجة النبي صلى الله عليه وسلم |at=حديث 1218 |url=https://sunnah.com/muslim:1218a |language=ar }}</ref> حجة الوداع سان لاڳاپيل خطابن جا مختلف متن حديثي ۽ تاريخي ڪتابن ۾ موجود آهن. انهن کي هڪ ئي لفظ بلفظ محفوظ ٿيل خطاب سمجهڻ بدران، مختلف روايتن جي بنياد تي پڙهڻ گهرجي. === آخري قرآني تعليمات === حجة الوداع جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت المائده جي آيت 3 کي خاص اهميت حاصل آهي: {{Quote|اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا}} سنڌي مفهوم: ''اڄ مون اوهان لاءِ اوهان جو دين مڪمل ڪيو، اوهان تي پنهنجي نعمت پوري ڪئي ۽ اسلام کي اوهان لاءِ دين طور پسند ڪيو.'' [[صحيح بخاري]] جي روايت موجب، حضرت عمر بن خطاب هن آيت جي نزول کي عرفات جي ڏينهن سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Bukhari45">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الإيمان |at=حديث 45 |url=https://sunnah.com/bukhari:45 |language=ar }}</ref> هن آيت کي قرآن جي آخري نازل ٿيل آيت قرار ڏيڻ بابت مختلف روايتون آهن. تنهنڪري ان کي بنا اختلاف جي آخري وحي قرار ڏيڻ درست نه آهي. === غدير خم === {{Main|غدير خم}} حجة الوداع کان واپسيءَ دوران [[غدير خم]] ۾ حضرت محمد ﷺ جو خطاب اسلامي مذهبي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ اهل بيت بابت ياد ڏياريو. ٻين حديثي مجموعن ۾ حضرت عليءَ جي ولايت سان لاڳاپيل مشهور قول پڻ موجود آهي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> سني ۽ شيعا عالمن ۾ غدير خم جي سياسي ۽ مذهبي مفهوم بابت اختلاف آهي. شيعا روايت ان کي حضرت عليءَ جي جانشينيءَ سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته عام سني تشريح ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ احترام کي نمايان ڪيو وڃي ٿو. == آخري فوجي ۽ سياسي سرگرميون == === اسامه بن زيد جو لشڪر === {{Main|اسامه بن زيد}} حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ جي آخري مرحلي ۾ شام جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي مهم جي تياري ڪئي وئي، جنهن جي اڳواڻي نوجوان صحابي [[اسامه بن زيد]] کي ڏني وئي. روايتن موجب، لشڪر جي اڳواڻيءَ بابت ڪجهه ماڻهن سوال اٿاريا، پر حضرت محمد ﷺ اسامه جي صلاحيت ۽ سندس مقرريءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Bukhari4469">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4469 |url=https://sunnah.com/bukhari:4469 |language=ar }}</ref> آخري بيماريءَ سبب مهم جي روانگيءَ ۾ دير ٿي. حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ حضرت ابو بڪر جي خلافت ۾ هي مهم رواني ڪئي وئي. اسامه جي لشڪر جي ٺهڻ، روانگيءَ ۾ دير ۽ مختلف صحابين جي شرڪت بابت قديم سيرت ۽ تاريخي ماخذن ۾ تفصيلي، پر ڪڏهن ڪڏهن مختلف بيان موجود آهن. == آخري بيماري == === بيماريءَ جي شروعات === حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري مديني ۾ شروع ٿي. حديثي روايتن ۾ شديد بخار، مٿي جي تڪليف، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائيءَ جو ذڪر ملي ٿو. آخري بيماريءَ جي مجموعي مدت بابت سيرت نگارن ۾ اختلاف آهي. مختلف روايتن ۾ لڳ ڀڳ ڏهن ڏينهن کان ٻن هفتن تائين جو عرصو بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ اختلاف سبب بيماريءَ جي هر واقعي لاءِ قطعي ڏينهن مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي. === بخار ۽ جسماني تڪليف === [[صحيح بخاري]] ۾ عبدالله بن مسعود کان روايت آهي ته هن بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ کي شديد بخار ۾ ڏٺو. روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي تڪليف جي شدت بابت گفتگو ڪئي.<ref name="Bukhari5648">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5648 |url=https://sunnah.com/bukhari:5648 |language=ar }}</ref> روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته بيماريءَ ۾ بخار ۽ ڪمزوري اهم علامتون هيون. البت انهن علامتن مان جديد طب جي ڪنهن مخصوص بيماريءَ، جهڙوڪ نمونيا، مليريا يا ڪنهن ٻئي انفيڪشن، جي قطعي تشخيص ڪرڻ ممڪن نه آهي. === خيبر جي زهر بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4428 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري بيماريءَ دوران خيبر ۾ کاڌل خوراڪ جي تڪليف جو ذڪر ڪيو ۽ ان کي اڳوڻي زهر سان ڳنڍيو.<ref name="Bukhari4428">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4428 |url=https://sunnah.com/bukhari:4428 |language=ar }}</ref> هي روايت وفات جي سبب بابت مذهبي ۽ تاريخي بحثن ۾ اهم آهي. تنهن هوندي به خيبر جي واقعي ۽ ڪيترن سالن کان پوءِ وفات وچ ۾ طبي سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق جديد طبي شاهديءَ سان ثابت ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري حضرت محمد ﷺ جي وفات جو سبب ''زهر'' قطعي طبي تشخيص طور درج ڪرڻ بدران، زهر سان لاڳاپيل روايت کي جدا بيان ڪرڻ گهرجي. === حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهائش === آخري بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پنهنجي گهروارين کان اجازت گهري ته بيماريءَ جا باقي ڏينهن حضرت عائشه جي حجرِي ۾ گذاري. [[صحيح بخاري]] جي حديث 4450 موجب، گهروارين اجازت ڏني ۽ رسول الله ﷺ حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهيو، جتي سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari4450">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4450 |url=https://sunnah.com/bukhari:4450 |language=ar }}</ref> === بيماريءَ سبب جسماني ڪمزوري === حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ڪجهه موقعن تي ٻين ماڻهن جي مدد سان مسجد ڏانهن ويو. هڪ روايت ۾ حضرت عباس ۽ هڪ ٻئي شخص جي سهاري هلڻ جو ذڪر آهي. ٻئي شخص جي سڃاڻپ بابت حديثي تشريحن ۾ حضرت عليءَ جو نالو اچي ٿو. اهي تفصيل ظاهر ڪن ٿا ته بيماريءَ آخري ڏينهن ۾ رسول الله ﷺ جي جسماني حرڪت ۽ عوامي سرگرمين کي متاثر ڪيو. == بيماري دوران نماز جي امامت == === حضرت ابو بڪر کي امامت جو حڪم === [[صحيح بخاري]] جي حديث 678 موجب، جڏهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد ٿي، تڏهن هن حضرت [[ابو بڪر صديق|ابو بڪر]] کي ماڻهن جي نماز پڙهائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Bukhari678">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 678 |url=https://sunnah.com/bukhari:678 |language=ar }}</ref> حضرت عائشه ابو بڪر جي نرم طبيعت جو ذڪر ڪيو، پر روايت موجب رسول الله ﷺ پنهنجي هدايت برقرار رکي. === رسول الله ﷺ جو مسجد ۾ اچڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 683 ۾ بيان ٿيل آهي ته بيماريءَ دوران هڪ موقعي تي حضرت محمد ﷺ مسجد ۾ آيو، جڏهن ابو بڪر نماز پڙهائي رهيو هو. روايت موجب، رسول الله ﷺ ويهي نماز پڙهي ۽ ابو بڪر سندس نماز جي پيروي ڪئي، جڏهن ته ماڻهو ابو بڪر جي پيروي ڪندا رهيا.<ref name="Bukhari683">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 683 |url=https://sunnah.com/bukhari:683 |language=ar }}</ref> === سياسي مفهوم بابت اختلاف === سني مذهبي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي نماز جي امامت کي سندس فضيلت ۽ بعد واري خلافت جي حق ۾ اهم دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. شيعا عالمن ۾ هن واقعي جي روايتن، ترتيب ۽ سياسي مفهوم بابت مختلف تشريحون موجود آهن. شيعا موقف موجب، نماز جي امامت پاڻمرادو سياسي جانشينيءَ جي قطعي نامزدگي ثابت نٿي ڪري. تاريخي طور نماز پڙهائڻ جو حڪم ۽ خلافت جي سياسي جانشيني ٻه جدا سوال آهن؛ انهن کي ماخذن جي بنياد تي الڳ سمجهڻ گهرجي. == خميس جو واقعو == {{Main|قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو}} حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل اهم واقعن مان هڪ ''خميس جو واقعو'' آهي، جنهن کي عربي تاريخي روايت ۾ ''رزية يوم الخميس'' پڻ چيو وڃي ٿو. === لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ عبدالله بن عباس کان روايت آهي ته خميس ڏينهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد هئي. هن لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ جو چيو ته جيئن اهڙي تحرير لکرائي سگهجي، جنهن کان پوءِ مسلمان گمراهه نه ٿين.<ref name="Bukhari4431">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4431 |url=https://sunnah.com/bukhari:4431 |language=ar }}</ref> === مجلس ۾ اختلاف === روايت موجب، موجود ماڻهن ۾ اختلاف پيدا ٿيو ته لکڻ جو سامان آندو وڃي يا نه. [[صحيح بخاري]] جي حديث 5669 ۾ حضرت عمر بن خطاب جي موقف جو ذڪر آهي ته رسول الله ﷺ شديد بيمار آهي ۽ قرآن موجود آهي.<ref name="Bukhari5669">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5669 |url=https://sunnah.com/bukhari:5669 |language=ar }}</ref> گفتگو ۽ اختلاف وڌڻ کان پوءِ حضرت محمد ﷺ موجود ماڻهن کي وڃڻ لاءِ چيو. عبدالله بن عباس هن واقعي کي افسوسناڪ قرار ڏنو، ڇاڪاڻ ته اختلاف سبب اها تحرير مڪمل نه ٿي سگهي. === سني ۽ شيعا تشريحون === سني شارحن ۾ هن واقعي بابت مختلف توجيهون ملن ٿيون، جن ۾ رسول الله ﷺ جي شديد بيماري، مجلس جي اختلاف ۽ قرآن جي موجودگيءَ بابت بحث شامل آهن. شيعا تشريح ۾ هي واقعو جانشينيءَ جي مسئلي سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي ۽ اهو موقف پيش ڪيو ويندو آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت تحرير لکرائڻ چاهيو ٿي. بنيادي حديث ۾ مجوزه تحرير جو مڪمل متن موجود نه آهي؛ تنهنڪري ان جو اصل مضمون قطعي طور معلوم هجڻ جي دعويٰ احتياط کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي. == آخري مذهبي ۽ اخلاقي هدايتون == === نماز بابت تاڪيد === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل روايتن ۾ نماز جي پابنديءَ بابت حضرت محمد ﷺ جي تاڪيد بيان ٿيل آهي. ڪجهه روايتن ۾ نماز سان گڏ انهن ماڻهن جي حقن جي حفاظت جو پڻ ذڪر آهي، جيڪي ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام ۾ غلام يا ماتحت حيثيت رکندا هئا. انهن روايتن جي لفظن ۽ سندن کي الڳ جانچڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته سڀني حديثي ڪتابن ۾ هڪجهڙو متن موجود نه آهي. === عربستان مان غيرمسلم مشرڪ گروهن بابت هدايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ آخري بيماريءَ دوران ڏنل هدايتن مان هڪ ۾ جزيرة العرب مان مشرڪن کي ڪڍڻ جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Bukhari4431"/> انهيءَ هدايت جي تاريخي نفاذ، جغرافيائي دائري ۽ فقهي تشريح بابت مسلمان فقيهن ۽ مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي. === وفدن جي عزت ڪرڻ === ساڳي حديث ۾ رسول الله ﷺ جي هدايت آهي ته ٻاهرين وفدن سان اهڙي عزت ۽ مهمان نوازي ڪئي وڃي، جهڙي پاڻ ڪندو هو. هيءَ روايت آخري بيماريءَ دوران سفارتي ۽ سياسي آداب بابت هدايتن مان هڪ آهي.<ref name="Bukhari4431"/> === قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل ڪجهه صحيح حديثن ۾ نبين جي قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه ملي ٿي. انهن روايتن کي بعد جي اسلامي فقهي ۽ مذهبي ادب ۾ قبرن، زيارت ۽ عبادتگاهن جي تعمير بابت بحثن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي عملي ۽ فقهي مفهوم بابت مختلف اسلامي روايتن ۾ تشريحي اختلاف موجود آهن. == حضرت فاطمه سان آخري ملاقات == [[صحيح بخاري]] جي حديث 4433–4434 موجب، حضرت محمد ﷺ آخري بيماريءَ دوران پنهنجي نياڻي [[فاطمه زهرا]] کي پاڻ وٽ گهرايو ۽ ساڻس ڳجهي گفتگو ڪئي. پهريون ڀيرو گفتگو کان پوءِ حضرت فاطمه روئي ۽ ٻئي ڀيري مسڪرائي. روايت موجب، بعد ۾ هن ٻڌايو ته پهرين ڳالهه ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي وفات جو اشارو ڏنو هو ۽ ٻي ڳالهه ۾ کيس ٻڌايو ته هوءَ سندس خاندان مان پهرين فرد هوندي جيڪا وفات کان پوءِ ساڻس ملندي.<ref name="Bukhari4433">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4433–4434 |url=https://sunnah.com/bukhari:4433 |language=ar }}</ref> == آخري سومر جو ڏينهن == === مسجد ڏانهن آخري نظر === [[صحيح بخاري]] جي حديث 680 ۾ انس بن مالڪ کان روايت آهي ته وفات واري سومر ڏينهن، جڏهن مسلمان صبح جي نماز پڙهي رهيا هئا، حضرت محمد ﷺ پنهنجي حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏٺو. روايت موجب، رسول الله ﷺ مسڪرايو ۽ ماڻهن کي نماز جاري رکڻ جو اشارو ڪيو. انهيءَ ڏينهن سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari680">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 680 |url=https://sunnah.com/bukhari:680 |language=ar }}</ref> === آخري وقت ۾ مسواڪ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4449 موجب، حضرت عائشه پنهنجي ڀاءُ عبدالرحمان بن ابي بڪر جي هٿ ۾ مسواڪ ڏٺو، جنهن ڏانهن رسول الله ﷺ ڏسي رهيو هو. حضرت عائشه مسواڪ تيار ڪري رسول الله ﷺ کي ڏنو ۽ هن آخري وقت ۾ ان جو استعمال ڪيو.<ref name="Bukhari4449">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4449 |url=https://sunnah.com/bukhari:4449 |language=ar }}</ref> === آخري لفظ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4463 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري وقت ۾ چيو: {{Quote|اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الأَعْلَى}} سنڌي مفهوم: ''اي الله، اعليٰ ساٿين سان گڏ.'' روايت موجب، اهي سندس آخري لفظ هئا.<ref name="Bukhari4463">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4463 |url=https://sunnah.com/bukhari:4463 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ قرآن جي تلاوت ۽ دعائون === حضرت عائشه کان مروي حديثن ۾ بيان ٿيل آهي ته رسول الله ﷺ بيماريءَ دوران قرآن جون پناهه گهرڻ واريون سورتون پڙهندو هو. شديد بيماريءَ وقت حضرت عائشه پڻ اهي سورتون پڙهي سندس جسم تي هٿ ڦيريندي هئي. اهي روايتون آخري بيماريءَ جي مذهبي ۽ گهريلو ماحول بابت اهم معلومات مهيا ڪن ٿيون.<ref name="Bukhari5016">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب فضائل القرآن |at=حديث 5016 |url=https://sunnah.com/bukhari:5016 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ پاڻيءَ سان آرام پهچائڻ === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته شديد بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پاڻيءَ سان پنهنجي جسم کي آرام پهچائڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. روايت ۾ ست مشڪن مان پاڻي آڻڻ ۽ جسم تي وهائڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ کان پوءِ رسول الله ﷺ ماڻهن کي خطاب ڪرڻ لاءِ ٻاهر نڪتو.<ref name="Bukhari4442">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4442 |url=https://sunnah.com/bukhari:4442 |language=ar }}</ref> هي بيان بيماريءَ دوران روايتي جسماني آرام جي هڪ طريقي جو تاريخي ذڪر آهي؛ ان مان ڪنهن مخصوص بيماريءَ جي تشخيص نٿي ڪري سگهجي. === آخري بيماريءَ ۾ دوا ڏيڻ بابت روايت === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان هڪ روايت ملي ٿي ته بيماريءَ دوران رسول الله ﷺ کي سندس مرضيءَ جي برخلاف دوا ڏني وئي. روايت موجب، هو ان عمل تي ناراض ٿيو ۽ واضح ڪيو ته هن دوا ڏيڻ کان منع ڪئي هئي.<ref name="Bukhari4458">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4458 |url=https://sunnah.com/bukhari:4458 |language=ar }}</ref> هي روايت علاج جي تاريخ ۽ بيمار شخص جي مرضيءَ بابت بحثن ۾ اهميت رکي ٿي. البته دوا جي صحيح ترڪيب ۽ ان جي طبي اثرن بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. === قبر جي هنڌ بابت مشاورت === [[جامع ترمذي]] جي حديث 1018 موجب، حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ تدفين جي هنڌ بابت اختلاف پيدا ٿيو. روايت ۾ حضرت ابو بڪر ڏانهن اهو قول منسوب آهي ته نبيءَ کي انهيءَ هنڌ دفن ڪيو ويندو آهي جتي سندس وفات ٿئي. انهيءَ بنياد تي حضرت محمد ﷺ کي سندس وفات واري هنڌ دفن ڪيو ويو.<ref name="Tirmidhi1018">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1018 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:1018 |language=ar }}</ref> امام ترمذي هن روايت کي ''غريب'' قرار ڏنو ۽ هڪ راويءَ جي حافظي بابت تحفظ پڻ بيان ڪيو آهي؛ تنهنڪري روايت جي سند بابت اهو اختلاف به درج ڪرڻ ضروري آهي. === غسل ۽ تدفين بابت سنن ابي دائود جي روايت === [[سنن ابي دائود]] جي حديث 3209 ۾ عامر شعبي کان روايت آهي ته حضرت علي، فضل بن عباس ۽ اسامه بن زيد رسول الله ﷺ جي غسل ۽ تدفين جي عمل ۾ شامل هئا. ان روايت ۾ عبدالرحمان بن عوف جي شرڪت جو هڪ اضافي بيان پڻ اچي ٿو.<ref name="AbuDawud3209">{{cite book |author=أبو داود سليمان بن الأشعث |title=سنن أبي داود |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 3209 |url=https://sunnah.com/abudawud:3209 |language=ar }}</ref> هي روايت اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي تدفين واري ڪردار بابت اهم ماخذ آهي. == وفات == حضرت محمد ﷺ جي وفات مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر ٿي. حضرت عائشه جي روايت موجب، وفات وقت رسول الله ﷺ جو مٿو سندس سيني سان لڳل هو.<ref name="Bukhari4450"/> وفات جي مشهور تاريخ سومر، 12 ربيع الاول 11هه بيان ڪئي ويندي آهي. عيسوي تاريخ عام طور 8 جون 632ع درج ڪئي ويندي آهي، پر تاريخي ۽ تقويمي حسابن بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="BritannicaMuhammad"/> === وفات وقت عمر === مشهور حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي عمر وفات وقت 63 سال هئي. هيءَ عمر عام طور قمري سالن جي حساب سان بيان ڪئي وڃي ٿي. == وفات جي خبر ۽ صحابه جو ردعمل == === حضرت عمر جو ردعمل === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1241–1242 موجب، وفات جي خبر کان پوءِ حضرت عمر بن خطاب ماڻهن سان گفتگو ڪئي ۽ شروعات ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو.<ref name="Bukhari1241">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1241–1242 |url=https://sunnah.com/bukhari:1241 |language=ar }}</ref> === حضرت ابو بڪر جو خطاب === حضرت ابو بڪر وفات جي خبر کان پوءِ حضرت محمد ﷺ جي جسد کي ڏٺو ۽ پوءِ ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 144 پڙهي: {{Quote|وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ}} سنڌي مفهوم: ''محمد رڳو هڪ رسول آهي؛ ان کان اڳ به رسول گذري چڪا آهن.'' حضرت ابو بڪر ماڻهن کي ياد ڏياريو ته رسول الله ﷺ وفات ڪري چڪو آهي، جڏهن ته الله هميشه زنده آهي.<ref name="Bukhari1241"/> هي خطاب اسلامي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ جماعت کي سنڀالڻ واري اهم واقعي طور بيان ڪيو ويندو آهي. == سياسي جانشينيءَ جو سوال == {{Main|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[سقيفه بني ساعده]] ۾ انصار جا ڪجهه اڳواڻ گڏ ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ شرڪت ڪئي. گفتگو کان پوءِ موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> === اهل بيت جي غيرموجودگي === روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ بنو هاشم جا ڪجهه فرد رسول الله ﷺ جي تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا ۽ سقيفه جي ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ خلافت جي چونڊ ۽ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت مختلف موقف ملن ٿا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> سقيفه جو سياسي واقعو ۽ رسول الله ﷺ جي غسل، ڪفن ۽ تدفين جا عمل هڪ ئي تاريخي مرحلي ۾ پيش آيا، پر انهن جي ترتيب بابت ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. == غسل ۽ ڪفن == === غسل ڏيڻ === قديم سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي جسد کي غسل ڏيڻ ۾ حضرت علي بن ابي طالب ۽ بنو هاشم جي ڪجهه ٻين فردن حصو ورتو. ڪجهه روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب، فضل بن عباس، قثم بن عباس، اسامه بن زيد ۽ شقران جا نالا پڻ ملن ٿا. غسل جي تفصيلي طريقي ۽ سڀني شرڪت ڪندڙن جي نالن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ تنهنڪري هڪ ئي فهرست کي قطعي ۽ متفقه قرار نه ڏيڻ گهرجي. === ڪفن === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1264 موجب، حضرت محمد ﷺ کي يمن جي ٽن سفيد ڪپهه جي ڪپڙن ۾ ڪفن ڏنو ويو، جن ۾ قميص ۽ پڳ شامل نه هئا.<ref name="Bukhari1264">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1264 |url=https://sunnah.com/bukhari:1264 |language=ar }}</ref> == جنازي نماز == حضرت محمد ﷺ جي جنازي نماز بابت قديم تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته ماڻهن ننڍن گروهن ۾ داخل ٿي نماز پڙهي. انهن روايتن موجب، ڪنهن هڪ شخص سڀني مسلمانن جي گڏيل جنازي نماز جي امامت نه ڪئي. البت هن واقعي جي مڪمل ترتيب، گروهن جي تعداد ۽ جنازي نماز جي طريقي بابت تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. == تدفين == === قبر جو هنڌ === حضرت محمد ﷺ کي مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر دفن ڪيو ويو، جتي سندس وفات ٿي هئي. بعد ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع دوران اهو حجرُو مسجد جي عمارت جي احاطي ۾ اچي ويو. اڄ انهيءَ هنڌ جي مٿان سائو گنبذ موجود آهي، جيڪو رسول الله ﷺ جي دور کان پوءِ تعمير ٿيو. === تدفين جو وقت === مشهور سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي تدفين وفات کان پوءِ اڱاري جي رات يا اربع جي شروعاتي وقت ۾ ٿي. تدفين جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي. === قبر ۾ لهڻ وارا ماڻهو === تاريخي روايتن ۾ حضرت علي، فضل بن عباس، قثم بن عباس ۽ شقران جا نالا تدفين جي عمل سان لاڳاپيل ملن ٿا. ڪجهه روايتن ۾ ٻين ماڻهن جو ذڪر پڻ آهي. انهن نالن جي مڪمل فهرست بابت قديم ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == مسجد نبوي ۽ موجوده روضو == {{Main|مسجد نبوي|حجره نبوي}} [[File:Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg|thumb|280px|مديني ۾ مسجد نبوي جو سائو گنبذ. موجوده تعمير حضرت محمد ﷺ جي وفات کان گهڻو پوءِ جي آهي.]] حضرت محمد ﷺ جي قبر حضرت عائشه جي اڳوڻي حجرِي ۾ واقع آهي. بعد ۾ حضرت ابو بڪر ۽ حضرت عمر کي پڻ انهيءَ حجرِي ۾ دفن ڪيو ويو. مختلف اسلامي دورن ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع ۽ تعمير ٿيندي رهي. موجوده سائو گنبذ انهيءَ ڊگهي تعميراتي تاريخ جو حصو آهي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc9d5;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''حضرت محمد ﷺ جي آخري زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#dcebf4;" | وقت ! style="background:#dcebf4;" | واقعو ! style="background:#dcebf4;" | تاريخي اهميت |- | 10هه | حجة الوداع | آخري حج ۽ اهم مذهبي ۽ سماجي هدايتون |- | 10هه | غدير خم | اهل بيت ۽ حضرت عليءَ بابت اهم روايتون |- | 11هه | اسامه جي لشڪر جي تياري | آخري فوجي ۽ سياسي سرگرمي |- | 11هه | آخري بيماري | بخار، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائي |- | آخري بيماري | ابو بڪر جي نماز جي امامت | مذهبي ۽ بعد واري سياسي تشريح ۾ اهم واقعو |- | خميس | قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو | آخري تحرير بابت مجلس ۾ اختلاف |- | آخري سومر | حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏسڻ | وفات واري ڏينهن جو مشهور حديثي بيان |- | 11هه/632ع | وفات | نبوي زندگيءَ جو خاتمو |- | وفات کان پوءِ | سقيفه بني ساعده | سياسي جانشينيءَ بابت فيصلو |- | وفات کان پوءِ | غسل، ڪفن ۽ تدفين | حضرت عائشه جي حجرِي ۾ تدفين |} == تاريخي اختلافن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c3b8da;" |+ style="background:#584779;color:white;padding:10px;" | '''وفات بابت اهم تاريخي ۽ مذهبي اختلاف''' ! style="background:#ece5f5;" | موضوع ! style="background:#ece5f5;" | مشهور بيان ! style="background:#ece5f5;" | تحقيقي احتياط |- | وفات جي تاريخ | 12 ربيع الاول 11هه | مخصوص هجري تاريخ ۽ عيسوي مطابقت بابت اختلاف |- | آخري بيماريءَ جي مدت | لڳ ڀڳ ٻه هفتا | مختلف ماخذن ۾ ڏينهن جو تعداد مختلف |- | بيماريءَ جو سبب | بخار ۽ شديد ڪمزوري | جديد طبي تشخيص قطعي طور معلوم نه آهي |- | خيبر جو زهر | اڳوڻي زهر جي تڪليف بابت روايت | وفات جو طبي سبب قطعي ثابت نه آهي |- | نماز جي امامت | ابو بڪر کي امامت جو حڪم | سياسي جانشينيءَ بابت مختلف تشريحون |- | خميس جو واقعو | لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ | مجوزه تحرير جو مڪمل متن معلوم نه آهي |- | آخري لفظ | «اللهم الرفيق الأعلى» | صحيح بخاري ۾ حضرت عائشه جي روايت |- | غسل ۽ تدفين | اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي شرڪت | شرڪت ڪندڙن ۽ وقت بابت مختلف روايتون |} == تاريخي اهميت == حضرت محمد ﷺ جي وفات اسلامي تاريخ جو بنيادي موڙ هو. سندس حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت کي مذهبي، سياسي ۽ سماجي قيادت هڪ ئي شخصيت مان حاصل هئي. وفات کان پوءِ مذهبي تعليمات جي حفاظت، سياسي جانشيني، اسلامي رياست جي انتظام ۽ مختلف علائقن سان لاڳاپن جا سوال سامهون آيا. حضرت ابو بڪر جي خلافت، اهل بيت جي سياسي حيثيت ۽ بعد ۾ پيدا ٿيل سني ۽ شيعا اختلافن جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ ۽ وفات سان لاڳاپيل واقعن جو مطالعو اهم آهي.<ref name="Madelung1997"/> == ڏسو پڻ == * [[محمد ﷺ]] * [[حجة الوداع]] * [[غدير خم]] * [[اسامه بن زيد]] * [[قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو]] * [[فاطمه زهرا]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[ابو بڪر صديق]] * [[سقيفه بني ساعده]] * [[محمد ﷺ جي جانشيني]] * [[مسجد نبوي]] * [[حجره نبوي]] aoddvb1lu3wur6xq4m0q66tbhzanzxy 425673 425672 2026-10-27T14:03:47Z Intisar Ali 8681 425673 wikitext text/x-wiki {{Short description|632ع ۾ مديني ۾ اسلامي پيغمبر حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين}} {{Infobox historical event | name = حضرت محمد ﷺ جي وفات | native_name = وفاة النبي محمد | image = Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg | image_size = 280px | caption = [[مسجد نبوي]] جو سائو گنبذ، جنهن جي هيٺان حضرت محمد ﷺ جي قبر واقع آهي؛ موجوده گنبذ نبوي دور جي تعمير ناهي. | date = سومر، ربيع الاول 11هه؛ مشهور روايت موجب 12 ربيع الاول | time = 632ع | location = [[مدينو]]، [[حجاز]] | type = وفات ۽ تدفين | cause = آخري بيماري؛ طبي تشخيص غيريقيني | outcome = حضرت محمد ﷺ جي حياتيءَ جو خاتمو؛ خلافت جي جانشينيءَ جو سوال }} '''حضرت محمد ﷺ جي وفات''' (عربي: '''وفاة النبي محمد''') [[اسلام]] جي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي زندگيءَ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين سان لاڳاپيل تاريخي واقعو آهي. حضرت محمد ﷺ جي وفات 11هه/632ع ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ ٿي. مشهور سني تاريخي روايت موجب وفات سومر، 12 ربيع الاول تي ٿي، جنهن کي عام طور 8 جون 632ع سان ملائيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به هجري ۽ عيسوي تاريخن جي مطابقت ۽ ربيع الاول جي مخصوص ڏينهن بابت تاريخي اختلاف موجود آهن.<ref name="BritannicaMuhammad">{{cite encyclopedia |title=Muhammad |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |language=en }}</ref> حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ بابت بنيادي معلومات [[صحيح بخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابي دائود]]، [[سنن ترمذي]]، قديم سيرت نگارن ۽ تاريخ نويسن جي ڪتابن مان ملي ٿي. انهن ماخذن ۾ بخار، جسماني تڪليف، ڪمزوري، نماز جي امامت، آخري نصيحتن ۽ وفات وقت جي حالتن بابت تفصيل محفوظ آهن.<ref name="BukhariIllness">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب مرض النبي صلى الله عليه وسلم ووفاته |at=حديث 4428–4468 |url=https://sunnah.com/bukhari/64 |language=ar }}</ref> وفات وقت حضرت محمد ﷺ جي عمر بابت مشهور روايت 63 سال آهي. ان عمر کي هجري قمري سالن جي حساب سان سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته قديم ماخذن ۾ ڄمڻ جي عيسوي تاريخ ۽ عمر بابت مختلف بيان پڻ ملن ٿا. == تاريخي پسمنظر == === حجة الوداع === {{Main|حجة الوداع}} 10هه/632ع ۾ حضرت محمد ﷺ [[مڪو|مڪي]] ڏانهن حج لاءِ ويو. اسلامي روايت ۾ هن حج کي ''حجة الوداع'' سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هي سندس زندگيءَ جو آخري حج هو. هن حج دوران عرفات ۽ ٻين هنڌن تي ڏنل خطابن ۾ انساني جان ۽ مال جي حرمت، سود جي خاتمي، خانداني ذميوارين، عورتن سان سلوڪ ۽ مسلمانن جي باهمي حقن بابت تعليمات بيان ٿيل آهن.<ref name="Muslim1218">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب الحج، باب حجة النبي صلى الله عليه وسلم |at=حديث 1218 |url=https://sunnah.com/muslim:1218a |language=ar }}</ref> حجة الوداع سان لاڳاپيل خطابن جا مختلف متن حديثي ۽ تاريخي ڪتابن ۾ موجود آهن. انهن کي هڪ ئي لفظ بلفظ محفوظ ٿيل خطاب سمجهڻ بدران، مختلف روايتن جي بنياد تي پڙهڻ گهرجي. === آخري قرآني تعليمات === حجة الوداع جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت المائده جي آيت 3 کي خاص اهميت حاصل آهي: {{Quote|اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا}} سنڌي مفهوم: ''اڄ مون اوهان لاءِ اوهان جو دين مڪمل ڪيو، اوهان تي پنهنجي نعمت پوري ڪئي ۽ اسلام کي اوهان لاءِ دين طور پسند ڪيو.'' [[صحيح بخاري]] جي روايت موجب، حضرت عمر بن خطاب هن آيت جي نزول کي عرفات جي ڏينهن سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Bukhari45">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الإيمان |at=حديث 45 |url=https://sunnah.com/bukhari:45 |language=ar }}</ref> هن آيت کي قرآن جي آخري نازل ٿيل آيت قرار ڏيڻ بابت مختلف روايتون آهن. تنهنڪري ان کي بنا اختلاف جي آخري وحي قرار ڏيڻ درست نه آهي. === غدير خم === {{Main|غدير خم}} حجة الوداع کان واپسيءَ دوران [[غدير خم]] ۾ حضرت محمد ﷺ جو خطاب اسلامي مذهبي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ اهل بيت بابت ياد ڏياريو. ٻين حديثي مجموعن ۾ حضرت عليءَ جي ولايت سان لاڳاپيل مشهور قول پڻ موجود آهي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> سني ۽ شيعا عالمن ۾ غدير خم جي سياسي ۽ مذهبي مفهوم بابت اختلاف آهي. شيعا روايت ان کي حضرت عليءَ جي جانشينيءَ سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته عام سني تشريح ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ احترام کي نمايان ڪيو وڃي ٿو. == آخري فوجي ۽ سياسي سرگرميون == === اسامه بن زيد جو لشڪر === {{Main|اسامه بن زيد}} حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ جي آخري مرحلي ۾ شام جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي مهم جي تياري ڪئي وئي، جنهن جي اڳواڻي نوجوان صحابي [[اسامه بن زيد]] کي ڏني وئي. روايتن موجب، لشڪر جي اڳواڻيءَ بابت ڪجهه ماڻهن سوال اٿاريا، پر حضرت محمد ﷺ اسامه جي صلاحيت ۽ سندس مقرريءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Bukhari4469">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4469 |url=https://sunnah.com/bukhari:4469 |language=ar }}</ref> آخري بيماريءَ سبب مهم جي روانگيءَ ۾ دير ٿي. حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ حضرت ابو بڪر جي خلافت ۾ هي مهم رواني ڪئي وئي. اسامه جي لشڪر جي ٺهڻ، روانگيءَ ۾ دير ۽ مختلف صحابين جي شرڪت بابت قديم سيرت ۽ تاريخي ماخذن ۾ تفصيلي، پر ڪڏهن ڪڏهن مختلف بيان موجود آهن. == آخري بيماري == === بيماريءَ جي شروعات === حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري مديني ۾ شروع ٿي. حديثي روايتن ۾ شديد بخار، مٿي جي تڪليف، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائيءَ جو ذڪر ملي ٿو. آخري بيماريءَ جي مجموعي مدت بابت سيرت نگارن ۾ اختلاف آهي. مختلف روايتن ۾ لڳ ڀڳ ڏهن ڏينهن کان ٻن هفتن تائين جو عرصو بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ اختلاف سبب بيماريءَ جي هر واقعي لاءِ قطعي ڏينهن مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي. === بخار ۽ جسماني تڪليف === [[صحيح بخاري]] ۾ عبدالله بن مسعود کان روايت آهي ته هن بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ کي شديد بخار ۾ ڏٺو. روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي تڪليف جي شدت بابت گفتگو ڪئي.<ref name="Bukhari5648">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5648 |url=https://sunnah.com/bukhari:5648 |language=ar }}</ref> روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته بيماريءَ ۾ بخار ۽ ڪمزوري اهم علامتون هيون. البت انهن علامتن مان جديد طب جي ڪنهن مخصوص بيماريءَ، جهڙوڪ نمونيا، مليريا يا ڪنهن ٻئي انفيڪشن، جي قطعي تشخيص ڪرڻ ممڪن نه آهي. === خيبر جي زهر بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4428 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري بيماريءَ دوران خيبر ۾ کاڌل خوراڪ جي تڪليف جو ذڪر ڪيو ۽ ان کي اڳوڻي زهر سان ڳنڍيو.<ref name="Bukhari4428">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4428 |url=https://sunnah.com/bukhari:4428 |language=ar }}</ref> هي روايت وفات جي سبب بابت مذهبي ۽ تاريخي بحثن ۾ اهم آهي. تنهن هوندي به خيبر جي واقعي ۽ ڪيترن سالن کان پوءِ وفات وچ ۾ طبي سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق جديد طبي شاهديءَ سان ثابت ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري حضرت محمد ﷺ جي وفات جو سبب ''زهر'' قطعي طبي تشخيص طور درج ڪرڻ بدران، زهر سان لاڳاپيل روايت کي جدا بيان ڪرڻ گهرجي. === حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهائش === آخري بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پنهنجي گهروارين کان اجازت گهري ته بيماريءَ جا باقي ڏينهن حضرت عائشه جي حجرِي ۾ گذاري. [[صحيح بخاري]] جي حديث 4450 موجب، گهروارين اجازت ڏني ۽ رسول الله ﷺ حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهيو، جتي سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari4450">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4450 |url=https://sunnah.com/bukhari:4450 |language=ar }}</ref> === بيماريءَ سبب جسماني ڪمزوري === حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ڪجهه موقعن تي ٻين ماڻهن جي مدد سان مسجد ڏانهن ويو. هڪ روايت ۾ حضرت عباس ۽ هڪ ٻئي شخص جي سهاري هلڻ جو ذڪر آهي. ٻئي شخص جي سڃاڻپ بابت حديثي تشريحن ۾ حضرت عليءَ جو نالو اچي ٿو. اهي تفصيل ظاهر ڪن ٿا ته بيماريءَ آخري ڏينهن ۾ رسول الله ﷺ جي جسماني حرڪت ۽ عوامي سرگرمين کي متاثر ڪيو. == بيماري دوران نماز جي امامت == === حضرت ابو بڪر کي امامت جو حڪم === [[صحيح بخاري]] جي حديث 678 موجب، جڏهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد ٿي، تڏهن هن حضرت [[ابو بڪر صديق|ابو بڪر]] کي ماڻهن جي نماز پڙهائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Bukhari678">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 678 |url=https://sunnah.com/bukhari:678 |language=ar }}</ref> حضرت عائشه ابو بڪر جي نرم طبيعت جو ذڪر ڪيو، پر روايت موجب رسول الله ﷺ پنهنجي هدايت برقرار رکي. === رسول الله ﷺ جو مسجد ۾ اچڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 683 ۾ بيان ٿيل آهي ته بيماريءَ دوران هڪ موقعي تي حضرت محمد ﷺ مسجد ۾ آيو، جڏهن ابو بڪر نماز پڙهائي رهيو هو. روايت موجب، رسول الله ﷺ ويهي نماز پڙهي ۽ ابو بڪر سندس نماز جي پيروي ڪئي، جڏهن ته ماڻهو ابو بڪر جي پيروي ڪندا رهيا.<ref name="Bukhari683">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 683 |url=https://sunnah.com/bukhari:683 |language=ar }}</ref> === سياسي مفهوم بابت اختلاف === سني مذهبي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي نماز جي امامت کي سندس فضيلت ۽ بعد واري خلافت جي حق ۾ اهم دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. شيعا عالمن ۾ هن واقعي جي روايتن، ترتيب ۽ سياسي مفهوم بابت مختلف تشريحون موجود آهن. شيعا موقف موجب، نماز جي امامت پاڻمرادو سياسي جانشينيءَ جي قطعي نامزدگي ثابت نٿي ڪري. تاريخي طور نماز پڙهائڻ جو حڪم ۽ خلافت جي سياسي جانشيني ٻه جدا سوال آهن؛ انهن کي ماخذن جي بنياد تي الڳ سمجهڻ گهرجي. == خميس جو واقعو == {{Main|قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو}} حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل اهم واقعن مان هڪ ''خميس جو واقعو'' آهي، جنهن کي عربي تاريخي روايت ۾ ''رزية يوم الخميس'' پڻ چيو وڃي ٿو. === لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ عبدالله بن عباس کان روايت آهي ته خميس ڏينهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد هئي. هن لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ جو چيو ته جيئن اهڙي تحرير لکرائي سگهجي، جنهن کان پوءِ مسلمان گمراهه نه ٿين.<ref name="Bukhari4431">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4431 |url=https://sunnah.com/bukhari:4431 |language=ar }}</ref> === مجلس ۾ اختلاف === روايت موجب، موجود ماڻهن ۾ اختلاف پيدا ٿيو ته لکڻ جو سامان آندو وڃي يا نه. [[صحيح بخاري]] جي حديث 5669 ۾ حضرت عمر بن خطاب جي موقف جو ذڪر آهي ته رسول الله ﷺ شديد بيمار آهي ۽ قرآن موجود آهي.<ref name="Bukhari5669">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5669 |url=https://sunnah.com/bukhari:5669 |language=ar }}</ref> گفتگو ۽ اختلاف وڌڻ کان پوءِ حضرت محمد ﷺ موجود ماڻهن کي وڃڻ لاءِ چيو. عبدالله بن عباس هن واقعي کي افسوسناڪ قرار ڏنو، ڇاڪاڻ ته اختلاف سبب اها تحرير مڪمل نه ٿي سگهي. === سني ۽ شيعا تشريحون === سني شارحن ۾ هن واقعي بابت مختلف توجيهون ملن ٿيون، جن ۾ رسول الله ﷺ جي شديد بيماري، مجلس جي اختلاف ۽ قرآن جي موجودگيءَ بابت بحث شامل آهن. شيعا تشريح ۾ هي واقعو جانشينيءَ جي مسئلي سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي ۽ اهو موقف پيش ڪيو ويندو آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت تحرير لکرائڻ چاهيو ٿي. بنيادي حديث ۾ مجوزه تحرير جو مڪمل متن موجود نه آهي؛ تنهنڪري ان جو اصل مضمون قطعي طور معلوم هجڻ جي دعويٰ احتياط کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي. == آخري مذهبي ۽ اخلاقي هدايتون == === نماز بابت تاڪيد === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل روايتن ۾ نماز جي پابنديءَ بابت حضرت محمد ﷺ جي تاڪيد بيان ٿيل آهي. ڪجهه روايتن ۾ نماز سان گڏ انهن ماڻهن جي حقن جي حفاظت جو پڻ ذڪر آهي، جيڪي ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام ۾ غلام يا ماتحت حيثيت رکندا هئا. انهن روايتن جي لفظن ۽ سندن کي الڳ جانچڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته سڀني حديثي ڪتابن ۾ هڪجهڙو متن موجود نه آهي. === عربستان مان غيرمسلم مشرڪ گروهن بابت هدايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ آخري بيماريءَ دوران ڏنل هدايتن مان هڪ ۾ جزيرة العرب مان مشرڪن کي ڪڍڻ جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Bukhari4431"/> انهيءَ هدايت جي تاريخي نفاذ، جغرافيائي دائري ۽ فقهي تشريح بابت مسلمان فقيهن ۽ مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي. === وفدن جي عزت ڪرڻ === ساڳي حديث ۾ رسول الله ﷺ جي هدايت آهي ته ٻاهرين وفدن سان اهڙي عزت ۽ مهمان نوازي ڪئي وڃي، جهڙي پاڻ ڪندو هو. هيءَ روايت آخري بيماريءَ دوران سفارتي ۽ سياسي آداب بابت هدايتن مان هڪ آهي.<ref name="Bukhari4431"/> === قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل ڪجهه صحيح حديثن ۾ نبين جي قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه ملي ٿي. انهن روايتن کي بعد جي اسلامي فقهي ۽ مذهبي ادب ۾ قبرن، زيارت ۽ عبادتگاهن جي تعمير بابت بحثن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي عملي ۽ فقهي مفهوم بابت مختلف اسلامي روايتن ۾ تشريحي اختلاف موجود آهن. == حضرت فاطمه سان آخري ملاقات == [[صحيح بخاري]] جي حديث 4433–4434 موجب، حضرت محمد ﷺ آخري بيماريءَ دوران پنهنجي نياڻي [[فاطمه زهرا]] کي پاڻ وٽ گهرايو ۽ ساڻس ڳجهي گفتگو ڪئي. پهريون ڀيرو گفتگو کان پوءِ حضرت فاطمه روئي ۽ ٻئي ڀيري مسڪرائي. روايت موجب، بعد ۾ هن ٻڌايو ته پهرين ڳالهه ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي وفات جو اشارو ڏنو هو ۽ ٻي ڳالهه ۾ کيس ٻڌايو ته هوءَ سندس خاندان مان پهرين فرد هوندي جيڪا وفات کان پوءِ ساڻس ملندي.<ref name="Bukhari4433">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4433–4434 |url=https://sunnah.com/bukhari:4433 |language=ar }}</ref> == آخري سومر جو ڏينهن == === مسجد ڏانهن آخري نظر === [[صحيح بخاري]] جي حديث 680 ۾ انس بن مالڪ کان روايت آهي ته وفات واري سومر ڏينهن، جڏهن مسلمان صبح جي نماز پڙهي رهيا هئا، حضرت محمد ﷺ پنهنجي حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏٺو. روايت موجب، رسول الله ﷺ مسڪرايو ۽ ماڻهن کي نماز جاري رکڻ جو اشارو ڪيو. انهيءَ ڏينهن سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari680">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 680 |url=https://sunnah.com/bukhari:680 |language=ar }}</ref> === آخري وقت ۾ مسواڪ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4449 موجب، حضرت عائشه پنهنجي ڀاءُ عبدالرحمان بن ابي بڪر جي هٿ ۾ مسواڪ ڏٺو، جنهن ڏانهن رسول الله ﷺ ڏسي رهيو هو. حضرت عائشه مسواڪ تيار ڪري رسول الله ﷺ کي ڏنو ۽ هن آخري وقت ۾ ان جو استعمال ڪيو.<ref name="Bukhari4449">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4449 |url=https://sunnah.com/bukhari:4449 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ قرآن جي تلاوت ۽ دعائون === حضرت عائشه کان مروي حديثن ۾ بيان ٿيل آهي ته رسول الله ﷺ بيماريءَ دوران قرآن جون پناهه گهرڻ واريون سورتون پڙهندو هو. شديد بيماريءَ وقت حضرت عائشه پڻ اهي سورتون پڙهي سندس جسم تي هٿ ڦيريندي هئي. اهي روايتون آخري بيماريءَ جي مذهبي ۽ گهريلو ماحول بابت اهم معلومات مهيا ڪن ٿيون.<ref name="Bukhari5016">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب فضائل القرآن |at=حديث 5016 |url=https://sunnah.com/bukhari:5016 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ پاڻيءَ سان آرام پهچائڻ === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته شديد بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پاڻيءَ سان پنهنجي جسم کي آرام پهچائڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. روايت ۾ ست مشڪن مان پاڻي آڻڻ ۽ جسم تي وهائڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ کان پوءِ رسول الله ﷺ ماڻهن کي خطاب ڪرڻ لاءِ ٻاهر نڪتو.<ref name="Bukhari4442">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4442 |url=https://sunnah.com/bukhari:4442 |language=ar }}</ref> هي بيان بيماريءَ دوران روايتي جسماني آرام جي هڪ طريقي جو تاريخي ذڪر آهي؛ ان مان ڪنهن مخصوص بيماريءَ جي تشخيص نٿي ڪري سگهجي. === آخري بيماريءَ ۾ دوا ڏيڻ بابت روايت === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان هڪ روايت ملي ٿي ته بيماريءَ دوران رسول الله ﷺ کي سندس مرضيءَ جي برخلاف دوا ڏني وئي. روايت موجب، هو ان عمل تي ناراض ٿيو ۽ واضح ڪيو ته هن دوا ڏيڻ کان منع ڪئي هئي.<ref name="Bukhari4458">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4458 |url=https://sunnah.com/bukhari:4458 |language=ar }}</ref> هي روايت علاج جي تاريخ ۽ بيمار شخص جي مرضيءَ بابت بحثن ۾ اهميت رکي ٿي. البته دوا جي صحيح ترڪيب ۽ ان جي طبي اثرن بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. === قبر جي هنڌ بابت مشاورت === [[جامع ترمذي]] جي حديث 1018 موجب، حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ تدفين جي هنڌ بابت اختلاف پيدا ٿيو. روايت ۾ حضرت ابو بڪر ڏانهن اهو قول منسوب آهي ته نبيءَ کي انهيءَ هنڌ دفن ڪيو ويندو آهي جتي سندس وفات ٿئي. انهيءَ بنياد تي حضرت محمد ﷺ کي سندس وفات واري هنڌ دفن ڪيو ويو.<ref name="Tirmidhi1018">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1018 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:1018 |language=ar }}</ref> امام ترمذي هن روايت کي ''غريب'' قرار ڏنو ۽ هڪ راويءَ جي حافظي بابت تحفظ پڻ بيان ڪيو آهي؛ تنهنڪري روايت جي سند بابت اهو اختلاف به درج ڪرڻ ضروري آهي. === غسل ۽ تدفين بابت سنن ابي دائود جي روايت === [[سنن ابي دائود]] جي حديث 3209 ۾ عامر شعبي کان روايت آهي ته حضرت علي، فضل بن عباس ۽ اسامه بن زيد رسول الله ﷺ جي غسل ۽ تدفين جي عمل ۾ شامل هئا. ان روايت ۾ عبدالرحمان بن عوف جي شرڪت جو هڪ اضافي بيان پڻ اچي ٿو.<ref name="AbuDawud3209">{{cite book |author=أبو داود سليمان بن الأشعث |title=سنن أبي داود |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 3209 |url=https://sunnah.com/abudawud:3209 |language=ar }}</ref> هي روايت اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي تدفين واري ڪردار بابت اهم ماخذ آهي. == وفات == حضرت محمد ﷺ جي وفات مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر ٿي. حضرت عائشه جي روايت موجب، وفات وقت رسول الله ﷺ جو مٿو سندس سيني سان لڳل هو.<ref name="Bukhari4450"/> وفات جي مشهور تاريخ سومر، 12 ربيع الاول 11هه بيان ڪئي ويندي آهي. عيسوي تاريخ عام طور 8 جون 632ع درج ڪئي ويندي آهي، پر تاريخي ۽ تقويمي حسابن بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="BritannicaMuhammad"/> === وفات وقت عمر === مشهور حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي عمر وفات وقت 63 سال هئي. هيءَ عمر عام طور قمري سالن جي حساب سان بيان ڪئي وڃي ٿي. == وفات جي خبر ۽ صحابه جو ردعمل == === حضرت عمر جو ردعمل === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1241–1242 موجب، وفات جي خبر کان پوءِ حضرت عمر بن خطاب ماڻهن سان گفتگو ڪئي ۽ شروعات ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو.<ref name="Bukhari1241">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1241–1242 |url=https://sunnah.com/bukhari:1241 |language=ar }}</ref> === حضرت ابو بڪر جو خطاب === حضرت ابو بڪر وفات جي خبر کان پوءِ حضرت محمد ﷺ جي جسد کي ڏٺو ۽ پوءِ ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 144 پڙهي: {{Quote|وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ}} سنڌي مفهوم: ''محمد رڳو هڪ رسول آهي؛ ان کان اڳ به رسول گذري چڪا آهن.'' حضرت ابو بڪر ماڻهن کي ياد ڏياريو ته رسول الله ﷺ وفات ڪري چڪو آهي، جڏهن ته الله هميشه زنده آهي.<ref name="Bukhari1241"/> هي خطاب اسلامي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ جماعت کي سنڀالڻ واري اهم واقعي طور بيان ڪيو ويندو آهي. == سياسي جانشينيءَ جو سوال == {{Main|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[سقيفه بني ساعده]] ۾ انصار جا ڪجهه اڳواڻ گڏ ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ شرڪت ڪئي. گفتگو کان پوءِ موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> === اهل بيت جي غيرموجودگي === روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ بنو هاشم جا ڪجهه فرد رسول الله ﷺ جي تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا ۽ سقيفه جي ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ خلافت جي چونڊ ۽ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت مختلف موقف ملن ٿا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> سقيفه جو سياسي واقعو ۽ رسول الله ﷺ جي غسل، ڪفن ۽ تدفين جا عمل هڪ ئي تاريخي مرحلي ۾ پيش آيا، پر انهن جي ترتيب بابت ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. == غسل ۽ ڪفن == === غسل ڏيڻ === قديم سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي جسد کي غسل ڏيڻ ۾ حضرت علي بن ابي طالب ۽ بنو هاشم جي ڪجهه ٻين فردن حصو ورتو. ڪجهه روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب، فضل بن عباس، قثم بن عباس، اسامه بن زيد ۽ شقران جا نالا پڻ ملن ٿا. غسل جي تفصيلي طريقي ۽ سڀني شرڪت ڪندڙن جي نالن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ تنهنڪري هڪ ئي فهرست کي قطعي ۽ متفقه قرار نه ڏيڻ گهرجي. === ڪفن === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1264 موجب، حضرت محمد ﷺ کي يمن جي ٽن سفيد ڪپهه جي ڪپڙن ۾ ڪفن ڏنو ويو، جن ۾ قميص ۽ پڳ شامل نه هئا.<ref name="Bukhari1264">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1264 |url=https://sunnah.com/bukhari:1264 |language=ar }}</ref> == جنازي نماز == حضرت محمد ﷺ جي جنازي نماز بابت قديم تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته ماڻهن ننڍن گروهن ۾ داخل ٿي نماز پڙهي. انهن روايتن موجب، ڪنهن هڪ شخص سڀني مسلمانن جي گڏيل جنازي نماز جي امامت نه ڪئي. البت هن واقعي جي مڪمل ترتيب، گروهن جي تعداد ۽ جنازي نماز جي طريقي بابت تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. == تدفين == === قبر جو هنڌ === حضرت محمد ﷺ کي مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر دفن ڪيو ويو، جتي سندس وفات ٿي هئي. بعد ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع دوران اهو حجرُو مسجد جي عمارت جي احاطي ۾ اچي ويو. اڄ انهيءَ هنڌ جي مٿان سائو گنبذ موجود آهي، جيڪو رسول الله ﷺ جي دور کان پوءِ تعمير ٿيو. === تدفين جو وقت === مشهور سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي تدفين وفات کان پوءِ اڱاري جي رات يا اربع جي شروعاتي وقت ۾ ٿي. تدفين جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي. === قبر ۾ لهڻ وارا ماڻهو === تاريخي روايتن ۾ حضرت علي، فضل بن عباس، قثم بن عباس ۽ شقران جا نالا تدفين جي عمل سان لاڳاپيل ملن ٿا. ڪجهه روايتن ۾ ٻين ماڻهن جو ذڪر پڻ آهي. انهن نالن جي مڪمل فهرست بابت قديم ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == مسجد نبوي ۽ موجوده روضو == {{Main|مسجد نبوي|حجره نبوي}} [[File:Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg|thumb|280px|مديني ۾ مسجد نبوي جو سائو گنبذ. موجوده تعمير حضرت محمد ﷺ جي وفات کان گهڻو پوءِ جي آهي.]] حضرت محمد ﷺ جي قبر حضرت عائشه جي اڳوڻي حجرِي ۾ واقع آهي. بعد ۾ حضرت ابو بڪر ۽ حضرت عمر کي پڻ انهيءَ حجرِي ۾ دفن ڪيو ويو. مختلف اسلامي دورن ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع ۽ تعمير ٿيندي رهي. موجوده سائو گنبذ انهيءَ ڊگهي تعميراتي تاريخ جو حصو آهي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc9d5;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''حضرت محمد ﷺ جي آخري زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#dcebf4;" | وقت ! style="background:#dcebf4;" | واقعو ! style="background:#dcebf4;" | تاريخي اهميت |- | 10هه | حجة الوداع | آخري حج ۽ اهم مذهبي ۽ سماجي هدايتون |- | 10هه | غدير خم | اهل بيت ۽ حضرت عليءَ بابت اهم روايتون |- | 11هه | اسامه جي لشڪر جي تياري | آخري فوجي ۽ سياسي سرگرمي |- | 11هه | آخري بيماري | بخار، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائي |- | آخري بيماري | ابو بڪر جي نماز جي امامت | مذهبي ۽ بعد واري سياسي تشريح ۾ اهم واقعو |- | خميس | قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو | آخري تحرير بابت مجلس ۾ اختلاف |- | آخري سومر | حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏسڻ | وفات واري ڏينهن جو مشهور حديثي بيان |- | 11هه/632ع | وفات | نبوي زندگيءَ جو خاتمو |- | وفات کان پوءِ | سقيفه بني ساعده | سياسي جانشينيءَ بابت فيصلو |- | وفات کان پوءِ | غسل، ڪفن ۽ تدفين | حضرت عائشه جي حجرِي ۾ تدفين |} == تاريخي اختلافن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c3b8da;" |+ style="background:#584779;color:white;padding:10px;" | '''وفات بابت اهم تاريخي ۽ مذهبي اختلاف''' ! style="background:#ece5f5;" | موضوع ! style="background:#ece5f5;" | مشهور بيان ! style="background:#ece5f5;" | تحقيقي احتياط |- | وفات جي تاريخ | 12 ربيع الاول 11هه | مخصوص هجري تاريخ ۽ عيسوي مطابقت بابت اختلاف |- | آخري بيماريءَ جي مدت | لڳ ڀڳ ٻه هفتا | مختلف ماخذن ۾ ڏينهن جو تعداد مختلف |- | بيماريءَ جو سبب | بخار ۽ شديد ڪمزوري | جديد طبي تشخيص قطعي طور معلوم نه آهي |- | خيبر جو زهر | اڳوڻي زهر جي تڪليف بابت روايت | وفات جو طبي سبب قطعي ثابت نه آهي |- | نماز جي امامت | ابو بڪر کي امامت جو حڪم | سياسي جانشينيءَ بابت مختلف تشريحون |- | خميس جو واقعو | لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ | مجوزه تحرير جو مڪمل متن معلوم نه آهي |- | آخري لفظ | «اللهم الرفيق الأعلى» | صحيح بخاري ۾ حضرت عائشه جي روايت |- | غسل ۽ تدفين | اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي شرڪت | شرڪت ڪندڙن ۽ وقت بابت مختلف روايتون |} == تاريخي اهميت == حضرت محمد ﷺ جي وفات اسلامي تاريخ جو بنيادي موڙ هو. سندس حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت کي مذهبي، سياسي ۽ سماجي قيادت هڪ ئي شخصيت مان حاصل هئي. وفات کان پوءِ مذهبي تعليمات جي حفاظت، سياسي جانشيني، اسلامي رياست جي انتظام ۽ مختلف علائقن سان لاڳاپن جا سوال سامهون آيا. حضرت ابو بڪر جي خلافت، اهل بيت جي سياسي حيثيت ۽ بعد ۾ پيدا ٿيل سني ۽ شيعا اختلافن جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ ۽ وفات سان لاڳاپيل واقعن جو مطالعو اهم آهي.<ref name="Madelung1997"/> == ڏسو پڻ == * [[محمد ﷺ]] * [[حجة الوداع]] * [[غدير خم]] * [[اسامه بن زيد]] * [[قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو]] * [[فاطمه زهرا]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[ابو بڪر صديق]] * [[سقيفه بني ساعده]] * [[محمد ﷺ جي جانشيني]] * [[مسجد نبوي]] * [[حجره نبوي]] dim8cmpgupohaqwdlvklg81l4l8njmr 425675 425673 2026-10-27T14:04:27Z Intisar Ali 8681 425675 wikitext text/x-wiki {{Short description|632ع ۾ مديني ۾ اسلامي پيغمبر حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين}} {{Infobox historical event | name = حضرت محمد ﷺ جي وفات | native_name = وفاة النبي محمد | image = Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg | image_size = 280px | caption = [[مسجد نبوي]] جو سائو گنبذ، جنهن جي هيٺان حضرت محمد ﷺ جي قبر واقع آهي؛ موجوده گنبذ نبوي دور جي تعمير ناهي. | date = سومر، ربيع الاول 11هه؛ مشهور روايت موجب 12 ربيع الاول | time = 632ع | location = [[مدينو]]، [[حجاز]] | type = وفات ۽ تدفين | cause = آخري بيماري؛ طبي تشخيص غيريقيني | outcome = حضرت محمد ﷺ جي حياتيءَ جو خاتمو؛ خلافت جي جانشينيءَ جو سوال }} '''حضرت محمد ﷺ جي وفات''' (عربي: '''وفاة النبي محمد''') [[اسلام]] جي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي زندگيءَ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين سان لاڳاپيل تاريخي واقعو آهي. حضرت محمد ﷺ جي وفات 11هه/632ع ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ ٿي. مشهور سني تاريخي روايت موجب وفات سومر، 12 ربيع الاول تي ٿي، جنهن کي عام طور 8 جون 632ع سان ملائيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به هجري ۽ عيسوي تاريخن جي مطابقت ۽ ربيع الاول جي مخصوص ڏينهن بابت تاريخي اختلاف موجود آهن.<ref name="BritannicaMuhammad">{{cite encyclopedia |title=Muhammad |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |language=en }}</ref> حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ بابت بنيادي معلومات [[صحيح بخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابي دائود]]، [[سنن ترمذي]]، قديم سيرت نگارن ۽ تاريخ نويسن جي ڪتابن مان ملي ٿي. انهن ماخذن ۾ بخار، جسماني تڪليف، ڪمزوري، نماز جي امامت، آخري نصيحتن ۽ وفات وقت جي حالتن بابت تفصيل محفوظ آهن.<ref name="BukhariIllness">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب مرض النبي صلى الله عليه وسلم ووفاته |at=حديث 4428–4468 |url=https://sunnah.com/bukhari/64 |language=ar }}</ref> وفات وقت حضرت محمد ﷺ جي عمر بابت مشهور روايت 63 سال آهي. ان عمر کي هجري قمري سالن جي حساب سان سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته قديم ماخذن ۾ ڄمڻ جي عيسوي تاريخ ۽ عمر بابت مختلف بيان پڻ ملن ٿا. == تاريخي پسمنظر == === حجة الوداع === {{Main|حجة الوداع}} 10هه/632ع ۾ حضرت محمد ﷺ [[مڪو|مڪي]] ڏانهن حج لاءِ ويو. اسلامي روايت ۾ هن حج کي ''حجة الوداع'' سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هي سندس زندگيءَ جو آخري حج هو. هن حج دوران عرفات ۽ ٻين هنڌن تي ڏنل خطابن ۾ انساني جان ۽ مال جي حرمت، سود جي خاتمي، خانداني ذميوارين، عورتن سان سلوڪ ۽ مسلمانن جي باهمي حقن بابت تعليمات بيان ٿيل آهن.<ref name="Muslim1218">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب الحج، باب حجة النبي صلى الله عليه وسلم |at=حديث 1218 |url=https://sunnah.com/muslim:1218a |language=ar }}</ref> حجة الوداع سان لاڳاپيل خطابن جا مختلف متن حديثي ۽ تاريخي ڪتابن ۾ موجود آهن. انهن کي هڪ ئي لفظ بلفظ محفوظ ٿيل خطاب سمجهڻ بدران، مختلف روايتن جي بنياد تي پڙهڻ گهرجي. === آخري قرآني تعليمات === حجة الوداع جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت المائده جي آيت 3 کي خاص اهميت حاصل آهي: {{Quote|اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا}} سنڌي مفهوم: ''اڄ مون اوهان لاءِ اوهان جو دين مڪمل ڪيو، اوهان تي پنهنجي نعمت پوري ڪئي ۽ اسلام کي اوهان لاءِ دين طور پسند ڪيو.'' [[صحيح بخاري]] جي روايت موجب، حضرت عمر بن خطاب هن آيت جي نزول کي عرفات جي ڏينهن سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Bukhari45">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الإيمان |at=حديث 45 |url=https://sunnah.com/bukhari:45 |language=ar }}</ref> هن آيت کي قرآن جي آخري نازل ٿيل آيت قرار ڏيڻ بابت مختلف روايتون آهن. تنهنڪري ان کي بنا اختلاف جي آخري وحي قرار ڏيڻ درست نه آهي. === غدير خم === {{Main|غدير خم}} حجة الوداع کان واپسيءَ دوران [[غدير خم]] ۾ حضرت محمد ﷺ جو خطاب اسلامي مذهبي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ اهل بيت بابت ياد ڏياريو. ٻين حديثي مجموعن ۾ حضرت عليءَ جي ولايت سان لاڳاپيل مشهور قول پڻ موجود آهي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> سني ۽ شيعا عالمن ۾ غدير خم جي سياسي ۽ مذهبي مفهوم بابت اختلاف آهي. شيعا روايت ان کي حضرت عليءَ جي جانشينيءَ سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته عام سني تشريح ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ احترام کي نمايان ڪيو وڃي ٿو. == آخري فوجي ۽ سياسي سرگرميون == === اسامه بن زيد جو لشڪر === {{Main|اسامه بن زيد}} حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ جي آخري مرحلي ۾ شام جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي مهم جي تياري ڪئي وئي، جنهن جي اڳواڻي نوجوان صحابي [[اسامه بن زيد]] کي ڏني وئي. روايتن موجب، لشڪر جي اڳواڻيءَ بابت ڪجهه ماڻهن سوال اٿاريا، پر حضرت محمد ﷺ اسامه جي صلاحيت ۽ سندس مقرريءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Bukhari4469">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4469 |url=https://sunnah.com/bukhari:4469 |language=ar }}</ref> آخري بيماريءَ سبب مهم جي روانگيءَ ۾ دير ٿي. حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ حضرت ابو بڪر جي خلافت ۾ هي مهم رواني ڪئي وئي. اسامه جي لشڪر جي ٺهڻ، روانگيءَ ۾ دير ۽ مختلف صحابين جي شرڪت بابت قديم سيرت ۽ تاريخي ماخذن ۾ تفصيلي، پر ڪڏهن ڪڏهن مختلف بيان موجود آهن. == آخري بيماري == === بيماريءَ جي شروعات === حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري مديني ۾ شروع ٿي. حديثي روايتن ۾ شديد بخار، مٿي جي تڪليف، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائيءَ جو ذڪر ملي ٿو. آخري بيماريءَ جي مجموعي مدت بابت سيرت نگارن ۾ اختلاف آهي. مختلف روايتن ۾ لڳ ڀڳ ڏهن ڏينهن کان ٻن هفتن تائين جو عرصو بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ اختلاف سبب بيماريءَ جي هر واقعي لاءِ قطعي ڏينهن مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي. === بخار ۽ جسماني تڪليف === [[صحيح بخاري]] ۾ عبدالله بن مسعود کان روايت آهي ته هن بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ کي شديد بخار ۾ ڏٺو. روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي تڪليف جي شدت بابت گفتگو ڪئي.<ref name="Bukhari5648">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5648 |url=https://sunnah.com/bukhari:5648 |language=ar }}</ref> روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته بيماريءَ ۾ بخار ۽ ڪمزوري اهم علامتون هيون. البت انهن علامتن مان جديد طب جي ڪنهن مخصوص بيماريءَ، جهڙوڪ نمونيا، مليريا يا ڪنهن ٻئي انفيڪشن، جي قطعي تشخيص ڪرڻ ممڪن نه آهي. === خيبر جي زهر بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4428 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري بيماريءَ دوران خيبر ۾ کاڌل خوراڪ جي تڪليف جو ذڪر ڪيو ۽ ان کي اڳوڻي زهر سان ڳنڍيو.<ref name="Bukhari4428">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4428 |url=https://sunnah.com/bukhari:4428 |language=ar }}</ref> هي روايت وفات جي سبب بابت مذهبي ۽ تاريخي بحثن ۾ اهم آهي. تنهن هوندي به خيبر جي واقعي ۽ ڪيترن سالن کان پوءِ وفات وچ ۾ طبي سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق جديد طبي شاهديءَ سان ثابت ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري حضرت محمد ﷺ جي وفات جو سبب ''زهر'' قطعي طبي تشخيص طور درج ڪرڻ بدران، زهر سان لاڳاپيل روايت کي جدا بيان ڪرڻ گهرجي. === حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهائش === آخري بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پنهنجي گهروارين کان اجازت گهري ته بيماريءَ جا باقي ڏينهن حضرت عائشه جي حجرِي ۾ گذاري. [[صحيح بخاري]] جي حديث 4450 موجب، گهروارين اجازت ڏني ۽ رسول الله ﷺ حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهيو، جتي سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari4450">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4450 |url=https://sunnah.com/bukhari:4450 |language=ar }}</ref> === بيماريءَ سبب جسماني ڪمزوري === حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ڪجهه موقعن تي ٻين ماڻهن جي مدد سان مسجد ڏانهن ويو. هڪ روايت ۾ حضرت عباس ۽ هڪ ٻئي شخص جي سهاري هلڻ جو ذڪر آهي. ٻئي شخص جي سڃاڻپ بابت حديثي تشريحن ۾ حضرت عليءَ جو نالو اچي ٿو. اهي تفصيل ظاهر ڪن ٿا ته بيماريءَ آخري ڏينهن ۾ رسول الله ﷺ جي جسماني حرڪت ۽ عوامي سرگرمين کي متاثر ڪيو. == بيماري دوران نماز جي امامت == === حضرت ابو بڪر کي امامت جو حڪم === [[صحيح بخاري]] جي حديث 678 موجب، جڏهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد ٿي، تڏهن هن حضرت [[ابو بڪر صديق|ابو بڪر]] کي ماڻهن جي نماز پڙهائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Bukhari678">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 678 |url=https://sunnah.com/bukhari:678 |language=ar }}</ref> حضرت عائشه ابو بڪر جي نرم طبيعت جو ذڪر ڪيو، پر روايت موجب رسول الله ﷺ پنهنجي هدايت برقرار رکي. === رسول الله ﷺ جو مسجد ۾ اچڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 683 ۾ بيان ٿيل آهي ته بيماريءَ دوران هڪ موقعي تي حضرت محمد ﷺ مسجد ۾ آيو، جڏهن ابو بڪر نماز پڙهائي رهيو هو. روايت موجب، رسول الله ﷺ ويهي نماز پڙهي ۽ ابو بڪر سندس نماز جي پيروي ڪئي، جڏهن ته ماڻهو ابو بڪر جي پيروي ڪندا رهيا.<ref name="Bukhari683">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 683 |url=https://sunnah.com/bukhari:683 |language=ar }}</ref> === سياسي مفهوم بابت اختلاف === سني مذهبي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي نماز جي امامت کي سندس فضيلت ۽ بعد واري خلافت جي حق ۾ اهم دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. شيعا عالمن ۾ هن واقعي جي روايتن، ترتيب ۽ سياسي مفهوم بابت مختلف تشريحون موجود آهن. شيعا موقف موجب، نماز جي امامت پاڻمرادو سياسي جانشينيءَ جي قطعي نامزدگي ثابت نٿي ڪري. تاريخي طور نماز پڙهائڻ جو حڪم ۽ خلافت جي سياسي جانشيني ٻه جدا سوال آهن؛ انهن کي ماخذن جي بنياد تي الڳ سمجهڻ گهرجي. == خميس جو واقعو == {{Main|قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو}} حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل اهم واقعن مان هڪ ''خميس جو واقعو'' آهي، جنهن کي عربي تاريخي روايت ۾ ''رزية يوم الخميس'' پڻ چيو وڃي ٿو. === لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ عبدالله بن عباس کان روايت آهي ته خميس ڏينهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد هئي. هن لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ جو چيو ته جيئن اهڙي تحرير لکرائي سگهجي، جنهن کان پوءِ مسلمان گمراهه نه ٿين.<ref name="Bukhari4431">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4431 |url=https://sunnah.com/bukhari:4431 |language=ar }}</ref> === مجلس ۾ اختلاف === روايت موجب، موجود ماڻهن ۾ اختلاف پيدا ٿيو ته لکڻ جو سامان آندو وڃي يا نه. [[صحيح بخاري]] جي حديث 5669 ۾ حضرت عمر بن خطاب جي موقف جو ذڪر آهي ته رسول الله ﷺ شديد بيمار آهي ۽ قرآن موجود آهي.<ref name="Bukhari5669">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5669 |url=https://sunnah.com/bukhari:5669 |language=ar }}</ref> گفتگو ۽ اختلاف وڌڻ کان پوءِ حضرت محمد ﷺ موجود ماڻهن کي وڃڻ لاءِ چيو. عبدالله بن عباس هن واقعي کي افسوسناڪ قرار ڏنو، ڇاڪاڻ ته اختلاف سبب اها تحرير مڪمل نه ٿي سگهي. === سني ۽ شيعا تشريحون === سني شارحن ۾ هن واقعي بابت مختلف توجيهون ملن ٿيون، جن ۾ رسول الله ﷺ جي شديد بيماري، مجلس جي اختلاف ۽ قرآن جي موجودگيءَ بابت بحث شامل آهن. شيعا تشريح ۾ هي واقعو جانشينيءَ جي مسئلي سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي ۽ اهو موقف پيش ڪيو ويندو آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت تحرير لکرائڻ چاهيو ٿي. بنيادي حديث ۾ مجوزه تحرير جو مڪمل متن موجود نه آهي؛ تنهنڪري ان جو اصل مضمون قطعي طور معلوم هجڻ جي دعويٰ احتياط کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي. == آخري مذهبي ۽ اخلاقي هدايتون == === نماز بابت تاڪيد === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل روايتن ۾ نماز جي پابنديءَ بابت حضرت محمد ﷺ جي تاڪيد بيان ٿيل آهي. ڪجهه روايتن ۾ نماز سان گڏ انهن ماڻهن جي حقن جي حفاظت جو پڻ ذڪر آهي، جيڪي ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام ۾ غلام يا ماتحت حيثيت رکندا هئا. انهن روايتن جي لفظن ۽ سندن کي الڳ جانچڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته سڀني حديثي ڪتابن ۾ هڪجهڙو متن موجود نه آهي. === عربستان مان غيرمسلم مشرڪ گروهن بابت هدايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ آخري بيماريءَ دوران ڏنل هدايتن مان هڪ ۾ جزيرة العرب مان مشرڪن کي ڪڍڻ جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Bukhari4431"/> انهيءَ هدايت جي تاريخي نفاذ، جغرافيائي دائري ۽ فقهي تشريح بابت مسلمان فقيهن ۽ مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي. === وفدن جي عزت ڪرڻ === ساڳي حديث ۾ رسول الله ﷺ جي هدايت آهي ته ٻاهرين وفدن سان اهڙي عزت ۽ مهمان نوازي ڪئي وڃي، جهڙي پاڻ ڪندو هو. هيءَ روايت آخري بيماريءَ دوران سفارتي ۽ سياسي آداب بابت هدايتن مان هڪ آهي.<ref name="Bukhari4431"/> === قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل ڪجهه صحيح حديثن ۾ نبين جي قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه ملي ٿي. انهن روايتن کي بعد جي اسلامي فقهي ۽ مذهبي ادب ۾ قبرن، زيارت ۽ عبادتگاهن جي تعمير بابت بحثن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي عملي ۽ فقهي مفهوم بابت مختلف اسلامي روايتن ۾ تشريحي اختلاف موجود آهن. == حضرت فاطمه سان آخري ملاقات == [[صحيح بخاري]] جي حديث 4433–4434 موجب، حضرت محمد ﷺ آخري بيماريءَ دوران پنهنجي نياڻي [[فاطمه زهرا]] کي پاڻ وٽ گهرايو ۽ ساڻس ڳجهي گفتگو ڪئي. پهريون ڀيرو گفتگو کان پوءِ حضرت فاطمه روئي ۽ ٻئي ڀيري مسڪرائي. روايت موجب، بعد ۾ هن ٻڌايو ته پهرين ڳالهه ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي وفات جو اشارو ڏنو هو ۽ ٻي ڳالهه ۾ کيس ٻڌايو ته هوءَ سندس خاندان مان پهرين فرد هوندي جيڪا وفات کان پوءِ ساڻس ملندي.<ref name="Bukhari4433">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4433–4434 |url=https://sunnah.com/bukhari:4433 |language=ar }}</ref> == آخري سومر جو ڏينهن == === مسجد ڏانهن آخري نظر === [[صحيح بخاري]] جي حديث 680 ۾ انس بن مالڪ کان روايت آهي ته وفات واري سومر ڏينهن، جڏهن مسلمان صبح جي نماز پڙهي رهيا هئا، حضرت محمد ﷺ پنهنجي حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏٺو. روايت موجب، رسول الله ﷺ مسڪرايو ۽ ماڻهن کي نماز جاري رکڻ جو اشارو ڪيو. انهيءَ ڏينهن سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari680">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 680 |url=https://sunnah.com/bukhari:680 |language=ar }}</ref> === آخري وقت ۾ مسواڪ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4449 موجب، حضرت عائشه پنهنجي ڀاءُ عبدالرحمان بن ابي بڪر جي هٿ ۾ مسواڪ ڏٺو، جنهن ڏانهن رسول الله ﷺ ڏسي رهيو هو. حضرت عائشه مسواڪ تيار ڪري رسول الله ﷺ کي ڏنو ۽ هن آخري وقت ۾ ان جو استعمال ڪيو.<ref name="Bukhari4449">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4449 |url=https://sunnah.com/bukhari:4449 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ قرآن جي تلاوت ۽ دعائون === حضرت عائشه کان مروي حديثن ۾ بيان ٿيل آهي ته رسول الله ﷺ بيماريءَ دوران قرآن جون پناهه گهرڻ واريون سورتون پڙهندو هو. شديد بيماريءَ وقت حضرت عائشه پڻ اهي سورتون پڙهي سندس جسم تي هٿ ڦيريندي هئي. اهي روايتون آخري بيماريءَ جي مذهبي ۽ گهريلو ماحول بابت اهم معلومات مهيا ڪن ٿيون.<ref name="Bukhari5016">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب فضائل القرآن |at=حديث 5016 |url=https://sunnah.com/bukhari:5016 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ پاڻيءَ سان آرام پهچائڻ === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته شديد بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پاڻيءَ سان پنهنجي جسم کي آرام پهچائڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. روايت ۾ ست مشڪن مان پاڻي آڻڻ ۽ جسم تي وهائڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ کان پوءِ رسول الله ﷺ ماڻهن کي خطاب ڪرڻ لاءِ ٻاهر نڪتو.<ref name="Bukhari4442">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4442 |url=https://sunnah.com/bukhari:4442 |language=ar }}</ref> هي بيان بيماريءَ دوران روايتي جسماني آرام جي هڪ طريقي جو تاريخي ذڪر آهي؛ ان مان ڪنهن مخصوص بيماريءَ جي تشخيص نٿي ڪري سگهجي. === آخري بيماريءَ ۾ دوا ڏيڻ بابت روايت === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان هڪ روايت ملي ٿي ته بيماريءَ دوران رسول الله ﷺ کي سندس مرضيءَ جي برخلاف دوا ڏني وئي. روايت موجب، هو ان عمل تي ناراض ٿيو ۽ واضح ڪيو ته هن دوا ڏيڻ کان منع ڪئي هئي.<ref name="Bukhari4458">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4458 |url=https://sunnah.com/bukhari:4458 |language=ar }}</ref> هي روايت علاج جي تاريخ ۽ بيمار شخص جي مرضيءَ بابت بحثن ۾ اهميت رکي ٿي. البته دوا جي صحيح ترڪيب ۽ ان جي طبي اثرن بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. === قبر جي هنڌ بابت مشاورت === [[جامع ترمذي]] جي حديث 1018 موجب، حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ تدفين جي هنڌ بابت اختلاف پيدا ٿيو. روايت ۾ حضرت ابو بڪر ڏانهن اهو قول منسوب آهي ته نبيءَ کي انهيءَ هنڌ دفن ڪيو ويندو آهي جتي سندس وفات ٿئي. انهيءَ بنياد تي حضرت محمد ﷺ کي سندس وفات واري هنڌ دفن ڪيو ويو.<ref name="Tirmidhi1018">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1018 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:1018 |language=ar }}</ref> امام ترمذي هن روايت کي ''غريب'' قرار ڏنو ۽ هڪ راويءَ جي حافظي بابت تحفظ پڻ بيان ڪيو آهي؛ تنهنڪري روايت جي سند بابت اهو اختلاف به درج ڪرڻ ضروري آهي. === غسل ۽ تدفين بابت سنن ابي دائود جي روايت === [[سنن ابي دائود]] جي حديث 3209 ۾ عامر شعبي کان روايت آهي ته حضرت علي، فضل بن عباس ۽ اسامه بن زيد رسول الله ﷺ جي غسل ۽ تدفين جي عمل ۾ شامل هئا. ان روايت ۾ عبدالرحمان بن عوف جي شرڪت جو هڪ اضافي بيان پڻ اچي ٿو.<ref name="AbuDawud3209">{{cite book |author=أبو داود سليمان بن الأشعث |title=سنن أبي داود |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 3209 |url=https://sunnah.com/abudawud:3209 |language=ar }}</ref> هي روايت اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي تدفين واري ڪردار بابت اهم ماخذ آهي. == وفات == حضرت محمد ﷺ جي وفات مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر ٿي. حضرت عائشه جي روايت موجب، وفات وقت رسول الله ﷺ جو مٿو سندس سيني سان لڳل هو.<ref name="Bukhari4450"/> وفات جي مشهور تاريخ سومر، 12 ربيع الاول 11هه بيان ڪئي ويندي آهي. عيسوي تاريخ عام طور 8 جون 632ع درج ڪئي ويندي آهي، پر تاريخي ۽ تقويمي حسابن بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="BritannicaMuhammad"/> === وفات وقت عمر === مشهور حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي عمر وفات وقت 63 سال هئي. هيءَ عمر عام طور قمري سالن جي حساب سان بيان ڪئي وڃي ٿي. === آخري لفظ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4463 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري وقت ۾ چيو: {{Quote|اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الأَعْلَى}} سنڌي مفهوم: ''اي الله، اعليٰ ساٿين سان گڏ.'' روايت موجب، اهي سندس آخري لفظ هئا.<ref name="Bukhari4463">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4463 |url=https://sunnah.com/bukhari:4463 |language=ar }}</ref> == وفات جي خبر ۽ صحابه جو ردعمل == === حضرت عمر جو ردعمل === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1241–1242 موجب، وفات جي خبر کان پوءِ حضرت عمر بن خطاب ماڻهن سان گفتگو ڪئي ۽ شروعات ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو.<ref name="Bukhari1241">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1241–1242 |url=https://sunnah.com/bukhari:1241 |language=ar }}</ref> === حضرت ابو بڪر جو خطاب === حضرت ابو بڪر وفات جي خبر کان پوءِ حضرت محمد ﷺ جي جسد کي ڏٺو ۽ پوءِ ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 144 پڙهي: {{Quote|وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ}} سنڌي مفهوم: ''محمد رڳو هڪ رسول آهي؛ ان کان اڳ به رسول گذري چڪا آهن.'' حضرت ابو بڪر ماڻهن کي ياد ڏياريو ته رسول الله ﷺ وفات ڪري چڪو آهي، جڏهن ته الله هميشه زنده آهي.<ref name="Bukhari1241"/> هي خطاب اسلامي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ جماعت کي سنڀالڻ واري اهم واقعي طور بيان ڪيو ويندو آهي. == سياسي جانشينيءَ جو سوال == {{Main|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[سقيفه بني ساعده]] ۾ انصار جا ڪجهه اڳواڻ گڏ ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ شرڪت ڪئي. گفتگو کان پوءِ موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> === اهل بيت جي غيرموجودگي === روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ بنو هاشم جا ڪجهه فرد رسول الله ﷺ جي تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا ۽ سقيفه جي ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ خلافت جي چونڊ ۽ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت مختلف موقف ملن ٿا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> سقيفه جو سياسي واقعو ۽ رسول الله ﷺ جي غسل، ڪفن ۽ تدفين جا عمل هڪ ئي تاريخي مرحلي ۾ پيش آيا، پر انهن جي ترتيب بابت ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. == غسل ۽ ڪفن == === غسل ڏيڻ === قديم سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي جسد کي غسل ڏيڻ ۾ حضرت علي بن ابي طالب ۽ بنو هاشم جي ڪجهه ٻين فردن حصو ورتو. ڪجهه روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب، فضل بن عباس، قثم بن عباس، اسامه بن زيد ۽ شقران جا نالا پڻ ملن ٿا. غسل جي تفصيلي طريقي ۽ سڀني شرڪت ڪندڙن جي نالن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ تنهنڪري هڪ ئي فهرست کي قطعي ۽ متفقه قرار نه ڏيڻ گهرجي. === ڪفن === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1264 موجب، حضرت محمد ﷺ کي يمن جي ٽن سفيد ڪپهه جي ڪپڙن ۾ ڪفن ڏنو ويو، جن ۾ قميص ۽ پڳ شامل نه هئا.<ref name="Bukhari1264">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1264 |url=https://sunnah.com/bukhari:1264 |language=ar }}</ref> == جنازي نماز == حضرت محمد ﷺ جي جنازي نماز بابت قديم تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته ماڻهن ننڍن گروهن ۾ داخل ٿي نماز پڙهي. انهن روايتن موجب، ڪنهن هڪ شخص سڀني مسلمانن جي گڏيل جنازي نماز جي امامت نه ڪئي. البت هن واقعي جي مڪمل ترتيب، گروهن جي تعداد ۽ جنازي نماز جي طريقي بابت تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. == تدفين == === قبر جو هنڌ === حضرت محمد ﷺ کي مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر دفن ڪيو ويو، جتي سندس وفات ٿي هئي. بعد ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع دوران اهو حجرُو مسجد جي عمارت جي احاطي ۾ اچي ويو. اڄ انهيءَ هنڌ جي مٿان سائو گنبذ موجود آهي، جيڪو رسول الله ﷺ جي دور کان پوءِ تعمير ٿيو. === تدفين جو وقت === مشهور سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي تدفين وفات کان پوءِ اڱاري جي رات يا اربع جي شروعاتي وقت ۾ ٿي. تدفين جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي. === قبر ۾ لهڻ وارا ماڻهو === تاريخي روايتن ۾ حضرت علي، فضل بن عباس، قثم بن عباس ۽ شقران جا نالا تدفين جي عمل سان لاڳاپيل ملن ٿا. ڪجهه روايتن ۾ ٻين ماڻهن جو ذڪر پڻ آهي. انهن نالن جي مڪمل فهرست بابت قديم ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == مسجد نبوي ۽ موجوده روضو == {{Main|مسجد نبوي|حجره نبوي}} [[File:Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg|thumb|280px|مديني ۾ مسجد نبوي جو سائو گنبذ. موجوده تعمير حضرت محمد ﷺ جي وفات کان گهڻو پوءِ جي آهي.]] حضرت محمد ﷺ جي قبر حضرت عائشه جي اڳوڻي حجرِي ۾ واقع آهي. بعد ۾ حضرت ابو بڪر ۽ حضرت عمر کي پڻ انهيءَ حجرِي ۾ دفن ڪيو ويو. مختلف اسلامي دورن ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع ۽ تعمير ٿيندي رهي. موجوده سائو گنبذ انهيءَ ڊگهي تعميراتي تاريخ جو حصو آهي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc9d5;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''حضرت محمد ﷺ جي آخري زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#dcebf4;" | وقت ! style="background:#dcebf4;" | واقعو ! style="background:#dcebf4;" | تاريخي اهميت |- | 10هه | حجة الوداع | آخري حج ۽ اهم مذهبي ۽ سماجي هدايتون |- | 10هه | غدير خم | اهل بيت ۽ حضرت عليءَ بابت اهم روايتون |- | 11هه | اسامه جي لشڪر جي تياري | آخري فوجي ۽ سياسي سرگرمي |- | 11هه | آخري بيماري | بخار، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائي |- | آخري بيماري | ابو بڪر جي نماز جي امامت | مذهبي ۽ بعد واري سياسي تشريح ۾ اهم واقعو |- | خميس | قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو | آخري تحرير بابت مجلس ۾ اختلاف |- | آخري سومر | حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏسڻ | وفات واري ڏينهن جو مشهور حديثي بيان |- | 11هه/632ع | وفات | نبوي زندگيءَ جو خاتمو |- | وفات کان پوءِ | سقيفه بني ساعده | سياسي جانشينيءَ بابت فيصلو |- | وفات کان پوءِ | غسل، ڪفن ۽ تدفين | حضرت عائشه جي حجرِي ۾ تدفين |} == تاريخي اختلافن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c3b8da;" |+ style="background:#584779;color:white;padding:10px;" | '''وفات بابت اهم تاريخي ۽ مذهبي اختلاف''' ! style="background:#ece5f5;" | موضوع ! style="background:#ece5f5;" | مشهور بيان ! style="background:#ece5f5;" | تحقيقي احتياط |- | وفات جي تاريخ | 12 ربيع الاول 11هه | مخصوص هجري تاريخ ۽ عيسوي مطابقت بابت اختلاف |- | آخري بيماريءَ جي مدت | لڳ ڀڳ ٻه هفتا | مختلف ماخذن ۾ ڏينهن جو تعداد مختلف |- | بيماريءَ جو سبب | بخار ۽ شديد ڪمزوري | جديد طبي تشخيص قطعي طور معلوم نه آهي |- | خيبر جو زهر | اڳوڻي زهر جي تڪليف بابت روايت | وفات جو طبي سبب قطعي ثابت نه آهي |- | نماز جي امامت | ابو بڪر کي امامت جو حڪم | سياسي جانشينيءَ بابت مختلف تشريحون |- | خميس جو واقعو | لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ | مجوزه تحرير جو مڪمل متن معلوم نه آهي |- | آخري لفظ | «اللهم الرفيق الأعلى» | صحيح بخاري ۾ حضرت عائشه جي روايت |- | غسل ۽ تدفين | اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي شرڪت | شرڪت ڪندڙن ۽ وقت بابت مختلف روايتون |} == تاريخي اهميت == حضرت محمد ﷺ جي وفات اسلامي تاريخ جو بنيادي موڙ هو. سندس حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت کي مذهبي، سياسي ۽ سماجي قيادت هڪ ئي شخصيت مان حاصل هئي. وفات کان پوءِ مذهبي تعليمات جي حفاظت، سياسي جانشيني، اسلامي رياست جي انتظام ۽ مختلف علائقن سان لاڳاپن جا سوال سامهون آيا. حضرت ابو بڪر جي خلافت، اهل بيت جي سياسي حيثيت ۽ بعد ۾ پيدا ٿيل سني ۽ شيعا اختلافن جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ ۽ وفات سان لاڳاپيل واقعن جو مطالعو اهم آهي.<ref name="Madelung1997"/> == ڏسو پڻ == * [[محمد ﷺ]] * [[حجة الوداع]] * [[غدير خم]] * [[اسامه بن زيد]] * [[قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو]] * [[فاطمه زهرا]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[ابو بڪر صديق]] * [[سقيفه بني ساعده]] * [[محمد ﷺ جي جانشيني]] * [[مسجد نبوي]] * [[حجره نبوي]] 0w5ezycws1yylb1e8vg1ovniccy8hum 425676 425675 2026-10-27T14:05:54Z Intisar Ali 8681 425676 wikitext text/x-wiki {{Short description|632ع ۾ مديني ۾ اسلامي پيغمبر حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين}} {{Infobox historical event | name = حضرت محمد ﷺ جي وفات | native_name = وفاة النبي محمد | image = Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg | image_size = 280px | caption = [[مسجد نبوي]] جو سائو گنبذ، جنهن جي هيٺان حضرت محمد ﷺ جي قبر واقع آهي؛ موجوده گنبذ نبوي دور جي تعمير ناهي. | date = سومر، ربيع الاول 11هه؛ مشهور روايت موجب 12 ربيع الاول | time = 632ع | location = [[مدينو]]، [[حجاز]] | type = وفات ۽ تدفين | cause = آخري بيماري؛ طبي تشخيص غيريقيني | outcome = حضرت محمد ﷺ جي حياتيءَ جو خاتمو؛ خلافت جي جانشينيءَ جو سوال }} '''حضرت محمد ﷺ جي وفات''' (عربي: '''وفاة النبي محمد''') [[اسلام]] جي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي زندگيءَ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين سان لاڳاپيل تاريخي واقعو آهي. حضرت محمد ﷺ جي وفات 11هه/632ع ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ ٿي. مشهور سني تاريخي روايت موجب وفات سومر، 12 ربيع الاول تي ٿي، جنهن کي عام طور 8 جون 632ع سان ملائيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به هجري ۽ عيسوي تاريخن جي مطابقت ۽ ربيع الاول جي مخصوص ڏينهن بابت تاريخي اختلاف موجود آهن.<ref name="BritannicaMuhammad">{{cite encyclopedia |title=Muhammad |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |language=en }}</ref> حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ بابت بنيادي معلومات [[صحيح بخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابي دائود]]، [[سنن ترمذي]]، قديم سيرت نگارن ۽ تاريخ نويسن جي ڪتابن مان ملي ٿي. انهن ماخذن ۾ بخار، جسماني تڪليف، ڪمزوري، نماز جي امامت، آخري نصيحتن ۽ وفات وقت جي حالتن بابت تفصيل محفوظ آهن.<ref name="BukhariIllness">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب مرض النبي صلى الله عليه وسلم ووفاته |at=حديث 4428–4468 |url=https://sunnah.com/bukhari/64 |language=ar }}</ref> وفات وقت حضرت محمد ﷺ جي عمر بابت مشهور روايت 63 سال آهي. ان عمر کي هجري قمري سالن جي حساب سان سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته قديم ماخذن ۾ ڄمڻ جي عيسوي تاريخ ۽ عمر بابت مختلف بيان پڻ ملن ٿا. == تاريخي پسمنظر == === حجة الوداع === {{Main|حجة الوداع}} 10هه/632ع ۾ حضرت محمد ﷺ [[مڪو|مڪي]] ڏانهن حج لاءِ ويو. اسلامي روايت ۾ هن حج کي ''حجة الوداع'' سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هي سندس زندگيءَ جو آخري حج هو. هن حج دوران عرفات ۽ ٻين هنڌن تي ڏنل خطابن ۾ انساني جان ۽ مال جي حرمت، سود جي خاتمي، خانداني ذميوارين، عورتن سان سلوڪ ۽ مسلمانن جي باهمي حقن بابت تعليمات بيان ٿيل آهن.<ref name="Muslim1218">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب الحج، باب حجة النبي صلى الله عليه وسلم |at=حديث 1218 |url=https://sunnah.com/muslim:1218a |language=ar }}</ref> حجة الوداع سان لاڳاپيل خطابن جا مختلف متن حديثي ۽ تاريخي ڪتابن ۾ موجود آهن. انهن کي هڪ ئي لفظ بلفظ محفوظ ٿيل خطاب سمجهڻ بدران، مختلف روايتن جي بنياد تي پڙهڻ گهرجي. === آخري قرآني تعليمات === حجة الوداع جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت المائده جي آيت 3 کي خاص اهميت حاصل آهي: {{Quote|اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا}} سنڌي مفهوم: ''اڄ مون اوهان لاءِ اوهان جو دين مڪمل ڪيو، اوهان تي پنهنجي نعمت پوري ڪئي ۽ اسلام کي اوهان لاءِ دين طور پسند ڪيو.'' [[صحيح بخاري]] جي روايت موجب، حضرت عمر بن خطاب هن آيت جي نزول کي عرفات جي ڏينهن سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Bukhari45">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الإيمان |at=حديث 45 |url=https://sunnah.com/bukhari:45 |language=ar }}</ref> هن آيت کي قرآن جي آخري نازل ٿيل آيت قرار ڏيڻ بابت مختلف روايتون آهن. تنهنڪري ان کي بنا اختلاف جي آخري وحي قرار ڏيڻ درست نه آهي. === غدير خم === {{Main|غدير خم}} حجة الوداع کان واپسيءَ دوران [[غدير خم]] ۾ حضرت محمد ﷺ جو خطاب اسلامي مذهبي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ اهل بيت بابت ياد ڏياريو. ٻين حديثي مجموعن ۾ حضرت عليءَ جي ولايت سان لاڳاپيل مشهور قول پڻ موجود آهي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> سني ۽ شيعا عالمن ۾ غدير خم جي سياسي ۽ مذهبي مفهوم بابت اختلاف آهي. شيعا روايت ان کي حضرت عليءَ جي جانشينيءَ سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته عام سني تشريح ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ احترام کي نمايان ڪيو وڃي ٿو. == آخري فوجي ۽ سياسي سرگرميون == === اسامه بن زيد جو لشڪر === {{Main|اسامه بن زيد}} حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ جي آخري مرحلي ۾ شام جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي مهم جي تياري ڪئي وئي، جنهن جي اڳواڻي نوجوان صحابي [[اسامه بن زيد]] کي ڏني وئي. روايتن موجب، لشڪر جي اڳواڻيءَ بابت ڪجهه ماڻهن سوال اٿاريا، پر حضرت محمد ﷺ اسامه جي صلاحيت ۽ سندس مقرريءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Bukhari4469">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4469 |url=https://sunnah.com/bukhari:4469 |language=ar }}</ref> آخري بيماريءَ سبب مهم جي روانگيءَ ۾ دير ٿي. حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ حضرت ابو بڪر جي خلافت ۾ هي مهم رواني ڪئي وئي. اسامه جي لشڪر جي ٺهڻ، روانگيءَ ۾ دير ۽ مختلف صحابين جي شرڪت بابت قديم سيرت ۽ تاريخي ماخذن ۾ تفصيلي، پر ڪڏهن ڪڏهن مختلف بيان موجود آهن. == آخري بيماري == === بيماريءَ جي شروعات === حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري مديني ۾ شروع ٿي. حديثي روايتن ۾ شديد بخار، مٿي جي تڪليف، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائيءَ جو ذڪر ملي ٿو. آخري بيماريءَ جي مجموعي مدت بابت سيرت نگارن ۾ اختلاف آهي. مختلف روايتن ۾ لڳ ڀڳ ڏهن ڏينهن کان ٻن هفتن تائين جو عرصو بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ اختلاف سبب بيماريءَ جي هر واقعي لاءِ قطعي ڏينهن مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي. === بخار ۽ جسماني تڪليف === [[صحيح بخاري]] ۾ عبدالله بن مسعود کان روايت آهي ته هن بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ کي شديد بخار ۾ ڏٺو. روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي تڪليف جي شدت بابت گفتگو ڪئي.<ref name="Bukhari5648">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5648 |url=https://sunnah.com/bukhari:5648 |language=ar }}</ref> روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته بيماريءَ ۾ بخار ۽ ڪمزوري اهم علامتون هيون. البت انهن علامتن مان جديد طب جي ڪنهن مخصوص بيماريءَ، جهڙوڪ نمونيا، مليريا يا ڪنهن ٻئي انفيڪشن، جي قطعي تشخيص ڪرڻ ممڪن نه آهي. === خيبر جي زهر بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4428 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري بيماريءَ دوران خيبر ۾ کاڌل خوراڪ جي تڪليف جو ذڪر ڪيو ۽ ان کي اڳوڻي زهر سان ڳنڍيو.<ref name="Bukhari4428">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4428 |url=https://sunnah.com/bukhari:4428 |language=ar }}</ref> هي روايت وفات جي سبب بابت مذهبي ۽ تاريخي بحثن ۾ اهم آهي. تنهن هوندي به خيبر جي واقعي ۽ ڪيترن سالن کان پوءِ وفات وچ ۾ طبي سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق جديد طبي شاهديءَ سان ثابت ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري حضرت محمد ﷺ جي وفات جو سبب ''زهر'' قطعي طبي تشخيص طور درج ڪرڻ بدران، زهر سان لاڳاپيل روايت کي جدا بيان ڪرڻ گهرجي. === حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهائش === آخري بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پنهنجي گهروارين کان اجازت گهري ته بيماريءَ جا باقي ڏينهن حضرت عائشه جي حجرِي ۾ گذاري. [[صحيح بخاري]] جي حديث 4450 موجب، گهروارين اجازت ڏني ۽ رسول الله ﷺ حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهيو، جتي سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari4450">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4450 |url=https://sunnah.com/bukhari:4450 |language=ar }}</ref> === بيماريءَ سبب جسماني ڪمزوري === حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ڪجهه موقعن تي ٻين ماڻهن جي مدد سان مسجد ڏانهن ويو. هڪ روايت ۾ حضرت عباس ۽ هڪ ٻئي شخص جي سهاري هلڻ جو ذڪر آهي. ٻئي شخص جي سڃاڻپ بابت حديثي تشريحن ۾ حضرت عليءَ جو نالو اچي ٿو. اهي تفصيل ظاهر ڪن ٿا ته بيماريءَ آخري ڏينهن ۾ رسول الله ﷺ جي جسماني حرڪت ۽ عوامي سرگرمين کي متاثر ڪيو. == بيماري دوران نماز جي امامت == === حضرت ابو بڪر کي امامت جو حڪم === [[صحيح بخاري]] جي حديث 678 موجب، جڏهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد ٿي، تڏهن هن حضرت [[ابو بڪر صديق|ابو بڪر]] کي ماڻهن جي نماز پڙهائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Bukhari678">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 678 |url=https://sunnah.com/bukhari:678 |language=ar }}</ref> حضرت عائشه ابو بڪر جي نرم طبيعت جو ذڪر ڪيو، پر روايت موجب رسول الله ﷺ پنهنجي هدايت برقرار رکي. === رسول الله ﷺ جو مسجد ۾ اچڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 683 ۾ بيان ٿيل آهي ته بيماريءَ دوران هڪ موقعي تي حضرت محمد ﷺ مسجد ۾ آيو، جڏهن ابو بڪر نماز پڙهائي رهيو هو. روايت موجب، رسول الله ﷺ ويهي نماز پڙهي ۽ ابو بڪر سندس نماز جي پيروي ڪئي، جڏهن ته ماڻهو ابو بڪر جي پيروي ڪندا رهيا.<ref name="Bukhari683">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 683 |url=https://sunnah.com/bukhari:683 |language=ar }}</ref> === سياسي مفهوم بابت اختلاف === سني مذهبي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي نماز جي امامت کي سندس فضيلت ۽ بعد واري خلافت جي حق ۾ اهم دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. شيعا عالمن ۾ هن واقعي جي روايتن، ترتيب ۽ سياسي مفهوم بابت مختلف تشريحون موجود آهن. شيعا موقف موجب، نماز جي امامت پاڻمرادو سياسي جانشينيءَ جي قطعي نامزدگي ثابت نٿي ڪري. تاريخي طور نماز پڙهائڻ جو حڪم ۽ خلافت جي سياسي جانشيني ٻه جدا سوال آهن؛ انهن کي ماخذن جي بنياد تي الڳ سمجهڻ گهرجي. == خميس جو واقعو == {{Main|قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو}} حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل اهم واقعن مان هڪ ''خميس جو واقعو'' آهي، جنهن کي عربي تاريخي روايت ۾ ''رزية يوم الخميس'' پڻ چيو وڃي ٿو. === لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ عبدالله بن عباس کان روايت آهي ته خميس ڏينهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد هئي. هن لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ جو چيو ته جيئن اهڙي تحرير لکرائي سگهجي، جنهن کان پوءِ مسلمان گمراهه نه ٿين.<ref name="Bukhari4431">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4431 |url=https://sunnah.com/bukhari:4431 |language=ar }}</ref> === مجلس ۾ اختلاف === روايت موجب، موجود ماڻهن ۾ اختلاف پيدا ٿيو ته لکڻ جو سامان آندو وڃي يا نه. [[صحيح بخاري]] جي حديث 5669 ۾ حضرت عمر بن خطاب جي موقف جو ذڪر آهي ته رسول الله ﷺ شديد بيمار آهي ۽ قرآن موجود آهي.<ref name="Bukhari5669">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5669 |url=https://sunnah.com/bukhari:5669 |language=ar }}</ref> گفتگو ۽ اختلاف وڌڻ کان پوءِ حضرت محمد ﷺ موجود ماڻهن کي وڃڻ لاءِ چيو. عبدالله بن عباس هن واقعي کي افسوسناڪ قرار ڏنو، ڇاڪاڻ ته اختلاف سبب اها تحرير مڪمل نه ٿي سگهي. === سني ۽ شيعا تشريحون === سني شارحن ۾ هن واقعي بابت مختلف توجيهون ملن ٿيون، جن ۾ رسول الله ﷺ جي شديد بيماري، مجلس جي اختلاف ۽ قرآن جي موجودگيءَ بابت بحث شامل آهن. شيعا تشريح ۾ هي واقعو جانشينيءَ جي مسئلي سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي ۽ اهو موقف پيش ڪيو ويندو آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت تحرير لکرائڻ چاهيو ٿي. بنيادي حديث ۾ مجوزه تحرير جو مڪمل متن موجود نه آهي؛ تنهنڪري ان جو اصل مضمون قطعي طور معلوم هجڻ جي دعويٰ احتياط کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي. == آخري مذهبي ۽ اخلاقي هدايتون == === نماز بابت تاڪيد === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل روايتن ۾ نماز جي پابنديءَ بابت حضرت محمد ﷺ جي تاڪيد بيان ٿيل آهي. ڪجهه روايتن ۾ نماز سان گڏ انهن ماڻهن جي حقن جي حفاظت جو پڻ ذڪر آهي، جيڪي ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام ۾ غلام يا ماتحت حيثيت رکندا هئا. انهن روايتن جي لفظن ۽ سندن کي الڳ جانچڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته سڀني حديثي ڪتابن ۾ هڪجهڙو متن موجود نه آهي. === عربستان مان غيرمسلم مشرڪ گروهن بابت هدايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ آخري بيماريءَ دوران ڏنل هدايتن مان هڪ ۾ جزيرة العرب مان مشرڪن کي ڪڍڻ جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Bukhari4431"/> انهيءَ هدايت جي تاريخي نفاذ، جغرافيائي دائري ۽ فقهي تشريح بابت مسلمان فقيهن ۽ مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي. === وفدن جي عزت ڪرڻ === ساڳي حديث ۾ رسول الله ﷺ جي هدايت آهي ته ٻاهرين وفدن سان اهڙي عزت ۽ مهمان نوازي ڪئي وڃي، جهڙي پاڻ ڪندو هو. هيءَ روايت آخري بيماريءَ دوران سفارتي ۽ سياسي آداب بابت هدايتن مان هڪ آهي.<ref name="Bukhari4431"/> === قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل ڪجهه صحيح حديثن ۾ نبين جي قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه ملي ٿي. انهن روايتن کي بعد جي اسلامي فقهي ۽ مذهبي ادب ۾ قبرن، زيارت ۽ عبادتگاهن جي تعمير بابت بحثن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي عملي ۽ فقهي مفهوم بابت مختلف اسلامي روايتن ۾ تشريحي اختلاف موجود آهن. == حضرت فاطمه سان آخري ملاقات == [[صحيح بخاري]] جي حديث 4433–4434 موجب، حضرت محمد ﷺ آخري بيماريءَ دوران پنهنجي نياڻي [[فاطمه زهرا]] کي پاڻ وٽ گهرايو ۽ ساڻس ڳجهي گفتگو ڪئي. پهريون ڀيرو گفتگو کان پوءِ حضرت فاطمه روئي ۽ ٻئي ڀيري مسڪرائي. روايت موجب، بعد ۾ هن ٻڌايو ته پهرين ڳالهه ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي وفات جو اشارو ڏنو هو ۽ ٻي ڳالهه ۾ کيس ٻڌايو ته هوءَ سندس خاندان مان پهرين فرد هوندي جيڪا وفات کان پوءِ ساڻس ملندي.<ref name="Bukhari4433">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4433–4434 |url=https://sunnah.com/bukhari:4433 |language=ar }}</ref> == آخري سومر جو ڏينهن == === مسجد ڏانهن آخري نظر === [[صحيح بخاري]] جي حديث 680 ۾ انس بن مالڪ کان روايت آهي ته وفات واري سومر ڏينهن، جڏهن مسلمان صبح جي نماز پڙهي رهيا هئا، حضرت محمد ﷺ پنهنجي حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏٺو. روايت موجب، رسول الله ﷺ مسڪرايو ۽ ماڻهن کي نماز جاري رکڻ جو اشارو ڪيو. انهيءَ ڏينهن سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari680">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 680 |url=https://sunnah.com/bukhari:680 |language=ar }}</ref> === آخري وقت ۾ مسواڪ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4449 موجب، حضرت عائشه پنهنجي ڀاءُ عبدالرحمان بن ابي بڪر جي هٿ ۾ مسواڪ ڏٺو، جنهن ڏانهن رسول الله ﷺ ڏسي رهيو هو. حضرت عائشه مسواڪ تيار ڪري رسول الله ﷺ کي ڏنو ۽ هن آخري وقت ۾ ان جو استعمال ڪيو.<ref name="Bukhari4449">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4449 |url=https://sunnah.com/bukhari:4449 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ قرآن جي تلاوت ۽ دعائون === حضرت عائشه کان مروي حديثن ۾ بيان ٿيل آهي ته رسول الله ﷺ بيماريءَ دوران قرآن جون پناهه گهرڻ واريون سورتون پڙهندو هو. شديد بيماريءَ وقت حضرت عائشه پڻ اهي سورتون پڙهي سندس جسم تي هٿ ڦيريندي هئي. اهي روايتون آخري بيماريءَ جي مذهبي ۽ گهريلو ماحول بابت اهم معلومات مهيا ڪن ٿيون.<ref name="Bukhari5016">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب فضائل القرآن |at=حديث 5016 |url=https://sunnah.com/bukhari:5016 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ پاڻيءَ سان آرام پهچائڻ === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته شديد بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پاڻيءَ سان پنهنجي جسم کي آرام پهچائڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. روايت ۾ ست مشڪن مان پاڻي آڻڻ ۽ جسم تي وهائڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ کان پوءِ رسول الله ﷺ ماڻهن کي خطاب ڪرڻ لاءِ ٻاهر نڪتو.<ref name="Bukhari4442">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4442 |url=https://sunnah.com/bukhari:4442 |language=ar }}</ref> هي بيان بيماريءَ دوران روايتي جسماني آرام جي هڪ طريقي جو تاريخي ذڪر آهي؛ ان مان ڪنهن مخصوص بيماريءَ جي تشخيص نٿي ڪري سگهجي. === آخري بيماريءَ ۾ دوا ڏيڻ بابت روايت === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان هڪ روايت ملي ٿي ته بيماريءَ دوران رسول الله ﷺ کي سندس مرضيءَ جي برخلاف دوا ڏني وئي. روايت موجب، هو ان عمل تي ناراض ٿيو ۽ واضح ڪيو ته هن دوا ڏيڻ کان منع ڪئي هئي.<ref name="Bukhari4458">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4458 |url=https://sunnah.com/bukhari:4458 |language=ar }}</ref> هي روايت علاج جي تاريخ ۽ بيمار شخص جي مرضيءَ بابت بحثن ۾ اهميت رکي ٿي. البته دوا جي صحيح ترڪيب ۽ ان جي طبي اثرن بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. === قبر جي هنڌ بابت مشاورت === [[جامع ترمذي]] جي حديث 1018 موجب، حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ تدفين جي هنڌ بابت اختلاف پيدا ٿيو. روايت ۾ حضرت ابو بڪر ڏانهن اهو قول منسوب آهي ته نبيءَ کي انهيءَ هنڌ دفن ڪيو ويندو آهي جتي سندس وفات ٿئي. انهيءَ بنياد تي حضرت محمد ﷺ کي سندس وفات واري هنڌ دفن ڪيو ويو.<ref name="Tirmidhi1018">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1018 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:1018 |language=ar }}</ref> امام ترمذي هن روايت کي ''غريب'' قرار ڏنو ۽ هڪ راويءَ جي حافظي بابت تحفظ پڻ بيان ڪيو آهي؛ تنهنڪري روايت جي سند بابت اهو اختلاف به درج ڪرڻ ضروري آهي. === غسل ۽ تدفين بابت سنن ابي دائود جي روايت === [[سنن ابي دائود]] جي حديث 3209 ۾ عامر شعبي کان روايت آهي ته حضرت علي، فضل بن عباس ۽ اسامه بن زيد رسول الله ﷺ جي غسل ۽ تدفين جي عمل ۾ شامل هئا. ان روايت ۾ عبدالرحمان بن عوف جي شرڪت جو هڪ اضافي بيان پڻ اچي ٿو.<ref name="AbuDawud3209">{{cite book |author=أبو داود سليمان بن الأشعث |title=سنن أبي داود |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 3209 |url=https://sunnah.com/abudawud:3209 |language=ar }}</ref> هي روايت اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي تدفين واري ڪردار بابت اهم ماخذ آهي. == وفات == حضرت محمد ﷺ جي وفات مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر ٿي. حضرت عائشه جي روايت موجب، وفات وقت رسول الله ﷺ جو مٿو سندس سيني سان لڳل هو.<ref name="Bukhari4450"/> وفات جي مشهور تاريخ سومر، 12 ربيع الاول 11هه بيان ڪئي ويندي آهي. عيسوي تاريخ عام طور 8 جون 632ع درج ڪئي ويندي آهي، پر تاريخي ۽ تقويمي حسابن بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="BritannicaMuhammad"/> === وفات وقت عمر === مشهور حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي عمر وفات وقت 63 سال هئي. هيءَ عمر عام طور قمري سالن جي حساب سان بيان ڪئي وڃي ٿي. === آخري لفظ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4463 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري وقت ۾ چيو: {{Quote|اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الأَعْلَى}} سنڌي مفهوم: ''اي الله، اعليٰ ساٿين سان گڏ.'' روايت موجب، اهي سندس آخري لفظ هئا.<ref name="Bukhari4463">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4463 |url=https://sunnah.com/bukhari:4463 |language=ar }}</ref> == وفات جي خبر ۽ صحابه جو ردعمل == === حضرت عمر جو ردعمل === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1241–1242 موجب، وفات جي خبر کان پوءِ حضرت عمر بن خطاب ماڻهن سان گفتگو ڪئي ۽ شروعات ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو.<ref name="Bukhari1241">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1241–1242 |url=https://sunnah.com/bukhari:1241 |language=ar }}</ref> === حضرت ابو بڪر جو خطاب === حضرت ابو بڪر وفات جي خبر کان پوءِ حضرت محمد ﷺ جي جسد کي ڏٺو ۽ پوءِ ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 144 پڙهي: {{Quote|وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ}} سنڌي مفهوم: ''محمد رڳو هڪ رسول آهي؛ ان کان اڳ به رسول گذري چڪا آهن.'' حضرت ابو بڪر ماڻهن کي ياد ڏياريو ته رسول الله ﷺ وفات ڪري چڪو آهي، جڏهن ته الله هميشه زنده آهي.<ref name="Bukhari1241"/> هي خطاب اسلامي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ جماعت کي سنڀالڻ واري اهم واقعي طور بيان ڪيو ويندو آهي. == سياسي جانشينيءَ جو سوال == {{Main|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[سقيفه بني ساعده]] ۾ انصار جا ڪجهه اڳواڻ گڏ ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ شرڪت ڪئي. گفتگو کان پوءِ موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> === اهل بيت جي غيرموجودگي === روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ بنو هاشم جا ڪجهه فرد رسول الله ﷺ جي تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا ۽ سقيفه جي ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ خلافت جي چونڊ ۽ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت مختلف موقف ملن ٿا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> سقيفه جو سياسي واقعو ۽ رسول الله ﷺ جي غسل، ڪفن ۽ تدفين جا عمل هڪ ئي تاريخي مرحلي ۾ پيش آيا، پر انهن جي ترتيب بابت ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. == غسل ۽ ڪفن == === غسل ڏيڻ === قديم سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي جسد کي غسل ڏيڻ ۾ حضرت علي بن ابي طالب ۽ بنو هاشم جي ڪجهه ٻين فردن حصو ورتو. ڪجهه روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب، فضل بن عباس، قثم بن عباس، اسامه بن زيد ۽ شقران جا نالا پڻ ملن ٿا. غسل جي تفصيلي طريقي ۽ سڀني شرڪت ڪندڙن جي نالن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ تنهنڪري هڪ ئي فهرست کي قطعي ۽ متفقه قرار نه ڏيڻ گهرجي. === ڪفن === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1264 موجب، حضرت محمد ﷺ کي يمن جي ٽن سفيد ڪپهه جي ڪپڙن ۾ ڪفن ڏنو ويو، جن ۾ قميص ۽ پڳ شامل نه هئا.<ref name="Bukhari1264">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1264 |url=https://sunnah.com/bukhari:1264 |language=ar }}</ref> == جنازي نماز == حضرت محمد ﷺ جي جنازي نماز بابت قديم تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته ماڻهن ننڍن گروهن ۾ داخل ٿي نماز پڙهي. انهن روايتن موجب، ڪنهن هڪ شخص سڀني مسلمانن جي گڏيل جنازي نماز جي امامت نه ڪئي. البت هن واقعي جي مڪمل ترتيب، گروهن جي تعداد ۽ جنازي نماز جي طريقي بابت تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. == تدفين == === قبر جو هنڌ === حضرت محمد ﷺ کي مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر دفن ڪيو ويو، جتي سندس وفات ٿي هئي. بعد ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع دوران اهو حجرُو مسجد جي عمارت جي احاطي ۾ اچي ويو. اڄ انهيءَ هنڌ جي مٿان سائو گنبذ موجود آهي، جيڪو رسول الله ﷺ جي دور کان پوءِ تعمير ٿيو. === تدفين جو وقت === مشهور سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي تدفين وفات کان پوءِ اڱاري جي رات يا اربع جي شروعاتي وقت ۾ ٿي. تدفين جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي. === قبر ۾ لهڻ وارا ماڻهو === تاريخي روايتن ۾ حضرت علي، فضل بن عباس، قثم بن عباس ۽ شقران جا نالا تدفين جي عمل سان لاڳاپيل ملن ٿا. ڪجهه روايتن ۾ ٻين ماڻهن جو ذڪر پڻ آهي. انهن نالن جي مڪمل فهرست بابت قديم ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == مسجد نبوي ۽ موجوده روضو == {{Main|مسجد نبوي|حجره نبوي}} [[File:Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg|thumb|280px|مديني ۾ مسجد نبوي جو سائو گنبذ. موجوده تعمير حضرت محمد ﷺ جي وفات کان گهڻو پوءِ جي آهي.]] حضرت محمد ﷺ جي قبر حضرت عائشه جي اڳوڻي حجرِي ۾ واقع آهي. بعد ۾ حضرت ابو بڪر ۽ حضرت عمر کي پڻ انهيءَ حجرِي ۾ دفن ڪيو ويو. مختلف اسلامي دورن ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع ۽ تعمير ٿيندي رهي. موجوده سائو گنبذ انهيءَ ڊگهي تعميراتي تاريخ جو حصو آهي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc9d5;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''حضرت محمد ﷺ جي آخري زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#dcebf4;" | وقت ! style="background:#dcebf4;" | واقعو ! style="background:#dcebf4;" | تاريخي اهميت |- | 10هه | حجة الوداع | آخري حج ۽ اهم مذهبي ۽ سماجي هدايتون |- | 10هه | غدير خم | اهل بيت ۽ حضرت عليءَ بابت اهم روايتون |- | 11هه | اسامه جي لشڪر جي تياري | آخري فوجي ۽ سياسي سرگرمي |- | 11هه | آخري بيماري | بخار، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائي |- | آخري بيماري | ابو بڪر جي نماز جي امامت | مذهبي ۽ بعد واري سياسي تشريح ۾ اهم واقعو |- | خميس | قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو | آخري تحرير بابت مجلس ۾ اختلاف |- | آخري سومر | حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏسڻ | وفات واري ڏينهن جو مشهور حديثي بيان |- | 11هه/632ع | وفات | نبوي زندگيءَ جو خاتمو |- | وفات کان پوءِ | سقيفه بني ساعده | سياسي جانشينيءَ بابت فيصلو |- | وفات کان پوءِ | غسل، ڪفن ۽ تدفين | حضرت عائشه جي حجرِي ۾ تدفين |} == تاريخي اختلافن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c3b8da;" |+ style="background:#584779;color:white;padding:10px;" | '''وفات بابت اهم تاريخي ۽ مذهبي اختلاف''' ! style="background:#ece5f5;" | موضوع ! style="background:#ece5f5;" | مشهور بيان ! style="background:#ece5f5;" | تحقيقي احتياط |- | وفات جي تاريخ | 12 ربيع الاول 11هه | مخصوص هجري تاريخ ۽ عيسوي مطابقت بابت اختلاف |- | آخري بيماريءَ جي مدت | لڳ ڀڳ ٻه هفتا | مختلف ماخذن ۾ ڏينهن جو تعداد مختلف |- | بيماريءَ جو سبب | بخار ۽ شديد ڪمزوري | جديد طبي تشخيص قطعي طور معلوم نه آهي |- | خيبر جو زهر | اڳوڻي زهر جي تڪليف بابت روايت | وفات جو طبي سبب قطعي ثابت نه آهي |- | نماز جي امامت | ابو بڪر کي امامت جو حڪم | سياسي جانشينيءَ بابت مختلف تشريحون |- | خميس جو واقعو | لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ | مجوزه تحرير جو مڪمل متن معلوم نه آهي |- | آخري لفظ | «اللهم الرفيق الأعلى» | صحيح بخاري ۾ حضرت عائشه جي روايت |- | غسل ۽ تدفين | اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي شرڪت | شرڪت ڪندڙن ۽ وقت بابت مختلف روايتون |} == تاريخي اهميت == حضرت محمد ﷺ جي وفات اسلامي تاريخ جو بنيادي موڙ هو. سندس حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت کي مذهبي، سياسي ۽ سماجي قيادت هڪ ئي شخصيت مان حاصل هئي. وفات کان پوءِ مذهبي تعليمات جي حفاظت، سياسي جانشيني، اسلامي رياست جي انتظام ۽ مختلف علائقن سان لاڳاپن جا سوال سامهون آيا. حضرت ابو بڪر جي خلافت، اهل بيت جي سياسي حيثيت ۽ بعد ۾ پيدا ٿيل سني ۽ شيعا اختلافن جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ ۽ وفات سان لاڳاپيل واقعن جو مطالعو اهم آهي.<ref name="Madelung1997"/> == ڏسو پڻ == * [[محمد ﷺ]] * [[حجة الوداع]] * [[غدير خم]] * [[اسامه بن زيد]] * [[قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو]] * [[فاطمه زهرا]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[ابو بڪر صديق]] * [[سقيفه بني ساعده]] * [[محمد ﷺ جي جانشيني]] * [[مسجد نبوي]] * [[حجره نبوي]] dwgj8vzu0rrsyplrt31i8h87iavrqpw 425677 425676 2026-10-27T14:06:31Z Intisar Ali 8681 425677 wikitext text/x-wiki {{Short description|632ع ۾ مديني ۾ اسلامي پيغمبر حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين}} {{Infobox historical event | name = حضرت محمد ﷺ جي وفات | native_name = وفاة النبي محمد | image = Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg | image_size = 280px | caption = [[مسجد نبوي]] جو سائو گنبذ، جنهن جي هيٺان حضرت محمد ﷺ جي قبر واقع آهي؛ موجوده گنبذ نبوي دور جي تعمير ناهي. | date = سومر، ربيع الاول 11هه؛ مشهور روايت موجب 12 ربيع الاول | time = 632ع | location = [[مدينو]]، [[حجاز]] | type = وفات ۽ تدفين | cause = آخري بيماري؛ طبي تشخيص غيريقيني | outcome = حضرت محمد ﷺ جي حياتيءَ جو خاتمو؛ خلافت جي جانشينيءَ جو سوال }} '''حضرت محمد ﷺ جي وفات''' (عربي: '''وفاة النبي محمد''') [[اسلام]] جي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي زندگيءَ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين سان لاڳاپيل تاريخي واقعو آهي. حضرت محمد ﷺ جي وفات 11هه/632ع ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ ٿي. مشهور سني تاريخي روايت موجب وفات سومر، 12 ربيع الاول تي ٿي، جنهن کي عام طور 8 جون 632ع سان ملائيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به هجري ۽ عيسوي تاريخن جي مطابقت ۽ ربيع الاول جي مخصوص ڏينهن بابت تاريخي اختلاف موجود آهن.<ref name="BritannicaMuhammad">{{cite encyclopedia |title=Muhammad |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |language=en }}</ref> حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ بابت بنيادي معلومات [[صحيح بخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابي دائود]]، [[سنن ترمذي]]، قديم سيرت نگارن ۽ تاريخ نويسن جي ڪتابن مان ملي ٿي. انهن ماخذن ۾ بخار، جسماني تڪليف، ڪمزوري، نماز جي امامت، آخري نصيحتن ۽ وفات وقت جي حالتن بابت تفصيل محفوظ آهن.<ref name="BukhariIllness">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب مرض النبي صلى الله عليه وسلم ووفاته |at=حديث 4428–4468 |url=https://sunnah.com/bukhari/64 |language=ar }}</ref> وفات وقت حضرت محمد ﷺ جي عمر بابت مشهور روايت 63 سال آهي. ان عمر کي هجري قمري سالن جي حساب سان سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته قديم ماخذن ۾ ڄمڻ جي عيسوي تاريخ ۽ عمر بابت مختلف بيان پڻ ملن ٿا. == تاريخي پسمنظر == === حجة الوداع === {{Main|حجة الوداع}} 10هه/632ع ۾ حضرت محمد ﷺ [[مڪو|مڪي]] ڏانهن حج لاءِ ويو. اسلامي روايت ۾ هن حج کي ''حجة الوداع'' سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هي سندس زندگيءَ جو آخري حج هو. هن حج دوران عرفات ۽ ٻين هنڌن تي ڏنل خطابن ۾ انساني جان ۽ مال جي حرمت، سود جي خاتمي، خانداني ذميوارين، عورتن سان سلوڪ ۽ مسلمانن جي باهمي حقن بابت تعليمات بيان ٿيل آهن.<ref name="Muslim1218">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب الحج، باب حجة النبي صلى الله عليه وسلم |at=حديث 1218 |url=https://sunnah.com/muslim:1218a |language=ar }}</ref> حجة الوداع سان لاڳاپيل خطابن جا مختلف متن حديثي ۽ تاريخي ڪتابن ۾ موجود آهن. انهن کي هڪ ئي لفظ بلفظ محفوظ ٿيل خطاب سمجهڻ بدران، مختلف روايتن جي بنياد تي پڙهڻ گهرجي. === آخري قرآني تعليمات === حجة الوداع جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت المائده جي آيت 3 کي خاص اهميت حاصل آهي: {{Quote|اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا}} سنڌي مفهوم: ''اڄ مون اوهان لاءِ اوهان جو دين مڪمل ڪيو، اوهان تي پنهنجي نعمت پوري ڪئي ۽ اسلام کي اوهان لاءِ دين طور پسند ڪيو.'' [[صحيح بخاري]] جي روايت موجب، حضرت عمر بن خطاب هن آيت جي نزول کي عرفات جي ڏينهن سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Bukhari45">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الإيمان |at=حديث 45 |url=https://sunnah.com/bukhari:45 |language=ar }}</ref> هن آيت کي قرآن جي آخري نازل ٿيل آيت قرار ڏيڻ بابت مختلف روايتون آهن. تنهنڪري ان کي بنا اختلاف جي آخري وحي قرار ڏيڻ درست نه آهي. === غدير خم === {{Main|غدير خم}} حجة الوداع کان واپسيءَ دوران [[غدير خم]] ۾ حضرت محمد ﷺ جو خطاب اسلامي مذهبي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ اهل بيت بابت ياد ڏياريو. ٻين حديثي مجموعن ۾ حضرت عليءَ جي ولايت سان لاڳاپيل مشهور قول پڻ موجود آهي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> سني ۽ شيعا عالمن ۾ غدير خم جي سياسي ۽ مذهبي مفهوم بابت اختلاف آهي. شيعا روايت ان کي حضرت عليءَ جي جانشينيءَ سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته عام سني تشريح ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ احترام کي نمايان ڪيو وڃي ٿو. == آخري فوجي ۽ سياسي سرگرميون == === اسامه بن زيد جو لشڪر === {{Main|اسامه بن زيد}} حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ جي آخري مرحلي ۾ شام جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي مهم جي تياري ڪئي وئي، جنهن جي اڳواڻي نوجوان صحابي [[اسامه بن زيد]] کي ڏني وئي. روايتن موجب، لشڪر جي اڳواڻيءَ بابت ڪجهه ماڻهن سوال اٿاريا، پر حضرت محمد ﷺ اسامه جي صلاحيت ۽ سندس مقرريءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Bukhari4469">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4469 |url=https://sunnah.com/bukhari:4469 |language=ar }}</ref> آخري بيماريءَ سبب مهم جي روانگيءَ ۾ دير ٿي. حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ حضرت ابو بڪر جي خلافت ۾ هي مهم رواني ڪئي وئي. اسامه جي لشڪر جي ٺهڻ، روانگيءَ ۾ دير ۽ مختلف صحابين جي شرڪت بابت قديم سيرت ۽ تاريخي ماخذن ۾ تفصيلي، پر ڪڏهن ڪڏهن مختلف بيان موجود آهن. == آخري بيماري == === بيماريءَ جي شروعات === حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري مديني ۾ شروع ٿي. حديثي روايتن ۾ شديد بخار، مٿي جي تڪليف، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائيءَ جو ذڪر ملي ٿو. آخري بيماريءَ جي مجموعي مدت بابت سيرت نگارن ۾ اختلاف آهي. مختلف روايتن ۾ لڳ ڀڳ ڏهن ڏينهن کان ٻن هفتن تائين جو عرصو بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ اختلاف سبب بيماريءَ جي هر واقعي لاءِ قطعي ڏينهن مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي. === بخار ۽ جسماني تڪليف === [[صحيح بخاري]] ۾ عبدالله بن مسعود کان روايت آهي ته هن بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ کي شديد بخار ۾ ڏٺو. روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي تڪليف جي شدت بابت گفتگو ڪئي.<ref name="Bukhari5648">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5648 |url=https://sunnah.com/bukhari:5648 |language=ar }}</ref> روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته بيماريءَ ۾ بخار ۽ ڪمزوري اهم علامتون هيون. البت انهن علامتن مان جديد طب جي ڪنهن مخصوص بيماريءَ، جهڙوڪ نمونيا، مليريا يا ڪنهن ٻئي انفيڪشن، جي قطعي تشخيص ڪرڻ ممڪن نه آهي. === خيبر جي زهر بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4428 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري بيماريءَ دوران خيبر ۾ کاڌل خوراڪ جي تڪليف جو ذڪر ڪيو ۽ ان کي اڳوڻي زهر سان ڳنڍيو.<ref name="Bukhari4428">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4428 |url=https://sunnah.com/bukhari:4428 |language=ar }}</ref> هي روايت وفات جي سبب بابت مذهبي ۽ تاريخي بحثن ۾ اهم آهي. تنهن هوندي به خيبر جي واقعي ۽ ڪيترن سالن کان پوءِ وفات وچ ۾ طبي سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق جديد طبي شاهديءَ سان ثابت ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري حضرت محمد ﷺ جي وفات جو سبب ''زهر'' قطعي طبي تشخيص طور درج ڪرڻ بدران، زهر سان لاڳاپيل روايت کي جدا بيان ڪرڻ گهرجي. === حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهائش === آخري بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پنهنجي گهروارين کان اجازت گهري ته بيماريءَ جا باقي ڏينهن حضرت عائشه جي حجرِي ۾ گذاري. [[صحيح بخاري]] جي حديث 4450 موجب، گهروارين اجازت ڏني ۽ رسول الله ﷺ حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهيو، جتي سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari4450">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4450 |url=https://sunnah.com/bukhari:4450 |language=ar }}</ref> === بيماريءَ سبب جسماني ڪمزوري === حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ڪجهه موقعن تي ٻين ماڻهن جي مدد سان مسجد ڏانهن ويو. هڪ روايت ۾ حضرت عباس ۽ هڪ ٻئي شخص جي سهاري هلڻ جو ذڪر آهي. ٻئي شخص جي سڃاڻپ بابت حديثي تشريحن ۾ حضرت عليءَ جو نالو اچي ٿو. اهي تفصيل ظاهر ڪن ٿا ته بيماريءَ آخري ڏينهن ۾ رسول الله ﷺ جي جسماني حرڪت ۽ عوامي سرگرمين کي متاثر ڪيو. == بيماري دوران نماز جي امامت == === حضرت ابو بڪر کي امامت جو حڪم === [[صحيح بخاري]] جي حديث 678 موجب، جڏهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد ٿي، تڏهن هن حضرت [[ابو بڪر صديق|ابو بڪر]] کي ماڻهن جي نماز پڙهائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Bukhari678">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 678 |url=https://sunnah.com/bukhari:678 |language=ar }}</ref> حضرت عائشه ابو بڪر جي نرم طبيعت جو ذڪر ڪيو، پر روايت موجب رسول الله ﷺ پنهنجي هدايت برقرار رکي. === رسول الله ﷺ جو مسجد ۾ اچڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 683 ۾ بيان ٿيل آهي ته بيماريءَ دوران هڪ موقعي تي حضرت محمد ﷺ مسجد ۾ آيو، جڏهن ابو بڪر نماز پڙهائي رهيو هو. روايت موجب، رسول الله ﷺ ويهي نماز پڙهي ۽ ابو بڪر سندس نماز جي پيروي ڪئي، جڏهن ته ماڻهو ابو بڪر جي پيروي ڪندا رهيا.<ref name="Bukhari683">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 683 |url=https://sunnah.com/bukhari:683 |language=ar }}</ref> === سياسي مفهوم بابت اختلاف === سني مذهبي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي نماز جي امامت کي سندس فضيلت ۽ بعد واري خلافت جي حق ۾ اهم دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. شيعا عالمن ۾ هن واقعي جي روايتن، ترتيب ۽ سياسي مفهوم بابت مختلف تشريحون موجود آهن. شيعا موقف موجب، نماز جي امامت پاڻمرادو سياسي جانشينيءَ جي قطعي نامزدگي ثابت نٿي ڪري. تاريخي طور نماز پڙهائڻ جو حڪم ۽ خلافت جي سياسي جانشيني ٻه جدا سوال آهن؛ انهن کي ماخذن جي بنياد تي الڳ سمجهڻ گهرجي. == خميس جو واقعو == {{Main|قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو}} حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل اهم واقعن مان هڪ ''خميس جو واقعو'' آهي، جنهن کي عربي تاريخي روايت ۾ ''رزية يوم الخميس'' پڻ چيو وڃي ٿو. === لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ عبدالله بن عباس کان روايت آهي ته خميس ڏينهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد هئي. هن لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ جو چيو ته جيئن اهڙي تحرير لکرائي سگهجي، جنهن کان پوءِ مسلمان گمراهه نه ٿين.<ref name="Bukhari4431">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4431 |url=https://sunnah.com/bukhari:4431 |language=ar }}</ref> === مجلس ۾ اختلاف === روايت موجب، موجود ماڻهن ۾ اختلاف پيدا ٿيو ته لکڻ جو سامان آندو وڃي يا نه. [[صحيح بخاري]] جي حديث 5669 ۾ حضرت عمر بن خطاب جي موقف جو ذڪر آهي ته رسول الله ﷺ شديد بيمار آهي ۽ قرآن موجود آهي.<ref name="Bukhari5669">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5669 |url=https://sunnah.com/bukhari:5669 |language=ar }}</ref> گفتگو ۽ اختلاف وڌڻ کان پوءِ حضرت محمد ﷺ موجود ماڻهن کي وڃڻ لاءِ چيو. عبدالله بن عباس هن واقعي کي افسوسناڪ قرار ڏنو، ڇاڪاڻ ته اختلاف سبب اها تحرير مڪمل نه ٿي سگهي. === سني ۽ شيعا تشريحون === سني شارحن ۾ هن واقعي بابت مختلف توجيهون ملن ٿيون، جن ۾ رسول الله ﷺ جي شديد بيماري، مجلس جي اختلاف ۽ قرآن جي موجودگيءَ بابت بحث شامل آهن. شيعا تشريح ۾ هي واقعو جانشينيءَ جي مسئلي سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي ۽ اهو موقف پيش ڪيو ويندو آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت تحرير لکرائڻ چاهيو ٿي. بنيادي حديث ۾ مجوزه تحرير جو مڪمل متن موجود نه آهي؛ تنهنڪري ان جو اصل مضمون قطعي طور معلوم هجڻ جي دعويٰ احتياط کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي. == آخري مذهبي ۽ اخلاقي هدايتون == === نماز بابت تاڪيد === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل روايتن ۾ نماز جي پابنديءَ بابت حضرت محمد ﷺ جي تاڪيد بيان ٿيل آهي. ڪجهه روايتن ۾ نماز سان گڏ انهن ماڻهن جي حقن جي حفاظت جو پڻ ذڪر آهي، جيڪي ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام ۾ غلام يا ماتحت حيثيت رکندا هئا. انهن روايتن جي لفظن ۽ سندن کي الڳ جانچڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته سڀني حديثي ڪتابن ۾ هڪجهڙو متن موجود نه آهي. === عربستان مان غيرمسلم مشرڪ گروهن بابت هدايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ آخري بيماريءَ دوران ڏنل هدايتن مان هڪ ۾ جزيرة العرب مان مشرڪن کي ڪڍڻ جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Bukhari4431"/> انهيءَ هدايت جي تاريخي نفاذ، جغرافيائي دائري ۽ فقهي تشريح بابت مسلمان فقيهن ۽ مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي. === وفدن جي عزت ڪرڻ === ساڳي حديث ۾ رسول الله ﷺ جي هدايت آهي ته ٻاهرين وفدن سان اهڙي عزت ۽ مهمان نوازي ڪئي وڃي، جهڙي پاڻ ڪندو هو. هيءَ روايت آخري بيماريءَ دوران سفارتي ۽ سياسي آداب بابت هدايتن مان هڪ آهي.<ref name="Bukhari4431"/> === قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل ڪجهه صحيح حديثن ۾ نبين جي قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه ملي ٿي. انهن روايتن کي بعد جي اسلامي فقهي ۽ مذهبي ادب ۾ قبرن، زيارت ۽ عبادتگاهن جي تعمير بابت بحثن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي عملي ۽ فقهي مفهوم بابت مختلف اسلامي روايتن ۾ تشريحي اختلاف موجود آهن. == حضرت فاطمه سان آخري ملاقات == [[صحيح بخاري]] جي حديث 4433–4434 موجب، حضرت محمد ﷺ آخري بيماريءَ دوران پنهنجي نياڻي [[فاطمه زهرا]] کي پاڻ وٽ گهرايو ۽ ساڻس ڳجهي گفتگو ڪئي. پهريون ڀيرو گفتگو کان پوءِ حضرت فاطمه روئي ۽ ٻئي ڀيري مسڪرائي. روايت موجب، بعد ۾ هن ٻڌايو ته پهرين ڳالهه ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي وفات جو اشارو ڏنو هو ۽ ٻي ڳالهه ۾ کيس ٻڌايو ته هوءَ سندس خاندان مان پهرين فرد هوندي جيڪا وفات کان پوءِ ساڻس ملندي.<ref name="Bukhari4433">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4433–4434 |url=https://sunnah.com/bukhari:4433 |language=ar }}</ref> == آخري سومر جو ڏينهن == === مسجد ڏانهن آخري نظر === [[صحيح بخاري]] جي حديث 680 ۾ انس بن مالڪ کان روايت آهي ته وفات واري سومر ڏينهن، جڏهن مسلمان صبح جي نماز پڙهي رهيا هئا، حضرت محمد ﷺ پنهنجي حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏٺو. روايت موجب، رسول الله ﷺ مسڪرايو ۽ ماڻهن کي نماز جاري رکڻ جو اشارو ڪيو. انهيءَ ڏينهن سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari680">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 680 |url=https://sunnah.com/bukhari:680 |language=ar }}</ref> === آخري وقت ۾ مسواڪ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4449 موجب، حضرت عائشه پنهنجي ڀاءُ عبدالرحمان بن ابي بڪر جي هٿ ۾ مسواڪ ڏٺو، جنهن ڏانهن رسول الله ﷺ ڏسي رهيو هو. حضرت عائشه مسواڪ تيار ڪري رسول الله ﷺ کي ڏنو ۽ هن آخري وقت ۾ ان جو استعمال ڪيو.<ref name="Bukhari4449">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4449 |url=https://sunnah.com/bukhari:4449 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ قرآن جي تلاوت ۽ دعائون === حضرت عائشه کان مروي حديثن ۾ بيان ٿيل آهي ته رسول الله ﷺ بيماريءَ دوران قرآن جون پناهه گهرڻ واريون سورتون پڙهندو هو. شديد بيماريءَ وقت حضرت عائشه پڻ اهي سورتون پڙهي سندس جسم تي هٿ ڦيريندي هئي. اهي روايتون آخري بيماريءَ جي مذهبي ۽ گهريلو ماحول بابت اهم معلومات مهيا ڪن ٿيون.<ref name="Bukhari5016">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب فضائل القرآن |at=حديث 5016 |url=https://sunnah.com/bukhari:5016 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ پاڻيءَ سان آرام پهچائڻ === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته شديد بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پاڻيءَ سان پنهنجي جسم کي آرام پهچائڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. روايت ۾ ست مشڪن مان پاڻي آڻڻ ۽ جسم تي وهائڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ کان پوءِ رسول الله ﷺ ماڻهن کي خطاب ڪرڻ لاءِ ٻاهر نڪتو.<ref name="Bukhari4442">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4442 |url=https://sunnah.com/bukhari:4442 |language=ar }}</ref> هي بيان بيماريءَ دوران روايتي جسماني آرام جي هڪ طريقي جو تاريخي ذڪر آهي؛ ان مان ڪنهن مخصوص بيماريءَ جي تشخيص نٿي ڪري سگهجي. === آخري بيماريءَ ۾ دوا ڏيڻ بابت روايت === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان هڪ روايت ملي ٿي ته بيماريءَ دوران رسول الله ﷺ کي سندس مرضيءَ جي برخلاف دوا ڏني وئي. روايت موجب، هو ان عمل تي ناراض ٿيو ۽ واضح ڪيو ته هن دوا ڏيڻ کان منع ڪئي هئي.<ref name="Bukhari4458">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4458 |url=https://sunnah.com/bukhari:4458 |language=ar }}</ref> هي روايت علاج جي تاريخ ۽ بيمار شخص جي مرضيءَ بابت بحثن ۾ اهميت رکي ٿي. البته دوا جي صحيح ترڪيب ۽ ان جي طبي اثرن بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. === قبر جي هنڌ بابت مشاورت === [[جامع ترمذي]] جي حديث 1018 موجب، حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ تدفين جي هنڌ بابت اختلاف پيدا ٿيو. روايت ۾ حضرت ابو بڪر ڏانهن اهو قول منسوب آهي ته نبيءَ کي انهيءَ هنڌ دفن ڪيو ويندو آهي جتي سندس وفات ٿئي. انهيءَ بنياد تي حضرت محمد ﷺ کي سندس وفات واري هنڌ دفن ڪيو ويو.<ref name="Tirmidhi1018">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1018 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:1018 |language=ar }}</ref> امام ترمذي هن روايت کي ''غريب'' قرار ڏنو ۽ هڪ راويءَ جي حافظي بابت تحفظ پڻ بيان ڪيو آهي؛ تنهنڪري روايت جي سند بابت اهو اختلاف به درج ڪرڻ ضروري آهي. === غسل ۽ تدفين بابت سنن ابي دائود جي روايت === [[سنن ابي دائود]] جي حديث 3209 ۾ عامر شعبي کان روايت آهي ته حضرت علي، فضل بن عباس ۽ اسامه بن زيد رسول الله ﷺ جي غسل ۽ تدفين جي عمل ۾ شامل هئا. ان روايت ۾ عبدالرحمان بن عوف جي شرڪت جو هڪ اضافي بيان پڻ اچي ٿو.<ref name="AbuDawud3209">{{cite book |author=أبو داود سليمان بن الأشعث |title=سنن أبي داود |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 3209 |url=https://sunnah.com/abudawud:3209 |language=ar }}</ref> هي روايت اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي تدفين واري ڪردار بابت اهم ماخذ آهي. == وفات == حضرت محمد ﷺ جي وفات مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر ٿي. حضرت عائشه جي روايت موجب، وفات وقت رسول الله ﷺ جو مٿو سندس سيني سان لڳل هو.<ref name="Bukhari4450"/> وفات جي مشهور تاريخ سومر، 12 ربيع الاول 11هه بيان ڪئي ويندي آهي. عيسوي تاريخ عام طور 8 جون 632ع درج ڪئي ويندي آهي، پر تاريخي ۽ تقويمي حسابن بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="BritannicaMuhammad"/> === وفات وقت عمر === مشهور حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي عمر وفات وقت 63 سال هئي. هيءَ عمر عام طور قمري سالن جي حساب سان بيان ڪئي وڃي ٿي. === آخري لفظ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4463 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري وقت ۾ چيو: {{Quote|اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الأَعْلَى}} سنڌي مفهوم: ''اي الله، اعليٰ ساٿين سان گڏ.'' روايت موجب، اهي سندس آخري لفظ هئا.<ref name="Bukhari4463">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4463 |url=https://sunnah.com/bukhari:4463 |language=ar }}</ref> == وفات جي خبر ۽ صحابه جو ردعمل == === حضرت عمر جو ردعمل === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1241–1242 موجب، وفات جي خبر کان پوءِ حضرت عمر بن خطاب ماڻهن سان گفتگو ڪئي ۽ شروعات ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو.<ref name="Bukhari1241">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1241–1242 |url=https://sunnah.com/bukhari:1241 |language=ar }}</ref> === حضرت ابو بڪر جو خطاب === حضرت ابو بڪر وفات جي خبر کان پوءِ حضرت محمد ﷺ جي جسد کي ڏٺو ۽ پوءِ ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 144 پڙهي: {{Quote|وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ}} سنڌي مفهوم: ''محمد رڳو هڪ رسول آهي؛ ان کان اڳ به رسول گذري چڪا آهن.'' حضرت ابو بڪر ماڻهن کي ياد ڏياريو ته رسول الله ﷺ وفات ڪري چڪو آهي، جڏهن ته الله هميشه زنده آهي.<ref name="Bukhari1241"/> هي خطاب اسلامي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ جماعت کي سنڀالڻ واري اهم واقعي طور بيان ڪيو ويندو آهي. == سياسي جانشينيءَ جو سوال == {{Main|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[سقيفه بني ساعده]] ۾ انصار جا ڪجهه اڳواڻ گڏ ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ شرڪت ڪئي. گفتگو کان پوءِ موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> === اهل بيت جي غيرموجودگي === روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ بنو هاشم جا ڪجهه فرد رسول الله ﷺ جي تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا ۽ سقيفه جي ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ خلافت جي چونڊ ۽ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت مختلف موقف ملن ٿا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> سقيفه جو سياسي واقعو ۽ رسول الله ﷺ جي غسل، ڪفن ۽ تدفين جا عمل هڪ ئي تاريخي مرحلي ۾ پيش آيا، پر انهن جي ترتيب بابت ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. == غسل ۽ ڪفن == === غسل ڏيڻ === قديم سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي جسد کي غسل ڏيڻ ۾ حضرت علي بن ابي طالب ۽ بنو هاشم جي ڪجهه ٻين فردن حصو ورتو. ڪجهه روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب، فضل بن عباس، قثم بن عباس، اسامه بن زيد ۽ شقران جا نالا پڻ ملن ٿا. غسل جي تفصيلي طريقي ۽ سڀني شرڪت ڪندڙن جي نالن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ تنهنڪري هڪ ئي فهرست کي قطعي ۽ متفقه قرار نه ڏيڻ گهرجي. === ڪفن === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1264 موجب، حضرت محمد ﷺ کي يمن جي ٽن سفيد ڪپهه جي ڪپڙن ۾ ڪفن ڏنو ويو، جن ۾ قميص ۽ پڳ شامل نه هئا.<ref name="Bukhari1264">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1264 |url=https://sunnah.com/bukhari:1264 |language=ar }}</ref> == جنازي نماز == حضرت محمد ﷺ جي جنازي نماز بابت قديم تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته ماڻهن ننڍن گروهن ۾ داخل ٿي نماز پڙهي. انهن روايتن موجب، ڪنهن هڪ شخص سڀني مسلمانن جي گڏيل جنازي نماز جي امامت نه ڪئي. البت هن واقعي جي مڪمل ترتيب، گروهن جي تعداد ۽ جنازي نماز جي طريقي بابت تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. == تدفين == === قبر جو هنڌ === حضرت محمد ﷺ کي مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر دفن ڪيو ويو، جتي سندس وفات ٿي هئي. بعد ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع دوران اهو حجرُو مسجد جي عمارت جي احاطي ۾ اچي ويو. اڄ انهيءَ هنڌ جي مٿان سائو گنبذ موجود آهي، جيڪو رسول الله ﷺ جي دور کان پوءِ تعمير ٿيو. === تدفين جو وقت === مشهور سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي تدفين وفات کان پوءِ اڱاري جي رات يا اربع جي شروعاتي وقت ۾ ٿي. تدفين جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي. === قبر ۾ لهڻ وارا ماڻهو === تاريخي روايتن ۾ حضرت علي، فضل بن عباس، قثم بن عباس ۽ شقران جا نالا تدفين جي عمل سان لاڳاپيل ملن ٿا. ڪجهه روايتن ۾ ٻين ماڻهن جو ذڪر پڻ آهي. انهن نالن جي مڪمل فهرست بابت قديم ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == مسجد نبوي ۽ موجوده روضو == {{Main|مسجد نبوي|حجره نبوي}} [[File:Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg|thumb|280px|مديني ۾ مسجد نبوي جو سائو گنبذ. موجوده تعمير حضرت محمد ﷺ جي وفات کان گهڻو پوءِ جي آهي.]] حضرت محمد ﷺ جي قبر حضرت عائشه جي اڳوڻي حجرِي ۾ واقع آهي. بعد ۾ حضرت ابو بڪر ۽ حضرت عمر کي پڻ انهيءَ حجرِي ۾ دفن ڪيو ويو. مختلف اسلامي دورن ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع ۽ تعمير ٿيندي رهي. موجوده سائو گنبذ انهيءَ ڊگهي تعميراتي تاريخ جو حصو آهي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc9d5;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''حضرت محمد ﷺ جي آخري زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#dcebf4;" | وقت ! style="background:#dcebf4;" | واقعو ! style="background:#dcebf4;" | تاريخي اهميت |- | 10هه | حجة الوداع | آخري حج ۽ اهم مذهبي ۽ سماجي هدايتون |- | 10هه | غدير خم | اهل بيت ۽ حضرت عليءَ بابت اهم روايتون |- | 11هه | اسامه جي لشڪر جي تياري | آخري فوجي ۽ سياسي سرگرمي |- | 11هه | آخري بيماري | بخار، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائي |- | آخري بيماري | ابو بڪر جي نماز جي امامت | مذهبي ۽ بعد واري سياسي تشريح ۾ اهم واقعو |- | خميس | قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو | آخري تحرير بابت مجلس ۾ اختلاف |- | آخري سومر | حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏسڻ | وفات واري ڏينهن جو مشهور حديثي بيان |- | 11هه/632ع | وفات | نبوي زندگيءَ جو خاتمو |- | وفات کان پوءِ | سقيفه بني ساعده | سياسي جانشينيءَ بابت فيصلو |- | وفات کان پوءِ | غسل، ڪفن ۽ تدفين | حضرت عائشه جي حجرِي ۾ تدفين |} == تاريخي اختلافن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c3b8da;" |+ style="background:#584779;color:white;padding:10px;" | '''وفات بابت اهم تاريخي ۽ مذهبي اختلاف''' ! style="background:#ece5f5;" | موضوع ! style="background:#ece5f5;" | مشهور بيان ! style="background:#ece5f5;" | تحقيقي احتياط |- | وفات جي تاريخ | 12 ربيع الاول 11هه | مخصوص هجري تاريخ ۽ عيسوي مطابقت بابت اختلاف |- | آخري بيماريءَ جي مدت | لڳ ڀڳ ٻه هفتا | مختلف ماخذن ۾ ڏينهن جو تعداد مختلف |- | بيماريءَ جو سبب | بخار ۽ شديد ڪمزوري | جديد طبي تشخيص قطعي طور معلوم نه آهي |- | خيبر جو زهر | اڳوڻي زهر جي تڪليف بابت روايت | وفات جو طبي سبب قطعي ثابت نه آهي |- | نماز جي امامت | ابو بڪر کي امامت جو حڪم | سياسي جانشينيءَ بابت مختلف تشريحون |- | خميس جو واقعو | لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ | مجوزه تحرير جو مڪمل متن معلوم نه آهي |- | آخري لفظ | «اللهم الرفيق الأعلى» | صحيح بخاري ۾ حضرت عائشه جي روايت |- | غسل ۽ تدفين | اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي شرڪت | شرڪت ڪندڙن ۽ وقت بابت مختلف روايتون |} == تاريخي اهميت == حضرت محمد ﷺ جي وفات اسلامي تاريخ جو بنيادي موڙ هو. سندس حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت کي مذهبي، سياسي ۽ سماجي قيادت هڪ ئي شخصيت مان حاصل هئي. وفات کان پوءِ مذهبي تعليمات جي حفاظت، سياسي جانشيني، اسلامي رياست جي انتظام ۽ مختلف علائقن سان لاڳاپن جا سوال سامهون آيا. حضرت ابو بڪر جي خلافت، اهل بيت جي سياسي حيثيت ۽ بعد ۾ پيدا ٿيل سني ۽ شيعا اختلافن جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ ۽ وفات سان لاڳاپيل واقعن جو مطالعو اهم آهي.<ref name="Madelung1997"/> == ڏسو پڻ == * [[محمد ﷺ]] * [[حجة الوداع]] * [[غدير خم]] * [[اسامه بن زيد]] * [[قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو]] * [[فاطمه زهرا]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[ابو بڪر صديق]] * [[سقيفه بني ساعده]] * [[محمد ﷺ جي جانشيني]] * [[مسجد نبوي]] * [[حجره نبوي]] og3r5nlonvea0q03pa20l8596sk7v6i 425678 425677 2026-10-27T14:07:42Z Intisar Ali 8681 425678 wikitext text/x-wiki {{Short description|632ع ۾ مديني ۾ اسلامي پيغمبر حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين}} {{Infobox historical event | name = حضرت محمد ﷺ جي وفات | native_name = وفاة النبي محمد | image = Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg | image_size = 280px | caption = [[مسجد نبوي]] جو سائو گنبذ، جنهن جي هيٺان حضرت محمد ﷺ جي قبر واقع آهي؛ موجوده گنبذ نبوي دور جي تعمير ناهي. | date = سومر، ربيع الاول 11هه؛ مشهور روايت موجب 12 ربيع الاول | time = 632ع | location = [[مدينو]]، [[حجاز]] | type = وفات ۽ تدفين | cause = آخري بيماري؛ طبي تشخيص غيريقيني | outcome = حضرت محمد ﷺ جي حياتيءَ جو خاتمو؛ خلافت جي جانشينيءَ جو سوال }} '''حضرت محمد ﷺ جي وفات''' (عربي: '''وفاة النبي محمد''') [[اسلام]] جي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي زندگيءَ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين سان لاڳاپيل تاريخي واقعو آهي. حضرت محمد ﷺ جي وفات 11هه/632ع ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ ٿي. مشهور سني تاريخي روايت موجب وفات سومر، 12 ربيع الاول تي ٿي، جنهن کي عام طور 8 جون 632ع سان ملائيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به هجري ۽ عيسوي تاريخن جي مطابقت ۽ ربيع الاول جي مخصوص ڏينهن بابت تاريخي اختلاف موجود آهن.<ref name="BritannicaMuhammad">{{cite encyclopedia |title=Muhammad |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |language=en }}</ref> حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ بابت بنيادي معلومات [[صحيح بخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابي دائود]]، [[سنن ترمذي]]، قديم سيرت نگارن ۽ تاريخ نويسن جي ڪتابن مان ملي ٿي. انهن ماخذن ۾ بخار، جسماني تڪليف، ڪمزوري، نماز جي امامت، آخري نصيحتن ۽ وفات وقت جي حالتن بابت تفصيل محفوظ آهن.<ref name="BukhariIllness">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب مرض النبي صلى الله عليه وسلم ووفاته |at=حديث 4428–4468 |url=https://sunnah.com/bukhari/64 |language=ar }}</ref> وفات وقت حضرت محمد ﷺ جي عمر بابت مشهور روايت 63 سال آهي. ان عمر کي هجري قمري سالن جي حساب سان سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته قديم ماخذن ۾ ڄمڻ جي عيسوي تاريخ ۽ عمر بابت مختلف بيان پڻ ملن ٿا. == تاريخي پسمنظر == === حجة الوداع === {{Main|حجة الوداع}} 10هه/632ع ۾ حضرت محمد ﷺ [[مڪو|مڪي]] ڏانهن حج لاءِ ويو. اسلامي روايت ۾ هن حج کي ''حجة الوداع'' سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هي سندس زندگيءَ جو آخري حج هو. هن حج دوران عرفات ۽ ٻين هنڌن تي ڏنل خطابن ۾ انساني جان ۽ مال جي حرمت، سود جي خاتمي، خانداني ذميوارين، عورتن سان سلوڪ ۽ مسلمانن جي باهمي حقن بابت تعليمات بيان ٿيل آهن.<ref name="Muslim1218">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب الحج، باب حجة النبي صلى الله عليه وسلم |at=حديث 1218 |url=https://sunnah.com/muslim:1218a |language=ar }}</ref> حجة الوداع سان لاڳاپيل خطابن جا مختلف متن حديثي ۽ تاريخي ڪتابن ۾ موجود آهن. انهن کي هڪ ئي لفظ بلفظ محفوظ ٿيل خطاب سمجهڻ بدران، مختلف روايتن جي بنياد تي پڙهڻ گهرجي. === آخري قرآني تعليمات === حجة الوداع جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت المائده جي آيت 3 کي خاص اهميت حاصل آهي: {{Quote|اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا}} سنڌي مفهوم: ''اڄ مون اوهان لاءِ اوهان جو دين مڪمل ڪيو، اوهان تي پنهنجي نعمت پوري ڪئي ۽ اسلام کي اوهان لاءِ دين طور پسند ڪيو.'' [[صحيح بخاري]] جي روايت موجب، حضرت عمر بن خطاب هن آيت جي نزول کي عرفات جي ڏينهن سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Bukhari45">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الإيمان |at=حديث 45 |url=https://sunnah.com/bukhari:45 |language=ar }}</ref> هن آيت کي قرآن جي آخري نازل ٿيل آيت قرار ڏيڻ بابت مختلف روايتون آهن. تنهنڪري ان کي بنا اختلاف جي آخري وحي قرار ڏيڻ درست نه آهي. === غدير خم === {{Main|غدير خم}} حجة الوداع کان واپسيءَ دوران [[غدير خم]] ۾ حضرت محمد ﷺ جو خطاب اسلامي مذهبي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ اهل بيت بابت ياد ڏياريو. ٻين حديثي مجموعن ۾ حضرت عليءَ جي ولايت سان لاڳاپيل مشهور قول پڻ موجود آهي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> سني ۽ شيعا عالمن ۾ غدير خم جي سياسي ۽ مذهبي مفهوم بابت اختلاف آهي. شيعا روايت ان کي حضرت عليءَ جي جانشينيءَ سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته عام سني تشريح ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ احترام کي نمايان ڪيو وڃي ٿو. == آخري فوجي ۽ سياسي سرگرميون == === اسامه بن زيد جو لشڪر === {{Main|اسامه بن زيد}} حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ جي آخري مرحلي ۾ شام جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي مهم جي تياري ڪئي وئي، جنهن جي اڳواڻي نوجوان صحابي [[اسامه بن زيد]] کي ڏني وئي. روايتن موجب، لشڪر جي اڳواڻيءَ بابت ڪجهه ماڻهن سوال اٿاريا، پر حضرت محمد ﷺ اسامه جي صلاحيت ۽ سندس مقرريءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Bukhari4469">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4469 |url=https://sunnah.com/bukhari:4469 |language=ar }}</ref> آخري بيماريءَ سبب مهم جي روانگيءَ ۾ دير ٿي. حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ حضرت ابو بڪر جي خلافت ۾ هي مهم رواني ڪئي وئي. اسامه جي لشڪر جي ٺهڻ، روانگيءَ ۾ دير ۽ مختلف صحابين جي شرڪت بابت قديم سيرت ۽ تاريخي ماخذن ۾ تفصيلي، پر ڪڏهن ڪڏهن مختلف بيان موجود آهن. == آخري بيماري == === بيماريءَ جي شروعات === حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري مديني ۾ شروع ٿي. حديثي روايتن ۾ شديد بخار، مٿي جي تڪليف، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائيءَ جو ذڪر ملي ٿو. آخري بيماريءَ جي مجموعي مدت بابت سيرت نگارن ۾ اختلاف آهي. مختلف روايتن ۾ لڳ ڀڳ ڏهن ڏينهن کان ٻن هفتن تائين جو عرصو بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ اختلاف سبب بيماريءَ جي هر واقعي لاءِ قطعي ڏينهن مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي. === بخار ۽ جسماني تڪليف === [[صحيح بخاري]] ۾ عبدالله بن مسعود کان روايت آهي ته هن بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ کي شديد بخار ۾ ڏٺو. روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي تڪليف جي شدت بابت گفتگو ڪئي.<ref name="Bukhari5648">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5648 |url=https://sunnah.com/bukhari:5648 |language=ar }}</ref> روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته بيماريءَ ۾ بخار ۽ ڪمزوري اهم علامتون هيون. البت انهن علامتن مان جديد طب جي ڪنهن مخصوص بيماريءَ، جهڙوڪ نمونيا، مليريا يا ڪنهن ٻئي انفيڪشن، جي قطعي تشخيص ڪرڻ ممڪن نه آهي. === خيبر جي زهر بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4428 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري بيماريءَ دوران خيبر ۾ کاڌل خوراڪ جي تڪليف جو ذڪر ڪيو ۽ ان کي اڳوڻي زهر سان ڳنڍيو.<ref name="Bukhari4428">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4428 |url=https://sunnah.com/bukhari:4428 |language=ar }}</ref> هي روايت وفات جي سبب بابت مذهبي ۽ تاريخي بحثن ۾ اهم آهي. تنهن هوندي به خيبر جي واقعي ۽ ڪيترن سالن کان پوءِ وفات وچ ۾ طبي سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق جديد طبي شاهديءَ سان ثابت ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري حضرت محمد ﷺ جي وفات جو سبب ''زهر'' قطعي طبي تشخيص طور درج ڪرڻ بدران، زهر سان لاڳاپيل روايت کي جدا بيان ڪرڻ گهرجي. === حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهائش === آخري بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پنهنجي گهروارين کان اجازت گهري ته بيماريءَ جا باقي ڏينهن حضرت عائشه جي حجرِي ۾ گذاري. [[صحيح بخاري]] جي حديث 4450 موجب، گهروارين اجازت ڏني ۽ رسول الله ﷺ حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهيو، جتي سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari4450">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4450 |url=https://sunnah.com/bukhari:4450 |language=ar }}</ref> === بيماريءَ سبب جسماني ڪمزوري === حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ڪجهه موقعن تي ٻين ماڻهن جي مدد سان مسجد ڏانهن ويو. هڪ روايت ۾ حضرت عباس ۽ هڪ ٻئي شخص جي سهاري هلڻ جو ذڪر آهي. ٻئي شخص جي سڃاڻپ بابت حديثي تشريحن ۾ حضرت عليءَ جو نالو اچي ٿو. اهي تفصيل ظاهر ڪن ٿا ته بيماريءَ آخري ڏينهن ۾ رسول الله ﷺ جي جسماني حرڪت ۽ عوامي سرگرمين کي متاثر ڪيو. == بيماري دوران نماز جي امامت == === حضرت ابو بڪر کي امامت جو حڪم === [[صحيح بخاري]] جي حديث 678 موجب، جڏهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد ٿي، تڏهن هن حضرت [[ابو بڪر صديق|ابو بڪر]] کي ماڻهن جي نماز پڙهائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Bukhari678">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 678 |url=https://sunnah.com/bukhari:678 |language=ar }}</ref> حضرت عائشه ابو بڪر جي نرم طبيعت جو ذڪر ڪيو، پر روايت موجب رسول الله ﷺ پنهنجي هدايت برقرار رکي. === رسول الله ﷺ جو مسجد ۾ اچڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 683 ۾ بيان ٿيل آهي ته بيماريءَ دوران هڪ موقعي تي حضرت محمد ﷺ مسجد ۾ آيو، جڏهن ابو بڪر نماز پڙهائي رهيو هو. روايت موجب، رسول الله ﷺ ويهي نماز پڙهي ۽ ابو بڪر سندس نماز جي پيروي ڪئي، جڏهن ته ماڻهو ابو بڪر جي پيروي ڪندا رهيا.<ref name="Bukhari683">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 683 |url=https://sunnah.com/bukhari:683 |language=ar }}</ref> === سياسي مفهوم بابت اختلاف === سني مذهبي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي نماز جي امامت کي سندس فضيلت ۽ بعد واري خلافت جي حق ۾ اهم دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. شيعا عالمن ۾ هن واقعي جي روايتن، ترتيب ۽ سياسي مفهوم بابت مختلف تشريحون موجود آهن. شيعا موقف موجب، نماز جي امامت پاڻمرادو سياسي جانشينيءَ جي قطعي نامزدگي ثابت نٿي ڪري. تاريخي طور نماز پڙهائڻ جو حڪم ۽ خلافت جي سياسي جانشيني ٻه جدا سوال آهن؛ انهن کي ماخذن جي بنياد تي الڳ سمجهڻ گهرجي. == خميس جو واقعو == {{Main|قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو}} حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل اهم واقعن مان هڪ ''خميس جو واقعو'' آهي، جنهن کي عربي تاريخي روايت ۾ ''رزية يوم الخميس'' پڻ چيو وڃي ٿو. === لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ عبدالله بن عباس کان روايت آهي ته خميس ڏينهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد هئي. هن لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ جو چيو ته جيئن اهڙي تحرير لکرائي سگهجي، جنهن کان پوءِ مسلمان گمراهه نه ٿين.<ref name="Bukhari4431">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4431 |url=https://sunnah.com/bukhari:4431 |language=ar }}</ref> === مجلس ۾ اختلاف === روايت موجب، موجود ماڻهن ۾ اختلاف پيدا ٿيو ته لکڻ جو سامان آندو وڃي يا نه. [[صحيح بخاري]] جي حديث 5669 ۾ حضرت عمر بن خطاب جي موقف جو ذڪر آهي ته رسول الله ﷺ شديد بيمار آهي ۽ قرآن موجود آهي.<ref name="Bukhari5669">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5669 |url=https://sunnah.com/bukhari:5669 |language=ar }}</ref> گفتگو ۽ اختلاف وڌڻ کان پوءِ حضرت محمد ﷺ موجود ماڻهن کي وڃڻ لاءِ چيو. عبدالله بن عباس هن واقعي کي افسوسناڪ قرار ڏنو، ڇاڪاڻ ته اختلاف سبب اها تحرير مڪمل نه ٿي سگهي. === سني ۽ شيعا تشريحون === سني شارحن ۾ هن واقعي بابت مختلف توجيهون ملن ٿيون، جن ۾ رسول الله ﷺ جي شديد بيماري، مجلس جي اختلاف ۽ قرآن جي موجودگيءَ بابت بحث شامل آهن. شيعا تشريح ۾ هي واقعو جانشينيءَ جي مسئلي سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي ۽ اهو موقف پيش ڪيو ويندو آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت تحرير لکرائڻ چاهيو ٿي. بنيادي حديث ۾ مجوزه تحرير جو مڪمل متن موجود نه آهي؛ تنهنڪري ان جو اصل مضمون قطعي طور معلوم هجڻ جي دعويٰ احتياط کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي. == آخري مذهبي ۽ اخلاقي هدايتون == === نماز بابت تاڪيد === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل روايتن ۾ نماز جي پابنديءَ بابت حضرت محمد ﷺ جي تاڪيد بيان ٿيل آهي. ڪجهه روايتن ۾ نماز سان گڏ انهن ماڻهن جي حقن جي حفاظت جو پڻ ذڪر آهي، جيڪي ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام ۾ غلام يا ماتحت حيثيت رکندا هئا. انهن روايتن جي لفظن ۽ سندن کي الڳ جانچڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته سڀني حديثي ڪتابن ۾ هڪجهڙو متن موجود نه آهي. === عربستان مان غيرمسلم مشرڪ گروهن بابت هدايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ آخري بيماريءَ دوران ڏنل هدايتن مان هڪ ۾ جزيرة العرب مان مشرڪن کي ڪڍڻ جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Bukhari4431"/> انهيءَ هدايت جي تاريخي نفاذ، جغرافيائي دائري ۽ فقهي تشريح بابت مسلمان فقيهن ۽ مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي. === وفدن جي عزت ڪرڻ === ساڳي حديث ۾ رسول الله ﷺ جي هدايت آهي ته ٻاهرين وفدن سان اهڙي عزت ۽ مهمان نوازي ڪئي وڃي، جهڙي پاڻ ڪندو هو. هيءَ روايت آخري بيماريءَ دوران سفارتي ۽ سياسي آداب بابت هدايتن مان هڪ آهي.<ref name="Bukhari4431"/> === قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل ڪجهه صحيح حديثن ۾ نبين جي قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه ملي ٿي. انهن روايتن کي بعد جي اسلامي فقهي ۽ مذهبي ادب ۾ قبرن، زيارت ۽ عبادتگاهن جي تعمير بابت بحثن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي عملي ۽ فقهي مفهوم بابت مختلف اسلامي روايتن ۾ تشريحي اختلاف موجود آهن. == حضرت فاطمه سان آخري ملاقات == [[صحيح بخاري]] جي حديث 4433–4434 موجب، حضرت محمد ﷺ آخري بيماريءَ دوران پنهنجي نياڻي [[فاطمه زهرا]] کي پاڻ وٽ گهرايو ۽ ساڻس ڳجهي گفتگو ڪئي. پهريون ڀيرو گفتگو کان پوءِ حضرت فاطمه روئي ۽ ٻئي ڀيري مسڪرائي. روايت موجب، بعد ۾ هن ٻڌايو ته پهرين ڳالهه ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي وفات جو اشارو ڏنو هو ۽ ٻي ڳالهه ۾ کيس ٻڌايو ته هوءَ سندس خاندان مان پهرين فرد هوندي جيڪا وفات کان پوءِ ساڻس ملندي.<ref name="Bukhari4433">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4433–4434 |url=https://sunnah.com/bukhari:4433 |language=ar }}</ref> == آخري سومر جو ڏينهن == === مسجد ڏانهن آخري نظر === [[صحيح بخاري]] جي حديث 680 ۾ انس بن مالڪ کان روايت آهي ته وفات واري سومر ڏينهن، جڏهن مسلمان صبح جي نماز پڙهي رهيا هئا، حضرت محمد ﷺ پنهنجي حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏٺو. روايت موجب، رسول الله ﷺ مسڪرايو ۽ ماڻهن کي نماز جاري رکڻ جو اشارو ڪيو. انهيءَ ڏينهن سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari680">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 680 |url=https://sunnah.com/bukhari:680 |language=ar }}</ref> === آخري وقت ۾ مسواڪ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4449 موجب، حضرت عائشه پنهنجي ڀاءُ عبدالرحمان بن ابي بڪر جي هٿ ۾ مسواڪ ڏٺو، جنهن ڏانهن رسول الله ﷺ ڏسي رهيو هو. حضرت عائشه مسواڪ تيار ڪري رسول الله ﷺ کي ڏنو ۽ هن آخري وقت ۾ ان جو استعمال ڪيو.<ref name="Bukhari4449">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4449 |url=https://sunnah.com/bukhari:4449 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ قرآن جي تلاوت ۽ دعائون === حضرت عائشه کان مروي حديثن ۾ بيان ٿيل آهي ته رسول الله ﷺ بيماريءَ دوران قرآن جون پناهه گهرڻ واريون سورتون پڙهندو هو. شديد بيماريءَ وقت حضرت عائشه پڻ اهي سورتون پڙهي سندس جسم تي هٿ ڦيريندي هئي. اهي روايتون آخري بيماريءَ جي مذهبي ۽ گهريلو ماحول بابت اهم معلومات مهيا ڪن ٿيون.<ref name="Bukhari5016">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب فضائل القرآن |at=حديث 5016 |url=https://sunnah.com/bukhari:5016 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ پاڻيءَ سان آرام پهچائڻ === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته شديد بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پاڻيءَ سان پنهنجي جسم کي آرام پهچائڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. روايت ۾ ست مشڪن مان پاڻي آڻڻ ۽ جسم تي وهائڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ کان پوءِ رسول الله ﷺ ماڻهن کي خطاب ڪرڻ لاءِ ٻاهر نڪتو.<ref name="Bukhari4442">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4442 |url=https://sunnah.com/bukhari:4442 |language=ar }}</ref> هي بيان بيماريءَ دوران روايتي جسماني آرام جي هڪ طريقي جو تاريخي ذڪر آهي؛ ان مان ڪنهن مخصوص بيماريءَ جي تشخيص نٿي ڪري سگهجي. === آخري بيماريءَ ۾ دوا ڏيڻ بابت روايت === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان هڪ روايت ملي ٿي ته بيماريءَ دوران رسول الله ﷺ کي سندس مرضيءَ جي برخلاف دوا ڏني وئي. روايت موجب، هو ان عمل تي ناراض ٿيو ۽ واضح ڪيو ته هن دوا ڏيڻ کان منع ڪئي هئي.<ref name="Bukhari4458">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4458 |url=https://sunnah.com/bukhari:4458 |language=ar }}</ref> هي روايت علاج جي تاريخ ۽ بيمار شخص جي مرضيءَ بابت بحثن ۾ اهميت رکي ٿي. البته دوا جي صحيح ترڪيب ۽ ان جي طبي اثرن بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. === قبر جي هنڌ بابت مشاورت === [[جامع ترمذي]] جي حديث 1018 موجب، حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ تدفين جي هنڌ بابت اختلاف پيدا ٿيو. روايت ۾ حضرت ابو بڪر ڏانهن اهو قول منسوب آهي ته نبيءَ کي انهيءَ هنڌ دفن ڪيو ويندو آهي جتي سندس وفات ٿئي. انهيءَ بنياد تي حضرت محمد ﷺ کي سندس وفات واري هنڌ دفن ڪيو ويو.<ref name="Tirmidhi1018">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1018 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:1018 |language=ar }}</ref> امام ترمذي هن روايت کي ''غريب'' قرار ڏنو ۽ هڪ راويءَ جي حافظي بابت تحفظ پڻ بيان ڪيو آهي؛ تنهنڪري روايت جي سند بابت اهو اختلاف به درج ڪرڻ ضروري آهي. === غسل ۽ تدفين بابت سنن ابي دائود جي روايت === [[سنن ابي دائود]] جي حديث 3209 ۾ عامر شعبي کان روايت آهي ته حضرت علي، فضل بن عباس ۽ اسامه بن زيد رسول الله ﷺ جي غسل ۽ تدفين جي عمل ۾ شامل هئا. ان روايت ۾ عبدالرحمان بن عوف جي شرڪت جو هڪ اضافي بيان پڻ اچي ٿو.<ref name="AbuDawud3209">{{cite book |author=أبو داود سليمان بن الأشعث |title=سنن أبي داود |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 3209 |url=https://sunnah.com/abudawud:3209 |language=ar }}</ref> هي روايت اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي تدفين واري ڪردار بابت اهم ماخذ آهي. == وفات == حضرت محمد ﷺ جي وفات مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر ٿي. حضرت عائشه جي روايت موجب، وفات وقت رسول الله ﷺ جو مٿو سندس سيني سان لڳل هو.<ref name="Bukhari4450"/> وفات جي مشهور تاريخ سومر، 12 ربيع الاول 11هه بيان ڪئي ويندي آهي. عيسوي تاريخ عام طور 8 جون 632ع درج ڪئي ويندي آهي، پر تاريخي ۽ تقويمي حسابن بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="BritannicaMuhammad"/> === وفات وقت عمر === مشهور حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي عمر وفات وقت 63 سال هئي. هيءَ عمر عام طور قمري سالن جي حساب سان بيان ڪئي وڃي ٿي. === آخري لفظ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4463 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري وقت ۾ چيو: {{Quote|اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الأَعْلَى}} سنڌي مفهوم: ''اي الله، اعليٰ ساٿين سان گڏ.'' روايت موجب، اهي سندس آخري لفظ هئا.<ref name="Bukhari4463">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4463 |url=https://sunnah.com/bukhari:4463 |language=ar }}</ref> == وفات جي خبر ۽ صحابه جو ردعمل == === حضرت عمر جو ردعمل === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1241–1242 موجب، وفات جي خبر کان پوءِ حضرت عمر بن خطاب ماڻهن سان گفتگو ڪئي ۽ شروعات ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو.<ref name="Bukhari1241">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1241–1242 |url=https://sunnah.com/bukhari:1241 |language=ar }}</ref> === حضرت ابو بڪر جو خطاب === حضرت ابو بڪر وفات جي خبر کان پوءِ حضرت محمد ﷺ جي جسد کي ڏٺو ۽ پوءِ ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 144 پڙهي: {{Quote|وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ}} سنڌي مفهوم: ''محمد رڳو هڪ رسول آهي؛ ان کان اڳ به رسول گذري چڪا آهن.'' حضرت ابو بڪر ماڻهن کي ياد ڏياريو ته رسول الله ﷺ وفات ڪري چڪو آهي، جڏهن ته الله هميشه زنده آهي.<ref name="Bukhari1241"/> هي خطاب اسلامي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ جماعت کي سنڀالڻ واري اهم واقعي طور بيان ڪيو ويندو آهي. == سياسي جانشينيءَ جو سوال == {{Main|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[سقيفه بني ساعده]] ۾ انصار جا ڪجهه اڳواڻ گڏ ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ شرڪت ڪئي. گفتگو کان پوءِ موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> === اهل بيت جي غيرموجودگي === روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ بنو هاشم جا ڪجهه فرد رسول الله ﷺ جي تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا ۽ سقيفه جي ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ خلافت جي چونڊ ۽ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت مختلف موقف ملن ٿا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> سقيفه جو سياسي واقعو ۽ رسول الله ﷺ جي غسل، ڪفن ۽ تدفين جا عمل هڪ ئي تاريخي مرحلي ۾ پيش آيا، پر انهن جي ترتيب بابت ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. == غسل ۽ ڪفن == === غسل ڏيڻ === قديم سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي جسد کي غسل ڏيڻ ۾ حضرت علي بن ابي طالب ۽ بنو هاشم جي ڪجهه ٻين فردن حصو ورتو. ڪجهه روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب، فضل بن عباس، قثم بن عباس، اسامه بن زيد ۽ شقران جا نالا پڻ ملن ٿا. غسل جي تفصيلي طريقي ۽ سڀني شرڪت ڪندڙن جي نالن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ تنهنڪري هڪ ئي فهرست کي قطعي ۽ متفقه قرار نه ڏيڻ گهرجي. === ڪفن === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1264 موجب، حضرت محمد ﷺ کي يمن جي ٽن سفيد ڪپهه جي ڪپڙن ۾ ڪفن ڏنو ويو، جن ۾ قميص ۽ پڳ شامل نه هئا.<ref name="Bukhari1264">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1264 |url=https://sunnah.com/bukhari:1264 |language=ar }}</ref> == جنازي نماز == حضرت محمد ﷺ جي جنازي نماز بابت قديم تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته ماڻهن ننڍن گروهن ۾ داخل ٿي نماز پڙهي. انهن روايتن موجب، ڪنهن هڪ شخص سڀني مسلمانن جي گڏيل جنازي نماز جي امامت نه ڪئي. البت هن واقعي جي مڪمل ترتيب، گروهن جي تعداد ۽ جنازي نماز جي طريقي بابت تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. == تدفين == === قبر جو هنڌ === حضرت محمد ﷺ کي مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر دفن ڪيو ويو، جتي سندس وفات ٿي هئي. بعد ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع دوران اهو حجرُو مسجد جي عمارت جي احاطي ۾ اچي ويو. اڄ انهيءَ هنڌ جي مٿان سائو گنبذ موجود آهي، جيڪو رسول الله ﷺ جي دور کان پوءِ تعمير ٿيو. === تدفين جو وقت === مشهور سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي تدفين وفات کان پوءِ اڱاري جي رات يا اربع جي شروعاتي وقت ۾ ٿي. تدفين جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي. === قبر ۾ لهڻ وارا ماڻهو === تاريخي روايتن ۾ حضرت علي، فضل بن عباس، قثم بن عباس ۽ شقران جا نالا تدفين جي عمل سان لاڳاپيل ملن ٿا. ڪجهه روايتن ۾ ٻين ماڻهن جو ذڪر پڻ آهي. انهن نالن جي مڪمل فهرست بابت قديم ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == مسجد نبوي ۽ موجوده روضو == {{Main|مسجد نبوي|حجره نبوي}} [[File:Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg|thumb|280px|مديني ۾ مسجد نبوي جو سائو گنبذ. موجوده تعمير حضرت محمد ﷺ جي وفات کان گهڻو پوءِ جي آهي.]] حضرت محمد ﷺ جي قبر حضرت عائشه جي اڳوڻي حجرِي ۾ واقع آهي. بعد ۾ حضرت ابو بڪر ۽ حضرت عمر کي پڻ انهيءَ حجرِي ۾ دفن ڪيو ويو. مختلف اسلامي دورن ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع ۽ تعمير ٿيندي رهي. موجوده سائو گنبذ انهيءَ ڊگهي تعميراتي تاريخ جو حصو آهي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc9d5;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''حضرت محمد ﷺ جي آخري زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#dcebf4;" | وقت ! style="background:#dcebf4;" | واقعو ! style="background:#dcebf4;" | تاريخي اهميت |- | 10هه | حجة الوداع | آخري حج ۽ اهم مذهبي ۽ سماجي هدايتون |- | 10هه | غدير خم | اهل بيت ۽ حضرت عليءَ بابت اهم روايتون |- | 11هه | اسامه جي لشڪر جي تياري | آخري فوجي ۽ سياسي سرگرمي |- | 11هه | آخري بيماري | بخار، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائي |- | آخري بيماري | ابو بڪر جي نماز جي امامت | مذهبي ۽ بعد واري سياسي تشريح ۾ اهم واقعو |- | خميس | قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو | آخري تحرير بابت مجلس ۾ اختلاف |- | آخري سومر | حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏسڻ | وفات واري ڏينهن جو مشهور حديثي بيان |- | 11هه/632ع | وفات | نبوي زندگيءَ جو خاتمو |- | وفات کان پوءِ | سقيفه بني ساعده | سياسي جانشينيءَ بابت فيصلو |- | وفات کان پوءِ | غسل، ڪفن ۽ تدفين | حضرت عائشه جي حجرِي ۾ تدفين |} == تاريخي اختلافن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c3b8da;" |+ style="background:#584779;color:white;padding:10px;" | '''وفات بابت اهم تاريخي ۽ مذهبي اختلاف''' ! style="background:#ece5f5;" | موضوع ! style="background:#ece5f5;" | مشهور بيان ! style="background:#ece5f5;" | تحقيقي احتياط |- | وفات جي تاريخ | 12 ربيع الاول 11هه | مخصوص هجري تاريخ ۽ عيسوي مطابقت بابت اختلاف |- | آخري بيماريءَ جي مدت | لڳ ڀڳ ٻه هفتا | مختلف ماخذن ۾ ڏينهن جو تعداد مختلف |- | بيماريءَ جو سبب | بخار ۽ شديد ڪمزوري | جديد طبي تشخيص قطعي طور معلوم نه آهي |- | خيبر جو زهر | اڳوڻي زهر جي تڪليف بابت روايت | وفات جو طبي سبب قطعي ثابت نه آهي |- | نماز جي امامت | ابو بڪر کي امامت جو حڪم | سياسي جانشينيءَ بابت مختلف تشريحون |- | خميس جو واقعو | لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ | مجوزه تحرير جو مڪمل متن معلوم نه آهي |- | آخري لفظ | «اللهم الرفيق الأعلى» | صحيح بخاري ۾ حضرت عائشه جي روايت |- | غسل ۽ تدفين | اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي شرڪت | شرڪت ڪندڙن ۽ وقت بابت مختلف روايتون |} == تاريخي اهميت == حضرت محمد ﷺ جي وفات اسلامي تاريخ جو بنيادي موڙ هو. سندس حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت کي مذهبي، سياسي ۽ سماجي قيادت هڪ ئي شخصيت مان حاصل هئي. وفات کان پوءِ مذهبي تعليمات جي حفاظت، سياسي جانشيني، اسلامي رياست جي انتظام ۽ مختلف علائقن سان لاڳاپن جا سوال سامهون آيا. حضرت ابو بڪر جي خلافت، اهل بيت جي سياسي حيثيت ۽ بعد ۾ پيدا ٿيل سني ۽ شيعا اختلافن جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ ۽ وفات سان لاڳاپيل واقعن جو مطالعو اهم آهي.<ref name="Madelung1997"/> == ڏسو پڻ == * [[محمد ﷺ]] * [[حجة الوداع]] * [[غدير خم]] * [[اسامه بن زيد]] * [[قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو]] * [[فاطمه زهرا]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[ابو بڪر صديق]] * [[سقيفه بني ساعده]] * [[محمد ﷺ جي جانشيني]] * [[مسجد نبوي]] * [[حجره نبوي]] ah55y1f1ncazyvqosd5itmnjp8wwpgm 425679 425678 2026-10-27T14:08:02Z Intisar Ali 8681 425679 wikitext text/x-wiki {{Short description|632ع ۾ مديني ۾ اسلامي پيغمبر حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين}} {{Infobox historical event | name = حضرت محمد ﷺ جي وفات | native_name = وفاة النبي محمد | image = Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg | image_size = 280px | caption = [[مسجد نبوي]] جو سائو گنبذ، جنهن جي هيٺان حضرت محمد ﷺ جي قبر واقع آهي؛ موجوده گنبذ نبوي دور جي تعمير ناهي. | date = سومر، ربيع الاول 11هه؛ مشهور روايت موجب 12 ربيع الاول | time = 632ع | location = [[مدينو]]، [[حجاز]] | type = وفات ۽ تدفين | cause = آخري بيماري؛ طبي تشخيص غيريقيني | outcome = حضرت محمد ﷺ جي حياتيءَ جو خاتمو؛ خلافت جي جانشينيءَ جو سوال }} '''حضرت محمد ﷺ جي وفات''' (عربي: '''وفاة النبي محمد''') [[اسلام]] جي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي زندگيءَ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين سان لاڳاپيل تاريخي واقعو آهي. حضرت محمد ﷺ جي وفات 11هه/632ع ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ ٿي. مشهور سني تاريخي روايت موجب وفات سومر، 12 ربيع الاول تي ٿي، جنهن کي عام طور 8 جون 632ع سان ملائيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به هجري ۽ عيسوي تاريخن جي مطابقت ۽ ربيع الاول جي مخصوص ڏينهن بابت تاريخي اختلاف موجود آهن.<ref name="BritannicaMuhammad">{{cite encyclopedia |title=Muhammad |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |language=en }}</ref> حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ بابت بنيادي معلومات [[صحيح بخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابي دائود]]، [[سنن ترمذي]]، قديم سيرت نگارن ۽ تاريخ نويسن جي ڪتابن مان ملي ٿي. انهن ماخذن ۾ بخار، جسماني تڪليف، ڪمزوري، نماز جي امامت، آخري نصيحتن ۽ وفات وقت جي حالتن بابت تفصيل محفوظ آهن.<ref name="BukhariIllness">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب مرض النبي صلى الله عليه وسلم ووفاته |at=حديث 4428–4468 |url=https://sunnah.com/bukhari/64 |language=ar }}</ref> وفات وقت حضرت محمد ﷺ جي عمر بابت مشهور روايت 63 سال آهي. ان عمر کي هجري قمري سالن جي حساب سان سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته قديم ماخذن ۾ ڄمڻ جي عيسوي تاريخ ۽ عمر بابت مختلف بيان پڻ ملن ٿا. == تاريخي پسمنظر == === حجة الوداع === {{Main|حجة الوداع}} 10هه/632ع ۾ حضرت محمد ﷺ [[مڪو|مڪي]] ڏانهن حج لاءِ ويو. اسلامي روايت ۾ هن حج کي ''حجة الوداع'' سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هي سندس زندگيءَ جو آخري حج هو. هن حج دوران عرفات ۽ ٻين هنڌن تي ڏنل خطابن ۾ انساني جان ۽ مال جي حرمت، سود جي خاتمي، خانداني ذميوارين، عورتن سان سلوڪ ۽ مسلمانن جي باهمي حقن بابت تعليمات بيان ٿيل آهن.<ref name="Muslim1218">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب الحج، باب حجة النبي صلى الله عليه وسلم |at=حديث 1218 |url=https://sunnah.com/muslim:1218a |language=ar }}</ref> حجة الوداع سان لاڳاپيل خطابن جا مختلف متن حديثي ۽ تاريخي ڪتابن ۾ موجود آهن. انهن کي هڪ ئي لفظ بلفظ محفوظ ٿيل خطاب سمجهڻ بدران، مختلف روايتن جي بنياد تي پڙهڻ گهرجي. === آخري قرآني تعليمات === حجة الوداع جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت المائده جي آيت 3 کي خاص اهميت حاصل آهي: {{Quote|اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا}} سنڌي مفهوم: ''اڄ مون اوهان لاءِ اوهان جو دين مڪمل ڪيو، اوهان تي پنهنجي نعمت پوري ڪئي ۽ اسلام کي اوهان لاءِ دين طور پسند ڪيو.'' [[صحيح بخاري]] جي روايت موجب، حضرت عمر بن خطاب هن آيت جي نزول کي عرفات جي ڏينهن سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Bukhari45">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الإيمان |at=حديث 45 |url=https://sunnah.com/bukhari:45 |language=ar }}</ref> هن آيت کي قرآن جي آخري نازل ٿيل آيت قرار ڏيڻ بابت مختلف روايتون آهن. تنهنڪري ان کي بنا اختلاف جي آخري وحي قرار ڏيڻ درست نه آهي. === غدير خم === {{Main|غدير خم}} حجة الوداع کان واپسيءَ دوران [[غدير خم]] ۾ حضرت محمد ﷺ جو خطاب اسلامي مذهبي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ اهل بيت بابت ياد ڏياريو. ٻين حديثي مجموعن ۾ حضرت عليءَ جي ولايت سان لاڳاپيل مشهور قول پڻ موجود آهي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> سني ۽ شيعا عالمن ۾ غدير خم جي سياسي ۽ مذهبي مفهوم بابت اختلاف آهي. شيعا روايت ان کي حضرت عليءَ جي جانشينيءَ سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته عام سني تشريح ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ احترام کي نمايان ڪيو وڃي ٿو. == آخري فوجي ۽ سياسي سرگرميون == === اسامه بن زيد جو لشڪر === {{Main|اسامه بن زيد}} حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ جي آخري مرحلي ۾ شام جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي مهم جي تياري ڪئي وئي، جنهن جي اڳواڻي نوجوان صحابي [[اسامه بن زيد]] کي ڏني وئي. روايتن موجب، لشڪر جي اڳواڻيءَ بابت ڪجهه ماڻهن سوال اٿاريا، پر حضرت محمد ﷺ اسامه جي صلاحيت ۽ سندس مقرريءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Bukhari4469">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4469 |url=https://sunnah.com/bukhari:4469 |language=ar }}</ref> آخري بيماريءَ سبب مهم جي روانگيءَ ۾ دير ٿي. حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ حضرت ابو بڪر جي خلافت ۾ هي مهم رواني ڪئي وئي. اسامه جي لشڪر جي ٺهڻ، روانگيءَ ۾ دير ۽ مختلف صحابين جي شرڪت بابت قديم سيرت ۽ تاريخي ماخذن ۾ تفصيلي، پر ڪڏهن ڪڏهن مختلف بيان موجود آهن. == آخري بيماري == === بيماريءَ جي شروعات === حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري مديني ۾ شروع ٿي. حديثي روايتن ۾ شديد بخار، مٿي جي تڪليف، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائيءَ جو ذڪر ملي ٿو. آخري بيماريءَ جي مجموعي مدت بابت سيرت نگارن ۾ اختلاف آهي. مختلف روايتن ۾ لڳ ڀڳ ڏهن ڏينهن کان ٻن هفتن تائين جو عرصو بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ اختلاف سبب بيماريءَ جي هر واقعي لاءِ قطعي ڏينهن مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي. === بخار ۽ جسماني تڪليف === [[صحيح بخاري]] ۾ عبدالله بن مسعود کان روايت آهي ته هن بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ کي شديد بخار ۾ ڏٺو. روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي تڪليف جي شدت بابت گفتگو ڪئي.<ref name="Bukhari5648">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5648 |url=https://sunnah.com/bukhari:5648 |language=ar }}</ref> روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته بيماريءَ ۾ بخار ۽ ڪمزوري اهم علامتون هيون. البت انهن علامتن مان جديد طب جي ڪنهن مخصوص بيماريءَ، جهڙوڪ نمونيا، مليريا يا ڪنهن ٻئي انفيڪشن، جي قطعي تشخيص ڪرڻ ممڪن نه آهي. === خيبر جي زهر بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4428 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري بيماريءَ دوران خيبر ۾ کاڌل خوراڪ جي تڪليف جو ذڪر ڪيو ۽ ان کي اڳوڻي زهر سان ڳنڍيو.<ref name="Bukhari4428">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4428 |url=https://sunnah.com/bukhari:4428 |language=ar }}</ref> هي روايت وفات جي سبب بابت مذهبي ۽ تاريخي بحثن ۾ اهم آهي. تنهن هوندي به خيبر جي واقعي ۽ ڪيترن سالن کان پوءِ وفات وچ ۾ طبي سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق جديد طبي شاهديءَ سان ثابت ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري حضرت محمد ﷺ جي وفات جو سبب ''زهر'' قطعي طبي تشخيص طور درج ڪرڻ بدران، زهر سان لاڳاپيل روايت کي جدا بيان ڪرڻ گهرجي. === حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهائش === آخري بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پنهنجي گهروارين کان اجازت گهري ته بيماريءَ جا باقي ڏينهن حضرت عائشه جي حجرِي ۾ گذاري. [[صحيح بخاري]] جي حديث 4450 موجب، گهروارين اجازت ڏني ۽ رسول الله ﷺ حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهيو، جتي سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari4450">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4450 |url=https://sunnah.com/bukhari:4450 |language=ar }}</ref> === بيماريءَ سبب جسماني ڪمزوري === حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ڪجهه موقعن تي ٻين ماڻهن جي مدد سان مسجد ڏانهن ويو. هڪ روايت ۾ حضرت عباس ۽ هڪ ٻئي شخص جي سهاري هلڻ جو ذڪر آهي. ٻئي شخص جي سڃاڻپ بابت حديثي تشريحن ۾ حضرت عليءَ جو نالو اچي ٿو. اهي تفصيل ظاهر ڪن ٿا ته بيماريءَ آخري ڏينهن ۾ رسول الله ﷺ جي جسماني حرڪت ۽ عوامي سرگرمين کي متاثر ڪيو. == بيماري دوران نماز جي امامت == === حضرت ابو بڪر کي امامت جو حڪم === [[صحيح بخاري]] جي حديث 678 موجب، جڏهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد ٿي، تڏهن هن حضرت [[ابو بڪر صديق|ابو بڪر]] کي ماڻهن جي نماز پڙهائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Bukhari678">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 678 |url=https://sunnah.com/bukhari:678 |language=ar }}</ref> حضرت عائشه ابو بڪر جي نرم طبيعت جو ذڪر ڪيو، پر روايت موجب رسول الله ﷺ پنهنجي هدايت برقرار رکي. === رسول الله ﷺ جو مسجد ۾ اچڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 683 ۾ بيان ٿيل آهي ته بيماريءَ دوران هڪ موقعي تي حضرت محمد ﷺ مسجد ۾ آيو، جڏهن ابو بڪر نماز پڙهائي رهيو هو. روايت موجب، رسول الله ﷺ ويهي نماز پڙهي ۽ ابو بڪر سندس نماز جي پيروي ڪئي، جڏهن ته ماڻهو ابو بڪر جي پيروي ڪندا رهيا.<ref name="Bukhari683">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 683 |url=https://sunnah.com/bukhari:683 |language=ar }}</ref> === سياسي مفهوم بابت اختلاف === سني مذهبي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي نماز جي امامت کي سندس فضيلت ۽ بعد واري خلافت جي حق ۾ اهم دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. شيعا عالمن ۾ هن واقعي جي روايتن، ترتيب ۽ سياسي مفهوم بابت مختلف تشريحون موجود آهن. شيعا موقف موجب، نماز جي امامت پاڻمرادو سياسي جانشينيءَ جي قطعي نامزدگي ثابت نٿي ڪري. تاريخي طور نماز پڙهائڻ جو حڪم ۽ خلافت جي سياسي جانشيني ٻه جدا سوال آهن؛ انهن کي ماخذن جي بنياد تي الڳ سمجهڻ گهرجي. == خميس جو واقعو == {{Main|قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو}} حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل اهم واقعن مان هڪ ''خميس جو واقعو'' آهي، جنهن کي عربي تاريخي روايت ۾ ''رزية يوم الخميس'' پڻ چيو وڃي ٿو. === لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ عبدالله بن عباس کان روايت آهي ته خميس ڏينهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد هئي. هن لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ جو چيو ته جيئن اهڙي تحرير لکرائي سگهجي، جنهن کان پوءِ مسلمان گمراهه نه ٿين.<ref name="Bukhari4431">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4431 |url=https://sunnah.com/bukhari:4431 |language=ar }}</ref> === مجلس ۾ اختلاف === روايت موجب، موجود ماڻهن ۾ اختلاف پيدا ٿيو ته لکڻ جو سامان آندو وڃي يا نه. [[صحيح بخاري]] جي حديث 5669 ۾ حضرت عمر بن خطاب جي موقف جو ذڪر آهي ته رسول الله ﷺ شديد بيمار آهي ۽ قرآن موجود آهي.<ref name="Bukhari5669">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5669 |url=https://sunnah.com/bukhari:5669 |language=ar }}</ref> گفتگو ۽ اختلاف وڌڻ کان پوءِ حضرت محمد ﷺ موجود ماڻهن کي وڃڻ لاءِ چيو. عبدالله بن عباس هن واقعي کي افسوسناڪ قرار ڏنو، ڇاڪاڻ ته اختلاف سبب اها تحرير مڪمل نه ٿي سگهي. === سني ۽ شيعا تشريحون === سني شارحن ۾ هن واقعي بابت مختلف توجيهون ملن ٿيون، جن ۾ رسول الله ﷺ جي شديد بيماري، مجلس جي اختلاف ۽ قرآن جي موجودگيءَ بابت بحث شامل آهن. شيعا تشريح ۾ هي واقعو جانشينيءَ جي مسئلي سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي ۽ اهو موقف پيش ڪيو ويندو آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت تحرير لکرائڻ چاهيو ٿي. بنيادي حديث ۾ مجوزه تحرير جو مڪمل متن موجود نه آهي؛ تنهنڪري ان جو اصل مضمون قطعي طور معلوم هجڻ جي دعويٰ احتياط کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي. == آخري مذهبي ۽ اخلاقي هدايتون == === نماز بابت تاڪيد === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل روايتن ۾ نماز جي پابنديءَ بابت حضرت محمد ﷺ جي تاڪيد بيان ٿيل آهي. ڪجهه روايتن ۾ نماز سان گڏ انهن ماڻهن جي حقن جي حفاظت جو پڻ ذڪر آهي، جيڪي ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام ۾ غلام يا ماتحت حيثيت رکندا هئا. انهن روايتن جي لفظن ۽ سندن کي الڳ جانچڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته سڀني حديثي ڪتابن ۾ هڪجهڙو متن موجود نه آهي. === عربستان مان غيرمسلم مشرڪ گروهن بابت هدايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ آخري بيماريءَ دوران ڏنل هدايتن مان هڪ ۾ جزيرة العرب مان مشرڪن کي ڪڍڻ جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Bukhari4431"/> انهيءَ هدايت جي تاريخي نفاذ، جغرافيائي دائري ۽ فقهي تشريح بابت مسلمان فقيهن ۽ مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي. === وفدن جي عزت ڪرڻ === ساڳي حديث ۾ رسول الله ﷺ جي هدايت آهي ته ٻاهرين وفدن سان اهڙي عزت ۽ مهمان نوازي ڪئي وڃي، جهڙي پاڻ ڪندو هو. هيءَ روايت آخري بيماريءَ دوران سفارتي ۽ سياسي آداب بابت هدايتن مان هڪ آهي.<ref name="Bukhari4431"/> === قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل ڪجهه صحيح حديثن ۾ نبين جي قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه ملي ٿي. انهن روايتن کي بعد جي اسلامي فقهي ۽ مذهبي ادب ۾ قبرن، زيارت ۽ عبادتگاهن جي تعمير بابت بحثن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي عملي ۽ فقهي مفهوم بابت مختلف اسلامي روايتن ۾ تشريحي اختلاف موجود آهن. == حضرت فاطمه سان آخري ملاقات == [[صحيح بخاري]] جي حديث 4433–4434 موجب، حضرت محمد ﷺ آخري بيماريءَ دوران پنهنجي نياڻي [[فاطمه زهرا]] کي پاڻ وٽ گهرايو ۽ ساڻس ڳجهي گفتگو ڪئي. پهريون ڀيرو گفتگو کان پوءِ حضرت فاطمه روئي ۽ ٻئي ڀيري مسڪرائي. روايت موجب، بعد ۾ هن ٻڌايو ته پهرين ڳالهه ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي وفات جو اشارو ڏنو هو ۽ ٻي ڳالهه ۾ کيس ٻڌايو ته هوءَ سندس خاندان مان پهرين فرد هوندي جيڪا وفات کان پوءِ ساڻس ملندي.<ref name="Bukhari4433">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4433–4434 |url=https://sunnah.com/bukhari:4433 |language=ar }}</ref> == آخري سومر جو ڏينهن == === مسجد ڏانهن آخري نظر === [[صحيح بخاري]] جي حديث 680 ۾ انس بن مالڪ کان روايت آهي ته وفات واري سومر ڏينهن، جڏهن مسلمان صبح جي نماز پڙهي رهيا هئا، حضرت محمد ﷺ پنهنجي حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏٺو. روايت موجب، رسول الله ﷺ مسڪرايو ۽ ماڻهن کي نماز جاري رکڻ جو اشارو ڪيو. انهيءَ ڏينهن سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari680">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 680 |url=https://sunnah.com/bukhari:680 |language=ar }}</ref> === آخري وقت ۾ مسواڪ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4449 موجب، حضرت عائشه پنهنجي ڀاءُ عبدالرحمان بن ابي بڪر جي هٿ ۾ مسواڪ ڏٺو، جنهن ڏانهن رسول الله ﷺ ڏسي رهيو هو. حضرت عائشه مسواڪ تيار ڪري رسول الله ﷺ کي ڏنو ۽ هن آخري وقت ۾ ان جو استعمال ڪيو.<ref name="Bukhari4449">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4449 |url=https://sunnah.com/bukhari:4449 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ قرآن جي تلاوت ۽ دعائون === حضرت عائشه کان مروي حديثن ۾ بيان ٿيل آهي ته رسول الله ﷺ بيماريءَ دوران قرآن جون پناهه گهرڻ واريون سورتون پڙهندو هو. شديد بيماريءَ وقت حضرت عائشه پڻ اهي سورتون پڙهي سندس جسم تي هٿ ڦيريندي هئي. اهي روايتون آخري بيماريءَ جي مذهبي ۽ گهريلو ماحول بابت اهم معلومات مهيا ڪن ٿيون.<ref name="Bukhari5016">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب فضائل القرآن |at=حديث 5016 |url=https://sunnah.com/bukhari:5016 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ پاڻيءَ سان آرام پهچائڻ === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته شديد بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پاڻيءَ سان پنهنجي جسم کي آرام پهچائڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. روايت ۾ ست مشڪن مان پاڻي آڻڻ ۽ جسم تي وهائڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ کان پوءِ رسول الله ﷺ ماڻهن کي خطاب ڪرڻ لاءِ ٻاهر نڪتو.<ref name="Bukhari4442">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4442 |url=https://sunnah.com/bukhari:4442 |language=ar }}</ref> هي بيان بيماريءَ دوران روايتي جسماني آرام جي هڪ طريقي جو تاريخي ذڪر آهي؛ ان مان ڪنهن مخصوص بيماريءَ جي تشخيص نٿي ڪري سگهجي. === آخري بيماريءَ ۾ دوا ڏيڻ بابت روايت === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان هڪ روايت ملي ٿي ته بيماريءَ دوران رسول الله ﷺ کي سندس مرضيءَ جي برخلاف دوا ڏني وئي. روايت موجب، هو ان عمل تي ناراض ٿيو ۽ واضح ڪيو ته هن دوا ڏيڻ کان منع ڪئي هئي.<ref name="Bukhari4458">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4458 |url=https://sunnah.com/bukhari:4458 |language=ar }}</ref> هي روايت علاج جي تاريخ ۽ بيمار شخص جي مرضيءَ بابت بحثن ۾ اهميت رکي ٿي. البته دوا جي صحيح ترڪيب ۽ ان جي طبي اثرن بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. === قبر جي هنڌ بابت مشاورت === [[جامع ترمذي]] جي حديث 1018 موجب، حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ تدفين جي هنڌ بابت اختلاف پيدا ٿيو. روايت ۾ حضرت ابو بڪر ڏانهن اهو قول منسوب آهي ته نبيءَ کي انهيءَ هنڌ دفن ڪيو ويندو آهي جتي سندس وفات ٿئي. انهيءَ بنياد تي حضرت محمد ﷺ کي سندس وفات واري هنڌ دفن ڪيو ويو.<ref name="Tirmidhi1018">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1018 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:1018 |language=ar }}</ref> امام ترمذي هن روايت کي ''غريب'' قرار ڏنو ۽ هڪ راويءَ جي حافظي بابت تحفظ پڻ بيان ڪيو آهي؛ تنهنڪري روايت جي سند بابت اهو اختلاف به درج ڪرڻ ضروري آهي. === غسل ۽ تدفين بابت سنن ابي دائود جي روايت === [[سنن ابي دائود]] جي حديث 3209 ۾ عامر شعبي کان روايت آهي ته حضرت علي، فضل بن عباس ۽ اسامه بن زيد رسول الله ﷺ جي غسل ۽ تدفين جي عمل ۾ شامل هئا. ان روايت ۾ عبدالرحمان بن عوف جي شرڪت جو هڪ اضافي بيان پڻ اچي ٿو.<ref name="AbuDawud3209">{{cite book |author=أبو داود سليمان بن الأشعث |title=سنن أبي داود |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 3209 |url=https://sunnah.com/abudawud:3209 |language=ar }}</ref> هي روايت اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي تدفين واري ڪردار بابت اهم ماخذ آهي. == وفات == حضرت محمد ﷺ جي وفات مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر ٿي. حضرت عائشه جي روايت موجب، وفات وقت رسول الله ﷺ جو مٿو سندس سيني سان لڳل هو.<ref name="Bukhari4450"/> وفات جي مشهور تاريخ سومر، 12 ربيع الاول 11هه بيان ڪئي ويندي آهي. عيسوي تاريخ عام طور 8 جون 632ع درج ڪئي ويندي آهي، پر تاريخي ۽ تقويمي حسابن بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="BritannicaMuhammad"/> === وفات وقت عمر === مشهور حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي عمر وفات وقت 63 سال هئي. هيءَ عمر عام طور قمري سالن جي حساب سان بيان ڪئي وڃي ٿي. === آخري لفظ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4463 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري وقت ۾ چيو: {{Quote|اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الأَعْلَى}} سنڌي مفهوم: ''اي الله، اعليٰ ساٿين سان گڏ.'' روايت موجب، اهي سندس آخري لفظ هئا.<ref name="Bukhari4463">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4463 |url=https://sunnah.com/bukhari:4463 |language=ar }}</ref> == وفات جي خبر ۽ صحابه جو ردعمل == === حضرت عمر جو ردعمل === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1241–1242 موجب، وفات جي خبر کان پوءِ حضرت عمر بن خطاب ماڻهن سان گفتگو ڪئي ۽ شروعات ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو.<ref name="Bukhari1241">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1241–1242 |url=https://sunnah.com/bukhari:1241 |language=ar }}</ref> === حضرت ابو بڪر جو خطاب === حضرت ابو بڪر وفات جي خبر کان پوءِ حضرت محمد ﷺ جي جسد کي ڏٺو ۽ پوءِ ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 144 پڙهي: {{Quote|وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ}} سنڌي مفهوم: ''محمد رڳو هڪ رسول آهي؛ ان کان اڳ به رسول گذري چڪا آهن.'' حضرت ابو بڪر ماڻهن کي ياد ڏياريو ته رسول الله ﷺ وفات ڪري چڪو آهي، جڏهن ته الله هميشه زنده آهي.<ref name="Bukhari1241"/> هي خطاب اسلامي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ جماعت کي سنڀالڻ واري اهم واقعي طور بيان ڪيو ويندو آهي. == سياسي جانشينيءَ جو سوال == {{Main|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[سقيفه بني ساعده]] ۾ انصار جا ڪجهه اڳواڻ گڏ ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ شرڪت ڪئي. گفتگو کان پوءِ موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> === اهل بيت جي غيرموجودگي === روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ بنو هاشم جا ڪجهه فرد رسول الله ﷺ جي تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا ۽ سقيفه جي ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ خلافت جي چونڊ ۽ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت مختلف موقف ملن ٿا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> سقيفه جو سياسي واقعو ۽ رسول الله ﷺ جي غسل، ڪفن ۽ تدفين جا عمل هڪ ئي تاريخي مرحلي ۾ پيش آيا، پر انهن جي ترتيب بابت ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. == غسل ۽ ڪفن == === غسل ڏيڻ === قديم سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي جسد کي غسل ڏيڻ ۾ حضرت علي بن ابي طالب ۽ بنو هاشم جي ڪجهه ٻين فردن حصو ورتو. ڪجهه روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب، فضل بن عباس، قثم بن عباس، اسامه بن زيد ۽ شقران جا نالا پڻ ملن ٿا. غسل جي تفصيلي طريقي ۽ سڀني شرڪت ڪندڙن جي نالن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ تنهنڪري هڪ ئي فهرست کي قطعي ۽ متفقه قرار نه ڏيڻ گهرجي. === ڪفن === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1264 موجب، حضرت محمد ﷺ کي يمن جي ٽن سفيد ڪپهه جي ڪپڙن ۾ ڪفن ڏنو ويو، جن ۾ قميص ۽ پڳ شامل نه هئا.<ref name="Bukhari1264">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1264 |url=https://sunnah.com/bukhari:1264 |language=ar }}</ref> == جنازي نماز == حضرت محمد ﷺ جي جنازي نماز بابت قديم تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته ماڻهن ننڍن گروهن ۾ داخل ٿي نماز پڙهي. انهن روايتن موجب، ڪنهن هڪ شخص سڀني مسلمانن جي گڏيل جنازي نماز جي امامت نه ڪئي. البت هن واقعي جي مڪمل ترتيب، گروهن جي تعداد ۽ جنازي نماز جي طريقي بابت تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. == تدفين == === قبر جو هنڌ === حضرت محمد ﷺ کي مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر دفن ڪيو ويو، جتي سندس وفات ٿي هئي. بعد ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع دوران اهو حجرُو مسجد جي عمارت جي احاطي ۾ اچي ويو. اڄ انهيءَ هنڌ جي مٿان سائو گنبذ موجود آهي، جيڪو رسول الله ﷺ جي دور کان پوءِ تعمير ٿيو. === تدفين جو وقت === مشهور سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي تدفين وفات کان پوءِ اڱاري جي رات يا اربع جي شروعاتي وقت ۾ ٿي. تدفين جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي. === قبر ۾ لهڻ وارا ماڻهو === تاريخي روايتن ۾ حضرت علي، فضل بن عباس، قثم بن عباس ۽ شقران جا نالا تدفين جي عمل سان لاڳاپيل ملن ٿا. ڪجهه روايتن ۾ ٻين ماڻهن جو ذڪر پڻ آهي. انهن نالن جي مڪمل فهرست بابت قديم ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == مسجد نبوي ۽ موجوده روضو == {{Main|مسجد نبوي|حجره نبوي}} [[File:Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg|thumb|280px|مديني ۾ مسجد نبوي جو سائو گنبذ. موجوده تعمير حضرت محمد ﷺ جي وفات کان گهڻو پوءِ جي آهي.]] حضرت محمد ﷺ جي قبر حضرت عائشه جي اڳوڻي حجرِي ۾ واقع آهي. بعد ۾ حضرت ابو بڪر ۽ حضرت عمر کي پڻ انهيءَ حجرِي ۾ دفن ڪيو ويو. مختلف اسلامي دورن ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع ۽ تعمير ٿيندي رهي. موجوده سائو گنبذ انهيءَ ڊگهي تعميراتي تاريخ جو حصو آهي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc9d5;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''حضرت محمد ﷺ جي آخري زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#dcebf4;" | وقت ! style="background:#dcebf4;" | واقعو ! style="background:#dcebf4;" | تاريخي اهميت |- | 10هه | حجة الوداع | آخري حج ۽ اهم مذهبي ۽ سماجي هدايتون |- | 10هه | غدير خم | اهل بيت ۽ حضرت عليءَ بابت اهم روايتون |- | 11هه | اسامه جي لشڪر جي تياري | آخري فوجي ۽ سياسي سرگرمي |- | 11هه | آخري بيماري | بخار، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائي |- | آخري بيماري | ابو بڪر جي نماز جي امامت | مذهبي ۽ بعد واري سياسي تشريح ۾ اهم واقعو |- | خميس | قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو | آخري تحرير بابت مجلس ۾ اختلاف |- | آخري سومر | حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏسڻ | وفات واري ڏينهن جو مشهور حديثي بيان |- | 11هه/632ع | وفات | نبوي زندگيءَ جو خاتمو |- | وفات کان پوءِ | سقيفه بني ساعده | سياسي جانشينيءَ بابت فيصلو |- | وفات کان پوءِ | غسل، ڪفن ۽ تدفين | حضرت عائشه جي حجرِي ۾ تدفين |} == تاريخي اختلافن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c3b8da;" |+ style="background:#584779;color:white;padding:10px;" | '''وفات بابت اهم تاريخي ۽ مذهبي اختلاف''' ! style="background:#ece5f5;" | موضوع ! style="background:#ece5f5;" | مشهور بيان ! style="background:#ece5f5;" | تحقيقي احتياط |- | وفات جي تاريخ | 12 ربيع الاول 11هه | مخصوص هجري تاريخ ۽ عيسوي مطابقت بابت اختلاف |- | آخري بيماريءَ جي مدت | لڳ ڀڳ ٻه هفتا | مختلف ماخذن ۾ ڏينهن جو تعداد مختلف |- | بيماريءَ جو سبب | بخار ۽ شديد ڪمزوري | جديد طبي تشخيص قطعي طور معلوم نه آهي |- | خيبر جو زهر | اڳوڻي زهر جي تڪليف بابت روايت | وفات جو طبي سبب قطعي ثابت نه آهي |- | نماز جي امامت | ابو بڪر کي امامت جو حڪم | سياسي جانشينيءَ بابت مختلف تشريحون |- | خميس جو واقعو | لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ | مجوزه تحرير جو مڪمل متن معلوم نه آهي |- | آخري لفظ | «اللهم الرفيق الأعلى» | صحيح بخاري ۾ حضرت عائشه جي روايت |- | غسل ۽ تدفين | اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي شرڪت | شرڪت ڪندڙن ۽ وقت بابت مختلف روايتون |} == تاريخي اهميت == حضرت محمد ﷺ جي وفات اسلامي تاريخ جو بنيادي موڙ هو. سندس حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت کي مذهبي، سياسي ۽ سماجي قيادت هڪ ئي شخصيت مان حاصل هئي. وفات کان پوءِ مذهبي تعليمات جي حفاظت، سياسي جانشيني، اسلامي رياست جي انتظام ۽ مختلف علائقن سان لاڳاپن جا سوال سامهون آيا. حضرت ابو بڪر جي خلافت، اهل بيت جي سياسي حيثيت ۽ بعد ۾ پيدا ٿيل سني ۽ شيعا اختلافن جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ ۽ وفات سان لاڳاپيل واقعن جو مطالعو اهم آهي.<ref name="Madelung1997"/> == ڏسو پڻ == * [[محمد ﷺ]] * [[حجة الوداع]] * [[غدير خم]] * [[اسامه بن زيد]] * [[قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو]] * [[فاطمه زهرا]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[ابو بڪر صديق]] * [[سقيفه بني ساعده]] * [[محمد ﷺ جي جانشيني]] * [[مسجد نبوي]] * [[حجره نبوي]] cpfvqqafdvuevh7dy5fd2a7fljsp91l 425681 425679 2026-10-27T14:10:17Z Intisar Ali 8681 /* آخري قرآني تعليمات */ 425681 wikitext text/x-wiki {{Short description|632ع ۾ مديني ۾ اسلامي پيغمبر حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين}} {{Infobox historical event | name = حضرت محمد ﷺ جي وفات | native_name = وفاة النبي محمد | image = Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg | image_size = 280px | caption = [[مسجد نبوي]] جو سائو گنبذ، جنهن جي هيٺان حضرت محمد ﷺ جي قبر واقع آهي؛ موجوده گنبذ نبوي دور جي تعمير ناهي. | date = سومر، ربيع الاول 11هه؛ مشهور روايت موجب 12 ربيع الاول | time = 632ع | location = [[مدينو]]، [[حجاز]] | type = وفات ۽ تدفين | cause = آخري بيماري؛ طبي تشخيص غيريقيني | outcome = حضرت محمد ﷺ جي حياتيءَ جو خاتمو؛ خلافت جي جانشينيءَ جو سوال }} '''حضرت محمد ﷺ جي وفات''' (عربي: '''وفاة النبي محمد''') [[اسلام]] جي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي زندگيءَ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين سان لاڳاپيل تاريخي واقعو آهي. حضرت محمد ﷺ جي وفات 11هه/632ع ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ ٿي. مشهور سني تاريخي روايت موجب وفات سومر، 12 ربيع الاول تي ٿي، جنهن کي عام طور 8 جون 632ع سان ملائيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به هجري ۽ عيسوي تاريخن جي مطابقت ۽ ربيع الاول جي مخصوص ڏينهن بابت تاريخي اختلاف موجود آهن.<ref name="BritannicaMuhammad">{{cite encyclopedia |title=Muhammad |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |language=en }}</ref> حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ بابت بنيادي معلومات [[صحيح بخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابي دائود]]، [[سنن ترمذي]]، قديم سيرت نگارن ۽ تاريخ نويسن جي ڪتابن مان ملي ٿي. انهن ماخذن ۾ بخار، جسماني تڪليف، ڪمزوري، نماز جي امامت، آخري نصيحتن ۽ وفات وقت جي حالتن بابت تفصيل محفوظ آهن.<ref name="BukhariIllness">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب مرض النبي صلى الله عليه وسلم ووفاته |at=حديث 4428–4468 |url=https://sunnah.com/bukhari/64 |language=ar }}</ref> وفات وقت حضرت محمد ﷺ جي عمر بابت مشهور روايت 63 سال آهي. ان عمر کي هجري قمري سالن جي حساب سان سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته قديم ماخذن ۾ ڄمڻ جي عيسوي تاريخ ۽ عمر بابت مختلف بيان پڻ ملن ٿا. == تاريخي پسمنظر == === حجة الوداع === {{Main|حجة الوداع}} 10هه/632ع ۾ حضرت محمد ﷺ [[مڪو|مڪي]] ڏانهن حج لاءِ ويو. اسلامي روايت ۾ هن حج کي ''حجة الوداع'' سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هي سندس زندگيءَ جو آخري حج هو. هن حج دوران عرفات ۽ ٻين هنڌن تي ڏنل خطابن ۾ انساني جان ۽ مال جي حرمت، سود جي خاتمي، خانداني ذميوارين، عورتن سان سلوڪ ۽ مسلمانن جي باهمي حقن بابت تعليمات بيان ٿيل آهن.<ref name="Muslim1218">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب الحج، باب حجة النبي صلى الله عليه وسلم |at=حديث 1218 |url=https://sunnah.com/muslim:1218a |language=ar }}</ref> حجة الوداع سان لاڳاپيل خطابن جا مختلف متن حديثي ۽ تاريخي ڪتابن ۾ موجود آهن. انهن کي هڪ ئي لفظ بلفظ محفوظ ٿيل خطاب سمجهڻ بدران، مختلف روايتن جي بنياد تي پڙهڻ گهرجي. === آخري قرآني تعليمات === حجة الوداع جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت المائده جي آيت 3 کي خاص اهميت حاصل آهي: {{اقتباس|الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا}} سنڌي مفهوم: ''اڄ مون اوهان لاءِ اوهان جو دين مڪمل ڪيو، اوهان تي پنهنجي نعمت پوري ڪئي ۽ اسلام کي اوهان لاءِ دين طور پسند ڪيو.'' [[صحيح بخاري]] جي روايت موجب، حضرت عمر بن خطاب هن آيت جي نزول کي عرفات جي ڏينهن سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Bukhari45">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الإيمان |at=حديث 45 |url=https://sunnah.com/bukhari:45 |language=ar }}</ref> هن آيت کي قرآن جي آخري نازل ٿيل آيت قرار ڏيڻ بابت مختلف روايتون آهن. تنهنڪري ان کي بنا اختلاف جي آخري وحي قرار ڏيڻ درست نه آهي. === غدير خم === {{Main|غدير خم}} حجة الوداع کان واپسيءَ دوران [[غدير خم]] ۾ حضرت محمد ﷺ جو خطاب اسلامي مذهبي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ اهل بيت بابت ياد ڏياريو. ٻين حديثي مجموعن ۾ حضرت عليءَ جي ولايت سان لاڳاپيل مشهور قول پڻ موجود آهي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> سني ۽ شيعا عالمن ۾ غدير خم جي سياسي ۽ مذهبي مفهوم بابت اختلاف آهي. شيعا روايت ان کي حضرت عليءَ جي جانشينيءَ سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته عام سني تشريح ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ احترام کي نمايان ڪيو وڃي ٿو. == آخري فوجي ۽ سياسي سرگرميون == === اسامه بن زيد جو لشڪر === {{Main|اسامه بن زيد}} حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ جي آخري مرحلي ۾ شام جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي مهم جي تياري ڪئي وئي، جنهن جي اڳواڻي نوجوان صحابي [[اسامه بن زيد]] کي ڏني وئي. روايتن موجب، لشڪر جي اڳواڻيءَ بابت ڪجهه ماڻهن سوال اٿاريا، پر حضرت محمد ﷺ اسامه جي صلاحيت ۽ سندس مقرريءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Bukhari4469">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4469 |url=https://sunnah.com/bukhari:4469 |language=ar }}</ref> آخري بيماريءَ سبب مهم جي روانگيءَ ۾ دير ٿي. حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ حضرت ابو بڪر جي خلافت ۾ هي مهم رواني ڪئي وئي. اسامه جي لشڪر جي ٺهڻ، روانگيءَ ۾ دير ۽ مختلف صحابين جي شرڪت بابت قديم سيرت ۽ تاريخي ماخذن ۾ تفصيلي، پر ڪڏهن ڪڏهن مختلف بيان موجود آهن. == آخري بيماري == === بيماريءَ جي شروعات === حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري مديني ۾ شروع ٿي. حديثي روايتن ۾ شديد بخار، مٿي جي تڪليف، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائيءَ جو ذڪر ملي ٿو. آخري بيماريءَ جي مجموعي مدت بابت سيرت نگارن ۾ اختلاف آهي. مختلف روايتن ۾ لڳ ڀڳ ڏهن ڏينهن کان ٻن هفتن تائين جو عرصو بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ اختلاف سبب بيماريءَ جي هر واقعي لاءِ قطعي ڏينهن مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي. === بخار ۽ جسماني تڪليف === [[صحيح بخاري]] ۾ عبدالله بن مسعود کان روايت آهي ته هن بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ کي شديد بخار ۾ ڏٺو. روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي تڪليف جي شدت بابت گفتگو ڪئي.<ref name="Bukhari5648">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5648 |url=https://sunnah.com/bukhari:5648 |language=ar }}</ref> روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته بيماريءَ ۾ بخار ۽ ڪمزوري اهم علامتون هيون. البت انهن علامتن مان جديد طب جي ڪنهن مخصوص بيماريءَ، جهڙوڪ نمونيا، مليريا يا ڪنهن ٻئي انفيڪشن، جي قطعي تشخيص ڪرڻ ممڪن نه آهي. === خيبر جي زهر بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4428 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري بيماريءَ دوران خيبر ۾ کاڌل خوراڪ جي تڪليف جو ذڪر ڪيو ۽ ان کي اڳوڻي زهر سان ڳنڍيو.<ref name="Bukhari4428">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4428 |url=https://sunnah.com/bukhari:4428 |language=ar }}</ref> هي روايت وفات جي سبب بابت مذهبي ۽ تاريخي بحثن ۾ اهم آهي. تنهن هوندي به خيبر جي واقعي ۽ ڪيترن سالن کان پوءِ وفات وچ ۾ طبي سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق جديد طبي شاهديءَ سان ثابت ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري حضرت محمد ﷺ جي وفات جو سبب ''زهر'' قطعي طبي تشخيص طور درج ڪرڻ بدران، زهر سان لاڳاپيل روايت کي جدا بيان ڪرڻ گهرجي. === حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهائش === آخري بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پنهنجي گهروارين کان اجازت گهري ته بيماريءَ جا باقي ڏينهن حضرت عائشه جي حجرِي ۾ گذاري. [[صحيح بخاري]] جي حديث 4450 موجب، گهروارين اجازت ڏني ۽ رسول الله ﷺ حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهيو، جتي سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari4450">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4450 |url=https://sunnah.com/bukhari:4450 |language=ar }}</ref> === بيماريءَ سبب جسماني ڪمزوري === حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ڪجهه موقعن تي ٻين ماڻهن جي مدد سان مسجد ڏانهن ويو. هڪ روايت ۾ حضرت عباس ۽ هڪ ٻئي شخص جي سهاري هلڻ جو ذڪر آهي. ٻئي شخص جي سڃاڻپ بابت حديثي تشريحن ۾ حضرت عليءَ جو نالو اچي ٿو. اهي تفصيل ظاهر ڪن ٿا ته بيماريءَ آخري ڏينهن ۾ رسول الله ﷺ جي جسماني حرڪت ۽ عوامي سرگرمين کي متاثر ڪيو. == بيماري دوران نماز جي امامت == === حضرت ابو بڪر کي امامت جو حڪم === [[صحيح بخاري]] جي حديث 678 موجب، جڏهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد ٿي، تڏهن هن حضرت [[ابو بڪر صديق|ابو بڪر]] کي ماڻهن جي نماز پڙهائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Bukhari678">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 678 |url=https://sunnah.com/bukhari:678 |language=ar }}</ref> حضرت عائشه ابو بڪر جي نرم طبيعت جو ذڪر ڪيو، پر روايت موجب رسول الله ﷺ پنهنجي هدايت برقرار رکي. === رسول الله ﷺ جو مسجد ۾ اچڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 683 ۾ بيان ٿيل آهي ته بيماريءَ دوران هڪ موقعي تي حضرت محمد ﷺ مسجد ۾ آيو، جڏهن ابو بڪر نماز پڙهائي رهيو هو. روايت موجب، رسول الله ﷺ ويهي نماز پڙهي ۽ ابو بڪر سندس نماز جي پيروي ڪئي، جڏهن ته ماڻهو ابو بڪر جي پيروي ڪندا رهيا.<ref name="Bukhari683">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 683 |url=https://sunnah.com/bukhari:683 |language=ar }}</ref> === سياسي مفهوم بابت اختلاف === سني مذهبي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي نماز جي امامت کي سندس فضيلت ۽ بعد واري خلافت جي حق ۾ اهم دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. شيعا عالمن ۾ هن واقعي جي روايتن، ترتيب ۽ سياسي مفهوم بابت مختلف تشريحون موجود آهن. شيعا موقف موجب، نماز جي امامت پاڻمرادو سياسي جانشينيءَ جي قطعي نامزدگي ثابت نٿي ڪري. تاريخي طور نماز پڙهائڻ جو حڪم ۽ خلافت جي سياسي جانشيني ٻه جدا سوال آهن؛ انهن کي ماخذن جي بنياد تي الڳ سمجهڻ گهرجي. == خميس جو واقعو == {{Main|قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو}} حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل اهم واقعن مان هڪ ''خميس جو واقعو'' آهي، جنهن کي عربي تاريخي روايت ۾ ''رزية يوم الخميس'' پڻ چيو وڃي ٿو. === لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ عبدالله بن عباس کان روايت آهي ته خميس ڏينهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد هئي. هن لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ جو چيو ته جيئن اهڙي تحرير لکرائي سگهجي، جنهن کان پوءِ مسلمان گمراهه نه ٿين.<ref name="Bukhari4431">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4431 |url=https://sunnah.com/bukhari:4431 |language=ar }}</ref> === مجلس ۾ اختلاف === روايت موجب، موجود ماڻهن ۾ اختلاف پيدا ٿيو ته لکڻ جو سامان آندو وڃي يا نه. [[صحيح بخاري]] جي حديث 5669 ۾ حضرت عمر بن خطاب جي موقف جو ذڪر آهي ته رسول الله ﷺ شديد بيمار آهي ۽ قرآن موجود آهي.<ref name="Bukhari5669">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5669 |url=https://sunnah.com/bukhari:5669 |language=ar }}</ref> گفتگو ۽ اختلاف وڌڻ کان پوءِ حضرت محمد ﷺ موجود ماڻهن کي وڃڻ لاءِ چيو. عبدالله بن عباس هن واقعي کي افسوسناڪ قرار ڏنو، ڇاڪاڻ ته اختلاف سبب اها تحرير مڪمل نه ٿي سگهي. === سني ۽ شيعا تشريحون === سني شارحن ۾ هن واقعي بابت مختلف توجيهون ملن ٿيون، جن ۾ رسول الله ﷺ جي شديد بيماري، مجلس جي اختلاف ۽ قرآن جي موجودگيءَ بابت بحث شامل آهن. شيعا تشريح ۾ هي واقعو جانشينيءَ جي مسئلي سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي ۽ اهو موقف پيش ڪيو ويندو آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت تحرير لکرائڻ چاهيو ٿي. بنيادي حديث ۾ مجوزه تحرير جو مڪمل متن موجود نه آهي؛ تنهنڪري ان جو اصل مضمون قطعي طور معلوم هجڻ جي دعويٰ احتياط کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي. == آخري مذهبي ۽ اخلاقي هدايتون == === نماز بابت تاڪيد === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل روايتن ۾ نماز جي پابنديءَ بابت حضرت محمد ﷺ جي تاڪيد بيان ٿيل آهي. ڪجهه روايتن ۾ نماز سان گڏ انهن ماڻهن جي حقن جي حفاظت جو پڻ ذڪر آهي، جيڪي ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام ۾ غلام يا ماتحت حيثيت رکندا هئا. انهن روايتن جي لفظن ۽ سندن کي الڳ جانچڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته سڀني حديثي ڪتابن ۾ هڪجهڙو متن موجود نه آهي. === عربستان مان غيرمسلم مشرڪ گروهن بابت هدايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ آخري بيماريءَ دوران ڏنل هدايتن مان هڪ ۾ جزيرة العرب مان مشرڪن کي ڪڍڻ جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Bukhari4431"/> انهيءَ هدايت جي تاريخي نفاذ، جغرافيائي دائري ۽ فقهي تشريح بابت مسلمان فقيهن ۽ مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي. === وفدن جي عزت ڪرڻ === ساڳي حديث ۾ رسول الله ﷺ جي هدايت آهي ته ٻاهرين وفدن سان اهڙي عزت ۽ مهمان نوازي ڪئي وڃي، جهڙي پاڻ ڪندو هو. هيءَ روايت آخري بيماريءَ دوران سفارتي ۽ سياسي آداب بابت هدايتن مان هڪ آهي.<ref name="Bukhari4431"/> === قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل ڪجهه صحيح حديثن ۾ نبين جي قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه ملي ٿي. انهن روايتن کي بعد جي اسلامي فقهي ۽ مذهبي ادب ۾ قبرن، زيارت ۽ عبادتگاهن جي تعمير بابت بحثن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي عملي ۽ فقهي مفهوم بابت مختلف اسلامي روايتن ۾ تشريحي اختلاف موجود آهن. == حضرت فاطمه سان آخري ملاقات == [[صحيح بخاري]] جي حديث 4433–4434 موجب، حضرت محمد ﷺ آخري بيماريءَ دوران پنهنجي نياڻي [[فاطمه زهرا]] کي پاڻ وٽ گهرايو ۽ ساڻس ڳجهي گفتگو ڪئي. پهريون ڀيرو گفتگو کان پوءِ حضرت فاطمه روئي ۽ ٻئي ڀيري مسڪرائي. روايت موجب، بعد ۾ هن ٻڌايو ته پهرين ڳالهه ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي وفات جو اشارو ڏنو هو ۽ ٻي ڳالهه ۾ کيس ٻڌايو ته هوءَ سندس خاندان مان پهرين فرد هوندي جيڪا وفات کان پوءِ ساڻس ملندي.<ref name="Bukhari4433">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4433–4434 |url=https://sunnah.com/bukhari:4433 |language=ar }}</ref> == آخري سومر جو ڏينهن == === مسجد ڏانهن آخري نظر === [[صحيح بخاري]] جي حديث 680 ۾ انس بن مالڪ کان روايت آهي ته وفات واري سومر ڏينهن، جڏهن مسلمان صبح جي نماز پڙهي رهيا هئا، حضرت محمد ﷺ پنهنجي حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏٺو. روايت موجب، رسول الله ﷺ مسڪرايو ۽ ماڻهن کي نماز جاري رکڻ جو اشارو ڪيو. انهيءَ ڏينهن سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari680">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 680 |url=https://sunnah.com/bukhari:680 |language=ar }}</ref> === آخري وقت ۾ مسواڪ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4449 موجب، حضرت عائشه پنهنجي ڀاءُ عبدالرحمان بن ابي بڪر جي هٿ ۾ مسواڪ ڏٺو، جنهن ڏانهن رسول الله ﷺ ڏسي رهيو هو. حضرت عائشه مسواڪ تيار ڪري رسول الله ﷺ کي ڏنو ۽ هن آخري وقت ۾ ان جو استعمال ڪيو.<ref name="Bukhari4449">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4449 |url=https://sunnah.com/bukhari:4449 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ قرآن جي تلاوت ۽ دعائون === حضرت عائشه کان مروي حديثن ۾ بيان ٿيل آهي ته رسول الله ﷺ بيماريءَ دوران قرآن جون پناهه گهرڻ واريون سورتون پڙهندو هو. شديد بيماريءَ وقت حضرت عائشه پڻ اهي سورتون پڙهي سندس جسم تي هٿ ڦيريندي هئي. اهي روايتون آخري بيماريءَ جي مذهبي ۽ گهريلو ماحول بابت اهم معلومات مهيا ڪن ٿيون.<ref name="Bukhari5016">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب فضائل القرآن |at=حديث 5016 |url=https://sunnah.com/bukhari:5016 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ پاڻيءَ سان آرام پهچائڻ === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته شديد بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پاڻيءَ سان پنهنجي جسم کي آرام پهچائڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. روايت ۾ ست مشڪن مان پاڻي آڻڻ ۽ جسم تي وهائڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ کان پوءِ رسول الله ﷺ ماڻهن کي خطاب ڪرڻ لاءِ ٻاهر نڪتو.<ref name="Bukhari4442">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4442 |url=https://sunnah.com/bukhari:4442 |language=ar }}</ref> هي بيان بيماريءَ دوران روايتي جسماني آرام جي هڪ طريقي جو تاريخي ذڪر آهي؛ ان مان ڪنهن مخصوص بيماريءَ جي تشخيص نٿي ڪري سگهجي. === آخري بيماريءَ ۾ دوا ڏيڻ بابت روايت === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان هڪ روايت ملي ٿي ته بيماريءَ دوران رسول الله ﷺ کي سندس مرضيءَ جي برخلاف دوا ڏني وئي. روايت موجب، هو ان عمل تي ناراض ٿيو ۽ واضح ڪيو ته هن دوا ڏيڻ کان منع ڪئي هئي.<ref name="Bukhari4458">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4458 |url=https://sunnah.com/bukhari:4458 |language=ar }}</ref> هي روايت علاج جي تاريخ ۽ بيمار شخص جي مرضيءَ بابت بحثن ۾ اهميت رکي ٿي. البته دوا جي صحيح ترڪيب ۽ ان جي طبي اثرن بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. === قبر جي هنڌ بابت مشاورت === [[جامع ترمذي]] جي حديث 1018 موجب، حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ تدفين جي هنڌ بابت اختلاف پيدا ٿيو. روايت ۾ حضرت ابو بڪر ڏانهن اهو قول منسوب آهي ته نبيءَ کي انهيءَ هنڌ دفن ڪيو ويندو آهي جتي سندس وفات ٿئي. انهيءَ بنياد تي حضرت محمد ﷺ کي سندس وفات واري هنڌ دفن ڪيو ويو.<ref name="Tirmidhi1018">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1018 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:1018 |language=ar }}</ref> امام ترمذي هن روايت کي ''غريب'' قرار ڏنو ۽ هڪ راويءَ جي حافظي بابت تحفظ پڻ بيان ڪيو آهي؛ تنهنڪري روايت جي سند بابت اهو اختلاف به درج ڪرڻ ضروري آهي. === غسل ۽ تدفين بابت سنن ابي دائود جي روايت === [[سنن ابي دائود]] جي حديث 3209 ۾ عامر شعبي کان روايت آهي ته حضرت علي، فضل بن عباس ۽ اسامه بن زيد رسول الله ﷺ جي غسل ۽ تدفين جي عمل ۾ شامل هئا. ان روايت ۾ عبدالرحمان بن عوف جي شرڪت جو هڪ اضافي بيان پڻ اچي ٿو.<ref name="AbuDawud3209">{{cite book |author=أبو داود سليمان بن الأشعث |title=سنن أبي داود |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 3209 |url=https://sunnah.com/abudawud:3209 |language=ar }}</ref> هي روايت اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي تدفين واري ڪردار بابت اهم ماخذ آهي. == وفات == حضرت محمد ﷺ جي وفات مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر ٿي. حضرت عائشه جي روايت موجب، وفات وقت رسول الله ﷺ جو مٿو سندس سيني سان لڳل هو.<ref name="Bukhari4450"/> وفات جي مشهور تاريخ سومر، 12 ربيع الاول 11هه بيان ڪئي ويندي آهي. عيسوي تاريخ عام طور 8 جون 632ع درج ڪئي ويندي آهي، پر تاريخي ۽ تقويمي حسابن بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="BritannicaMuhammad"/> === وفات وقت عمر === مشهور حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي عمر وفات وقت 63 سال هئي. هيءَ عمر عام طور قمري سالن جي حساب سان بيان ڪئي وڃي ٿي. === آخري لفظ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4463 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري وقت ۾ چيو: {{Quote|اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الأَعْلَى}} سنڌي مفهوم: ''اي الله، اعليٰ ساٿين سان گڏ.'' روايت موجب، اهي سندس آخري لفظ هئا.<ref name="Bukhari4463">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4463 |url=https://sunnah.com/bukhari:4463 |language=ar }}</ref> == وفات جي خبر ۽ صحابه جو ردعمل == === حضرت عمر جو ردعمل === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1241–1242 موجب، وفات جي خبر کان پوءِ حضرت عمر بن خطاب ماڻهن سان گفتگو ڪئي ۽ شروعات ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو.<ref name="Bukhari1241">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1241–1242 |url=https://sunnah.com/bukhari:1241 |language=ar }}</ref> === حضرت ابو بڪر جو خطاب === حضرت ابو بڪر وفات جي خبر کان پوءِ حضرت محمد ﷺ جي جسد کي ڏٺو ۽ پوءِ ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 144 پڙهي: {{Quote|وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ}} سنڌي مفهوم: ''محمد رڳو هڪ رسول آهي؛ ان کان اڳ به رسول گذري چڪا آهن.'' حضرت ابو بڪر ماڻهن کي ياد ڏياريو ته رسول الله ﷺ وفات ڪري چڪو آهي، جڏهن ته الله هميشه زنده آهي.<ref name="Bukhari1241"/> هي خطاب اسلامي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ جماعت کي سنڀالڻ واري اهم واقعي طور بيان ڪيو ويندو آهي. == سياسي جانشينيءَ جو سوال == {{Main|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[سقيفه بني ساعده]] ۾ انصار جا ڪجهه اڳواڻ گڏ ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ شرڪت ڪئي. گفتگو کان پوءِ موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> === اهل بيت جي غيرموجودگي === روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ بنو هاشم جا ڪجهه فرد رسول الله ﷺ جي تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا ۽ سقيفه جي ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ خلافت جي چونڊ ۽ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت مختلف موقف ملن ٿا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> سقيفه جو سياسي واقعو ۽ رسول الله ﷺ جي غسل، ڪفن ۽ تدفين جا عمل هڪ ئي تاريخي مرحلي ۾ پيش آيا، پر انهن جي ترتيب بابت ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. == غسل ۽ ڪفن == === غسل ڏيڻ === قديم سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي جسد کي غسل ڏيڻ ۾ حضرت علي بن ابي طالب ۽ بنو هاشم جي ڪجهه ٻين فردن حصو ورتو. ڪجهه روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب، فضل بن عباس، قثم بن عباس، اسامه بن زيد ۽ شقران جا نالا پڻ ملن ٿا. غسل جي تفصيلي طريقي ۽ سڀني شرڪت ڪندڙن جي نالن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ تنهنڪري هڪ ئي فهرست کي قطعي ۽ متفقه قرار نه ڏيڻ گهرجي. === ڪفن === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1264 موجب، حضرت محمد ﷺ کي يمن جي ٽن سفيد ڪپهه جي ڪپڙن ۾ ڪفن ڏنو ويو، جن ۾ قميص ۽ پڳ شامل نه هئا.<ref name="Bukhari1264">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1264 |url=https://sunnah.com/bukhari:1264 |language=ar }}</ref> == جنازي نماز == حضرت محمد ﷺ جي جنازي نماز بابت قديم تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته ماڻهن ننڍن گروهن ۾ داخل ٿي نماز پڙهي. انهن روايتن موجب، ڪنهن هڪ شخص سڀني مسلمانن جي گڏيل جنازي نماز جي امامت نه ڪئي. البت هن واقعي جي مڪمل ترتيب، گروهن جي تعداد ۽ جنازي نماز جي طريقي بابت تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. == تدفين == === قبر جو هنڌ === حضرت محمد ﷺ کي مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر دفن ڪيو ويو، جتي سندس وفات ٿي هئي. بعد ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع دوران اهو حجرُو مسجد جي عمارت جي احاطي ۾ اچي ويو. اڄ انهيءَ هنڌ جي مٿان سائو گنبذ موجود آهي، جيڪو رسول الله ﷺ جي دور کان پوءِ تعمير ٿيو. === تدفين جو وقت === مشهور سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي تدفين وفات کان پوءِ اڱاري جي رات يا اربع جي شروعاتي وقت ۾ ٿي. تدفين جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي. === قبر ۾ لهڻ وارا ماڻهو === تاريخي روايتن ۾ حضرت علي، فضل بن عباس، قثم بن عباس ۽ شقران جا نالا تدفين جي عمل سان لاڳاپيل ملن ٿا. ڪجهه روايتن ۾ ٻين ماڻهن جو ذڪر پڻ آهي. انهن نالن جي مڪمل فهرست بابت قديم ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == مسجد نبوي ۽ موجوده روضو == {{Main|مسجد نبوي|حجره نبوي}} [[File:Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg|thumb|280px|مديني ۾ مسجد نبوي جو سائو گنبذ. موجوده تعمير حضرت محمد ﷺ جي وفات کان گهڻو پوءِ جي آهي.]] حضرت محمد ﷺ جي قبر حضرت عائشه جي اڳوڻي حجرِي ۾ واقع آهي. بعد ۾ حضرت ابو بڪر ۽ حضرت عمر کي پڻ انهيءَ حجرِي ۾ دفن ڪيو ويو. مختلف اسلامي دورن ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع ۽ تعمير ٿيندي رهي. موجوده سائو گنبذ انهيءَ ڊگهي تعميراتي تاريخ جو حصو آهي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc9d5;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''حضرت محمد ﷺ جي آخري زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#dcebf4;" | وقت ! style="background:#dcebf4;" | واقعو ! style="background:#dcebf4;" | تاريخي اهميت |- | 10هه | حجة الوداع | آخري حج ۽ اهم مذهبي ۽ سماجي هدايتون |- | 10هه | غدير خم | اهل بيت ۽ حضرت عليءَ بابت اهم روايتون |- | 11هه | اسامه جي لشڪر جي تياري | آخري فوجي ۽ سياسي سرگرمي |- | 11هه | آخري بيماري | بخار، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائي |- | آخري بيماري | ابو بڪر جي نماز جي امامت | مذهبي ۽ بعد واري سياسي تشريح ۾ اهم واقعو |- | خميس | قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو | آخري تحرير بابت مجلس ۾ اختلاف |- | آخري سومر | حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏسڻ | وفات واري ڏينهن جو مشهور حديثي بيان |- | 11هه/632ع | وفات | نبوي زندگيءَ جو خاتمو |- | وفات کان پوءِ | سقيفه بني ساعده | سياسي جانشينيءَ بابت فيصلو |- | وفات کان پوءِ | غسل، ڪفن ۽ تدفين | حضرت عائشه جي حجرِي ۾ تدفين |} == تاريخي اختلافن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c3b8da;" |+ style="background:#584779;color:white;padding:10px;" | '''وفات بابت اهم تاريخي ۽ مذهبي اختلاف''' ! style="background:#ece5f5;" | موضوع ! style="background:#ece5f5;" | مشهور بيان ! style="background:#ece5f5;" | تحقيقي احتياط |- | وفات جي تاريخ | 12 ربيع الاول 11هه | مخصوص هجري تاريخ ۽ عيسوي مطابقت بابت اختلاف |- | آخري بيماريءَ جي مدت | لڳ ڀڳ ٻه هفتا | مختلف ماخذن ۾ ڏينهن جو تعداد مختلف |- | بيماريءَ جو سبب | بخار ۽ شديد ڪمزوري | جديد طبي تشخيص قطعي طور معلوم نه آهي |- | خيبر جو زهر | اڳوڻي زهر جي تڪليف بابت روايت | وفات جو طبي سبب قطعي ثابت نه آهي |- | نماز جي امامت | ابو بڪر کي امامت جو حڪم | سياسي جانشينيءَ بابت مختلف تشريحون |- | خميس جو واقعو | لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ | مجوزه تحرير جو مڪمل متن معلوم نه آهي |- | آخري لفظ | «اللهم الرفيق الأعلى» | صحيح بخاري ۾ حضرت عائشه جي روايت |- | غسل ۽ تدفين | اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي شرڪت | شرڪت ڪندڙن ۽ وقت بابت مختلف روايتون |} == تاريخي اهميت == حضرت محمد ﷺ جي وفات اسلامي تاريخ جو بنيادي موڙ هو. سندس حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت کي مذهبي، سياسي ۽ سماجي قيادت هڪ ئي شخصيت مان حاصل هئي. وفات کان پوءِ مذهبي تعليمات جي حفاظت، سياسي جانشيني، اسلامي رياست جي انتظام ۽ مختلف علائقن سان لاڳاپن جا سوال سامهون آيا. حضرت ابو بڪر جي خلافت، اهل بيت جي سياسي حيثيت ۽ بعد ۾ پيدا ٿيل سني ۽ شيعا اختلافن جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ ۽ وفات سان لاڳاپيل واقعن جو مطالعو اهم آهي.<ref name="Madelung1997"/> == ڏسو پڻ == * [[محمد ﷺ]] * [[حجة الوداع]] * [[غدير خم]] * [[اسامه بن زيد]] * [[قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو]] * [[فاطمه زهرا]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[ابو بڪر صديق]] * [[سقيفه بني ساعده]] * [[محمد ﷺ جي جانشيني]] * [[مسجد نبوي]] * [[حجره نبوي]] hgp94vyzgarxntqzg4j363fzoa4ik8y 425683 425681 2026-10-27T14:11:48Z Intisar Ali 8681 425683 wikitext text/x-wiki {{Short description|632ع ۾ مديني ۾ اسلامي پيغمبر حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين}} {{Infobox historical event | name = حضرت محمد ﷺ جي وفات | native_name = وفاة النبي محمد | image = Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg | image_size = 280px | caption = [[مسجد نبوي]] جو سائو گنبذ، جنهن جي هيٺان حضرت محمد ﷺ جي قبر واقع آهي؛ موجوده گنبذ نبوي دور جي تعمير ناهي. | date = سومر، ربيع الاول 11هه؛ مشهور روايت موجب 12 ربيع الاول | time = 632ع | location = [[مدينو]]، [[حجاز]] | type = وفات ۽ تدفين | cause = آخري بيماري؛ طبي تشخيص غيريقيني | outcome = حضرت محمد ﷺ جي حياتيءَ جو خاتمو؛ خلافت جي جانشينيءَ جو سوال }} '''حضرت محمد ﷺ جي وفات''' (عربي: '''وفاة النبي محمد''') [[اسلام]] جي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي زندگيءَ جي آخري بيماري، وفات ۽ تدفين سان لاڳاپيل تاريخي واقعو آهي. حضرت محمد ﷺ جي وفات 11هه/632ع ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ ٿي. مشهور سني تاريخي روايت موجب وفات سومر، 12 ربيع الاول تي ٿي، جنهن کي عام طور 8 جون 632ع سان ملائيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به هجري ۽ عيسوي تاريخن جي مطابقت ۽ ربيع الاول جي مخصوص ڏينهن بابت تاريخي اختلاف موجود آهن.<ref name="BritannicaMuhammad">{{cite encyclopedia |title=Muhammad |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad |language=en }}</ref> حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ بابت بنيادي معلومات [[صحيح بخاري]]، [[صحيح مسلم]]، [[سنن ابي دائود]]، [[سنن ترمذي]]، قديم سيرت نگارن ۽ تاريخ نويسن جي ڪتابن مان ملي ٿي. انهن ماخذن ۾ بخار، جسماني تڪليف، ڪمزوري، نماز جي امامت، آخري نصيحتن ۽ وفات وقت جي حالتن بابت تفصيل محفوظ آهن.<ref name="BukhariIllness">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي، باب مرض النبي صلى الله عليه وسلم ووفاته |at=حديث 4428–4468 |url=https://sunnah.com/bukhari/64 |language=ar }}</ref> وفات وقت حضرت محمد ﷺ جي عمر بابت مشهور روايت 63 سال آهي. ان عمر کي هجري قمري سالن جي حساب سان سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته قديم ماخذن ۾ ڄمڻ جي عيسوي تاريخ ۽ عمر بابت مختلف بيان پڻ ملن ٿا. == تاريخي پسمنظر == === حجة الوداع === {{Main|حجة الوداع}} 10هه/632ع ۾ حضرت محمد ﷺ [[مڪو|مڪي]] ڏانهن حج لاءِ ويو. اسلامي روايت ۾ هن حج کي ''حجة الوداع'' سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هي سندس زندگيءَ جو آخري حج هو. هن حج دوران عرفات ۽ ٻين هنڌن تي ڏنل خطابن ۾ انساني جان ۽ مال جي حرمت، سود جي خاتمي، خانداني ذميوارين، عورتن سان سلوڪ ۽ مسلمانن جي باهمي حقن بابت تعليمات بيان ٿيل آهن.<ref name="Muslim1218">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب الحج، باب حجة النبي صلى الله عليه وسلم |at=حديث 1218 |url=https://sunnah.com/muslim:1218a |language=ar }}</ref> حجة الوداع سان لاڳاپيل خطابن جا مختلف متن حديثي ۽ تاريخي ڪتابن ۾ موجود آهن. انهن کي هڪ ئي لفظ بلفظ محفوظ ٿيل خطاب سمجهڻ بدران، مختلف روايتن جي بنياد تي پڙهڻ گهرجي. === آخري قرآني تعليمات === حجة الوداع جي پسمنظر ۾ قرآن جي سورت المائده جي آيت 3 کي خاص اهميت حاصل آهي: {{اقتباس|الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا}} سنڌي مفهوم: ''اڄ مون اوهان لاءِ اوهان جو دين مڪمل ڪيو، اوهان تي پنهنجي نعمت پوري ڪئي ۽ اسلام کي اوهان لاءِ دين طور پسند ڪيو.'' [[صحيح بخاري]] جي روايت موجب، حضرت عمر بن خطاب هن آيت جي نزول کي عرفات جي ڏينهن سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Bukhari45">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الإيمان |at=حديث 45 |url=https://sunnah.com/bukhari:45 |language=ar }}</ref> هن آيت کي قرآن جي آخري نازل ٿيل آيت قرار ڏيڻ بابت مختلف روايتون آهن. تنهنڪري ان کي بنا اختلاف جي آخري وحي قرار ڏيڻ درست نه آهي. === غدير خم === {{Main|غدير خم}} حجة الوداع کان واپسيءَ دوران [[غدير خم]] ۾ حضرت محمد ﷺ جو خطاب اسلامي مذهبي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. [[صحيح مسلم]] ۾ زيد بن ارقم کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ اهل بيت بابت ياد ڏياريو. ٻين حديثي مجموعن ۾ حضرت عليءَ جي ولايت سان لاڳاپيل مشهور قول پڻ موجود آهي.<ref name="Muslim2408">{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب فضائل الصحابة |at=حديث 2408 |url=https://sunnah.com/muslim:2408a |language=ar }}</ref> سني ۽ شيعا عالمن ۾ غدير خم جي سياسي ۽ مذهبي مفهوم بابت اختلاف آهي. شيعا روايت ان کي حضرت عليءَ جي جانشينيءَ سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته عام سني تشريح ۾ حضرت عليءَ جي فضيلت ۽ احترام کي نمايان ڪيو وڃي ٿو. == آخري فوجي ۽ سياسي سرگرميون == === اسامه بن زيد جو لشڪر === {{Main|اسامه بن زيد}} حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ جي آخري مرحلي ۾ شام جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي مهم جي تياري ڪئي وئي، جنهن جي اڳواڻي نوجوان صحابي [[اسامه بن زيد]] کي ڏني وئي. روايتن موجب، لشڪر جي اڳواڻيءَ بابت ڪجهه ماڻهن سوال اٿاريا، پر حضرت محمد ﷺ اسامه جي صلاحيت ۽ سندس مقرريءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="Bukhari4469">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4469 |url=https://sunnah.com/bukhari:4469 |language=ar }}</ref> آخري بيماريءَ سبب مهم جي روانگيءَ ۾ دير ٿي. حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ حضرت ابو بڪر جي خلافت ۾ هي مهم رواني ڪئي وئي. اسامه جي لشڪر جي ٺهڻ، روانگيءَ ۾ دير ۽ مختلف صحابين جي شرڪت بابت قديم سيرت ۽ تاريخي ماخذن ۾ تفصيلي، پر ڪڏهن ڪڏهن مختلف بيان موجود آهن. == آخري بيماري == === بيماريءَ جي شروعات === حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماري مديني ۾ شروع ٿي. حديثي روايتن ۾ شديد بخار، مٿي جي تڪليف، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائيءَ جو ذڪر ملي ٿو. آخري بيماريءَ جي مجموعي مدت بابت سيرت نگارن ۾ اختلاف آهي. مختلف روايتن ۾ لڳ ڀڳ ڏهن ڏينهن کان ٻن هفتن تائين جو عرصو بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ اختلاف سبب بيماريءَ جي هر واقعي لاءِ قطعي ڏينهن مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي. === بخار ۽ جسماني تڪليف === [[صحيح بخاري]] ۾ عبدالله بن مسعود کان روايت آهي ته هن بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ کي شديد بخار ۾ ڏٺو. روايت ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي تڪليف جي شدت بابت گفتگو ڪئي.<ref name="Bukhari5648">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5648 |url=https://sunnah.com/bukhari:5648 |language=ar }}</ref> روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته بيماريءَ ۾ بخار ۽ ڪمزوري اهم علامتون هيون. البت انهن علامتن مان جديد طب جي ڪنهن مخصوص بيماريءَ، جهڙوڪ نمونيا، مليريا يا ڪنهن ٻئي انفيڪشن، جي قطعي تشخيص ڪرڻ ممڪن نه آهي. === خيبر جي زهر بابت روايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4428 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري بيماريءَ دوران خيبر ۾ کاڌل خوراڪ جي تڪليف جو ذڪر ڪيو ۽ ان کي اڳوڻي زهر سان ڳنڍيو.<ref name="Bukhari4428">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4428 |url=https://sunnah.com/bukhari:4428 |language=ar }}</ref> هي روايت وفات جي سبب بابت مذهبي ۽ تاريخي بحثن ۾ اهم آهي. تنهن هوندي به خيبر جي واقعي ۽ ڪيترن سالن کان پوءِ وفات وچ ۾ طبي سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق جديد طبي شاهديءَ سان ثابت ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري حضرت محمد ﷺ جي وفات جو سبب ''زهر'' قطعي طبي تشخيص طور درج ڪرڻ بدران، زهر سان لاڳاپيل روايت کي جدا بيان ڪرڻ گهرجي. === حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهائش === آخري بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پنهنجي گهروارين کان اجازت گهري ته بيماريءَ جا باقي ڏينهن حضرت عائشه جي حجرِي ۾ گذاري. [[صحيح بخاري]] جي حديث 4450 موجب، گهروارين اجازت ڏني ۽ رسول الله ﷺ حضرت عائشه جي حجرِي ۾ رهيو، جتي سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari4450">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4450 |url=https://sunnah.com/bukhari:4450 |language=ar }}</ref> === بيماريءَ سبب جسماني ڪمزوري === حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ڪجهه موقعن تي ٻين ماڻهن جي مدد سان مسجد ڏانهن ويو. هڪ روايت ۾ حضرت عباس ۽ هڪ ٻئي شخص جي سهاري هلڻ جو ذڪر آهي. ٻئي شخص جي سڃاڻپ بابت حديثي تشريحن ۾ حضرت عليءَ جو نالو اچي ٿو. اهي تفصيل ظاهر ڪن ٿا ته بيماريءَ آخري ڏينهن ۾ رسول الله ﷺ جي جسماني حرڪت ۽ عوامي سرگرمين کي متاثر ڪيو. == بيماري دوران نماز جي امامت == === حضرت ابو بڪر کي امامت جو حڪم === [[صحيح بخاري]] جي حديث 678 موجب، جڏهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد ٿي، تڏهن هن حضرت [[ابو بڪر صديق|ابو بڪر]] کي ماڻهن جي نماز پڙهائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Bukhari678">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 678 |url=https://sunnah.com/bukhari:678 |language=ar }}</ref> حضرت عائشه ابو بڪر جي نرم طبيعت جو ذڪر ڪيو، پر روايت موجب رسول الله ﷺ پنهنجي هدايت برقرار رکي. === رسول الله ﷺ جو مسجد ۾ اچڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 683 ۾ بيان ٿيل آهي ته بيماريءَ دوران هڪ موقعي تي حضرت محمد ﷺ مسجد ۾ آيو، جڏهن ابو بڪر نماز پڙهائي رهيو هو. روايت موجب، رسول الله ﷺ ويهي نماز پڙهي ۽ ابو بڪر سندس نماز جي پيروي ڪئي، جڏهن ته ماڻهو ابو بڪر جي پيروي ڪندا رهيا.<ref name="Bukhari683">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 683 |url=https://sunnah.com/bukhari:683 |language=ar }}</ref> === سياسي مفهوم بابت اختلاف === سني مذهبي تشريح ۾ حضرت ابو بڪر جي نماز جي امامت کي سندس فضيلت ۽ بعد واري خلافت جي حق ۾ اهم دليل طور پيش ڪيو ويندو آهي. شيعا عالمن ۾ هن واقعي جي روايتن، ترتيب ۽ سياسي مفهوم بابت مختلف تشريحون موجود آهن. شيعا موقف موجب، نماز جي امامت پاڻمرادو سياسي جانشينيءَ جي قطعي نامزدگي ثابت نٿي ڪري. تاريخي طور نماز پڙهائڻ جو حڪم ۽ خلافت جي سياسي جانشيني ٻه جدا سوال آهن؛ انهن کي ماخذن جي بنياد تي الڳ سمجهڻ گهرجي. == خميس جو واقعو == {{Main|قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو}} حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل اهم واقعن مان هڪ ''خميس جو واقعو'' آهي، جنهن کي عربي تاريخي روايت ۾ ''رزية يوم الخميس'' پڻ چيو وڃي ٿو. === لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ عبدالله بن عباس کان روايت آهي ته خميس ڏينهن حضرت محمد ﷺ جي بيماري شديد هئي. هن لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ جو چيو ته جيئن اهڙي تحرير لکرائي سگهجي، جنهن کان پوءِ مسلمان گمراهه نه ٿين.<ref name="Bukhari4431">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4431 |url=https://sunnah.com/bukhari:4431 |language=ar }}</ref> === مجلس ۾ اختلاف === روايت موجب، موجود ماڻهن ۾ اختلاف پيدا ٿيو ته لکڻ جو سامان آندو وڃي يا نه. [[صحيح بخاري]] جي حديث 5669 ۾ حضرت عمر بن خطاب جي موقف جو ذڪر آهي ته رسول الله ﷺ شديد بيمار آهي ۽ قرآن موجود آهي.<ref name="Bukhari5669">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المرضى |at=حديث 5669 |url=https://sunnah.com/bukhari:5669 |language=ar }}</ref> گفتگو ۽ اختلاف وڌڻ کان پوءِ حضرت محمد ﷺ موجود ماڻهن کي وڃڻ لاءِ چيو. عبدالله بن عباس هن واقعي کي افسوسناڪ قرار ڏنو، ڇاڪاڻ ته اختلاف سبب اها تحرير مڪمل نه ٿي سگهي. === سني ۽ شيعا تشريحون === سني شارحن ۾ هن واقعي بابت مختلف توجيهون ملن ٿيون، جن ۾ رسول الله ﷺ جي شديد بيماري، مجلس جي اختلاف ۽ قرآن جي موجودگيءَ بابت بحث شامل آهن. شيعا تشريح ۾ هي واقعو جانشينيءَ جي مسئلي سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي ۽ اهو موقف پيش ڪيو ويندو آهي ته رسول الله ﷺ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت تحرير لکرائڻ چاهيو ٿي. بنيادي حديث ۾ مجوزه تحرير جو مڪمل متن موجود نه آهي؛ تنهنڪري ان جو اصل مضمون قطعي طور معلوم هجڻ جي دعويٰ احتياط کان سواءِ نه ڪرڻ گهرجي. == آخري مذهبي ۽ اخلاقي هدايتون == === نماز بابت تاڪيد === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل روايتن ۾ نماز جي پابنديءَ بابت حضرت محمد ﷺ جي تاڪيد بيان ٿيل آهي. ڪجهه روايتن ۾ نماز سان گڏ انهن ماڻهن جي حقن جي حفاظت جو پڻ ذڪر آهي، جيڪي ان دور جي سماجي ۽ قانوني نظام ۾ غلام يا ماتحت حيثيت رکندا هئا. انهن روايتن جي لفظن ۽ سندن کي الڳ جانچڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته سڀني حديثي ڪتابن ۾ هڪجهڙو متن موجود نه آهي. === عربستان مان غيرمسلم مشرڪ گروهن بابت هدايت === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4431 ۾ آخري بيماريءَ دوران ڏنل هدايتن مان هڪ ۾ جزيرة العرب مان مشرڪن کي ڪڍڻ جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Bukhari4431"/> انهيءَ هدايت جي تاريخي نفاذ، جغرافيائي دائري ۽ فقهي تشريح بابت مسلمان فقيهن ۽ مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي. === وفدن جي عزت ڪرڻ === ساڳي حديث ۾ رسول الله ﷺ جي هدايت آهي ته ٻاهرين وفدن سان اهڙي عزت ۽ مهمان نوازي ڪئي وڃي، جهڙي پاڻ ڪندو هو. هيءَ روايت آخري بيماريءَ دوران سفارتي ۽ سياسي آداب بابت هدايتن مان هڪ آهي.<ref name="Bukhari4431"/> === قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه === آخري بيماريءَ سان لاڳاپيل ڪجهه صحيح حديثن ۾ نبين جي قبرن کي عبادتگاهه بڻائڻ بابت تنبيه ملي ٿي. انهن روايتن کي بعد جي اسلامي فقهي ۽ مذهبي ادب ۾ قبرن، زيارت ۽ عبادتگاهن جي تعمير بابت بحثن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. انهن جي عملي ۽ فقهي مفهوم بابت مختلف اسلامي روايتن ۾ تشريحي اختلاف موجود آهن. == حضرت فاطمه سان آخري ملاقات == [[صحيح بخاري]] جي حديث 4433–4434 موجب، حضرت محمد ﷺ آخري بيماريءَ دوران پنهنجي نياڻي [[فاطمه زهرا]] کي پاڻ وٽ گهرايو ۽ ساڻس ڳجهي گفتگو ڪئي. پهريون ڀيرو گفتگو کان پوءِ حضرت فاطمه روئي ۽ ٻئي ڀيري مسڪرائي. روايت موجب، بعد ۾ هن ٻڌايو ته پهرين ڳالهه ۾ رسول الله ﷺ پنهنجي وفات جو اشارو ڏنو هو ۽ ٻي ڳالهه ۾ کيس ٻڌايو ته هوءَ سندس خاندان مان پهرين فرد هوندي جيڪا وفات کان پوءِ ساڻس ملندي.<ref name="Bukhari4433">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4433–4434 |url=https://sunnah.com/bukhari:4433 |language=ar }}</ref> == آخري سومر جو ڏينهن == === مسجد ڏانهن آخري نظر === [[صحيح بخاري]] جي حديث 680 ۾ انس بن مالڪ کان روايت آهي ته وفات واري سومر ڏينهن، جڏهن مسلمان صبح جي نماز پڙهي رهيا هئا، حضرت محمد ﷺ پنهنجي حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏٺو. روايت موجب، رسول الله ﷺ مسڪرايو ۽ ماڻهن کي نماز جاري رکڻ جو اشارو ڪيو. انهيءَ ڏينهن سندس وفات ٿي.<ref name="Bukhari680">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الأذان |at=حديث 680 |url=https://sunnah.com/bukhari:680 |language=ar }}</ref> === آخري وقت ۾ مسواڪ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4449 موجب، حضرت عائشه پنهنجي ڀاءُ عبدالرحمان بن ابي بڪر جي هٿ ۾ مسواڪ ڏٺو، جنهن ڏانهن رسول الله ﷺ ڏسي رهيو هو. حضرت عائشه مسواڪ تيار ڪري رسول الله ﷺ کي ڏنو ۽ هن آخري وقت ۾ ان جو استعمال ڪيو.<ref name="Bukhari4449">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4449 |url=https://sunnah.com/bukhari:4449 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ قرآن جي تلاوت ۽ دعائون === حضرت عائشه کان مروي حديثن ۾ بيان ٿيل آهي ته رسول الله ﷺ بيماريءَ دوران قرآن جون پناهه گهرڻ واريون سورتون پڙهندو هو. شديد بيماريءَ وقت حضرت عائشه پڻ اهي سورتون پڙهي سندس جسم تي هٿ ڦيريندي هئي. اهي روايتون آخري بيماريءَ جي مذهبي ۽ گهريلو ماحول بابت اهم معلومات مهيا ڪن ٿيون.<ref name="Bukhari5016">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب فضائل القرآن |at=حديث 5016 |url=https://sunnah.com/bukhari:5016 |language=ar }}</ref> === آخري بيماريءَ ۾ پاڻيءَ سان آرام پهچائڻ === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته شديد بيماريءَ دوران حضرت محمد ﷺ پاڻيءَ سان پنهنجي جسم کي آرام پهچائڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. روايت ۾ ست مشڪن مان پاڻي آڻڻ ۽ جسم تي وهائڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ کان پوءِ رسول الله ﷺ ماڻهن کي خطاب ڪرڻ لاءِ ٻاهر نڪتو.<ref name="Bukhari4442">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4442 |url=https://sunnah.com/bukhari:4442 |language=ar }}</ref> هي بيان بيماريءَ دوران روايتي جسماني آرام جي هڪ طريقي جو تاريخي ذڪر آهي؛ ان مان ڪنهن مخصوص بيماريءَ جي تشخيص نٿي ڪري سگهجي. === آخري بيماريءَ ۾ دوا ڏيڻ بابت روايت === صحيح بخاريءَ ۾ حضرت عائشه کان هڪ روايت ملي ٿي ته بيماريءَ دوران رسول الله ﷺ کي سندس مرضيءَ جي برخلاف دوا ڏني وئي. روايت موجب، هو ان عمل تي ناراض ٿيو ۽ واضح ڪيو ته هن دوا ڏيڻ کان منع ڪئي هئي.<ref name="Bukhari4458">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4458 |url=https://sunnah.com/bukhari:4458 |language=ar }}</ref> هي روايت علاج جي تاريخ ۽ بيمار شخص جي مرضيءَ بابت بحثن ۾ اهميت رکي ٿي. البته دوا جي صحيح ترڪيب ۽ ان جي طبي اثرن بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. === قبر جي هنڌ بابت مشاورت === [[جامع ترمذي]] جي حديث 1018 موجب، حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ تدفين جي هنڌ بابت اختلاف پيدا ٿيو. روايت ۾ حضرت ابو بڪر ڏانهن اهو قول منسوب آهي ته نبيءَ کي انهيءَ هنڌ دفن ڪيو ويندو آهي جتي سندس وفات ٿئي. انهيءَ بنياد تي حضرت محمد ﷺ کي سندس وفات واري هنڌ دفن ڪيو ويو.<ref name="Tirmidhi1018">{{cite book |author=محمد بن عيسى الترمذي |title=جامع الترمذي |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1018 |url=https://sunnah.com/tirmidhi:1018 |language=ar }}</ref> امام ترمذي هن روايت کي ''غريب'' قرار ڏنو ۽ هڪ راويءَ جي حافظي بابت تحفظ پڻ بيان ڪيو آهي؛ تنهنڪري روايت جي سند بابت اهو اختلاف به درج ڪرڻ ضروري آهي. === غسل ۽ تدفين بابت سنن ابي دائود جي روايت === [[سنن ابي دائود]] جي حديث 3209 ۾ عامر شعبي کان روايت آهي ته حضرت علي، فضل بن عباس ۽ اسامه بن زيد رسول الله ﷺ جي غسل ۽ تدفين جي عمل ۾ شامل هئا. ان روايت ۾ عبدالرحمان بن عوف جي شرڪت جو هڪ اضافي بيان پڻ اچي ٿو.<ref name="AbuDawud3209">{{cite book |author=أبو داود سليمان بن الأشعث |title=سنن أبي داود |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 3209 |url=https://sunnah.com/abudawud:3209 |language=ar }}</ref> هي روايت اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي تدفين واري ڪردار بابت اهم ماخذ آهي. == وفات == حضرت محمد ﷺ جي وفات مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر ٿي. حضرت عائشه جي روايت موجب، وفات وقت رسول الله ﷺ جو مٿو سندس سيني سان لڳل هو.<ref name="Bukhari4450"/> وفات جي مشهور تاريخ سومر، 12 ربيع الاول 11هه بيان ڪئي ويندي آهي. عيسوي تاريخ عام طور 8 جون 632ع درج ڪئي ويندي آهي، پر تاريخي ۽ تقويمي حسابن بابت اختلاف موجود آهي.<ref name="BritannicaMuhammad"/> === وفات وقت عمر === مشهور حديثي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي عمر وفات وقت 63 سال هئي. هيءَ عمر عام طور قمري سالن جي حساب سان بيان ڪئي وڃي ٿي. === آخري لفظ === [[صحيح بخاري]] جي حديث 4463 ۾ حضرت عائشه کان روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ پنهنجي آخري وقت ۾ چيو: {{Quote|اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الأَعْلَى}} سنڌي مفهوم: ''اي الله، اعليٰ ساٿين سان گڏ.'' روايت موجب، اهي سندس آخري لفظ هئا.<ref name="Bukhari4463">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المغازي |at=حديث 4463 |url=https://sunnah.com/bukhari:4463 |language=ar }}</ref> == وفات جي خبر ۽ صحابه جو ردعمل == === حضرت عمر جو ردعمل === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1241–1242 موجب، وفات جي خبر کان پوءِ حضرت عمر بن خطاب ماڻهن سان گفتگو ڪئي ۽ شروعات ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو.<ref name="Bukhari1241">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1241–1242 |url=https://sunnah.com/bukhari:1241 |language=ar }}</ref> === حضرت ابو بڪر جو خطاب === حضرت ابو بڪر وفات جي خبر کان پوءِ حضرت محمد ﷺ جي جسد کي ڏٺو ۽ پوءِ ماڻهن کي خطاب ڪيو. هن قرآن جي سورت آل عمران جي آيت 144 پڙهي: {{Quote|وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ}} سنڌي مفهوم: ''محمد رڳو هڪ رسول آهي؛ ان کان اڳ به رسول گذري چڪا آهن.'' حضرت ابو بڪر ماڻهن کي ياد ڏياريو ته رسول الله ﷺ وفات ڪري چڪو آهي، جڏهن ته الله هميشه زنده آهي.<ref name="Bukhari1241"/> هي خطاب اسلامي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ جماعت کي سنڀالڻ واري اهم واقعي طور بيان ڪيو ويندو آهي. == سياسي جانشينيءَ جو سوال == {{Main|سقيفه بني ساعده|محمد ﷺ جي جانشيني}} حضرت محمد ﷺ جي وفات کان پوءِ مسلمان جماعت جي سياسي اڳواڻيءَ جو سوال پيدا ٿيو. [[سقيفه بني ساعده]] ۾ انصار جا ڪجهه اڳواڻ گڏ ٿيا. حضرت ابو بڪر، حضرت عمر ۽ ابو عبيده بن الجراح پڻ انهيءَ گڏجاڻيءَ ۾ شرڪت ڪئي. گفتگو کان پوءِ موجود ماڻهن مان ڪيترن حضرت ابو بڪر جي بيعت ڪئي. بعد ۾ ٻين مسلمانن کان پڻ بيعت ورتي وئي.<ref name="Bukhari6830">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الحدود |at=حديث 6830 |url=https://sunnah.com/bukhari:6830 |language=ar }}</ref> === اهل بيت جي غيرموجودگي === روايتي تاريخي بيانن موجب، حضرت علي ۽ بنو هاشم جا ڪجهه فرد رسول الله ﷺ جي تدفين جي انتظامن ۾ مصروف هئا ۽ سقيفه جي ابتدائي گڏجاڻيءَ ۾ موجود نه هئا. سني ۽ شيعا تاريخي روايتن ۾ خلافت جي چونڊ ۽ حضرت عليءَ جي جانشينيءَ بابت مختلف موقف ملن ٿا.<ref name="Madelung1997">{{cite book |last=Madelung |first=Wilferd |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |publisher=Cambridge University Press |year=1997 |isbn=9780521561815 |language=en }}</ref> سقيفه جو سياسي واقعو ۽ رسول الله ﷺ جي غسل، ڪفن ۽ تدفين جا عمل هڪ ئي تاريخي مرحلي ۾ پيش آيا، پر انهن جي ترتيب بابت ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. == غسل ۽ ڪفن == === غسل ڏيڻ === قديم سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي جسد کي غسل ڏيڻ ۾ حضرت علي بن ابي طالب ۽ بنو هاشم جي ڪجهه ٻين فردن حصو ورتو. ڪجهه روايتن ۾ عباس بن عبدالمطلب، فضل بن عباس، قثم بن عباس، اسامه بن زيد ۽ شقران جا نالا پڻ ملن ٿا. غسل جي تفصيلي طريقي ۽ سڀني شرڪت ڪندڙن جي نالن بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ تنهنڪري هڪ ئي فهرست کي قطعي ۽ متفقه قرار نه ڏيڻ گهرجي. === ڪفن === [[صحيح بخاري]] جي حديث 1264 موجب، حضرت محمد ﷺ کي يمن جي ٽن سفيد ڪپهه جي ڪپڙن ۾ ڪفن ڏنو ويو، جن ۾ قميص ۽ پڳ شامل نه هئا.<ref name="Bukhari1264">{{cite book |author=محمد بن اسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجنائز |at=حديث 1264 |url=https://sunnah.com/bukhari:1264 |language=ar }}</ref> == جنازي نماز == حضرت محمد ﷺ جي جنازي نماز بابت قديم تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي ته ماڻهن ننڍن گروهن ۾ داخل ٿي نماز پڙهي. انهن روايتن موجب، ڪنهن هڪ شخص سڀني مسلمانن جي گڏيل جنازي نماز جي امامت نه ڪئي. البت هن واقعي جي مڪمل ترتيب، گروهن جي تعداد ۽ جنازي نماز جي طريقي بابت تفصيل مختلف ماخذن ۾ هڪجهڙا نه آهن. == تدفين == === قبر جو هنڌ === حضرت محمد ﷺ کي مديني ۾ حضرت عائشه جي حجرِي اندر دفن ڪيو ويو، جتي سندس وفات ٿي هئي. بعد ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع دوران اهو حجرُو مسجد جي عمارت جي احاطي ۾ اچي ويو. اڄ انهيءَ هنڌ جي مٿان سائو گنبذ موجود آهي، جيڪو رسول الله ﷺ جي دور کان پوءِ تعمير ٿيو. === تدفين جو وقت === مشهور سيرت ۽ تاريخي روايتن موجب، حضرت محمد ﷺ جي تدفين وفات کان پوءِ اڱاري جي رات يا اربع جي شروعاتي وقت ۾ ٿي. تدفين جي صحيح وقت بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي. === قبر ۾ لهڻ وارا ماڻهو === تاريخي روايتن ۾ حضرت علي، فضل بن عباس، قثم بن عباس ۽ شقران جا نالا تدفين جي عمل سان لاڳاپيل ملن ٿا. ڪجهه روايتن ۾ ٻين ماڻهن جو ذڪر پڻ آهي. انهن نالن جي مڪمل فهرست بابت قديم ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == مسجد نبوي ۽ موجوده روضو == {{Main|مسجد نبوي|حجره نبوي}} [[File:Green Dome at the Prophet's Mosque, Medina.jpg|thumb|280px|مديني ۾ مسجد نبوي جو سائو گنبذ. موجوده تعمير حضرت محمد ﷺ جي وفات کان گهڻو پوءِ جي آهي.]] حضرت محمد ﷺ جي قبر حضرت عائشه جي اڳوڻي حجرِي ۾ واقع آهي. بعد ۾ حضرت ابو بڪر ۽ حضرت عمر کي پڻ انهيءَ حجرِي ۾ دفن ڪيو ويو. مختلف اسلامي دورن ۾ مسجد نبويءَ جي توسيع ۽ تعمير ٿيندي رهي. موجوده سائو گنبذ انهيءَ ڊگهي تعميراتي تاريخ جو حصو آهي. == اهم واقعن جي وقتوار ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc9d5;" |+ style="background:#245b76;color:white;padding:10px;" | '''حضرت محمد ﷺ جي آخري زندگيءَ جا اهم واقعا''' ! style="background:#dcebf4;" | وقت ! style="background:#dcebf4;" | واقعو ! style="background:#dcebf4;" | تاريخي اهميت |- | 10هه | حجة الوداع | آخري حج ۽ اهم مذهبي ۽ سماجي هدايتون |- | 10هه | غدير خم | اهل بيت ۽ حضرت عليءَ بابت اهم روايتون |- | 11هه | اسامه جي لشڪر جي تياري | آخري فوجي ۽ سياسي سرگرمي |- | 11هه | آخري بيماري | بخار، ڪمزوري ۽ روزمره جي سرگرمين ۾ گهٽتائي |- | آخري بيماري | ابو بڪر جي نماز جي امامت | مذهبي ۽ بعد واري سياسي تشريح ۾ اهم واقعو |- | خميس | قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو | آخري تحرير بابت مجلس ۾ اختلاف |- | آخري سومر | حجرِي جو پردو کڻي نمازين ڏانهن ڏسڻ | وفات واري ڏينهن جو مشهور حديثي بيان |- | 11هه/632ع | وفات | نبوي زندگيءَ جو خاتمو |- | وفات کان پوءِ | سقيفه بني ساعده | سياسي جانشينيءَ بابت فيصلو |- | وفات کان پوءِ | غسل، ڪفن ۽ تدفين | حضرت عائشه جي حجرِي ۾ تدفين |} == تاريخي اختلافن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c3b8da;" |+ style="background:#584779;color:white;padding:10px;" | '''وفات بابت اهم تاريخي ۽ مذهبي اختلاف''' ! style="background:#ece5f5;" | موضوع ! style="background:#ece5f5;" | مشهور بيان ! style="background:#ece5f5;" | تحقيقي احتياط |- | وفات جي تاريخ | 12 ربيع الاول 11هه | مخصوص هجري تاريخ ۽ عيسوي مطابقت بابت اختلاف |- | آخري بيماريءَ جي مدت | لڳ ڀڳ ٻه هفتا | مختلف ماخذن ۾ ڏينهن جو تعداد مختلف |- | بيماريءَ جو سبب | بخار ۽ شديد ڪمزوري | جديد طبي تشخيص قطعي طور معلوم نه آهي |- | خيبر جو زهر | اڳوڻي زهر جي تڪليف بابت روايت | وفات جو طبي سبب قطعي ثابت نه آهي |- | نماز جي امامت | ابو بڪر کي امامت جو حڪم | سياسي جانشينيءَ بابت مختلف تشريحون |- | خميس جو واقعو | لکڻ لاءِ سامان گهرائڻ | مجوزه تحرير جو مڪمل متن معلوم نه آهي |- | آخري لفظ | «اللهم الرفيق الأعلى» | صحيح بخاري ۾ حضرت عائشه جي روايت |- | غسل ۽ تدفين | اهل بيت ۽ ويجهن صحابين جي شرڪت | شرڪت ڪندڙن ۽ وقت بابت مختلف روايتون |} == تاريخي اهميت == حضرت محمد ﷺ جي وفات اسلامي تاريخ جو بنيادي موڙ هو. سندس حياتيءَ ۾ اسلامي جماعت کي مذهبي، سياسي ۽ سماجي قيادت هڪ ئي شخصيت مان حاصل هئي. وفات کان پوءِ مذهبي تعليمات جي حفاظت، سياسي جانشيني، اسلامي رياست جي انتظام ۽ مختلف علائقن سان لاڳاپن جا سوال سامهون آيا. حضرت ابو بڪر جي خلافت، اهل بيت جي سياسي حيثيت ۽ بعد ۾ پيدا ٿيل سني ۽ شيعا اختلافن جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ حضرت محمد ﷺ جي آخري بيماريءَ ۽ وفات سان لاڳاپيل واقعن جو مطالعو اهم آهي.<ref name="Madelung1997"/> == ڏسو پڻ == * [[محمد ﷺ]] * [[حجة الوداع]] * [[غدير خم]] * [[اسامه بن زيد]] * [[قلم ۽ ڪاغذ جو واقعو]] * [[فاطمه زهرا]] * [[علي بن ابي طالب]] * [[ابو بڪر صديق]] * [[سقيفه بني ساعده]] * [[محمد ﷺ جي جانشيني]] * [[مسجد نبوي]] * [[حجره نبوي]] i58atxwfahsf7x4es656ol8gm7a0aos 14 104921 425682 2026-10-27T14:11:41Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:سائبيريا ۾ اچ وڃ]] [[زمرو:روس ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] 425682 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سائبيريا ۾ اچ وڃ]] [[زمرو:روس ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] mqymbe8sd2yaz1rcu3pz0s7oseng4kc 14 104922 425684 2026-10-27T14:12:47Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ اچ وڃ]] 425684 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس ۾ اچ وڃ]] 6tumguh1z7uxdzsp70yo3b74nx8wogy 14 104923 425685 2026-10-27T14:14:00Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:سائبيريا]] [[زمرو:روس ۾ اچ وڃ]] 425685 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سائبيريا]] [[زمرو:روس ۾ اچ وڃ]] lj11ej7ic9i5jutz4no9hg8o1qh7za0 14 104924 425686 2026-10-27T14:15:41Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:روس ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ اچ وڃ]] 425686 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس ۾ ريل ٽرانسپورٽ]] [[زمرو:روس جي ڏور اوڀر ۾ اچ وڃ]] suupcjae5w6ufb7m1ecq0qjz3fvxocy 14 104925 425688 2026-10-27T14:16:49Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:روس ۾ اچ وڃ]] [[زمرو:روس جو ڏور اوڀر]] [[زمرو:روس]] 425688 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس ۾ اچ وڃ]] [[زمرو:روس جو ڏور اوڀر]] [[زمرو:روس]] p6e79975ou3on1pz4fxddmedh3ao322 425690 425688 2026-10-27T14:18:30Z Memon2025 21315 /* */ 425690 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس ۾ اچ وڃ]] [[زمرو:روس جو ڏور اوڀر]] dly6jf712nz3gntg2yhukp0fwj86qkd 14 104926 425689 2026-10-27T14:18:01Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:روس جا جاگرافيائي علائقا]] 425689 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس جا جاگرافيائي علائقا]] 8p5w99xwuvcaoksplxohwlukhgigh2f 0 104927 425694 2026-10-27T15:25:47Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox royalty | name = عزالدوله بختيار | title = عراق جو بويهي امير | image = Izz al-Dawla.jpg | image_size = 300px | caption = عزالدوله بختيار جي دور جو چانديءَ جو درهم، بصره ۾ ۳۵۹ھ/۹۶۹–۹۷۰ع ۾ ضرب ٿيل | succession = عراق جو بويهي امير | reign = ۳۵۶–۳۶۷ھ / ۹۶۷–۹۷۸ع؛ ۹۷۵ع ۾ عارضي معزولي | predecessor = [[معزالدوله]] | succe... 425694 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = عزالدوله بختيار | title = عراق جو بويهي امير | image = Izz al-Dawla.jpg | image_size = 300px | caption = عزالدوله بختيار جي دور جو چانديءَ جو درهم، بصره ۾ ۳۵۹ھ/۹۶۹–۹۷۰ع ۾ ضرب ٿيل | succession = عراق جو بويهي امير | reign = ۳۵۶–۳۶۷ھ / ۹۶۷–۹۷۸ع؛ ۹۷۵ع ۾ عارضي معزولي | predecessor = [[معزالدوله]] | successor = [[عضدالدوله]] | full name = ابو منصور بختيار بن احمد بن بويه | birth_date = لڳ ڀڳ ۳۳۱ھ / ۹۴۲–۹۴۳ع | death_date = شوال ۳۶۷ھ / مئي ۹۷۸ع | death_place = قصرالجص، [[سامرا]] ڀرسان، [[عراق]] | house = [[آل بويه]] | father = [[معزالدوله|معزالدوله احمد بن بويه]] | issue = مرزبان، سالار ۽ هڪ ڌيءَ، جنهن جي شادي خليفي الطائع بالله سان ٿي | religion = [[شيعه اسلام]] }} '''عزالدوله بختيار'''، ڪنيت '''ابو منصور'''، (لڳ ڀڳ ۹۴۲–۹۴۳ع – مئي ۹۷۸ع) [[آل بويه]] جي عراق واري شاخ جو امير هو، جنهن پنهنجي پيءُ [[معزالدوله]] جي وفات کان پوءِ ۹۶۷ع ۾ حڪومت سنڀالي. سندس حڪمرانيءَ جو مرڪز [[بغداد]] هو. فوجي بغاوتن، مالي تنگيءَ ۽ پنهنجي سوٽ [[عضدالدوله]] سان اقتدار جي ڇڪتاڻ سندس دور جي اهم خصوصيتن ۾ شامل آهن.<ref name="TDV-Bakhtiyar">{{cite encyclopedia |last=Merçil |first=Erdoğan |title=BAHTİYÂR |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/bahtiyar |year=1991 |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> ۹۷۵ع ۾ عضدالدوله کيس ڪجهه وقت لاءِ اقتدار کان هٽايو، پر خاندان جي وڏي رڪن رڪن‌الدوله جي مداخلت سبب سندس حڪومت بحال ٿي. رڪن‌الدوله جي وفات کان پوءِ ٻنهي سوٽن وچ ۾ ٻيهر جنگ لڳي. بختيار ۹۷۷ع ۾ اهواز وٽ ۽ ۹۷۸ع ۾ سامرا ڀرسان شڪست کاڌي؛ پوئين جنگ کان پوءِ کيس گرفتار ڪري عضدالدوله جي حڪم سان قتل ڪيو ويو.<ref name="Iranica-Adud">{{cite encyclopedia |last1=Bürgel |first1=Johann Christoph |last2=Mottahedeh |first2=Roy |title=ʿAŻOD-AL-DAWLA, ABŪ ŠOJĀʾ FANNĀ ḴOSROW |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=III |pages=265–269 |year=1988 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azod-al-dawla-abu-soja/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> == نالو ۽ خانداني پسمنظر == سندس ذاتي نالو '''بختيار''' ۽ ڪنيت '''ابو منصور''' هئي، جڏهن ته '''عزالدوله''' سندس اعزازي لقب هو. سندس پيءُ ابو الحسين احمد بن بويه، معزالدوله جي لقب سان مشهور هو ۽ عراق ۾ بويهي اقتدار جو باني هو.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/><ref name="TDV-Muizz">{{cite encyclopedia |last=Güner |first=Ahmet |title=MUİZZÜDDEVLE |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/muizzuddevle |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> آل بويه ديلم جي علائقي مان اڀرندڙ هڪ حڪمران خاندان هو. ان جي ٽن باني ڀائرن—عمادالدوله، رڪن‌الدوله ۽ معزالدوله—ايران ۽ عراق جي مختلف علائقن ۾ اقتدار قائم ڪيو. سندن حڪومت هڪ ئي مرڪز هيٺ مڪمل متحد سلطنت بدران، هڪ خاندان جي مختلف امارتن تي ٻڌل هئي، جن وچ ۾ خاندان جي وڏي امير جي بالادستيءَ جو تصور موجود هو.<ref name="Iranica-Buyids">{{cite encyclopedia |last=Nagel |first=Tilman |title=BUYIDS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=IV |pages=578–586 |year=1990 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buyids/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ جانشيني == ترڪي اسلامي انسائيڪلوپيڊيا موجب بختيار جي پيدائش ۳۳۱ھ، يعني ۹۴۲–۹۴۳ع ۾ ٿي. معزالدوله پنهنجي حياتيءَ ۾ ئي کيس جانشينيءَ لاءِ تيار ڪيو ۽ ۳۴۴ھ/۹۵۵ع ۾ ولي عهد مقرر ڪيو؛ بعد ۾ هن مقرريءَ جي ٻيهر توثيق پڻ ٿي.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/> بختيار جوانيءَ کان درٻاري ۽ حڪومتي ذميوارين سان واقف ٿيو. جان ڊونوهو موجب هن عربي سکي، شاعريءَ ۾ دلچسپي ورتي ۽ مذهبي عالمن جي بحثن ڏانهن پڻ لاڙو رکيو. تنهن هوندي به، درٻاري تربيت کيس انهن فوجي ۽ انتظامي مسئلن تي مڪمل ضابطو آڻڻ جي قابل نه بڻائي سگهي، جيڪي اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ سامهون آيا.<ref name="Donohue">{{cite book |last=Donohue |first=John J. |title=The Buwayhid Dynasty in Iraq 334 H./945 to 403 H./1012: Shaping Institutions for the Future |publisher=Brill |location=Leiden and Boston |year=2003 |isbn=9789004128606 |pages=51–53 |language=en}}</ref> ۳۵۶ھ/۹۶۷ع ۾ معزالدوله جي وفات کان پوءِ بختيار عراق جي امارت سنڀالي. تاريخي روايتن ۾ ڄاڻايل آهي ته مسلسل برسات سبب امڪاني مخالفن جي چرپر محدود رهي، جنهن سان اقتدار جي شروعاتي منتقلي نسبتاً آسانيءَ سان ٿي.<ref name="Donohue"/> == حڪومت جي نوعيت ۽ علائقائي حدون == بختيار جي طاقت جو مرڪز بغداد ۽ عراق جا اهم شهر هئا، جڏهن ته خوزستان پڻ سندس سياسي ۽ فوجي معاملن ۾ اهم رهيو. اتر عراق ۾ موصل جي حمداني امارت ۽ ڏکڻ عراق جي دلدلي علائقي بطيحه ۾ عمران بن شاهين جهڙيون مقامي طاقتون موجود هيون، جن سان کيس جنگ يا ٺاهه ذريعي لاڳاپا سنڀالڻا پوندا هئا.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/><ref name="TDV-Imran">{{cite encyclopedia |last=Güner |first=Ahmet |title=İMRÂN b. ŞÂHİN |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=22 |pages=233–234 |year=2000 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/imran-b-sahin |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> بويهي حڪمرانن وٽ عملي فوجي ۽ انتظامي اختيار هئا، پر بغداد ۾ عباسي خلافت برقرار رهي. خليفي جي مذهبي ۽ رسمي حيثيت بويهي اميرن لاءِ سياسي جواز جو هڪ اهم ذريعو هئي.<ref name="TDV-Muti">{{cite encyclopedia |last=Güner |first=Ahmet |title=MUTΑ-LİLLÂH |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/muti-lillah |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> === اميرالامرا جو لقب === '''اميرالامرا'''، يعني اميرن جو امير، اصل ۾ فوجي ۽ انتظامي بالادستيءَ سان لاڳاپيل لقب هو. بويهي دور ۾ اهو اعزازي حيثيت پڻ اختيار ڪري ويو ۽ خاندان جي مختلف شاخن وچ ۾ برتريءَ جي دعوائن سان ڳنڍيل رهيو. انهيءَ ڪري هن لقب کي هميشه هڪ مقرر ۽ غيرمتنازع عهدي جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Iranica-Amir">{{cite encyclopedia |last1=Savory |first1=Roger M. |last2=Bosworth |first2=Clifford Edmund |title=AMĪR-AL-OMARĀʾ |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I |pages=969–971 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/amir-al-omara/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> بويهي لقبن بابت جديد تحقيق پڻ ڏيکاري ٿي ته اهي رڳو رسمي خطاب نه هئا، پر حڪمرانن جي ساک، خانداني مقابلي ۽ سياسي دعوائن جي اظهار لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="Bilgin">{{cite journal |last=Bilgin |first=Sevgi Kübra |title=Prestij, Kimlik ve Siyasî Rekabet Bağlamında Büveyhî Lakap ve Ünvanları |journal=History Studies |volume=16 |issue=4 |year=2024 |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/historystudies/article/1470323 |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> == مالي بحران ۽ فوج == بختيار جي حڪومت لاءِ فوج جي خرچن ۽ پگهارن جو بندوبست هڪ مستقل مسئلو هو. بويهي لشڪر ۾ ديلمي پيادل سپاهين ۽ ترڪ سوارن جا دستا شامل هئا. ٻنهي جي فوجي ضرورت هوندي به، سندن اڳواڻن ۽ مفادن ۾ مقابلو رهندو هو.<ref name="Iranica-Deylam">{{cite encyclopedia |title=DEYLAMITES ii. In the Islamic period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deylamites/deylamites-ii-in-the-islamic-period/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> ترڪ فوجي اڳواڻ '''سبڪتگين''' معزالدوله جي دور کان هڪ طاقتور سپهه سالار هو. ترڪ دستن کي عراق ۽ خوزستان ۾ اقطاع ۽ آمدنيءَ جا وسيلا حاصل هئا. بختيار جي دور ۾ انهن وسيلن ۽ فوجي قيادت بابت تڪرارن، امير ۽ ترڪ سپاهه جي لاڳاپن کي وڌيڪ خراب ڪيو.<ref name="Agirakca">{{cite journal |last=Ağırakça |first=Ahmet |title=Büveyhiler Devrinde Türk Kumandanları I Sebüktekin |journal=Belleten |volume=53 |year=1989 |url=https://belleten.gov.tr/eng/full-text/2108/tur |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> هي سبڪتگين، غزنيءَ جي حڪمران سبڪتگين کان الڳ شخص هو. بختيار سان سندس اختلاف آخرڪار کليل فوجي بغاوت ۽ بغداد تي سندس قبضي تائين پهتا.<ref name="Agirakca"/> == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == === عمران بن شاهين === عمران بن شاهين ڏکڻ عراق جي دلدلي علائقي بطيحه ۾ طاقت قائم ڪئي هئي. هن وٽ بغداد ۽ بصره جي وچ واري دجله جي آبي رستي تي اثر هو، جنهن ڪري سندس امارت بويهي حڪمرانن لاءِ فوجي ۽ معاشي اهميت رکندي هئي.<ref name="TDV-Imran"/> بختيار جي حڪومت عمران کي مڪمل تابع بڻائي نه سگهي. ۳۶۰ھ/۹۷۰–۹۷۱ع ۾ سندس خلاف ڪيل مهم مان گهربل نتيجو حاصل نه ٿيو. بعد ۾ عمران سان دشمنيءَ سان گڏ سياسي ٺاهه ۽ اتحاد جا امڪان پڻ پيدا ٿيا.<ref name="TDV-Imran"/> === موصل جا حمداني === موصل جي حمداني امير '''ابو تغلب''' سان بختيار جا لاڳاپا بدلجندڙ رهيا. شروعاتي ٺاهن کان پوءِ ۳۶۳ھ/۹۷۳–۹۷۴ع ۾ بختيار موصل ڏانهن مهم هلائي، پر اتان مستقل فائدو حاصل نه ڪري سگهيو. آخري مرحلي ۾ ساڳيو ابو تغلب عضدالدوله خلاف سندس اتحادي بڻيو.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/><ref name="Iranica-Adud"/> == بازنطيني اڳڀرائي ۽ بغداد جون ڇڪتاڻون == ڏهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ بازنطيني سلطنت جي فوجي اڳڀرائي اتر عراق ۽ شام جي مسلم حڪمرانن لاءِ دٻاءُ پيدا ڪيو. شهنشاهه يوحنا پهرئين تزيمسڪيس جي مهمن کان پوءِ دفاع ۽ جهاد جي مطالبي بغداد جي سياست تي پڻ اثر وڌو.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/> دفاعي فوج گڏ ڪرڻ جون ڪوششون اندروني اختلافن کان متاثر ٿيون. بغداد ۾ سني ۽ شيعه آباديءَ وچ ۾ ڇڪتاڻ، فوجي گروهن جي رقابت ۽ شهري بدامني هڪٻئي سان ڳنڍجي ويون. انهن واقعن کي رڳو مذهبي اختلافن سان سمجهڻ ڪافي نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي پگهار، ملڪيت ۽ حڪومتي اختيار بابت مفاد پڻ تڪرارن جو حصو هئا.<ref name="TDV-Muti"/><ref name="Agirakca"/> == وزير ابن بقيه == '''ابو طاهر محمد بن محمد ابن بقيه'''، جيڪو اڳ معزالدوله جي بورچيخاني جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل هو، ۳۶۲ھ/۹۷۳ع ۾ بختيار جو وزير بڻيو. هن بغداد جي سياسي ۽ انتظامي معاملن ۾ وڏي حيثيت حاصل ڪئي.<ref name="Iranica-IbnBaqiyya">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=EBN BAQIYA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-baqiya-mohammad/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> ابن بقيه بابت تاريخي رايا هڪجهڙا نه آهن. ابن مسڪويه سندس سخت تنقيد ڪئي، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس سخاوت ۽ بغداد جي ڪجهه حلقن ۾ مقبوليت جو ذڪر آهي. بختيار جي اهواز واري شڪست کان پوءِ سندس زوال آيو؛ کيس عهدي تان هٽائي انڌو ڪيو ويو، ۽ ۹۷۸ع ۾ سندس موت ٿيو.<ref name="Iranica-IbnBaqiyya"/> سندس قتل جي ذميواريءَ بابت به روايتن ۾ اختلاف آهي: هڪ روايت بختيار کي ذميوار قرار ڏئي ٿي، جڏهن ته ٻيءَ موجب کيس عضدالدوله جي حوالي ڪيو ويو ۽ ان جي حڪم سان قتل ڪيو ويو.<ref name="TDV-IbnBaqiyya">{{cite encyclopedia |last=Güner |first=Ahmet |title=İBN BAKIYYE |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1999 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-bakiyye |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> == ترڪ فوج جي بغاوت == ۳۶۳ھ/۹۷۴ع ۾ بختيار ۽ سبڪتگين جي وچ ۾ اختلاف کليل ٽڪراءَ ۾ بدلجي ويا. خوزستان ۾ ترڪ فوجي اڳواڻن جي گرفتاريءَ ۽ سندن ملڪيتن تي قبضي کان پوءِ بغداد ۾ پڻ بختيار جي خلاف ڪارروائي ٿي. سبڪتگين شهر تي اختيار قائم ڪيو، جڏهن ته بختيار واسط ڏانهن هٽي ويو.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/> انهيءَ بحران دوران بيمار خليفي المطيع لله خلافت پنهنجي پٽ '''الطائع بالله''' جي حوالي ڪئي. سبڪتگين واسط ڏانهن مهم دوران آڪٽوبر ۹۷۴ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ ترڪ فوج جي قيادت الپتگين وٽ آئي.<ref name="TDV-Muti"/><ref name="Agirakca"/> بختيار جي ڌيءَ جي شادي الطائع بالله سان ٿي، جنهن سان بويهي امير ۽ عباسي خليفي وچ ۾ خانداني تعلق پڻ قائم ٿيو.<ref name="TDV-Tai">{{cite encyclopedia |last=Demircan |first=Adnan |title=TÂİ‘-LİLLÂH |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=39 |pages=447–448 |year=2010 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/tai-lillah |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> == عضدالدوله سان جنگ == === ۹۷۵ع جي مداخلت === بختيار جي مدد لاءِ فارس جو بويهي امير عضدالدوله عراق ۾ داخل ٿيو. هن جنوري ۹۷۵ع ۾ باغي فوج کي شڪست ڏني، پر بغداد پهچڻ کان پوءِ حالتون پنهنجي حق ۾ بدلائي بختيار کي مارچ ۾ اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Iranica-Adud"/> رڪن‌الدوله، جيڪو عضدالدوله جو پيءُ ۽ بويهي خاندان جو وڏو هو، انهيءَ قبضي جي مخالفت ڪئي. سندس زور سبب عضدالدوله بختيار جي حڪومت بحال ڪري فارس موٽي ويو.<ref name="TDV-Rukn">{{cite encyclopedia |last=Güner |first=Ahmet |title=RÜKNÜDDEVLE |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ruknuddevle |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> === رڪن‌الدوله جي وفات کان پوءِ === سيپٽمبر ۹۷۶ع ۾ رڪن‌الدوله جي وفات سان عضدالدوله جي اڳيان هڪ اهم خانداني رڪاوٽ ختم ٿي وئي. بختيار سندس خلاف فخرالدوله، ابو تغلب، ڪرد حڪمران حسنويه ۽ عمران بن شاهين سان رابطا قائم ڪيا ۽ عراق ۾ خطبي مان عضدالدوله جو نالو ڪڍرايو.<ref name="Iranica-Adud"/> ۱ جولاءِ ۹۷۷ع تي اهواز وٽ عضدالدوله بختيار کي شڪست ڏني. بختيار بعد ۾ ٺاهه قبول ڪيو ۽ شام ڏانهن وڃڻ جي اجازت حاصل ڪئي، پر رستي ۾ ابو تغلب سان ملي ٻيهر جنگ ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين.<ref name="Iranica-Buyids"/><ref name="TDV-Adud">{{cite encyclopedia |last=Özaydın |first=Abdülkerim |title=ADUDÜDDEVLE |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1988 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/adududdevle |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> == آخري شڪست ۽ موت == شوال ۳۶۷ھ/مئي ۹۷۸ع ۾ سامرا ڀرسان '''قصرالجص''' وٽ بختيار ۽ ابو تغلب جي گڏيل فوج کي شڪست آئي. بختيار گرفتار ٿيو ۽ عضدالدوله جي حڪم سان قتل ڪيو ويو.<ref name="Iranica-Adud"/> سندس موت جي صحيح ڏينهن بابت ماخذ مختلف تاريخون ڏين ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانیکا'' ۱۸ شوال ۳۶۷ھ/۲۹ مئي ۹۷۸ع ڏئي ٿي، جڏهن ته ''ترڪي اسلامي انسائيڪلوپيڊيا'' جي بختيار واري داخلا ۾ ۱۲ شوال ۳۶۷ھ/۲۳ مئي ۹۷۸ع ڏنل آهي.<ref name="Iranica-Adud"/><ref name="TDV-Bakhtiyar"/> بختيار جي خاتمي کان پوءِ عراق ۾ عضدالدوله جي حڪومت قائم ٿي ۽ هن موصل سميت اتر عراق ۾ پڻ پنهنجي طاقت وڌائي.<ref name="TDV-Tai"/> == شخصيت ۽ تاريخي جائزو == تاريخي سوانح ۾ بختيار جي جسماني طاقت، شڪار ۽ درٻاري آسائش سان دلچسپيءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڊونوهو جي جائزي موجب، سندس عربي تعليم، شاعريءَ ۽ علمي بحثن سان واقفيت باوجود سندس حڪومت فوجي ڌڙن ۽ انتظامي بحرانن کي سنڀالي نه سگهي.<ref name="Donohue"/> سندس دور بويهي خاندان جي گڏيل خانداني حڪمرانيءَ ۽ هڪ مضبوط امير هيٺ مرڪزي اقتدار جي خواهش وچ ۾ ٽڪراءَ کي ظاهر ڪري ٿو. عضدالدوله سان جنگ ۾ ذاتي رقابت سان گڏ خاندان جي مختلف شاخن جي حيثيت ۽ عراق تي اختيار جو سوال پڻ شامل هو.<ref name="Iranica-Buyids"/><ref name="TDV-Rukn"/> == سڪا ۽ مادي ورثو == === بصره جو درهم === بختيار جي دور جا سڪا سندس سياسي حيثيت بابت سڌي مادي شاهدي ڏين ٿا. بصره ۾ ۳۵۹ھ/۹۶۹–۹۷۰ع ۾ ضرب ٿيل هڪ چانديءَ جي درهم تي رڪن‌الدوله جو نالو بالادست حڪمران طور موجود آهي. سڪي جي ماهراڻي فهرست موجب ان جو وزن ۳٫۱۸ گرام ۽ قطر ۲۹ ملي ميٽر آهي.<ref name="CNG">{{cite web |title=Buwayhids: ‘Izz al-Dawla Bakhtiyar. AR Dirham, al-Basra mint, AH 359 |website=Classical Numismatic Group |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=366613 |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> === سونهري صراحي === [[File:Ewer inscribed with name and titles of Abu Mansur Izz al-Amir al-Bakhtiyar ibn Muizz al-Dawla, view 2, Buyid period, Iran, 3rd quarter of 10th century AD, gold - Arthur M. Sackler Gallery - DSC05798.JPG|thumb|220px|بختيار جي نالي ۽ لقبن واري سونهري صراحي؛ فريئر گيلري آف آرٽ جو مجموعو، واشنگٽن.]] واشنگٽن جي فريئر گيلري آف آرٽ جي مجموعي ۾ محفوظ هڪ ننڍڙي سونهري صراحيءَ تي بختيار جو نالو ۽ لقب موجود آهن. ميوزيم جو رجسٽريشن نمبر '''F1943.1''' آهي. ان جي اوچائي ۱۶ سينٽي ميٽر ۽ قطر ۹٫۴ سينٽي ميٽر آهي.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Ewer, F1943.1 |website=Smithsonian’s National Museum of Asian Art |url=https://asia-archive.si.edu/object/F1943.1/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> صراحيءَ تي ڪوفي لکت، پکين، جانورن ۽ نباتاتي نمونن جي سينگار موجود آهي. ميوزيم موجب ان جي غيرمعمولي حالت ۽ نايابيءَ سبب ڪجهه ماهرن اصليت بابت سوال اٿاريا هئا؛ تنهن هوندي به ان جي شڪل، نقش ۽ لکت ڏهين صديءَ جي ٻين شين سان مطابقت رکن ٿا. هَٿيو غالباً پوءِ جو اضافو آهي.<ref name="Smithsonian"/> فن جي تاريخ ۾ هن صراحيءَ کي ساساني آرائشي موضوعن، سغدي فني روايتن ۽ عربي لکت جي گڏيل استعمال جو مثال سمجهيو ويو آهي.<ref name="Iranica-Decoration">{{cite encyclopedia |last=Soucek |first=Priscilla P. |title=DECORATION |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VII |pages=159–197 |year=1994 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/decoration/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref><ref name="Iranica-Art">{{cite encyclopedia |last=Soucek |first=Priscilla P. |title=ART IN IRAN vii. ISLAMIC PRE-SAFAVID |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=603–618 |year=1986 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/art-in-iran-vii-islamic-pre-safavid/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> بغداد ۾ ۳۶۴ھ/۹۷۵ع ۾ جاري ٿيل هڪ ٻئي تمغي تي خليفي الطائع ۽ بختيار جا نالا گڏ ملن ٿا. اهو مثال بويهي درٻار ۾ قديم ايراني شاهي علامتن جي استعمال سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="Iranica-Crown">{{cite encyclopedia |last=Shahbazi |first=Alireza Shapur |title=CROWN iv. Of Persian rulers from the Arab conquerors |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VI |pages=421–425 |year=1993 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/crown-iv/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> == اهم واقعن جي سالوار جدول == {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #b8c8d8;" |+ style="background:#183b56; color:white; padding:0.6em;" | عزالدوله بختيار جي زندگيءَ جا اهم واقعا ! scope="col" style="background:#deebf7; color:#172b4d;" | هجري سال ! scope="col" style="background:#deebf7; color:#172b4d;" | عيسوي سال ! scope="col" style="background:#deebf7; color:#172b4d;" | واقعو |- | ۳۳۱ھ | ۹۴۲–۹۴۳ع | پيدائش.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/> |- style="background:#f4f8fc;" | ۳۴۴ھ | ۹۵۵ع | معزالدوله طرفان جانشين مقرر ٿيڻ.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/> |- | ۳۵۶ھ | ۹۶۷ع | پيءُ جي وفات کان پوءِ عراق جي حڪومت سنڀالڻ.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/> |- style="background:#f4f8fc;" | ۳۵۹ھ | ۹۶۹–۹۷۰ع | بصره ۾ سندس نالي وارو درهم ضرب ٿيڻ؛ سڪي تي رڪن‌الدوله جي بالادستيءَ جو ذڪر.<ref name="CNG"/> |- | ۳۶۲ھ | ۹۷۳ع | ابن بقيه جو وزير بڻجڻ.<ref name="Iranica-IbnBaqiyya"/> |- style="background:#f4f8fc;" | ۳۶۳ھ | ۹۷۴ع | ترڪ فوج جي بغاوت ۽ بغداد ۾ اقتدار جو بحران.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/> |- | ۳۶۴ھ | ۹۷۵ع | عضدالدوله جي مداخلت؛ بختيار جي عارضي معزولي ۽ بحالي.<ref name="Iranica-Adud"/> |- style="background:#f4f8fc;" | ۳۶۶ھ | ۹۷۶ع | رڪن‌الدوله جي وفات.<ref name="TDV-Rukn"/> |- | ۳۶۶ھ | ۹۷۷ع | اهواز وٽ عضدالدوله هٿان شڪست.<ref name="Iranica-Adud"/> |- style="background:#fff1f0;" | ۳۶۷ھ | ۹۷۸ع | قصرالجص جي جنگ ۾ شڪست، گرفتاري ۽ قتل.<ref name="Iranica-Adud"/> |} == تاريخي ماخذ == بختيار جي حڪومت بابت ابن مسڪويه جو ''تجارب الامم'' اهم ويجهي زماني جو ماخذ آهي. جديد تحقيق ۾ هن متن سان گڏ ٻين مؤرخن جي روايتن، درٻاري خطن، سڪن ۽ انتظامي شاهدين کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. ابن بقيه جهڙن شخصيتن بابت مختلف ماخذن جا متضاد رايا ان ڳالهه جي ضرورت ظاهر ڪن ٿا ته ڪنهن هڪ مؤرخ جي جائزي کي اڪيلو آخري فيصلو نه سمجهيو وڃي.<ref name="Iranica-IbnBaqiyya"/> == پڻ ڏسو == * [[آل بويه]] * [[معزالدوله]] * [[عضدالدوله]] * [[رڪن الدوله]] * [[عباسي خلافت]] * [[بغداد]] == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Donohue |first=John J. |title=The Buwayhid Dynasty in Iraq 334 H./945 to 403 H./1012: Shaping Institutions for the Future |publisher=Brill |year=2003 |isbn=9789004128606 |language=en}} * {{cite book |last=Busse |first=Heribert |chapter=Iran under the Būyids |editor-last=Frye |editor-first=R. N. |title=The Cambridge History of Iran |volume=4 |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |pages=250–304 |doi=10.1017/CHOL9780521200936.008 |language=en}} * {{cite book |last=Kabir |first=Mafizullah |title=The Buwayhid Dynasty of Baghdad, 334/946–447/1055 |publisher=Iran Society |location=Calcutta |year=1964 |language=en}} * {{cite book |author=ابن مسڪويه |title=تجارب الامم |language=ar}} == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Izz_al-Dawla وڪيميڊيا ڪامنز تي عزالدوله بختيار سان لاڳاپيل مواد] * [https://islamansiklopedisi.org.tr/bahtiyar ترڪي اسلامي انسائيڪلوپيڊيا ۾ بختيار] * [https://www.iranicaonline.org/articles/buyids/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانیڪا ۾ آل بويه] * [https://asia-archive.si.edu/object/F1943.1/ سمٿسونين ۾ بختيار جي نالي واري سونهري صراحي] [[زمرو:آل بويه]] [[زمرو:عراق جا حڪمران]] [[زمرو:ڏهين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:۹۷۸ع ۾ وفاتون]] hsv5ddpqzga30371bz1zzy8jmrgdl0d 425695 425694 2026-10-27T15:27:10Z Intisar Ali 8681 425695 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = عزالدوله بختيار | title = عراق جو بويهي امير | image = Izz al-Dawla.jpg | image_size = 300px | caption = عزالدوله بختيار جي دور جو چانديءَ جو درهم، بصره ۾ ۳۵۹ھ/۹۶۹–۹۷۰ع ۾ ضرب ٿيل | succession = عراق جو بويهي امير | reign = ۳۵۶–۳۶۷ھ / ۹۶۷–۹۷۸ع؛ ۹۷۵ع ۾ عارضي معزولي | predecessor = [[معزالدوله]] | successor = [[عضدالدوله]] | full name = ابو منصور بختيار بن احمد بن بويه | birth_date = لڳ ڀڳ ۳۳۱ھ / ۹۴۲–۹۴۳ع | death_date = شوال ۳۶۷ھ / مئي ۹۷۸ع | death_place = قصرالجص، [[سامرا]] ڀرسان، [[عراق]] | house = [[آل بويه]] | father = [[معزالدوله|معزالدوله احمد بن بويه]] | issue = مرزبان، سالار ۽ هڪ ڌيءَ، جنهن جي شادي خليفي الطائع بالله سان ٿي | religion = [[شيعه اسلام]] }} '''عزالدوله بختيار'''، ڪنيت '''ابو منصور'''، (لڳ ڀڳ ۹۴۲–۹۴۳ع – مئي ۹۷۸ع) [[آل بويه]] جي عراق واري شاخ جو امير هو، جنهن پنهنجي پيءُ [[معزالدوله]] جي وفات کان پوءِ ۹۶۷ع ۾ حڪومت سنڀالي. سندس حڪمرانيءَ جو مرڪز [[بغداد]] هو. فوجي بغاوتن، مالي تنگيءَ ۽ پنهنجي سوٽ [[عضدالدوله]] سان اقتدار جي ڇڪتاڻ سندس دور جي اهم خصوصيتن ۾ شامل آهن.<ref name="TDV-Bakhtiyar">{{cite encyclopedia |last=Merçil |first=Erdoğan |title=BAHTİYÂR |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/bahtiyar |year=1991 |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> ۹۷۵ع ۾ عضدالدوله کيس ڪجهه وقت لاءِ اقتدار کان هٽايو، پر خاندان جي وڏي رڪن رڪن‌الدوله جي مداخلت سبب سندس حڪومت بحال ٿي. رڪن‌الدوله جي وفات کان پوءِ ٻنهي سوٽن وچ ۾ ٻيهر جنگ لڳي. بختيار ۹۷۷ع ۾ اهواز وٽ ۽ ۹۷۸ع ۾ سامرا ڀرسان شڪست کاڌي؛ پوئين جنگ کان پوءِ کيس گرفتار ڪري عضدالدوله جي حڪم سان قتل ڪيو ويو.<ref name="Iranica-Adud">{{cite encyclopedia |last1=Bürgel |first1=Johann Christoph |last2=Mottahedeh |first2=Roy |title=ʿAŻOD-AL-DAWLA, ABŪ ŠOJĀʾ FANNĀ ḴOSROW |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=III |pages=265–269 |year=1988 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azod-al-dawla-abu-soja/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> == نالو ۽ خانداني پسمنظر == سندس ذاتي نالو '''بختيار''' ۽ ڪنيت '''ابو منصور''' هئي، جڏهن ته '''عزالدوله''' سندس اعزازي لقب هو. سندس پيءُ ابو الحسين احمد بن بويه، معزالدوله جي لقب سان مشهور هو ۽ عراق ۾ بويهي اقتدار جو باني هو.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/><ref name="TDV-Muizz">{{cite encyclopedia |last=Güner |first=Ahmet |title=MUİZZÜDDEVLE |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/muizzuddevle |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> آل بويه ديلم جي علائقي مان اڀرندڙ هڪ حڪمران خاندان هو. ان جي ٽن باني ڀائرن—عمادالدوله، رڪن‌الدوله ۽ معزالدوله—ايران ۽ عراق جي مختلف علائقن ۾ اقتدار قائم ڪيو. سندن حڪومت هڪ ئي مرڪز هيٺ مڪمل متحد سلطنت بدران، هڪ خاندان جي مختلف امارتن تي ٻڌل هئي، جن وچ ۾ خاندان جي وڏي امير جي بالادستيءَ جو تصور موجود هو.<ref name="Iranica-Buyids">{{cite encyclopedia |last=Nagel |first=Tilman |title=BUYIDS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=IV |pages=578–586 |year=1990 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buyids/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ جانشيني == ترڪي اسلامي انسائيڪلوپيڊيا موجب بختيار جي پيدائش ۳۳۱ھ، يعني ۹۴۲–۹۴۳ع ۾ ٿي. معزالدوله پنهنجي حياتيءَ ۾ ئي کيس جانشينيءَ لاءِ تيار ڪيو ۽ ۳۴۴ھ/۹۵۵ع ۾ ولي عهد مقرر ڪيو؛ بعد ۾ هن مقرريءَ جي ٻيهر توثيق پڻ ٿي.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/> بختيار جوانيءَ کان درٻاري ۽ حڪومتي ذميوارين سان واقف ٿيو. جان ڊونوهو موجب هن عربي سکي، شاعريءَ ۾ دلچسپي ورتي ۽ مذهبي عالمن جي بحثن ڏانهن پڻ لاڙو رکيو. تنهن هوندي به، درٻاري تربيت کيس انهن فوجي ۽ انتظامي مسئلن تي مڪمل ضابطو آڻڻ جي قابل نه بڻائي سگهي، جيڪي اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ سامهون آيا.<ref name="Donohue">{{cite book |last=Donohue |first=John J. |title=The Buwayhid Dynasty in Iraq 334 H./945 to 403 H./1012: Shaping Institutions for the Future |publisher=Brill |location=Leiden and Boston |year=2003 |isbn=9789004128606 |pages=51–53 |language=en}}</ref> ۳۵۶ھ/۹۶۷ع ۾ معزالدوله جي وفات کان پوءِ بختيار عراق جي امارت سنڀالي. تاريخي روايتن ۾ ڄاڻايل آهي ته مسلسل برسات سبب امڪاني مخالفن جي چرپر محدود رهي، جنهن سان اقتدار جي شروعاتي منتقلي نسبتاً آسانيءَ سان ٿي.<ref name="Donohue"/> == حڪومت جي نوعيت ۽ علائقائي حدون == بختيار جي طاقت جو مرڪز بغداد ۽ عراق جا اهم شهر هئا، جڏهن ته خوزستان پڻ سندس سياسي ۽ فوجي معاملن ۾ اهم رهيو. اتر عراق ۾ موصل جي حمداني امارت ۽ ڏکڻ عراق جي دلدلي علائقي بطيحه ۾ عمران بن شاهين جهڙيون مقامي طاقتون موجود هيون، جن سان کيس جنگ يا ٺاهه ذريعي لاڳاپا سنڀالڻا پوندا هئا.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/><ref name="TDV-Imran">{{cite encyclopedia |last=Güner |first=Ahmet |title=İMRÂN b. ŞÂHİN |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=22 |pages=233–234 |year=2000 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/imran-b-sahin |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> بويهي حڪمرانن وٽ عملي فوجي ۽ انتظامي اختيار هئا، پر بغداد ۾ عباسي خلافت برقرار رهي. خليفي جي مذهبي ۽ رسمي حيثيت بويهي اميرن لاءِ سياسي جواز جو هڪ اهم ذريعو هئي.<ref name="TDV-Muti">{{cite encyclopedia |last=Güner |first=Ahmet |title=MUTΑ-LİLLÂH |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/muti-lillah |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> === اميرالامرا جو لقب === '''اميرالامرا'''، يعني اميرن جو امير، اصل ۾ فوجي ۽ انتظامي بالادستيءَ سان لاڳاپيل لقب هو. بويهي دور ۾ اهو اعزازي حيثيت پڻ اختيار ڪري ويو ۽ خاندان جي مختلف شاخن وچ ۾ برتريءَ جي دعوائن سان ڳنڍيل رهيو. انهيءَ ڪري هن لقب کي هميشه هڪ مقرر ۽ غيرمتنازع عهدي جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Iranica-Amir">{{cite encyclopedia |last1=Savory |first1=Roger M. |last2=Bosworth |first2=Clifford Edmund |title=AMĪR-AL-OMARĀʾ |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=I |pages=969–971 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/amir-al-omara/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> بويهي لقبن بابت جديد تحقيق پڻ ڏيکاري ٿي ته اهي رڳو رسمي خطاب نه هئا، پر حڪمرانن جي ساک، خانداني مقابلي ۽ سياسي دعوائن جي اظهار لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="Bilgin">{{cite journal |last=Bilgin |first=Sevgi Kübra |title=Prestij, Kimlik ve Siyasî Rekabet Bağlamında Büveyhî Lakap ve Ünvanları |journal=History Studies |volume=16 |issue=4 |year=2024 |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/historystudies/article/1470323 |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> == مالي بحران ۽ فوج == بختيار جي حڪومت لاءِ فوج جي خرچن ۽ پگهارن جو بندوبست هڪ مستقل مسئلو هو. بويهي لشڪر ۾ ديلمي پيادل سپاهين ۽ ترڪ سوارن جا دستا شامل هئا. ٻنهي جي فوجي ضرورت هوندي به، سندن اڳواڻن ۽ مفادن ۾ مقابلو رهندو هو.<ref name="Iranica-Deylam">{{cite encyclopedia |title=DEYLAMITES ii. In the Islamic period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deylamites/deylamites-ii-in-the-islamic-period/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> ترڪ فوجي اڳواڻ '''سبڪتگين''' معزالدوله جي دور کان هڪ طاقتور سپهه سالار هو. ترڪ دستن کي عراق ۽ خوزستان ۾ اقطاع ۽ آمدنيءَ جا وسيلا حاصل هئا. بختيار جي دور ۾ انهن وسيلن ۽ فوجي قيادت بابت تڪرارن، امير ۽ ترڪ سپاهه جي لاڳاپن کي وڌيڪ خراب ڪيو.<ref name="Agirakca">{{cite journal |last=Ağırakça |first=Ahmet |title=Büveyhiler Devrinde Türk Kumandanları I Sebüktekin |journal=Belleten |volume=53 |year=1989 |url=https://belleten.gov.tr/eng/full-text/2108/tur |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> هي سبڪتگين، غزنيءَ جي حڪمران سبڪتگين کان الڳ شخص هو. بختيار سان سندس اختلاف آخرڪار کليل فوجي بغاوت ۽ بغداد تي سندس قبضي تائين پهتا.<ref name="Agirakca"/> == مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا == === عمران بن شاهين === عمران بن شاهين ڏکڻ عراق جي دلدلي علائقي بطيحه ۾ طاقت قائم ڪئي هئي. هن وٽ بغداد ۽ بصره جي وچ واري دجله جي آبي رستي تي اثر هو، جنهن ڪري سندس امارت بويهي حڪمرانن لاءِ فوجي ۽ معاشي اهميت رکندي هئي.<ref name="TDV-Imran"/> بختيار جي حڪومت عمران کي مڪمل تابع بڻائي نه سگهي. ۳۶۰ھ/۹۷۰–۹۷۱ع ۾ سندس خلاف ڪيل مهم مان گهربل نتيجو حاصل نه ٿيو. بعد ۾ عمران سان دشمنيءَ سان گڏ سياسي ٺاهه ۽ اتحاد جا امڪان پڻ پيدا ٿيا.<ref name="TDV-Imran"/> === موصل جا حمداني === موصل جي حمداني امير '''ابو تغلب''' سان بختيار جا لاڳاپا بدلجندڙ رهيا. شروعاتي ٺاهن کان پوءِ ۳۶۳ھ/۹۷۳–۹۷۴ع ۾ بختيار موصل ڏانهن مهم هلائي، پر اتان مستقل فائدو حاصل نه ڪري سگهيو. آخري مرحلي ۾ ساڳيو ابو تغلب عضدالدوله خلاف سندس اتحادي بڻيو.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/><ref name="Iranica-Adud"/> == بازنطيني اڳڀرائي ۽ بغداد جون ڇڪتاڻون == ڏهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ بازنطيني سلطنت جي فوجي اڳڀرائي اتر عراق ۽ شام جي مسلم حڪمرانن لاءِ دٻاءُ پيدا ڪيو. شهنشاهه يوحنا پهرئين تزيمسڪيس جي مهمن کان پوءِ دفاع ۽ جهاد جي مطالبي بغداد جي سياست تي پڻ اثر وڌو.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/> دفاعي فوج گڏ ڪرڻ جون ڪوششون اندروني اختلافن کان متاثر ٿيون. بغداد ۾ سني ۽ شيعه آباديءَ وچ ۾ ڇڪتاڻ، فوجي گروهن جي رقابت ۽ شهري بدامني هڪٻئي سان ڳنڍجي ويون. انهن واقعن کي رڳو مذهبي اختلافن سان سمجهڻ ڪافي نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي پگهار، ملڪيت ۽ حڪومتي اختيار بابت مفاد پڻ تڪرارن جو حصو هئا.<ref name="TDV-Muti"/><ref name="Agirakca"/> == وزير ابن بقيه == '''ابو طاهر محمد بن محمد ابن بقيه'''، جيڪو اڳ معزالدوله جي بورچيخاني جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل هو، ۳۶۲ھ/۹۷۳ع ۾ بختيار جو وزير بڻيو. هن بغداد جي سياسي ۽ انتظامي معاملن ۾ وڏي حيثيت حاصل ڪئي.<ref name="Iranica-IbnBaqiyya">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |title=EBN BAQIYA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ebn-baqiya-mohammad/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> ابن بقيه بابت تاريخي رايا هڪجهڙا نه آهن. ابن مسڪويه سندس سخت تنقيد ڪئي، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس سخاوت ۽ بغداد جي ڪجهه حلقن ۾ مقبوليت جو ذڪر آهي. بختيار جي اهواز واري شڪست کان پوءِ سندس زوال آيو؛ کيس عهدي تان هٽائي انڌو ڪيو ويو، ۽ ۹۷۸ع ۾ سندس موت ٿيو.<ref name="Iranica-IbnBaqiyya"/> سندس قتل جي ذميواريءَ بابت به روايتن ۾ اختلاف آهي: هڪ روايت بختيار کي ذميوار قرار ڏئي ٿي، جڏهن ته ٻيءَ موجب کيس عضدالدوله جي حوالي ڪيو ويو ۽ ان جي حڪم سان قتل ڪيو ويو.<ref name="TDV-IbnBaqiyya">{{cite encyclopedia |last=Güner |first=Ahmet |title=İBN BAKIYYE |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1999 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-bakiyye |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> == ترڪ فوج جي بغاوت == ۳۶۳ھ/۹۷۴ع ۾ بختيار ۽ سبڪتگين جي وچ ۾ اختلاف کليل ٽڪراءَ ۾ بدلجي ويا. خوزستان ۾ ترڪ فوجي اڳواڻن جي گرفتاريءَ ۽ سندن ملڪيتن تي قبضي کان پوءِ بغداد ۾ پڻ بختيار جي خلاف ڪارروائي ٿي. سبڪتگين شهر تي اختيار قائم ڪيو، جڏهن ته بختيار واسط ڏانهن هٽي ويو.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/> انهيءَ بحران دوران بيمار خليفي المطيع لله خلافت پنهنجي پٽ '''الطائع بالله''' جي حوالي ڪئي. سبڪتگين واسط ڏانهن مهم دوران آڪٽوبر ۹۷۴ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ ترڪ فوج جي قيادت الپتگين وٽ آئي.<ref name="TDV-Muti"/><ref name="Agirakca"/> بختيار جي ڌيءَ جي شادي الطائع بالله سان ٿي، جنهن سان بويهي امير ۽ عباسي خليفي وچ ۾ خانداني تعلق پڻ قائم ٿيو.<ref name="TDV-Tai">{{cite encyclopedia |last=Demircan |first=Adnan |title=TÂİ‘-LİLLÂH |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=39 |pages=447–448 |year=2010 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/tai-lillah |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> == عضدالدوله سان جنگ == === ۹۷۵ع جي مداخلت === بختيار جي مدد لاءِ فارس جو بويهي امير عضدالدوله عراق ۾ داخل ٿيو. هن جنوري ۹۷۵ع ۾ باغي فوج کي شڪست ڏني، پر بغداد پهچڻ کان پوءِ حالتون پنهنجي حق ۾ بدلائي بختيار کي مارچ ۾ اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو.<ref name="Iranica-Adud"/> رڪن‌الدوله، جيڪو عضدالدوله جو پيءُ ۽ بويهي خاندان جو وڏو هو، انهيءَ قبضي جي مخالفت ڪئي. سندس زور سبب عضدالدوله بختيار جي حڪومت بحال ڪري فارس موٽي ويو.<ref name="TDV-Rukn">{{cite encyclopedia |last=Güner |first=Ahmet |title=RÜKNÜDDEVLE |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/ruknuddevle |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> === رڪن‌الدوله جي وفات کان پوءِ === سيپٽمبر ۹۷۶ع ۾ رڪن‌الدوله جي وفات سان عضدالدوله جي اڳيان هڪ اهم خانداني رڪاوٽ ختم ٿي وئي. بختيار سندس خلاف فخرالدوله، ابو تغلب، ڪرد حڪمران حسنويه ۽ عمران بن شاهين سان رابطا قائم ڪيا ۽ عراق ۾ خطبي مان عضدالدوله جو نالو ڪڍرايو.<ref name="Iranica-Adud"/> ۱ جولاءِ ۹۷۷ع تي اهواز وٽ عضدالدوله بختيار کي شڪست ڏني. بختيار بعد ۾ ٺاهه قبول ڪيو ۽ شام ڏانهن وڃڻ جي اجازت حاصل ڪئي، پر رستي ۾ ابو تغلب سان ملي ٻيهر جنگ ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين.<ref name="Iranica-Buyids"/><ref name="TDV-Adud">{{cite encyclopedia |last=Özaydın |first=Abdülkerim |title=ADUDÜDDEVLE |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1988 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/adududdevle |language=tr |access-date=2026-10-27}}</ref> == آخري شڪست ۽ موت == شوال ۳۶۷ھ/مئي ۹۷۸ع ۾ سامرا ڀرسان '''قصرالجص''' وٽ بختيار ۽ ابو تغلب جي گڏيل فوج کي شڪست آئي. بختيار گرفتار ٿيو ۽ عضدالدوله جي حڪم سان قتل ڪيو ويو.<ref name="Iranica-Adud"/> سندس موت جي صحيح ڏينهن بابت ماخذ مختلف تاريخون ڏين ٿا. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانیڪا'' ۱۸ شوال ۳۶۷ھ/۲۹ مئي ۹۷۸ع ڏئي ٿي، جڏهن ته ''ترڪي اسلامي انسائيڪلوپيڊيا'' جي بختيار واري داخلا ۾ ۱۲ شوال ۳۶۷ھ/۲۳ مئي ۹۷۸ع ڏنل آهي.<ref name="Iranica-Adud"/><ref name="TDV-Bakhtiyar"/> بختيار جي خاتمي کان پوءِ عراق ۾ عضدالدوله جي حڪومت قائم ٿي ۽ هن موصل سميت اتر عراق ۾ پڻ پنهنجي طاقت وڌائي.<ref name="TDV-Tai"/> == شخصيت ۽ تاريخي جائزو == تاريخي سوانح ۾ بختيار جي جسماني طاقت، شڪار ۽ درٻاري آسائش سان دلچسپيءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڊونوهو جي جائزي موجب، سندس عربي تعليم، شاعريءَ ۽ علمي بحثن سان واقفيت باوجود سندس حڪومت فوجي ڌڙن ۽ انتظامي بحرانن کي سنڀالي نه سگهي.<ref name="Donohue"/> سندس دور بويهي خاندان جي گڏيل خانداني حڪمرانيءَ ۽ هڪ مضبوط امير هيٺ مرڪزي اقتدار جي خواهش وچ ۾ ٽڪراءَ کي ظاهر ڪري ٿو. عضدالدوله سان جنگ ۾ ذاتي رقابت سان گڏ خاندان جي مختلف شاخن جي حيثيت ۽ عراق تي اختيار جو سوال پڻ شامل هو.<ref name="Iranica-Buyids"/><ref name="TDV-Rukn"/> == سڪا ۽ مادي ورثو == === بصره جو درهم === بختيار جي دور جا سڪا سندس سياسي حيثيت بابت سڌي مادي شاهدي ڏين ٿا. بصره ۾ ۳۵۹ھ/۹۶۹–۹۷۰ع ۾ ضرب ٿيل هڪ چانديءَ جي درهم تي رڪن‌الدوله جو نالو بالادست حڪمران طور موجود آهي. سڪي جي ماهراڻي فهرست موجب ان جو وزن ۳٫۱۸ گرام ۽ قطر ۲۹ ملي ميٽر آهي.<ref name="CNG">{{cite web |title=Buwayhids: ‘Izz al-Dawla Bakhtiyar. AR Dirham, al-Basra mint, AH 359 |website=Classical Numismatic Group |url=https://www.cngcoins.com/Coin.aspx?CoinID=366613 |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> === سونهري صراحي === [[File:Ewer inscribed with name and titles of Abu Mansur Izz al-Amir al-Bakhtiyar ibn Muizz al-Dawla, view 2, Buyid period, Iran, 3rd quarter of 10th century AD, gold - Arthur M. Sackler Gallery - DSC05798.JPG|thumb|220px|بختيار جي نالي ۽ لقبن واري سونهري صراحي؛ فريئر گيلري آف آرٽ جو مجموعو، واشنگٽن.]] واشنگٽن جي فريئر گيلري آف آرٽ جي مجموعي ۾ محفوظ هڪ ننڍڙي سونهري صراحيءَ تي بختيار جو نالو ۽ لقب موجود آهن. ميوزيم جو رجسٽريشن نمبر '''F1943.1''' آهي. ان جي اوچائي ۱۶ سينٽي ميٽر ۽ قطر ۹٫۴ سينٽي ميٽر آهي.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Ewer, F1943.1 |website=Smithsonian’s National Museum of Asian Art |url=https://asia-archive.si.edu/object/F1943.1/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> صراحيءَ تي ڪوفي لکت، پکين، جانورن ۽ نباتاتي نمونن جي سينگار موجود آهي. ميوزيم موجب ان جي غيرمعمولي حالت ۽ نايابيءَ سبب ڪجهه ماهرن اصليت بابت سوال اٿاريا هئا؛ تنهن هوندي به ان جي شڪل، نقش ۽ لکت ڏهين صديءَ جي ٻين شين سان مطابقت رکن ٿا. هَٿيو غالباً پوءِ جو اضافو آهي.<ref name="Smithsonian"/> فن جي تاريخ ۾ هن صراحيءَ کي ساساني آرائشي موضوعن، سغدي فني روايتن ۽ عربي لکت جي گڏيل استعمال جو مثال سمجهيو ويو آهي.<ref name="Iranica-Decoration">{{cite encyclopedia |last=Soucek |first=Priscilla P. |title=DECORATION |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VII |pages=159–197 |year=1994 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/decoration/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref><ref name="Iranica-Art">{{cite encyclopedia |last=Soucek |first=Priscilla P. |title=ART IN IRAN vii. ISLAMIC PRE-SAFAVID |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II |pages=603–618 |year=1986 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/art-in-iran-vii-islamic-pre-safavid/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> بغداد ۾ ۳۶۴ھ/۹۷۵ع ۾ جاري ٿيل هڪ ٻئي تمغي تي خليفي الطائع ۽ بختيار جا نالا گڏ ملن ٿا. اهو مثال بويهي درٻار ۾ قديم ايراني شاهي علامتن جي استعمال سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="Iranica-Crown">{{cite encyclopedia |last=Shahbazi |first=Alireza Shapur |title=CROWN iv. Of Persian rulers from the Arab conquerors |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VI |pages=421–425 |year=1993 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/crown-iv/ |language=en |access-date=2026-10-27}}</ref> == اهم واقعن جي سالوار جدول == {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #b8c8d8;" |+ style="background:#183b56; color:white; padding:0.6em;" | عزالدوله بختيار جي زندگيءَ جا اهم واقعا ! scope="col" style="background:#deebf7; color:#172b4d;" | هجري سال ! scope="col" style="background:#deebf7; color:#172b4d;" | عيسوي سال ! scope="col" style="background:#deebf7; color:#172b4d;" | واقعو |- | ۳۳۱ھ | ۹۴۲–۹۴۳ع | پيدائش.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/> |- style="background:#f4f8fc;" | ۳۴۴ھ | ۹۵۵ع | معزالدوله طرفان جانشين مقرر ٿيڻ.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/> |- | ۳۵۶ھ | ۹۶۷ع | پيءُ جي وفات کان پوءِ عراق جي حڪومت سنڀالڻ.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/> |- style="background:#f4f8fc;" | ۳۵۹ھ | ۹۶۹–۹۷۰ع | بصره ۾ سندس نالي وارو درهم ضرب ٿيڻ؛ سڪي تي رڪن‌الدوله جي بالادستيءَ جو ذڪر.<ref name="CNG"/> |- | ۳۶۲ھ | ۹۷۳ع | ابن بقيه جو وزير بڻجڻ.<ref name="Iranica-IbnBaqiyya"/> |- style="background:#f4f8fc;" | ۳۶۳ھ | ۹۷۴ع | ترڪ فوج جي بغاوت ۽ بغداد ۾ اقتدار جو بحران.<ref name="TDV-Bakhtiyar"/> |- | ۳۶۴ھ | ۹۷۵ع | عضدالدوله جي مداخلت؛ بختيار جي عارضي معزولي ۽ بحالي.<ref name="Iranica-Adud"/> |- style="background:#f4f8fc;" | ۳۶۶ھ | ۹۷۶ع | رڪن‌الدوله جي وفات.<ref name="TDV-Rukn"/> |- | ۳۶۶ھ | ۹۷۷ع | اهواز وٽ عضدالدوله هٿان شڪست.<ref name="Iranica-Adud"/> |- style="background:#fff1f0;" | ۳۶۷ھ | ۹۷۸ع | قصرالجص جي جنگ ۾ شڪست، گرفتاري ۽ قتل.<ref name="Iranica-Adud"/> |} == تاريخي ماخذ == بختيار جي حڪومت بابت ابن مسڪويه جو ''تجارب الامم'' اهم ويجهي زماني جو ماخذ آهي. جديد تحقيق ۾ هن متن سان گڏ ٻين مؤرخن جي روايتن، درٻاري خطن، سڪن ۽ انتظامي شاهدين کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. ابن بقيه جهڙن شخصيتن بابت مختلف ماخذن جا متضاد رايا ان ڳالهه جي ضرورت ظاهر ڪن ٿا ته ڪنهن هڪ مؤرخ جي جائزي کي اڪيلو آخري فيصلو نه سمجهيو وڃي.<ref name="Iranica-IbnBaqiyya"/> == پڻ ڏسو == * [[آل بويه]] * [[معزالدوله]] * [[عضدالدوله]] * [[رڪن الدوله]] * [[عباسي خلافت]] * [[بغداد]] == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Donohue |first=John J. |title=The Buwayhid Dynasty in Iraq 334 H./945 to 403 H./1012: Shaping Institutions for the Future |publisher=Brill |year=2003 |isbn=9789004128606 |language=en}} * {{cite book |last=Busse |first=Heribert |chapter=Iran under the Būyids |editor-last=Frye |editor-first=R. N. |title=The Cambridge History of Iran |volume=4 |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |pages=250–304 |doi=10.1017/CHOL9780521200936.008 |language=en}} * {{cite book |last=Kabir |first=Mafizullah |title=The Buwayhid Dynasty of Baghdad, 334/946–447/1055 |publisher=Iran Society |location=Calcutta |year=1964 |language=en}} * {{cite book |author=ابن مسڪويه |title=تجارب الامم |language=ar}} == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Izz_al-Dawla وڪيميڊيا ڪامنز تي عزالدوله بختيار سان لاڳاپيل مواد] * [https://islamansiklopedisi.org.tr/bahtiyar ترڪي اسلامي انسائيڪلوپيڊيا ۾ بختيار] * [https://www.iranicaonline.org/articles/buyids/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانیڪا ۾ آل بويه] * [https://asia-archive.si.edu/object/F1943.1/ سمٿسونين ۾ بختيار جي نالي واري سونهري صراحي] [[زمرو:آل بويه]] [[زمرو:عراق جا حڪمران]] [[زمرو:ڏهين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:۹۷۸ع ۾ وفاتون]] pu469dvwwpe5gvpnq6lzwn85kyfho8j 0 104928 425752 2026-10-28T05:44:42Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[راجستان]] کي [[راجسٿان]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 425752 wikitext text/x-wiki #چوريو [[راجسٿان]] hi2b9u2vpx3bjmyikwqch7a0k50i6va 0 104929 425762 2026-10-28T09:48:10Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] ڏانھن چوريو 425762 wikitext text/x-wiki #چوريو[[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] 8ulq194coclnhh7u8xvav7wnu02ykw2 0 104930 425778 2026-10-28T11:58:48Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[پاڪستان جي آبادي جي جوڙجڪ]] کي [[پاڪستان جي آبادي]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 425778 wikitext text/x-wiki #چوريو [[پاڪستان جي آبادي]] l9tdqirwofeej169j43vzagorzczs13